22 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91a492b7bd13f287323cd80406811f89.pdf d45a9ec6bc061a8a88d0134b85044080 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6147 Title A name given to the resource The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.414-428 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kosińska-Krippner, Beata Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BEATA KOSINSKAKRIPPNER The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries Both parody and satire depend on the sophistication of the viewer, and on some familiarity with the parodic target. Carl Plantinga I n 2001Jane Roscoe and Craig Hight, classifying film scripts according to their relation with the factual discourse generated by a given text, cre­ ated their own list of mock-documentaries.1 If we look at some interesting examples of the genre produced outside the English-speaking world such as Dark Side of the Moon, Year of the Devil, Czech Dream and First on the Moon through the prism of the classification proposed by the Australian-New Zealand researchers then they can be placed probably more between De­ gree II (critique) and Degree III (deconstuction) of mockumentaries rather than belonging to Degree I (parody) although in a certain sense they all possess the features of a parody. D ark Side of the Moon William Karel’s 2002 French film Opération Lune2 (aka Dark Side of the Moon/Kubrick, Nixon und der Mann im Mond3) is one of the most intriguing and important mock-documentaries capable of deceiving even an experienced viewer; ostensibly it records dis­ covering previously unknown, sensational facts about the historical US landing on the moon in July 1969. The off-camera commentary defines space flights as a highly spectacular and prestigious and thus impor­ tant aspect of the Cold War waged by the U SA and the USSR. When in 1961 Yuri Gagarin became the first man in history to fly into outer space President John F. Kennedy proclaimed that sending a man to the moon should become one of the main goals of the American nation. This task was assigned to the Ger­ man scientist Wernher von Braun, a former NSD A P member recruited by the Americans at the end of World War II. Having gained experience working on the production of V1 and V2 rockets von Braun be­ came involved with N A SA . In January 1967 the crew 414 of Apollo 1 died in a fire during a launch pad test. Three months later, cosmonaut Vladimir Komarov, commander of the first multi-man spaceflight, per­ ished while returning to Earth. Yuri Gagarin died in a training plane crash, and in July that year a Soviet rocket exploded when its fuel tanks were being filled. The Americans gained a momentary advantage con­ cealing the fact that space conquest rivalry was actu­ ally a cover-up for a more significant if less spectacular issue - the national defence system. The construction of spaceships was a part of a highly expensive missile programme. Supportive public opinion, however, was necessary to convince Congress about the need for high expenditure relating to the defence system. A flight to the moon, a peaceful enterprise, won univer­ sal support. Still, it was necessary to show what the immense sums of money had been spent on. Von Braun was the first to realize that an expedition to the moon must be a captivating show, which only Holly­ wood was able to produce. “Dream factory” profes­ sionals were asked to help. Briefly before the Apollo 11 launch entire Hollywood stopped working on other films and 700 technicians travelled to Cape Canaver­ al. Producer Jack Torrance of Paramount Pictures su­ pervised the whole undertaking. Attention was paid to every single detail but something unpredictable that people should not be allowed to witness could always occur. Technical difficulties could have prevented the transmission of images presenting man’s first steps on the moon. The White House was prepared also for this eventuality, and it was decided that an “emergen­ cy” studio-set version of the landing would be pro­ duced. According to the off-screen commentary Presi­ dent Nixon found it more important to have the astro­ nauts seen walking on the moon than to have them actually doing it. This is why he chose to produce the world’s most expensive film of all times: the staged landing of Apollo 11. If the astronauts had landed safely but could not transmit live coverage back to Earth due to unforeseen technical issues the whole ex­ tremely expensive undertaking would have been a sheer waste of time from the PR viewpoint. In the case of a failure of the Apollo programme photos were needed to show to the wavering audience. The Presi­ dent ordered Donald Rumsfeld to make Stanley Ku­ brick a proposal to direct the undertaking. Karel’s film suggests that Neil Armstrong’s famous moon walk ei­ ther did not happen at all or, if it did take place, the TV audience of 2 billion watched a staging directed by Stanley Kubrick in the same Borehamwood sound­ stage (Great Britain) where he shot 2001: A Space Od­ yssey. The filmmaker agreed to become involved be­ cause he owed a debt of gratitude to the authorities for being permitted to shoot some of the scenes of Doctor Strangelove (1964) in actual Pentagon locations. The film presents evidence backing the staged landing the- �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES sis, e.g. photos of a staked fluttering flag even though there is no wind on the moon, astronauts casting shad­ ows in diverse directions and thus suggesting the ap­ plication of several sources of lighting, no blast crater visible under the rocket’s nozzle, a clearly seen and as if illuminated inscription on the spacecraft saying: “United States” even though the rest of the spaceship is hidden in deep shade, information about extreme temperature changes on the moon, which would cause considerable chemical transformations of the film’s emulsion and mechanical damage of the camera itself, information that X-radiation would have blurred the film tape and that ultraviolet rays would have distort­ ed colours perfect in the transmission, that with lunar gravity being different from its Earth counterpart the astronauts’ weight would have been insufficient to leave the deep footprints on moon dust that we see in the photographs, that there should have been dust around the landers, that the temperature and radia­ tion changes on the moon are deadly for men while the spacesuits worn by the astronauts could not have protected them, that in all the photographs made on the moon there was no flash, which according to ex­ perts should have been visible since the astronauts taking the photographs would have been reflected in the helmets of other crew members, etc. In addition to evidence of this kind presented by former KGB agent Dimitri Muffley (Soviet Intelligence suspected mystifi­ cation and discovered its shortcomings) the thesis’ credibility is boosted by testimony of people familiar with the truth about the staging, such as Kubrick’s widow, who seems to confirm the revelations un­ earthed by the film, her brother (Kubrick’s executive producer), Nixon’s secretary Eva Kendall, Hollywood producer Jack Torrance, Marla Vargas (sister of the cosmonaut Buzz Aldrin), Rabbi W.A. Koenigsberg, David Bowman of the Houston Space Centre, and Ambrose Chapel, an ex-CIA agent and currently a pastor, who refused to participate in the undertaking but was forced to keep it secret. With each successive piece of evidence and eye-witness comment the film becomes increasingly credible, especially considering that Christiane Kubrick is joined by American politi­ cal experts and public figures: astronauts Jeffrey Hoff­ man and David Scott, and N A SA supervisor Farouk El-Baz. After some time, however, the more attentive viewer starts to pick up signals questioning or subvert­ ing the factual status of Dark Side of the Moon. The very moment when this happens - as is usually the case with mockumentaries - depends on the individu­ al viewer. Suspicions certainly appear about 30 min­ utes into the film - if not earlier - when we hear that Nixon became afraid that the witnesses would talk and wanted to halt the whole operation but it was al­ ready too late and the machinery had been set in mo­ tion. According to the commentary, an assassination 415 Opération lune Barkside of the Moon m ih il list appeared on the President’s desk. It is also hard to believe in a hunt for members of the film crew produc­ ing the moon hoax and their killings, or to treat seri­ ously the suggestion that a heart attack was not neces­ sarily the cause of Kubrick’s death. This is highly far­ fetched and this is exactly how it is supposed to be because Dark Side of the Moon is a mystification, a mock-documentary to be precise, which - as I have already mentioned - if included on the Roscoe and Hight list would be probably classified as belonging to Degree III. William Karel, the director, is a Tunisianborn French filmmaker known as a serious version of Michael Moore, author of political and historical doc­ umentaries dealing with sensitive subjects. Karel sup­ posedly likes to recall François Truffaut’s words that a documentary is a thousand times more of a lie than fiction, where things are clear from the very begin­ ning. Advertised by official CBS material as a subtle mixture of fact, fiction and hypotheses, Dark Side of the Moon applies documentary testimonies, archival film material and extensive interviews, mixing them together perfectly at the editing stage. Consequently, for quite some time the final result convinces us that we are witnessing the unveiling of truth - concealed for many years - about the first moon landing directed by Kubrick in a soundstage. We become less certain about the film’s status (or at least we should do so) when we learn the truth about the numerous murders contracted by the US authorities to eliminate witness­ �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES es of the mystification; this truth is spewed by such figures as Secretary of Defence Donald Rumsfeld, former Secretary of State Henry Kissinger, Director of Central Intelligence Richard Helms, astronaut Buzz Aldrin, assistant to Kissinger Lawrence Eagleburger, General Alexander Haig, former Deputy Director of the CIA Vernon Walters, Christine Kubrick and Jan Harlan. But do these persons really convey the revela­ tions? A more thorough analysis of the film indicates that they do not. Concrete - frequently shocking - in­ formation is delivered by a voice-over or fictitious characters played by actors. Take this example: off­ screen commentary about Kubrick’s close relations with N A SA is immediately followed by added - as if to confirm - remarks by Christine Kubrick and Jan Har­ lan, even though they only discuss a special Zeiss lens originally designed for a N A SA satellite programme, which - we learn from another source - was lent to Kubrick (presumably in recognition of his Space Odys­ sey) for shooting Barry Lyndon (1975). Eve Kendall, Nixon’s secretary, recounts that someone from N ix­ on’s circle asked: What if we film the first steps on the Moon in a studio? but Kendall is a fictitious character portrayed by Barbara Rogers. Kendall’s statement is followed by a cut and Rumsfeld saying: I talked to the President and Kissinger supported me... We never find out what exactly Rumsfeld told the President, but we get the impression that he initiated the whole mystifi­ cation. Another sentence spoken by him is just as en­ igmatic: I thought this was the right thing to do because we have to do something to show that we are still the United States of America... General Vernon Walters says that he warned the President: It is very dangerous to lie in the United States, but we cannot tell what lie he had in mind. From astronaut Buzz Aldrin we learn only that: There were some unusual things that happened, such as: President Nixon had prepared some remarks for a speech to give if we could not leave the moon and come back. The off-camera commentary mentions Aldrin’s depression after he returned from the mission. His wife, Lois, says that he became an alcoholic, at loss what to do with himself, and his sister, Marla Vargas (a fictitious char­ acter portrayed by Jacquelyn Toman), embellishes the story by recalling how Aldrin used to get drunk every day. Meanwhile, the viewer’s imagination provoked by the meticulously edited footage links these comments with the mystification into a cause-and-effect chain. This also happens when astronaut David Scott pro­ claims: This was a great film, presumably talking about Space Odyssey while the viewer gets the impression that he meant the moon mystification. When the voi­ ceover informs us that Nixon was overcome by panic leading to his condemnable decision, we see Rumsfeld claiming: It is not something I wanna do (...) and (...) so I left, but naturally he does not tell us what precisely he was not involved in. Haig, meanwhile, claims he told Nixon: This is going to turn into the biggest scandal that this country has ever seen. Those of us who worked with Nixon know not to take seriously everything he said when he was under stress. This time not only do we not learn what words it was impossible to treat seriously, but also who uttered them. The situation repeats itself when Kissinger proclaims in front of the camera: He said some awful things, but they were never done. A pas­ tor, a former CIA agent, who did not want to partici­ pate and was forced to vanish, assume a new identity - that of Ambrose Chapel - and promise he would keep the hoax secret, introduces us to an atmosphere of crime, plots and a conspiracy of silence but turns out to be a fictitious character performed by John Rog­ ers. Paramount Pictures producer Jack Torrance (an­ other fictitious character portrayed by David Winger) describes the production details of the world’s most ex­ pensive film. We find out from David Bowman of the Houston Space Centre (enacted by Tad Brown) that Armstrong’s famous sentence about the giant leap for mankind was actually written by someone else and that astronauts used to joke about it; the deadly threat posed by special forces to film crew members is men­ tioned by Rabbi W.A. Koenigsberg (a fictitious char­ acter played by Binem Oreg). As in every mock-docu­ mentary the closing credits offer a last chance to rec­ ognise the fictitious status of the film, with the disori­ ented viewers learning that the characters they as­ sumed were authentic are actually portrayed by actors and that it was they, and only they, who made the most sensational, “expository” statements. Distinct features of mockumentaries include the signals that the director sends from time to time to the audience (before explaining everything in the end credits), suggesting the fabricated character of the film. Dark Side of the Moon has its share of them, such as the names of fictitious personae dramatis. Eve Kendall is a character in North by Northwest (1959), Marla Vargas - in The Barefoot Countess (1954), Jack Torrance - in The Shining (1980), David Bowman in 2001: A Space Odyssey (1968), Ambrose Chapel is the name of the spy headquarters in The Man Who Knew Too Much (1956), Dimitri Muffley combines the names of two presidents from Dr. Strangelove (1964), and W.A. Koenigsberg is a play on the name of Woody Allen (W.A), Koenigsberg being Allen’s true surname. If these names failed to make audiences suspicious the grotesque story about the hunt for the film crew and their assassinations should certainly do the trick. Mention is due to the rabbi’s excellent story recalling how for ten years he hid one of the produc­ tion designers and taught him Yiddish: One night he was set on by some hooligans in the Bronx. When they found out he was a Jew, they forced him to do a few al­ terations to their suits. Then they beat him up and left him for dead. He spent six months in a coma in Mount 416 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Sinai hospital. And one morning he died. Equally note­ worthy is the off-camera information about the film crew escaping to Vietnam and the US government airdropping thousands (!) of armed soldiers and secret agents to catch and eliminate them, along with the hilarious recollections of alleged Vietnamese peasants (subtitled into English) about the agents arriving in their village: For secret agents they weren’t very discreet. They had no respect for anything. We found empty beer cans and McDonald’s wrappers everywhere (...) Ama­ teurs, real amateurs. One of them killed himself cleaning his revolver. We kept the body for the kids to play with (...). They were only interested in one thing: girls. It was a real obsession with them (...). They spent their whole time smoking grass. And it wasn’t just mineral water they were drinking. They completely destroyed the village’s at­ mosphere. A real disaster. Twenty years later, you can still see their traces (we see an old man drinking vodka straight from a bottle) And all for nothing! They never found anyone. A woman says: (...) They tried to pass themselves off as Vietnamese peasants. Their disguises and accents were perfect. But we identified them in 30 seconds (...) their commanding officer was black! The end cred­ its reveal that the Vietnamese peasants were probably residents of China and Laos, because the film features fragments of documentaries about the population of those two countries. The hints become stronger as the film draws to a close. The voice-over states that Nixon sent numerous armed forces to hunt down the film­ makers and ... dress up their murders to look like ac­ cidents. When Chapel says that several crewmembers died in accidents we see a man lying in a street, with a dozen or so Santas leaning over him, and when we hear that one of the assistant directors drowned in his pool we see two men throwing a dog into a lake. We also learn that a dismembered body of one of the film­ makers was found in Patagonia, with the police claim­ ing it was suicide. Another evident and thus remarkably funny signal is the fact that the already discussed proof of the moon landing hoax theory (the fluttering flag, the shadows, the absence of dust, the unexpectedly well preserved footprints, etc.), quoted in all publications and docu­ mentaries on the topic, features also evidence added by Karel - an image showing a photo of Kubrick shoot­ ing 2001: A Space Odyssey accidentally left on the fake moon surface. Finally - as I have already mentioned we also find out that Dimitri Muffley, the former KGB agent discussing the evidence, is a fictitious charac­ ter portrayed by Bernard Kirschoff. Interestingly, al­ though the film seems to support the thesis that the Apollo 11 landing on the moon was a trick (and many viewers interpreted it in this way), universally known and widely discussed proof is automatically ridiculed and deprecated by the fact that it was presented by a fictitious character. This is why the film can be catego­ 417 rized as a first - and second-degree mock documentary according to the Roscoe and Hight classification. In a concealed manner it supports the myth of man on the moon, introducing only slight anxiety about its connections with reality and simultaneously deriding the codes and conventions of the documentary, chal­ lenging its authority, and inspiring concern about such other factual forms as daily news programmes. Dark Side of the Moon is a masterfully assembled manipulation combining interviews and statements by authentic people taken out of context with stagings featuring actors portraying fictitious characters. The closing credits are followed by final interpretation di­ rectives. The so-called bloopers, i.e. mistakes made by cast members and jokes caused by the absurd nature of the dialogue include the twice repeated statement by an alleged KGB agent: We soon realised the whole thing was a hoax... along with a declaration by Walters, who is dubbed throughout the entire film: Listen to me now and believe me because I’m going to tell you the truth. . . ; earlier, the sentence ended with the words (naturally, spoken by the actor dubbing Walters): This could mean people’s lives, while the post-credits version has: I want you to believe me because this is the truth (...) I never had any relationship with that woman. A t the end we also see a relaxed Rumsfeld saying: You told me this was a high-class programme and a laughing Helms also stating that he thought this was a serious programme. Does this mean that they agreed to have their statements used in the film and reacted with laughter? Intuition and experience gained in the course of the film tell us that these sentences too were taken out of context and do not concern Dark Side of the Moon. This may be confirmed by words unambiguously signalling at the end of the film that this is a parody of documentaries: Any resemblance to actual living persons is purely coin­ cidental. No goy was mistreated during the filming. The director verified this in an interview for the Arte TV channel4 (although perhaps also in this case we should adopt a cautious attitude). When asked how he came up with the idea of shooting a documentary that does not reflect reality Karel answered: I have just completed a film about Hollywood that does not correspond to (Hol­ lywood’s) reality. Together with an Arte France editor in charge of documentaries we were thinking about making a documenteur, to use Agnes Varda’s term (a play on words —documentaire —documentary, and the similarly sounding menteur —lying, as in: fictitious). In this way we intended to contribute something amusing to the oth­ erwise serious Arte programme line-up. This had to be an entertaining, funny film. First and foremost, we assumed that one should not believe everything the media are trying to sell, because it is always possible to persuade witnesses to give false testimony, forge archival materials, and com­ pletely distort the message of a documentary by using fake subtitles or dubbing. We wanted to present historical sub­ �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES ject matter but one that would be universally topical. Since the theme could not be awkward, murder and war were strictly out of the question. This is when we thought about photos of man’s first steps on the Moon. This particular is­ sue matched our requirements: the photos’ authenticity has been discussed for the last thirty years. Jean-Luc Godard’s statement declaring on a TF1 news programme: These live broadcasts are fake, provided an impulse. Sceptics can cite all types of proof: Aldrin became an alcoholic, Nixon was not there when the rocket was launched, and the astronauts travelled thousands of kilometres to spend only three hours on the moon. All very strange, so... In the same interview Karel also put an end to all speculations about well-known people being aware of their involvement in his prank. Asked how he man­ aged to convince the film’s protagonists to participate, he answered: Not a single one was in on the joke. The idea was to say that the interviews had a completely differ­ ent purpose. This is why we did not let any of the witnesses into the secret. Only seven actors were involved and actu­ ally given lines to learn. They played some of the witnesses. (For example, the character of Nixon’s adviser was taken from the film All the President’s Men). Due to twist­ ing the testimony of authentic figures we needed only one “false" witness, Nixon’s secretary, to make the whole story logical and credible. We told the “real" witnesses that we were making a film about Kubrick, his film, the moon or NASA, and asked them totally vague questions. Christine Kubrick appeared in the film convinced that it was to tell the story of her husband and in good faith related Kubrick’s contacts with N A SA , which allowed him to borrow a military lens to shoot Barry Lyndon. Farouk El-Baz was convinced that he was going to take part in a film about behind-the-scenes of the U.S.-Soviet space race. Nixon’s advisors were filmed in different places and for the purpose of other films, and their statements were taken out of the original context. Karel - as many authors of mockumentaries before him - was charged with attacking the media and ques­ tioning our attitude towards photographs. Without moon landing photos it would be impossible to fully render the event. In addition, the cinema exerts an influence upon news programmes. Many authentic historical events were captured on camera already after they actually took place: raising the American flag atop Mount Suribachi during the Battle of Iwo Jima, capturing the Reichstag, Ameri­ cans landing in Somalia (shot two or three times). And during the Gulf and Afghanistan wars we did not see... a single authentic photo. I considered showing the role played by a photo, or its lack, in constructing an event to be an intriguing undertaking. But my film should not give the impression of being malicious... Nowhere did we actually say that Armstrong had not walked on the moon. The film only set forth a hypothesis claiming that the USA prepared itself for an eventuality that man’s first steps on the Moon could not be photographed. When does the viewer begin to doubt? When do we let him know that he is dealing with a joke? This is not really clear. Hence we included a parodical collection of stylistic giveaways at the film’s end in case anyone still believed it. The director also formulated a summary: Manoeu­ vring carefully between lies and truth, the film combines facts with total fabrication. We used all possible ingredi­ ents: “captured” archival film material, fake documents, and authentic interviews taken out of their original context or transformed by narration or dubbing, and staged in­ terviews featuring actors, whose answers adhered to the screenplay... In keeping with the spirit of the mock-documen­ tary theory a certain group of viewers took the film seriously even though it indicates its fictitious char­ acter on numerous occasions in an evident and amus­ ing way and, as follows from the interview, despite the director’s concern not to leave any doubts about its status. This reaction is demonstrated by comments on several Internet forums, both Polish and foreign, with some disoriented viewers asking for help in finding fur­ ther information about the film, and others confessing how they were fooled by the joke when they saw the film for the first time and describing how pleasant it was to watch it more carefully for the second time. The Polish website of the Planete TV channel5 be­ came the arena of a rather amusing discussion that simultaneously says quite a lot about the reception of mockumentaries. One viewer expressed his outrage caused by an article by Tadeusz Sobolewski, which he found shocking; in the last sentence the journalist aptly defined the mock-documentary message of the film (without, however, using the genre’s name): In the earlier Operation Luna, supposedly made for fun, he achieved a paradoxical effect. He had not only aroused distrust towards American propaganda but also towards films revealing behind-the-scenes goings-on of major poli­ tics, which put the chaos of reality into order by using one obsessive key.6 And here is how the viewer reacted: If the discussed documentary really is an intentional hoax then William Karel deliberately offended viewers all over the world, jeopardized the TV channels that decided to show the film, and intentionally endangered the independ­ ent foreign policy of the French state. I expect the Board of TV Planete in France to condemn this unprecedented me­ dia hoax and to apologise to Polish TV viewers for moral losses. I appeal to members of this forum —see this scandal­ ous film for yourself... The forum’s administrator, who correctly interpreted the film’s intentions but failed to completely decipher all its elements, especially the signals sent by the director, replied as follows: The di­ rector did not intend to conduct an investigation about the moon landing but to prove that TV is a remarkably power­ ful medium. Contemporary technology makes it possible to manipulate other people’s words and images in almost any way you want. Karel deliberately does not reveal which 418 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES fragments of the film were falsified by means of editing and which were not. In this way the viewer can experience for himself how difficult it is to distinguish the effects of a good editor's work from an original recording. There would not be so much confusion surrounding Operacja Księżyc7 if its author had decided to include a few words of explanation at its end. On the other hand, perhaps the director did not plan to reveal the truth so that those who have already seen this “mock-documentary” would not give away to first­ timers which fragments of the film are real. Please note that TVP1 scheduled Karel’s film for 1 April, April Fool's Day. The Planete premiere of the film was also held on 1 April. The viewer replied: Thank you (...) for the expla­ nation, which I find satisfactory although I have to note that the Nazi regime already long ago proved the power of media’s impingement, and an attempt at confirming this fact by using such a concocted film is pathetic. I would also like to add another aspect of the issue, which I find im­ portant, that is, the concern about the Polish viewer. The Polish viewer is more demanding and critical and reacts to the media in a more serious and engagée manner... As far as I know, films and dialogues fabricated in this way are used in Poland by radio and TV stations to pro­ duce amusing entertainment and not documentary films (■ ■ ■ ). I propose to call William Karel and other producers of his ilk media terrorists. The administrator’s response is just as amusing: We agree with your opinion. View­ ers in various countries should not be treated in the same way. This is precisely why Planete networks were divided in 2004. Ever since then the channel broadcast in Poland is prepared by a Polish staff. We showed Dark Side of the Moon when the schedule was still set up for several European countries (including Poland) in France. After the forum’s participants discussed at length assorted political matters, the same outraged viewer returned to the film: It was my intention to protest against showing cinematic jokes as documentaries. The fact that during the narrator’s account of US soldiers assassinating four secret agents, who worked with Kubrick on the moon landing production, information that: “assistant director Jim Gow was drowned in his swimming pool” is followed by a scene of a dog being thrown into a large lake shows the way in which the director makes fun of the viewer. The problem is that watching this brief scene you get the impression that a man is being tossed into water. Not one of my friends who also watched the film saw a dog. Myself included. Only when examining this scene frame after frame ((!)/ my emphasis -B.K.-K/8) you can clearly perceive the out­ line of a dog. Why am I writing all this? I am concerned with the fact that films of this kind not only offend the viewer and are detrimental to the whole category of documentaries, but also ridicule the foreign policy of France as obsessively anti-American. In this situation, even the best documen­ tary criticising Big Brother overseas can arouse distrust. Another viewer reacted as follows: After more or less ten minutes it became obvious that we are dealing with a joke, irony and satire. The objective? First, the pretentious­ ness of politicians, the foolishness of the media, the pursuit of sensational conspiracy theories, and the lack of ordinary common sense and a critical assessment of what the mass media are selling us. The film was great fun... The out­ raged viewer did not give up and quoted his teenage nephew: “The film cannot be classified into any category. If you insist, it can be treated as political satire or farce featuring qualities of therapeutic treatment aimed at people afflicted with a severe case of the Big Brother syndrome. Good mood after viewing the film testifies to its consider­ able therapeutic assets". And what about the dog? Here’s the rub. He [the nephew] could not understand why a dog was given the part of a man. According to him, a dog playing the role of a man is already grotesque and spoils the film’s harmony. One more comment on the same forum: When watching a science fiction film, on 1 April to boot, you should keep your distance. Moreover, as far as I remember the film did not claim that the moon landing never happened; it mentioned that the recording equipment did a bad job and that it was necessary to shoot the film in a studio during the “London session", which I do not find so improbable. This is the way in which the Polish Tele­ vision website advertised the film: Previously unknown, sensational facts about the historical U.S. landing on the moon in July 1969. Eminent American political experts: Henry Kissinger, Donald Rumsfeld, Lawrence Eagleburg­ er, General Alexander Haig and Richard Helms reveal the truth concealed for many years ... and quoted (without explanations and a critical commentary) the earlier cited fragment of the film’s screenplay about the Cold War circumstances of developing the moon hoax.9 A description of the film prepared by an organiser of one of the festivals showing it promoted it as: Shocking French documentary revealing the most concealed secrets of the American space programme. It turns out that the scenes of Apollo 11 landing on the moon, which we all know from, i.a. film newsreels, were staged in a studio and directed by none other that Stanley Kubrick himself (!). Statements by Henry Kissinger, Donald Rumsfeld and as­ tronaut Buzz Aldrin add credibility to Karel’s revelation.10 These quotes are rather evocative because within the context of an earlier analysis of the film they tell us about problems with the reception and interpretation of a mockumentary and are among the first records of a Polish audience (ordinary viewers and people somehow connected with the film industry) confront­ ing this cinematic form. Foreign forums, even though audiences in, e.g. the US and the UK are considerably more familiar with the discussed genre, also featured comments full of approval for the more humane face of Henry Kissinger, the relaxed stance of Buzz Aldrin, Alexander Haig and Kubrick’s widow, and admiration that a man as busy as Rumsfeld found time to participate in such a film, along with the question: what inspired 419 �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Rumsfeld to appear, and even assumptions that White House personalities became involved in the joke to distract attention from a hoax of a much higher cali­ bre. The latter suggestion was actually mentioned on the website of the Grimme Preise award, which the film received in 2003. Dark Side of the Moon was clearly inspired by Capri­ corn One, Peter Hyams’ 1978 Mars landing hoax film. With the flight date approaching N A SA specialists re­ alise that the spaceship’s life-support system does not guarantee success and prefer staging the landing to cancelling the mission. Just before the ship’s launch its crew becomes removed from Capricorn One and tak­ en to a desert military base, where they are informed that they will have to stage the Mars footage. The as­ tronauts initially refuse, but the authorities threaten their families if they do not cooperate. While the empty ship continues its flight to Mars the astronauts spend several months filming the “Mars landing”. The conspiracy involves only a few N A SA members, until technicians notice that the television transmission sig­ nal was sent from a near-by destination and spread the news to journalists. The technicians mysteriously dis­ appear and the journalists find themselves in trouble. When the crew’s return is expected, the real (empty) spacecraft is destroyed by fire during re-entry, officially plunging the whole world into deep mourning for the three heroes. The astronauts are killed since they are no longer needed and know too much. Conspiracy Theory: Did We Land on the Moon? - John Moffet’s 2001 American documentary may have been the sec­ ond source of inspiration for Karel. Dark Side of the Moon essentially appears to be a spin-off of the Moffet production. Both films are constructed in a highly similar way - they use interviews and archival foot­ age and propose the same arguments and evidence of the staged Moon landing of Apollo 11; in Karel’s film they are presented by a fictitious former KGB agent, but Moffet’s picture features authentic characters photography and sound experts, scientists and Bill Kaysing, the “king of conspiracy theories” specialis­ ing in tracking down evidence supporting the moon hoax theory. Both films expand the motif of staging man’s first steps on the moon, but Karel focuses on Kubrick, the alleged director of this enterprise, and on the landing’s studio-set staging, while Moffett is only interested in evidence of the hoax itself, which the film claims took place in a secret military base in the Nevada desert. Although Moffett allowed himself to make a joke by bringing in Mitch Pileggi, the X-Files star, as his narrator, he decisively defined his film’s status by opening it with the following caption: The following program deals with a controversial subject. The theories expressed are not the only possible interpretation. Viewers are invited to make a judgment based on all avail­ able information. 420 Year of the Devil and Czech Dream While in certain countries (e.g. the U SA , the United Kingdom, New Zealand) the mockumentary is already a well-known and appreciated sub-genre, in many other ones it is taking its first steps albeit with films that can be classified as superior examples of this cinematic form. Among them is the excel­ lent Czech Rok dabla (Year of the Devil, 2002) di­ rected by Petr Zelenka. In the tradition of a majority of mockumentaries its classification proved a tough task for the reviewers. Some attempted to describe it as docufiction where, as the plot advances and ab­ surd events start to accumulate, the viewer loses grasp of what is real and what is fiction... it makes genre clas­ sification difficult, freely referring to various cinematic styles, from the documentary and the music movie to the comedy. Its strength certainly lies in the creation of the presented world;11 this depiction reveals the film’s mock-documentary character. Year of the Devil ini­ tially produces the impression of a music documen­ tary or, more precisely, a documentary biography of the Czech singer, composer and poet Jaromir Nohavica, featuring elements typical for motion pic­ tures of this kind, such as footage from rehearsals and fragments of concerts. It applies absurd state­ ments and weird occurrences to point out that its status is not entirely factual and we should not treat seriously everything we learn about Nohavica; the fact that he took part in the film and mocked his own ups and downs tells us more about him than the film’s plot and the information it contains. Besides Nohavica, the film’s list of authentic characters in­ cludes his friend, guitar player and composer Karel Plihal, the folk band Czechomor and Jaz Coleman, the English rock musician. The Dutch documentary maker Jan Holman (played by Czech filmmaker and distributor Jan Prent), however, is a fictitious char­ acter. The film tells the story of Holman, a recov­ ering alcoholic, arriving in the Czech Republic to shoot a documentary about a detox hospital. This is where he meets Nohavica and his guardian angel Plihal and abandons his original plan by setting out on tour with the musicians. Zelenka, mixing a ficti­ tious character with authentic ones, resorted to a so­ lution similar to Karel’s Dark Side of the Moon, the difference being that while Karel assembled various filmed quotes featuring well-known people and took them out of context, in Zelenka’s film authentic characters actually agreed to join the proceedings. The film maintained the Nohavica myth, endowing it with an ambiguous character and simultaneously slightly mocking biographical documentaries of this sort. Some critics correctly classified the film by putting it upon the same level as the quintessential mockumentary This Is Spinal Tap, but at the same time calling it a fake documentary12. �Beata Kosmska-Knppner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Cesky sen (C z e c h D r e a m ) Cesky sen (Czech Dream) from 2004 is an extraor­ dinary film within the mock-documentary context. Before developing their first Czech reality-show film or first Czech documentary hypercomedy, Vit Klusak and Filip Remunda created a mock-situation of sorts, a far-flung hoax intended to ridicule the post-commu­ nist country’s consumerism, expose the mechanisms of advertising and susceptibility to the latest kind of propaganda and manipulation, showcase the power of the media and, simultaneously, reveal possible (and applied) documentary practices. Klusak and Remunda, at the time students at the Prague film school, hired ad specialists (many unaware what they became involved in) to arrange a two-week promotional cam­ paign of Cesky Sen, a fictional hypermarket. They created a logo, TV and radio advertisements, 200 000 leaflets promoting products of the Cesky Sen brand, posters, ads in newspapers and magazines, 400 illumi­ nated billboards, an jingle and a website. On the day of the “grand opening”, however, the estimated 4 000 potential clients, who came to a meadow in the Letnany district saw only a colourful hypermarket façade painted on canvas. The idea was inspired by a happen­ ing devised by Peter Lorenc who in 1996 handed out several thousand posters advertising a non-existing GIGADIGA hypermarket. The opening was held on an empty meadow, where Lorenc placed a banner with the inscription: It’s better to go on a woodland walk. A t first glance, Czech Dream is an account of the succes­ sive stages of preparing a major provocation, all the way to the grand “non-opening” of the hypermarket, 421 while simultaneously bringing the audience closer to the event’s social background and the views and mood (also political) of the Czechs, proposing a sociological observation, and presenting “behind-the-scenes” of a major advertising campaign. But there is more... An experienced mockumentary audience derives pleasure from participating in a game consisting of searching for and interpreting signals made by the directors to confirm the film’s fictitious status. In Czech Dream the game is - so to speak - dual. The majority of de­ scriptions, reviews and comments consider it to be a documentary account of a major hoax and only the expression: hard-to-classify documentary reveals that their authors, overwhelmed by the scope of the “mock­ situation” itself, have doubts and are uncertain about the film’s status. Viewers acquainted with the direc­ tors’ intention will enjoy spotting signals addressed during the advertising campaign to potential clients, which at the very least should have stirred up certain misgivings (the hypermarket’s name, its logo with a comic strip balloon, anti-advertising slogans: Don’t go there, Don’t hurry, Don’t spend money, Don’t queue up, Don’t shove and the remarkably low prices, i.a. a digital camera for less than 1 $). Members of the audience perceive them as signals not only because the film’s di­ rectors reveal the technical details of the entire under­ taking, of which potential clients were unaware (the directors’ new image, the simultaneous casting for a documentary of families regularly spending their free time in hypermarkets), but predominantly because the audience is from the very outset informed that eve­ �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES rything was undertaken with the film in mind, and views the whole enterprise through this prism, which subconsciously influences the reception of the hoax and the attitude towards its victims (how could they have fallen for it!?). The film entertains its viewers, who feel compassion for, but also superiority to the future victims of the joke, and harbour the impression that they play in the same team as the directors. I believe that the film also includes certain mock-documentary qualities encouraging reflection on the capabilities of the documentarians and the viewers’ susceptibil­ ity to possible documentary manipulations, caused if not by belief in the factual accuracy of a documentary then by instinctive trust in it. Signals informing about the film’s actual state are not overly exposed and the hoaxes and prevarications are not explicit. We are dealing rather with the directors’ manipulations or perhaps merely interventions consisting of selective footage in the manner of Michael Moore’s documen­ tary method, which in this particular case boils down to manipulation. In any case, such moments may seem suspicious to the more careful viewers, e.g. the fact that a film ridiculing consumerism and exposing advertising mechanisms also becomes involved in ad barter relations. Two minutes of the end credits are dedicated to showcasing logos of companies backing the production. The whole sequence about a shopping trip of the Kudrnov family, winners of the casting for the alleged documentary: Hypermarket with a Human Face, is unquestionably an advertisement of the Tesco chain. During the directors’ transformation into man­ agers, set in a Hugo Boss salon where they hire suits, a salesman turns to the camera and says that the time has come to fulfil the mutually beneficial agreement and show the Hugo Boss logo for ten seconds; he then rearranges a lapel, the camera zooms on the logo and the filmmakers count the remaining time. In a scene of shooting the advertisement involving a man chang­ ing his clothes, an employee of the ad agency organis­ ing the campaign points to the Mark/BBDO logo on his cap and the camera zooms in. When posing for ad photos in an atelier, Remunda and Klusak are clearly mocking the whole situation by making exaggerated moves, faking a relaxed and cool mood, and smiling in a studied, artificial way. This sequence is for a moment interrupted by a series of photos of well-known people with equally premeditated expressions and smiles, i.a. Vaclav Havel with wife Dagmar, Karel Gott, Helena Vondrackova, and Vaclav Klaus. In this way, the film directors are compared to people who play act in front of the camera, strike a pose and pretend to be someone else, and not to expository documentary makers or journalists, usually on the other side of the camera. The excessively long scene of the conflict between the directors and the ad agency people also looks suspiciously artificial, as if it were to present a single sentence uttered by an ad agent, thus creating the impression of the directors winking knowingly at the audience (sending a signal). One of the filmmak­ ers wants the posters to include a sentence claiming that on opening day no one shall leave empty-handed. An agent objects, adding that he refuses to lie. After a heated discussion the agent finally declares: Perhaps for you filmmakers cheating people is business as usual, but in the ad industry we don’t lie. You may find this surprising but we don’t. One of the directors then asks him to re­ peat this statement. The agent looks straight into the camera and says: I repeat. Even if you documentary mak­ ers lie in your films, we don’t do it in advertisements. The filmmakers once again question the status of their film and the work of documentarians in general in a scene with a furious fisherman who found out that there is no hypermarket. When asked what the whole story has taught him, he replies: Never trust filmmakers. Sim­ ilar moments indicating the authors’ intervention are numerous. The entire motion picture is interrupted as is the practice of many TV stations - by advertise­ ments, but the ones shown here promote the opening of Cesky Sen. From the casting footage of families, supervised by consumer behaviour specialist Dr Jitka Vysekalova, we are shown only interviews whose par­ ticipants expressed their enthusiastic attitude towards supermarkets and spending free time in them (I love supermarkets. I find them a source of great joy. You can really relax in a hypermarket). In one of the scenes a woman says: This is not a dream, this is reality, this is Harmony. When the director asks: What did you say? and wants her to repeat the sentence, she once again recites her (?) reflection. In a scene shot after the Kudrnov family left the supermarket, the director asks one of the women to sing something in front of the camera. She immedi­ ately agrees and performs together with her daughter an old folk song, in broken English but in tune: Hey, ho, nobody’s home meat or drink nor money have I none Everybody will be happy Hey, ho, nobody’s home.13 We then hear a replay, this time with a profession­ ally arranged orchestral backup and accompanied by a magnificent sunset. During an earlier conversation with the filmmakers the same woman declared: Our lives are short, let’s live them the best way we can. Cu­ riously, the hypermarket’s anthem14 features both a reference to the lyrics of her song (a kdyz nemas ani halir/if you have no money) and to her statement (zivot trva jen chvili/life is but a moment). In one of the casting scenes, a mother of a teenager admits that she took her daughter on a six-kilometre excursion last weekend, but the girl did not enjoy herself at all; to cheer her up, in the evening they went shopping at Tesco (!) and this made her very happy. One of the directors then 422 �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES asks the daughter to describe how she felt at the store after that exhausting walk. The girl replies: It was... I don’t know... as if it had been raining all day long and then I suddenly saw that the Sun came out. It was cool, fun and pleasant. Strangely, the teenager’s sentence turns out to have far-reaching consequences for the whole film. The fictitious hypermarket’s anthem men­ tions, i.a. shopping that can brighten up a cloudy day (Jak mohou ruze kvesti, kdyz je posmourny d e n .) . After the Kudrnov family leaves Tesco and all push their full carts towards the parking lot, one of the women suddenly cries: Look, the Sun is setting. Klusak and Remunda decided to arrange their grand “opening” on 31 May 2003, the day of a solar eclipse. In one of the scenes the directors are driving a car at dawn (we see the Sun rising) and the radio’s presenter is heard say­ ing: Today we shall witness a solar eclipse. The rising Sun will be unable to shine. On the contrary, it will be more of a shrinking crescent (an amusing association with the scene of casting the families, when a woman asked what name she would choose for the new hypermar­ ket answers: “Horn of plenty”). The announcer then goes on to say: You should not look at this fascinating phenomenon for too long. Get up in the morning and put on your special eyeglasses. And we see both directors in their Hugo Boss suits looking at the sky through dark­ ened pieces of glass, while in the background resounds the hypermarket’s anthem about rose-tinted specta­ cles (Tak prijd se radovat jak dite/ spousta veci omami te/cely svet muzes mit. Chce to jenom trochu chtit/chce to jenom nelenosit/zaparkovat, vzit si kosik, nepromeskat velky den/prisel k nam vas cesky sen). Later, a woman who came three hours before the opening explains that she never participates in this kind of events but her husband woke her up to see the eclipse, so she came incidentally. Weather on the grand "opening” day was beautiful and sunny (as emphasised by those who gathered on the Letnany meadow), but rain poured when the hoax came to light and it turned out that there is no hypermarket. Not one is in sight when across the wet windshields of a car driving away the camera shows the increasingly distant façade of the Cesky Sen hypermarket. We get the impression that the day is coming to a close, although in reality the scene could have been (and probably was) shot on a completely different day. Moreover, at the end of the film newspaper headlines express outrage at the hoax, men replace street posters advertising the hypermar­ ket with advertisements of cigarettes and credit cards, and the last scene is... a sunset; this time it seems to refer not to the feelings of the would-be clients, but to the second game that the directors were playing with the audience. All the elements fit together as in a jigsaw puzzle. Mention is due, however, to one more signal sent by the directors, albeit not in this particular film. They had prepared two trailers (“bloodless” and 423 “bloody”), of which the latter certainly appears to be staged not only because the scenes it contains are not featured in the finished film. It shows how after wouldbe clients found out about the hoax the crowd set off in pursuit after the escaping directors, who managed to jump into a car. Two brawny men, however, step in front of a crowd composed of predominantly senior citizens, one of them taking a baseball bat out of his car’s trunk and bashing it against the front windscreen of the filmmakers’ vehicle. Then the “bald one” drags them out of the car, start shoving, beating and kick­ ing them, and tears the Hugo Boss suits into shreds while a miniskirt-wearing woman enthusiastically batters them with her handbag, presumably spew­ ing obscenities, while the oldsters shout and shake their fists. The filmmakers finally manage to break free and, covered in blood, run in slow motion in the camera’s direction. The overall intention is to cre­ ate the impression of an authentic end to the whole story, although the directors assure that no blows were dealt. Interestingly, the DVD release of Czech Dream featured 32 minutes of bonus footage miss­ ing from the final cut, while the film’s official web­ site includes photos of bloodied directors in ripped clothes next to photos actually inserted in the film. Finally, press material prepared by the distributor for journalists included photos exclusively from the “bloody” trailer. First on the Moon The Russian mockumentary is still in its infancy. Aleksei Fedorchenko’s 2005 Perviye na Lune (First on the Moon), awarded in Sochi15 and Venice16 and writ­ ten by Alexandr Goronovsky and Ramil Yamalayev, is probably one of the first Russian examples of the genre. The fact that local reviewers came up with various neologisms to describe the film, which did not match any categories familiar to them, demonstrates that it was a total novelty in Russian cinematography. Local promotion material described it as documentary drama (a post-modern hoax), and critics wrote about a pseudo-documentary,17 a documentary farce,18 and a documentary look-alike.19 Polish material also called it a science-fiction quasi-documentary, while W est­ ern reviewers applied the term: mock-documentary, already adopted in many countries. In a documentary style the film tells the story of an alleged Soviet space project from the 1930s, culminating with a flight to the moon in 1938 and contemplating the absurdities and tragedies, which had to follow a clash between Stalin­ ist mentality and scientific progress. Its protagonists had a chance to enjoy worldwide fame but instead be­ came victims of Stalin’s dictatorship. The plot begins in Chile, where the Soviet spaceship landed after re­ turning from the moon, and follows Soviet astronaut Ivan Kharlamov (Boris Vlasov) travelling from Chile �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES across the Pacific Ocean and China to Mongolia, un­ til he is captured by the NKVD and sent to a psychi­ atric hospital, from which he eventually manages to escape and, changing his identity in Zelig fashion, to stay on the run from the secret police. Fedorchenko mixes various footage ranging from authentic period film newsreels (sports parade in the Red Square) and fragments of Vasili Zhuravlyov’s 1936 sci-f film Kosmicheskiy reys: Fantistechaskaya novella (The Space Voyage), to scenes meticulously shot to resemble pe­ riod newsreels, imitating NKVD operational materials with suitably distorted picture and sound and subti­ tles made to look old. The interspersed contemporary scenes shot in colour apply the form of a documentary investigation as they follow the ups and downs of peo­ ple involved in the programme (i.a. Ivan Kharlamov, female athlete Nadezhda Svetlaya and circus dwarf Mikhail Roshchin). Fedorchenko declared: Viewers should discover the game’s rule on they own and decide whether they want to participate in it or not.20 As all mockumentaries, also this one finally reveals its actual status in the closing credits, according to which actors portrayed all the characters. Sometimes, the film is amusing (information about shooting archival footage with the aid of hidden, several-centimetre cameras, a dwarf joining the spaceship crew because the size of the spaceship was undetermined, words spoken by a guardian of the NKVD archives: Since everything in­ cluded here was filmed it really took place, or nostalgic. Fedorchenko said: The element of irony is very small, perhaps about 5 percent. The rest is something of a homage to the generation of our fathers and grandfathers, including their honesty and genuine belief in ideas.21 The funny and self-reflective film has the qualities of a mock-docu­ mentary, but the director protests against this term and several others used to describe his work: We didn’t aim for mystification, but for a fantasy drama. Terms like “post-modernism” and “mock-documentary” are not what we intended. Perhaps the genre is documentary fantasy.22 The director distances himself from the film’s associa­ tions with Viktor Pelevin’s space novel Omon Ra, be­ cause it was not his purpose to bring down myths but to recreate the grotesque and tragic character of the past and to symbolically commemorate people who fell victim to a policy intent on proving the greatness of the U SSR at any cost. Fedorchenko regarded the heroism of volunteers taking part in the secret pro­ gramme and put through gruelling training just to become superfluous and destroyed by the system as very important and quite a challenge. The director re­ portedly spent half a year watching old film newsreels to create an exact replica of the visual documentary styles of the 1930s. Thanks to the mastery of cinema­ tographer Anatoly Lesnikov and production designer Nikolay Pavlov the film makes a great job of “imitat­ ing” old newsreels, even though 90% of it is actually 424 footage shot today. Kovalov noted: Fedorchenko does not imitate the arbitrary "flow of life"; instead, he imitates the normative aesthetics of officious film-journals —edu­ cational, instructional, and other types of applied films in­ tended for use in “official work”. He reproduces precisely this method of staging... it is distinctively “an imitation of an imitation". (...) He creates a genuinely monumental image of a unified aesthetics. It is important to remember that in a commissioned film, shots of an official parade are different from shots of a sports parade; that the politi­ cal leadership was to be filmed in one way and ordinary citizens in another; and that in different periods of Soviet power these norms changedP The film starts with the following caption: Status of the film material does not meet the accepted standards of quality, but it has been included in the film due to its uniqueness. This announcement suggests that we shall be dealing with archival footage of considerable sig­ nificance, although genuine period material consti­ tutes 10% of the whole film and is composed of widely known photographs that do not bring anything new to the film but boost its credibility. Although Fedorchenko protests against his film being described as a mockumentary it certainly has a mock-documentary dimension to it and thus can be analysed and inter­ preted as such. The director constructed the film us­ ing elements typical for a documentary: iconography, black-and-white archival newsreels and period film material (secret NKVD footage) as well as present-day “talking heads” commentary (shot in colour). Some 90% are look-alikes, which the director - as in every mockumentary - indirectly suggests to us from time to time, and the “talking heads” are actually actors, although obviously we do not find out until the final credits. In this case, laughable statements made by some of the characters should be recognised as hints about the real status of First on the Moon. Allegedly discussing the filmed events, their comments actually concern something completely different, are taken out of their original context, and when introduced into that of the film sound outright absurd. First on the Moon begins with a large close-up, which viewers mis­ led by the title may identify as the surface of the moon. As the camera pulls back, however, it turns out that this is the Earth, with someone digging with a hoe. Black-and-white footage, as if from an old newsreel, shows Chilean peasants who, naturally in their native language, describe - the commentary suggests - a huge meteorite. We immediately called the police - says one of them - but what can our police do? When my wife was robbed, they arrived two months later. Since the closing credits feature information that material from the site where the “Chilean orb” fell is property of a Chilean natural science museum, the footage may actually be genuine; more, the peasants may be really discussing a meteorite, but the audience usually does not know �Beata Kosmska-Knppner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES what the film’s various non-Russian speaking witness­ es are saying, because their comments are drowned out by a Russian translator. Comic image-commentary juxtapositions also act as a signal, e.g. the black-andwhite “newsreel” Soyuzkinozhurnal nr. 54 noyabr 1936 titled: Continuing Tsiolkovsky’s Work. The off-screen narrator speaks about Young Pioneers repeating Tsiolkovsky’s experiment with a special centrifuge, and we see them putting a goose into a pot placed on a bicycle wheel, covering the pot with a lid and turning the wheel; finally, once the task is accomplished, they raise their arms in a Pioneers’ greeting. Another scene shows thoughtful older men in white overalls, prob­ ably scientists, surrounded by metal skulls, ribs and spines. One of them in earnest explains the goal of their research: the creation of a Soviet man with metal bones, which will protect him in a collision with a car. Another example - an alleged Secret Service instruc­ tion film: The Technique of Applying the SK-29 Camera for Secret Observation, with the caption: For profes­ sional use only. The voice-over informs us: Cameras are used for obtaining materials compromising the subject and the black-and-white footage shows a girl standing by a bed and a m an... shaving her legs. In the same absurd instruction film a soldier takes a small camera out of a briefcase, with the commentary explaining: You can hide the SK-29 camera anywhere you want, in a briefcase, in a woman’s purse, on the street and in a room. A caption appears: Unfold the shoulder strap. A n off-screen direc­ tive instructs: The camera may be used without a stand in assorted situations. Caption: Keep your distance. We see a woman and right behind her - a spy with a briefcase filming her. In another allegedly secret NKVD mate­ rial in Fedorchenko’s film the off-camera commentary informs us: Subject under observation —Ivan Kharlamov, and we see Kharlamov (or rather the actor portray­ ing him) walking up to a street stall, buying matches, entering a room, lying down on a bed, walking up to a window and looking out of it while smoking a ciga­ rette. The comical nature of the whole situation is the effect of a juxtaposition of serious off-screen commen­ tary with the completely insignificant nature of situ­ ations from the life of the observed subject filmed by the secret, hidden camera and the very fact that such trivial material was preserved in the archive. An even more interesting signal comes from a frag­ ment supposedly shot at the Film Archive in Moscow, where an old curator of the NKVD archive, walking among shelves full of film cans, says: Since everything included here was filmed, it had actually taken place. Next, black-and-white footage pretends to be archival material from the 1930s and shows Ivan Sergeyevich Kharlamov; the off-screen narrator informs us that Kharlamov was wounded when suppressing a rebel­ lion in Turkistan, but we see him in an idyllic scene, delightedly posing for the camera while sitting on a 425 camel. A t this stage, there comes to mind a question: why do these presumed remnants of old newsreels fo­ cus on Kharlamov (clearly the only person the cam­ era follows) already before he became a renowned, accomplished engineer? And if this is confidential material shot by the Secret Services, planning to re­ cruit him, then why did Kharlamov (and only he) react to the camera’s presence (look in its direction, wave)? In addition, the opinion voiced by the archi­ vist is complemented by a statement made by a man bedridden in hospital, probably a former agent, who says: You are asking strange questions, comrade director. There was nothing of this sort. My memory is good but I don’t remember anything. Both declarations sound es­ pecially interesting in the context of one of the film’s last scenes, with soldiers burning numerous film reels taken out of cans, probably property of the archive shown earlier. Another hint are the fake smiles of the persons posing for the camera. One of the metal bone scientists is artificially and nervously laughing directly at the camera, although his colleagues seem not to notice this, absorbed by their urgent activities. Since what they are saying is ridiculous and their occupation is absurd, this man’s conduct questions their gravity, producing the impression that he is unable to help laughing and slip into the appointed role as earnestly as his colleagues. Amusing doubts can also be inspired by the film’s iconography. The colour footage displays an old book with Chinese writing and prints suppos­ edly presenting the construction of a spaceship. The off-camera commentary discusses spaceship construc­ tors from, i.a. the eleventh century, a treatise on this subject dating back to 1320, and nineteenth-century Russia, where battle missiles and submarines were de­ signed. The documents, prints and old encyclopaedias on display may all be authentic but they do not neces­ sarily show what the commentary is suggesting. The same holds true for some of the possibly genuine news­ reel fragments accompanied by not automatically true commentaries, e.g. a fragment of a newsreel with cou­ ples dancing at some sort of a ball (perhaps on New Year’s Eve) features commentary claiming that the ball celebrated Kharlamov’s accomplishments. Typi­ cally for a mock-documentary the film also contains fabricated newspaper cuttings with headlines match­ ing the film’s topic, e.g.: The last of the astronauts passed away in his workshop before the production of our film wrapped up. We see young people putting a spaceship into a chest. The project was terminated, people disap­ peared. Now it turns out that there was nothing. But there was a rocket. We see some kind of a black-and-white chronicle, with street traffic and a paperboy. Narra­ tion: In March 1938 news about the fall of a fireball in Chile was in all the papers. We are shown people read­ ing newspapers on a tram and old press headlines: “Herald Express”: Passengers of “Fortuna” airliner saw �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES a fire ball; “El Mecurio”: El Sol cayo Sobre Chile. Ovnis o pruebas militares? (The Sun fell over Chile), “L ’Echo de Paris”: Meteorite? Comete? Martiens?, "Il Buonsenso”: La Sfera Cilena —I Dei sono ritoranti in Cile? (Chilean globe. The gods returned to Chile?), “Daily Express”: The Chilean Ball —a League of Nations Special commission investigation. A headline: The secret of the Chilean globe revealed. Narration: A shepherd found debris of foreign aircraft in the mountains. Caption: Chile. 200 kilometres north of the town of Olyagua. The area where the “Chil­ ean globe” fell. Off-screen commentary: The Chilean globe fell on 24 March 1938. Suprun’s rocket took off a week before on 16 March. Our production crew went to Chile. We watch the trip: And we found it. A tiny part of the dashboard of the very first Soviet spaceship. Local peasants sold the rest for 125 dollars. The film also con­ tains look-alike elements introducing mystery, con­ spiracy and secrecy, e.g. frames from supposed NKVD footage with German officers (actors in costumes, we learn later) observing candidates for the secret mission diving into water. When the director asks Fattakhov: How did the Germans come about?, he replies that he does not know, because this was a secret project. No further comments, because the planted suggestion is supposed to stir the viewers’ imagination. Successive takes illustrating the secret project show water being poured on the candidates (as in old psychiatric hospi­ tals) and then soldiers leading a... piglet with imple­ mented electrodes. Next, Material no. 9: a piglet in a spacesuit is placed into a rocket and launched. The animal then lands with a parachute and two soldiers pose with it for a photograph. Apart from the mock-documentary-style film newsreels in Sergey Livnev’s Serp i molot (Sickle and Hammer; 1994), the list of Fedorchenko’s significant predecessors includes Vitali Mansky’s project Chastniye kroniki. Monolog (Private Chronicles. Monologue; 1999) - a compilation of amateur video films the di­ rector received from people from every former Soviet republic, telling the story of a fictitious protagonist born on the day before Yuri Gagarin’s space flight (11 April 1961); his death coincides with the end of the Soviet era. Polish mock-documentary parodies The Polish cinema as yet has not featured such spectacular mock-documentaries as the examples dis­ cussed above. Nonetheless, one of the first films in which certain (Degree I) mockumentary elements can be found is Krzysztof Gradowski’s 11-minute TV film: Déjà vu czyli skąd my to znamy (Déjà Vu or Where Have We Seen This, 1978), realised at Studio Minia­ tur Filmowych, a parody of popular educational films and programmes shown at the time as part of so-called school series. Just like a full-blown mock-documentary it ridicules the documentary style, statements of so- called ordinary people caught on camera, TV com­ ments by experts, professionals and specialists, scien­ tific jargon and empty rhetoric, scientific discourse, etc. The film begins with thank-you’s listing the peo­ ple who helped with its production, but this time grat­ itude is expressed in an absurd way, mocking the cus­ tom adopted by many directors. The voice-over says: From the Author. I consider it to be a pleasant duty to thank Prof. Jerzy Borowa, Ph.D., for his sympathetic atti­ tude to the film’s project presented to him at the Magnolia restaurant. The screenplay was based on the theses of his fundamental work: Rewarding Positive Adjustments (a black-and-white photograph with an autograph below it. The man in the photo moves, takes his glasses off, smokes a cigarette and then freezes in a new pose). I also want to publicly express my gratitude to Assistant Professor Jan Pracz for his acceptance of the three-dimen­ sional method assumed during the film’s production. Thanks to his kind consent we have obtained a complete perspective illusion, which will require the viewer to main­ tain absolute discipline of looking at the left side of the frame with the left eye and, respectively, at its right side with the right eye (the man in the photograph is smok­ ing a pipe and reading a book). I would like to thank the management of the Division of Assignments at the Depart­ ment of Resources of the Ministry of Imitated Illusions for letting me study the practical benefits of optimistic percep­ tion (the man in the photo is drinking alcohol). Finally, I would like to express my deepest gratitude to Director Kuliszka who by withholding special care and an atmos­ phere of particular sympathy for my modest undertakings decisively contributed to the film’s creation in its present shape and dimensions. Intertitle with caption: Case 1 and the sound of some sort of an off-camera psychiat­ ric examination: Man aged 48, railway worker, does not admit to any hereditary dispositions. As a child often used to skip school to go to the movies. Masturbates since 14. While hypnotised confessed to an on-and-off sexual rela­ tionship with a seamstress living nearby. Previously sought the aid of an herbalist. We hear the patient’s account (dubbed by Krzysztof Kowalewski): This is what hap­ pened. I’ll describe it in chronological order. I was crossing the street in no particular hurry because I was already late. I’m walking, it’s cold, and I’m thinking to myself: “Good thing I’m wearing a warm padded jacket". Now, a doc­ tor’s office, with a model of the human brain standing on the desk. A staged visit of the patient follows, shot in black-and-white. The railway worker on one side, the stone-faced professor (portrayed by Jan Himilsbach) on the other, taking notes and tapping his pencil against the table-top. When the patient starts talking we watch the discussed events in colour: I came closer and saw Africa on the Kaiser-panorama poster. “I’m going to take a look at it", I’m thinking to myself, because I am a fan of all things exotic. To my surprise the pictures show me walking through the snow, but with whom and where? 426 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Something wasn’t right. “Oh well, I can still afford to pay 6 zlotys for the ticket", I thought to myself and went inside. Poor decision, but I wanted to see what was going to hap­ pen next. I sit down, arrange the device, and guess what I see? My entire life right in front of my eyes. First, the town house in 16 Koźla Street, where I was born. More, I grew up there. Then my wedding photo. I got married in Łódź and, honestly, it was great fun, but only the wedding. I’m still looking at the photos: now I’m in a steam engine, laughing, at work, not really looking like myself. Later I’m shown being rewarded for putting a freight train from Elk on a side track because otherwise it would have massacred the 386 passenger train from Toruń. Never mind. But then I see myself looking into the camera in front of the Kaiser-kamera place, and this got me really annoyed be­ cause a moment later I was once again walking through the snow, and so on, the same thing over and over again. It is not about the six zlotys; I wonder what’s wrong with me. Back in the professor’s room: There is absolutely no need to worry. From a scientific point of view the case is banal. Here is a chart. The professor reaches for a chart with a brain diagram. The whole screen becomes filled with an animated colourful diagram featuring circled areas captioned with mysterious abbreviations. To simplify matters, let us assume there are three consciousness zones. It is your sub-consciousness that transmits certain images. The shapes and colours reflected by the Kaiser-kamera are then presented by the consciousness as reality. Stratton dis­ cussed this phenomenon already a long time ago. Diagrams and drawings with animated arrows describe Strat­ ton’s experiment. After each bath he used to recall the image preceding it for the purpose of marking the cleanli­ ness scale. See, you should always look ahead to a bright future. Titlecard with caption: Case 2. Voiceover: Former model, aged 35, currently a teen fashion designer. Complains that people closest to her fail to understand her. Speaks of herself as a man. Since her stay in Paris, which she visited as a correspondent of the “Mloda moda" week­ ly, has been involved in flagellation and horseback riding, uses Old Spice cosmetics and a Kharkov electric razor. Has a neglected personality inventory. A t the same time, the professor and the woman (Lucyna Winnicka) are arguing. Professor: Please calm down. Try to imagine that it was I who came to you and not the other way round. I’m listening. Woman: I’ve always liked fruit drops. I used to enjoy 20 to 35 decagrams a day. Three months ago a doctor forbade me to eat sweets due to hyperacidity. Ever since then I’ve been dreaming the same thing over and over again. The woman’s fantasy world is now presented in colour. I dream that I am completely alone. An envoy of the president of New Heartburn usually appears more or less an hour before dawn. He asks me to come in (castle, women in men’s clothes). They hypnotise me and offer the position of Minister of Confectionery. I agree and ac­ cept gifts (piles of gifts). Then the doctor appears in the form of a hideous insect. The professor has dozed off. 427 Professor! the woman cries, he wakes up and says: Oh well, take a teddy bear from a child and he will dream about a bear (reaches for a chart). Compensatory delu­ sions, a somewhat infantile reaction, but entirely proper. We are shown diagrams and charts with animated ar­ rows. The professor’s voiceover explains the determi­ nation of the subject matter of dreams: At the stage of non-rapid eye movement sleep your appetite for fruit drops selectively activates the cerebral cortex and cortical centres of the brain, in this way creating dreams. Their subject matter, regarded as reprehensible and repressed in a given culture, easily matches the accepted norms of another cul­ ture. This is why I think you should leave for some time and, so to speak, just look around. The slightly disap­ pointed woman smiles with a sceptical look. Titlecard with caption: Case 3. Voiceover: Patient aged 27, deliv­ ery driver. Claims that as a child he took part in games played with a turkey. Has been drinking exclusively recti­ fied spirit ever since a young boy. As a school student was tempted by —as he described it —chemical experiments. Together with a storeman of the enterprise employing him sentenced to two years in prison for setting fire to a ware­ house. Pills received from the prison doctor did not help. Animated chart presents a Hans Kuliszka experiment, drawings and arrows. Examined with the Roschasch test and put through the Kuliszka experiment, expressed readi­ ness to change his surname, profession and remuneration. The professor requests: Please take off your glasses. Chewing on a match, the patient (dubbed by Stefan Friedman) takes off his shades and says: My wife and mother-in-law forced me to make this appointment. The point is that I was on a business trip with my colleague to Częstochowa and as usual we stayed at the Dworcowy hotel. We entered the room, the window curtains were drawn, and just to fool about I told my friend: “Want to bet that there’s a firefighter on the roof of the home across the street?". He replied: “Yeah, right”, opened the curtains and there really was a fireman, asleep, by the way. A col­ our film shows a firefighter sleeping on the roof of the house across the street. I also would like to mention that I haven’t seen the fireman before nor knew him, so I couldn’t be in league with him, because as soon as Kazek realized that he lost the bet he accused me of plotting the whole thing with the fireman. And my wife sent me here because this is not the first time that something like this happened. Professor: Great. You know what, the thing is that you experience déjà vu in its pure form with no un­ necessary components. The professor clambers on his knees onto the desk while the patient is glad that his affliction is unique. The professor, up to now uptight, bored and drowsy, finally stirs: I am going to build a theory based on your case. An animated chart presents Wrangel’s curve, omitting Prof. Bialkowski’s points. Pro­ fessor’s voiceover: We shall give Prof. Białkowski some­ thing to talk about. We shall deform Wrangel’s curve and raise the threshold of possibility. The railway worker �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES walks through the snow. The same voice, which previ­ ously read the author’s thank-you letter, now says: In other words, we can allow ourselves to enjoy a moment of happiness. Yet another blank spot has disappeared from the map of the extensive field of knowledge about the world and life of man. A clear and concrete explanation of the phenomenon of déjà vu is another step taken on the path to an increasingly complete comprehension of man’s con­ scious and socially shaped existence. Our accomplishments once again confirm that obstinacy and, most of all, compe­ tence are decisive for success in each domain of creative investigation. From beginning to end, the film’s amusingly absurd plot is the reason why its construction resembles that of a typical educational production with experts, dia­ grams, discussions of concrete examples illustrating sci­ entific theories, etc. The ensuing parody challenges the viewers’ trusts in films of this kind and habitual belief in their "veracity”. It also questions their status of “serious cinematic form” which as it turns out, can incorporate an absurd topic while keeping all ingredients intact. One of the first films recalled in this context24 is Marek Piwowski’s Egzekucja długów, ludzi... (Execu­ tion of Debts, M en..., 2001), a parody of investiga­ tive TV shows with a journalist interviewing the wit­ nesses and participants of a given event and from time to time offering his own commentary. The film is dedicated to an old-age pensioner-victim of a bank swindle orchestrated by an alleged businessman. The pensioner recounts the events on camera, with the film crew following him to the bank and shooting his conversation with the imposter. Although everything about the film appears to be rather realistic, Degree III mockumentariness is “spoilt” at the very beginning for the sake of Degree I mockumentariness when the director sends a single, but important signal to the au­ dience by casting himself as the journalist. Naturally, those unfamiliar with Marek Piwowski might treat the film as a journalistic account for much longer. Fans of sophisticated Degree III mock-documentaries, how­ ever, regret that the part did not go to someone en­ tirely unknown or, on the contrary, to a celebrated journalist specialising in such broadcasts, especially since the film progresses in an interesting direction by describing the illegal operations of mysterious banks and ways of collecting debts. The “journalist” talks to a gangster - a debt enforcer, who wants to protect his privacy but nonetheless matches our media-shaped belief of how a criminal should look. The film be­ comes increasingly absurd due to its increasingly ficti­ tious appearance (allusions to the staging applied in factual programmes), and ends with acts of violence caught on camera. Or perhaps this is only our imagi­ nation (we witness the practice of evoking the pursuit of sensational news and references to the “accidental” filming of “live” events). 428 Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 See: B. Kosińska-Krippner, Mock-documentary a doku­ mentalne fałszerstwa, “Kwartalnik Filmowy” 2006 no. 54-55. Planete channel broadcast the film in 2005 as: Operacja księżyc. During the Fantastic KINO.LATO Festival at the Kino.Lab cinema in Warsaw (1 July - 2 September 2006) the film was shown as: Operacja Luna. Producer: Point du Jour Production and Arte France. The interview was published on Arte's website: http:// arte-tv.com/de. http://www.planete.p/cgi-bin/pla/forum/topic/1-52-51/1. T Sobolewski, Kosmiczna manipulacja, “Gazeta Wyborcza” 1 April 2005, p. 17. Planete used this title. Other viewers, including the author of this text, noticed the dog already on the first occasion with no need to watch the film frame by frame. http://www.tvp.pl/View?Cat=1874&id=199905. Fantastic KINO.LATO Festival 1 July 2006 - 2 September 2006, KINo.LAB in Warsaw. Quotation from press material supplied by Vivarto, the film's distributor. T Jopkiewicz, N a druga stronę, http://film.onet. pl/9713,24721,1. The Stopklatka portal also called Year of the Devil a false documentary. The song, one of whose versions dates back to 1609, is known as: Hey, ho, Nobody Home, Rose, Rose, or Peace Round. The most popular variants of this particular verse are the following: Hey, ho, nobody’s Home meat nor drink nor money have I none Still I will be very, very merry or Hey, ho, nobody’s home meat nor drink nor money have I none Yet I will be merry Music Hynek Schneider, words Tomas Hanak. Best debut and critics' award at the Kinotavr festival 2005. Horizons Documentary Prize at the 62nd Venice International Film Festval in 2005. Term used by Oleg Kovalov Russian term used by Viktor Matizen: asmeshka nad dokumentom (English: mockery of the document). Russian term used by Andrey Plakov: poddel’naia dokumentalistika (English: counterfeit documentary film), in: A Plakov, Perviye na lune, “Kommersant" 10 July 2005. V. Matizen, My ne poliruem vremia, “Novye izvestiya”, 6 June 2005. Quotation after: T. Birchenough, Inspired Lunacy, “The Moscow Times”, 30 September 2005. Ibidem. O. Kovalov, Aleksei Fedorchenko: First on the Moon (Perviye na lune) 2005, “KinoKultura. New Russian Cinema”, 14 January 2006 http://www.kinokultura. com/2006/11r-firstmoon1.shtml. W. Godzic, Telewizja i jej gatunki po “Wielkim Bracie”, Kraków 2004, pp. 193-194. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/637ed3d7913a141218295fd9b3d3d808.pdf c88a9cdd1f9170c169ceba4d4e9e538f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6569 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6140 Title A name given to the resource "Batman" - a story of Creation / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.357-360 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t seems impossible to give a precise definition of mass culture whose origin and scope continue to be di­ scussed1. Especially now, in the age of postmodern­ ism, books, films and music trends apparently intend to intensify the distinction between mass and high culture. Umberto Eco novels, David Lynch pictures, Sting music are just some of the examples of this wide current. For­ tunately, some works can be easily classified and Tim Burton’s Batman is among them. A perfect match for the mass culture category this commercially successful film was ranked third among the top-grossing American pic­ tures of 1989 and can be treated as a standard element of a set, a representative of mass culture, as evidenced by the mass audience, electronic media, plot, character pro­ file, and setting. Familiarity with all the qualities charac­ terising the film does not mean that their sense has been exhausted. Watching events transpiring in Gotham City one must admit that comments about a stereotypi­ cal plot, a black-and-white distribution of values, and a lack of an in-depth psychological profile of the main characters are apt. New solutions, original tricks, and unfathomable situations are missing. Everyone under­ stands the screen goings-on and as demonstrated by the box office viewers accept this straightforward form. The interpretation of these obvious observations, however, is far from evident and becomes such only if we accept the unquestionable nature of common verdicts about mass culture. In this light the discussed phenomenon can be seen as a field dominated by trivial entertainment based on stereotypes, banalities, and intellectual shortcuts accessible to everyone because it is subject to the rule of the lowest common denominator. Problems appear only when we perceive that all the above qualities can be evaluated in a number of ways. Amusement and en­ tertainment do not have to be associated with indolent leisure. Ever since Huizinga’s Homo ludens at the latest we know that ludic forms of man’s activity have a deeper sense and that play and game possess surprising meanings2. Similarly, the importance of stereotypes, unambi­ guity, and the use of continually the same clichés cannot be unambiguously prejudged. These traits are degrading only when originality determines the significance of the text. Cultures of the “ludic type”, however, attached greatest value to a precise recreation of traditional pat­ terns. In realities of this kind efforts made to attain dura­ tion and repeatability were the most obvious technique for accomplishing this state.3 Cultures representing the discussed category showed little esteem for change and innovation. One of the unquestionable successes of eth­ nography was demonstrating that, despite this attitude, other people were capable of living just as successfully as we do. In other words, otherness should not be in any way associated with inferiority. Mass culture is most frequently treated as a lower form of elite culture and not as a separate and original world. The history of ethnography shows how the life I 357 WI ESŁAW SZPILKA B atm an - a Story of Creation of the rural population, interpreted in a similar man­ ner, generated inappropriate convictions about its style of thinking and experiencing. With all their differences these distant worlds have certain common elements. Being strata of the same Western culture and due to geographic, historical, and emotional proximity they seem to be easier to fathom. In both cases it is difficult to maintain a distance important for their interpreta­ tion. The Poleszuk and Hutsul peoples or the Tatra Mts. highlanders were once treated as “lesser brothers” but not as residents of another continent. Similarly, sports spectators, pop music fans and commercial cinema en­ thusiasts do not exist in a space of their own. This is why the reality of people roaring at stadiums, whirling in concert halls, or excitedly following the adventures of Bond and Batman is not a goal in its own right but only a means to comprehend such phenomena as manipula­ tion, mass communication, kitsch, and degradation of high culture models. First and foremost, it is supposed to justify an essentially ideological thesis: the common is by its very nature inferior to the elitist, leading to highly important social consequences.4 We shall assume that a portrait of this kind is just one of possible depictions. A n effort aimed at a different perspective will make it possible to treat mass culture in the manner of ethnography, i.e. by keeping a certain distance to our knowledge, predilections, and common sense. Let this phenomenon manifest itself in the man­ ner of the culture of the Aboriginal Australians or the Eskimos. Finally, we should also treat such culture with the respect that we were able to muster for the others. After this lengthy digression time to return to Bat­ man and begin by breaking down its plot into significant components. Their formalisation will make it easier to reveal mutually binding relations, and once they are put back together - to emphasise the order of the whole sto­ ry and its goal. Only equipped with this knowledge shall we be able to begin explaining its meaning. The story of Batman starts with images of the city of Gotham. From a distant perspective we see a shape resembling a medieval stronghold rather than a modern �Wiesław Szpilka • B A T M A N - A STORY OF CREATION metropolis, extracted from darkness by light. This wide shot is once again used in the scene of Batman’s final battle with the Joker in which Gotham City seems to be placed between the sky and the earth, with a contour similar to magic places from Disney films or tales about the wizard of Oz. Gothic, fantastic architecture will con­ tinue to accompany particularly important events. Such is the style of Batman’s palace, the Joker’s headquarters, and the cathedral, where decisive confrontations take place. We encounter, however, also a different picture of the city, a realistic imitation of an American agglom­ eration with all its dilapidation and tacky glitter. In other words, the whole film is set in two contradictory realms - fairy-tale and realistic. A similar opposition dominates the characters ap­ pearing in the story. On the one hand, there are por­ traits of average people: officials, thieves, policemen, and journalists driven by everyday feelings of anger, jealousy, greed, love, and curiosity. Their qualities have a human dimension. The two lead protagonists are com­ pletely different, endowed with extraordinary talent and superhuman power. They do not contest for the sake of a concrete advantage but battle for the way in which the surrounding world is to exist. The dimension of the clash is thus cosmic and not human. The fact that they belong to a different category is emphasised in a multi­ tude of ways. They have masks instead of faces, move in a unique manner, and their costumes, just as their abili­ ties allow them to stand out from the rest of the crowd. This disparate ontological status is also underlined by their origin: in dramatic circumstances one metamor­ phoses into Batman and the second transforms from a gangster into the mad Joker. The names of the charac­ ters stress their mediatory nature. The way Batman and the Joker exist on the border of the twilight and fairytale zones makes it possible to shift the plot from one dimen­ sion to the other. Without this opening it would be im­ possible to solve the situation encountered in Gotham City, the site of a battle waged by two forces, neither of which is able to prevail. The appearance of super­ human powers is a consequence of this state of things, with Batman and the Joker representing the forces in question. Take a closer look at the two characters in an attempt at their definition. Batman is cloaked in black while the Joker wears the multi-hued clothes of a clown. The former flies, the latter prances. Batman is a brilliant inventor, and his nemesis - a remarkable chemist. The home of the former is bright and orderly, while the lat­ ter resides in gloomy clutter. One thing is obvious; the two opposites can reveal their meaning only in a mutual relation. The Joker creates Batman, who, in turn, is the main force making it possible for his adversary to rise to unequalled prominence. Opposing elements, after all, not only determine each other but also require the pres­ ence of the other. The fact that they compete for the same woman also acts as structural justification. Due 358 to their close connection everything within the range of the interests pursued by A must also attract B, his counterpart. The film’s plot begins with a sequence in which Bat­ man becomes involved with one of the sides in a conflict raging in the city. Logically, the Joker soon appears, opts for the opposing party and the clash takes on a different dimension. The whole story can be divided into three parts, the largest presenting the main characters. This exposition makes it possible to understand the causes and mean­ ing of the duel between Batman and the Joker, which constitutes the second part. Finally, the last brief section portrays the city after Batman’s victory. The bright day­ light, the delighted faces of the people, and their dec­ larations confirm the belief that evil and insanity have been defeated and if they were to return, HE, the great defender, shall return too. This scene is the complete opposite of the first sequences. Recall the darkness, cha­ os, violence, anxiety and fear that created the opening scenery of the whole story. If we describe the initial state as chaos and the final one as order (later we shall try to prove that there are good reasons to use these terms), then the whole event can be presented within a scheme of the rite of passage. Note that a lion’s share of the film contained between the extreme states can be accurately characterised by referring to the middle phase of the rite of passage, i.e. transition. The extraordinary trials and tribulations experienced by the protagonists, the astonishing characters and powers, the different space­ time are important for the phase of transition, a stage of trials that need to be overcome to achieve the desired new state. The structure of the rite of passage builds the film’s narrative plan, and the logic of this event attributes qualities and functions to its characters. Although the procedure in question has affected the world of Gotham representing the whole reality-cosmos, it is portrayed by the battle waged by two symbolic characters, Batman and the Joker. What do the characters dominating this motion picture symbolise? What truth does their conflict mani­ fest, and what is its connection with the rite of passage? Before we start answering these questions we need to make a certain observation. The symbolic significance of any element is connected with its place in a struc­ ture and emerges from this location, which opens it up in a certain direction though it is impossible to say that meaning is unambiguously determined by a given place. The symbolic dimensions of Batman and the Joker are obvious. After all, they collect and magnify the features of their environment, reveal hidden truths, and over­ come ordinary measures and conditions. These are the properties of a symbol.5 The mask acts as a detail con­ tinuously manifesting the other dimension of the main characters’ existence. The mask is a means of stopping time and escaping the accidental and changeable. The �Wiesław Szpilka • B A T M A N - A STORY OF CREATION mask manifests the permanent and the unchangeable the essence. Its presence signals a shift from the field of history and psychology into the realm of ontology.6 The path to this dimension followed by the cruel and cynical gangster Jack Napier leads through a vat of acid. In this terrifying welter a man dies and a mask - the Joker - is born. The acid that accompanies the transformation is deeply meaningful. According to M. Lurker in his Dic­ tionary of Biblical Images and Symbols: The effect of acid (...) became a symbol of impinging—particularly evil —upon the surroundings. 7 In other words, right before our eyes the human evil of Napier was etched into pure evil, with the Joker becoming its carrier. His character and actions represent the very essence of evil. The name is our first hint: a joker tells or plays jokes; a joker is also a playing card that can replace any other card. He exists outside the accepted order, which he scorns. Gaudy clothing, clownish gestures, dancing and music are signs of a carnival, a reality of confusion, toppled hierarchies, and incessant changes. As befits a representative of the carnival the Joker is always play­ acting, pretending, emphasising the conventional and impermanent character of all order. All his efforts are aimed at multiplying the absurd. Smylex is the name of his weapon, a bizarre gas that makes people abandon their character and, rendering them absurd, reveal the equally absurd nature of reality. The headquarters of the demonic jokester are an abandoned chemical plant, where various colours, smoke, and shapes mix. This is exactly the way in which the seat of the madcap king of the carnival, opposing everything that is simple, distinc­ tive and defined, should look. The Joker utters the same truth in a variety of ways. The essence of evil is chaos, which has to end in death, non-existence. This is why the victims of Smylex die smiling and the entire Gotham population is supposed to perish in a culmination of car­ nival frenzy. Only another force can successfully oppose the pow­ er of entropy and nothingness, and Batman is its carrier. Similarly to his antagonist he too experienced initiation in the face of death changing the ontological dimension of his existence. Hence the mask in which he appears at all the more important moments. As in the case of the Joker his name draws us closer to the secret of his pow­ er. Batman is literally a bat-man but also the one who serves. The ability to fly and the night (bat qualities) are prominently displayed. The protagonist, cloaked in uni­ form black, descends from the sky and disappears into an abyss. The symbolism of bird qualities - flight and wing - is extensive8 and almost always related to spirituality and mediatoriness. The meaning of Batman’s bird-like fea­ tures becomes clearer thanks to the relation with the Joker. The latter sticks to the ground, slithers (his moves are highly characteristic), is colourful and changeable, and kills with poison, venom. In a word - a snake, a 359 great chthonic symbol. The fact that he multiplies chaos is connected with his bond with the earth that contains everything but in which nothing has yet been crystal­ lised. A battle between a bird and a snake is a frequent medley of symbols, with the serpent representing the subterranean world, the earth, and evil, and the bird - the sky, air, and goodness.9 What is the principle of goodness represented by Batman? A bat and blackness usually reveal night, unhappiness and death. Neverthe­ less, they can also symbolise a severe, ceremonial and lofty order contrasting with the one in which we exist.10 The blackness of Batman’s costume and its unchange­ able and uniform character become meaningful only in the context of his enemy’s outfit. The latter denotes changeability and chaos, and the former - duration and clarity. Obviousness and loyalty also distinguish the re­ lations between Batman and people. His friendship with an old valet is unquestionable and his love survives all tests. As befits a winged creature he features consider­ able intelligence and numerous talents, which inspire the creation of precise constructions and devices. Bat­ man is building a well-ordered, clear space. The objects he uses are nothing more than materialised order, also represented by good manners and elegance. Our pro­ tagonist destroys the criminal world because by breaking the law the latter subverts the constancy of order - the essence of goodness. In other words, Batman’s activity in all fields can be reduced to a common denominator: he creates, intensifies, defends and expresses order. Bat­ man himself is order, just like the Joker is chaos. Two forces confront each other in Gotham. Evil-im­ permanence-chaos-death, on the one hand, and good­ ness-loyalty-order-life, on the other hand. It is worth noting that the opposing nature of the characters sym­ bolising these states does not exclude their considerable closeness. They share the feat of crossing the boundaries of human measures and possessing powers not of this world. Batman and the Joker do not serve the sides in­ volved in the Gotham-set conflict but rather represent the cosmic dimension of the clash. The scope of their duel is emphasised by corresponding time and place. The final, decisive round is staged on a tower summit in the course of festivities. A cosmic confrontation occurs during a fiesta, when everything simultaneously dies and is born, and in a place linking heaven, earth and neth­ erworld. Once again chaos, aiming at domination, falls into an abyss. Order, i.e. existence, triumphs. The presented story emulates an obvious example and via the scheme of a magical fairy tale it refers to the heroic myth. The tale about a hero saving the world is a version of the cosmogonic myth, the core of every mythology.11 The connection between this sacred story and the rite of passage discernible in Batman is also in­ tentional. Each rite de passage is a revival of creation, the latter’s update. The rite uses a different language to present the same truth, which evokes myth. An analysis �Wiesław Szpilka • B A T M A N - A STORY OF CREATION of the text emphasises its connections with categories re­ vealed predominantly in archaic cultures, in tribal, peas­ ant, and primitive communities. Within this context it is worth recalling the opinion of Aleksander Jackiewicz who described film as tribal art ingesting myths, opened to a fairytale-like quality and to a child-like experience of the world.12 As we have tried to show, the tropes de­ scribed by the author of Moja filmoteka are remarkably prominent in Batman. It must be emphasised that de­ spite all its advantages our example is far from unique. It is a splendidly crafted but typical sample of the action genre. Once again we are presented with a plot shown a thousand times before by using different images. Knights, cowboys, policemen, solitary saviours continue to bring up to date the ever identical scheme and recall a model that we already know by heart. The collection of texts creating the action film speaks to us about the presence of archaic phenomena and forms seemingly inappropri­ ate for modern times. The endurance, attraction, and vitality of films founded on these old, unoriginal topics, the incessant popularity of worn out clichés incline us to believe that the stratum containing such phenomena continues to be alive and important for contemporary man. In folk cultures the cosmogonic myth, rites, power, order, and chaos were situated at the level of real, strong life, which everyday existence should imitate. This was a sacred area making it possible to understand the course of all affairs. It was not distinguished from everyday life because it encompassed it in its entirety. Everything that exists at the bottom was also represented high above. This is precisely the property of the sacral way of expe­ riencing existence that Ricoueur discussed as the rule of suitability.13 Myth and ritual are techniques making possible transference to a sacral and lofty realm. His­ tory and psychology become abolished, because “at that time” only figures and archetypes act and all events are model-like. Film is another technique for halting the ordinary course of events. Darkness falls and we find ourselves at the beginning of a story. As in myths, the protagonists are strong, beautiful and good, and evil is terrifying and powerful. As in myths, truths are distinct and principles are divided, time is governed by differ­ ent rules, and individual qualities are a function of the tasks that the dramatis personae have to implement. In­ deed, stereotypes, repetitions, unbelievable plots, and unrealistic characters dominate popular movies. True - normal life and ordinary issues do not exist and chal­ lenging intellectual deliberations are absent... Instead, an exceptionally important revelation has been offered. Power, order, meaning - haute monde —do exist and last. Look for them and pursue them. Transcendence, in other words, the sacrum can be perceived and expe­ rienced. This is the sole certainty granted by frivolous film. Powerful, exemplary, truly sacred life does exist. If religion denotes predominantly contact with sacredness and the latter reveals itself through power and overcom­ 360 ing, then mass culture has a religious dimension. The word “religion” may come from the Latin relegere - to frequently address, to scrupulously contemplate, to read again, religari - to become attached, religere - to choose again. Does mass culture not entail great attachment, confirmed choice and intense contacts? Do sports fans and film and music enthusiasts not display this religious attitude? The answer seems to be obvious. Mass culture continues to persistently confirm the presence of the sa­ cred. Its theology is not particularly sophisticated and ends with the statement - t h i s i s. However banal such truth may be it is also highly comforting and necessary. Recall - we are dealing with a text. It is difficult to say whether it is understood in this way. More important, the text makes this sort of reception possible and opens to such truths as well. The horizon of its meanings in­ cludes also this noble and magnificent dimension. E n d n o te s 1 E B ran tlin g er, Introduction: Six Artistic Cultures, in: Modernity and Mass Culture, ed . J. N a r e m o r e , J. N a r e m o r e , E B ran lin g e r, B lo o m in g to n a n d In d ia n a p o lis 1 9 8 1 , pp . 1-9. 2 J. W o ź n iak o w sk i a ls o d is c u s se s re fle c tio n s c o n c e r n in g th e m e a n in g o f p la y in c u ltu re : wienia koniecznie potrzebna, 3 T h is is su e h as been Czy kultura jest do zba­ K ra k ó w 1 9 8 8 , p p . 2 1 5 - 2 3 5 . t a c k le d Antropologia kultury wsi polskiej, by, e .g . L. S to m m a, W a rsz a w a 1 9 8 6 , pp . 1 3 -1 5 1 . 4 5 6 O n th e “ a r ist o c r a tic ” c r itic ism o f m a ss c u ltu r e , its o rig in s a n d th e p r e se n t-d a y c o n d itio n se e : S . B a r a ń c z a k , Słowoperswazja-kultura masowa, “ T w ó r c z o ść ” 19 7 5 n o . 7. A fte r : E T illic h , Znaczenie i usprawiedliwienie symboli religijnych, “ E o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , 1 9 8 8 , n o . 3 , p. 16 0 . T h is sig n ific a n c e o f th e m a sk is p a rtic u la rly e m p h a s is e d b y: G. van d e r L eeu w , Święta gra, “ E o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , 1 9 9 1 , n o . 3 -4 , p. 6. 7 M . L u rk er, Słownik obrazów i symboli bibijnych, P o zn ań 1 9 8 9 , p. 106. 8 I n fo r m a tio n o n th is t o p ic after: D . F o rster, liki chrześcijańskiej, W a rsz a w a 1 9 9 0 , p. Słownik symboli, W a rsz a w a 1 9 9 0 , p p . Świat symbo­ 2 2 5 ; W. K o p a liń sk i, 3 4 2 -3 4 4 , 38 3 -3 8 5 . 9 W. K o p a liń sk i, o p . c it., p. 3 4 4 . 10 W. K o p a liń sk i, o p . c it., p. 2 5 5 , 5 3 - 5 4 . D . F o rster, o p . c it., p. 117. 11 B a s e d o n : M . E lia d e , Traktat o historii religii, W a rsz a w a Poetyka mitu, W a rsz a w a 1 9 9 6 , p p . 4 0 3 - 4 0 6 ; E . M ie le tin sk i, 1981, pp. 2 80-285. 12 A . Ja c k ie w ic z , Moja filmoteka, W a rsz a w a 1 9 8 9 , p p . 2 2 3 ­ 327. 13 E R ic o e u r, 365. Egzystencja i hermeneutyka, W a rsz a w a 1 9 8 5 , p. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23f014fb19b3fe52bb2fb8aa1509b7eb.pdf aa601fddbfd5c91ff7888ffa8e44ee10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6570 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6141 Title A name given to the resource What's Under the Mask/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.361-364 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A fter the story of Batman and his enemies has been “alive” several years in collective con­ sciousness it would be a truism to say that Tim Burton’s film version of the novel by Craig Shaw Gardner is a genuine fairytale about the struggle be­ tween good and evil as well as an up-to-date myth of the creation of the world in a carnival setting. The forces of good (albeit not consecrated by human, and thus highly imperfect, law) incessantly battle the for­ ces of evil straight out of the infernal abyss. The latter are personified by the Joker, who emerges from an acid vat, and in Batman Returns - by Penguin, who lives in city sewers and canals. Batman - a work of popular culture from beginning to end - is full of mythologi­ cal meanings, with all elements of its landscape and characters carrying a symbolic sense, starting with the name of the town in which the action takes place. “Gotham” is a city cursed by God. A grim town where crime and sin reign; a city that lives by night in sordid bars, tattoo parlours, and porn movie thea­ tres, full of dark alleys with lurking evil that men are helpless against. Years ago, on a hot and sultry night, destiny brought Bruce Wayne (future Batman) and Jack Napier (the future Joker) together in such a filthy backstreet. By murdering Bruce’s parents, Napier un­ wittingly creates Batman. Burton’s film employs masks in the manner of the Japanese theatre. The Batman mask is black, and the Joker’s - particoloured, as if reversing conventional colour associations, which discern evil in black and tacky circus cheerfulness in the clown’s medley of col­ ours. Moreover, there are three reasons why the Jok­ er’s vibrant mask seems to be decisively more interest­ ing than the black mask of his opponent: aesthetics, acting (Nicholson as the madman) and anthropology. It is the seemingly unambiguous assortment of colours, the Joker’s dance-like moves, and his face-mask with a frozen smile that hold the key to understanding this dramatis persona by referring to diverse symbolic con­ notations of the figure of the jester. In other words, the Joker’s mask seems to have many more anthropo­ logical meanings than the Batman mask. Now, take a closer look and try to see what is concealed under the mask. Masca ridens Years later, Jack Napier is the right hand of Gris­ som, the man in charge of Gotham on whom both the law and Batman declared war. Grissom regards Jack as inconvenient, albeit for different reasons, and de­ cides to get rid of him using police action at the Axis Chemicals Company as a pretext. Surrounded by po­ lice functionaries and cornered by Batman, Napier does not discover the set-up until it is too late. A fight with Batman ends with Jack falling into a great vat of acid. This is how the Joker is born. 361 MONIKA SZN AJD ERM AN What’s Under the Mask. On the Motif of the Man Who Laughs: Several Remarks on B atm an Strictly speaking, the Joker comes to life in the ille­ gal office of Dr. Davis, where he can hide all his shady dealings and illicit business from the prying police. This is where Dr. Davis - with the precision of a true comprachico - transforms Jack into the Joker, where the Joker’s new face-mask, masca ridens, is created by a present-day apprentice of the old art of disfiguring human bodies. A new Man Who Laughs is born - an­ other embodiment of characters with a long and rich tradition, Victor Hugo granting it the best-known lit­ erary shape in his novel The Man Who Laughs. The French author described the identity of the comprachicos, or comprapequenos as they were sometimes known: They were a hideous and nondescript association of wanderers, famous in the 17th century, forgotten in the 18th, unheard of in the 19th.1 For the amusement of the populace and kings the comprachico artists produced a permanent grin on the faces of purchased children, twisted their bodies into bizarre shapes, and disfigured their skulls, in this way creating dwarfs, jesters and all sorts of human monsters. Gwynplaine, the protagonist of Hugo’s novel, is also a victim of this “pseudo-surgery” whose outcome is a “masterpiece in retrogression” , a perfect parody of God’s creation. The dealings of Bat­ man’s Dr. Davis are just as shady as those of the com­ prachicos in the period described by Hugo. I’m laughing only on the outside / My smile is just skin deep / If you could see inside I’m really crying / You might join me for a weep, says the Joker, and the same words could also come out of the mouth of Gwynplaine and the very similar protagonist of J.D. Salinger’s short story The Laughing Man. After all, the character of Canio from Leoncav­ allo’s Pagliacci with his famous aria: Put on the Costume, the ill-fated Professor Unrat from The Blue Angel, the protagonist of Thomas Mann’s Lou Lou and many oth­ ers forced to wear the mask of a broadly smiling clown, which turns into their authentic face and with which they die, can also be recognised as a distant metaphori­ cal transposition of this motif. Back to the Joker, now with a perpetual smile on his face or rather a smiling grimace. The mask of a �Monika Sznajderman • WHAT’S UNDER THE MASK. ON THE MOTIF OF THE MAN WHO LAUGHS: SEVERAL REMARKS ON BATM AN clown has become his face. He must put a lot of ef­ fort while putting on makeup to render chalk-white skin and yellow hair the colour of a normal human being. Focus for a minute on the motif of the wideopen laughing mouth responsible for the grotesque features of the Man Who Laughs and placing him in the realm of carnival reality. Mikhail Bakhtin saw the wide “gaping” mouth as an open gate leading downwards into the bodily underworld (...). This gaping mouth is re­ lated to the image of swallowing, the most ancient symbol of death and destruction.2 Bakhtin also drew attention to the link between the smiling mask of a clown and the mask of a devil: (...) the mouth ( .t h e teeth and the gullet). These are some of the central images of the popular-festive system. The exaggeration of the mouth is the fundamental tradi­ tional method of rendering external comic features, as pic­ tured by comic masks, various “gay monsters” (...) devils in diableries, and Lucifer himself.3 In other words, if we are to believe Bakhtin, the motif of an open, laugh­ ing, and glaringly enlarged mouth has to inspire as­ sociations with the motif of carnival death, and in the subtext of the clownish face-mask of the Man Who Laughs we should always see - following the rules of the symbolic world - the grotesquely contorted face of a representative of the netherworld, even if in an amusing version. Murderous clown I did not know bats came out in the daytime, the Joker cries out to Batman. Just when murderous clowns leave the circus, Batman replies. The Joker’s mask conceals, in addition to declared anguish and sorrow, also con­ tents referring to the significant cultural motif of the sinister clown, the image of a jester conceived as per­ sonified evil and a harbinger of death. The motif of the murderous clown, popular in the literature and films of mass culture, has a tradition of its own. Accord­ ing to W. Willeford4 the connection between jester/ clown and death is not limited to the fact that this particular dramatis persona becomes the victim of a comic murder committed on stage (after which he is immediately resurrected, confirming the existence of a symbolic connection between the character of the jester and immortality). A jester is also someone who dispenses death, who nonchalantly distributes it, a supreme judge d rebours who passes final sentences and avenges injustice. As an ominous killer-avenger the jester is a figure of chaos, anarchy, and destruc­ tion toppling all sanctioned order; he is a reversal of the figure of God and His earthly representative, the king. Such was the titular character of P. Lagerkvist’s The Dwarf or Barkilphedro, the evil jester, in The Man Who Laughs. Hop-Frog from E.A. Poe’s short story is another punisher. Among modern examples mention is due, without searching too long, to Penguin in Bat­ 362 man Returns, the legendary “man from the sewers” and boss of the criminal Red Triangle Circus Gang that operates only at night. In It, a novel by Stephen King adapted by Tommy Lee Wallace into a movie under the same title, evil inhabiting the city is personified by a circus clown with orange hair and a bright red and broadly smiling mouth, carrying a bunch of col­ ourful balloons. Alex, the character in A. Burgess’ A Clockwork Orange, whose film version was directed by Stanley Kubrick, also kills while wearing the mask of a circus clown and moves, similar to Joker, as if he were prancing. The motifs to which the substance concealed by the Joker’s masca ridens refers - the image of a jester as a figure of evil, mayhem, and ruin, together with the motif of his connection with death, resembling the relationship between the figure of the jester/clown and the demonic forces of the netherworld - are all wor­ thy of a separate analysis. Here, I managed to sketch a pertinent outline. Commence au Festival! or fragments of the myth of creation Time for a deeper glance under the mask and for a search for the next stratum of the myth. The very essence of the activities of the Joker-the murderous clown involves staging a carnival, taking the world back to a state of the primal chaos that preceded its creation. Now begins the proper battle between Bat­ man and his nemesis; a battle for the new order, which Batman ultimately wins. A t this stage, without delving into the future, we shall remain in the carnival phase to analyse the nature of Joker’s demiurgic deeds. A creation himself, the Joker keeps on creating. Thanks to a product known as Smylex he makes new People Who Laugh; they are born and die at the same moment, but with a smile on their faces. He has merely replaced the craft of the comprachicos with advanced chemistry. The carnival of death continues. The city, in its fes­ tive debauchery, becomes immersed in crime and anar­ chy; death, as if in a condensed memory of all plagues, coincides with laughter. It is finally time for the Joker’s parade, when he appoints himself the new founding fa­ ther of the city, which at that very moment becomes imago mundi, a symbolic image of the world. Spotlights are arranged on stage, followed by enormous deadly Smylex-filled balloons and, finally, a platform featuring a throne. I am prepared to rule the world, cries the Joker, a world that after that night was supposed to never stop laughing. A moment later the sky becomes filled with swirling dollar bills, millions of dollars, the great­ est abundance the city has ever experienced. Gotham succumbs to chaos. New times are ahead. Let us repeat: for all cultural anthropologists, eve­ ryone interested in myths, it is clear that the carnival �Monika Sznajderman • WHAT’S UNDER THE MASK. ON THE MOTIF OF THE MAN WHO LAUGHS: SEVERAL REMARKS ON BATM AN fashioned by the Joker - a riot of lights, debauchery, anarchy, laughter and death - symbolically reverts the world to the time of its beginnings, after which a new order, a new creation has to follow. What precisely is this creation? The Joker, with Luciferian pride, dreams about divine prerogatives, which deprive all his gestures of meaning and render them mere parodies of God’s demiurgic gestures. After all, the Man Who Laughs is nothing more than a parody of God’s creation. It was quite a science —what one can image as the antithesis of orthopedy, wrote Hugo. Where God had put a look, their art put a squint; where God had made harmony, they made discord; where God had made the perfect picture, they re-established the sketch.5 What kind of demiurgic creation is this supposed to be if an unsuccessful, grotesque “sketch” becomes the demi­ urge? The demiurgic powers of the Joker, a monstrous masterpiece in retrogression, as the French writer called this form of creation, would be creation h rebours and his every creative gesture - a parody of creation. A characteristic quality of the clownish dissonance of Batman’s opponent, expressed primarily by his gaudy attire and deformed features, also involves an element of “curvature” present in the very etymology of the term “jester” in Indo-European languages. Obviously the figure of the jester is connected with the motif of straying, erring, lunacy, temptation, traversing the wrong paths along the by-ways of truth, norms, and rules. By way of contrast, in the myth of the ruler as a demiurge the particularly striking motif is that of sim­ plicity conceived as the foundation of both physical and ethical order. After all, it was not without reason that when discussing how Peter I designed his town Josif Brodski drew attention to the fact that the Eng­ lish word “ruler” describes both a person who governs and a tool used for measuring and drawing straight lines. Rulers, as God’s appointed on Earth, always cre­ ate by using straight lines. The demiurgic creation of a clown, on the other hand, is a derivative of shadiness, lies, and perfidy; in the sphere of symbols it is synony­ mous with losing one’s way. Krzysztof Dorosz, follow­ ing the example of Denis de Rougement, described such creation steered by the urge to gain divine pre­ rogatives as: a metaphysical "shortcut” on the road to di­ vinity.6 It is common knowledge that those who take short cuts usually get lost. A t this point we should move on to the last mythi­ cal theme found under the Joker’s mask; the Prometh­ eus myth, whose distant transposition is to be discov­ ered in the story of the Man Who Laughs. The Joker as Prometheus The drama of divine creation has always included attempts at bringing down the established order, and members of this enormous opposition, to quote Maria Janion, i.e. Prometheus, Tantalus, Ixion, and Sisyphus in Greek culture or fallen angels in the Cabalistic tra­ dition often appear to be civilisers. Nevertheless, only in the ancient account - in the lost ending of Aeschy­ lus’ tragedy and in Hesiod - did the Prometheus myth feature a final reconciliation between the hero and the gods. In all cases, attempts at demiurgic creation after creation, even if inspired by the welfare of humanity, generate a mythological scenario of questioning divine decrees; at a certain level this is a scenario analogous to the one of Batman, a contemporary mythical tale of creation. Even if the wellbeing of men, cited both by Prometheus and fallen angels to justify their actions (There is a surprising similarity between rebellious angels and Prometheus, the Greek contester of the gods1), is a relative concept, the Joker’s ironic declarations are even more dubious. In his essay: Faust współczesny czyli de pacto hominis politici cum diabolo, Krzysztof Dorosz situated the Prometheus myth among the sources of the myth of Faust - from the Renaissance Faust, who sold his soul to the devil, to the contemporary Faust, the social activist in communist mythology. The hu­ manistic Marxist myth does not leave any doubts about the saviour-like powers of the Greek titan. From a Christian perspective, on the other hand, Prometheus has to be ul­ timately considered some sort of a fallen angel and not a saviour.8 In other words, regardless of his intentions Prometheus becomes a usurper trying to breach gods’ contract with humans. Similarly to rebellious angels - and the Joker - he personifies the mythological fig­ ure of the Enemy. The pride and disobedience of the fallen angels were punished by locking them within a circle of darkness, chaining them to a black mountain, and pronouncing eternal damnation. Prometheus was sentenced to being chained to a rock in the Caucasus and finally, as in Kafka’s short story, to merging with the rock, forgotten and losing the very reason for his existence. Salinger’s Laughing Man dies in a compa­ rable way, tied with barbed wire to a tree, while the Joker - another fallen angel - ends his life after one more fall. The fire stolen from the gods by the Greek hero is essentially the same as the teachings passed on to men by archons: the manufacture of gold and silver artefacts, knowledge about stars and the moon, the art of predicting the future ; it is thus identical to the ironic promise of eternal happiness and smile made by the Joker to the residents of Gotham. Denis de Rougement called these gifts and promises a “short-cut" on the road to divinity, inspired by the desire to equal the gods and idolize man. According to Dorosz, this is why fire stolen from the gods, the apple picked from the tree of the knowl­ edge of good and evil, the mystery of creation seized by the fallen angels in a Cabalistic legend, the Tower of Babel and the magic revealed by Faust in return for renouncing faith are all examples of a metaphysical utopia, a perpetu­ ally repeated attempt at circumventing the human condi­ 363 �Monika Sznajderman • WHAT’S UNDER THE MASK. ON THE MOTIF OF THE MAN WHO LAUGHS: SEVERAL REMARKS ON BATM AN tion, storming the heavens and taking possession of God. It follows from our reasoning that such an endeavour can­ not succeed without the help of demonic forces providing man with a specific means of elevation —magic.9 The Pro­ methean fire, Dorosz concluded, is an attribute of homo magus and not of Providence, while black magic, the attribute of both the Greek hero and the fallen angels from the Book of Enoch, is the prevailing feature and mechanism of Promethean and angelic gifts intended or mankind. Dorosz believes that the rebellious black magic practitioners from Atlantis can be the acknowl­ edged prototype of Prometheus, whose descendant is the Renaissance figure of Doctor Faustus, whose story brought forth the pact with the dark forces, implicite in­ cluded in the Prometheus myth.10 Homo magus, a con­ temporary alchemist - how else would you describe the Joker, the chemist-inventor, whose amazing products are to make people die smiling and guarantee him the highest, divine prerogatives in this paradise d. rebours? To avoid rendering references to the Prometheus myth overly arbitrary here is a fragment of Maria Janion’s reflections on Gwynplaine. In the essay: Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka Śmiechu she too compared the protagonist of Hugo’s novel to the Greek titan. He is —in the symbolical sphere of the novel —a titanic figure, a fallen giant, a God of not what is above but what is below, a God of the abyss of poverty.11 Naturally, there are certain differences. Contrary to the Joker, Gwynplaine is good and feels authentic pain under his mask-face of a Monster. His face dis­ guises (or rather expresses) suffering, while the Joker’s smile reveals madness and evil. Nevertheless, remain­ ing, as Janion did, at the symbolic level of the film and novel, the Joker - in all his monstrosity - also has to be considered God’s creature in reverse, the reverse of beauty and, taking into consideration his Luciferian intentions, the reverse of God. Since the Prometheus myth is extensive, ambiguous and interpreted in differ­ ent ways it should not come as a surprise that various aspects may be stressed when comparing it to the myth of the Man Who Laughs. Janion emphasised the titan­ ic character of Gwynplaine branded with the suffering of horrible ugliness12 his fate that of a cursed creature. The link between Prometheus, his distant descendant, Faustus, and the Joker - the feature in the latter’s story that makes it possible to hear the distant echoes of the Prometheus myth, is predominantly their opposition against the order sanctioned by God and straying, tak­ ing a mistaken "shortcut” on the path to divinity, reflect­ ing the negation of an established canon of values. The second tie is contact with the dark forces (to which the clownish demonology of the Joker persona dramatis acts as a symbolic key) and the application of magic (or sci­ ence in service of magic) for the purpose of creating a new order, a new philosophy, and a new art. Fortuitously, Batman had better gadgets. 364 E n d n o te s 1 V. H u g o , Człowiek śmiechu, W a rsz a w a 1 9 5 5 , v o l. I, p. 38. 2 M . B a k h tin , Twórczość Franciszka Rabelais’ego a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, K ra k ó w 1 9 7 5 , p. 4 4 6 . 3 Ib id em . 4 C f. W. W ille fo rd , 5 V. H u g o , o p . c it., p. 3 9 . 6 K . D o ro sz , Faust współczesny czyli de pacto homini politici cum diabolo, in : Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns and Their Audience, N o r th w e s te r n U n iv e r sity P re ss 1 9 6 9 . L o n d o n 1 9 8 9 , p. 28. 7 Ib id em , p. 27. 8 Ib id em , p. 22. 9 Ib id em , p. 28. 10 Ib id em , p. 29. 11 M. Ja n io n , M ask a Człowieka Śmiechu, p. 4 0 6 . 12 Ib id em , p. 4 0 7 . Maski. Ontologiczne nieszczęście (in :) M a sk i, G d a ń s k 1 9 8 6 , v o l. II, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e132479c8705a45e6da7d4793376153.pdf cb31ae0b6a51963b9211354924cd26bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6571 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6142 Title A name given to the resource The Construction of Existence / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issues.365-369 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Anna Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text The world as a work of art ANNA Asked by a French critic about his fascination with technology, Zbigniew Rybczyński responded contra­ rily that he regards it as an obstacle. More, he believes that that it is impossible to achieve a desired goal and admitted that he would like his films to flow in the manner of life.1 Could it be that the master of the video technique wished to capture with the assistance of computer technology the indeterminate “stream of life” in the manner of the Old Masters of painting or the novel? The thematic axis of Rybczyński’s numerous films is the symbolically portrayed “path of life” - from child­ hood to death and further on (e.g. the video clip: Imagine to music by John Lennon). In Washington a little girl plays with a kitten. A moment later she is already an old woman while the kitten has amazingly preserved eternal youth. Several sequences in The Or­ chestra also evoke the symbolic scheme of human life. Rybczyński starts his story from the end - a hearse ap­ pears at the beginning of the film and re-emerges at its conclusion. The stream of images in The Orchestra is not ruled by the laws of association suggesting the reality of slumber or dream. This is not oneiric poetic or that of Surrealism. The succession of images is subjected to concealed symbolic action, which has its laws and rhythms, e.g. the sequence of the hearse - putting out candles - “resurrection” ; childhood - growing up - serpent and apple - double bed. A courting scene involving maidens and hussars in the chambers of the Louvre is followed by an “apotheosis” of marriage a couple of naked lovers soars below the vaulting of Chartres cathedral. The second part of the film con­ sists of a parade of characters across a never-ending keyboard with girls and boys growing up, getting old and dying while playing the same tune. Another meta­ phor of life is the protagonist’s journey high above the earth along narrow planks on which normal, human affairs - food, sex, the struggle for women and money take place (part three). This manner of depicting the path of life in The Orchestra brings to mind mediaeval or Baroque alle­ gories. Rybczyński admires the allegorical art of past centuries. W hat meanings pertaining to human fate as a whole have been encoded? In what space is this uninterrupted game of life and significance played? In Rybczynski’s world human space is totally arti­ ficial. This feature is additionally emphasized by ele­ ments of Nature introduced at the beginning and end of the film: birdsong, a hooting owl. First we see a sea­ shore, which too appears to be not quite part of this particular film. Only when a hearse appears along the beach do we know for certain that it is “ours”. The framework of the film - and that of human life - is Nature. On the other hand, everything that is human 365 SOBOLEWSKA The Construction of Existence transpires in artificial space and time with references exclusively to the sphere of culture. Rybczyński shows that human space is always sym­ bolic. There appear certain key motifs: an apple, fire, bread and wine, a serpent. Sometimes this is sacral space, as in the sequence from Ave Maria by Schubert, whose background is Chartres cathedral. In the last sequence - Ravel’s Bolero — we deal with sacral space d rebours: this is communist sacrum, degraded, false, and hopeless. But each time it is symbolic space. Man cannot force his way beyond it. The paradox of art consists of the fact that that, which is artificial to the utmost sometimes indicates something that is as human as can be. I recall a certain moment from Fellini’s And the Ship Sails On, when the director appears together with a camera on the set of a ship rocked by a hydraulic device. We see the camera, the sets and the technical backstage but nevertheless are moved. Whence came this feeling once the back­ stage was revealed? This was a moment of particular tension, a betrayal of the artificial reality created on screen. Disillusion is an omnipresent strategy in twen­ tieth-century art; it grants contemporary art the mark of irony or self-mockery. But in this case disillusion is not the disclosure of the artist’s “deception” or the manifestation of his absolute power. On the contrary, the director hands himself over to the spectators and craves complete acceptance not only for the products of his imagination. The credibility of the recounted story no longer calls for the autonomy of the portrayed world. This is the emotion, or rather its trace, that I experienced while watching The Orchestra. A specifi­ cally human element appears within computer tech­ nology. In Steps Rybczyński showed the console at which he works, while in The Orchestra we encounter the in­ triguing master of ceremony who fulfils the function of the “’inner author”. From time to time he appears on stage to personally supervise the progress of the spectacle. In the first sequence he is the waiter passing glasses in the “netherworld“ and the magician juggling �A n n a Sobolewska • THE CONSTRUCTION OF EXISTENCE Zbigniew Rybczyński, Imagine flaming torches. According to his whim he bestows gifts upon some and takes them away from others. It is he who to the accompaniment of the opening sounds of Mozart’s Piano Concerto no. 22 sets into motion a bed with a couple of dead (?) old people. This primum mobile inaugurates a universal dance on the film’s “Elysian Fields”. The artist-magician provokes the spectator’s ques­ tion about the concealed director of this theatrum mundi. Watching Rybczyńskis films we are able to cap­ ture the thoughts formulated by Nietzsche: The world is a work of art that gives birth to itself 2 and: For only as an aesthetic phenomenon are existence and the world eternally justified.3 Rybczyński perceives the world in aesthetic cat­ egories. The implicit author of this great work: of the applied arts, assuming that he exists, is not someone whom we recognise from religious depictions. Nor is he the “good Father” or the “Judge”. He is an artist and 366 perhaps even the cheerful, playful Juggler playing with all elements of human reality. The role of the master of ceremony in The Orchestra brings to mind the great Artist sitting in the darkroom of the universe and try­ ing out new models of games. Do we not experience a similar feeling while looking at the reality surrounding us, the history of the recent years or our own life? Is this not an astonishing spectacle performed according to some hidden model? Who is the artist in Rybczyński’s art and theory? The author of The Orchestra is close not so much to a Romantic image of the artist-creator and destroyer as to the Renaissance model of the artist-perfect crafts­ man. Andrzej Barański told me about Rybczyński’s fascination with the works of Leonardo da Vinci, ca­ pable of cre siting; The Mona Lisa (frequently filmed by Rybczyński), flying machines and double spiral stairs. Rybczyński’s favourite is the essay by Paul Valéry: In­ troduction à la méthode de Léonard de Vinci (Wstęp do me- �A n n a Sobolewska • THE CONSTRUCTION OF EXISTENCE tody Leonarda da Vinci in the collection: Estetyka Słowa, Warszawa 1971). He recalls that Leonardo began execut­ ing a painting with the deepest black and slowly progressed to light hues. In an interview for “Kino” Rybczyński ad­ mitted that he sees his future films as “half an hour of blackness” from which shapes and colours emerge.4 I also found out from Andrzej Barański that Rybczyński loves technology, not only the great elec­ tronic variety but also its small counterpart - assort­ ed tools, screws, nuts and bolts. Just as other people search in antique shops so Rybczyński has his favour­ ite tool store in New York. He admires the technical efficacy of America, e.g. nineteenth-century wooden “skyscrapers” and fire-escape stairs mounted to the outside, so characteristic for the New York landscape. Rybczyński does not glorify technology but renders it an ally of his cinematic epistemology: Our instruments may be primitive but with their help it is possible to discover something in reality that is not connected with its actual reception. (...) Thanks to new tools we perfect the possibilities of perception. (...) We can come closer to reality if we obtain the ease of operating with instruments. Then we shall be able to create a world somewhat similar to our thoughts.5 II. Game of space and time Miłosz Benedyktowicz defined Rybczynski’s oeuvre as “manipulation with time and space”. The objec­ tive of some of his films is to test time (The Orches­ tra, Imagine) and in others - to experiment with space (Manhattan, Washington). The films are dominated by an eternal present. There is no past or anticipation. There is only a narrow “now” repeated upon numer­ ous occasions. Time is either depicted as a continuum or as “the edge of a knife” between two moments— both perspectives occur interchangeably. Repeatability and rhythm are an - illusory - victory over time. Rybczyński thus tries to outwit time. Watch­ ing “floating” or “turning” space in such films as Manhat­ tan and Washington we always hope that the same image will be repeated: the same face will appear on the other side of the screen, the director’s adorable dachshund will play over and over again. When the outlined figure of Miłosz Benedyktowicz (deceased) appears in Washing­ ton the simple operation of repetition gains unexpected acuteness. We wait impatiently for the camera’s close-up of Benedyktowicz, but quite a different game is already played on the screen. Rhythm binds image and sound, time and space into an entity. Rybczyński exploits the “artificial” rhythms of classical music and the “natural” rhythms of breathing or heartbeat, brilliantly transposed in music by Michał Urbaniak. Rybczyński also exploits all forms of motion: the dance, circular motion, up-and-down motion, or mo­ tion deforming space (The Fourth Dimension). In each of his films he sets into motion the same objects taken 367 rather from the order of culture than Nature, and pre­ fers chairs to flowers, beds to trees, a dachshund to a wild beast and The Mona Lisa to clouds. He sets into motion the element of the self and the world, time and space, imagination and cultural memory, objects from the refuse heap of mass culture and respectable props from the archive of myths and archetypes. The director would probably agree with Mikhail Bakhtin who claimed: When studying man, we search for and find signs everywhere (....).6 The only path towards cognition and self-cognition is thus an interpretation of signs. In Rybczyński’s films all objects are signs they do not attract attention by their être-en-soi but re­ fer to a domain beyond themselves. They include such symbols of past epochs and our contemporaneity as the telephone and the toilet bowl. Even Nature appears to be an artefact existing solely thanks to the mercy of the artist. A characteristic feature of Rybczyński is his absolute freedom in using the symbol - instead of an apple he immediately introduces a whole tray full of apples and a serpent is the size of a boa constrictor. Studying his films one could resort to a semiotic analysis and seek predominantly significant relations and opposites. Just like the structuralists Rybczyński tries to capture the way “in which our world is made”, the laws of our time, space and intellect (which could be one and the same). The quest for “universal laws that govern mythical thought” is according to Lévi-Strauss the fundamental duty of twentieth-century art.7 Considering the models of the world in Rybczyński’s films it is impossible to neglect the philosophy of transla­ tion present in his art. The question of translating is the central issue of contemporary semiotics based on the idea of the translation, i.e. the transference of meaning from one system of signs to another. At this stage it is worth recalling the slightly older, Cabbalistic and hermetic con­ ceptions of translation. The essence of Cabbala practices was incessant translation from the language of Nature, the cosmos or the elements into that of the human spirit and body. The Cabbalists changed the words of the To­ rah into numbers and new words endowed with magical power. Translation from one language into another or one art into another called for a third element of a “lan­ guage-intermediary”, which is the medium of translation. This function can be fulfilled by time or space, sound or light. The Cabbala focuses on a translation of the To­ rah and the world. The word changes into visible reality, as in the prose by Schulz, when spring bursts forth from the Book... In Rybczyński’s work music blossoms into a garden or a cathedral. In the light of Cabbalistic philoso­ phy the “third element” always involved in the process of translation is God. In this manner, the sacrum reveals itself along the crossing of the codes of culture.8 Apparently, the Cabbalistic theory of translation makes it possible to perceive Rybczyński’s films dif­ ferently - not from the “technical” side but from the �A n n a Sobolewska • THE CONSTRUCTION OF EXISTENCE Cabbalistic viewpoint. Just as in the works of the Cabbalists the film witnesses an endless process of transla­ tion. Rybczyński - in the spirit of the Cabbalists - seeks the third element, the liaison between music and film. The discovered liaison is the element of time. Music is as if tamed time. Dance is the subjugation of space. We cannot tell what is a translation of what. This is not a visualisation of music but identical symbolic ac­ tion pursued in several sign systems simultaneously. The Cabbalists believed that translation leads the scholar to the contemplation of the sacrum concealed both in the holy signs of the Books and in the empty space between the signs. In the case of Rybczyński, the contemplation of mobile forms also indicates the ex­ istence of emptiness and motionlessness. Interestingly, the ceaseless process of translation does not produce an impression of chaos and clamour. Rybczynski’s moving images refer us somewhere beyond the screen, towards an invisible backdrop, the place of the birth and disappearance of forms. III. The game is a serious matter I would like to register the flow of time in genuine crea­ tion - Rybczyński said in a conversation with Tadeusz Sobolewski. - To have such an unrestricted workshop so as to be capable of capturing the duality of our thoughts: yes and yes, no and no.... And construction? Construction always ex­ ists in the world but we are unable to comprehend it. Nature, the universe are governed by laws of their own. Everything contains concealed structures unknown to us. Once we com­ prehend them we shall be capable of building something that at present seems to be chaos. Right now we are still confused. Imitation is not a way out. Expression —the process of express­ ing oneself —is meaningless. The only thing worth pursuing is the discovery of principles in science, art, everything.9 Rybczyński is, therefore, concerned not with expres­ sion or mimesis but with a special sort of creation. His films juxtapose the chaos of life and increasingly new models of the world. The author‘s imagination is to be supported by a disciplined experiment that would make it feasible to disclose the poetic of our world, a product of the applied arts. The objective consists of decipher­ ing universal, possibly mathematical, rules of the game. Art pursued by Rybczyński thus harbours maximal­ ist ambitions. It is those bold ambitions that are served by computer technology. In The Orchestra in particu­ lar we can encapsulate the director’s efforts to capture the culmination. Quite conceivably, this is a hazard­ ous attempt. Has Rybczyński managed to depict cer­ tain rhythms and categories pertaining to the whole human world? The viewer is under the impression that outside the stream of life on the screen the surface of symbolic and allegorical imagery conceals some sort of a code, a model of human existence. In our culture the “essence of things” is usually sought in intellectual speculations or along the con­ 368 templative path of self-cognition. Rybczyński pro­ poses a third course - a game played with the sym­ bols of culture. The value of the game is familiar to children and artists. In his novel Shosha, I. B. Singer formulated the hypothesis that the game, which is the principle of our reality, is also the essence of the “thing-in-itself’: Since we are sure of nothing and there is even no evidence that the sun will rise tomorrow, play is the very essence of human endeavour, perhaps even the thing-initself. God is a player, the cosmos a playground. For years Singer tried to discover the foundation of ethics, and ultimately resigned. Suddenly it became clear that it is possible to base human ethics on man’s right to play his game according to a choice that no one may com­ pel him to make.10 Play is not frivolous — declared Hans Georg Gadamer11 Contemporary philosophy and anthropology attach high rank to the conceit of play. Frequently, it acts as a key to a certain vision of culture (e.g. in works by J. Huizinga and R. Caillois). In Hindu phi­ losophy it is one of the fundamental concepts with a metaphysical reference. The entire world is a game of Omni-consciousness— claimed the contemporary Hindu sage Swami Muktananda.12 Thanks to the played game the sole divine principle assumes the form of the world and becomes everything. For “liberated” man unity is always seen from behind multiplicity, and awareness of the world is primeval, in­ dependent vis a vis the predilection for its diversity. The Hindu conception of play is associated with the idea of the dance. The visual form of divine play, known as leela, is the dance performed by Shiva. Muktananda de­ clared that the Lord of Supreme Consciousness com­ pels all 8 400 000 species to dance on the stage of the outer world. Each performs its strange dance, as in a film. More, each - from Brahma to an insect - has been granted a suitable body. The human being, however, has succumbed to servitude and the lifelessness of his ego, he has forgotten his Self and suffers.13 One of the symbols of the Shiva dance is the multihued, opalescent peacock. The whirling circles of his feathers set time and space into motion. Shiva is the god of death and resurrection, the destruction and eternal transformation of forms. He could have been the patron of film. According to an ancient Hindu text all creatures of this world are assorted roles played by a single actor, God.14 Interestingly, seeking a metaphorical description of this dance, the very essence of human existence, the Hindu sage said: as in a film. It is precisely film that he envisaged as an analogy to the world of per­ ennial change. A t this stage we could add: just like in Rybczynski’s film. Video technology created here­ tofore unknown possibilities of showing the endless resources of transformations. �A n n a Sobolewska • THE CONSTRUCTION OF EXISTENCE Zbigniew Rybczyński, Tango, fragments of screenplay The film technique of permeation conceals the suggestion that the individual is not enclosed within his limits but constitutes an exchangeable element. This fluidity of boundaries, however, does not carry negative connotations (anonymity, mass-scale quali­ ties, etc.); on the contrary, it has a positive meaning. There is no gap between man and man and they flu­ ently cross over. The game is conducted incessantly, and taking and giving, dressing and undressing go on endlessly. Life and death occur interchangeably - one dies and is resurrected while dancing. Death is only a masquerade and in the multitude of symbols it has lost its “sting”. The significance of Rybczyński’s imagery cannot be contained within a single definition. It is difficult to ascertain whether the first sequence is an allegory of vanitas or of paradise, since each image in The Or­ chestra contains antinomy - or the idea of a paradoxi­ cal conciliation of opposites - and evokes assorted parts of the world of meanings, the world of life: in this interpretation passage and eternity, motion and motionless, life and infinity appear to be extremes of the same principle. The essence of such play is the struggle between the symbolic (and thus specifically human and creative) and the accidental, mechanical. The Japanese High Definition technique of the image used by Rybczyński is not only a tool but also an ideal model of a perception of the world. On a daily basis we live in a reality chaotically fragmented and “glued together” with the assistance of stereotypes of think­ ing and seeing. How can we link the "highest defini­ tion” of perception with the profound experience of unity? Where is the fixed point? - asks the director cel­ ebrating his “turns of events”: Here [motion of the camera - A. S.] lies the whole theory of relativity. Are we moving or is it the world that is moving around us? Where is the fixed point? But at that stage we are entering the domain of metaphysics, and we were not supposed to talk about metaphysics.15 369 The search conducted by Rybczyński brings to mind T. S. Elliot’s poem: At the Still Point of the Turn­ ing World, inspired by a paradoxical vision of Shiva’s dance in which motion and absolute stillness are one: At the still point of the turning world. Neither flesh nor fleshless; Neither from nor towards; at the still point, there the dance is, But neither arrest nor movement. [...]. Endnotes 1 J. Inny wymiar, K e rm a b o n , in te rv ie w w ith Z b ig n ie w R y b cz y ń sk i, tr a n sl. W W e r te n ste in , “ K in o ” 1 9 9 1 , n o . 2. 2 F. N ie tz s c h e , Wola mocy, (in :) Dzieła, W a rsz a w a 1 9 0 7 , p. 419. Narodziny tragedii, (in :) Dzieła, p. 22. Fantazja na żywo, Rozmowa ze Zbigniewem 3 F. N ie tz s c h e , 4 T S o b o le w sk i, Rybczyńskim, 5 6 “ K in o ” 1 9 9 1 , n o . 2. Ib id em . M . B a k h tin , Problem tekstu. Próba analizy filozoficznej, tr a n sl. A . P r u s-B o g u sła w sk i, “ T w ó r c z o ść ” 1 9 7 7 , n o . 5, p. 7 54. C f. C . L é v i- S tr a u s s , Antropologia strukturalna, W a rsz a w a 1970. 8 I d is c u s s e d th is to p ic m o r e e x te n siv e ly in : Czytanie kaba­ ły, in: Problemy wiedzy o kulturze. Prace dedykowane Stefanowi Żółkiewskiemu, e d . A . B ro d z k a , M . H o p fin g e r , J . L alew icz , W r o c ła w 1 9 8 6 . 9 10 T S o b o le w sk i, o p . cit. I. B. S in g e r, Szosza, tra n sl, S . S a l, W a rsz a w a 1991, p. 166. 11 Truth and Method. C i t e d afte r: J. T o k a rsk a Hermenutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, “ P o lsk a S z tu k a L u d o w a . K o n te k sty ” H .G . G a d a m e r , B ak ir, 1 9 9 2 , n o . 1, p. 15 (fts). 12 Sw am i M u k tan an d a , The Mysteries of the Siddhas, G a n e s h p u r i (In d ia ), 1 9 7 5 , p. 3 7 3 . 13 Ib id ., p. 4 8 . 14 Pratyabhi jandradayam. The Secret of Self-Recognition, p re p . J. S in g h , D e lh i 1 9 8 0 , v o l. III, p. 9. 15 T. S o b o le w sk i, o p . cit. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99f4b41b419dfc0c69dbb1a6408764bd.pdf 6ff74e6de9e991c28dfe0998b308eba6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6143 Title A name given to the resource Tango - a Dance of Universal Alienation / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.370-377 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Tango - a Dance of Universal Alienation T hese comments and reflections (preceded by a screening of two short films by Zbigniew Ryb­ czyński: Wdech-wydech /Inhale-Exhale/ reali­ sed jointly with Bogdan Dziworski1 and Tango, the Oscar-winner from 19832) originated upon the mar­ gin of a book on Rybczyński’s oeuvre prepared by the Film Workshop in the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences3. I would like to present them as a contribution to the theme: “Ethnology and contem­ poraneity”. Today, the very fact that contemporary ethnology deals with film as a cultural text is no longer exceptional, rare, strange or isolated as testified by the development of a separate domain, namely, the an­ thropology of film perceived either as a sub-discipline of ethnology or as a specific interpretation approach intent on analysis. Emphasis is placed on joint expe­ riences shared by photography, film, ethnography, and anthropology4. A new type of “writing” or rather cre­ ating anthropology is progressing with the assistance of photography, the film camera, and video; this socalled visual anthropology contains anthropological reflection on contemporary and past phenomena of visual culture. My remarks, therefore, can be a con­ tribution or justification of the legitimacy, need, and purposefulness of the application of such an anthro­ pological perception of film, its examination from an anthropological perspective, and the discovery of the anthropological coefficient contained therein. Briefly and simply, such a contribution could be entitled: On the Need and Sensibility of Writing an Anthropological Commentary on a Film that No One Will Write Apart from an Anthropologist. A direct reason for my comments is the review by Charles Solomon published in “The Los Angeles Times“ soon after the titular film received an Oscar, and titled (in a way captivating not only the anthro­ pologist): Tango —A Polish Dance of Alienation. Solo­ mon wrote: Tango is an almost hypnotically complex work that requires several viewings to grasp completely. To the accompaniment of an old and rusty tango the viewers see an empty anonymous room. A ball falls inside followed by a boy climbing through the window. The film seems to be based on live action, but its structure remains curious - the motions performed by the boy are repeated with astonishing precision. When he appears in the room once again, there enters woman holding a baby, to de­ part a moment later. The action develops to the moment when there are 26 actors and actresses present and the room becomes more crowded than the ship cabin in the Marx Brothers movie: A Night at the Opera. The crowd slowly disperses and the room empties. Importantly, these people do not cooperate, each continues his activ­ ity isolated, totally indifferent, and without reacting to the surrounding chaos - a comment on cramped flats in Polish towns and the painful alienation produced by this state of things, Solomon concluded.5 In contrast to the highly promising title this unam­ biguous and authoritative, seriously sounding hous­ ing-cultural interpretation features startling simplicity and is the reason why it becomes so difficult to refrain from smiling. But an equal feeling of dissatisfaction is produced by other explanations proposed in studies consistently developing the motif of the Polish hous­ ing problem. Characteristically, they all concentrate on workshop and strictly technical issues, as a rule stressing the banal nature and insignificance of the story. More, they caution against seeking in the film deeper philosophical contents. This primacy of tech­ nical questions is accompanied predominantly by re­ flections stressing that Rybczyński made the transition from the cinema to a new formula while abandoning the film for for the sake of another. Such deliberations focus on the fact that he had discovered a novel form of depiction made possible by the video technique. Here are some samples. In the article Comme un Polonais Jean Paul Fargier wrote: Zbigniew Rybczyński fait de la Vidéo depuis tou­ jours. Même quand il tournait en Pologne des films expé­ rimentaux, il faisait de la Vidéo. Tango, (...) c’est indis­ cutablement de la Vidéo, même si son support est du film et que tous ses trucages sont de classiques caches/contrecaches cinématographiques. The time and spatial strategy, Fargier went on to say, which organises this ingenious work is part of a video approach. Its intention was to create the possi­ bility of simultaneously watching about thirty actions taking place at the same time in a very small room (with a window, three doors, a wardrobe, a table, and a bed). Initially, the room is empty, but then a ball drops in through the window, followed by a boy climb­ ing into the interior to throw the ball out and leave. The ball, however immediately, returns and so does the child. Note: this is a loop, followed by another, with a man entering and taking (stealing?) a suitcase lying on the wardrobe. Another twenty or even thirty actions will occur in the cramped space. A man sit­ ting at the table eats soup brought by a woman and 370 �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION departs once he finishes. The moment he leaves the table, another man enters the room, stands on the ta­ ble to change a light bulb and, departing, leaves space for a woman, already appearing with a plate of soup ... Each particle of space is put to maximum use. The bed is used for changing a baby’s diaper, for waiting for death, for making love. The overall effect is nine and half of Nowa książka (New Book, Rybczyński’s previ­ ous experimental film - Z.B.) multiplied by three or four6. Further on the French critic posed a symptomatic question, asking whether we are dealing with a hous­ ing crisis or a crisis of the cinema? When he first watched Tango he thought about the housing crisis in Poland and other socialist countries. Watching it for a second time he noticed a crisis of film (in a country of widely disseminated TV). Tango is cinema itself (with its doors and windows, entries and exits, banal and well-used scenarios), revealed at a time of the direct. Everything is visible in the foreground: tragedy and burlesque are expressed with finesse but gain density. There is no reason to mourn. Film represented a cer­ tain dramatic and comic force and, at times, enormous emotions. Video, on the other hand, opens up to a new world of emotion, laughter, and drama.7 Time to turn to analyses conducted from the inside and let the Polish authors speak. Marcin Giżycki: A ball falls through a window into an empty ensuite room. A boy enters in the same way. He takes the ball and jumps out of the window. The ball immediately falls inside. The cycle is repeated, like a stuck gramophone record. Other figures enter from different directions. They behave as if they were alone in the room. All perform strictly defined activities and depart, to immediately reappear and repeat exactly the same motions. Despite the fact that the number of people continues to grow their paths miraculously cross in such a way that they never collide. This is Rybczynski’s sui generis masterpiece, capable of coordinating all those activities in time with the precision of a fraction of a second, so that they overlap in the manner of a clockwork mechanism. An ordinary enactment by actors would be simply impossible, and even if they were to succeed to a certain extent they would still not attain that mechanical character of the plot, which, after all, comprises the very essence of the film. During the culmination, the room con­ tains more than thirty persons, a number that we simply have to accept since we got lost counting already much earlier. Subsequently, the interior starts to gradually empty in the same way as it became full of people —now, after his/her successive departure a given character no longer returns and does not renew the cycle. The contents of the film, therefore, are motion and variable spatial relations between the protagonists —motion increases up to a certain moment and then is followed by an utmost complication of all the gathered figures and a decline of motion, until all 371 action ceases. The dramaturgy of Tango is constructed by means of a densification, in the literal meaning of the word, of the situation. Each entry of a new resident inten­ sifies the tension: “How will he manage to cross the room"? People keep arriving. Every surprising ending would topple the logic of the premise, although the author took the liberty of a slight deviation by allowing himself in the finale to slightly change the activity of the departing persons, which we could disapprove if it were to point the message of the film to a completely new direction. Since nothing of the sort takes place, the accepted solution is treated as a natural musical cadenza justified also in the title. Familiarity with Rybczyński almost guarantees that Tango interested him predominantly as a technical prob­ lem. He simply had an idea and knew how to realise it. Hence the need to be rather careful while seeking some sort of more profound philosophical intentions (and such attempts have been made). Nonetheless, while differenti­ ating the characters as regards their makeup and costume (on the margin, the man in a red coat from Nowa książka resurfaces) and designing the sets the author created a specifically Polish panopticon. Everything takes place in a cramped ensuite room, that symbol of Polish housing dif­ ficulties but also of the democratisation of Polish society (after all, it is in such a room that the Polish post-war intelligentsia queued up to the bathroom together with members of the working class, as documented by Leonard Buczkowski in his celebrated comedy Skarb / Treasure/). A gallery of average Poles appearing in the apartment rep­ resents a full range of fulfilled functions —from intercourse to death. Copulation, eating, dressing, cleaning, and even (presumably, since they take place beyond the frame, be­ hind the bathroom door) washing and defecation. These may be secondary contents but they still produce numerous and various associations 8. Finally, the opinion of Daniel Szczechura: The re­ alisation of Nowa książka, Tango and other films is based on a mammoth music score containing the movements of particular characters. This is the reason for the absence of photos in Rybczyński’s films. It was impossible to ob­ tain a photo from Nowa książka, since the final effect was but a product of the author’s imagination and laboratory processing. (...) Assorted figures appear in an empty room as if on stage and perform simple daily activities. In time, their number grows, new people arrive, and each does the same. A boy leans through a window and picks up a ball that had fallen into the room, a woman changes a baby’s nappies, a girl does her homework, a granny dies, etc. The culmination scene resembles a ballet or a pantomime of sorts, in which 26 characters take part. The action then slows down and once again we are left with an empty room. Everything takes place to the accompaniment of a tango. This film, simple and applying limited means, makes a great impression. After the screening there invariably emerges the question: how was this done? True, something like this has never been seen before 9. �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION Daniel Szczechura, himself an accomplished au­ thor and craftsman in this particular cinematic do­ main, reveals the secrets of filmmaking. His extremely meticulous and professional technical description re­ constructs the production of Tango step by step. Why then do the analyses, as I have mentioned, seem to be insufficient? The reason lies in the fact that even when concentrated on the film and attempt to provide a detailed and thorough description they remain as if imprisoned within it and are doomed to repetition. In a manner of speaking, they evade attempts at answer­ ing the question: ’’What does Tango mean?” and even the much less penetrating: "Can Tango actually mean something?”. It is here that I perceive the place and role of an anthropologist who could propose a com­ mentary. Initially, it might appear that such an ap­ proach of an expert on the cinema to the dilemma in question: a technical (material) description or a quest for meaning, appears to be closer to the intentions of the author, who himself voices his opinion (I cite only a fragment of his statement, to which I shall return at the end of the text): The most important is technology. One can speak about the beauty of the pyramid, but the way in which it was built is more essential. The same holds true for the Eiffel Tower. The construction of this enor­ mous steel structure gave rise to protests. It was claimed that it was ugly. Now it has become the sentimental symbol of Paris. First there comes construction and technology, and only later do they become surrounded with meanings and produce an ambiance10. There exists, however, another extreme and dif­ ferent point of view declaring that we should not trust artists all the way. Or else, we may trust them but nev­ er believe what they say nor succumb to them. In an interview published in “Konteksty” Janusz Bogucki drew attention to this issue by declaring: An artist concentrates on that, which emerges in his mind and gradually changes into an object. Later, he works on this object and becomes totally immersed in its inner world. But then the object starts to pursue a life of its own, just as genuine as its original life in the artist’s head and studio. Acting in this way the author does not really know what he is doing and is only partly aware of his conduct. A true artist is unaware of what he is doing and remains an in­ strument, a source of energy that becomes transferred into some sort of matter somewhat according to the principle of intentions but, predominantly, premonitions —true, the intellect wields control, professional skills are available, but how is all this possible considering that it is not a question of planning and execution? If the later is the case then the aesthetic object remains empty inside, but if we are dealing with a creative act then in a certain sense it remains inde­ pendent of the author11. Opting for such a stand and convinced that Tango is not an empty aesthetic object (as evidenced by the views of the afore-mentioned authors: “a hypnotic, complex work”, “a brilliant work”, “a masterpiece”, “the film makes an enormous impression”) let us sum up the opinions of experts on the cinema. The number of extra-film references is scarce. Their interpretation takes place mainly within the range of the discussed work (the way it was made) and in reference to a sin­ gle context (that of the film), consigning us either to local history of the film (Giżycki - Skarb) or its world counterpart - depending on the way in which we per­ ceive it (Solomon - the Marx Brothers in A Night at the Opera; Szczechura, following the example of many others, cites Melies as his point of reference). Mean­ while, the questions: “can Tango mean something?” and “does Tango mean something?” still remain im­ portant and continue to disturb us. They recur persist­ ently and call for an answer. Take the question ad­ dressed to the author by a journalist conducting an interview for Andy Warhol’s “Interview Magazine” wondering whether after he had won an Oscar the director can explain the meaning of Tango. Already forewarned that artists are not to be trusted we can calmly react to the negative response. What can we do? What is going to happen to our cultural commentary in the wake of the author’s dic­ tum? We simply have to start at the beginning... Now is the time to go back to Solomon. Against such a back­ drop, his rather ridiculous and flat statement, which we immediately rejected and read without the quota­ tion marks: Tango —a Polish dance of alienation, still re­ main captivating and appears to lead us onto a correct course. Something does seem to be right. The tango in Kantor’s theatre of death, the tango in Rybczynski’s film, the tango in Mrożek’s theatre of the absurd (this similarity of the title with Mrożek’s drama was even keenly noted by Daniel Luliński, the official corre­ spondent of the dailies “Trybuna Ludu” and “Zycie Warszawy” as well as the Polish Press Agency, who concentrated only describing the scandal caused by the Oscar winner. Behaving assertively, Rybczyński tried to shout something about “Solidarity” into the mi­ crophone, thus disturbing the solemnity of the event. Then, after he went outside and was prohibited from re-entering by security guards, he started a fight)12. Following the example of the interpretation pro­ posed by Solomon: Tango —A Polish Dance of Aliena­ tion we come to a problem central for anthropology and anthropological-cultural questions, namely, what are the local and universal qualities of culture and the absorption of the universal by the local and vice versa? Here, we are dealing with cultural translation. Are we capable of recreating this path? Admittedly, the rather difficult and perilous task resembles the situ­ ation from the motto that Jan Kott once gave to his analysis of Mrożek’s Tango: No one will leave until we find an idea. Edek, don’t let anyone out 13. In the most general outline this path could be described as follows: 372 �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION the local (an exotic Argentinian dance) becomes the universal by turning into the European and the global, and permeates local culture, where it is subjected to artistic, theatrical, literary and film processing in or­ der to come back to universal world culture in a new local costume. This is the manner in which the local and the exotic are restored to the universal. By chang­ ing into a Polish speciality the tango as a Polish dance of alienation becomes universal. How does this take place, and how is it possible? Let us start with the local stratum while attempt­ ing, at the same time, not to lose any of the traces con­ tained in descriptions made by heretofore film studies. Not by accident did we begin these comments with a comparison of two very different dance films, i.e. Tango and Wdech-wydech (Dziworski and Rybczyński); nota bene, the French critic was wrong when he wrote that Tango was the last film made in Poland - actually, it was the documentary realised together with Dziworski (1981). This is a register and an image of a no longer extant world that appears to have vanished, and here and there is becoming the object of social nostalgia. A world of free-of-charge vacations and sanatoria. Wdech-wydech is a documentary record of a People’s Poland-era holiday (in contrast to the strongly accen­ tuated simple daily life in Tango) or actually a training conference carnival attended by cultural-educational instructors of the Polish- Soviet Friendship Society re­ alising a specific programme of “indoor recreation”. A portrait of entertainment and competitions (including a contest testing knowledge about the USSR). Two very different films! Wdech-wydech consists of natural interiors and natural music (a ballroom orches­ tra and music from a croaking loudspeaker), “golden oldies”, a dance competition (to the strains of the song: Moscow Evenings - Podmoskovniye vechera) or an exotic costume contest, an artistic performance, openair recreation, pirouettes on ice-skates, an ice-rink surrounded by a mountain landscape; these are living people filmed with precision, attention, and acuteness but also tenderness. Something that does not possess a film reference but can be situated only “between” and “above”, something between and above homo ludens, homo sovieticus and homo PeReLus (PRL: People’s Po­ land), and something that could be rather ineptly de­ scribed as “between” films and socialist documentaries about hairdressing competitions, Rejs (The Cruise) by Marek Piwowski and the Czech film school with Loves of a Blonde and The Fireman’s Ball. Not by accident did we start with two dance-music films since they allow us to recall one more essential component in the oeuvre of the author of Tango, to draw attention to the ever-present stratum of visual anthropology in Rybczyński’s films, and to mention a brief ethnographic-anthropological treatise: Święto (Holiday, 1975). Its recorded images come straight out 373 of a study by Roch Sulima (then recently published) about the syrenka automobile14. Święto features the “queen of the roadside”, the “stationary automobile”, a determinant of social prestige, a hybrid located be­ tween the “civilisation of timber” and the “civilisation of technology”, and subjected to ceremonious wash­ ing. The ritual of a festive family gathering, together with gestures, greetings and farewells, embraces, first­ name ceremonies and toasts, a visit to a cemetery, re­ membrance of the deceased by “lighting lamps for All Souls”, and a baby crying in the background - brought to the cemetery, it grows aggravated in the baby car­ riage. Finally, there is the holiday ritual of the whole family watching TV. Hurried lovemaking (in the bushes of an allotment) - Eros and Thanatos (as in other films by Rybczyński) are close by. This is the way a foreign critic sees it: a petite woman in a suburban yard chops off the head of a chicken - a symbolic ritual of blood and the sacrifice of life inaugurating a calm, orderly, traditional family ceremony. A man drives out of a garage in a white car leaving behind a trail of green exhaust fumes. There now begins the ceremony of washing the car with yellowish water. A family of eight, together with a baby in a carriage, arrives at the home of an elderly married couple and preforms a sui generis ritual welcome dance. Next, they eat dinner the slaughtered chicken together with delectable bev­ erages. Afterwards, bored and unwilling to converse, they all watch television and their silence contrasts with a wild chase on the TV screen. Finally, a farewell ritual. These cosy scenes from family liturgy are inter­ rupted with takes showing a couple secretly fleeing the dinner and making love behind the house; the awk­ ward ballet performed by their arms and legs renders them similar to insects devouring each other. The man washing the car ends his task, immediately drives the beloved status symbol back into the garage, and closes the door. The elderly couple, now alone, re­ mains in the room, with granddad soaking his feet and granny in bed, watching the same TV programme 15. Rybczyński’s camera, both in Święto and in such experi­ ments as an image divided into nine fragments (Nowa książka) or a frenzied chase in: Oj, nie mogę się zatrzymać (Oh, I Can’t Stop!), records and “renders indelible” cus­ toms, gestures, banal life, ugly townscapes and suburbs, registering the - what would be the best way of putting it? - ethnography of a small town, brief histories, old crumbling architecture and old-new housing-block so­ cialist architecture, ”reality neither urban nor rural” de­ scribed by Piotr Szczepanik in the song: Tango for half a zloty. Outstanding artists are supposed to be the crea­ tors of a single work, revived in numerous forms; this is the opinion about Fellini and Bergman. Tango (and its sui generis visual anthropology, the experience of Polish films) is a structure of impor- �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION tance for Rybczyński’s oeuvre, continued in his other works; sometimes, we may even find its small elements (such as the gestures and twirling motion performed in Wdech-Wydech by a man dancing to the accompani­ ment of Podmoskovniye vechera, the energetic spins of magnificent American girls speeding across Manhat­ tan on roller skates in the music video for The Original Wrapper by Lou Reed) A drawing-note at the very beginning of a mono­ graph about Rybczyński - probably a sketch to an experimental H DTV film for Imagine (three ensuite rooms, with the same figure of a man standing behind closed doors) - features at the bottom: - is he all alone? - like the other figures - repetition and addition - like in Tango? - continuum of a certain story - one - several? - what sort of a construction of the whole? The protagonists of Rybczynski’s film are not only “motion and spatial relations between the protago­ nists”, studies in space and time, bipacking, a repro­ jector, masks, and high definition but also cultural relations and motion. In an excellent study about the symbols and art that nurture this sort of creativity Małgorzata Bar­ anowska, the author of “symbolic realism” - a conceit crucial for the creativity and art pursued by Rybczyński and a term with which she attempted to encompass and interpret his last films - indicated also a particular cultural stratum. Here, we once again come across the afore-mentioned incessant game, motion, and relations between the local and the universal: Manhattan is a vi­ sion of a poetic entity composed of a huge number of sepa­ rate cultures with their colours, costumes, melodies, dances, artists, New Yorkers suffering from insomnia, somewhat comical policemen and felons outwitting them, the home­ less as well as inept politicians performing ritual gestures and oblivious of everything else. A characteristic feature of Rybczynski’s films is their sense of humour. Both he and Michał Urbaniak did everything possible so that successive sequences would startle with changes but also at times with amusing sound and image. Probably the boldest scenes in Manhattan involve a fiery tango danced by Argentinians; the scenes are divided according to the popular rhythms of particular nationalities comprising the enormous ethnic mixture of New York. The middle parts of the bodies of the dancing couple have been replaced by large bellows, similar to an accordion squeezebox, stretching and folding to the rhythm of the music and rendering the dancers either giants or dwarfs. The overall effect is that of an image -sound play on words. Rap music danced in the air is equally funny —rhythm inseparably connected with stamping feet is sud­ denly suspended above a street16. The anthropological dimension is to be discovered in both films about genius loci - as they were described by Małgorzata Baranowska who amassed in an abbre­ viated form the themes contained therein: Films about 374 genius loci amazingly link Rybczynski’s uninterrupted studies on time and space with a vision of highly differ­ ent towns. Here, the landscape retains its static character and people performing symbolic activities in an incredible dance of relativity define the character of the place. In great abridgement and simplification: Manhattan represents a great musician, a homeless artist, a child, a policeman, a kaleidoscope of worlds and various peoples, life, youth, love, home, and contemporaneity. Washington D. C. embodies a civil servant, a discoverer, a hunter, an assail­ ant, a disappearance of old cultures, a soldier, a carnival, possession, money, love and betrayal, the passage of time, history 17. Now, time to return to Poland. We are well aware of the differences between the tango in the case of Mrożek (1964), Kantor, and Rybczyński, and this is not the place to delve into the subject. The tango (La Cumparsita) in Mrożek’s play is a dance of submission to which we are invited by a power-wielding brute (an offer you can’t refuse); is it some sort of a vision of our impotence or an echo and transposition of the dance of the Straw Man from the arch-drama Wesele (The Wedding)?18. Jan Kott derived the protagonists - the Mrożek Family 19 - from Kurka wodna (The Water Hen) by Witkacy. Jan Błoński wrote: In Tango suicide is committed by the idea of rebellion; it turns into its own opposite because freedom announced by avantgarde art is perishing in the grotto of Edek the caveman, to which it guided us 20. Different features belong to the room of reminis­ cences, the room of the dead mechanically repeating elementary motions. In Kantor’s theatre the tango appears rather late: first in a dive in: Nigdy już tu nie powrócę (I Shall Never Return, 1988) as a sign of time and place: The first part, an All Souls Day in a mysteri­ ous dive, is conducted by the Argentinian tango Tempos viejos (a replica of sorts of Waltz François from Umarła klasa /The Dead Class/) 21, and then in Cicha Noc (SiIent Night): Figures slowly begin to emerge from un­ ravelled shrouds. They successively describe their comical and tragic personal catastrophes. A whole gallery ensues. All are already strongly enrooted in the iconography of the Cricot 2 Theatre —a young Hassidic Jew in an overcoat and a skullcap; a dancing priest holding a wooden cross; a girl sleepwalking; a bigot wearing a rosary around his neck; a demonic streetwalker; a sensually dancing woman in mourning; a man merged with a broom, and another with a black umbrella; a World War I soldier and the “uninvited" in dark spectacles and a roll of paper hanging around his neck. The stage resounds with a tango. Every one dances in eccentrically joined couples. 22. The anonymous room in Rybczynski’s Tango is far from the intelligentsia-intellectual “Warsaw salon” just as its protagonists are far from Kantor’s phantoms; from the structural point of view they are closer to anony­ mous plain people from Pieszo (On Foot) by Mrożek; despite the video film animation technique these are �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION living people (filmed in the live action technique). One of the interpretations suggests that perhaps Rybczyński shot the room’s memory of its (living? - Z. B.) resi­ dents 23. Since reference had been made to the “en­ suite room” then both for Kantor and Rybczyński the background would certainly include the room-flat from Kartoteka (The Card Index) by Różewicz (although in Rybczyński’s case without the threnody of Romantic protagonists or the wartime past). Tango is situated as closely as possible to the universal/local roots of the tango due to its anonymous and commonplace protagonists (the screenplay mentions that they are people busy doing something: 1. Boy with a ball, 2. Nursing mother, 3. Infant, 4. Thief, 5. Man with a parcel, 6. Girl doing her homework, 7. Woman carrying soup, 8. Man eating soup, 9. Young man doing exercises, 10. Woman with shopping, 11. Man chang­ ing a light bulb, 12. Woman cleaning a fish, 13. Girl dressing herself, 14, Man taking out the litter, 15. Man in a uniform, 16. Woman cleaning, 17. Slightly intoxi­ cated man, 8, 19. Man and woman - guests, 20, 21. Kissing couple, 22. Mother changing a baby’s nappies, 23. Crawling infant, 24. Man with a newspaper, 25. Older man with a dog, 26. Old woman)24. Time to finally seek the opinion of an expert, an anthropologist of culture, and evoke cultural refer­ ences. This task is made easy by the fact that such a function can be fulfilled by a writer. I have in mind not just any man of letters but Ernesto Sabato, au­ thor of an essay about the tango. In doing so I used two sources25 (and thus hope that certain repetitions and reoccurrences in the text will be forgiven). I also preceded “’information” about the tango with an ex­ cerpt of Sabato’s ethnographic reflections about the subculture of the suburbs, important also for our topic: ethnology and contemporaneity. Here we shall find the periphery and the centre, the eternal question about cultural peripheries, Can anything good come out of Nazareth? (here: from the culture and art of Poland and Argentina, aside from the tango), a question in which one might find echoes of Gombrowicz’s enquiry about the merit of the cultural peripheries, immatu­ rity, local qualities, and “imperfection”, which at times can prove to be a higher value: Subculture of the suburbs26 The rightist nationalists densely populating sterile and pure Argentine want us to write constantly about (non­ existent) gauchos. Lefist nationalists, on the other hand, maintain that metaphysical problems are suitable for the old European civilisation.... According to this curious doctrine, only the residents of Paris or Prague can suffer "metaphysical pain”, and if one is aware that the cause of this pain is man’s finity then it should be recognised that in the opinion of those madmen people die only in Europe but here they live on immortal. This is not the case, because if 375 metaphysical anxiety is nourished by passage of time, then we, being more temporary, have more reasons to experi­ ence it than on the Old Continent 27. Tango - a song of Rio de la Plata28 I HYBRIDAGE (...) Millions of immigrants who came to this coun­ try in not quite a hundred years not only installed two attributes of the contemporary Argentinian, namely, disillusionment and sadness, but also prepared ground for the origin of the most original phenomenon of the del Plata region, which is the tango. This dance has been successively condemned and praised, satirised and analysed. Finally, its greatest author, Enrique Santos Discépolo, gave its most apt definition: it is a sad thing that one dances (...) II D ISSA T IS F A C T IO N (...) All this is the reason why the tango is an introvertive or even introspective dance, a sad thing that one dances, in contrast to what takes place in other folk danc­ es, which are extrovertive and erotic. Only a gringo would make a clown of himself by taking advantage of a tango for chat or amusement. The tango is a totally astonishing phenomenon from the viewpoint of the genre of folk dance in general. Some maintain that the tango is not always dra­ matic and that upon occasions it displays humour. In doing so they seem to be suggesting that the tango can be light-hearted. This appears to me to be quite in­ correct since we are actually dealing with concealed satire. The humour of the tango has something of A r­ gentinian contrariness, and its epigrams are angry and grim. Hard work all day And on a Saturday evening you’re a lord. The face of the Argentinian displays a caricature irony of sorts. When a Neapolitan dances the taran­ tella he does so for fun; when a porteño dances the tango he ponders his plight, as a rule personified by his partner, or tries to resolve and delve into the general structure of human existence. A German, drunk on beer and skipping to the rhythm of Tyrolean music, laughs and innocently enjoys himself; a porteño does not laugh or have fun, and if sometimes he unthink­ ingly and furtively smiles his grotesque grimace differs from the laughter of the German just like a pessimistic hunchback differs from a gym teacher. (...) III S E X (...) Assorted Argentinian thinkers identified the tango with sex or, as in the case of Juan Pablo Echagüe, simply described it as lascivious. I believe that we are dealing with quite the opposite. True, the tango came into being in dives, but already this fact should pro­ duce suspicion that this is a case of some sort of a re- �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION verse, because artistic creativity is almost always an antagonist act, an attempted escape or rebellion. The imagination thus creates something that is absent, an object of our longing and hope, something which will magically make it possible for us to free ourselves from our harsh daily reality. (...) IV (...) The body of another person is a mere object and contact with its matter does not entitle to cross the boundaries of loneliness. The sexual act is thus doubly sad, since it not only leaves man amidst his previous loneliness, but intensifies it and the frustra­ tion of the effort. This is one of the mechanisms that could explain the sadness of the tango, so full of de­ spair, anger, threats, and sarcasm. (...) V BA NDONEO N (...) From the brothels and the dives the tango set out to conquer the city centre together with a bar­ rel organ and a parrot, which innocently and blatantly proclaimed: I would like to become a scoundrel, So as to possess a girl. And with invincible force, that characteristic fea­ ture of authentic expression, the tango took the world. (...) VI METAPHYSICS (...) In this country of oppositionists each time when someone plans or creates something (a budget, a symphony or a housing project) there immediately emerge thousands of critics who with sadistic scrupu­ lousness destroy everything. (...) (...) The mentioned critics find metaphysics only in volumes by German professors, while, as Nietzsche said, it lies in the streets, in the entrails of the ordinary man. (...) Inevitable frustration, nostalgia for a distant homeland, the hostile attitude of the indigenous pop­ ulation towards the invasion, uncertainty and frailness in a rapidly changing world, the incapability to ensure a living, and the absence of absolute hierarchies - all this is expressed in metaphysical tango-istics. In one swoop the concrete destroyed The old neighbourhood - my birthplace. Progress, forcefully introduced by the leaders of new Argentina, did not leave a stone unturned; more, it did not leave a brick unturned since technically that material is less durable. A fact that is even more de­ pressing. There is nothing permanent in this ghost town. A folk poet describes his nostalgia for the old Cafe de los Angelitos: I evoke you, lost in life and suffused in clouds of smoke. 376 In turn, the humbler, suburban Manrique asks: What dreams did they pursue? On what stars do they wander? Those voices that came yesterday and passed and fell silent. Where are they today? Along which streets will they return? The porteño, as no European can, experiences the passage of time and the fact that the frustration of all his dreams and ultimate death are an unavoidable epilogue of all efforts. Muddied, leaning on a mar­ ble table-top amidst glasses of “semillon”* * and the smoke of “negros” cigarettes, he asks in the throes of friendly meditation: Brother, do you remember those beautiful times? And concludes with cynical bitterness: Life flows, departs, and never returns, It is thus best to enjoy it, and may all cares Go to the devil. (...) The man of the tango is, therefore, a creature who meditates about the passage of time and that which it brings: unrelenting death. * porteño - a resident of Buenos Aires * * cheap popular wine. Time for putting things in order: Wdech-wydech is enclosed in the poetic of the extravertic tango. Tango is by the very nature of things introvertic. We are well aware of the differences between the phantom quali­ ties of Buenos, Łódź, Warsaw... Once we had already become acquainted with the structure of the tango we can return to the whole of Rybczyński’s statement (previously cut short and de­ prived of the last sentence): (...) First there comes construction and technology, and only later do they become surrounded with meanings and produce an ambiance. TH E C O N T E N T IS ETER­ N A L A N D CO M M ON FOR A LL PEOPLE. In one swoop the concrete destroyed The old neighbourhood —my birthplace.... What dreams did they pursue? On what stars do they wander? Those voices that came yesterday and passed and fell silent. Where are they today? Along which streets will they return? The sad thought dancing in Kantor’s play, in Mrozek’s drama, and in Rybczynski’s film is different. The same is true for the sad thought dancing in Tango, Wdech-wydech, Orchestra, Manhattan, and Washington. THE CO N TEN T IS ETERNAL A N D COM M ON FOR A LL PEOPLE. �Zbigniew B e n e d y k to w i • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION 12 E n d n o te s 1 Wdech-wydech B ogdan D z iw o rsk i a n d Z b ig n ie w 13 S e M a F o r (fo r P o lish T e le v isio n ). Tango (1 9 8 0 ) , d ir e c tio n : Z b ig n ie w R y b czyń sk i, c o o p e r a ­ Ja n in a A n d rzej T e o d o rc z y k , M ie c z y sła w Ja n ik , e d itin g : B a r b a r a S a r n o c iń sk a , p r o d u ­ Ign acy G o n cerz, p r o d u c tio n : Zbigniew Rybczyński podróżnik do krainy niemożliwości, ed. C f., i.a . m y in tr o d u c tio n t o a n issu e o f “ K o n te k s ty ” (n o. 3 /4 1 9 9 2 i o n th e a n th r o p o lo g y o f film a n d c o n ta in in g p e r tin en t te x ts . C f. al so: el w h o le 21 issu e Sztuka ng wysokos'oi Ibid . 8 M arcF n G iż y c k i, Ja n B ł o ń sk i, Wesele, “ Te a t r ” n o . 4 /1 9 9 4 . Drugie dąsie czyli powtórka poczwórki, K rzysztoC P la śn ia ro w ic z , M a g d a le n a S m ę d / r , Pokói”i 23 Jak Polak, tra n sl. T e r e sa R u tk o w sk a , 24 25 Teesr Śmierci Tadeusza Kantora. “Betlejem. Golyole, Bastylia i Biedny “ K o n i / k s t y ” n o . 3 - 4 /1 9 9 1 , p. t 2 3 . R j/ z a r d C ia r k a . Zbigniaw Rybceyński podróżnik..., o p . c it., Ib id ., g r a p h ic in se rt. Pisare i oego amory, E r n e s to S a b a t o , pwsenka r^op^a^eińika, Wizja i kalkulacja, ib id ., p p . 2 8 -2 9 . S z c z e c h u r a , Tango, czyli nowe spoareenie rut kiso, c o ll., tran el. a n d Statem en t m ad e 1 9 7 5 , p. 11. I w o u ld lik e t o t h a r k M r. R a jm u n d K a lic k i d u r in g a p r e ss c o n fe r e n c e b u t w ith ou p p e r tin e n t b ib lio g r a p h ic d a la . in lire In s titu te o f A r t a t th e P o lish A c a d e m y o f S c ie n c e s , s u b ­ s e q u e n tly r e p e a te d in in te rv ie w s a n d th e p re ss. Ja n u s z B o g u c k i in a c o n v e r s a tio n : malo wolności?, Tango “ L iie r e t u r a ” 12, n o . 12, 2 0 M a r c h fo r h is k in d h e lp in lo c a t in g th is essay , w h ic h I r e c a lle d ib id ., p p . 3 4 T 5 . 11 in J a n K o tt, of). cit. a fte r w o rd R a jm u n d K a lic k i, K ru k ó w 1 9 8 8 ; id e m , 7 10 Przyczynek do semiotyki śmieci, “K o n te k sty ” p. 169. Je a n - b a u l Fareiee, D a n ie l n o . 4 /1 9 6 5 , pp . V e r b c /C h o to m ó w 1 9 9 0 , p. 114. 22 oczu. Film i antropologia W arozaw a 1 9 9 1 . C h a r le s S o lo m o n , “Tango” - polski tygiec alienacji, tra n sl. Teresie R u tk o w sk a , in : Zbigniew Rybczyński podróżnik..., ib id ., p p . 4 4 - 4 5 . 9 “D ia lo g ” “ D ia lo g ” n o . 5 / 1 6 8 , p. 7 0 e o p . c it., p. 3 7 . 6 R o c h S u lim a , g r e a t im p te ssio n o n h im wae 19 20 R y sz ard C ia r k a , W a rsz a w a 1 ° 9 ° . 5 Rodzina Mrożka, w h ic h rh e a u th o r a d m itte d th a t th e first paay t o m a k e a Z b ig n ie w B e n e d y k to w ic z , c o o p e r a t io n T e r e sa R u tk o w sk a , 4 K o tt, 15 Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., o p . c it., p. 6 7 . 16 Ib id ., p p . 1 8 9 -1 9 0 . 17 Ib id ., ^ 2 0 0 . 18 C f. an in te rv i ew w ith M rożek : h e ld b y Je rzy J aro ck i, SeM aF o r. 3 Ja n n o . 1 /1 9 9 3 , a . 3 3 . S t r ą k . Ja n u s z O lsz e w sk i, Z y g m u n t S m y c z e k , W ie sła w R y sz a rd O k u ń s k i, 14 A n d rzej N o w a k , H a lin a K ra je w sk a , m u sic : Ja n u s z H a jd u n , so u n d : c e r: o p . c it., 6 8-73. tio n : D y c h to , Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., pp. 8 4 -8 5 . R y b czy ń sk i, m u sic : Ja n u s z H a jd u n , p r o d u c e r R y sz ard O k u ń s k i, p r o d u c tio n 2 C f. a n a c c o u n t o f a n in te rv ie w g iv e n in “ In te rv ie w M a g a z in e ” , in: (1 9 8 1 ) , s c e n a rio , p h o to g rap h y , d ire c tio n : Emaus za dużo czy za “ K o n tp k sty ” n o . 1/1 9 9 2 , p. 2 9 . 26 27 28 E r n e s to S a b a t o , Pisarz i jego zmory, I in tr o d u c e d c a p tio n n u m b e r s d u e t o a n e w a r r a n g e m e n t o f th e fr a g m e n ts. Zbigniew Rybczyński, drawing to Tango 377 p. 6 8 . Uriel. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0334a36176569cf11a93e3e626769c44.pdf e0c144a69bf5e1e4d27bf1cd6b32623a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4594 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka ludowa bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4267 Title A name given to the resource Jantar w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.191-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kolki! ilb:, z ą b k u j ą c y c h nieim >\, ląi oraz narzędzia do usuwania „ s k a z u " aa oku. 11. 2. Sorduszka do naszyjników wykonane z bursztynu. Adam Chętnik JANTAR W SZTUCE KURPIOWSKIEJ Jantar (bursztyn) w y s t ę p u j e w Polsce na pobrzeżu B a ł t y k u , w dorzeczu N a r w i (zwłaszcza na Kurpiowszczyźnie), na Pojezierzu Mazurskim i Pomorskim, w Borach Tucholskich, na Kujawach, a t a k ż e w P o z n a ń s k i e m (okolice jeziora Lubiejewskiego). W y s t a r c z a ł o go t u — i wystarcza — dla celów p r z e m y s ł u domowego czy fabrycznego. Jantar w y s t ę p u j e t a k ż e sporadycznie w innych regionach Polski — na G ó r n y m i D o l n y m Śląsku, w okolicach K r a k o w a , na środ­ k o w y m Mazowszu. Jantar p o w s t a ł z zakrzepłej i stwardniałej żywicy sosny. Dawniej u w a ż a n y za minerał, dziś zaliczany jest do liptob i o l i t h ó w . Przedstawia ciało bezpostaciowe (dotąd nio znaleziono w n i m kryształów). Poszukiwaniem czy też kopaniem i poławianiem su­ rowca zajmowali się Kurpiowie-specjaliści „ b u r s z t y n i a r z e " , czy j a k piszą i n n i , „ j a n t a r n i k i " . Po gatunkach ziemi, j a k „ s u r " , „ m o d r a ziemia", „siwica", „ c z a r n y szlam" i t p . roz­ poznawano miejsca, gdzie warto było zapuścić „ p r ó b n y d r ą g " , k o p a ć rydlem lub p o p r a w i a ć „pogłębiaczein". R ó ż n o motyczki, łyżki na d r ą ż k a c h i t p . uzupełniały narzędziarstwo. P r z e m y s ł e m t y m zajmowali się mężczyźni, ale była w Nowogrodzie i kobieta , k t ó r a u m i a ł a odnaleźć „ g n i a z d a " bursztynowo i w y d o s t a w a ł a różne bryłki, łącznie z piachem lub żwirem bursztynowym — dla badaczy, n a u k o w c ó w i innych a m a t o r ó w . Odmiany bursztynu kopanego w ziemi nazywano gruntowym, dla odróżnienia od wodnego, błot­ nego, torfowego i i n . Co do gatunku, to na całych K u r p i a c h 1 2 3 najwięcej poszukiwany i lubiany b y ł bursztyn miodowy, czerwonawy, potem żółto- czy jasno-miodowy oraz k a p u ś c i a k (jasno zielonkawy). Zdobywanie surowca na Kurpiach — „kopalnie", narzędzia, „bursztyniarze" Znalezienie bursztynu b y ł o s p r a w ą stosunkowo p r o s t ą . Małe dzieci s z u k a ł y go na wydmach, starsze w strumieniach i rzeczkach, a dorośli w b ł o t n i s t y c h jeziorach. Rybacy wyciągali go z zielskiem w o d n y m . W y k o p y w a n o go także z ziemi lub zbierano okazyjnie przy kopaniu rowów, stu­ dzien, a nawet wyorywano w polu. B y l i i tacy, co nawet na wiele lat zarzucali roboty rolne, gdyż znaleźli na swych p a ś n i k a c h czy ł ą k a c h drogocenne b r y ł y tego tutejszego złota. W muzeum w Ł o m ż y z n a j d u j ą się p i ę k n e b r y ł y spod Nowogrodu i Ostrołęki, wyciągnięte z rzeki przy łowieniu r y b . Jedna w a ż y 65 deka, inna jest mniejsza, bo rybacy potłukli b r y ł ę na części do podziału — przy t y m wszyscy ponieśli straty. Na wiosennych rozlewach często dzieci o d n a j d u j ą nawet p o k a ź n e b r y ł k i i b r y ł y . W „ g ó r k a c h " n a d n a r w i a ń s k i c h kopano „ g n i a z d a " ze z w i e t r z a ł y m bursz­ t y n e m lub sypkim gruboziarnistym piachem bursztynowym. W p ł o n ą c y c h torfowiskach ogień dostawszy się do dna — w y p a l a ł równocześnie bursztyn, a zapach k a d z i d ł a roz­ chodził się z dymem na wiele k i l o m e t r ó w w kierunku wia­ t r ó w . Trzeba wiedzieć, że jantar znajduje się w torfach 191 �I I . 3. W i d ł y do wykrywania bursztynu ukrytego p ł y t k o pod ziomią. I I . 4. D r ą g z ostrzom do poszukiwania bursztynu i pobie­ rania próbok ziemi na gruncie p o d m o k ł y m . przeważnie na samym dnie, nie w masie torfowej. Z dna też m o ż n a go wybierać. Bursztyn kopano przeważnie w dolinach, na mokrad­ łach, ale t a k ż e i na p a g ó r k a c h — np. w M ą t w i c y na terenie cegielni, w Dylewie, Lipnikach i innych miejscowościach. Obróbka jantaru na Kurpiach D a w n i mieszkańcy ginącej od niedawna Puszczy K u r ­ piowskiej umieli nie t y l k o szukać i k o p a ć „ k a d z i d ł a " ' , ale również zamieniać je na inne potrzebne rzeczy, narzędzia, b r o ń i t p . Znajdowano przypadkowo w y r o b y z różnych odmian jantaru, j a k wisiorki różnej wielkości, naszyjniki, korale, różańce, przedmioty k u l t u , zabawki dla dzieci, o b r ą c z k i , pierścionki i t p . W y r o b y to od setek lat b ł ą k a ł y się po ludziach w c h a ł u p a c h , na targach, w wotach kościelnych, upominkach dla osób cenionych przez społeczeństwo. Po­ wyższe p r z y k ł a d y d o w o d z ą , że na Kurpiach nie t y l k o znano od dawna bursztyn, ale po części obrabiano go i handlo­ 1 192 wano n i m . Zatrzymywano część na własne potrzeby (wisior­ k i , korale), resztę zamieniano na narzędzia z metalu. K l ę s k i wojen i r ó ż n y c h p o w s t a ń , w a l k i o niepodległość, w a l k i z najazdami, ciągłe pożogi wiosek, w y p ę d z a n i e lud­ ności ze swych osiedli, choroby i „ g ł o d n e " lata puszczańskie sprawiły, że co jakiś czas, co 100—200 czy więcej lat, wszystko się tam waliło, p r z e m y s ł zamierał, a zdolni nie­ zwykle ludzie albo ginęli na miejscu, albo b y w a l i na tułacz­ kach, albo dziesiątkowały ich prześladowania, choroby i wszelkie „ b i e d y z n ę d z ą " . Bursztyniarstwo czy jantarnictwo nieraz się rozwijało, a potem na dziesiątki i setki lat zamierało, j a k b y go nigdy nie b y ł o . To, co działo się w życiu gospodarczym — działo się i z r ó ż n y m p r z e m y s ł e m leśnym, również i jantarniczym, k t ó r y u p a d a ł i dźwigał się co najmniej 3—4 krotnie w ciągu X I X wieku, aż do I W o j n y Ś w i a t o w e j . Ze 130 kopalń (olbrzymich nieraz dołów) nie zostało prawie nic, kopalnie „ N a Szwedzie", „ Ż y t o c h a " , „ P o d Siarczą Ł ą k ą " , „ P o d Karaska", „ N a W o l k o w y c h " , „ P o d B r a n d y s i a m i " i t d . i t d . , to już t y l k o resztki nazw po t y c h dawnych „ k o p a l n i a c h " . �Z w a r s z t a t ó w i poszczególnych „ m a j s t r o w n i " , k t ó r y c h za mojej jeszcze pamięci było 20—30, w czasie między­ wojennym k i l k a , d z i ś dogorywa ostatni. W n i m zdolny, w a r t o ś c i o w y i z a m i ł o w a n y W . D e p t u ł a pod Czarnią, ob­ rabia i toczy zimą na z w y k ł y m k o ł o w r o t k u do przę­ dzenia. Było przed n i m wielu innych. W samoj Ostrołęce k i l k u , w Z a r ę b a c h Kościelnych, Surowom, Kadzidle, Wolkowych, M y s z y ń c u , Lipnikach, Jazgarce, Ł o m ż y , Nowogrodzie, Kolnie, Makowie i w innych miejscowoś­ ciach. P o t r a f i ą jeszcze n i e k t ó r z y o b r a b i a ć w Kadzidle, Jazgarce, Czarni, Lipnikach — ale to są już „ o s t a t n i Mo­ hikanie" — umiejętność ta zamiera. Nie wiemy na ile lat, czy może wieków ? 5 Pierwszym mistrzom od o b r ó b k i jantaru b y ł piach na w y d m a c h — ostry, sypki, ciągle poruszany przez w i a t r y , szorował przez setki lat powierzchnię p ł y t e k i t w o r z y ł już o b r ó b k ę w pierwszej fazie. B y ł a to jednak o b r ó b k a zbyt powolna. Jantar szlifował się również, leżąc przez dziesiątki i setki lat w strugach, rzeczkach i bystrych d o p ł y w a c h N a r w i (Pisa, Szkwa, Rozoga, Omulew, Orzyc, Węgierka), omywany w o d ą — s a m ą lub z m u ł e m rzecznym, k t ó r y w p o c z ą t k a c h obróbki służył „ j a n t a r n i k o m " do bardziej precyzyjnych szlifów. Niejednokrotnie podpatrywana przez autora po wsiach o b r ó b k a ręczna potrzcbiijo n a s t ę p u j ą c y c h p r z y b o r ó w i n a r z ę d z i : kamieni gładszych piaskowców lub cegły r ó w n o wypalonej, m a r m u r k ó w , szkła tłuczonego lub ostrych narzędzi stalowych, m u ł u rzecznego, popiołu odsianego z miękkiego drewna, wreszcie kredy, szczoteczki lub sukna i czystej wody. W neolicie (okres kamienia gładzonego) bursztyn już szlifowano ręcznie, to znaczy bez pomocy siły nożnej czy innej zmechanizowanej. Niemniej długo jeszcze u ż y w a n o narzędzi krzemiennych — skrobaczy, gładzików, ś w i d e r k ó w . Te ostatnie p o c z ą t k o w o służyły nie tyle do borowania, ile do pogłębiania i powiększania o t w o r ó w j u ż gotowych. O t w o r k i te — całkowite lub zaczęte w r ó ż n y c h b r y ł k a c h bursztynu — p o c h o d z ą z odległych czasów, kiedy żywica 6 ówczesnoj sosny s p a d a ł a w upalne dni w i ę k s z y m i lub mniej­ szymi soplami, w różnych ilościach, mniej lub więcej s t ę ­ żała na powietrzu, a s p a d a j ą c niekiedy ze znacznej wyso­ kości zaczepiała lub n a d z i e w a ł a się na z ł a m a n e sęczki, gałązki. W nocy soplo tężały, z czasem s p a d a ł y razem z u ł a m k i e m gałęzi na ziemię, w błoto czy do wody — i t a k został z czasem w bryłce j a n t a r u po spróchnięciu drewna o t w ó r na wylot zaczęty lub wypchany sęczkiem, nie do­ kończony, zwany dziś „ n a d z i a k i e m " (od nadziania się, j a k wyżej wyjaśniono). Niekiedy sople s p a d a ł y na z ł a m a n e trzciny, łodygi roślin b ł o t n y c h i wtedy m a m y nadziaki innego r o d z a j u — ( n i e k i e d y z roślinami, szyszkami i zwie­ r z ą t k a m i w e w n ą t r z ) — zowią je niesłusznie „ w r o s t k a m i " , a na K u r p i a c h wprost „ w ś c i b k a m i " czy „ ś c i b k a m i " od „wścibić s i ę " (wleźć w obce miejsce). Te wścibki na K u r p i a c h s p o t y k a j ą i przy obróbce „ k o r a l a " z t a k i m owadem ( m u c h ą , komarem, m r ó w k ą ) są p o ż ą d a n e w sznurze p a c i o r k ó w i no­ szone w koralach, jako pewnego rodzaju amulet. W dawnych koralach w k a ż d y m sznurze m o ż n a było zobaczyć ogładzony, zawsze przezroczysty, paciorek z widocznym owadom (wścibkiem) . 7 Nadziaki po ich wykorzystaniu przez j a n t a r n i k ó w — dźwignęły bursztyniarstwo na nogi, a kiedy zaczęto w nich powiększać, p r o s t o w a ć czy pogłębiać nie zawsze k s z t a ł t n e otworki (na razie przy pomocy narzędzi krzemiennych ), jantarnictwo zaczęło rozwijać się na dobre. O t w o r k i na pół c h o ć b y gotowe p r z y d a ł y się nie t y l k o do w y r o b u wisiorów, medalionów, serduszek, kółek „ o b w a r z a n k ó w " zawiesza­ nych dzieciom na szyję przy z ą b k o w a n i u , ale również do wyrobu obrączek i pierścieni, gdzie otworki w nadziakach b y ł y powiększane i poszerzane przed o s t a t e c z n ą o b r ó b k ą . Pierwotni bursztyniarzo wiedzieli o t y m dawno, t a k w tej Puszczy, czy w innych dalszych stronach Polski, gdzie w y s t ę p o w a ł jantar. W i d z i m y to z wykopalisk Starego G d a ń s k a ' , gdzie wykopane warstwy kulturowe sprzed t y s i ą c a lat (pod kierunkiem prof. К . J a ż d ż e w s k i e g o z Łodzi) w y k a z a ł y również bogactwo jantarowe •— w postaci su­ rowca, w y r o b ó w całych, uszkodzonych czy p o ł a m a n y c h . 9 I I . 5. Bryla bursztynu, cli- 16 oni wydobyta z N a r w i pod Grabowem. 193 �Wiele z nich ma ślady n a d z i a k ó w przy dalszej obróbce, a co ciekawe, że wiele z t y c h w y r o b ó w j a k wisiory, korale czy obrączki jest zbliżonych do analogicznych w y r o b ó w z K u r p i ó w . S k ą d takio p o d o b i e ń s t w o ? W y r o b y kurpiowskie z jantaru słynęły nie t y l k o w k r a j u , znano je za granicami, a w r. J 878 na Wystawie Powszedniej w P a r y ż u b y ł y rozchwytywane przez zwiedzających. Ekspansja bursztyniarska K u r p i ó w b y ł a dość szeroka. Emigranci kurpiowscy do USA wozili ze sobą i wyroby jantarowe, k t ó r e cieszyły się wielkim popytem, sprowa­ dzono je z Polski „od bólu g ł o w y " . Jedna z rodaczek dala sobio zrobić na głowę p i ę k n ą kolię z całego złocistego sznura jantarów. Po skasowaniu monopolu p a ń s t w o w e g o nad ,.bemsteinom" w sąsiednich Prusach (1867) Kurpiowie chodzili k o p a ć bursztyn na gruntach swoich krewnych i znajomych. W czasie 11 Wojny Świntowpj tutejsza ludność, k t ó r a znalazła się przypadkowo za Dnieprem, o d k r y ł a tam ziemię b u r s z t y n o d a j n ą w pobliżu Kijowa i po k i l k u latach t u ł a c z k i przywiozła ze sobą b r y ł k i tamtejszego j a n t a r u . K i e d y N i e m c ó w - b u r s z t y n i a r z y z Sarnbii zabrano w cza­ sie wojny do wojska, na ich miejsce wysłano t a m na przy­ musowe roboty tych z ludności kurpiowskiej, k t ó r z y znali się na bursztyniarstwie. N i e k t ó r z y b y l i t a m do końca wojny. Do o b r ó b k i jantaru Kurpiowie posługiwali się obra­ b i a r k ą sznurową, o b r o t o w ą zo smykiem, t o k a r k ą ręczną z k o r b k ą , t o k a r k ą z dyszlem (pionowym i p o z i o m y m ) " , z kołom r o z p ę d o w y m i p e d a ł e m i — po głuchych wioskach — k o ł o w r o t k i e m do przędzenia, przygotowanym odpowiednio do o b r ó b k i . N a p r z y r z ą d a c h t y c h od stu kilkudziesięciu lat I I . 6. Fajka inkrustowana bursztynem mlecznym i miodo­ w y m , okuta m o s i ą d z e m . W y k . po 1945 г. I I . 7. Korale z bursztynu. в bursztyniarze kurpiowscy toczyli i szlifowali pierścionki, cygarniczki, korale, naparstki, guziki, k u b k i , kieliszki i t p . Toczono najczęściej przy pomocy ł a m a n e g o w ostre k a n t y szkła okiennego lub od potłuczonych lamp naftowych. Zdolniejsi wydrapywali przy pomocy tegoż szkła fajki, tabakierki, k a ł a m a r z e , figurki, pasje, płaskorzeźby, łań­ cuszki, s z k a t u ł k i i t p . Wyroby specjalne — Upominki — Żyrandole — „Pająki" — „Korale — Różańce N a K u r p i a c h zdolni „ b u r s z t y n i a r z e " nie t y l k o obrabiali zwykłe „ k o r a l e " i serca, ale również wyroby artystyczne. „ P a j ą k i " z nadzianych na sznurki obrabianych barwnych j a n t a r ó w s p o t y k a ł o się po wsiach, w okolicach, gdzie on występował i b y l i do tego zdolni mistrze. Podobny, większych rozmiarów „ p a j ą k " widzimy u sufitu w sali bursztyniarskiej Muzeum Regionalnego w Ł o m ż y . W y k o n a ł go W . D e p t u ł a z Surowego, pow. Ostrołęka. W kościele w Czarni wielka figura Madonny m i a ł a na szyi z a k r ę c o n y parokrotnie wielki sznur b u r s z t y n ó w , przeważnie barwy „ m i o d o w e j " . Często przy obrazach czczonych specjalnie przez ludność t u t e j s z ą zawieszano korale jako wota. W i d z i m y je i w Częstochowie. W kościele w M a ł y m P ł o c k u , pow . Ł o m ż a b y ł y przed I W o j n ą Ś w i a t o w ą dwa ż y r a n d o l e , duże i pięknie wykonane z zebranych w okolicy b u r s z t y n ó w , najwięcej z pięknie szlifowanych „ m i o d o w y c h " korali niewiast kurpiowskich. Te jedne z nielicznych, a możo jedyne tego rodzaju ż y r a n ­ dole p r z e p a d ł y w czasie zbombardowania tegoż kościoła w czasio pierwszej wojny. Po wojnie, gdy budowano n o w y kościół, miejscowy proboszcz ks. Ciborowski chciał ze zbieranego bursztynu zrobić upiększenie w ołtarzu, np. 7 194 �9 П. 8. R ó ż a n i e c z bursztynu kopalnego. I I . 9. Naszyjnik z sorduszkiom z bursztynu. X I X w. cymborium, ale dzieła nie dokończył i sam zginął w obozie hitlerowskim. U p o m i n k i jantarowe z „kurpieckiego z ł o t a " , do tego wykonane przez miejscowych a r t y s t ó w ludowych, b y ł y zawsze p o ż ą d a n e i mile widziane. T o t e ż różne k o m i t e t y k o r z y s t a ł y z takich okazji niejednokrotnie. Na p r z y k ł a d w czasie jubileuszu 50-lecia pracy J . I . Kraszewskiego delegacja kurpiowska p r z e d o s t a ł a się przez zieloną granicę i złożyła J u b i l a t o w i dary, m i ę d z y k t ó r y m i b y ł k a ł a m a r z jantarowy miejscowego wyrobu. Podobny k a ł a m a r z ofia­ rowano H e n r y k o w i Sienkiewiczowi, k t ó r y p r z y b y ł do Ł o m ż y z odczytem o Śląsku. D l a duchownych wyrabiano t u specjalne różańce bursz­ tynowe. Co prawda ani Ostrołęka, ani Myszyniec nie do­ czekały się ulicy „ P a t e r - N o s t e r s t r a s s e " , j a k G d a ń s k czy inne większe miasta, ale wyrabiano t u różańce dla przyby­ w a j ą c y c h na wizytację b i s k u p ó w ; jantarowe różańce kupowali c h ę t n i e zakonnicy, nie t y l k o miejscowi, lecz t a k ż e zagraniczni, np. z Holandii. W Ł o m ż y , j a k donoszą dawni pisarze, b y ł y do s p r z e d a ż y jantarowe łańcuszki, w całości wykonane z jednej b r y ł k i m a t e r i a ł u przez tutejszych mistrzów. Dziewczęta z parafii Czarnia k / M y s z y ń c a , pow. Ostro­ łęka, jeszcze po I I Wojnie Światowej do noszenia feret­ r o n ó w na procesji m u s i a ł y b y ć wystrojone w sznury „ k o r a l i " bursztynowych. A b y zarobić na t a k i sznur, trzeba było pra­ cować przez całe lato przy sadzonkach w leśnictwie. Wiele dziewcząt z „ b u r s z t y n a m i " na szyi s p o t k a ć m o ż n a było w M y s z y ń c u na targach czy w kościele. Nie­ k t ó r e sznury „ p o babkach" m i a ł y j u ż po sto kilkadziesiąt lat i wiele z nich zdobi nasze wystawy w muzeach (Łomża, Warszawa). Sznur b u r s z t y n ó w na szyję k o s z t o w a ł jeszcze niedawno około 1600 zł. Ostatnie wojny i bursztyn — Ostatnia spółka bursztyniarska w Nowogrodzie — Podatki i kary w bursztynach — Waluta bursztynowa na Kurpiach Hitlerowcy zapędzali l u d n o ś ć do kopania „ b e r n s t e i n u " , ale K u r p i e opierali się temu mocno. Pobierano p o d a t k i i różnego rodzaju kary w jantarze, a K u r p i a n k o m zabierano lub wprost zdzierano p i ę k n e korale z szyi. Ilość miejscowego „złota" malała. Przed Pierwszą W o j n ą Ś w i a t o w ą obliczano, że na Kurpiowszczyźnie znajduje się ok. 100 tysięcy s z n u r ó w korali. K u r p i a n k i nosiły do 3 s z n u r ó w k a ż d a . Teraz, kiedy to piszę, są całe wioski puszczańskie bez tej rodzimej ozdoby. K i e d y zaraz po Pierwszej Wojnie Światowej przyszła p a m i ę t n a dewaluacja, Kurpiowie ustanowili swoją w ł a s n ą w a l u t ę b u r s z t y n o w ą . K a ż d y , k t o chciał n a b y ć zapałki, świece, cukier, naftę — nosił w kieszeni odpowiednie b r y ł k i j a n t a r u . T r w a ł o to do ustalenia się waluty. W kościołach na t a c ę kładziono wtedy (jak i dawniej) b r y ł k i bursztynu różnej wielkości. W a l u t a taka nie t r w a ł a długo i nie wszędzie — ale zrobiła swoje. Po drugiej wojnie p o w s t a ł a S p ó ł k a Bursztyniarska w Nowogrodzie, z oddziałami w Kadzidle i M y s z y ń c u . Z a p o c z ą t k o w a n o ręczną o b r ó b k ę i „ o d ś w i e ż a n i e " starych korali. Ta S p ó ł k a t r w a ł a około roku. Po drugiej wojnie zaproponowano autorowi niniejszego a r t y k u ł u zorganizowanie k u r s ó w bursztyniarskich w Ł o m ż y czy Ostrołęce. Postanowiono zorganizować najpierw w y ­ stawy bursztynowe, z a p o z n a ć z n i m i miejscowe społeczeń­ stwo i „ b u r s z t y n i a r z y " , a potem zacząć p r a c ę . Propono­ wane kursy m i a ł y t r w a ć k i l k a tygodni, uczniów do dwu­ dziestu ze stypendiami p a ń s t w o w y m i i s a m o c h ó d większy na rozjazdy terenowo-praktyczne. Wystaw u r z ą d z o n o 195 �k i l k a : w Nowogrodzie, w Ł o m ż y (przy muzeum), w War­ szawie w Muzeum Ziemi, w G d a ń s k u , Sopocie i Gdyni. N a w i ą z a n o k o n t a k t y z Cepelią, k t ó r a o d d a ł a wielkie usługi przemysłowi ludowemu. W y s t a w y „ J a n t a r w Polsce", „ J a n t a r w Ł o m ż y " zrobiły swoje, ale p r z e m y s ł czy sztuka bursztyniarska nie r u s z y ł y z miejsca. A n i nad N a r w i ą , ani na Pojezierzu, ani na naszym Pomorzu. B r a k surowca, niepewność inwesto­ wania w „ k o p a l n i e " s t a n ę ł y na przeszkodzie. Poczekamy jeszcze, a n u ż gdzie o d n a j d ą się gniazda i całe „ w ą d o ł y " tego naszego „ z ł o t a " . Z n a j d ą się wtedy dawni j a n t a m i c y . Przemysł bursztyniarski przemysłem ludowym Dotychczasowy p r z e m y s ł bursztyniarski wyszedł z ludu i przez wieś i lud b y ł prowadzony i rozwijany aż do ostatnich czasów. W i d z i m y to zresztą z wykopalisk w Starym G d a ń s k u , gdzie wszystkie wykopane sprzed wielu setek i t y s i ą c a lat przedmioty z j a n t a r u w s k a z u j ą , że ruszył ten p r z e m y s ł i dźwignął na odpowiednią w y ż y n ę l u d prosty — pomorscy rybacy, k t ó r z y w kierunku jantarnictwa nabrali odpo­ wiedniej wprawy, rozwinęli swe zdolności i w y t w o r z y l i sobie poza rybactwem — nowe źródło pracy i życia w ogóle. Na K u r p i a c h p r z e m y s ł ten dźwigał się i u p a d a ł . Nie b y ł o t u ani Barankiewiczów, j a k w Słupsku, ani T r z e ś n i a k ó w , j a k w G d a ń s k u , ani Kadela j a k w Gdyni. P r z e m y s ł ludowy, j a k powyższy, m o ż e rozwijać się wtedy, gdy ma w a r u n k i po t e m u : surowiec, swobodę eksploatacji i swobodę w p o m y s ł a c h t w ó r c z y c h . Wiedział o t y m i król Kazimierz Jagiellończyk, k t ó r y w r o k u 1467 zniósł k r z y ż a c k i monopol j a n t a m i c z y na Pomorzu Za­ chodnim. Dlatego w p r z e m y ś l e c h a ł u p n i c z y m w Słupsku m a m y i w y r o b y ludowe; nie ma ich natomiast na Poje­ zierzu Mazurskim, gdzie u p a ń s t w o w i e n i e bursztynu znie­ siono dopiero w r. 1867. N a K u r p i a c h nie było żadnego u p a ń s t w o w i e n i a — s t ą d rozwój sztuki jantarniczej nie miał przeszkód. 11 196 Bursztyn miał zastosowanie w medycynie ludowej. Leczono n i m choroby w e w n ę t r z n o - p ł u c n e , uporczywe bóle głowy, zaprószenia oczu, u ż y w a n o jako tabaczka od kataru. Większe b r y ł y bursztynu dodawano nieraz do posagu c ó r k o m ; nabywana ziemia „z bursztynem" oznaczała, że jest dobra — warta kupna. A dajcież jej na b u r ś t y n y coby m i a ł a stery syny — śpiewają pannom m ł o d y m na oczepinach. Jedzenie (kasza, kartofle) „ z bursztynem" — znaczy, że jest dobrze okraszone, ze skwarkami. Jak k t o z bursztyniarzy z m a r ł , m ó w i ą o riim, że „poszedł bursztyn k o p a ć " . Z tej ostatniej p r z y g a d y w k i widać, że K u r p i e nie t r a c ą jeszcze nadziei na przyszłość — że bursztyn jeszcze w ziemi jest. Oby t a k b y ł o istotnie... Gadka o burśtynie 12 Skiela wzion sie b u r ś t y n ? K i e n i Pon B ó g na grześnych ludzi n a p u ś c i u ł potop, to — j a k ziedomo ze starech ksiegów — straśliwy desc loł bez śterdzieści d n i ó w i noców nieprzerwanie, a ludzie gineni jak nandzne roboki. P ł a k o l i tyz rzywnie z niescańścia, a łzy jech — jek n a p e c n i o ł y groch grube, k a p o ł y w to wode potopowo. I zrobziło sie takoj: — ze łzów ludzi niezinnych, m a ł e c h dzieci i jensych n i e b o r o k ó w ulezoł sie b u r ś t y n j a k łza cysty i przejzysty — na pasije, na leki, na korole dla dziwcoków i na inse psiankne i przyjemne rzecy. — ze łzów grześników p o k u t u j ą c y c h i żałujących za gziechy powstoł b u r ś t y n przyciemnioły, zamglony, zachmuzony jekby, dobry na kadzidło, do fajków, na tabakiery abo r ą c k i do kijów. — a ze łzów ludzi złech, bluźnierców, opojów i insych ucotał się b u r ś t y n brudny, nie do u ż y t k u — na farbę, smołę i inse stuki podlejse. �I I . 10. Medalion z wizerunkiem Chrystusa, bursztyn, kopalny 3,8 X 3,7 cm. 11. 11. Medalion z wizemnkiom Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , bursztyn, wys. 3,5 cm. W y k . ok. 1880 r. 11. 12. Medalion z symbolami W i a r y , Nadziei, Miłości, bur­ sztyn kopalny, 8 , 7 x 4 cm. U . 13. K r z y ż na p ł y t c e przezroczystego bursztynu „ w o d n e g o " pow. Ostrołęka. I I . 14. K a ł a m a r z z w i e w i ó r k a m i wykonany z bursztynu przez Franciszka D e p t u ł ę . Surowe, pow. Ostrołęka ( 14 197 �I B u r ś t y n ocysca sie w ogniu cy na z a z ą c y c h węglach i z tego, co dobre b y ł o w ludzioch, wydaje d y m psijemny dla nosa i oców, a ze złek r e ś t e k zostoje na dnie troche smradliwych węgłów i carnech sadzy. A z borów, co narosły w tech niejscych po potopsio rozloła sio zizica, d a j ą c a z siebzie różno r o z m a i t o ś ć b u r ś t y nowo nad morzem i w siwej zieni i w duzech gniazdach po borach. 1 bez to b u r ś t y n nazywaj o do dziś s t a ż y bursty niaze zizieo od potopu swata a drzewa roniące w letnio ciepło zizice są to sosny w y p ł a k a n e , bo w y p ł a k u j ą z siebzie lepką m a s ę , zizicę, z chtórnoj bandzie k i e d y ś znowuj b u r ś t y n . A bandzie to zo siła r o k ó w — zo sto, t y s i ą c , a m o ż e nawet za duzo ziancej. PRZYPISY 1 H . Potoniec, 1908; S. Czarnocki, 1947 i i n n i . Patrz art. W ę g l o r z a , „ W s z e c h ś w i a t " , 1892. Starsza niewiasta, żona dozorcy muzeum, Eleonora K a m i ń s k a , z m a r ł a w latach pięćdziesiątych. Ludowa nazwa bursztynu na K u r p i a c h — j e d n y m z ważniejszych p r z e z n a c z e ń bursztynu było palenie go w kościołach. Prawdopodobnio npzwa wsi K a d z i d ł o w y ­ wodzi się od tego. A r t y k u ł pisany w r o k u 1962 (przyp. rod.) * M . Mucha, Ś w i a t o w i d , 1911, I X , s. 109—116. A n i „ n a d z i a k ó w " , ani „ w ś c i b k ó w " (jako wyrazów) nie s p o t k a ł e m d o t ą d w naszej literaturze jantarniczoj. O nadziakach słyszałem u bursztyniarzy w Przasnyski em, a o wścibkach w stronach myszynieckich j u ż od r. 1910. Z l i t e r a t u r y obcej w y r a z ó w t y c h nie znam. Wspomina o t y m archeolog czeski M . Muc'.i", j w . A u t o r niniejszego zwiodzał te i inne wykop l i s k ' , od G d a ń s k a poprzez K o ł o b r z e g i Słupsk do W o l i n a w ] . . tach 1960—1902. Wykopano t a m przedmioty, j<vk kor,Jo. o b r ą c z k i , wisiorki i t p . I t u i t a m b y ł y jodno i te same spo­ soby o b r ó b k i . i° P i ę k n ą d a w n ą t o k a r k ę „z dyszlom" p o z i o m y m o g l ą d a ć m o ż o m y w Muzoum Etnograficznym w Ł o m ż y . Rzadki to i ciekawy okaz. 4 Podaje E m i l i a Sukertowa w „ Z i e m i " , 1950, nr 7—8. »* Z m a t e r i a ł ó w Adama C h ę t n i k a p o d ł u g gadek A . Żebrowskich z Przasnyskiego. A . Chmielów, D e p t u ł ó w , Grochockich, Siwików i innych bursztyniarzy z Ostrołęc­ kiego i Kolneriskiego. 2 3 4 3 7 8 9 11.15. Kierec z bursztynu, rekonstrukcja. Fot. T. Hermaiiczyk, A. Johann— U. 1, 2, 7, 8, 9; J . Langda — ii. 10, 12; J . Świderski — U. 3-6, 11, 13-16. Obiekty ze zbiorów Muzeum w Łomży � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4e51674e89d761cc2885f4c6799d7f4.pdf f30dd00056176df5e75ada0572c30201 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:836 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:769 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.247-265 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 SEMINARIA AFRYKANISTYCZNE MIĘDZYNARODOWEGO W roku Social 1961 w y d a n a Change in Modern została Africa, INSTYTUTU przez A F R Y K ANI S T Y K I uniwersytet oksfordzki s t a w i c i e l i n a u k społecznych zajmujących się p r o b l e m a m i świata . Jest 1 wieloletnie to dzieło badania; praca zbiorowa której t e m a t y k a z a i n t e r e s u j e niewątpliwie naukowców prowadzących przed­ przeobrażeń współczesnego na kontynencie afrykańskim niektórzy z n i c h do c h w i l i obecnej kontynuują zajęcia ze s t u ­ d e n t a m i afrykańskich uniwersytetów. Ciekawą inicjatywę wydawania prac wygłaszanych n a odbywających się w dzynarodowy Instytut ten, założony zajmuje w się Afrykanistyczny 1926 r o k u badaniem będących Afryce (International i posiadający afrykańskich niejako „zbiorem seminariach naukowych siedzibę w stosunków African serii cuskiej badań Afryki Belgijskiego. nych prac terenowych zachodniej, Badania na obszarach Afryki Londynie, te przyczyniły naukowych, ówczesnych środkowej i się do w y d a n i a przez już l a t W latach d l a podję­ brytyjskich, a także fran­ b. Konga I n s t y t u t szeregu przeobrażeń przedstawia 2 kolonii Mię­ Instytut od wielu finansowe południowej, które poszerzyły znajomość nej . Dużą wartość informacyjno-naukową Institute). społeczno-kulturowych. t r z y d z i e s t y c h jego członkowie u z y s k a l i możliwości i p o p a r c i e cia referatów" podjął Afryki cen­ współczes­ też r e d a g o w a n y przez oma­ w i a n y I n s t y t u t k w a r t a l n i k „Africa" . 3 W roku 1954 z p o p a r c i e m zorganizował konferencję, w zajmujący Afryce, a nencie szybko glądów i się postępujące doświadczeń spotkania Social 1 Change International ed. A i d a n 2 procesy in metod Modern Southall, London się zmian, urbanizacji zagadnień i potrzebna. African Międzynarodowy spotkali problemami specjalistów dyskusję n a d p r o b l e m a m i First której badaczy okazała się b a r d z o c e n n a oficjalnego UNESCO na Studies Makerere presented College, części faktem zagadnienia, i interpretacją umożliwiła materiału terenowego, and discussed Kampala, Marriage and Family the 1959, 1961, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s , s s . 337. Political African at January Systems ed. A . po­ Afryki pierwszego 1940, c z y African Marriage, konty­ Wymiana Wymienić t u można d l a przykładu t a k i e prace, j a k African and 3 znamienna badania na tym rozmaitych pokrewne ed. M . F o r t e s i E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , L o n d o n ship wywołują 4 Konferencja, Africa, Afrykanistyczny prowadzący i uprzemysłowienia . badających Seminar, jakie kulturowych badawczych Instytut naukowcy R. Radcliffe-Brown, Life, London 1950, l u b A System, of Survey Kin­ of ed. A . P h i l l i p s , L o n d o n 1953. „Africa", J o u r n a l of the I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n Institute, L o n d o n , Oxford Uni­ praca: The versity Press. 4 Rezultatem Social Sahara, Implications tego s p o t k a n i a of była w y d a n a Industrialization U N E S C O , P a r i s 1956. and pod redakcją Urbanization in D. F o r d e Africa South of the �248 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E wykazała przydatność tego r o d z a j u i n i c j a t y w y i przyczyniła się do systematycznych seminariów (International African Seminar), zorganizowania omawiających pro­ b l e m y A f r y k i współczesnej . 5 P i e r w s z e z n i c h odbyło się w Ugandzie łecznych zachodzących w k r a j a c h A f r y k i nomicznych następujących pokrewieństwa mie książki pod r o k u 1959 i dotyczyło z j a w i s k oraz zmian w stosunkach na seminarium rozprawy redakcją A. Southalla, który społecznych — zajmującego profesora naukowe socjologii i zostały w y d a n e przewodniczył antropologii owemu społecznej w i dyrektora Wschodnioafrykańskiego daje ogólny przegląd d y s k u t o w a n y c h przeprowadzonych na seminarium kwestii w Afryce wschodniej (Kenia, Tanzania z g r u p o w a n e są t e m a t y c z n i e i omawiają ficzno^społeczne, przemiany wzorów zagadnieniami więzi społecznych wieństwa współczesnych kich for­ pióra A . we i norm kolejno: zachowań; i zmieniającą naukowych . 6 społecznościach dalej autorzy rodziny afrykańskich. Kongo). demogra- zajmują i grup Wachlarz jest b a r d z o s z e r o k i i n i e sposób przedstawić w (osiemnastu) zachodniej Zambia, zagadnienia się funkcją mia­ Społecz­ (część druga) i Uganda), (Rodezja, W. College, Instytutu Badań ( G h a n a , N i g e r i a , Wybrzeże Kości Słoniowej) i środkowej problemów w spotkaniu. Makerere Rozważania te poparte są w y n i k a m i e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h Rozprawy więzi się porównawczą strukturą społeczeństw n i l o t y c k i c h i socjologią s t a afrykańskiego, nych — eko­ omawianych P r a c a składa się z d w u części. P i e r w s z a , systematyzująca zagadnienie, Southalla spo­ pod w p ł y w e m p r z e m i a n n a t y c h t e r e n a c h . Rozpatrywało ono z a g a d n i e n i a i sąsiedzkich obszarów. P r z e d s t a w i o n e w tropikalnej się pokre­ omawianych tym miejscu wszyst­ opracowań dotyczących r o z m a i t y c h obszarów i przedstawiających c h a r a k t e r z m i a n zachodzących w indywidualnych społecznościach. Generalizując — p r a c a o m a w i a w p ł y w y , j a k i e współczesne p r z e m i a n y e k o n o m i c z n e łączące się z r o z ­ wojem miast wybranych i przemysłu w y w i e r a j ą obszarów Afryki. k o w y c h z a j m u j e się p r o b l e m a m i stem, a także z a g a d n i e n i a m i n a życie Stosunkowo wiele zbiorowości wiejskich dotychczasowych i miejskich opracowań nau­ n o w o powstających ośrodków m i e j s k i c h , i c h w z r o ­ m i g r a c j i , i c h k i e r u n k u i stopnia natężenia. Należałoby j e d n a k zwrócić baczniejszą u w a g ę n a rolę i o d c z u c i a j e d n o s t k i , wynikające z zała­ mania tradycji Centrami towarzyszącego takich zmian gwałtownym są z w y k l e przemianom miasta, osiedla przy tacje. S o u t h a l l p r z y p o m i n a , iż n i e w y s t a r c z a p r o w a d z e n i e dobnych ośrodkach z a t r u d n i e n i a , trzeba chodzącymi w małych społeczno-gospodarczym. k o p a l n i a c h c z y też także zastanowić się n a d z j a w i s k a m i z a ­ społecznościach plemiennych, będących w większym s t o p n i u pod i c h w p ł y w e m — przede w s z y s t k i m poprzez powodują społeczności. zachwianie produkcyjnym wiejskich. 5 Secretariat Do się Scientists of UNESCO), roku problemom: 1968 Social tych z przewagą takie biograficzne z p r a c y Social e wiąże Migracje Notki równowagi mają plan­ badań w m i a s t a c h i po-, Odpływ dzieci, kobiet zwykle charakter dotyczące uczestników specializing in African mężczyzn i starców okresowy, seminariów studies mniejszym czy migracje, w wieku zbiorowościach niemniej naukowych {Directory które w powodują pochodzą prepared by the U N E S C O , Paryż 1963. zorganizowano Change in 9 Modern (1960), A f r i c a i n S y s t e m s of T h o u g h t seminariów Africa (1959), poświęconych African następującym Agrarian Systems (1960), T h e H i s t o r i a n i n T r o p i c a l A f r i c a (1961), Islam in Tropical Africa (1964), T h e N e w E l i t e s of T r o p i c a l A f r i c a (1964), C h r i s t i a ­ nity (1965), I d e a s in Tropical Africa and Procedures (1966), L a n g u a g e U s e a n d S o c i a l C h a n g e , P r o b l e m s R e f e r e n c e to E a s t e r n A f r i c a (1968). i n African Customary Law of M u l t i l i n g u a l i s m w i t h S p e c i a l �249 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E poważne zmiany Migrujący w tali w s t r u k t u r z e demograficznej, poszukiwaniu pracy mężczyźni w j a k i społecznej większości miast wypadków i wsi. zachowują ścisłą więź z r o d z i m y m i t e r e n a m i , n i e wiążąc n a stałe s w e g o l o s u z m i a s t e m , które s t a n o w i p r z e d e w s z y s t k i m źródło z a r o b k u . Na t e r e n a c h A f r y k i S o u t h a l l rozróżnia d w a t y p y miast. D o p i e r w s z y c h (typ A ) zalicza dawno powstałe, stosunkowo wolno wzrastające ośrodki, których trzon s t a n o w i ludność t u b y l c z a , zamieszkała o d w i e l u pokoleń. Ludność t a posiada w p o ­ bliżu m i a s t ziemię uprawną, a głównym zawodem Są to więc m i a s t a o p r z e w a d z e nej gospodarce. homogenicznej często j e s z c z e b y w a ludności i z w y k l e rolnictwo. samowystarczal­ Z a l i c z a m y do n i c h w i e l e m i a s t A f r y k i z a c h o d n i e j , j a k np. Oshogbo, Koforidua c z y Lagos. Interesującym prawa studium Trade D. M c C a l l a przemian zachodzących and the Role of Wife w t a k i c h ośrodkach in a Modern West jest roz­ African Town, którą z n a j d u j e m y w drugiej — szczegółowej części o m a w i a n e g o dzieła. A u t o r przed­ s t a w i a sytuację w Ghany tradycyjnej społeczności A k a n zamieszkującej terytorium i podział p r a c y , który większość obowiązków związanych z u p r a w ą roli, stanowiącą dawniej podstawę u t r z y m a n i a ludności, p r z y p i s u j e się handlem, one obecnej kobiety co pozwalało na pewne kobietom. Prócz tego zajmowały uniezależnienie tego p l e m i e n i a zamieszkujące obszary finansowe. wiejskie Do chwili trudnią się głów­ n i e u p r a w ą z i e m i , j e d n a k i c h udział w h a n d l u o d g r y w a c o r a z większą rolę. S y t u ­ acja t a wiąże się bezpośrednio (zajmowanej z rozwojem miast, występującym brakiem ziemi pod zabudowę) i możliwością u z y s k a n i a korzyści m a t e r i a l n y c h z e s p r z e ­ daży towarów w ośrodkach, które i c h n i e wytwarzają. Szczególnie w a ż n a jest j e d ­ nak funkcja handlowa wystarczalny Ghany dycji z kobiet w m i a s t a c h , które w r a z z r o z w o j e m gospodarczo zajmuje charakter. Faktem się h a n d l e m , zwłaszcza aktywnego udziału kobiet ilością dostępnej niedostateczną w zawodu przytacza spełniają kwalifikacji — przykład w życiu do uprawy dochodów ziemi — miasta gospodarczym Koforidua tego ośrodka. i one nieco samo­ kobiet rodziny. z której omawia to z t r a ­ W związku czerpały Miasta rolę, zaliczane bardziej osiedla typu jaką przez Autor kobiety Southalla przemysłu uniemożliwia Wyglądem europejskiego. one wykonywania się s z y b k i m w z r o s t e m i heterogeniczną ludnością. a co z a t y m i d z i e gospodarkę samowystarczalną. minają tracą swój większość i p r z y b r a k u k o n i e c z n y c h do gęstość z a l u d n i e n i a łącząca się z s i l n y m r o z w o j e m roli, obecnie trudnią się w zwiększonym s t o p n i u h a n d l e m . ghańskiego do t y p u В charakteryzują iż na terenach miejskich. W y n i k a kształtowaniu korzyści m a t e r i a l n e d l a dobra r o d z i n y innego jest, swoim Przykładowo Duża uprawę przypo­ można tu wymienić t a k i e m i a s t a , j a k S a l i s b u r y , G w e l o c z y N a i r o b i . Charakterystykę jednego z n i c h z n a j d u j e m y Stratification miejski in Gwelo, który s y s t e m społeczny" t u procesy przystosowania o przedstawia s i l n i e rozwiniętej nia przeprowadzono w przyciągało ciami zatrudnienia. Gwelo mężczyzn społeczne powodują zależności pozwoli w swoim migracji rodzaju sezonowej. (Rodezja), powstawanie na utworzenie w „afrykański Obserwujemy którzy opuścili bądź też n a stałe związać się z m i a s t e m . B a d a ­ które j a k o c e n t r u m h a n d l o w e z otaczających Zachodzące Social r o z d z i a l e W. B . S c h w a b a społecznego i a l i e n a c j i Afrykańczyków, społeczność rodzimą, a b y o k r e s o w o słowe w jedyny terenów społecznościach nowych modelów właściwego o b r a z u r o l n i c z y c h dużymi Afryki zmiany zachowań. zaistniałych i przemy­ możliwoś­ ekonomiczno- Uchwycenie zjawisk. tych Współ­ c z e s n e przeobrażenia spowodowały n a przykład ożywienie h a n d l u n a t e r e n a c h w i e j ­ s k i c h , gdzie dotychczas n i e był o n s i l n i e rozwinięty; pobyt w mieście c z y też k o n ­ t a k t z e środowiskiem m i e j s k i m powoduje natomiast powstawanie odmiennych od �250 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E tradycyjnych potrzeb tracić w p ł y w y szczytną i dążeń. łączące pozycją matki i babki się kobiety niezależne cych korzyści spore W wyniku się z i c h rolą wielu ekonomicznie, materialne, mieszkań itp. P o n a d t o zachodzących w rolnictwie i dzieci. Z kobiety drugiej jednak wyrób zdają pojawiają interesów piwa, się c z y też z a ­ strony trudniące się p r o w a d z e n i e m takich j a k handel, występuje zmian gospodarstwie, dają­ wynajmowanie p r o s t y t u c j a , c o łączy się z e specyficzną sytuacją m i a s t przemysłowych o dużej p r z e w a d z e l i c z b o w e j mężczyzn. Adaptacja kowo. zachodniego modelu regionach, rzucenia w europejskich p r a w I t a k n a przykład w bowiem rodzime lineażu jedna Among the Yoruba, przedstawia w sprawie W na trendy jednakże n i e godziły rodziny. nie się z Często Nigeria. rozprawie N a tle tradycyjnej powstawania Podkreśla rodziny jednak, iż możliwością od­ się A. zwyczajowego. Za­ I z z e t t Family Life rodziny Yoruba i autorka indywidualnego starszych członków wciąż j e s z c z e poważną rodu rolę. małych grup społecznych i w p ł y w u , j a k i posiadają większe s t r u k ­ składowe, to przedmiot dalszych rozważań s y t u a c j i społecznej z n a c z e n i e g r u p p i e r w o t n y c h n a r z e c z grup n i e f o r m a l n y c h innego ulega więzi o s o b i s t y c h autorów rodzaju, c z y też g r u p f o r m a l n y c h ((pokrewieństwa i sąsiedztwa) zdaje pracy. nieco z m n i e j s z e n i u dowego. Jednakże ciągle j e s z c z e w społecznościach afrykańskich wadze się wszystkich poligamię, p r z y c z y m monogamicznej opinie we jeszcze spotyka poślubiona według p r a w a np. w jedna­ rozpowszechnianie r o d z i n a c h chrześcijańskich d o b o r u współmałżonka odgrywają i c h części nowej małej s z e r s z e omówienie domowego. Zagadnienie tury w in Lagos, obecne gospodarstwa kulturowe takim wypadku t e znajdują małżeństwa, izolacją i to n a w e t z żon jest w gadnienia wzory i życia n i e wszędzie przebiegała zachodniej obserwujemy monogarnicznego autorytetu krajach Afryki, i sposobu Afryce typu zawo­ r o l a grup o prze­ się być d l a j e d n o s t k i duża — zwłaszcza n a t e r y t o r i a c h w i e j s k i c h . B a d a c z e p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów stwierdzają, iż a c z k o l w i e k w i n ­ dywidualnych kalnym społecznościach przełamaniu zachodzą żenie z a k r e s u p r a w i obowiązków stwa mają wiejskiej duże z m i a n y , n i e możemy mówić o tego t y p u więzi; można natomiast obserwować mniejsze nieco z n i c h wynikających. znaczenie w Związki t y p u s t r u k t u r z e społeczności i mogą j e tracić n a r z e c z stowarzyszeń innego zawę­ pokrewień­ miejskiej rodzaju, rady­ pewne aniżeli takich jak zrze­ s z e n i a t y p u r e k r e a c y j n e g o c z y związki o p a r t e n a bazie e k o n o m i c z n e j . Ogólnie mówiąc, omawianych autorytet obszarach przebiegał j e d n a k o w o . odgrywają rodziny pewnemu w szerokim osłabieniu, pojęciu jednakże tego słowa n i e wszędzie uległ proces na ten I t a k n a przykład w A f r y c e z a c h o d n i e j więzi pokrewieństwa istotną rolę zarówno w okręgach w i e j s k i c h , j a k i m i e j s k i c h , ponieważ te ostatnie charakteryzują się z w y k l e dominacją mienia. W jak Yoruba i A k a n n i e m a z a s a d n i c z y c h różnic między życiem rodziny wygląda cych takich grupach w ludność ze w emigracyjną. mężczyzn, w y s o k a tów mieście, to z a g a d n i e n i e czy też otaczających c e n t r a c h powstałych Występuje jest mobilność środowiskiem na miejskim. jednego, miasto stosunkowo t u wyraźna dużego tubylczego obszarach. niedawno dysproporcja płci skupiają­ z przewagą ludności i mała i n t e g r a c j a Jednakże w wypadku migracji Inaczej i napływowej i migran­ zarobkowych łączących się z okresową izolacją o d r o d z i n y i p l e m i e n i a t r u d n o stwierdzić kanie Większość więzi wrócić wynikających do r o d z i m y c h z pokrewieństwa. miejscowości w starszym wieku, migrantów a więc ple­ zani­ zamierza prawa i po­ obligacje r o d z i n n e ulegają t y l k o p e w n e m u o k r e s o w e m u z a w i e s z e n i u . Tak w ogromnym skrócie przedstawić można zagadnienia p i e r w s z y m s e m i n a r i u m a f r y k a n i s t y c z n y m . W y d a j e się, iż w a r t o dyskutowane na t u w k i l k u słowach �251 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E wspomnieć o niektórych z d a l s z y c h spotkań n a u k o w y c h dzynarodowy Instytut Afrykanistyczny, dla prowadzonych pełniejszego przez Mię­ jego dzia­ zilustrowania łalności. D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m o d b y w a ł o się w 1960 r. i dotyczyło afrykańskich zostały następnie w y d a n e African daktorem tropologii, pologii Agrarian zajmujący własności przez ziemi na przewodniczącego Forde, specjalistycznego profesora w formie jako antropologii zawiera profesor społecznej i profesor afrykańskich jest Pełnił on autorem antro­ funkcję obszernego krótkie słowo wstępne — dyrektora an­ zasad zwyczajny (Leopoldville). seminarium t a m referaty książkowej. R e ­ belgijski społecznej, pracujący Lovanium wstępu. J a k w s z y s t k i e pozostałe i ta p r a c a Darylla oksfordzki organizacji afrykańską, uniwersytecie owego (Kinshasa) w styczniu Przedstawione jest D a n i e l B i e b u y c k , 7 problemami i kulturą kulturowej uniwersytet Systems się Leopoldville systemów a g r a r n y c h . pióra Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego. Książka ności zawiera ziemi omawiają problemy dernizowanego i grup, a kulturowo rzy dwadzieścia i współczesnych Rozpatrują także k o n f l i k t y obszarach wyrastające z wynikające b r a k z i e m i p r z y wzrastającym wione rozprawy gionach i z środkowej zachodniej (Rodezja, Innym nowych w wydano w Kongo). ekonomicznych i nowych auto­ zmian: prowadzonych Senegal), Praca ( j a k np. k a k a o w z a ­ narzędzi, t e c h n i k itp. P r z e d s t a ­ daje w wschodniej przegląd wybranych przeobrażeń Instytutu re­ (Kenia, Uganda) i s t a n o w i b a r d z o c e n n y materiał Afryki. z gościnności New Redaktorem społeczny, który społecznych zacho­ informacyjny. Afrykanistycznego l i p c u 1964 r o k u s e m i n a r i u m poświęconego kształtowaniu się społeczeństwach The pracę odmiennych własności z i e m i badań t e r e n o w y c h Zambia, i korzystało seminarium. w jednostek tle t r a d y c y j n e j przykładem działalności Międzynarodowego elit w Nigerii współczesnych studia do z m o ­ obowiązków roślin t o w a r o w y c h (Nigeria, G h a n a , r o l n i c t w i e afrykańskim jest zorganizowanie i włas­ Poszczególne p r z e l u d n i e n i u terenów r o l n i c z y c h i związane z t y m przy t y m stosowanie są w y n i k i e m Afryki dzących w a praw przemian A f r y k i tropikalnej. N a zjawiska Afryce), r o z m a i t y c h aspektów afrykańskich. zagadnienia migracje, wreszcie wprowadzenie uprawy chodniej dotyczących krajów związane z z a s a d a m i własności z i e m i i i c h adaptacją rolnictwa. przedstawiają rozpraw przemian Elites of zbioru zajmuje T o szóste uniwersytetu Tropical z w Africa , kolei spotkanie Ibadanie. zawierającą 8 Afryki zachodniej i i jest się l a t później materiały jest P. C . L l o y d , b r y t y j s k i socjolog się z a g a d n i e n i a m i odbyło Kilka tego antropolog wykładowcą socjologii n a u n i w e r s y t e c i e w I b a d a n i e . Praca w etanowi próbę naukowego młodych społecznościach farmerów, ludzi przebadania afrykańskich, zajmujących się wśród handlem, pojawienia się i rozwoju r o z m a i t y c h społecznych pracowników administracji elit kategorii: państwo­ w e j , w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i w o l n y c h zawodów. W o b s z e r n e j części wstępnej Lloyd zajmuje wzra­ stającą się charakterystyką współczesnej rolą wykształcenia łeczną, w r e s z c i e funkcją, 7 African International Agrarian African praca zbiorowa 8 Sixth The New i wpływem elity afrykańskiej n a pozycję spo­ jaką spełnia e l i t a w e współczesnym społeczeństwie afry- Systems, Seminar, warunków i jej rozwojem, Studies Lovanium materialnych Presented and University, Discussed Leopoldville, at the January r e d . D. B i e b u y c k , L o n d o n 1963, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . Elites Studies International of Tropical African Africa, Seminar at the Presented University of and Discussed Ibadan, 1964, E d . P. C . L l o y d , L o n d o n 1970 (1966), O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . Nigeria, Second 1960, at the July, �252 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E kańskim. D a l s z a część dzieła doświadczenia terenowe w odniesieniu do w y b r a n y c h są p r z e d s t a w i o n e nowych przedstawiająca w Afryce, omawia tutaj terytoriów przeobrażenia rozprawy 18 autorów zagadnienia pojawiania tego k o n t y n e n t u . Specjalnie świadomościowe, z j a w i s k a świadomości klasowej. Autorzy omawiają także elity interesujące kształtowania postaw w o d n i e s i e n i u do małżeństwa i życia rodzinnego, powstawania posiadających się n o w e j wreszcie stosunek się procesy przedsta­ w i c i e l i elity do niewykształconych m a s społeczeństwa i k o n t r a s t między z a c h o d n i m stylem życia przyjętym lub przyjmowanym liczną grupę l u d z i , a utrzymującą przez rodzime wykształconą, tradycje stosunkowo zasadniczą częścią nie­ społeczeń­ stwa. Chrześcijaństwo i jego r o l a w Afryce następnym s e m i n a r i u m z o r g a n i z o w a n y m to prowadził tetu w C. G. Baeta duchowny, Ghanie. Zgodnie drukiem przez uniwersytet Książka składa omawia wieku, się pojawienie a także z tropikalnej profesor z tradycją, to t e m a t o p r a c o w y w a n y na w A k r z e w k w i e t n i u 1965 r o k u . S p o t k a n i e studiów r e l i g i o z n a w c z y c h rozprawy oksfordzki w tego s e m i n a r i u m Christianity pracy trzech obszernych części, z in których uniwersy­ wydane zostały Tropical pierwsza, Africa . 9 historyczna, się i r o z p r z e s t r z e n i a n i e chrześcijaństwa w A f r y c e w X I X i X X wydatną rolę, jaką odgrywały misje protestanckie i katolickie w kształtowaniu p o s t a w i dążeń m i e j s c o w e j ludności. Następnie p r z e d s t a w i o n e rola, i jaką spełnia jego s t o s u n e k Yoruba African ono w są p r o b l e m y współczesnego chrześcijaństwa w kształtowaniu do t r a d y c y j n e j codziennego obyczajowości rozważa książki rodzin (np. rozdział wpływ religijnych poświęcona jest przemian współczesnym postawie poligamii); wreszcie do z a s t a n y c h kultów pogańskich n a osobowość trendom Afryce, afrykańskich poświęcony Churches wobec tradycyjnie rozprzestrzenionej p r a c a u k a z u j e s t o s u n e k Kościoła chrześcijańskiego i życia i jednostek. Ostatnia perspektywom część afrykańskiego chrześcijaństwa i zarysowującemu się s e p a r a t y z m o w i Kościoła w A f r y c e . Opracowania run, Nigeria), dotyczą w y b r a n y c h poprzez środkową krajów od A f r y k i z a c h o d n i e j (Zambia i Kongo) aż po (Ghana, Etiopię i Kame­ dostarczają c i e k a w y c h i n f o r m a c j i dotyczących p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów. A c z k o l w i e k przedstawiają one zagadnienie c i e k a w y o b r a z istniejącej w formie wycinkowych omówień, ukazują jednak rzeczywistości. Stąd też p r a c a jest b a r d z o p r z y d a t n a d l a b a d a c z y p r z e m i a n k u l t u r o w y c h współczesnej A f r y k i . O s z e r o k i m w a c h l a r z u zainteresowań Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i świadczy t e m a t innego s e m i n a r i u m , które odbyło się w grudniu es S a l a a m . kształtowania się jedności n a r o d o w e j k w e s t i e wielojęzyczności n o w o powstałych państw afrykańskich. Problem ten nie Dyskutowano był t u istotne z p u n k t u w i d z e n i a dotychczas wielojęzyczności zainteresowania dokładnie rozpoczęły się analizowany, dopiero w omawianego seminarium badania ostatnich latach. Rejonem była A f r y k a wschodnia, Ugandzie szczególności języka j a k o środka i n t e g r a c j i (lub dezintegracji) k u l t u r o w e j w i n n o być p r z e z b a d a c z y p r z e m i a n społeczno-kulturowych w jego r o l i w jącym p r z e d m i o t e m jest z a g a d n i e n i e 9 przykładowo w Zagadnienie venth wybranych zjawisk specjalnego polityki rozpatrywane w systematyczne Dar zagadnienia widzenia językowej 1968 r o k u w International A f r y c e p o d kątem kształtowaniu współcześnie zachodzących p r z e m i a n . I n t e r e s u ­ t e o r e t y c z n y c h rozważań zamkniętych w przyjęcia C h r i s t i a n i t y in i Tanzanii. Tropical African pierwszej części pracy j a k o języka stosowanego a d m i n i s t r a c j i państwowej Africa, Studies Presented Seminar at the University C . G . B a e t a , L o n d o n 1968, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . and Discussed of Ghana, April at the jedSe­ 1965, e d . �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E nego z języków t u b y l c z y c h bądź też pozostawienie wprowadzonego w czasach ko­ lonizacji — wiąże sytuacją wewnętrzną europejskiego. Decyzja w tej s p r a w i e danego społeczeństwa i w y m a g a się częstokroć stosowania z ogólną bardzo rozważ­ nej p o l i t y k i . J a k w s z y s t k i e pozostałe i to s e m i n a r i u m Language zatytułowanego części wstępnej tyką językową 10 jest W . and Social H . Whiteley, uwieńczone zostało w y d a n i e m Change. angielski Redaktorem profesor całości zajmujący i się dzieła autorem problema­ . Zorganizowane minaria Use przez Międzynarodowy s p e c j a l i s t y c z n e stanowią wielki Instytut wkład w Afrykanistyczny rozwój wiedzy naukowe o se­ przemianach społeczno-kulturowych w A f r y c e o s t a t n i c h lat. Uznając cenność tego r o d z a j u wygłaszanych mimo iż jednak, wego, inicjatywy n a Międzynarodowych dysponujemy jedynie kilku przedstawienie nawet I n s t i t u t e będzie tego użyteczne się, iż omówienie Afrykanistycznych przykładami iż z r a c j i walorów, j a k i e p r a c e African wydaje Seminariach tej referatów jest działalności. celowe, Wydaje posiadają, i dużego i c h z n a c z e n i a wąskiego wycinka dla polskich działalności badaczy się nauko­ International zajmujących się proble­ m a m i p r z e m i a n zachodzących w świecie współczesnym. Anna PRACE ZESZYTY NAUKOWE Prace ETNOGRAFICZNE, UNIWERSYTETU etnograficzne szytów N a u k o w y c h ukazują JAGIELLOŃSKIEGO się od 1963 r. w Uniwersytetu Partyka ramach Z. 1-6: 1963-1972 serii wydawniczej Jagiellońskiego. R e d a k t o r e m Ze­ i c h jest M . Gładysz, s e k r e t a r z e m r e d a k c j i Z. Biały. Słowo wstępne M . Gładysza określa profil formującego sposobach „o k i e r u n k u gromadzenia podejmowanych materiałów również o p e w n e j ciągłości w kierownika Tym Katedry samym zajmującym się p r o b l e m a m i badacza kultury Uniwersytetu Dla prof, iż s e r i a kultury platformę o Jagiellońskiego ludowej, wymiany zajmujących artykułów w dra i skupionym ramach etnograficznych się t y m i grup wokół jak pierwszego Moszyńskiego" . l się badaczom Uniwersytetu J a ­ Z g o d n i e z t y m założeniem postawach czytelnika wydaje przez wypowiedzieć poglądów. in­ teoretycznych, i interpretowaniu, Kazimierza ta pozwoli zainteresowaniach lepszego z o r i e n t o w a n i a poszczególnych ich analizowaniu w sześciu t o m a c h Prac a n a l i z a treści z a w a r t e j dla oraz Słowian, zakłada, giellońskiego, i s t w o r z y jako w y d a w n i c t w a działaniu, które zostało w y t y c z o n e Etnografii Redakcja i cele P r a c badań, z a i n t e r e s o w a n i a c h s t a j e się badawczych informacją pracowników zagadnieniami. się c e l o w e poruszających przedstawienie podobną treści problematykę. P o z w o l i to równocześnie n a u k a z a n i e p r o f i l u P r a c . Najliczniejszą zmiany 10 Language Reference national grupę kulturowej. Use to Eastern African and Social Africa, Seminar 1968, ed. W . H . W h i t e l e y , 1 M. G ł a d y s z , stanowią artykuły, których Następnie można wyróżnić Change, Studies at the London prace Problems Presented University autorzy of Multilingualism and Discussed College, 1971, O x f o r d rozważają poświęcone Dar University Słowo wstępne, z. 1: 1963, s. 5-7. metodyce with at the ninth es Salaam, Press. problem badań Special Inter­ December �254 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E etnograficznych, historii nauki dalej artykuły poprzez poruszające ukazanie zagadnienia rozwoju dyscypliny stanowiące p r z y c z y n e k do etnograficznej, umieszczane wych, są sprawozdania zasobach informujące o a r c h i w a l n y c h i działalności ostatnią Pracach grupę tworzą p r a c e poświęcone m u z e a l n i c t w u . P o n a d t o w podejmowanych dydaktycznej zaś etnograficznych badaniach Katedry tereno­ Etnografii Sło­ wian. Problem tłumaczenia z m i a n y k u l t u r o w e j czą, staje się p u n k t e m wyjścia c z y c h . Łączy się o n ściśle z rozważaniami tury i sposobami istnieją różne widzenia możliwości przyjmowania różnych ma w etnografii rangę teoriopoznaw- p r z y o c e n i e poszczególnych szkół i p o s t a w b a d a w ­ możliwości definiowania punktów nad przyjmowanymi określeniami kul­ j e j a n a l i z y . N i e j e s t też bez z n a c z e n i a , iż zmian widzenia kulturowych, przy ustalaniu a co za t y m idzie konkretnego przedmiotu obserwacji . 2 Przedmiotem nego s y s t e m u rozważań wywołane mogą być wpływem zmiany zachodzące czynników w obrębie rozpatrywa­ lub w następstwie wewnętrznych działania i n n y c h systemów. Można j e też rozpatrywać w r o z w o j u w ujęciu s t a t y c z n y m (przekrojowym). artykułów z a m i e s z c z a n y c h w Pracach Autorzy społeczności historycznym lub lokalnych reprezentujących ukazują z m i a n y poprzez różne struktury analizę gospodarczo-społeczne oraz tradycje kulturowe. Skutki na kontaktów terenach kulturowych pogranicza ukazane etnicznego, są etnicznie, a różnych k u l t u r o w o , rozdzielonych wymi, także zbiorowości a n a przykładzie w następnie aspekcie dla grup granicami lokalnej, zmian występujących społecznych jednolitych administracyjno-państwo- gdzie współżyją grupy po­ chodzące z różnych terenów P o l s k i . Problemem zapożyczeń kulturowych n y m dwóch regionów z a j m u j e n i c z n e są szczególnym rodność elementów polem obserwacji t a m występujących zapożyczeń. O b s e r w a c j e ujawniających się M . Gładysz. A u t o r c z y n i o n e były procesów i stąd przez się dyfuzji płynąca autora n a pograniczu stwierdza, etnicz­ iż p o g r a n i c z a ze względu wyjątkowa et­ n a różno­ skłonność n a terenie B e s k i d u do Śląskiego, a przedmiotem, szczegółowej a n a l i z y są d r u k i dewocy j n e . 3 Zagadnieniem zapożyczeń z a j m u j e badania we wództw, łódzkiego państw, niemieckiego zależnie od kulturowe wsiach daje konieczne Por. Z. do pasie granicznym wojną Częstotliwość grupy zajmujący nasuwa kontaktów społecznej i stąd się r e f l e k s j a się omawianą uchwycenie również zmian tłumaczeniu rodzinnej . 4 realizowanych zapożyczenia Na marginesie jakie tym przypadku w obrębie niektórych Nawrót wy­ każdej ograniczeniach kulturowej, t. 13: 1969 z. 1, s. 25-41; J . S z c z e p a ń s k i , dwóch z trudnościami, następujących zmiany woje­ obrębie różnie związana O w prowadząca różnych wynikające problematyką. W Szyfelbejn-Sokolewicz, w dwóch usytuowanych n a przykładzie obrzędowości funkcjonalizmu-strukturalizmu Polska", w a przed polskiego. Mendrali-Kozieł etnograf 2 i autorka napotyka się obecnie i opolskiego, przynależności badała artykułu A . leżących się również A . Mendrala-Kozieł „Etnografia teorii ewolucji, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9: 1967, s. 23-32. 3 M. Gładysz, Z zagadnień procesólo kulturowych Konsekwencje kulturowe pogranicza etnicznego, z. 6: 1972, s. 7-41. 4 A. pogranicza Mendrala-Kozieł, łódzko-opolskiego w XX wieku, z. 4: 1970, s. 47-63. kontaktów ludności �255 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE z kontaktujących się grup, które w y w o ł a n e można b o w i e m j e d n o z n a c z n i e zachodzących w samych są c z y n n i k a m i urbanizacyjnymi, opisać skutków zapożyczeń n i e uwzględniając grupach. Temu zagadnieniu żytej u w a g i , a s z k o d a , gdyż byłoby o n o ilustracją autorka nie zmian n i e poświęciła działania mechanizmów nale­ zmiany w obrębie b a d a n e g o układu. Podnosi dysz w Autor natomiast konieczność w i d z e n i a a r t y k u l e poświęconym z a s a d o m poszukuje odpowiedzi mywanie się odrębności artystycznej, mimo należy w g a u t o r a taktów, tych dwóch nurtów procesu M. 5 n a istotne p y t a n i e : j a k i e c z y n n i k i w p ł y w a j ą regionalnych niwelującego Gła­ kształtowania się regionów a r t y s t y c z n y c h . w zakresie kultury procesu urbanizacji społecznej na utrzy­ i twórczości i t e c h n i z a c j i . Poszukiwać i c h w odmienności w a r u n k ó w środowiskowych, t y p i e i r o d z a j u rozmaicie przebiegających w różnych o k r e s a c h kon­ historycznych. Autor wy­ raża również sąd, formułując go j a k o dyrektywę badawczą, iż konieczną jest rzeczą widzenie problemów twórczości t u r y właściwej b a d a n e m u Zmianę pojmowaną przykładzie dzenia wybranej artystycznej jako skutek zbiorowości g r u p ludnościowych. grupy. T. powiązaniu Możliwość badania poświęca temu trzema fazami. styczności zachowań i w y r ó w n y w a n i e się odpowiadających faza związana z pod kul­ rozpatrywać względem istnieje zagadnieniu systemu ostatnia na można tego z j a w i s k a rastanie oraz z całokształtem zamieszkały o b o k siebie integracji przebiega społecznych kultur niejednorodnej światowej Dobrowolska S t w i e r d z a o n a , że proces „zderzenia" lokalnej O p o l s z c z y z n y , gdzie p o I I w o j n i e kulturowo w środowisku l u b g r u p i e społecznej. t l e różnych potrzeb; przeobrażeniami na terenie dalekie dwa na pocho­ sobie artykuły . 6 J e d n a z n i c h to n a ­ druga — ujednolicenie i m wzorów świadomości, kulturowych prowadzącymi do u j e d n o l i c e n i a ocen, n o r m i wartości. Jednym rowa, z która aspektów złożonego rozpoczyna się od procesu proces w r a s t a n i a repatriantów z e w s c h o d u przedmiotem szczegółowej przystosowania zaaprobowania analizy nowego jest adaptacja otoczenia. kultu­ Ten właśnie w p r z e s t r z e n n e r a m y w s i opolskiej przeprowadzonej w jednym z jest wymienionych artykułów. Jak zmiany wspomniano wyżej, zachodzące w ków. T e z k o l e i przemiany kulturowe obrębie s y s t e m u , który określa szereg czynników dokonywać się mogą można określić j a k o poprzez układ egzo- l u b e n d o g e n i c z n y c h w stosun­ stosunku do układu. Tym zagadnieniem, rów, analizując darki w chłopskiej gospodarce micznej w które w i ą ż e się z teorią potrzeb, konkretne w układy. Z. Biały o m a w i a X I X w. na drobnotowarowej terenie oraz zajmuje się k i l k u zmiany w charakterze Małopolski . 7 charakteryzuje Wyróżnia środki różne „sektory" działalności poszczególnych s e k t o r a c h . C z y n n i k i e m zmieniającym auto­ gospo­ układ są ekono­ warunki e k o n o m i c z n e , które z k o l e i w p ł y w a j ą n a z m i a n y w k u l t u r z e . A u t o r podkreśla w a g ę 5 M. Gładysz, stycznych, e T. pozycja Dobrowolska, analizy, patriantów 7 Z. gospodarce Z zagadnień kształtowania się ludowych regionów arty­ opolskiej, Pro­ z. 4 : 1970, s. 7-27. na wsi opolskiej, Biały, Niektóre drobnotowarowej 1967, s. 61-91. Badania z. 3: 1967, s. 21-29; nad nową taż, społecznością wsi badań nad adaptacją Z kulturową re­ z. 4: 1970, s. 29-45. ekonomiczne u schyłku i kulturowe feudalizmu i w mechanizmy okresie w chłopskiej kapitalizmu, z. 3 : �256 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE kontaktów, które również stanowią wynik kontaktów tworzących się n a tle w y m i a n y Poszukiwanie na wsi w płynącymi gospodarczych, r o z l i c z n y c h czynników s p r a w c z y c h kształtujących spiskiej jest typie gospodarki nad przemian przedmiotem następujące stąd rozważań A. Rataja . Autor 8 kulturowymi. Żałować szczególnych okresów h i s t o r y c z n y c h p r z e d m i o t e m o b s e r w a c j i co utrudnia w mianowicie sposób z a s a d n i c z y analizę porównawczą stosunki omawia n a przełomie X I X i X X w i e k u konsekwencjami a towarowej. pracy zmiany i zastanawia należy, że dla są o d m i e n n e skutków p r z e z się po­ zjawiska, nie w y w o ­ łanych. W. Kwaśniewicz z kolei zajmuje się dynamiką funkcjonowania rąc z a przykład d o m m i e s z k a l n y w s i Świątniki leżącej w jącej c h a r a k t e r osady nie domu, jakimi rzemieślniczej . A u t o r społeczność i funkcji rzemieślnicza wnętrza włącza składniki k u l t u r y w s i r o l n i c z e j o r a z Zbliżona jąca cie do omówionej zmiany następujące bocheńskim . zrealizowane, i odczuwa się b r a k do budownictwie podkreślić, że powiązania swego „aparatu jest p r a c a drewnianym na w poszukiwaniu badanym pować w przedstawianych przetrwania układzie traktować można między innymi na skutek Mogą o n e być również autora zjawisk n domu w pełni mieszkalnego z określoną elementów grupą spo­ wszystkim jako polegające kulturowych, E l e m e n t y te mogą postępującego które wystę­ procesu s t o s u n k u do a k t u a l n i e przez powie­ w . jako reliktowe. zachowane w mieści się też podejście nierównomiernie różne przedstawia­ n i e zostały wartość p r z e d e pewnych różnych d z i e d z i n a c h życia i stąd r e g r e s j a układu. P. G a l a s a analizy zmian funkcji zmiany kulturowej przyczyn pla­ potrzeb. w s i Lubomierz, zamierzenia są właściwe. P r a c a t a p o s i a d a ramach problematyki zmian w kulturowego" j e do s w o i c h d o k u m e n t z m i a n zachodzących w t e c h n i c e b u d o w l a n e j W przedstawienie bio­ i ma­ dO' u s t a l e n i a z a k r e s u i sposobów, dostosowuje gdyż artykuł n i e z a w i e r a łeczną, d l a której dąży grupy problemowej w Trzeba ,0 poprzez 9 wyposażeniu kultury, okolicy K r a k o w a j e d n o s t k i , które z zmian panującego określonych względów n i e nadążają z a z m i a n a m i . Przykładem przetrwania k a l e n d a r z ideograficzny służył j e d y n i e c o r a z m n i e j 8 A. 9 W. P. G a l a s, P. G a l a s Rozwój dzieli artykuł jest Artykuł M . Gładysza rolnictwie Targ), cieszyński mieszkalny w 2 połowie XIX poświęcony i w XX w. z. 4: 1970, s. 65-75. i jego w użytkowanie Lubomierzu n a następujące od w wiejskiej połowy XIX spo­ w. gołębniki, Lubomierzu, zamki drewniane, p l a n wnętrza okna, do Najważniejsze konstrukcja domu i wozownie, pomieszczenie p i w n i c e , ogrodzenie zagród i ogródków, s u s z a r n i e . miesz­ budowa pokrycie (domy n a p l a n i e z w y c z a j e i przesądy związane ze s t a w i a n i e m ( l o k a l i z a c j a , materiał i f u n k c j a ) , stodoły, C z . 1: cieśle, b u d y n k i materiału b u d o w l a n e g o , obróbka d r e w n a , ganki, powała, podłoga, piece), Cz. 2: Stajnia i obory podrozdziały: i o s a d n i c z e , pożary w stokątnym, p l a n k w a d r a t o w y ) , i w budownictwa ścian, u s z c z e l n i a n i e ścian, d r z w i , kur tradycyjnej z. 1: 1963, s. 117-166; z. 2 : 1965, s. 33-57. (źródło i p r z e c h o w y w a n i e dachu, kultury z. 3: 1967, s. 31-59. wiadomości geograficzne kalne Dom Kwaśniewicz, czasów obecnych, 11 pracy wsi Jurgów w pow. Nowy łeczności rzemieślniczej, 1(1 elementu l i c z n y m analfabetom. Organizacja Rataj, {Na przykładzie takiego z 2 pol. X I X w., który w o s t a t n i m etapie s w e g o i s t n i e n i a pro­ domu. chlewy, pomieszczenie dla dla przechowywania ziarna, �257 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E jest wielostronnej poznania analizie systemów tego rachuby, ciekawego które wydawnictwa, ulegały jest przekształcaniem przyczynkiem od czasów do najdaw­ n i e j s z y c h , a p o n a d t o d a j e m o ż l i w o ś c i o d k r y c i a dróg, n a j a k i c h p r z e t r w a ć m o ż e e l e ­ ment kultury życia 12 Jeszcze techniki stety nie tradycyjnej, w okresie obróbki Artykuł na rozwój K. uprzemysłowienia jest hipotez co do M. i technizacji są tradycyjne MaślińskiegoNie­ techniki różnego przez pracy oraz narzędzi, współczesnej od poprzednich poszukiwanie Zastosowana H poszczególne stosowane dociekań przetrwaniu ich we przykładem a mianowicie o d m i a n sidła p o d r y w a n e g o , wysunięcie sprzyjały porównawczo-geograficzną . łączących Łysogór do p r z e d s t a w i e n i a które ludowej, terenie przedmiotem się j e d y n i e Moszyńskiego kultury metodą na k t ó r e są warunków, krycie związków i postępującego powojennym drewna, autor ogranicza analizując form mimo . genezy metoda t e r y t o r i a , kolejności w określonych pozwala na następstwie słopców s t r ó ż y k o w y c h , stępicy d r z w i c z k o w e j warunków, które sprzyjały wsi. spojrzenia przekształceniom wy­ typów oraz na dokonują­ c y m się n a b a d a n y m o d c i n k u . Omawianą święconą niami wienie w s i rozwija i tworzona społeczne obu w z Pracach zamknąć można drogach: u w a r u n k o w a n a jest w i e j s k i m l u b też p o w s t a j e pozawiejskich. Nie To zróżnicowanie inspiracji badawczego, wyklucza szczególnie to sztuka bowiem po­ i zamó­ równoczesnego wymaga przy sztuką iż n a użytek po­ ustale­ n a d współczesną d l a a u t o r a jest s t w i e r d z e n i e , grup podejścia a etnograficznych, ludową, do p r o g r a m u badań się n a d w ó c h nurtów. przypadkach się środowisku płynące tych w n a d kulturą P u n k t e m wyjścia 1 5 występowania umieszczoną badań odnoszącymi wiejskiego . współczesna trzebami artykułów aspektom M . Gładysza środowiska w grupę różnym odmiennego analizie wpływów, j a k i m p o d l e g a twórca, o r a z a t m o s f e r y , w j a k i e j p r a c u j e . Autor zwraca sztuki ludowej uwagę na a panującym konieczność w badanej widzenia zbiorowości związku między systemem charakterem wartości o r a z przy­ jętymi w z o r a m i k u l t u r o w y m i . Następnym metodyka nadrzędnym badań opracowanie problemem etnograficznych. błędom, j a k i m i wiadu i obserwacji . 1 6 Z. artykułów Biały i m o ż e być obciążona Przyczyn zamieszczonych E . Żarnecka-Biały relacja uzyskana zniekształceń p o j a w i a j ą c y c h cinku doszukują wiem popełniania błędu płyną z określonych p r e d y s p o z y c j i którymi nia Ta się z a r ó w n o zdeterminowane wiarygodności ciekawa M. Gładysz, M. Maśliński, wych K. jak i strony. Autorzy być Chłopski 12 14 wej, są o b i e badacza, szacowania wskazują poprzez kalendarz Tradycyjne ideograficzny, techniki obróbki swoje na drodze wy­ możliwości bo­ psychiczno-spolecznych, n a sposoby prawdopodobieństwa rozszerzona jest Pracach się n a o m a w i a n y m o d ­ badanego, podanie takich j a k . np. d w u c z y n n i k o w a analiza 13 graniczu osobie i n f o r m a c j i oraz a n a l i z a mogłaby weryfikacyjnych, w w poświęcają zwiększe­ i c h realizacji. konkretnych metod w a r i a n c y j n a czy rangowy z. 5: 1971, s. 49-80. drewna na północnym po­ Łysogór, z. 1: 1963, s. 83-115. Moszyński, Dzieje rozwoju samołówek łowieckich, w Europie środko­ z. 2 : 1965, s. 7-22. 15 M. Gładysz, 16 Z. Biały, badaniach E. Z badań nad współczesną Żarnecka-Biały, etnograficznych, 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 sztuką ludową, z. 5: 1971, s. 49-80. Z z. 1: 1963, s. 9-81. zagadnień weryfikacji w tereno­ �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE test K e n d a l l a i S m i t h a . N a t u r a l n i e w a r u n k i e m zastosowania tego t y p u procedur następnego artykułu badaniach etnogra­ 11 są p r e c y z y j n e m e t o d y b a d a w c z e . Bliski zasygnalizowanej omawiającego wyżej możliwości ficznych. Z. Biały, A . kretnych metod poddano dane i tematyce zastosowania Kobyłecki, przedstawiają dotyczące jest analizy Z. Węgrzyn efekty powierzchni przedmiot ilościowej dają przykłady poznawcze wykorzystania osiągane gospodarstw rsię w i ę c b r a k przykładu, w k t ó r y m c e c h y w i tą pogłowia w sposób b a r d z i e j drogą . kon­ Analizie 18 zwierząt, odczuwa bezpośredni odnosiły­ b y się d o f a k t ó w k u l t u r o w y c h . Propozycję m o d e l u p o m o c n i c z e g o do a n a l i z y zawiera artykuł osiągnięcia różnych wiejskim. Cz. poprzez R o b o l y c k i e g o ''•>. Przy Cz. dyscyplin Robotycki ustalenie naukowych widzi systemu i związanych z konstrukcji dostosowane możliwość wartości zjawisk jego rozwiązania obowiązującego moralnością wykorzystane do badań w podejmowanych w i grupie zostały środowisku zagadnień wynikających z n i e g o w z o r ó w zachowań. Mówiąc bie o metodologii badań wynikającym .skutkom należy w y m i e n i ć artykuł Z. Białego traktujący o interdyscyplinarnych z coraz gólnych d y s c y p l i n a c h w i e d z y Następną grupę jako konieczności większej przeciwdziałającej specjalizacji ujawniającej potrze­ ujemnym się w poszcze­ prace, których . 20 artykułów, jaką trzeba omówić, stanowią p r z e d m i o t e m zainteresowań jest h i s t o r i a e t n o g r a f i i . A . Waligórski p r z e d s t a w i a runek ewolucyjny, naukowej i 21 syntezy z którym . Ewolucjonizmowi w wiążąc sopism rowej ją ujęć teoretycznych nauk etnograficznych wchodzą w kie­ dyscypliny d o dziś a k t u a l n y c h . przegląd zakres we Wło­ katedr, antropologii pozycji 17 p wśród o r p Sawicki, mieszkańców s. 310-317 (VI. Z. analizy cza­ kultu­ Cz. A. nieswoiste „Przegląd Kobyłecki, choroby oddechowego układu Epidemiologiczny", Z. etnograficznych Spiszu), R. 23: 1969 n r 2, (w Węgrzyn, oparciu Z zagadnień o studia nad ilościowej gospodarką chłop­ z. 6: 1972, s. 53-103. R o b o t n i c к i, na s t a n badań n a d . Przewlekle Krakowa, badaniach ską na Polskim wiejskim 23 ludowym ziołolecznictwie O c e n a błędu a n k i e t e r a ) . Biały, w o traktujących artykuł B . O l s z o w y , a E. N i e h o r s k a p r z e d s t a w i a kulturą l u d o w ą Śląska Cieszyńskiego 10 próby terminów i regionalizmu. Daje zainteresowania powojennych Polsce z a w i e r a 1 8 i isię historią filozofii j a k o odrębnej autor pierwsze a p a r a t u pojęć natomiast zajmuje których etnografii . Przegląd w przypisuje z rozwojem i muzeów, 22 powstanie etnografii, stworzenie B. Pilichowska szech, wiąże przykładzie Problemy badania materiałów moralności terenowych i obyczaju z Polskiego w środowisku z. 6: 1972, Spiszą, s. 105-120. 20 Z. blematyką 21 A. Biały, Główne wsi górskich, kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad pro­ z. 6: 1972, s. 43-52. Kierunek Waligórski, ewolucyjny w etnografii (1860-1890), z. 5: Włoszech, z. 5: 1971, s. 7-47. 2 2 B. P i l i c h o w s k a , Z historii nauk etnologicznych we 1971, s. 125-136. 2 3 B. O l s z o w y , podstawie prac i O badaniach materiałów nad ziołolecznictwem opublikowanych w latach ludowym 1945-1965, w Polsce z. na 3 : 1967, �259 ARTYKUŁY RECENZYJÑÉ I RECENZJE Autorem opracowania poświęconego s p r a w o m m a c j e o drogach dotyczącego piśmiennictwa f a c h o w e g o z X V I i X V I I I w . rolnictwa j e s t E . Krasińska. Można w rozpowszechniania się w i e d z y z dużym prawdopodobieństwem — nej w zasadzie wzorem d l a ziemiaństwa, dla w s i 2 4 . E . Krasińska z zakresu rolnictwa. i Limanowskiego, charakterystycznych gleboznawstwa Jak 25 Interesuje przy literaturze realizowane własności, poświęca ją wiedza w wielkiej jeszcze jeden o glebach ją infor­ istniejąca ze stanem i X V I I I wieku oraz artykuł stawały wiedzy się ludowej n a terenie wiadomości — przeznaczo­ Spiszu na ten temat z współczesnymi osiągnięciami . już w s p o m n i a n o , resowanie że i n s t r u k c j e z a w a r t e w czyim porównuje dla X V I I n i m znaleźć r o l n i c z e j n a w s i . Przyjąć można sprawami Pracach w muzealnictwa, etnograficznych znalazło s w e o d b i c i e zainte­ c o łączy się z n a z w i s k i e m J . B u j a k a . Jest o n a u t o r e m t r z e c h artykułów, z których d w a poświęcone zostały h i s t o r i i m u z e a l n i c t w a polskiego, a j e d e n omówieniu czątki m u z e a l n i c t w a w i oświaty stwa. na wsi w Wyrazem tych rozwoju X I X wieku oraz dążeń organizowane były gdzie g r o m a d z o n o też e k s p o n a t y rozwoju Muzeum Etnograficznego w Rzymie . 2 6 P o l s c e związane są z dążeniami do p o d n i e s i e n i a muzealnictwa ożywioną ilustrujące działalnością wystawy n a polu rolnicze i Po­ gospodarki ludoznaw- przemysłowe, sposób życia w s i . Duże z n a c z e n i e d l a miała też z r o d z o n a w t y m c z a s i e i d e a r e g i o n a l i z m u i krajo­ znawstwa. W y w o d y a u t o r a o p a r t e są n a o b s z e r n e j Kończąc prezentację m a c j a c h , które dają logicznych i treści i wyczerpującej Pracach w artykuły s p r a w o z d a w c z e . przeprowadzanych tematyce prac zawartej we Mowa w w s i Jurgów zakończenie należy nowić źródło i n f o r m a c j i twierdzenia kiwaniu przedmiotu. należy o nich o badaniach na Spiszu, zasobach procesów analogii stwierdzić, że dla teoretyka zachodzących dla analizy zjawisk Z w badań nad kulturą może n i m materiał może n a terenach Anna s. 117-128; E . N i e h o r s k a , wydawnictwo Znajdzie w s i współczesnej, podobnych Jagielloń­ . recenzowane kultury. we 27 infor­ antropo­ archiwalnych m a g i s t e r s k i c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U n i w e r s y t e t u skiego o r a z działalności koła n a u k o w e g o etnografów Na literaturze wspomnieć sta­ dla po­ pomóc w poszu­ pozapolskich. Zambrzycka-Kunüchowicz ludową Śląska Cieszyńskiego, z. 5 : 1971, s. 109-123. E. 2 4 nictwie Krasińska, fachowym E. 25 rolniczej, J. 26 od XVI Krasińska, Bujak, Początki i zbiorów etnograficznych, zealnictwa, K. o glebach i jej etnograficznego regionalizmu polskim znaczenie w i krajoznawstwa z. 5: 1971 s. 89-108; K a c z a n o w s k i , Uniwersytetu Etnografii problematyki przy w piśmien­ dla praktyki tenże Z Polsce, z. 3 : 1967, dla rozwoju dziejów muzeów włoskiego mu­ z. 6: 1972, s. 135-141. z. 2 : 1965, s. 23-32; T . Katedry ludowa rolniczą z. 6: 1972, s. 121-134. muzealnictwa Znaczenie tenże, wian Wiedza wiedzą wieku, z. 5: 1971, s. 81-87. s. 93-116; 2 7 Zainteresowania do XVII Jagiellońskiego, Słowian badawczej Uniwersytecie Badania antropologiczne Prace K a rwieka, w UJ, z. 2 : 1965, s. 60-76; B . z. 2 : 1965, s. 77-94; C z . działalności Jagiellońskim we magisterskie w studenckiego Krakowie, kola wsi Jurgów Katedry na Robotycki, naukowego Sło­ Archiwum Olszowy, z. 4 : 1970, s. 77-82. Spiszu, Etnografii Rozwój etnografów �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE KSIĄŻKI J . W., Etnos В romie j Książka Pierwsza i etnografia, poświęcona część pracy jest NADESŁANE Izd. Nauka, etnografii „Etnos jako i Moskwa 1973, ss. 281. przedmiotowi system dynamiczny" jej badań, etnosowi. takie problemy, porusza j a k s t o s u n e k e t n o s u do i n n y c h g r u p l u d z k i c h , s z e r o k i e i wąskie p o j m o w a n i e su, i hierarchiczność psychiki, typy o wspólnotach etnografii w wspólnot procesów etnicznych etnicznych" do i n n y c h n a u k badaniach e t n i c z n y c h i i c h typologia, etc. Część prezentuje druga tradycje społecznych, etnograficznych, etniczne funkcje „Etnografia nauki, problematykę z n a c z e n i e demografii, jej jako przedmiot, przeszłości antropologii i etno­ kultury nauka stosunek teraźniejszości i geografii w po­ z n a n i u etnosu. R. С iu pа к Kolejna struktury ucznia tworzy i funkcjonowania wiejskich. Wychodząc wia tematy, parafii prof. a laicyzacji Studia socjologiczne, L e Bras, jednego z od zawartych o n a nową założeń Ome­ w Katolicyzm ludowego. kultury opinii książce szkiców w charakter Książka polskiej, a przede i już p u ­ młodzieżowej autor dalszy oma­ Katolicyzm podkulturze, ludowego, wkład wszystkim kultury obrazu społecznościach pamiętnika, katolicyzmu stanowi były do nakreślenia teoretycznych chłopskiego ludowy Psychospołeczny katolicyzmu w religioznawców religijnych w e współ­ jakość pretendując metodologicznych j a k : Katolicyzm polskość, istoty p r z e m i a n Seria niewielu k a t o l i c y z m u głównie, a l e n i e tylko, w małomiasteczkowej, tolicyzm G. J a k k o l w i e k fragmenty to j e d n a k takie w Polsce. się p r z e z s z e r e g l a t różnymi a s p e k t a m i z j a w i s k Polsce. blikowane, ludowy 1973, s s . 311. praca zajmującego czesnej Katolicyzm Edward, ga, W P , W a r s z a w a T. do Ka­ Procesy znajomości ludowej. B . T. Czerwiński Marcin, Magia, mit i fikcja, Seria Omega, WP, Warszawa 1973, ss. 166. Książka poświęcona jest pierwotnym mechanizmom kultury pewną rolę również w świecie współczesnym. A u t o r o m a w i a a n a l i z u j e rytuał i jego z n a c z e n i e s t e r o w n i c z e , p r e z e n t u j e z a n i e pokrewieństwa „nie pomiędzy s y s t e m a m i d a w n y m i [...], czynnymi, lecz pomiędzy niejako archaizmem marginalnymi kulturowym zjawiskami a całością k u l t u r y a grupowego wieloma i K a z i m i e r z , Teoria procesów żywiołowych ży­ C e l e m jest u k a ­ wciąż jednostkowego R. Dobrowolski magii, rolę m i t u zarówno w c i u społeczności p l e m i e n n y c h , j a k i d z i s i e j s z y c h z u r b a n i z o w a n y c h . czesnej odgrywającym funkcjonowanie w zarysie, współ­ jeszcze życia". T. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, es. 151. Procesy krotnie uwagi żywiołowe sygnalizowany na zjawiska to j e d e n posiadające świadczeniem, iż do obowiązków, wiodących teorii książka „[...] posiada z artykułami studia głównych począwszy ujemne przedmiotów od znaczenie nad destrukcyjnymi jakie również ciążą część 1963 r. społeczne procesami nad naukami empiryczną, badań na autora, Zwrócenie dyktowane którą jest żywiołowymi społecznymi". Obok składają wielo­ szczególnej się prze­ należą zarysu szkice �261 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E poświęcone kształtowaniu osobowości człowieka, się p r a w a migracjom zwyczajowego po I I w o j n i e , w powiązaniu zarówno w z zagadnieniem granicach Małopolski południowej, j a k i n a z i e m i e z a c h o d n i e , oraz udziałowi robotników w zakładem p r a c y . Z n a c z e n i e tej p r a c y trudno ale szczególnie i praktycznego wszystko zjawisk punktu widzenia, z z a k r e s u patologii przecenić n i e t y l k o z w społecznej, zarządzaniu teoretycznego, s y t u a c j i narastających t a k i c h пр., j a k — mimo wymienione przez a u t o r a w e wstępie — m a s o w e o p u s z c z a n i e w s i p r z e z młodzież, łapownictwo, przestępczość do n i e l e t n i c h , c z y też apoteoza znacznie szerszego problemu konsumpcyjnego systemów wartości s t y l u życia współczesnego należącego społeczeństwa polskiego. R. T. Etnologiczeskie issledowanija za rubieżom. Kriticzeskie oczerki, Izd. Nauka, M o s k w a 1973, ss. 231. Zbiór problemy do artykułów marksizmu problemy niczna r a d z i e c k i c h etnografów omawiających krytycznie we współczesnej „antropologii myśl Formalne ekonomicznej"; filozoficzna metody amerykańskiej; i czy sługa imperializmu i Współczesna etnokulturowych; pokrewieństwa we stosunku Teoretyczne J . I. Siemienowa, Artanowskiego, badań systemów Wiesielkina Zachodu; S. N. problemy badania E . A. etnografii ważniejsze O etnologii światowej. T o m z a w i e r a m. i n . : J . P. A w i e r k i e w e j , M. A. zagra­ Czlenowa, współczesnej Oskar I . R. G r y g u l e w i c z a , etnografii Lewis — krytyk amerykańskiego?. R. T. K a r o l , Historia E s t r e i c h e r sztuki w zarysie, PWN, W a r s z a w a — K r a k ó w 1973, ss, 551. Autor od daje czasów sunkowo interesujące potraktowanie przedkolumbijskich Australii jest po osiągnięć społeczności wysoce kompetentny, zwłaszcza poświęconym Afryce grupy: w s z t u k i całego a uwagę rozwiniętych także świata, bogate sto­ cywilizacji sztuki Afryki, wykład gubi się p r z y plemiennej Azji, o d n i e s i e n i u do s z t u k i E u r o p y i A z j i omawianiu jej tło e t n i c z n e i społeczne. c z y t a m y : „Etnografowie n a właściwe rozwoju dzisiejszy. Z w r a c a artystycznych to autor analizując n a temat dzień Ameryki, i O c e a n i i . O ile j e d n a k wotnych, wielkie kompendium p r e h i s t o r y c z n y c h aż plemiona sztuki dzielą c z a r n e l u d y murzyńskie ludów T a k np. w Afryki i n a plemiona pier­ rozdziale na dwie Bantu". Dysku­ s y j n y j e s t podział n a d w i e t y l k o g r u p y tudzież n a określenie j e d n e j z n i c h w ł a ś c i ­ w y m i p l e m i o n a m i murzyńskimi. „Przed kilkudziesięciu l a t y odróżniano jeszcze w Afryce około tysiąca stylów [ s z t u k i — p r z y p . wł.], a i dzisiaj istnieje i c h około 150. T a k głoszą o f i c j a l n e etnograficzne". N i e w i a d o m o , co m a oznaczać z w r o t tym że bardziej autor przeczy sobie, pisząc „oficjalne tezy dalej: „Znawcy tezy etnograficzne", wydzielają kilka (osiem) w i e l k i c h obszarów s t y l o w y c h w A f r y c e " . Kontrowersyjne rytorium pochodzi jest s t w i e r d z e n i e , iż „bardzo t r u d n o rzeźba l u b m a s k a afrykańska". rozpoznać, z j a k i e g o t e ­ Przeciętnie biegły z n a w c a roz­ p o z n a to dosyć łatwo. Czytamy dalej: „Poszczególne środowiska rozwijały s w ą sztukę niezależnie o d siebie, n i e wiedząc o sobie, n i e stykając się a n i n a drodze h a n d l u , a n i n a w e t jen". Znów mina dalej nie wiadomo o licznych skąd t a k fałszywe migracjach wiadomości, plemiennych, wojnach a przecież i autor kontaktach wo­ wspo­ handlo­ wych. Autor nader a u t o r y t a t y w n i e o p o w i a d a się z a t e z a m i L e o F r o b e n i u s a i E l l i o t a �262 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E S m i t h a o f e n i c k i c h i e g i p s k i c h wpływach, które miały sięgać aż po Zatokę G w i nejską, K o n g o i źródła N i l u . Są Bari wreszcie i Dinka duże w nieścisłości Afryce geograficzne, zachodniej oraz jak np. stosowane umiejscowienie nazewnictwo plemion współczesnych państw afrykańskich. Brak miejsca nych Ameryce „Ta k u l t u r a na wymienianie podobnych potknięć w rozdziałach poświęco­ i O c e a n i i , choć n i e sposób n i e przytoczyć budzącego grozę religijna Azteków była o k r u t n a i s t r a s z l i w i e zdania: barbarzyńska i n i e m a c o żałować, że zginęła". W sumie żałować należy, że rozdziały poświęcone s z t u c e l u d ó w pozaeuropej­ s k i c h są t a k niedokładne, a p r z y t y m p o d a n e w sposób ostateczny, co r a z e m waża zaufanie do dużej niewątpliwie wiedzy autora w dziedzinie historii M„ A. F r o m m Sny choćby autor 0 stanowią jeden z jeden Greków, różnych kim snów kierunkach (2: 1973), Fromm a książki myślicieli n i e jest obca podstawową o refleksji, dziejom baśni i o czym interpretacji średniowiecza, współczesnej wymienić zamieszczony przedstawicielem języku książki rytuałów, a n a w e t mit snów, mitów, świadczy snów, filozofów nauce; wystarczy tam szkic nie gdzie Hindu­ Oświecenia wspominając numer czasopisma francuskiego historyka średniowiecza. będący Edypie interpretację), i psychoanalizy jest koncepcję wyłuskując jedność głównie języka nurtu istoty psychoanalizy snów, a przede t z w . symbolikę symbolicznego (autor proponuje K a p t u r k u , s z a b a t o r a z Proces (Freud, alternatywną mit kosmogoniczny w stosunku Enuma elisz, F . K a f k i . Całość p r z e p l a t a n a Jung), nie pozbawiona typowych do uniwersalną. o baśni, a n a l i z y są: koncepcji bajka wy­ wszyst­ snów, mitów, niektórych współczesnych dzieł s z t u k i . P r z e d m i o t e m babiloński choanalitykami kulturologicznego własną języka, j a k i m o n e operują Tezą przedmiotów poświęcony wreszcie szczególnie Zapomnianym w rozumienia poglądy społeczności p l e m i e n n y c h , starożytnych E g i p c j a n , Rzymian, J . L e Goff, Sny kłada do Wstęp z odwiecznych rozdziałów Problematyka „Teksty" język. K. 1972, ss. 256. prezentuje sów, etc. Zapomniany Erich, PIW, Warszawa pod­ sztuki. Freuda Czerwonym dyskusją z i n n y m i p s y ­ dla F r o m m a niejasności 1 nieprecyzyjności. Wstęp К. T . T o e p l i t z a . R. T . Gul'ajew W. I., Driewniejsze ciwilizacii Miezoamieriki, Izd. Nauka, Moskwa 1972, s s . 276, ilustr., m a p y . Praca poświęcona w zasadzie charakterystyce czterech kultur skich tzw. okresu klasycznego skiej — zawiera s z y c h zabytków chaicznego. Autor także z a r y s h i s t o r i i archeologii archeologicznych prezentuje mezoamerykań- — teotihuacańskiej, zapoteckiej, o l m e c k i e j oraz rewolucji neolitycznej n a temat majańnajstar­ i kultur okresu genezy ar­ wzajemnych związków między k u l t u r a m i , a l e t e n k r y t y c z n y przegląd n i e p r o w a d z i do żadnych bibliografia poglądów i omówienie oraz nowych-konstruktywnych szereg Mezoameryki, wniosków. T e k s t uzupełnia 89 i l u s t r a c j i i planów, 5 m a p , o r a z s t r e s z c z e n i e w języku hiszpańskim. R. T. K r z y s z t o f o w i c z Stefania, O sztuce ludowej w Polsce, WP, Warszawa 1972, ss. 151 + 6 rysunków i 119 i l u s t r a c j i n a wkładkach. J e s t to j e d n o stosuje z wielu tu klasyczny k o l e j n y c h opracowań n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j . podział n a budownictwo i architekturę, rzeźbę, Autorka malarstwo, �263 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E grafikę oraz rzemiosło i zdobnictwo. wego, zakresu pojęcia sztuki Interesujące rozważania dotyczące s t y l u l u d o ­ ludowej r o z c z a r o w a n i e , ograniczają się b o w i e m brak i c h rozwinięcia. twórczością Dobrze, amatorską i współczesnych zmian przynoszą jednak do z a s y g n a l i z o w a n i a t y l k o t y c h zagadnień iż autorka postuluje czy tzw. innych Jest to konieczność jednak zajęcia raczej się — także przewodnik po sztuce l u d o w e j niż p r a c a proponująca n o w e n a nią spojrzenie. M. Kroeber L o u i s , Istota Alfred kultury, Biblioteka Socjologiczna, A. PWN, K. Warsza­ w a 1973, ss. 698. Wybór prac wybitnego ki amerykańskiego antropologa tłumaczeniu P . S z t o m p k i , składający k u l t u r y udostępniony dzię­ się z t r z e c h działów: T e o r i a k u l t u r y , P o ­ krewieństwo i s t r u k t u r a społeczna, O I n d i a n a c h A m e r y k i . Oprócz sporej ilości m a ­ teriału faktograficznego odzwierciedlającego doskonale m a m y okazję zapoznać się z dużym f r a g m e n t e m gicznej, z p r o b l e m a m i , n i a etnologów i które często do dziś znajdują (np. p r o b l e m a t y k a głębię r e f l e k s j i sposób pracy historii rozwoju Kroebera myśli k u l t u r o l o - się w c e n t r u m zainteresowa­ wartości), a także podziwiać szerokość s p o j r z e n i a nad zjawiskami k u l t u r y uczonego nazywanego „dziekanem ame­ rykańskich n a u k społecznych". R. Leopold Jest Wanda, związanych z literaturze O to p i e r w s z a w Polsce twórczością Czarnej próba pisarzy się p i s a r s t w e m tyki literackiej. Przyznaje wodnikami afrykańskiej decyduje — po Warszawa a c z do 1973, ss. 194. ujęcia pełnej problemów syntezy wiedzie n i e uwzględnia zbiorów i przypowieści a u t o r s k i m , które a n a l i z u j e w jednak, etnograficznymi PIW, syntetycznego afrykańskich, j e s z c z e d a l e k a droga. W a n d a L e o p o l d miennych, zajmuje Afryki, częściowo kry­ że s p o r e p a r t i e w i e l u książek są n i e m a l obyczajach według autorki — plemiennych. O postkolonialne jących s w o j e powołanie twórcze — ple­ kategoriach rozwoju prze­ literatury dziedzictwo. Interesu­ jący j e s t t u podział n a p i s a r z y anglofońskich i frańkofońskich, o d m i e n n i e O T. realizu­ uzależnione o d s t o p n i a a k u l t u r a c j i byłych charakterze literatury kolonialnych. nadal w znacznym stopniu grupy l o k a l n e j i jego — n a ogół wszędzie wyraźnie dostrzegalne — związki z t r a ­ takie czynniki, afrykańskiej j a k pochodzenie decydują spo­ łeczności pisarza z bowiem określonej dycją kulturową. M. A. Ł ę tо с h a T a d e u s z , Granice i spory Międzynarodowych, P W N , W a r s z a w a P o r u s z o n e w książce p r o b l e m y terytorialne w Afryce, Polski Instytut S p r a w 1973, ss. 267. omawiane są z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a narodowego, a l e stanowią c e n n e uzupełnienie wiadomości n a t e m a t przemian kulturowych plemiennych, w gdzieniegdzie Afryce. jedynie Konflikty wynikają noszą c h a r a k t e r często sporów p e j s k i m s e n s i e tego słowa. A u t o r z w r a c a uwagę n a d w i e ambicje państw częściowo p o z a afrykańskich n i m i całości n a groźbę „łańcuchowej niemal żadne zjednoczenia etnicznych oraz w granicach istniejących z między­ współczesnych dawnych kraju euro­ tendencje: znajdujących ambicji I s t n i e j e więc się ze względu t y c h n i e byłoby b o w i e m państw. waśni granicznych w przeciwstawne wyciszanie tych r e a k c j i " — od konfliktów z e współcześnie K. według wolne autora konieczność t w o r z e n i a narodów z różnoetnicznej m o z a i k i . M . A. K. �264 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E J a c e k , Odkrywcy M a c h o w s k i między Starym a Nowym Ameryki. Światem, Dzieje przedkolumbijskich LSW, Warszawa kontaktów 1973, s s . 319 + 24 w k ł a d k i z e zdjęciami czarno-białymi. Autor rozpatruje Kolumbem. Kolumbem hipotezy wnikliwie Właściwie są Wikingowie. może kryć się Schliemanna. W teorie o r a z nia pretendenci wątłe, a c z c z a s e m dość s u g e s t y w n e , legendach i możliwości niezaprzeczalnymi Pozostali n i o n y m materiałem n a u k o w y m . przez wszystkie jedynymi do prawdy, Machowski przed przed są wątpliwi, ńie poparte należytym i u w i e r z y t e l ­ dając z a przykład w pracy p r z y p a d k o w y c h z n a l e z i s k do b a r d z i e j p r a w o m o c n y c h ruin rozmaite poglądy odnoszące się do n i c h . Z p o p u l a r y z a t o r s k i e g o tryb fantastycznych odkrycie ostrożnie p r z e d s t a w i a książka m a t e n w a l o r , że p r e z e n t u j e Ameryki Ameryki pierwszeństwa A l e autor jest z d a n i a , że n a w e t ziarno sumie osiągnięcia odkrywcami naukowej, punktu widze­ przechodzenie i antropologia, od hipotez. M. A. M a u s s M a r c e l , Socjologia s z a w a 1973, ss. 881. Troi hipotezy Biblioteka Socjologiczna, K. PWN, War­ A m b i t n e p l a n y r e d a k c j i B i b l i o t e k i Socjologicznej zaowocowały k o l e j n y m to­ m e m dzieł jednego z l u m i n a r z y n a u k o człowieku i k u l t u r z e . Otrzymaliśmy p r a c e będące w etnologii p o z y c j a m i k l a s y c z n y m i , dzięki którym M a u s s w y w a r ł s w e piętno i n t e l e k t u a l n e między i n n y m i n a S t e f a n i e C z a r n o w s k i m . T o m z a w i e r a słynny „Szkic o d a r z e " , n a p i s a n y wespół z H . H u b e r t e m „Zarys ogólnej t e o r i i m a g i i " , p r a ­ cę „Idea śmierci w p a j a n a przez zbiorowość i jej w p ł y w n a ciało j e d n o s t k i " , n o w a ­ t o r s k i e „Pojęcie o s o b y " i i n . A u t o r z y w y b o r u i tłumacze uzupełnili f r a n c u s k i e w y d a n i e dzieł d w o m a s z k i c a m i E . D u r k h e i m a i M . M a u s s a „O niektórych p i e r w o t ­ n y c h f o r m a c h k l a s y f i k a c j i " oraz „Fragment p l a n u ogólnej socjologii o p i s o w e j " . C a ­ łość poprzedzona jest wstępem k r y t y c z n y m C . Lévi-Straussa. R. Mrozek Islam Anna, a naród w Afryce. Somalia, Sudan, Libia, T. PWN, War­ s z a w a 1973, ss. 260. Niezależnie od zasadniczego cześnie j a k b y problemu polemiką z p o j m o w a n i e m wyznaczonego islamu jako nej r e l i g i i . N a przykładzie S o m a l i i , S u d a n u mu w n a procesy każdym narodotwórcze z krajów, dzięki odmiennie. Z a r a z e m w y d a j e łania islamu. pojmowaniu Islam islam najmniej dostarcza autorka analizuje wpływ I c h wybór etnicznemu, o w e zróżnicowany, sudański pograniczu tej r e l i g i i d l a w y d o b y c i a i Libii państwach. posiada wynika na jest kontynencie sferach d z i a ­ klasycznemu c e c h afrykańskich przykładu że przebiegają i „czarnej" A f r y k i . odrębności n a r o d o w e j isla­ z tego, procesy najbliższy najwięcej świata a r a b s k i e g o wyjątkowego własnej jedno­ i niezróżnicowa- się, że można mówić o t r z e c h t y p o w y c h tej religii. I s l a m somalijski tych zróżnicowaniu libijski, stępując n a k u l t u r o w y m w tytułem p r a c a jest jednorodnej wy­ Wreszcie zastosowania jedynego c h y b a w Afryce n a południe od S a h a r y państwa niezróżnicowanego etnicznie. M. Pawełczyńska w Polsce, Anna i T o m a s z e w s k a I n s t y t u t F i l o z o f i i i Socjologii J e s t to próba r a m o w e j w przeważającej Opinii Publicznej dzięki analizie procesów K. kultury 1972, ss. 296. n a d a n y c h e m p i r y c z n y c h pochodzących części z badań a n k i e t o w y c h p r o w a d z o n y c h przy P o l s k i m Radio A. Urbanizacja PAN, PWN, Warszawa syntezy opartej i Telewizji w później uzupełnionych. P r a c a daje k o m p l e k s o w e uwarunkowań Wanda, p r z e z Ośrodek Badania l a t a c h 1957-1964 i częściowo ujęcie procesów k u l t u r o w y c h i i c h urbanizacji przeprowadzonej na przykła- �265 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE dzie dużych dane jednostek są z j a w i s k a terytorialnych, mianowicie społeczne, demograficzne, województw. instytucje Rozważaniu lokalne, pod­ i c h kształtowanie się o r a z w p ł y w , j a k i mają n a zróżnicowanie u c z e s t n i c t w a ludności k r a j u w k u l t u r z e . M. Porębski Ikonosjera, Mieczysław, Biblioteka Myśli Współczesnej, A. K. PIW, War­ s z a w a 1972, ss. 297.' Praca wychodzi cywilizacji dostrzega groźbę n a temat pojęcia o b r a z u , pojęcia istotnego d l a dzięki rosnącemu z n a c z e n i u w i z u a l n y c h przekazów. „eksplozji niem obrazowych Upatruje o d rozważań współczesnej informacyjnej" wyrażających się i n t e n s y w n y m stereotypów, k o n w e n c j i i s y m b o l i n a s y s t e m r e c e p c y j n y w t y m niebezpieczeństwo z e r w a n i a Autor działa­ odbiorcy. z tradycją kulturową i działania n i e z n a n y c h jeszcze, n o w y c h p r a w k u l t u r y d n i a dzisiejszego. Otacza nas. zewsząd iikonosfera, i k o n i k i , należy j ą stworzyć. P r a c a matykę jakie obrazu zajmuje teoretyczny, od strony w życiu jak i nie m a j e d n a k jego s t r u k t u r y , ludzkim. — według autora — jest więc próbą ogólnego s p o j r z e n i a funkcji Rozważania metodologiczny, zmierzają kulturowej, n a t e n temat historii i mają do określenia ogólnej na proble­ miejsca, charakter tak ikonosfery w języku s e m a n t y k i logicznej. M. Teorie postaw, pod r e d . S. N o w a k a , P W N , W a r s z a w a 1973, s. 343. Książka jest z b i o r e m gracji" zorganizowanej materiałów z k o n f e r e n c j i w kwietniu zebranych artykułów w i e l o s t r o n n i e i wydanej swoje dużo pracy miejsca [...] — próba i n t e ­ Zespół Studiów nad Uniwersytetu Warszawskiego. naświetla problematykę p o s t a w poświęcając teoriom genezy w postaw. w swym Metodami Jedenaście jej aspekcie C e l konferencji j a s n o wyraził w e wstępie S t e f a n N o w a k : „Autorzy analizy z a pierwszy postaw „Teorie p o s t a w 1972 r. p r z e z Badań S o c j o l o g i c z n y c h I n s t y t u t u Socjologii teoretycznym, A. K. [...] uważają środowisku k r o k w k i e r u n k u i n t e g r a c j i teorii mając nadzieję, że s z k i c e t e pobudzić mogą i n n y c h b a d a c z y do zajęcia się tą fascynującą teoretycznie i doniosłą społecznie problematyką". R. "Współczesne przemiany wsi olsztyńskiej. Materiały seminariów T. w latach 1970-1971, W y d . P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1973, ss. 240. Od kilku organizuje nom l a t Ośrodek w s i olsztyńskiej praktyków — głównie dyscyplinę wiodącą — Niniejszy tom obejmuje gicznych kawa Badań Naukowych interesujące s e m i n a r i a k o m p l e k s o w e procesów forma i skupiające pracowników takimi były różnych administracji. w latach Kętrzyńskiego w poświęcone współczesnym przedstawicieli Coroczne dyscyplin przemia­ nauki spotkania 1970 demografia, Olsztynie śledzenia zjawisk Kaszub, Podhala oraz posiadają 1971 etnografia. 26 (12 plus. 14) artykułów, z których część dotyczy n a t e r e n a c h północnych bieżącego im. W. analo­ i Bieszczad. T a cie­ społeczno-kulturowych i łączenia nauki z praktyką w i n n a spotkać się z większą życzliwością w y d a w n i c t w a i d r u k a r n i , od których zależy skrócenie c y k l u w y d a w n i c z e g o . czekać Z zainteresowaniem należy n a t o m prezentujący tegoroczny dorobek s e m i n a r i u m . R. T. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/123af7f23b4b978c6fe2f8533ca9e4be.pdf 342b6746e8442f254ad3e29fec6d691c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:835 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:768 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.231-246 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 ROBOCZA OD W NARADA ZAGADNIEŃ EUROPEJSKICH d n i a c h o d 2 do 4 g r u d n i a europejskich etnologów tradycyjnego. wadzonych W TORUNIU 1972 r. odbyła się w specjalizujących C e l e m narady EKSPERTÓW RYBOŁÓWSTWA się w T o r u n i u robocza różnych było p r z e d y s k u t o w a n i e b a d a n i a c h , a następnie o p r a c o w a n i e dziedzinach narada rybołówstwa osiągniętych w y n i k ó w w pro­ postulatów, p r o p o z y c j i i wniosków n a I X K o n g r e s N a u k Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago. Propozycja zorganizowania tego r o d z a j u narady w P o l s c e wypłynęła o d d z i a ­ łającej p r z y Międzynarodowej U n i i N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h G r u p y R o b o c z e j do s p r a w t r a d y c y j n e j k u l t u r y r y b a c k i e j . P r o p o z y c j a została p r z e z p o l s k i c h specjalistów przyjęta, a następnie z a a k c e p t o w a n a przez B i u r o P l a n ó w i K o o r d y n a c j i Badań N a u k o w y c h P A N . W przygotowaniu n a r a d y współuczestniczyli: Zarząd G ł ó w n y P T L , Oddział T o ­ ruński P T L , K a t e d r a E t n o g r a f i i U n i w . niu. Ponadto Helski brały w zorganizowaniu udział dwie Łódzkiego, M u z e u m pobytu n a Wybrzeżu instytucje: Muzeum i Etnograficzne w wycieczki na Narodowe — Dział Toru­ Półwysep Etnograficzny w Gdańsku-Oliwie o r a z M o r s k i I n s t y t u t R y b a c k i z G d y n i . Wysunięte przez Organizatorów rech grup problemowych: w roboczej narady zagadnienia dotyczyły 1) współczesnej s y t u a c j i gospodarczo-społecznej czte­ rybaków porównaniu z sytuacją i n n y c h grup ludnościowych; 2) k u l t u r y rybaków; 3) n a ­ rzędzi i metod p r a c y w rybołówstwie (w porównaniu z f o r m a m i o r g a n i z a c j i p r a c y ) ; 4) z a g a d n i e n i a badań i e k s p o z y c j i d l a potrzeb m u z e a l n y c h z uwzględnieniem h i s t o r i i rybołówstwa i h i s t o r i i badań n a d rybołówstwem. W n a r a d z i e oprócz p o l s k i c h specjalistów jących krajów: prof, dr Asahitaro Ośrodka E t n o l o g i i M o r s k i e j Geisdoerfer Marksa z Muzeum w Lipsku, działającej przy uczestniczyli przedstawiciele Nishimura przedstawiciel Międzynarodowej w Paryżu, Grupy Unii dniu t e m a t y k a związana narady była z Roboczej Nauk do spraw Türr I s t v a n w i pierwszą z Uniw. kultury Alette Karola rybackiej i Etnologicznych B a j a n a Węgrzech, inż. na Zamku w grupą następu­ Centralnego T o k i o z żoną, d r Antropologicznych po części o f i c j a l n e j drugą dyrektor dr Dietrich Treide I r i i A n d r e s k a z Czechosłowacji, p r a c . M u z e u m pierwszym Japonii, na Uniwersytecie Waseda w Człowieka dr E d e S o l y m o s z żoną, d y r e k t o r M u z e u m W z Ohradzie. wygłoszono referaty, zagadnień, to jest których z kulturą rybacką i społeczną sytuacją r y b a k ó w : Prof. dr A. Nishimura, Koncepcja etnologii morskiej — w języku an­ gielskim. Doc. zmian. Dr dr hab. J. K u c h a r s k a , Tradycyjne zrzeszenia P r z y c z y n e k do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y r y b a c k i e j D. Treide, Uwagi do koncepcji etnologii — połowowe w morskiej. z t e z a m i 2 p i e r w s z y c h referatów — w języku n i e m i e c k i m . w procesie języku n i e m i e c k i m . Była to polemika �232 KRONIKA Doc. d r zanych Z. Batorowie z rybołówstwem Wpływ z, na morfologię stosunków osiedli R e f e r a t został o d c z y t a n y p r z e z D. Treidego, W drugim dniu obrad tematy ich systematyki, nazewnictwa Doc. połowu dr Dr A. Mgr Trzeci oraz Układ w społeczności Z. języku zwią­ angielskim. i komunikatów dotyczyły narzędzi, nazewnictwo i określenia narzędzi — w języku p o l s k i m . Geisdoerfer, wyposażenia graficznego wodnych w p r a c y w rybołówstwie i i c h b a d a n i a : Systematyka, J. Świniarski, organizmów — ze względu n a nieobecność a u t o r a . referatów o r a z metod gospodarczo-społecznych rybackich tradycyjnych i funkcjonalnych francusko-kanadyjskiej Rybołówstwo Kłodnicki, — w ludowe grup rybackiego języku f r a n c u s k i m . w pracach Polskiego Atlasu Etno­ — w języku a n g i e l s k i m . dzień o b r a d w h i s t o r i i badań T o r u n i u poświęcony był głównie s p r a w o m n a d rybołówstwem z uwzględnieniem muzealnictwa s t a n u badań n a d słow­ nictwem rybackim: Prof. d r nym M. Inż. I. w Polsce Zbiory Andreska, tradycyj­ rybackie w muzeach czeskich — w języku c z e s ­ przeźroczami. Metody L. M a l i c k i , nad — w języku a n g i e l s k i m . kim, ilustrowany kolorowymi Dr S t a n badań Znamierowska-Prufferowa, rybołówstwem i narzędzia połowu raków na Pomorzu Gdańskim — w języku n i e m i e c k i m . Dr A. badań nad słownictwem efektem 3-dniowych obrad i w Toruniu d y s k u s j i wniosków n a K o n g r e s w Przewodniczącego K o n g r e s u tensyfikację w zakresie rybołówstwa — w języku p o l s k i m , s t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m . Końcowym tych w Stan Kowalska, śródlądowego było o p r a c o w a n i e wysunię­ C h i c a g o , które przesłane zostały n a ręce prof. S o l T a x a . W e w n i o s k a c h z a w a r t y jest apel o i n ­ badań n a d t r a d y c y j n y m rybołówstwem ze względu n a ogólnoświatowe z a n i e d b a n i a w tej d z i e d z i n i e . . Ze wach względu n a udział w pomiędzy o b r a d a m i w y c h obrad zorganizowano n a r a d z i e gości z a g r a n i c z n y c h o r g a n i z o w a n o w z w i e d z a n i e zabytków T o r u n i a , a n a zakończenie przer­ 3-dnio­ 2-dniową wycieczkę do Gdańska i Kuźnicy n a Półwyspie Helskim. Jadwiga FISHING CONFERENCE IN TOR UN A ROUGH PROPOSAL O n t h e 2th_4.th D e c e m b e r OF 1972 a w o r k i n g logists, s p e c i a l i s t s i n t r a d i t i o n a l f i s h i n g took (POLAND) CONCLUSIONS conference place. of s o m e E u r o p e a n 9th i n t e r n a t i o n a l Congress of ethno­ T h e a i m of i t w a s to discuss the results of investigations i n t h i s s p e c i a l i t y a n d to elaborate the Kucharska Anthropological t h e c o n c l u s i o n s for and Ethnological Sciences in C h i c a g o 1973. The Conference w a s organised by the Board of t h e Toruń S e c t i o n of it, b y t h e C h a i r of E t h n o g r a p h y the Ethnographic Museum i n Toruń. I n o r g a n i z i n g Polish Ethnological Society, of t h e Łódź U n i v e r s i t y a n d a n e x c u r s i o n to Gdańsk a n d f i s h i n g villages o n t h e H e l P e n i n s u l a , t h e E t h n o g r a p h i c D e p a r t m e n t of t h e N a t i o n a l Museum i n Gdańsk, t h e S e a F i s h e r i e s I n s t i t u t e i n G d y n i a a n d t h e Gdańsk S e c t i o n of t h e E t h n o l o g i c a l S o c i e t y a l s o p a r t i c i p a t e d . P r o p o s a l of C o n s l u s i o n s 1. T h e state of i n v e s t i g a t i o n s o n t h e t r a d i t i o n a l f i s h i n g inadequate. i n the world is v e r y T h e r e i s a l s o v e r y s m a l l a m o u n t o f a c c u m u l a t e d tools a n d i m p l e m e n t s �233 KRONIKA a n d other forms of records. T h e Toruń C o n f e r e n c e p r e s e n t s t h e c o n c l u s i o n s for the 9 C o n g r e s s of t h devoted to t r a d i t i o n a l Anthropological and fishing Ethnological Sciences, requesting to a d d r e s s t h e m to U n i v e r s i t y D e p a r t m e n t s of E t h n o g r a p h y Cultural or S o c i a l A n t h r o p o l o g y , F i s h i n g '(in o t h e r D e p a r t m e n t s of appeal for Museums Sociology and Museums i n t e n s i f i c a t i o n of schools of a l l f o r m s of and for and Education), engaged i n f i s h i n g i n t h e w o r l d investigations i n this field a n d R e c o r d Offices Higher — wiťh accumulating in documents c o n n e c t e d w i t h it. 2. E t h n o g r a p h i c r e s e a r c h e s m u s t i n c l u d e : a) thods investigations c o n c e r n i n g o l d a n d m o d e r n and relations between m a r i t i m e and i n l a n d fishing t h e i m p l e m e n t s a n d methods of work me­ a n d forms of o r g a n i z a t i o n (fishing c o o p e r a t i v e s etc.); b) old and modern social-economic the s i t u a t i o n of o t h e r population fishermen's situation i n comparison groups a n d relations b e t w e e n with fishing- and other groups; c) e v o l u t i o n of f i s h e r m e n ' s w a y s a n d s t a n d a r d of l i v i n g (houses, c l o t h i n g , food, etc.); education, a r t d) I n v e s t i g a t i o n of the h i s t o r y of f i s h i n g a n d i t s r e s e a r c h e s (development of s y - s t e m a t i c s a n d c l a s s i f i c a t i o n of i m p l e m e n t s a n d m e t h o d s of f i s h i n g , d e v e l o p m e n t of methods of i n v e s t i g a t i o n d o c u m e n t a t i o n a n d m u s e u m collections). 3. B e s i d e s ethnographical and ethnological investigations attention should p a i d to s o c i o l o g i c a l a n d p s y c h o l o g i c a l i n v e s t i g a t i o n s a n d to a c c u m u l a t i n g t h e terials illustrating the formation of fishermen's personality, t h e i r attitudes, be ma­ value s y s t e m etc. 4. T h e D e p a r t m e n t of F o l k l o r e a n d F o l k l o r i s t i c R e c o r d Offices Should be d r e s s e d to w i t h the a p p e a l for i n t e n s i f i c a t i o n of i n v e s t i g a t i o n s on f i s h e r m e n ' s ad­ folk­ lore u n d e r s t o o d i n a b r o a d sense. 5. A l s o urgent is t h e problem of adresising the c o m p e t e n t Departments and I n s t i t u t e s of L i n g u i s t i c s w i t h t h e a p p e a l for i n t e n s i f i c a t i o n of w o r k s c o n c e r n i n g t h e etc.). f i s h e r m e n ' s language (dictionaries 6. V e r y urgent i s u n i f i c a t i o n of t h e p r o b l e m s c o n n e c t e d w i t h m a p s c o n c e r n i n g f i s h i n g i n e t h n o g r a p h i c a l a t l a s e s of i n d i v i d u a l c o u n t r i e s of t h e w o r l d . 7. T h e Toruń C o n f e r e n c e proposes to c o n s i d e r t h e p r o b l e m of n e c e s s i t y of c r e a ­ ting a M u s e u m of t h e H i s t o r y of T r a d i t i o n a l W o r l d F i s h i n g w i t h r e f e r e n c e to the report b y M . Znamierowska-Prüfferowa o n the C o n g r e s s of E u r o p e a n E t h n o l o g y Paris in August dered e.g. i n E u r o p e , A s i a a n d A m e r i c a ) . I n c o n n e c t i o n w i t h t h i s i t s h o u l d be cided w h e t h e r cover a m o n g s y s t e m a t i c s of t h e r e m u s t be undertaken the organizational works, which de­ would o t h e r s a s s i g n a t i o n of c e n t r e s a s s e m b l i n g t h e m a t e r i a l s c o n c e r n i n g t h e tools, a c c e p t a n c e of uniform systematic arrangement one d o c u m e n t a l c a r d (specification), t h e project of w h i c h s h o u l d be 8. A in 1971. ( P e r h a p s one or s e v e r a l c e n t r e s i n the w o r l d s h o u l d be c o n s i ­ catalogue (a c a r d - i n d e x ) of for them and established. p e r s o n s engaged i n t r a d i t i o n a l f i s h i n g should be c r e a t e d together w i t h the p r e s e n t a t i o n of a subject. 9. I t i s n e c e s s a r y fishing, including to w o r k out relevant w o r k s folklore), linguistics, psychology a on special bibliography archaeology, concerning ethnography (and traditional separately a n d sociology, geography, economies etc. prof, assist, dr Maria prof, dr Dietrich Znamierowska-Prüfferowa dr Treide Jadwiga (Leipzig) Kucharska (Toruń) (Łódź) on �234 KRONIKA И NARODOWE SYMPOZJUM FOLKLORYSTYCZNE W I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne zorganizowane Instytut Etnograficzny i Instytut Muzyczny przy BUŁGARII przez Instytut Folkloru, Bułgarskiej Akademii Nauk od­ było się w d n i a c h o d 8 do 12 m a j a 1973 r o k u w mieście Bałczik i w c z a r n o m o r s k i m kurorcie Albena. Rozwój etnografii nieczności z o r g a n i z o w a n i a zentacji osiągnięć i folklorystyki w naukowego forum folklorystów folklor i t r a d y c j e l u d o w e " , i w etnografów. Bułgarii doprowadził do k o ­ celu wymiany Tematyka doświadczeń i sympozjum: pre­ „Bułgarski z a j m u j e p o d s t a w o w e m i e j s c e w s t u d i a c h folklorystów nie t y l k o bułgarskich, l e c z także z a g r a n i c z n y c h . Obrady I I Narodowego podstawowym poświęcony był b a d a n i o m etnograficznych, -wschodniej Sympozjum tematom. P i e r w s z y w tradycyjnej kultury ludowej t y m przypadku Bułgarii. Folklorystycznego Grupa były poświęcone z n i c h „Folklor i t r a d y c j e l u d o w e w etnograficznego naukowców z w poszczególnych okręgu D o b r u d z a etnograficznej regionach w Instytutu Etnograficznego F o l k l o r u w przeciągu t r z e c h l a t dokonała całkowitej dwóm Dobrudży" północnoi Instytutu i folklorystycz­ nej p e n e t r a c j i tego o b s z a r u i zebrała bogaty materiał. O w o c e m t y c h p r a c jest księga Tradycyjne zbiorowa życie i kultura Dobrudży. P i e r w s z y dzień o b r a d przeznaczony został n a omówienie t y c h badań, dzięki c z e m u udostępniono i c h w y n i k i n a u c e b u ł ­ garskiej i całemu społeczeństwu Dobrudży. P r z e d s t a w i o n o 8 wykładów, świetliły szereg ważnych problemów r o z w o j u t r a d y c j i f o l k l o r y s t y c z n e j i które n a ­ etnograficz­ nej tego t e r e n u . S y m p o z j u m o t w a r t e zostało słowem wstępnym wygłoszonym przez S t . Stojkową, sekretarza n a u k o w e g o I n s t y t u t u F o l k l o r u , i przez D . T o d o r o w a . s z y c h referatów był Stan głoszony p r z e z D . i zróżnicowanie Todorowa. tradycji Jednym z folklorystycznej pierw­ w Dobrudży Poruszył o n k i l k a c i e k a w y c h problemów wy­ związa­ n y c h z e współczesną sytuacją f o l k l o r u w t y m regionie Bułgarii. W w y n i k u szczegól­ nego r o z w o j u chowana kultury ludowej tradycja ukazuje w Dobrudży j e s z c z e o b e c n i e s t o s u n k o w o dużą różnorodność. N a p i e r w s z y m pieśni l i r y c z n e , obrzędy i ballady. wartość poetycką konkluzje posiadają autora Z pieśni dotyczące rozwoju dobrze z a ­ m i e j s c u znajdują pieśni o c h a r a k t e r z e obrzędowym łazarskie i kolędowe. Szczególnie tradycji folklorystycznej się najwyższą ważne i jej przemiany były po rewolucji socjalistycznej. Folklorowi muzycznemu w Dobrudży poświęcone były referaty E. Stoina i N. K a u f m a n a . Duże z a i n t e r e s o w a n i e wzbudziły referaty w e j. Pierwszy przedstawił z nich, fakty Charakter związane z M. W a s i 1 e w e j i rozwój rozwojem systemu obyczajów i G. M i с h a j ł o- obyczajowego i obrzędów w w Dobrudży, tym regionie, którego k u l t u r a ukształtowała się w w y n i k u i n t e g r a c j i różnych grup e t n o g r a f i c z n y c h . Proces ten prowadzi do u t w o r z e n i a ogólnodobrudżańskiego systemu obejmującego w s z y s t k i e a s p e k t y duchowego życia ludności. W szereg elementów obyczajów i obrzędów pochodzenia obyczajowego referacie podkreślono starożytnego, związanych z k u l t e m zmarłych i k u l t e m przodków, a także z k u l t e m u r o d z a j u . Dużo miejsca zajmował p r o b l e m współczesnego s t a n u t r a d y c j i l u d o w e j . Z nie mniejszym Specyficzne rysy zainteresowaniem w rozwoju spotkał się k u l t u r y materialnej referat w Dobrudży. G. Michajłowej, A u t o r k a j a k o świetny z n a w c a t r a d y c y j n e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j doszła do interesujących wniosków dotyczą­ cych jej kultury Proces rozwoju ludowej oraz kwestii tworzenia najwyraźniej ujednolicania kultury podstawy przejawiającej materialnej się w zależy od dla integracji ludowym rozwoju dobrudżańskiej stroju i mieszkaniu. procesu urbanizacji �235 KRONIKA oraz związanego Współczesna maga w z n i m wzrostu dobrudżańska profesjonalizmu i zmian w standardzie potrzeb. k u l t u r a m a t e r i a l n a j e s t c o r a z bliższa m i e j s k i e j , c o p o ­ dużym s t o p n i u w z a c i e r a n i u g r a n i c y między m i a s t e m a wsią. R e f e r a t Ludowe tańce w Dobrudży R. K a c a r o w e j i A. I l i j e w e j stawiał k i l k a interesujących s p e c y f i c z n y c h c e c h tańców l u d o w y c h przed­ będących r e z u l t a ­ t e m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j różnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . Referat chociaż M. Ludowa Bukureszlijewego, dotyczył szczegółowych problemów zagadnień ogólnych, m . i n . p r z e k a z y w a n i a śpiewaczka folkloru W asila Dobrudży, dziedzictwa w Wylczewa, poruszył tradycji też kilka folklorystycznej i twórczości l u d o w e j . Drugi i trzeci dzień s y m p o z j u m i t r a d y c j e l u d o w e w e współczesnej wiono 19 referatów, w był poświęcony drugiemu kulturze ludowej". t y m 6 wygłosili W przedstawiciele tematowi „Folklor ciągu d w u d n i p r z e d s t a ­ delegacji folklorystów ze Związku R a d z i e c k i e g o , Czechosłowackiej R e p u b l i k i S o c j a l i s t y c z n e j i N i e m i e c k i e j R e ­ publiki Demokratycznej. szereg dycji ważnych T e m a t y k a i c h była problemów folklorystycznej, z związanych problemami b a r d z o różnorodna; z rozwojem poruszano i współczesnym dziedziczności kulturowej w m. i n . stanem tra­ zakresie oby­ czajów i obrzędów o r a z k w e s t i e n a t u r y m e t o d y c z n e j dotyczące np. r e g i o n a l n y c h b a ­ dań k u l t u r y l u d o w e j . H. S c h t r o b a c h pieśni tradycyjnej r e f e r a c i e Marres i Engels (NRD) w przedstawił k i l k a ogólnych problemów o aktualnym znaczeniu z dziedziny tradycji fol­ k l o r y s t y c z n e j wywodzących się z twórczości klasyków m a r k s i z m u i l e n i n i z m u . Referaty cyjnego gości r a d z i e c k i c h dotyczyły i współczesnego. B . N. Putiłowa ZSRR, poświęcony w życiu n a r o d u pewnych funkcji zagadnienia żywe ( Z S R R ) , Tradycyjny żywotności w i problemów Szczególnie i folklor zakresowi sytuacji naturalnego związków pozytywnego z sunków społecznych, n o w e j wywołał we kulturze na współczesnej funkcjonowania z a n i k u szeregu rzeczywistością. wpływu teoretycznych folkloru zainteresowanie folklor jego rodzajów folkloru i postaci, opracowane rzeczywistości, świadomości oraz n o w y c h narodów tradycyjnego Przekonująco nowej trady­ referat były nowych sto­ dążeń e s t e t y c z n y c h narodów radzieckich. Z z a i n t e r e s o w a n i e m przyjęty w folklorze słowiańskim został także referat N. S . S z u m a d у Prawidłowości krótkich form (ZSRR). R e f e r a t y d e l e g a c j i z C S R S rozpatrywały współczesny s t a n t r a d y c j i f o l k l o r y s t y c z ­ nej i metody rat L . К u n z a, Audiowizualne Z z a p i s y w a n i a utworów folklorystycznych. Zaciekawienie wywołał referatów muzea bułgarskich o b a r d z i e j tradycyjnej Rodzaje muzyki w refe­ CSRS. ogólnej t e m a t y c e z e szczególnym z a i n t e r e ­ s o w a n i e m spotkały się wystąpienia S t . S t o j k o w e j , ferat S t . S t o j k o w e j , i współczesnej bułgarskich R . Angełowej i T . Ż i w k o w a . R e ­ pieśni — s t a n współczesny i rozwój, zaprezentował szczegółowy przegląd bułgarskich pieśni o d połowy X I X w i e k u do d n i obecnych. Autorka zwróciła u w a g ę c y j n e j pieśni l u d o w e j w bułgarskiego i tworzenia n a najważniejsze z m i a n y zachodzące w trady­ r e z u l t a c i e społeczno-ekonomicznych p r z e m i a n społeczeństwa współczesnej kultury artystycznej wypierającej tradycję folklorystyczną. P o d o b n y c h a r a k t e r miał r e f e r a t bułgarskiej prozy ludowej, s t a w o w e tendencje podstawowej rozwoju bułgarska R. Angełowej, Współczesny stan i rozwój w którym p r z e d m i o t e m a n a l i z y były prawidłowości i p o d ­ prozy proza ludowej. ludowa, Podkreślono w choć n i m , że w zmodyfikowana, istnieje swej części nadal jako współczesna n a r o d o w a twórczość p r o z a i c z n a . Do bardziej interesujących t e o r e t y c z n y c h referatów z d z i e d z i n y f o l k l o r u należał �236 KRONIKA r e f e r a t Folklorystyka i współczesność T . 2 i w к o w a. Autor zaznaczył, že szczególnym t y p e m k u l t u r y a r t y s t y c z n e j , i t o określenie daje nego podejścia w stawia n a u c z a n i u folkloru. działalność artystyczną w specyficzne instytucje ludowe Folklor jako typ kultury artystycznej w a r u n k a c h wspólnej i folklor formy działalności jest możliwość s y n t e t y c z ­ p r a c y , którą kulturowej, przed­ uwarunkowują specjalne s o c j a l i z a c j i całokształtu a r t y s t y c z n y c h wartości o r a z s p e c y f i c z n e środki zasady rozpowszech­ n i a n i a i p r z y s w a j a n i a utworów. Zasługuje współczesnym też n a u w a g ę referat bułgarskich bajek W. Kuzmanowej, fantastycznych. T e n rodzaj Spostrzeżenia o stanie prozy do dziś zachował n i e m a l pełną morfologię klasyczną wywodzącą się z k u l t u r y starożytnej. Teoretycznym stały problemom kultury d w a referaty. stawa Referat regionalnych badań kultury badań e t n o g r a f i c z n y c h Autor stwierdził, ludowej jest ludowej i ludowej, j e j d z i e d z i c z e n i a poświęcone z o ­ Metodyczna S t . G e n с z e w a, i metodologiczna postawił z a g a d n i e n i e o c e n y z punktu widzenia w y b o r u tematyki, metodyki i iż k o n i e c z n y m w a r u n k i e m podejście historyczne oraz pełnego i szerokiego rozszerzenie zakresu pod­ regionalnych metodologii. badania kultury problematyki, poza którą pozostają j e s z c z e t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k , n p . k u l t u r a ludności m i e j s k i e j , w p ł y w i n s t y t u c j i s o c j a l n y c h n a s t a n i rozwój k u l t u r y l u d o w e j i t d . Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m i obrzędy jako obrzędów i obyczajów nizmu dziedzictwo przekazywania zjawisk spotkał się referat Т. К kulturowe, ludowych kultury, jako jako Ludowy o 1 e w e j, naświetlający szereg problemów systemów elementu polifunkcjonalnych, obyczaj dotyczących jako k u l t u r y , a także j a k o z z a k r e s u p s y c h i c z n y c h stereotypów człowieka. Podkreślone zostały społeczne i s a k r a l n e j a k o istotne m o m e n t y Wyjaśniono k i l k a problemów w Postawiono i wyjaśniono funkcjonowania związku z o b y c z a j a m i problem tradycji w związku funkcje obyczajów i obrzędów. i świadomością z mecha­ oryginalnych estetyczną. mechanizmami rozwoju kultury. 10 m a j a odbyło się u r o c z y s t e zamknięcie s y m p o z j u m p r z e z S t . Stojkową i prof. W . Chadżinikołowa, d y r e k t o r a I n s t y t u t u Etnograficznego. P o d s u m o w a n e zostały r e ­ z u l t a t y o b r a d i nakreślony w ogólnym z a r y s i e p r o g r a m następnego s p o t k a n i a . U c z e s t ­ ( niczące delegacje wyraziły życzenie, a b y o r g a n i z o w a n i e stało się tradycją bułgarskiej będą o n e o r g a n i z o w a n e etnografii. podobnego t y p u Kierownictwo co d w a l a t a . W y k o n a n i e sympozjum sympozjów postanowiło, że tego p o s t a n o w i e n i a stworzy możli­ wości stałego r o z s z e r z a n i a kontaktów bułgarskich folklorystów i etnografów z e s p e ­ cjalistami z i n n y c h krajów socjalistycznych. Spotkania te będą przynosiły jeszcze szerszą wymianę doświadczeń i staną się szczególnie w a ż n e d l a współczesnego e t a ­ p u r o z w o j u f o l k l o r y s t y k i i etnografii. Tatiana I SYMPOZJUM POŚWIĘCONE LUDOM Kolewa KOCZOWNICZYM (Sofia) I ICH ROLI W F O R M O W A N I U SIĘ C Y W I L I Z A C J I Ś R O D K O W E J A Z J I , U Ł A N Pomiędzy 7 i 11 m a j a pozjum splotem 1973 r. odbyło się w poświęcone a k t u a l n i e p r o w a d z o n y m zagadnień rzucających światło U ł a n B a t o r międzynarodowe studiom nad problemem, na BATOR proces historyczny i określających rolę o r a z z n a c z e n i e ludów k o c z o w n i c z y c h w sym­ a raczej n a d Azji formowaniu Środkowej się z e s p o ­ łów c y w i l i z a c y j n y c h w tej części świata. Słusznie podkreśla się, że s t u d i a n a d kulturą i n n y c h obszarów A z j i były i są p r o w a d z o n e n a d a l w c a l e i n t e n s y w n i e i w różnych k i e r u n k a c h . N a t o m i a s t zgoła i n a ­ c z e j przedstawiają się studia procesów c y w i l i z a c y j n y c h w A z j i Środkowej u ludów �237 KRONIKA zamieszkujących rozległy o b s z a r przez masyw Sajano-Ałtajski, zamknięty o d południa p r z e z H i m a l a j e , o d północy od zachodu między Pamirem i górami i od w s c h o d u p r z e z C h i n - g a n . W y n i k i t y c h studiów są z d e c y d o w a n i e jące, zwłaszcza oceniając j e o d strony nomadologii. Dodajmy, Tiań-Szań niewystarcza­ 1 że w s p o m n i a n y wy­ żej o b s z a r był z a l u d n i o n y p r z e z człowieka p i e r w o t n e g o s t o s u n k o w o wcześnie, t u p o ­ wstał i rozwinął się p i e r w s z y z a s a d n i c z y podział działalności gospodarczej człowieka, t u b o w i e m rozwinęło się p r o w a d z o n e n a wielką skalę k o c z o w n i c z e pasterstwo. T u także uformowała się s w o i s t a więź społeczna u p l e m i o n koczowniczych, powstały mocne s y s t e m y sojuszów i potężne państwa nomadów. Sympozjum w poświęcone Ułan B a t o r ludom pod p r o t e k t o r a t e m koczowniczym UNESCO. Azji Środkowej Właściwymi zorganizowano gospodarzami sympozjum była M o n g o l s k a A k a d e m i a N a u k i M o n g o l s k a N a r o d o w a K o m i s j a do Badań C y w i l i ­ zacji Centralnej Azji. Dodajmy, punktem programu naukowej że s y m p o z j u m w U ł a n B a t o r było n i e j a k o k o l e j n y m działalności K o m i t e t u do Badań C y w i l i z a c j i A z j i C e n ­ t r a l n e j . K o m i t e t ten został powołany w odpowiednich ekspertów przy 1967 r. w Paryżu, p o o d b y t y m UNESCO. posiedzeniu N a c z e l e tego k o m i t e t u stanął Akademik B. G . G a f u r o w . P o d a u s p i c j a m i K o m i t e t u do Badań C y w i l i z a c j i A z j i Środkowej g a n i z o w a n o już szereg k o n f e r e n c j i i sympozjów o następującej t e m a t y c e : w w Duszanbe (ZSRR) odbyła się k o n f e r e n c j a poświęcona h i s t o r i i , archeologii t u r z e A z j i Środkowej w epoce k u s z a n i d z k i e j . W międzynarodowym sympozjum Dehli (Indie) zrelacjonowano odbyła się k o n f e r e n c j a wyniki studiów poświęcona nad twórczością historii idei ludów A z j i . W r o k u 1970 w I s l a m a b a d z i e ( P a k i s t a n ) z o r g a n i z o w a n o odbyło się sympozjum poświęcone archeologii konferencję poświęconą i historii A z j i temat: „Społeczny i kulturowy rozwój krajów Azji Środkowej w (Afga­ Środkowej. I ostatnio w 1972 r. w A s z c h a b a d z i e ( Z S R R ) odbyło się międzynarodowe na 1970 r. Centralnej studiom historii n a u k i ludów A z j i Centralnej. W t y m s a m y m r o k u w K a b u l u nistan) i kul­ 1969 r. w S a m a r k a n d z i e ( Z S R R ) n a artystyczną p l e m i o n k o c z o w n i c z y c h A z j i C e n t r a l n e j w epoce Timurydów. W w zor­ 1968 r. sympozjum końcu X I X i n a początku X X w . " W pracach z 22 krajów sympozjum w Ułan Azji, Afryki, Ameryki Bator wzięło udział około 300 uczestników i E u r o p y . N a pięciu p l e n a r n y c h posiedzeniach wygłoszono 63 referaty i 22 k o m u n i k a t y . Do w ułanbatorskiego sympozjum t w o r z e n i u się c y w i l i z a c j i A z j i trzeba podchodzić z wielu poświęconego ludom koczowniczym i ich roli Środkowej, z e względu n a s p e c j a l n e okoliczności, stron. N i e ulega w i e l k i e j ilości u c z o n y c h o r e n o m i e ś w i a t o w e j k w e s t i i , że udział w 2 sympozjum tak s t w a r z a mocną podstawę do j a k n a j ­ k o r z y s t n i e j s z e j o c e n y o b r a d i i c h wyników. Zresztą w s z y s t k i e referaty i k o m u n i k a t y wygłoszone n a s y m p o z j u m zupełnie specjalną zostaną ogłoszone d r u k i e m w w i e l u językach. wymowę O z n a c z a to, że w m o n g o l s k i m dźwięk rozwój bardzo liczny udział uczonych Natomiast mongolskich. środowisku i n t e l e k t u a l n y m znalazł b a r d z o s i l n y o d ­ badań nad Azją prowadzonych przede wszystkim 1 G r a n i c e A z j i Środkowej podane zostały w g k o n c e p c j i b a d a w c z e j 2 W b a r d z o l i c z n y m zespole u c z o n y c h m o n g o l s k i c h szczególnie mocną grupę s t a ­ nowili A. gwałtowny posiada lingwiści, h i s t o r y c y i a r c h e o l o g o w i e : A . Łuwsandendew, C. B. Szirendyba. Darndiusuren, Zuwsanżow, Nacagdorż, B . Odeł, R i n c z e n , N. S e r - O d ż a w , P e r l e c i i n n i . Grupę u c z o n y c h r a d z i e c k i c h r e p r e z e n t o w a l i : B . L i t w i n s k i j , I . Złatkin, G . Sanżejew, O. A k i m u s z k i n , W. W o ł k ó w , E . N o w g o r o d o w a i i n n i . Francję reprezentował R . H i r s z m a n , U S A — O. L a t t i m o r , N R F — W. H e i s i g , N R D — K . H u b e r i P . F i t z e . �238 w KRONIKA samej Azji. intelektualne Wschodem J a k słusznie się p o d k r e ś l a , środowiska s zamieszkujące obszary umownie intelektualne zwane n i e życzą sobie pozostawać n a d a l b i e r n y m p r z e d m i o t e m n a całym k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m , w p r a w d z i e i nie tylko Środkowym i Dalekim badań. Prawie z różną ostrością, d o j r z e w a kwestia s t a w i a n i a zagadnień środowiskowych p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i n a u k i n a r o d o w e j i szu­ k a n i a rozwiązań p r z e z narodową kadrę badaczy. W a r t o t u zwrócić uwagę, że w c a l e niełatwa do rozwiązania sprawa, kto i nad czym winien pracować, szczególnie j a s k r a w o stanęła n a X X I X Międzynarodowym K o n g r e s i e Orientalistów w Paryżu К Niemniej zujące skomplikowane i trudne do r a m międzynarodowej jednoczącą i koordynującą też n a r o d o w e i regionalne, do p r a k t y c z n e g o współpracy. mają odtąd obejmujące rozwiązania są k w e s t i e Otwarta pozostaje spełniać o r g a n i z a c j e swym nawią­ k w e s t i a , c z y rolę międzynarodowe, c z y zasięgiem zarówno poszczególne d y ­ s c y p l i n y , j a k i obszary. N i e osłabiając w n i c z y m w y r a z u t y c h k w e s t i i p o z o s t a w i m y i nawiążemy ponownie ryków mongolskich do obrad sympozjum (i n i e t y l k o historyków) tematyce i problematyce kowoazjatyckich wiążącej i formowaniem t y c z y studiów a r c h e o l o g i c z n y c h w ostatnio daje się z b a r d z o je jednak na uboczu Ułan-Bator. W środowisku w c z e s n y m i układami k u l t u r się i c h s p e c y f i k i . U w a g a t a oczywiście i językoznawczych, p r o w a d z o n y c h r o z m a c h e m n i e od dziś. W y n i k i a r c h e o l o g i c z n e j histo­ się zauważyć z w r o t k u i filologicznej środ- nie do- z wcale dużym myśli b a d a w c z e j na ogół j e d n a k n i e wychodziły poza krąg u c z o n y c h specjalistów. Możemy- powiedzieć, że ten k i e r u n e k studiów w p r a w d z i e zasilał, a l e n i e kształtował głównego n u r t u myśli h i s t o r y c z n e j . Z a i n t e r e s o w a n i a przeszłością M o n g o l i i kim n a końcowym etapie koncentrowały się przede w s z y s t ­ o k r e s u mandżurskiego, o k r e s i e a u t o n o m i i i głównie n a w a l c e sił r e w o l u c y j n y c h z d z i e d z i c t w e m przeszłości i n a zwycięstwie u s t r o j u s o c j a ­ listycznego w Rewolucja k r a j u . J e s t to o b j a w w bowiem postawiła przed określonym narodem sensie naturalny mongolskim społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . N i c więc dziwnego, wizję że m o n g o l s k a i zrozumiały. budowy nowego myśl h i s t o r y c z n a koncentrowała się p r z e d e w s z y s t k i m n a a n a l i z i e i ocenie wydarzeń ostatniego lecia. Rozbudzona refleksja h i s t o r y c z n a przepełniona a k c e n t a m i oceniającymi stu­ cha­ r a k t e r y z u j e bodaj każde społeczeństwo, znajdujące się w p r o c e s i e gwałtownych p r z e ­ m i a n , społeczeństwo odzyskujące l u b zyskujące samodzielność państwowo-narodową, zmierzające k u m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r k i pierwszym zadaniem podejmowanym i form życia zbiorowego. Toteż zazwyczaj p r z e z n o w o kształtujące się środowisko inte­ l e k t u a l n e — h u m a n i s t y c z n e j e s t próba r o z r a c h u n k u z p r o c e s e m h i s t o r y c z n y m , p r z e d e w s z y s t k i m z najbliższymi jego e t a p a m i . Żywsze, kowej niemal programowe zainteresowanie wskazywałoby n a to, że w m o n g o l s k i m dawnymi kulturami Azji środowisku i n t e l e k t u a l n y m Środ­ dojrzała s y t u a c j a , żeby do tego o b r a c h u n k u włączyć n a w e t zamierzchłą przeszłość stepowców. K i e r u n k i tego o b r a c h u n k u rysują się całkiem wyraźnie. Częściowo o d n a j d u j e m y w r e f e r a t a c h składających się n a porządek o b r a d n a u k o w y c h kongresów, w a n y c h pod a u s p i c j a m i K o m i t e t u badań c y w i l i z a c j i A z j i Środkowej, j a k i w gramie badawczym U N E S C O . Pełną inicjatywę mongolską r e j e s t r u j e m y je organizo­ pro­ oczywiście n a Międzynarodowym S y m p o z j u m w U ł a n B a t o r . T a k b o w i e m r o z u m i e m y hasło, pod którym pomyślane zostało s y m p o z j u m , dobór i ilość tematów, z którymi uczeni mongolscy, oraz rezolucje i postulaty badawcze 3 E . T r y j a r s k i , Sto pięćdziesiąt n i a 1ЭТЗ. 4 „Le M o n d e " 22.7.1973. wystąpili n a przyszłość. lat po Champollionie, „ K u l t u r a " z 16 w r z e ś ­ �239 KRONIKA J e s t rzeczą zrozumiałą, że d l a r o z e z n a n i a s y t u a c j i w m o n g o l s k i c h s t u d i a c h n o m a d y z m u z uwzględnieniem r o l i l u d ó w k o c z o w n i c z y c h w kształtowaniu się k u l t u r Azji Środkowej, szczególną w a g ę będą posiadały A k a d e m i i N a u k , prof. S z i r e n d y b a . N a t o m i a s t wypowiedzi w sprawie prezesa zapewnienia Mongolskiej t y m studiom międzynarodowego p o p a r c i a i s t w o r z e n i a d l a n i c h właściwych f o r m organizacyjnych dużą w a g ę UNESCO, i z n a c z e n i e mają doświadczenia specjalnego delegata pana dr. M . B a m m a t a . W oświadczeniu s w o i m d r M . B a m m a t a mocno podkreślił z n a c z e ­ nie badań n a d p r o b l e m e m nomadyzmu w s k a l i światowej, uwzględniając p r z y t y m rolę, jaką może odegrać n a u k a m o n g o l s k a wiązywaniu węzłowych kwestii w s t a w i a n i u pytań b a d a w c z y c h formowania się cywilizacji i roz­ środkowoazjatyckich. J e s t p r z y t y m rzeczą charakterystyczną, że zarówno n a międzynarodowym zjum w Ułan narodowym kwestie Bator j a k i n a odbywającym się o d w a miesiące później sympo­ między­ k o n g r e s i e orientalistów w Paryżu, stanęły p r z e d u c z e s t n i k a m i t e s a m e zasadnicze — u s t a l e n i e , że t a k p o w i e m y , mandatów uprawniających do studiów n a d Azją. O i l e w U ł a n B a t o r n a gorący a p e l p r z e d s t a w i c i e l a U N E S C O , dr. M . B a m m a t a , 0 zwiększenie w b a d a n i a c h n a d Azją r o l i u c z o n y c h a z j a t y c k i c h o d p o w i e d z i a n o k o n ­ struktywną rezolucją i wieloletnim planem badań międzynarodowych, w Paryżu analizą szeroką doszło do o s t r y c h zadrażnień i napięć . 5 We wstępnym skalę potrzeb referacie badawczych programowym prof. nad nomadyzmem Szirendyb stepowym objął i uwypukloną k o c z o w n i c z y c h w kształtowaniu c y w i l i z a c j i A z j i Środkowej. S t a n o w i s k o go środowiska i n t e l e k t u a l n e g o chunków sunków z przeszłością, w Azji prof. S z i r e n d y b sięgających przedstawił poprzez protomongolskich Środkowej. L i k w i d a c j a „białych i plam" rolę ludów mongolskie­ pryzmat obra­ wczesnofeudalnych w dziejach Azji sto­ Środko­ w e j — j a k to określił prof. S z i r e n d y b zgodnie z założeniami m o n g o l s k i e g o środowiska intelektualnego — winno nastąpić nie tylko w wyniku reinterpretacji dotychczasowych, lecz przede w s z y s t k i m przez znaczne u a k t y w n i e n i e od 20 l a t p r a c n a d s t w o r z e n i e m materiałowej. S z e r o k i h o r y z o n t po­ z n a w c z y d l a badań n a d d z i e j a m i l u d ó w s t e p o w y c h i n a d rolą, jaką o d e g r a l i w for­ mowaniu szerszej b a z y osiągnięć prowadzonych się c y w i l i z a c j i środkowoazjatyckich, utrzymanie dotychczasowych może związków współpracy się utrwalić jedynie poprzez i pełnego p a r t n e r s t w a nauko­ w e g o pomiędzy archeologią, językoznawstwem i etnologią. G d y d o c h o d z i m y do źró­ deł p i s a n y c h współpraca p o s z e r z a się o s t u d i a h i s t o r y c z n e . Gwarantem zabezpieczającym rozwój badań m o n g o l s k i c h w zakresie nomado- logii jest u t r z y m a n i e i poszerzenie kontaktów i współpracy z i n n y m i środowiskami naukowymi. W studiach kultur A z j i Środkowej rejestruje się t r a d y c y j n e związki z nauką rosyjską i szczególnie m o c n e więzy z nauką radziecką. Wspólne r a d z i e c k o - m o n g o l s k i e e k s p e d y c j e a r c h e o l o g i c z n e , w i d z i a n e od s t r o n y w y n i k ó w , pozwalają także myśleć o k o o r d y n a c j i p r a c z b a d a c z a m i r a d z i e c k i m i działającymi w Kazachstanie, Kirgizji, Buriatii i w Tuwie. M ó w i ą c o związkach n a u k i m o n g o l s k i e j z nauką i n n y c h k r a j ó w prof. S z i r e n d y b wskazał n a zespół wspólnych korzyści płynących z w z a j e m n y c h kontaktów. Będą one różne, np. w w y p a d k u współpracy z I r a n e m , A f g a n i s t a n e m i I n d i a m i , i i n n e z nauką K r a j ó w D e m o k r a c j i L u d o w e j , Francją, A n g l i ą c z y N i e m c a m i . W przemówieniu 1 znaczeniu nauk Jakkolwiek — 5 programowym etologicznych mówił profesor w — prof. Szirendyb sporo m i e j s c a poświęcił studiach specyfiki kulturowej sympozjum „Le M o n d e " określa sytuację „ n o w y m Azji poświęcone j e s t w c z e s n y m Bandungiem". roli Środkowej. okresom �240 KRONIKA h i s t o r i i l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , n i e m n i e j w s t u d i a c h s w o i c h przywiązujemy z n a c z e n i e do badań i c h h i s t o r i i od średniowiecza do n a s z y c h d n i . wielkie W t y m m i e j s c u z a z n a c z m y , że wspólne m o n g o l s k o - p o l s k i e b a d a n i a e t n o g r a ­ f i c z n e i s o c j o - e t n o g r a f i c z n e p r o w a d z o n e są w M o n g o l i i od l a t dziesięciu. O g ó l ­ n y m , długofalowym p r z e d m i o t e m b a d a ń objęte zostały p r z e d e w s z y s t k i m p r a w i d ł o ­ wości a d a p t a c j i t r a d y c y j n e j k o c z o w n i c z e j k u l t u r y p a s t e r s k i e j do w y m o g ó w w s p ó ł ­ czesnej c y w i l i z a c j i i m o d e l u nowoczesnego państwa s o c j a l i s t y c z n e g o . Określony z e ­ spół o p r a c o w y w a n y c h tematów pozwolił n a wstępne p o d s u m o w a n i a i uogólnienia w c e l u k o n f r o n t a c j i p r z e b i e g u przeobrażeń k u l t u r y w przeszłości i obecnie. Znalazło to swój w y r a z w o p r a c o w a n i u r e f e r a t u n a s y m p o z j u m w U ł a n B a t o r , pt. Moderni­ zacja Mongolii w dwóch ustrojach politycznych . 6 Witold Dynowski IX INTERNATIONAL CONGRESS OF ANTHROPOLOGICAL AND ETHNOLOGICAL SCIENCES, W CHICAGO d n i a c h 28 s i e r p n i a do 8 września 1973 r. odbył się w dowy Kongres N a u k Antropologicznych U S A I X Międzynaro­ i Etnologicznych. Program dał się z dwóch części: właściwych s e s j i k o n g r e s o w y c h w Kongresu skła­ d n i a c h o d 1 do 8 w r z e ­ śnia w C h i c a g o o r a z z d w u d z i e s t u k o n f e r e n c j i p r z e d k o n g r e s o w y c h , głównie w d n i a c h 28-31 sierpnia, zlokalizowanych przedkongresowe g r a f i c z n a (sesja w M i l w a u k e e ) , urbanizacji w różnych ośrodkach uniwersyteckich. Zebrania poświęcone były w y b r a n y m t e m a t o m t a k i m , j a k muzeologia etno­ p r o b l e m o m f o l k l o r u (sesje w B l o o m f i e l d i C h i c a g o ) , (sesje w k i l k u u n i w e r s y t e t a c h Stanów Z j e d n o c z o n y c h i K a n a d y ) , a n t r o ­ pologii f i z y c z n e j itp. Gromadziły mniejszą liczbę osób niż właściwe sesje K o n g r e s u , toteż miały c h a r a k t e r roboczy, dawały możliwość s z e r s z e j i b a r d z i e j s p e c j a l i s t y c z n e j d y s k u s j i . W n i o s k i z k o n f e r e n c j i zostały p r z e k a z a n e o d p o w i e d n i m s e k c j o m K o n g r e s u . Kongres w C h i c a g o zgromadził około 3000 uczestników, był więc w d o t y c h c z a s o w e j h i s t o r i i Kongresów , p r z y c z y m wzięli w 1 m a l z całego świata . W 2 delegacje największym n i m udział u c z e n i n i e ­ porównaniu z K o n g r e s e m w T o k i o szczególnie l i c z n e były A m e r y k i Łacińskiej o r a z A f r y k i , j a k również I n d i i i krajów indonezyj­ s k i c h . Dość l i c z n e były p r z e d s t a w i c i e l s t w a krajów z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h o r a z k r a ­ j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h . Z t y c h o s t a t n i c h n a j l i c z n i e j s z a była d e l e g a c j a przewodnictwem pod J . W. B r o m l e j a dyrektora Instytutu Etnografii A N przewodnictwem mitetu Narodowego antropologa prof. Т. Unii Nauk radziecka pod Z S R R i polska Dzierżykray-Rogalskiego s e k r e t a r z a K o ­ Antropologicznych i Etnologicznych w Polsce. Z środowiska etnograficznego brało w n i e j udział s i e d e m osób . 3 8 W. D y n o w s k i , tycznych, 1 Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-poli­ [w:] S t u d i a m o n g o l s k i e , W r o c ł a w 1973. Por.: A. Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie Kongresie Nauk Międzynarodowy 3-10 VIII Etnologia t. 9: 1965, s. 186 п., oraz W. D y n o w s k i , Międzynarodowym VII K u t r z e b a - P o j n a r o w a , japousfca jej Antropologicznych Kongres Nauk 1964, „Etnografia P o l s k a " , obraz na VIII i Etnologicznych w Tokio, s t a n i e podać, gdyż w mate­ „Etnografia P o l s k a " , t. 14: 1970, c z . 1, s. 103 n . 2 Dokładnej liczby uczestników n i e jesteśmy w riałach k o n g r e s o w y c h n i e otrzymaliśmy l i s t y uczestników. 1 ska, M. D r J . K . M a k u l s k i , prof. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , doc. B . Kopczyńska-Jawor- d r K . P i e t k i e w i c z , d r B . K o h u t n i c k i , m g r K . Skłodowska-Antonowicz Znamierowska-Prüfferowa. grafów W programie polskich: A. Kutrzeby-Pojnarowej, w a l e w s k i e g o i K . Skłodowskiej-Antonowicz Kongresu było pięć referatów B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, oraz A. i prof. etno­ Z. M . K o ­ Kunczyńskiej-Irackiej. �241 KRONIKA Organizacja Kongresu spoczywała w rękach Komitetu Wykonawczego Unii, którego przewodniczącym był prof. S o l T a x z U n i w e r s y t e t u C h i c a g o , a s e k r e t a r z e m g e n e r a l n y m prof. L a w r e n c e K r a d e r z K a n a d y ( U n i w e r s y t e t Waterloo, O n t a r i o ) . B e z ­ pośrednim o r g a n i z a t o r e m Program K o n g r e s u był między i n n y m i U n i w e r s y t e t C h i c a g o . k o n g r e s u obejmował p o n a d d w a tysiące referatów o m a w i a n y c h w 106 s e s j a c h . O b r a d y odbywały się w c z t e r e c h równoległych z g r o m a d z e n i a c h , p r z y c z y m 4 n a dyskusję w j e d n e j s e s j i p r z e z n a c z a n o n a ogół d w i e godziny (tylko n a w y b r a n ą problematykę metodologiczną p r z e z n a c z o n o c z t e r y godziny). Każda s e s j a miała w y ­ znaczonego przez przygotowywali organizatorów i prowadzili każdego był p o w i e l o n y . Kongresu przewodniczącego i sekretarza, którzy dyskusję. R e f e r a t y n i e były c z y t a n e , gdyż pełny tekst Przewodniczący sesji z w o ł y w a ł wcześniej z e b r a n i e r e f e r e n ­ 5 tów danej sesji, n a którym o m a w i a n o organizację d y s k u s j i , u s t a l a n o formę zagaje­ n i a o r a z listę p i e r w s z y c h dyskutantów. Miało to zapewnić należyty poziom i r z e c z o ­ wość d y s k u s j i . O r g a n i z a c j a t a przyczyniła się niewątpliwie do s p r a w n e g o przebiegu dyskusji, rozprowa­ dzone jednakże w przed związku z t y m , że n i e w s z y s t k i e r e f e r a t y Kongresem lub nawet w dniach Kongresu zostały poprzedzających dyskusję w danej s e k c j i , d y s k u t a n c i często n i e z n a l i treści w s z y s t k i c h p r z e d s t a w i o n y c h ratów i d y s k u s j a toczyła się w w zagajeniu, dowała, piewszym rzędzie wokół problematyki refe­ poruszanej a nie w przedstawionych n a Kongres referatach. Sytuacja t a spowo­ że zasadniczo słuszna koncepcja organizacyjna nieczytania referatów spotkała się z l i c z n y m i głosami k r y t y k i ze s t r o n y uczestników. Druga przerw innowacja organizacyjna polegała n a t y m , że o b r a d y toczyły się bez p r z y zmieniających się t y l k o przewodniczących s e s j i t e m a t y c z n y c h po 8 do 12 godzin dziennie. D a w a ł o to możliwość m a k s y m a l n e g o w y k o r z y s t a n i a c z a s u t r w a ­ n i a K o n g r e s u , w y m a g a ł o j e d n a k o d uczestników ogromnego wysiłku i n t e l e k t u a l n e g o i fizycznego. Oprócz dyskusji w sesjach program Kongresu przewidywał festiwal filmów e t n o g r a f i c z n y c h , w c z a s i e którego p o k a z a n o historię f i l m u etnograficznego o r a z n o w e f i l m y w y p r o d u k o w a n e w ciągu o s t a t n i c h dziesięciu lat. Ogółem w ciągu 6 d n i z a p r e ­ z e n t o w a n o ponad sto filmów w y p r o d u k o w a n y c h zarówno p r z e z l a b o r a t o r i a naukowe, j a k i wytwórnie k o m e r c y j n e . 6 Specjalną skiej" pozycję programu nicznych składających „studium k u l t u r y się n a ludność współczesnych g r e s u p r z y współudziale wali K o n g r e s u stanowiło amerykań­ polegające n a z a p o z n a n i u uczestników K o n g r e s u z życiem różnych grup e t ­ filmy działaczy o d p o w i e d n i c h t e l e w i z y j n e obrazujące problemy Stanów. społeczności każdej grupy Organizatorzy Kon­ e t n i c z n y c h przygoto­ etnicznej, jeden dzień Kongresu przeznaczono n a zwiedzanie dzielnic Chicago zamieszkiwanych przez po­ szczególne g r u p y o r a z n a s p o t k a n i a uczestników K o n g r e s u z p r z e d s t a w i c i e l a m i t y c h grup . 7 W i c z a s i e t r w a n i a K o n g r e s u c z y n n a była w y s t a w a p u b l i k a c j i e t n o l o g i c z n y c h (głównie krajów anglosaskich) oraz w y s t a w a antropologicznych artystycznych w y r o ­ b ó w rękodzieła, m a l a r s t w a i g r a f i k i l u d o w e j połączone z e sprzedażą. Do 4 d y s p o z y c j i uczestników K o n g r e s u o d d a n a Pozytywną stroną organizowania obrad była c z y t e l n i a , w tylko w której, z n a j d o - czterech grupach było to, że w s z y s t k i e o b r a d y w s e s j a c h były tłumaczone n a języki kongresowe. 5 Każdy z uczestników K o n g r e s u mógł otrzymać nieodpłatnie 20 referatów. 6 Z żalem należy stwierdzić, że zabrakło n a K o n g r e s i e filmów p o l s k i c h . 7 Program dawał możliwość z w i e d z e n i a j e d n e j z następujących d z i e l n i c : chiń­ skiej, I n d i a n amerykańskich, ukraińskiej, japońskiej, polskiej, s k a n d y n a w s k i e j , l i t e w ­ skiej, g r e c k i e j , żydowskiej, włoskiej, meksykańskiej 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 oraz kilku murzyńskich. �242 KRONIKA wały się w s z y s t k i e r e f e r a t y biuro Library ryjnych kongresowe Anthropological p u b l i k a c j i , służyło wraz Research z materiałami Group, wskazówkami które ilustracyjnymi oraz udostępniało bibliograficznymi katalogi se­ i biograficznymi oraz udzielało bieżących i n f o r m a c j i . 8 W r e s z c i e K o n g r e s o w i towarzyszyło s z e r e g d o d a t k o w y c h a t r a k c j i w postaci z w i e ­ d z a n i a muzeów C h i c a g o o r a z t r z e c h s p e k t a k l i : amerykańskiego k o n c e r t u 9 folklory­ stycznego p r z y g o t o w a n e g o p r z e z S m i t h s o n i a n I n s t i t u t p r z y współudziale A l a n a L o m a x a , specjalnie skomponowanej z okazji K o n g r e s u opery G i a n C a r l o 10 Menottiego, pt. T a m u - T a m u , o r a z występów chóru dziecięcego z C h i c a g o . Trudno jest w krótkim problematyki kongresowej, artykule sprawozdawczym wiernie przedstawić całość t y m b a r d z i e j że p o z a k o m p l e t e m n a d e r zwięzłych s t r e s z ­ czeń referatów n i e d y s p o n u j e m y w c h w i l i obecnej pełnymi materiałami informują­ cymi o dorobku n a u k o w y m Kongresu Kongres many odbywał cultures), łecznego i się pod hasłem „Jeden rodzaj, t e m a t y k a zaś obejmowała p r o b l e m y kulturowego rozwoju człowieka, miejsca i roli kultury tradycyjnej poświęconych było problematyce wiele kultur" (One różnic i podobieństw ( n a ogólną liczbę j a k spo­ kulturowych, w e współczesnym świecie. Najwięcej etnologicznej species, zarówno fizycznego, referatów 106 s e s j i tylko 7 dotyczyło p r a h i s t o r i i , 29 antropologii f i z y c z n e j i demografii, aż 70 antropologii łecznej i k u l t u r o w e j ) n liczbę referatów zgłoszono n a s e s j e poświęcone t e m a t y c e s z e r o k o pojętego wraz spo­ . W ś r ó d problemów p o r u s z a n y c h p r z e z t e ostatnie największą folkloru z dyskusją n a d jego m i e j s c e m w e współczesnym świecie (214 referatów), p o ­ nadto n a s e s j e poświęcone k u l t u r o w y m d e t e r m i n a n t o m języka i jego r o l i w k u l t u r y i s y s t e m i e k o m u n i k a c j i (180 referatów), p r o b l e m o m n i a (94 referaty) o r a z społecznej i gospodarczej rozwoju etnicznego zróżnicowa­ d y s k r y m i n a c j i różnych grup e t n i c z ­ n y c h (98 referatów). 91 referatów poświęconych było p o z y c j i k o b i e t w społeczeństwie o r a z p e r s p e k t y w o m r u c h u kobiecego. Jeśli chodzi podejmowało o klasyczną problematykę problematykę kultów (83 etnologiczną, referaty) p r z e m i a n poszczególnych kontynentów i l u d ó w oraz to najwięcej referatów charakterystyki i (połudn. A z j i — obrazu 60 ref., A f r y k i — 53 ref., E u r o p y — 63 ref., o b s z a r u Himalajów — 42 ref., kręgu podbiegunowego — 31 ref., P o l i n e z j i i M i k r o n e z j i — 15 ref., Mełanezji — 13 ref., A u s t r a l i i i T a s m a n i i — 4 ref.). Szczególną uwagę poświęcono etnologii m o r s k i e j (42 referaty). Wśród problemów metodologicznych n a czoło wysuwały się rozważania s t o s o w a n i e m metody m a r k s i s t o w s k i e j w etnologii (23 referaty) p o d e j m o w a n e w dużym stopniu przez zmiany kulturowej etnologów zachodnioeuropejskich, adaptacji n y m p e r s p e k t y w o m t e o r e t y c z n y m współczesnej, d a w n e j 8 W 9 10 czasie Kongresu of Anthropology) Field badania i procesów u r b a n i z a c j i (52 referaty), społeczności g m i n n e j współczesnych p r z e m i a n (48 referatów), k u l t u r o w e j (Directory problematyka Museum gromadzono of Natural Przedstawiono W i r g i n i i , Południowej również noty w y d a w a n e g o przez Current występy History i Museum obrazujące folklor K a r o l i n y , Georgii, Alabamy, (28 referatów), i przyszłej etnologii do rejestru nad zresztą i jej głów­ (59 r e - antropologów Anthropology. of Science stanów: and Industry. Kentucky i zachodniej Mississippi, Luiziany, A r k a n z a s i Nowego Meksyku. 11 Referaty kongresowe będą o p u b l i k o w a n e logy p r z e z h o l e n d e r s k i e w y d a w n i c t w o 12 Rada Stała utrzymywania w U n i i obradująca programie łego nią z a i n t e r e s o w a n i a . w 1974 r. w s e r i i W o r l d Anthropo­ Mouton. w czasie Kongresu kongresu problematyki rozważała nawet celowość prehistorycznej wobec t a k m a ­ �243 KRONIKA feratów). O s o b n e chologii m i e j s c e zajmowała p r o b l e m a t y k a (93 referaty). muzeologii Uderzająco mało ( o m a w i a n o j e co p r a w d a było p s y c h o l o g i i społecznej i referatów n a osobnej sesji poświęconych etnopsy- problemom przedkongresowej) oraz do­ kumentacji i informacji naukowej w dziedzinie n a u k antropologicznych. Wnioski z dyskusji w sesjach i z konferencji k a z a n e do o p r a c o w a n i a plenarnego zebrania K o n g r e s u . 1 3 1 (Urgent Komisja wej Odnośnie do p r o b l e m a t y k i Anthropology) przedstawiła K o n g r e s o w i dawczych i publikowania poświęcona 14 propozycję Current go w nych przy pomocy grona zasygnalizowała potrzebę standardowych zostały prze­ etnologa: dokumentacji kulturo­ bieżącego r e j e s t r u p r a c w gromadzenia naukowców filmom ba­ infor­ s p e c j a l n y m ośrodku i s t y ­ ekspertów — j a k i specjalne przez stawianych interesującej Ponadto badawczych badaczy, opracowania wymagań prowadzenia międzynarodowego zarówno p r z e z i n d y w i d u a l n y c h pilnej Anthropology. m a c j i o istniejących p i l n y c h p o t r z e b a c h mulowanie przedkongresowych s p e c j a l n y m k o m i s j o m , które przedstawiły j e do a k c e p t a c j i i etnologicznym badań prowadzo­ instytucje. Wreszcie filmowców tak, a b y pewnych były przy­ d a t n e do celów b a d a w c z y c h . 4 (Visual Komisja ponowała filmowej Anthropology) poświęcona w i z u a l n e j 15 opracowanie w pierwszym rzędzie światowego również potrzebę s t w o r z e n i a sów f i l m o w y c h metody powszechnie oraz rozpowszechniania dostępne. P o n a d t o wśród etnologów, a n a u k o w e j stworzenia światowych archiwum tych Komisja komitetów, bibliograficznych nauk tak, aby zapi­ stały danych z zakresu wizualnej w które d l a potrzeb przystąpiły do antropologii, antropologicznych, dyskusji słownika problemów dokumentacji do p r a c naukach antropologicznych 16 się filmowych p r o b l e m a t y k i etnologicznej w ś r ó d filmowców. W centrów 5 dokumentacji szereg etnograficznych filmów postulowała potrzebę n a u c z a n i a t e c h n i k p o n o w a n o , a b y spowodować włączenie tego p r o g r a m u histrii zapro­ dokumentacji różnych rodzajów k u l t u r , z e szczególnym położeniem n a c i s k u n a k u l t u r y ginące. Wnioskowała grona dokumentacji programu celu zapro­ UNESCO. powołała ze swojego nad opracowaniem biograficznego mikrofilmowania norm antropologów, źródeł, normalizacji k l a s y f i k a c j i zbiorów m u z e a l n y c h c z y k o m p u t e r y z a c j i itp. Komisja wyraziła chęć zajęcia się w przyszłości s p r a w ą o c e n y publikacji do­ k u m e n t a c y j n y c h z p u n k t u w i d z e n i a i c h przydatności d l a badań. Już w c z a s i e t r w a ­ nia Kongresu członkowie Komisji opracowali które chciałyby w przyszłości wziąć udział w norm graficznych, 6 przedstawiła który pracował dotyczyły głównie s p r a w y kolekcjonerstwa kolekcjonerstwa rzające do e w e n t u a l n e g o wnioski Międzynarodowego n a konferencji ustosunkowania prywatnego. prywatnego zgodne jest o n o z etyką 1 3 dwóch ankiet dla osób, projekt bibliograficznych. Komisja jącego projekty j e j p r a c a c h o r a z opracowała Komitetu przedkongresowej. się środowiska m u z e a l n e g o Szczególną uwagę zwrócono Etno­ Komitetu do w z r a s t a ­ na zwalczanie wśród pracowników m u z e a l n y c h podkreślając, że n i e ­ zawodową. Komisja zaproponowała pewne włączenia t a k i c h zbiorów p r y w a t n y c h środki zmie­ do zasobów muze- K o m i s j i powołano 10, z czego 4 poświęcone były antropologii sprawom Muzeów Wnioski fizycznej, jedna o r g a n i z a c y j n y m U n i i . D w i e K o m i s j e 7 i 8 poświęcone s p r a w o m nauczania i d y s k r y m i n a c j i n i e przedstawiły wniosków. 14 Przewodniczyła j e j A n n a H o h e n w a r t z A u s t r i i . 15 Przewodniczył jej J e a n Rouch z Francji, garet M e a d z U S A . 16 Przewodniczył j e j H a n s Panofsky. współpracowała z nią ściśle Mar­ �244 KRONIKA alnych oraz omówiła ograniczenia sprawę nielegalnego należytej obrotu dokumentacji dobrami zbiorów kultury. Ponadto muzealnych oraz Komisja sprawę po­ dorobek o b r a d K o n g r e s u nie­ w s z e c h n e j dostępności tej d o k u m e n t a c j i . Jak z powyższego przeglądu widać, o b i e k t y w n y zależnie o d bardzo czesnej nieraz burzliwych problematyce ludów i łecznej k o b i e t c z y k u l t u r o w e j tyczących szych organizacji badań o r a z grup dyskusji w s e s j a c h (sesje etnicznych dyskryminowanych, roli wojen) wyraża się głównie w międzynarodowego wysiłków w naukach antropologicznych w la celu życia polepszenia spo­ stanu informacji i dokumentacji Kopczyńska-Jaworska NAUKOWA HISTORII KONTAKTÓW P O L S K O - R O S Y J S K I C H W DZIEDZINIE WROCLAW, ją Wrocławski ETNOGRAFII, 19-20 I X 1973 Oddział P T L , Zakład H i s t o r i i N a u k i i Techniki PAN oraz Zarząd Wojewódzki T P P R , p r z y c z y m oddzielnie należy odnotować bisty wkład mgr. Antoniego Zgłoszono 17 referatów, aspektu problemu ludów i w Kuczyńskiego w Z S R R , zwłaszcza których z n a k o m i t a większość zaś S y b e r i i . J e s t to t e m a t jeszcze stopniu s z e m u środowisku i h i s t o r y k o m n a s z e j dzieło t y c h dorobek u z n a n y w szewskiego Polaków, którzy włączony tej odegrali rolę dotyczyła jednego niedostatecznie dotąd do h i s t o r i i polskiej pionierską w poznany nauki. w pełni i którzy jest m n i e j z n a n a rola w Na­ znane pozostawili rozwoju Siero­ wiedzy (np. M . C z a p l i c k a , F . K o n , E . P i e k a r s k i , J . T a l k o - H r y n c e w i c z i i n . ) , l u b też b a d a c z y będących z a p o z n a n y m i etnografami zdobytej tylko opisie n a u c e z a pierwszorzędny. O b o k b e z s p o r n y c h n a z w i s k W . t a k i e , których oso­ konferencji. d y s c y p l i n y n i e jest b o w i e m c z y B . Piłsudskiego występują etnograficznej przygotowanie tytułowego, m i a n o w i c i e udziału Polaków w e t n o g r a f i c z n y m niewystarczającym nawet do­ najpilniej­ . KONFERENCJA Zorganizowały pozycji propozycjach naukowegopodjęcia Bronisława POŚWIĘCONA poświęcone w s p ó ł ­ mimo sławy i n n y c h d y s c y p l i n a c h (dotyczy to m i n . t a k i c h orientalistów, j a k J . K o ­ w a l e w s k i i W. K o t w i c z ) . Drugą opisów uszły na lukę w naszej etnograficznych uwagi rozwój badaczy wiedzy wiedzy stanowi (pozostawionych i nie wywarły o l u d a c h , którym dorobek w całej języku poważniejszego były plejady polskim autorów lub nawet poświęcone. R y s u j e żadnego ich specjalistom kwestii mentów, które materiałów wiedzy 17 jako pomocniczego wysunięto n a k o n f e r e n c j i mogą mieć pozostając etnograficznej w materiału propozycję j e s z c z e wartość zapomnieniu źródłowego. opublikowania naukową. Wprawdzie n i e brała udziału w i została powtórzona przez W inne, ostatniej takich frag­ większość tych procesie późniejsze doko­ udostępnie­ tej wypisów które wpływu się p o t r z e b a n a n i a a n a l i z y i c h wartości z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o r i i d y s c y p l i n y o r a z nia takich lub rosyjskim), kumulowania badania. Naj- K o m i s j a 10 przedstawiła s z e r e g p r o p o z y c j i o r g a n i z a c y j n y c h zmierzających do u a k t y w n i e n i a p r a c U n i i między z e b r a n i a m i Kongresów. 18 Należy nadmienić, cjalne wydawnictwo że podobnie j a k w latach poprzednich pod redakcją prof. W. D y n o w s k i e g o resowań i dorobek etnografii dana przez I H K M P A N . ukazało się spe­ obrazujące z a k r e s z a i n t e ­ polskiej. P u b l i k a c j a w języku a n g i e l s k i m została w y ­ �245 KRONIKA prawdopodobniej naukowym, więc i c h o p u b l i k o w a n i e może mieć jednak n i e o d e g r a decydującej pomocnicze roli w z n a c z e n i e weryfikujące w poznaniu odniesieniu do p e w n y c h u s t a l o n y c h już wniosków c z y hipotez. Podczas Syberii konferencji wskazywano też na emocjonalny i i n n y c h obszarów Z S R R wynikający aspekt z narodowej polskich przynależności badań badaczy, j a k też h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń i c h obecności n a obczyźnie. W y d a j e się w s z a k ­ że, iż t e n właśnie aspekt, w porównaniu z poprzednio w s p o m n i a n y m i ( h i s t o r y c z n y m i naukowym), doczekał się pełniejszego o p r a c o w a n i a w skiego Syberyjskie W szlaki referacie dokonanych Z. przez tychczasowym przeprowadzona postępowania. bionej z takiej oceny zastosowaniem Niestety, krytyki gółowością J a s i e w i c z a znalazły Polaków o b s e r w a c j i braku postaci książki A . Kuczyń­ oraz i n n y c h publikacji. się propozycje i badań ludów każda podjęta odpowiednich przedstawione referaty w dotyczące Azji przyszłości rygorów podejmowały próbę w e r y f i k a c j i oceny próba w i n n a i właściwego n i e zawierały w materiału, n i e k i e d y grzeszyły ogólnikowością i rzadko metody radzieckiej. Przy do­ być schematu większości pogłę­ l u b nadmierną s z c z e ­ ustaleń poszczególnych c z y . W y n i k a to w p e w n y m s t o p n i u z faktu, iż w s p o m n i a n a k o n f e r e n c j a była bada­ pierw­ szą poświęconą t a k o b s z e r n e m u p r o b l e m o w i i n i e podlegała ograniczającym i uści­ ślającym k r y t e r i o m , które Referaty konferencji z pewnością winny n i e złożyły się w być z a s t o s o w a n e s u m i e n a generalny przy następnych. obraz stanu pol­ s k i c h badań n a o b s z a r a c h R o s j i , dominowało b o w i e m z a i n t e r e s o w a n i e Syberią. P o ­ nadto kacji zabrakło n i e t y l k o a n a l i z y wartości ich wyników opracowania według naukowe. profesjonalne tych badań, l e c z także próby podstawowego s c h e m a t u — Odrębnemu p o t r a k t o w a n i u r e l a c j e różnego t y p u o r a z materiały spodziewać m e t o d y c z n i e g r o m a d z o n e materiały. B r a k i badań polskiego i c h rozwinięcia, między oraz należy poddać pamiętniki i n i e ­ te wskazują, że t a k ważny t e m a t podjęty p r z e z konferencję miotem zaawansowanych klasyfi­ źródłowe środowiska innymi dzięki n i e był j e s z c z e p r z e d ­ etnograficznego i należy i n i c j a t y w i e ośrodka się wrocław­ skiego, której w y r a z e m była k o n f e r e n c j a . O n e g a t y w n y c h s k u t k a c h d o t y c h c z a s o w e g o nikłego zainteresowania dokonaniami poprzednich generacji polskich badaczy mó­ wił A . Kuczyński w wystąpieniu końcowym. Godny pewne odnotowania referaty wydaje przedstawicieli się fakt, że zasłużenie najwyższą i n n y c h d y s c y p l i n , zwłaszcza tych, ocenę uzyskały którzy pokusili się o s y n t e t y c z n e p r z e d s t a w i e n i e w y b r a n y c h zagadnień. Należy t u wymienić wszystkim J . Róziewicza, Polsko-radzieckie 1939, o r a z T . Słabczyńskiego, Związki Towarzystwem Można kontakty polskich w badaczy etnografii ludów Syberii przede latach z 1918- Rosyjskim Geograficznym. mieć nadzieję, że k o n f e r e n c j a spełni pobudzającą i n t e n s y w n i e j s z y c h studiów n a d w k ł a d e m p o l s k i c h b a d a c z y w radzieckiej, w którym w i n n y towarzyszyć w przyszłości rolę w podsumowujące lub s y m p o z j a . Wówczas i c h c h a r a k t e r będzie w m n i e j s z y m s t o p n i u czy informacyjny, w większym zaś wartościujący rozpoczęciu poznanie ludów sprawozdawczy i k r y t y c z n y . Dążeniem p o w i n n o być z d o b y c i e tego p r z y n a j m n i e j p o z i o m u w i e d z y o d o k o n a n i a c h j a k i osiągnęli już Węgrzy w naszym Polaków, zakresie skromniejszych liczebnie etnograficznych diów s w o i c h rodaków n a o b s z a r a c h Z S R R . Sławoj Azji konferencje Szynkiewicz stu­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09c96007e58d638a4de5df2a0c9225f5.pdf d83d22ee0ed6fd7653ab1de0573cafa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:830 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:763 Title A name given to the resource Współczesne przemiany we wsi Goworki pod wpływem zatrudnienia pozarolniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.65-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosława Cecylia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2. MIROSŁAWA C E C Y L I A DROZD WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y W E W S I G O W O R K I POD ZATRUDNIENIA POZAROLNICZEGO WPŁYWEM Celem p r a c y jest przedstawienie t e n d e n c j i (zasadniczych kierunków) i motywów podejmowania pracy pozarolniczej przez mieszkańców w s i G o w o r k i p o d Ostrołęką oraz ukazanie z m i a n , j a k i e zachodzą w niektórych dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j i postawach ludności n a skutek uzyska­ nia dodatkowego źródła dochodu. Chronologicznie obejmuje ona okres od 1945 do 1968 r . D l a uzyskania d a n y c h o t r a d y c j i zatrudnienia pozarolniczego rozpatrzono okres szerszy, a m i a n o w i c i e również dwudziesto­ lecie międzywojenne. Ostrołęka dopiero w okresie ostatnich k i l k u n a s t u l a t — przez zwię­ kszenie r y n k u p r a c y na skutek i n d u s t r i a l i z a c j i — zaczęła spełniać rolę silniejszego c e n t r u m gospodarczego i k u l t u r a l n e g o . Natomiast G o w o r k i ze względu n a swoją lokalizację przestrzenną są typową wsią podmiejską, w sąsiedztwie której w y b u d o w a n o duże zakłady przemysłowe: Fabrykę Celulozy i P a p i e r u oraz Elektrociepłownię . 1 2 1 Obszerne dane 2 Problemy dotyczące Ostrołęki z n a j d z i e Ostrołęka — dzieje działkowskiej, miasta, czytelnik w monografii Z. N i e- W r o c ł a w 1967. związane z różnymi a s p e k t a m i u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i o r a z i c h wpływem n a zaplecze wiejskie rozpatrywano w d y s c y p l i n a c h społeczno-ekonomicz- n y c h z w i e l u punktów w i d z e n i a , wnosząc do t y c h n a u k s z e r e g d e f i n i c j i i określeń. Por. n p . M . -robotnicy gromady płockiej Brudzeń przeobrażeń w i с z, Przypuszczalnie nego PAN socjologiczne, społecznej 1963; R. Turski, Socjologiczne", wodowa zacja, regionu przemian M a i i s z, badaniom rodzin i metoda Struktura w 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 miastem Polsce, W a r s z a w a socjologiczne, „Roczniki badań optymal­ Zagospodarowania podmiejskiej Krakowa. Udział 1967; J . T u r o w s k i , „Przegląd społeczno-zawodowa Między jako K u к u ło­ r o z m i e s z c z e n i a ludności", z. 4(13): w strefie rolniczo-przemysłowego, Studia przykładzie przemysłowy wsi, „Wiedza i Życie", t. 7: 1948; t e n ż e , t. 3 : 1963; t e n ż e , osiedle. na chłopów-robotników, Problematyka optymalnego urbanizacji chiopów-robotniřcóuj miasto, Zakład Chłopi- Gałaj, „Biuletyn K o m i t e t u P r z e s t r z e n n e g o Procesy społecznych badawcze 1964; t e n ż e , Wrocław—Warszawa—Kraków w zmianach tury kierunki poświęcony 1963; D. Studium „Kultura i Społeczeństwo", t. 4:1965; T . ludności, 1962; J . S u l i m s k i , Warszawa i opinie. Warszawa regionu, W s i " , t. 2 : 1964; B . rozmieszczenia Kraju rzeczywistość i Zęgąty, czynnik Socjologii Chłopi-robotnicy, Dziewicka, wsi Problemy Socjologiczny", chlopóto-robotrałców, a wsią. Struktura 1965; P . W a r s z a w a 1965. Studium miasta struk­ t. 17: „Studia społeczno-za­ Zaremba, Urbani­ �66 M I R O S Ł A W A С. DROZD 1. C H A R A K T E R Y S T Y K A WSI 3 G o w o r k i położone są na południowy zachód o d N a r w i w odległości ok. 3 k m od Ostrołęki i ok. 2 k m od Wojciechowic. W 1965 r. wieś została zelektryfikowana. Obecnie w g stanu za 1967/1968 r. obszar w s i w y n o s i : ziemia orna 100,81 h a pastwiska 10,13 h a łąki las ziemia 20,45 h a 58,85 h a 10,21 h a zajęta pod drogi i budynki . . . . Ogółem 200,45 h a Wszystko to są g r u n t y p r y w a t n e (nie istnieje żadna własność społeczna, gromadzka czy państwowa). Gleba w e w s i jest k l a s y V , V I , bardzo n i e ­ w i e l e k l a s y I V . Wydajność zbóż z ha w y n o s i 16,2 q. W e w s i jest 25 gospodarstw w t y m : do 3 ha — 1; do 4 ha — 2; do 5 h a — 5 do 6 ha — 1; do 7 h a — 4; do 8 ha — 3; do 10 h a — 2; do 12 ha — 2; do 14 h a — 1; do 15 ha — 3; do 16 ha — 1. 4 Podstawę u t r z y m a n i a mieszkańców s t a n o w i dochód z gospodarstw r o l n y c h oraz częściowo zajęcia w przemyśle i i n . Maszyny i narzędzia rolnicze wypożyczane są przez mieszkańców G o w o r e k z kółka rolniczego z sąsiedniej w s i Ł a w y (ok. 0,5 k m ) l u b z Rze­ k u n i a (ok. 3,5 k m ) . W G o w o r k a c h nie f u n k c j o n u j e żadna i n s t y t u c j a o charakterze spo­ łecznym, nie m a spółdzielni (np. mleczarskiej, ogrodniczej), koła gospo­ dyń a n i żadnych punktów usługowych. W t e j s y t u a c j i mieszkańcy ska­ zani są n a stałe k o r z y s t a n i e z placówek usługowych, k u l t u r a l n y c h i h a n ­ d l o w y c h znajdujących się w Ostrołęce l u b Wojciechowicach. Bardzo istotną rolę w w y k r y s t a l i z o w a n i u się obecnego obrazu w s i odegrały w y d a r z e n i a rozgrywające się n a j e j t e r y t o r i u m tuż przed za­ kończeniem I I w o j n y światowej. Wczesną jesienią 1944 г., w związku z przebiegającą przez G o w o r k i linią f r o n t u , cała wieś została ewakuowana. Po powrocie w s t y c z n i u 1945 r. w pierwszej kolejności przystąpiono do o d b u d o w y domów miesz­ k a l n y c h i zabudowań gospodarczych. Powagę sytuacji wzmagał fakt, że był styczeń i koniecznością stało się postawienie w j a k najszybszym cza- 3 Podstawę p r a c y stanowią materiały własne, z e b r a n e w wych w 1967-1968 r. o r a z d a n e u z y s k a n e w GRN w c z a s i e badań t e r e n o ­ R z e k u n i u , ilustrujące w da­ n y c h l i c z b o w y c h : ilość i n w e n t a r z a , powierzchnię gruntów o r n y c h , lasów, p a s t w i s k , łąk o r a z terenów zajętych p o d z a b u d o w a n i a gospodarcze i drogi z a l a t a 1967-1968. 4 Według przeprowadzonej w 1967 r. k l a s y f i k a c j i , t o w e płacone są o d H I , I V , V k l a s y gleby. dotąd b o w i e m p o d a t k i g r u n ­ �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI 67 GOWORKI sie „dachu n a d głową" d l a siebie i inwentarza. Brakowało k o n i , które z a r e k w i r o w a l i wycofujący się Niemcy, żywności i ziarna na siew. T y l k o n i e l i c z n y m ocalało ziarno zakopane w dołach przed odejściem ze w s i . Opuszczając wieś zabierano t y l k o najniezbędniejsze p r z e d m i o t y , i n w e n ­ tarz i żywność. W czasie działań w o j e n n y c h zniszczeniu uległy maszyny i narzędzia rolnicze. Największą więc troską w pierwszych latach po w y z w o l e n i u była dla mieszkańców Goworków sprawa odbudowy budynków oraz obsiania ziemi. Brakowało wszystkiego. Było t y l k o drzewo we własnym lesie, ale b r a k k o n i niezbędnych p r z y jego zwózce stwarzał konieczność w y n a j m o w a n i a i c h od sąsiadów z okolicznych w s i za odrobek (znacznie rzadziej za p i e ­ niądze, ponieważ pieniędzy również brakowało). Gospodarstwa odbudo­ w y w a n o własnymi siłami, pomagając sobie w obrębie r o d z i n . Odbudowa ta nacechowana była ogromną prowizorycznością i tymczasowością. Z a ­ budowania stawiano z myślą o j e d n y m l u b d w u sezonach eksploatacji. Wyjątek stanowiły d o m y mieszkalne, które budowano i r e m o n t o w a n o solidniej. 2. Z A T R U D N I E N I E POZAROLNICZE MIESZKAŃCÓW GOWOREK a. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie poprzedzającym 1939 r. I n f o r m a c j e dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n i z a t r u d n i e n i a poszczególnych mieszkańców w s i w okresie bezpośrednio poprzedzającym w y b u c h I I w o j ­ n y światowej wobec b r a k u j a k i c h k o l w i e k i n n y c h źródeł zostały o d t w o ­ rzone na podstawie u s t n y c h r e l a c j i głów r o d z i n w 1967-1968 r. Podsta­ w o w e dane zawarte zostały w poniższym zestawieniu: Ilość ha Ziemia orna w ha i L a s w ha [ Łąka w ha j Dzieci w ¡ wieku nieproI dukcyjnym 32 24 6 2 26 12 10 2 8 26 14 9 3 7 5 20 10 8 2 6 3 15 9 5 7 4 15 10 4 7 5 14 8 4 2 5 3 14 4 8 2 3 2 10 6 3 1 5 3 10 5 3,5 1,5 1 4 2 3 1 5 6 8 5 2 7 4 2 6 3,5 2,5 1 5 6 2 2,5 0,5 4 3 1 2,5 1 0,5 6 3 4 2 �68 M I R O S Ł A W A С. DROZD Jak z n i c h w y n i k a przed 1939 r. w G o w o r k a c h było 15 gospodarstw o stosunkowo dużej p o w i e r z c h n i ( t y l k o 5 z n i c h zajmowało obszar 4-8 ha). Wszyscy gospodarze w e w s i posiadali ziemię (nie było bezrolnych); p r z y c z y m charakterystyczne jest, że najwięcej dzieci w w i e k u n i e p r o d u k c y j ­ n y m było w gospodarstwach największych. Dlatego też właśnie one z m u ­ szone były donajmować pracowników r o l n y c h , jeżeli nie na stałe, to sezonowo, w okresie wzmożonych prac w polu. Z a i n t e r e s o w a n i podkreś­ lają, że d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m sprzyjającym n a j m o w i była tania siła robocza. W samej w s i n i e odczuwano n a d m i a r u l u d z i do pracy, wręcz przeciw­ nie — p e w i e n i c h niedosyt. Dlatego też gospodarze z Goworek nie u b i e ­ g a l i się o uzyskanie z a t r u d n i e n i a pozarolniczego w Ostrołęce. Jak w y n i k a z i c h r e l a c j i , wąski r y n e k pracy w mieście był zajęty przez t y c h wszyst­ k i c h , którzy ziemi n i e m i e l i wcale l u b też posiadali znikomą j e j ilość, p r z y c z y m n i e było wśród n i c h Goworczan. W o m a w i a n y m okresie mieszkał we w s i t y l k o jeden rzemieślnik — szewc. Pochodził o n z Łodzi, a z chwilą osiedlenia się w G o w o r k a c h , gdzie się ożenił, zajął się wyłącznie uprawą ziemi. Dopiero znacznie póź­ niej (w 1953 r.) podjął ponownie pracę w fabryce w Ostrołęce. Podsumowując można powiedzieć, że mieszkańcy w s i G o w o r k i w o k r e ­ sie międzywojennym nie w y k a z y w a l i zainteresowania zajęciami pozaroln i c z y m i . M i e l i o n i własne, stosunkowo duże gospodarstwa rolne, n a któ­ r y c h było „dość p r a c y " . W s z e l k i m i d o d a t k o w y m i (nierolniczymi) zaję­ ciami t r u d n i l i się ludzie w okolicznych wsiach i Ostrołęce, pozbawieni całkowicie z i e m i l u b mający j e j niewiele. b. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie w o j n y i okupacji Realna wielkość poszczególnych gospodarstw uległa zmniejszeniu na s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h w okresie w o j n y . Natomiast p o l i t y k a r o l n a okupanta nastawiona z jednej s t r o n y na uzyskanie m a k s y m a l n y c h k o n t y n ­ gentów, z d r u g i e j zaś obawa młodzieży przed w y w i e z i e n i e m do Niemiec czy obozu zagłady (wywóz niepracującej zawodowo młodzieży do obozów był z j a w i s k i e m powszechnym), stworzyły konieczność podejmowania p r a c y nie związanej z p r o w a d z e n i e m własnego gospodarstwa. J a k w y n i k a z w y p o w i e d z i mieszkańców w s i , powodem podejmowania pracy pozarolniczej w okresie o k u p a c j i była „konieczność d o r o b i e n i a " na w y d a t k i związane z prowadzeniem małego gospodarstwa rolnego (a za­ t e m p r z y m u s ekonomiczny) oraz chęć uzyskania pieniędzy na cele zupeł­ nie p r y w a t n e . W obu w y p a d k a c h było t o p r z y p a d k o w e podjęcie pracy, zależne od określonej k o n i u n k t u r y , n i e związane zupełnie z zaintereso­ w a n i a m i a n i wykształceniem. Praca d w u mieszkańców w s i , którzy dostali się do n i e w o l i n i e m i e c k i e j , �Tabela L . p. Nr ewid. gospod. 17 17 17 15 21 22 23 23 11 24 I. Zatrudnienie pozarolnicze mieszkańców Goworek w poszczególnych ilość ziemi w ha 1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 latach 1957 według wysokości 1958 1959 1960 zarobku 1961 i 1962 wykształcenia 1963 1964 1965 1966 1967 1968 �с d 16 16 8 20 8 8 8 18 10 18 10 19 10 а b с d 17 а b с d 18 а b с d 19 а b с d 20 а b с d 21 а b , с d 22 19 10 7 14 13 15 14 15 6 16 а b с d 23 а b с d 24 а b с d 25 а b с d 26 а b с d а b с d — — — — fizyczni pracownicy budowlani p r a c o w n i c y straży przemysłowej fizyczni pracownicy w fabrykach i n n i (szewc, k r a w i e c , m i l i c j a n t , urzędnik) Zarobki: do 1000 zł/mies. 1000—1500 zł/mies. 1500—2000 zł/mies. p o n a d 2000 zł/mies. — — — — « — — — — �Wykształcenie: niepełne p o d s t a w o w e podstawowe z a w o d o w e i niepełne średnie pełne średnie specjalistyczne kursy zawodowe — — — — ' ' ' ' ' ' '' *' '' ' ' '" «/vvvvv\^yvwwwv^A/v — • • • • �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI GOWORKI 69 miała charakter p r z y m u s o w y . Jeden z n i c h został z a t r u d n i o n y j a k o p r a ­ c o w n i k r o l n y w gospodarstwie n i e m i e c k i m , d r u g i natomiast j a k o pracow­ nik budowlany. c. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze po 1945 r. Jak przebiegał proces podejmowania pracy poza obrębem własnego gospodarstwa w p i e r w s z y c h latach po odzyskaniu niepodległości? Do j a ­ k i c h prac szli Goworczanie? Otóż w p i e r w s z y m okresie chłopi „chwytali się każdej p r a c y j a k a a k u r a t była pod ręką". Szli do n i e j z własnym sprzętem i końmi (ten, k t o k o n i e miał), często sami, bez j a k i c h k o l w i e k narzędzi. Były to zajęcia dorywcze, k i l k u n a s t o d n i o w e , n p . p r z y b u d o w i e cmentarza poległych żołnierzy radzieckich w Wojciechowicach. W n a ­ stępnej kolejności podejmowano pracę w różnego rodzaju przedsiębior­ stwach b u d o w l a n y c h , które w związku z odbudową Ostrołęki potrzebo­ wały l u d z i . Najlepiej proces t e n z i l u s t r u j e tabela I . J a k z niej w y n i k a , mieszkańcy G o w o r e k dopiero po o d b u d o w a n i u ze zniszczeń w o j e n n y c h własnych gos­ p o d a r s t w zaczęli interesować się i n n y m i , s t a ł y m i ź r ó d ł a m i d o ­ chodu dodatkowego. Z j e d n y m t y l k o wyjątkiem b y l i to ludzie nie posiadający żadnego wykształcenia zawodowego, dlatego też poszu­ k i w a l i zajęć robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h . Z n a j d o w a l i j e najczęściej w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h , wykazujących w t y m okresie wyraź­ ne zapotrzebowanie na siłę roboczą (wynikające z b r a k u bazy technicznej i t r a n s p o r t o w e j , co powodowało, że większość prac obecnie zmechanizo­ w a n y c h w y k o n y w a n a była przez ludzi). Ludność poszukująca pracy pozarolniczej po zakończeniu w o j n y r e ­ krutowała się zwłaszcza z gospodarstw chłopskich, które uległy dalszemu r o z d r o b n i e n i u n a s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h . Obok konieczności uzys­ kania gotówki na odbudowę gospodarstwa ze zniszczeń w o j e n n y c h i spła­ tę długów, d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m decydującym o p o d e j m o w a n i u pracy pozarolniczej były p o d a t k i . W sumie w okresie od zakończenia I I w o j n y światowej do 1967 r. zna­ lazło dodatkowe, pozarolnicze zatrudnienie 26 osób z 18 gospodarstw z Goworek. Część z n i c h w t r a k c i e w y k o n y w a n e j p r a c y zdobywała wyż­ sze k w a l i f i k a c j e poprzez uczęszczanie na różne k u r s y i szkolenia. I n n i po p e w n y m czasie przestawali pracować dodatkowo i z a j m o w a l i się w y ­ łącznie własnym gospodarstwem. W k i l k u rodzinach zaczynały podejmo­ wać pracę w zakładach przemysłowych dorosłe dzieci . P r z y t y m należy oddzielnie potraktować członków r o d z i n z a t r u d n i o n y c h poza gospodar5 G o w o r k i odczuwają już p o z o r n i e p r z e l u d n i e n i e a g r a r n e . J e s t o n o w y n i k i e m z n a c z n e j ilości d z i e c i d o l a t 15 (jest i c h 45, a więc i/з ogółu ludności w s i ; o d 15 do 25 lat jest w e w s i 28 osób). 5 �70 M I R O S Ł A W A С. DROZD s t w e m r o l n y m , a oddzielnie t y c h , którzy pokończyli specjalne szkoły i są już p r a c o w n i k a m i przemysłowymi z wykształcenia, a n i e j a k i c h ojcowie na s k u t e k kursów l u b z r a c j i nabytej p r a k t y k i . Na p y t a n i e : czy G o w o r k i skorzystały z możliwości uzyskania z a t r u d ­ nienia pozarolniczego, j a k i e mieszkańcom w s i stworzyła rozbudowująca się po w o j n i e Ostrołęka, odpowiedź w y d a j e się jednoznacznie p o z y t y w n a , jeśli się weźmie p o d uwagę stan sprzed 1939 г., k i e d y n i k t nie wykonywał zawodów pozarolniczych, i obecny, g d y pracuje pozarolniczo 12 ojców r o d z i n (co stanowi V2 wsi). Ponadto należy uwzględnić fakt, że część mło­ dzieży kształci się w t e c h n i k a c h i szkołach zawodowych (część już u z y ­ skała wykształcenie zawodowe) w Ostrołęce i Wojciechowicach, z myślą o podjęciu p r a c y w przemyśle. Z pozostałych zaś młodych l u d z i większość z pewnością również będzie dążyła do zdobycia nierolniczego wykształ­ cenia. T y l k o s a m y m gospodarstwem r o l n y m zajmują się obecnie w G o w o r kach wyłącznie właściciele największych obszarowo gospodarstw, które wymagają stałej opieki r o l n i k a . Ponadto należą one do r o d z i n małodzietn y c h l u b t a k i c h , w których dzieci są jeszcze za małe, b y być pomocą w p r o w a d z e n i u gospodarstwa. 3. D O C H Ó D M I E S Z K A Ń C Ó W GOWOREK Przechodząc do porównywania wysokości dochodu pochodzącego za­ równo z gospodarstwa rolno-hodowlanego, j a k i z i n n y c h źródeł zarob­ k o w y c h należy zaznaczyć, że dochód u z y s k i w a n y w G o w o r k a c h z gospo­ d a r k i pochodzi wyłącznie z h o d o w l i (sprzedaż i k o n t r a k t a c j a świń, cieląt, źrebaków, mleka), ponieważ całość p r o d u k c j i roślinnej idzie na potrzeby własne gospodarstwa i wyłącznie h o d o w l a ma charakter p r o d u k c j i t o w a ­ r o w e j . J e d y n y wyjątek stanowią urodzajniejsze lata, g d y p l o n y są sto­ sunkowo wysokie. W t a k i c h w y p a d k a c h j e d n a k r o l n i c y wolą również zwiększyć ilość hodowanego i n w e n t a r z a (w związku z większą ilością pa­ szy), zamiast sprzedawać nadwyżki roślinne. J a k w y n i k a z t a b e l i I I w rodzinach chłopsko-robotniczych jest większa liczba osób w w i e k u n i e p r o d u k c y j n y m , a zatem roczny dochód przypada6 6 N a t e m a t d o c h o d u w g o s p o d a r s t w a c h chłopskich por. s z e r z e j M . Gospodarstwa ska, rejonach Polski biedniaków i gospodarstwa chłopów-robotników skiej rodzin chłopskich, w przemyśle b e r g, niektórych w 1952/53 г., „Zagadnienia e k o n o m i k i r o l n e j " , t. 4: 1955 ( w y n i k i u z y ­ s k a n e n a p o d s t a w i e a n a l i z y d a n y c h rachunkowości r o l n e j ) ; we Czerniaw­ w Warszawa a sprawa Chłopi-robotnicy 1963; F . K o l b u s z , produkcji a produkcja rolnej, rolna tejże, Zatrudnienie Budżety ludności domo­ wiej­ „Wieś Współczesna", t. 1958; A . S z e m ­ „Życie G o s p o d a r c z e " , t. 2 5 : 1960. W y n i ­ k i uzyskane na podstawie danych ankiety I E R . �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA W S I G O W O R K I 71 j a c y na jednego członka rodzimy, m i m o podjęcia dodatkowej pracy, nie różni się od średniej przypadającej na jedną osobę w gospodarstwach czysto r o l n i c z y c h . Średnia roczna przypadająca na osobę w y n o s i : w go­ spodarstwach chłopsko-robotniczych 7787 zł, w gospodarstwach chłop­ skich 8050 zł. Różnica stanowi więc niecałe 300 zł. P r z y c z y m wysokość rocznego dochodu na 1 członka r o d z i n y jest w e wszystkich w y p a d k a c h dość różnorodna i n i e w y d a j e się być zależna od ilości ziemi, ale od ilości posiadanego w gospodarstwie inwentarza. Oczywiście są to dane niepełne. Chłopi mają sami trudności z w y l i c z e n i e m całego dochodu. Waha się o n w różnych porach r o k u i w różnych latach (nadal wysokość dochodu uzyskanego z prowadzonego gospodarstwa uzależniona jest w dużym stopniu od warunków atmosferycznych, pomorów bydła itp.). W 4 r o d z i ­ nach obecnie zajmujących się wyłącznie gospodarstwem r o l n y m dodatko­ w y dochód stanowią r e n t y po zmarłych gospodarzach, którzy przez p e w i e n czas p r a c o w a l i poza r o l n i c t w e m , oraz paczki od r o d z i n ze Stanów Zjedno­ czonych. J a k wygląda p r o c e n t o w y udział p r a c y pozarolniczej w całości docho­ du? W s i e d m i u gospodarstwach chłopów-robotników s t a n o w i o n niewiele poniżej 5 0 % ogółu, natomiast w pięciu znacznie przekracza 5 0 % . Jedynie w 8 rodzinach cały dochód pochodzi z p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Najlepiej prosperujące gospodarstwa to te, w których dochód z p r a c y pozarolniczej jest najwyższy. Sądzę, że jest to w y n i k specyficznej sy­ t u a c j i Goworek, która znajduje w y r a z w m o t y w a c h podejmowania p r a c y pozarolniczej. Dochód z n i e j przeznaczany był głównie na odbudowę i roz­ budowę gospodarstwa rolnego oraz spłatę podatków g r u n t o w y c h . Dopiero z chwilą doprowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego do pewnego poziomu, zapewniającego zaspokojenie potrzeb z n i m związanych (zakła­ dającego posiadanie w d o b r y m stanie b u d y n k u mieszkalnego, chlewów i stodoły, a następnie doborowego i n w e n t a r z a i maszyn rolniczych), do­ chód pozarolniczy zaczyna być przeznaczany na wyposażenie gospodar­ stwa domowego. P r z y czym w dalszym ciągu p o k r y w a on p o d a t k i , a od 3 l a t koszty związane z założeniem elektryczności. Obok podejmowania pracy pozarolniczej inną formą podnoszenia do­ chodu jest w G o w o r k a c h dążenie do zwiększenia h o d o w l i bydła i t r z o d y chlewnej. Wzrost dochodu na skutek i n t e n s y f i k a c j i h o d o w l i jest j e d n a k możliwy t y l k o w t y c h gospodarstwach, w których znajdują się odpowied­ nie pomieszczenia dla i n w e n t a r z a oraz pewna ilość gotówki na d o k u p i e ­ nie paszy (pasze dokupują wszyscy). Dlatego też w y m a g a n i o m związa­ n y m z p r o w a d z e n i e m nowoczesnej gospodarki hodowlanej mogą sprostać przede w s z y s t k i m gospodarstwa chłopów-robotników. Natomiast w żad­ n y m gospodarstwie w e w s i nie p l a n u j e się zwiększenia dochodu przez intensyfikację u p r a w roślinnych, która według ogólnej o p i n i i nie ma na �Tabela II. Roczny dochód mieszkańców wsi Goworki według stanu z 1967 r. w złotówkach Roczny Liczba Nr inwen­ k'P - 1 tarza ar- Ilość Ziemia Łąka Las chiwum ha orna w ha w ha w ha UW Liczba osób osób z gospo­ w rodzinie darstwa w wieku w rodzinie produk­ cyjnym it Gospodarstwa 1 17 3 0,5 1 dowlanego Stosunek ogółem na 1 osobę zarolniczego w zł w zł w zł do ogólnego w % w zł chłopów-robotników 13 000 36 000 49 000 8 166 73,46% 23 000 49 000 7 000 30 000 24 000 54 000 10 100 46,98% 44,44% 5 2 2 11 000 15 600 26 000 5 350 58,64% 8000 14 400 22 400 4 500 2 21 5 05 1,5 7 3 22 5 3 0,5 5 4 23 5 3,5 0,5 1,5 1 3 2 -i to dochodu popozarolniczy 26 000 6 1,5 3 ; rolno-ho- dochód 5 15 5 1 0,5 3,5 5 2 64,28% Я 6 24 6 3,5 1 2,5 7 4 20 000 18 000 38 000 5 450 47,68% o 7 20 8 4 1 3 6 2 25 000 21 600 46 600 7 800 46,35% 8 16 8 4 2,5 1,5 3,5 4 3 16 000 12 000 28 000 7 000 42,85% 4 3 22 000 31 200 53 200 13 250 58,64% 3 3 3 19 000 18000 37 000 11 650 48,68% 9 19 10 5 10 18 10 6 1,5 1 11 14 15 5 3 7 7 2 19 000 36 000 55 000 7 850 65,45% 12 13 15 9 1 5 8 3 27 000 15 600 42 600 5 300 36,61% 13 9 4 0,5 1 7 2 7 000 10000 17000 2 450 58,82% 14 5 0,5 2,5 7 800 7 800 23,07% 3,5 2 1 2 1 800 7 1 3 6 000 15 11 2 2,5 2 10 500 8 200 18 700 6 250 43,85% 16 1 7 4 1 17 10 7 3 1 18 12 7 4 19 8 8 — — — — 20 4 21 G o s p o d a r s t w a chłopów 1,5 2 2 2 15 000 — 15 000 7 500 3 2 15000 5 000 1 3 2 1 1 13 000 13 000 13 000 5 1 2 5 12 7,5 4 2 3 12 5 1,5 2 5 2 5 4 3 35 000 22 7 14 4 2 8 1 1 14 000 23 5 15 9 1 5 5 5 37 000 6 2 35 000 24 6 16 12 1 5 - 15000 15 000 - 3 000 24 000 - 15000 - 24 000 12 000 - 35 000 8 750 17 600 17 600 - 37 000 7 400 — 35 000 5 850 — 3 600 — — 20,45% и P > > tí я о N О �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSr GOWORKI 73 t y c h terenach celu. Stanowisko t a k i e w y n i k a z niskiej jakości gleby, któ­ r a n a w e t p r z y znacznych nakładach p r a c y i stosowaniu nowoczesnych maszyn oraz nawozów sztucznych daje niezadowalające p l o n y . 4. G O S P O D A R S T W O ROLNO-HODOWLANE a. U p r a w a r o l i i hodowla zwierząt Gospodarstwa rolno-hodowlane posiadają wszyscy mieszkańcy w s i . P r o d u k c j a roślinna w G o w o r k a c h n a skutek bardzo n i s k i e j jakości gleby (V, V I klasa nadająca się już do zalesienia) p o k r y w a t y l k o najniezbędniejsze potrzeby własnego gospodarstwa. Ta dziedzina gospodarki r o l n e j — Ograniczająca się do u p r a w y k i l k u p o d s t a w o w y c h zbóż i ziemniaków — przedstawia się we w s i dość jednolicie, zarówno w gospodarstwach chłop­ skich, j a k i chłopów-robotników. N i e występują żadne istotne różnice w rozmiarach p o w i e r z c h n i u p r a w n e j (mimo że gospodarstwa chłopskie są zaliczane przeważnie do większej k a t e g o r i i obszarowej, t o j e d n a k ogól­ na powierzchnia z i e m i ornej jest w n i c h bardzo zbliżona do p o w i e r z c h n i u p r a w n e j w gospodarstwach chłopów-robotników), sposobach u p r a w y , rodzajach u p r a w i a n y c h roślin, czy też wyposażeniu w narzędzia i maszy­ n y rolnicze. P o d s t a w o w y m i roślinami u p r a w i a n y m i są: żyto, owies, z i e m n i a k i i w małych ilościach g r y k a . Pszenica udaje się t y l k o na n i e w i e l k i c h w y ­ b r a n y c h kawałkach. Z roślin strączkowych u p r a w i a się groch i fasolę. Jeszcze przed 4 l a t y były d w a p r z y p a d k i u p r a w y roślin przemysłowych: l n u i t y t o n i u , j e d n a k wobec małej wydajności uprawę i c h zarzucono i z l i ­ k w i d o w a n o w okolicy p u n k t y s k u p u na te płody. U p r a w i a się również seradelę i łubin oraz b u r a k i pastewne. Pod w a r z y w a w y b i e r a się najżyźniejsze kawałki gruntów, nieliczne są ogródki w a r z y w n e p r z y d o m u (pod budowę d o m u i zagrody przeznacza się najnieurodzajniejsze kawałki zie­ m i ) . U p r a w i a się w n i c h : kapustę, marchew, pietruszkę, trochę buraków. W całej w s i są t y l k o 3 gospodarstwa-sady (jabłka, gruszki, wiśnie, śliwy). N a ogół p r z y każdym d o m u rośnie k i l k a drzewek owocowych. Wszyscy gospodarze podkreślają, że w ubiegłych latach uzyskiwano wyższe p l o n y n a s k u t e k korzystniejszych warunków k l i m a t y c z n y c h . Ciep­ lejsze i suchsze lata pozwalały n a w e t siać pszenicę. Z t a b e l i I I I nie widać większych różnic w rozmiarach h o d o w l i k o n i i krów między gospodarstwami wyłącznie r o l n i c z y m i a chłopsko-robotniczymi. N i e w i e l k i e rozbieżności wynikają z wielkości samych gospodarstw. Pewne różnice zarysowują się dopiero p r z y porównywaniu rozmiarów h o d o w l i nastawionej na tucz t r z o d y chlewnej. Otóż chłopi-robotnicy cho­ wają znacznie więcej świń. D l a wszystkich gospodarstw w e w s i c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y jest f a k t znacznego zwiększania ilości h o d o w a n y c h świń �M I R O S Ł A W A С. 74 DROZD ЙP a X. ha Tabela III. Wykaz inwentarza we wsi Goworki w sztukach za rok 1967 wg poszczególnych gospodarstw •t ,2 'c ka 11 .O TŠ >. pa CS hJ O -O Gospodarstwa chłopskie 1 2 9 4 2,5 0,5 1 11 5 7 2 0,5 4 3,5 1 2 2,5 2 4 1 2 3 1,5 i - 2 2 1 2 i 3 3 i 1 ! 1 1 S j 4 5 12 7 7 4 1 2 4 3 6 10 7 3 1 3 i 3 7 8 5 1 2 2 ; 3 3 2 3 2 ! i 3 12 5 2 4 12 7,5 1,5 4 l 1 2 3 10 7 14 4 8 1 5 15 9 5 6 16 12 1 5 i 2 1 3 ¡ 1 , 4 3 11 12 2 1 ! 7 ! 4 8 20 - 20 - 40 7 8 9 10 10 - 20 3 40 j Ogółem inwentarz w go­ spodarstwach chłop­ skich : ; 19 szt. koni 1 36 szt. bydła 42 szt. trzody chlewnej 228 szt. drobiu 30 4 3 30 Gospodarstwa chłopów-robotników 13 17 1 3 6 1 3 10 — 40 17 szt. koni 2 3 4 — 20 35 szt. bydła 1 2 i 3 2 4 i i 30 69 szt. trzody 3 _ 20 3 6 ¡ — 20 chlewnej 320 szt. drobiu 3 4 — -- 3 0,5 1,5 0,5 6 i 3 j 3,5 1 1,5 2,5 ! 4 1 3 4 2,5 1,5 3 16 17 21 5 ; 22 5 18 24 19 20 8 20 21 16 8 18 22 19 io 10 23 13 15 9 1,5 1 24 14 15 5 3 ! 6 5 ! ! 1 3,5 5 7 40 6 1,5 5 40 3 0,5 23 — 6 3,5 1 2 15 - 2 1 3,5 : 20 1 2 2,5 3 5 20 4 2 1 0,5 15 — 3 3 2 1,5 1 14 1 1 3 — Ogółem inwentarz w go­ 40 spodarstwach chłopów- 40 -robotników: w okresie podejmowania i n w e s t y c j i b u d o w l a n y c h . Zjawisko to sami z a i n ­ teresowani tłumaczą t y m , że świnię można utuczyć szybko i uzyskać z j e j sprzedaży o d razu k i l k a tysięcy złotych. Dlatego też opłaca się wło­ żyć w chów świń dużo pracy, a n a w e t dokupić paszę. Wysokie ceny uzyskiwane ze sprzedaży m l e k a dostarczanego bezpo­ średnio do mieszkań w Wojciechowicach zachęcają do t r z y m a n i a k i l k u sztuk krów w każdym gospodarstwie, chociaż według o p i n i i niektórych goworczan hodowla bydła uległa w ostatnich k i l k u l a t a c h znacznemu zmniejszeniu na skutek sztucznego zapładniania krów („popsuli k r o w y " ) . Znaczną rolę w gospodarce t o w a r o w e j w s i o d g r y w a k o n t r a k t a c j a k o n i . Wyróżniające się wysoką jakością tutejsze konie znajdują chętnie n a b y w - �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A WSI G O W O R K I 75 ców nieraz z odległych okolic k r a j u , a nawet zza granicy, uzyskując w y ­ soką cenę. Przeciętnie w każdym gospodarstwie t r z y m a się więc jednego dorosłego k o n i a i źrebaka. Zanotowano t y l k o jeden przypadek b r a k u k o ­ nia w gospodarstwie p r o w a d z o n y m przez wdowę — staruszkę. P r o d u k c j a t o w a r o w a w G o w o r k a c h obejmuje p r a w i e wyłącznie p r o ­ d u k t y pochodzące z h o d o w l i (o czym już była mowa). N a dużą skalę roz­ powszechnione są k o n t r a k t a c j e świń, cieląt i k o n i . Upowszechnienie się tej f o r m y sprzedaży przyspieszyły korzyści wynikające z przydziałów paszy po zniżonych cenach, węgla, a także możliwości zaciągania poży­ czek. Natomiast mleko, jaja, drób sprzedawane są bezpośrednio w do­ mach w Wojciechowicach. O d około 5 l a t t y l k o sporadycznie sprzedaje się p r o d u k t y na t a r g u w Ostrołęce, ponieważ „brak jest n a to l u d z i i czasu". P r o d u k c j a roślinna przeznaczona jest wyłącznie na p o t r z e b y własne gospodarstwa i p r a k t y c z n i e nie podlega żadnej sprzedaży. W latach w y ­ jątkowych urodzajów p r z y korzystniejszych możliwościach paszowych — a t y m s a m y m większej ilości p o k a r m u dla zwierząt — nadwyżek roślin­ n y c h nie sprzedaje się, lecz zwiększa liczbę hodowanego inwentarza, zwłaszcza t r z o d y chlewnej. N i k t w całej w s i nie k o n t r a k t u j e roślin, a n i też nie p l a n u j e i n t e n s y f i k a c j i jakiejś w y b r a n e j u p r a w y . P o d s t a w o w y m nawozem stosowanym w e w s i jest obornik. Zużycie nawozów sztucznych jest bardzo małe. P y t a n i o przyczynę takiego stanu rzeczy, zarówno chłopi j a k i chłopi-robotnicy wysuwają j a k o największą przeszkodę trudności w n a b y w a n i u nawozów sztucznych i i c h wysokie ceny. Często można j e kupić dopiero w zimie, „a w t e d y b r a k jest znów pieniędzy, bo są inne p o t r z e b y " . Rolnicy, którzy p o d e j m o w a l i próby i n ­ t e n s y f i k a c j i p r o d u k c j i roślinnej przez stosowanie nawozów sztucznych twierdzą, że wystarczyło k i l k a d n i pełnego słońca, aby nawozy wypaliły wszelką roślinność na i c h piaszczystej glebie. J e d y n y więc r e a l n y k i e r u ­ nek r o z w o j u p r o d u k c j i , a t y m s a m y m podniesienia dochodu z gospodarki, widzą w r o z w o j u h o d o w l i i w t y m k i e r u n k u idą i c h zabiegi i n w e s t y c y j n e . b. Zabudowania gospodarcze U siedmiu r o d z i n chłopów-robotników znajdują się w użyciu do c h w i ­ l i obecnej stodoły, które były stawiane bądź poprawiane bezpośrednio po zakończeniu I I w o j n y , w p i e r w s z y m etapie o d b u d o w y całej w s i . W większości przypadków b r a k u j e w n i c h części dachów i d r z w i . N a p r a ­ wiane i łatane są bardzo rzadko i n i e z w y k l e prowizorycznie. Pochodzące z tego samego okresu pomieszczenia dla i n w e n t a r z a (chlewy albo obory, c z y l i jeden b u d y n e k pod wspólnym dachem przeznaczony dla k o n i , bydła i t r z o d y chlewnej z podzielonym ściankami wnętrzem pozwalającym na �76 M I R O S Ł A W A С. DROZD odgrodzenie poszczególnych rodzajów h o d o w a n y c h zwierząt), zbudowane z d r e w n a i k r y t e słomą używane są do dnia dzisiejszego w sześciu gospo­ d a r s t w a c h chłopskich i d w u chłopów-robotników. Dalszych k i l k a obór, zazwyczaj w y k o n a n y c h z pustaków i k r y t y c h blachą, oraz stodół ( d r e w n i a n y c h , k r y t y c h słomą) pochodzi z l a t 1951-1955. S t a w i a l i j e pogorzelcy oraz ci, którzy zaoszczędzili już pewną ilość go­ tówki i m o g l i ją przeznaczyć na budowę. N a t e n cel t y l k o w j e d n y m w y ­ p a d k u została zaciągnięta pożyczka. Podjął ją r o l n i k n a budowę stodoły. W latach 60-tyeh chłopi-robotnicy z a i n i c j o w a l i n o w y etap b u d o w ­ n i c t w a gospodarczego trwający do d n i a dzisiejszego. Z reguły po posta­ w i e n i u d o m u mieszkalnego przystępowali o n i do b u d o w y Stodoły ( w d a l ­ szym ciągu d r e w n i a n e j , ale już k r y t e j blachą), a następnie obory. B u d o ­ wane w t y m czasie c h l e w y są duże, stawiane według obowiązujących p l a ­ nów a r c h i t e k t o n i c z n y c h . Budują je chłopi-robotnicy (w j e d n y m t y l k o w y p a d k u r o l n i k , który otrzymał znaczny spadek). N a i n w e s t y c j e te zacią­ gali pożyczki (jeden chłop-robotnik b u d u j e oborę za gotówkę). D w i e n a ­ stępne obory i Stodoły we w s i w y b u d o w a l i w 1966-1967 r. pogorzelcy, którzy u z y s k a l i odszkodowanie i zaciągnęli pożyczki. Cała wieś w y k a z u j e stosunkowo małe zainteresowanie budową stodół w porównaniu z budową chlewów, m i m o i c h wyraźnego n i e d o s t a t k u ( 5 0 % istniejących to rozwalające się r u d e r y ) . Oczywiście są one brane p o d uwagę w planach i n w e s t y c y j n y c h , ale dość odległych. W n o w y c h gospodarstwach dąży się do postawienia nowej stodoły, która b y nie o d ­ bijała s w y m wyglądem od reszty zagrody. Wyraźna dominacja w b u d o w ­ n i c t w i e chlewów n a d budową stodół jest, j a k się w y d a j e , zgodna z cha­ r a k t e r e m całej gospodarki nastawionej na hodowlę. •c. Maszyny i narzędzia rolnicze N a skutek zniszczenia w s i w czasie działań w o j e n n y c h uległy zagła­ dzie w znacznym s t o p n i u również narzędzia rolnicze. Ocalały t y l k o b a r ­ dzo nieliczne pługi i b r o n y zakopane przez właścicieli na polach, jeszcze p r z e d ewakuacją w s i w 1944 r. Dlatego też zestaw maszyn i narzędzi r o l ­ n i c z y c h używanych i posiadanych obecnie przez mieszkańców Goworek s k o m p l e t o w a n y został już po zakończeniu w o j n y . Podstawowe narzędzia rolnicze, które znajdują się w e wszystkich bez wyjątku gospodarstwach, t o (oprócz kos, sierpów, grabi, cepów, wideł itp.): pługi, b r o n y , k u l t y w a t o r y , sieczkarnie, k i e r a t y , w i a l n i e . Różnice w wyposażeniu zaczynają się zarysowywać dopiero p r z y nowoczesnych maszynach, które nabyto w okresie ostatnich dziesięciu l a t , co i l u s t r u j e zamieszczone poniżej zesta­ w i e n i e zawierające w y k a z ilościowy maszyn r o l n i c z y c h w e w s i w gospo­ d a r s t w a c h chłopskich i chłopów-robotników oraz będących wspólną włas­ nością d w u l u b więcej chłopów-robotników: �77 WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A W S I G O W O R K I Narzędzie W gosp. chłopskich W gosp. Wspólne chłopów•robotników siewniki 3 3 młockarnie 3 1 1 młock. 2 motor, kopaczki 1 kosiarki 1 2 2 wozy gumowe 9 6 Narzędziami najczęściej pożyczanymi są kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i , młockarnie. Pożycza się j e od sąsiadów za odrobek, rzadko za pieniądze, od rodziny, w r a m a c h pomocy wzajemnej, a o d dwóch l a t z kółka rolniczego z Ław. Powszechne, negatywne zdania odnośnie do z a k u p u maszyn r o l n i c z y c h wspólne są chłopom i ehłopo-robotnikom . Postawa t a utrwaliła się w cią­ g u ostatnich dwóch l a t , odkąd można wypożyczać j e z kółka rolniczego. W latach ubiegłych z a k u p u potrzebnego sprzętu rolniczego chłopi-ro­ botnicy d o k o n y w a l i za zaciągane w zakładzie p r a c y pożyczki, natomiast chłopi starali się zawsze kupować za gotówkę. J a k widać n a przykładzie gospodarstwa rolno-hodowlanego w G o w o r ­ kach, zatrudnienie części mieszkańców poza r o l n i c t w t e m nie wpłynęło na obniżenie p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Właśnie chłopi znajdujący dodat­ kowe zajęcie w przemyśle budują nowoczesne obory, mogące sprostać w s z y s t k i m w y m o g o m współczesnej h o d o w l i , oraz stodoły, a ponieważ posiadają gotówkę, kupują również narzędzia rolnicze. Krótko podsumowując można powiedzieć, że: 1. Zdecydowane różnice występują między gospodarstwami chłopów a chłopów-robotników p o d względem stanu budynków m i e s z k a l n y c h i go­ spodarczych (na korzyść chłopów-robotników). Istotne znaczenie ma w t y m w y p a d k u f a k t , że zabudowania chłopów-robotników są stawiane w l a t a c h 60-tych. Właściciele i c h objęli ziemię już po wojnie. Z a t r u d n i e ­ nie pozarolnicze ułatwiło i m podejmowanie pożyczek na budowę, n a t o ­ miast dochód u z y s k i w a n y z prowadzonego gospodarstwa pozwalał na utrzymanie rodziny. 7 7 i T. czych, Podobne rezultaty H u n e k, Zmiany badając usługi w gospodarstwie „ N o w e D r o g i " , t. 4 : 1966, s. 56. kółek rolniczych chłopskim jako uzyskali skutek usług D. G ała j kółek rolni­ �78 M I R O S Ł A W A С. DROZD 2. P r z y r o z p a t r y w a n i u p l a n o w a n y c h i n w e s t y c j i daje się zauważyć większe zainteresowanie chłopów-robotników gospodarstwem d o m o w y m . I l u s t r u j e j e w p e w n y m stopniu poniższe zestawienie: Gospo­ Rodzaj inwestycji darstwa chłopów Gospo­ darstwa chłopów-robotników budowa chlewów budowa stodół budowa domu remont budynków kupno telewizora kupno pralki kupno mebli T e n k i e r u n e k zainteresowań znajduje potwierdzenie w stanie w y p o ­ sażenia domów m i e s z k a l n y c h w rodzinach chłopów i chłopów-robotników. C i o s t a t n i inwestują więcej w zmechanizowany sprzęt gospodarstwa do­ mowego (radia, p r a l k i ) . P r z y czym j e d n a k nie należy zapominać, że jako jednocześni p r a c o w n i c y w sektorze gospodarki państwowej mają możli­ wości z a k u p u potrzebnego sprzętu na r a t y , a chłopi n a razie nie mają t a k i c h ułatwień. Wyposażenie domów m i e s z k a l n y c h w G o w o r k a c h w niektóre p r z e d ­ m i o t y gospodarstwa domowego: Gospodarstwa Nazwa przedmiotu chłopskie chłopów-robotników telewizor lodówka — — pralka 4 radio 7 7 12 dywan 2 3 maszyna do szycia 3 1 3. Na s k u t e k podejmowania przez część mieszkańców w s i zajęć poza­ r o l n i c z y c h i związanych z t y m b r a k i e m wolnego czasu z jednej strony, z d r u g i e j zaś w w y n i k u rozpowszechnienia się usług kółek r o l n i c z y c h zanikać zaczynają w G o w o r k a c h pewne f o r m y pomocy sąsiedzkiej i o d ­ robki. 4. O d około l a t 5 0 - t y c h obserwuje się stały spadek zainteresowań spłatami r o d z i n n y m i , będący z jednej s t r o n y w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j w i e l u gospodarstw, z d r u g i e j możliwością uzyskania zawodu �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y Tabela IV. Kształcenie dzieci i młodzieży we wsi Goworki " j .. Liczba dzieci I I dencyjny i Itosc ; ! w Archi- ' ogółem 15-25). i wum U W N Lip. r e w i n a Rodziny 17 NA WSI 4 ! 79 GOWORKI w latach 1967¡1968 stosunek d glouy doo głowy Wykształcenie Uwagi rodziny chłopów-robotników 4 1 syn syn ! j ukończył Zas. Szk. obcnie ! Zawód, (spawacz) w wojsku uczęszcza do I I I k l . j Zas. Szk. Zawód, syn j uczęszcza do I I k l . j Zas. Szk. Zawód, córka j przerwała naukę I w X kl. L i c . Ogól- ' nokształcącego 16 syn ¡ ukończył Zas. Szk. | pracuje zawoZawod. (elektryk), ¡ dowo kontynuuje naukę j i w Technikum WieI czorowym 19 10 córka uczęszcza do I I I kl. Technikum Papier, 20 8 córka uczęszcza do I I I kl. Zas. Szk. Papier, 8 21 5 syn ukończył Zas. Szk. nie pracuje Zawód, (ślusarz) 9 23 5 syn przerwał naukę w nie pracuje I V k l . Techn. Papier. 10 24 córka uczęszcza doШ kl. Zaocz. Techn. Ekon. W r o d z i n a c h chłopskich 1 1 syn uczęszcza do X k l . córka uczęszcza do V k l . L i c . Ogólnokszt. 2 12 Techn. Papierni­ czego córka uczęszcza do X k l . L i c . Ogólnokształ. pozarolniezego i wykształcenia. Sprawę spłat r o d z i n n y c h f o r m a l n i e p r z e ­ sądziła ustawa z ostatnich l a t przyznająca prawo do ziemi j e d y n i e t y m , którzy na n i e j p r a c o w a l i przez ostatnie 20 l a t . W y d a n i e j e j w y e l i m i n o ­ wało żądania spłat licznego rodzeństwa zamieszkującego od l a t w mieście. �80 M I R O S Ł A W A С. DROZD 5. Oprócz gospodarstw bezdzietnych wszystkie r o d z i n y w e w s i mają już wyznaczonego przyszłego gospodarza. Oczywiście w w y p a d k u , g d y dzieci są nieletnie, sprawa ewentualnego i c h pozostania n a gospodarce może ulec zmianie. 6. Goworczanie n i e wykazują większych zainteresowań k u p n e m czy sprzedażą ziemi. Z samej p r a c y pozarolniczej nie m o g l i b y się utrzymać, a dogodne położenie w s i wcale nie zachęca do j e j opuszczenia. Jest to tendencja wspólna dla wszystkich mieszkańców w s i . 7. Sprawą kształcenia dzieci większe zainteresowanie wykazują chło­ p i - r o b o t n i c y niż chłopi. Należy j e d n a k zaznaczyć, że r o d z i n y chłopskie w e w s i są w większości małodzietne, a g r u n t y przez n i c h posiadane o sto­ sunkowo dużej powierzchni. Natomiast w całej w s i panuje opinia, że p o ­ zostającym na gospodarce w y s t a r c z y wykształcenie podstawowe. W y ­ kształcenie mieszkańców Goworek i l u s t r u j e tabela 4. Uwzględnia ona t y c h wszystkich, którzy ukończyli szkołę podstawową i kontynuują naukę l u b podjęli pracę, ale n a d a l mieszkają w e w s i . Pozostała młodzież w G o w o r ­ kach nie uzyskała żadnego wykształcenia poza nie zawsze pełną szkołą podstawową. Największe zmiany, j a k i e zaszły w G o w o r k a c h po zakończeniu I I w o j ­ n y światowej są s k u t k i e m uzyskania przez część mieszkańców w s i z a t r u d ­ nienia pozarolniczego w różnych zakładach w Ostrołęce. Pracę zarobkową poza r o l n i c t w e m p o d e j m o w a l i w G o w o r k a c h nie t y l k o wyłącznie właści­ ciele gospodarstw d r o b n y c h , lecz na skutek specyficznej s y t u a c j i gospo­ darczej o zajęcia pozarolnicze ubiegali się również właściciele gospodarstw większych (co w y k a z u j e tabela 1). Głównym m o t y w e m była w t y m w y p a d k u konieczność życiowa o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h . W p i e r w ­ szym okresie do pracy szli ojcowie rodzin, którym dochód z gospodarstwa nie wystarczał n a pokrycie potrzeb r o d z i n y , a zatem podejmowanie p r a c y pozarolniczej w p i e r w s z y c h latach po w o j n i e było koniecznością życiową. Wszyscy o n i zaczynali pracować j a k o p r a c o w n i c y f i z y c z n i — n i e w y ­ k w a l i f i k o w a n i (z j e d n y m wyjątkiem m a j s t r a budowlanego), dopiero stop­ n i o w o niektórzy z n i c h po ukończeniu odpowiednich przeszkoleń i kursów s t a w a l i się r o b o t n i k a m i w y k w a l i f i k o w a n y m i , awansowali. Tabela z a t r u d n i e n i a mieszkańców Goworek wykazała znaczną często­ tliwość zmian, n i e t y l e może rodzajów zajęć, co k o n k r e t n y c h zakładów pracy. Sytuacja t a k a jest w y n i k i e m poszukiwania zajęcia, które p r z y ­ niosłoby j a k największe korzyści. Korzyści w t y m w y p a d k u rozumiane są bardzo szeroko, m . i n . wyższa płaca, deputat węglowy, ubranie służbowe, miejsce pracy j a k najbliżej d o m u i t p . W zależności o d tego, który z t y c h czynników miał w danej c h w i l i największe znaczenie, praca uważana była za najlepszą. Jedną z p o p u l a r n y c h f o r m u z y s k i w a n i a awansu, a więc i wyższej pła- �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI GOWORKI 81 cy, jest wśród mieszkańców w s i szkolenie specjalistyczne organizowane przez zakłady pracy. Korzystają z niego j e d n a k przede w s z y s t k i m ludzie młodzi (do 40 l a t ) . Pozostali tłumaczą się b r a k i e m czasu i trudnościami z nauką w ogóle. Wszyscy pracujący pozarolniczo goworczanie mają za­ t r u d n i e n i e stałe w sektorze gospodarki państwowej. Zadowolenie z w y k o n y w a n e j p r a c y pozarolniczej jest zależne głównie od wysokości dochodu, j a k i ona przynosi, oraz od tego, czy n i e jest w y ­ czerpująca fizycznie. Większe przywiązanie do pracy pozarolniczej w y ­ kazują ludzie z a t r u d n i e n i w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h o charakte­ rze wędrownym. W czasie częstych wyjazdów służbowych przebywają o n i nieraz po k i l k a miesięcy z dala od własnych gospodarstw i jedyną pracą, jaką wykonują w t y m okresie, jest właśnie praca pozarolniczą. Wykonują o n i w większości zajęcia związane z obróbką d r e w n a (stolar­ ka, ciesiołka), co w p e w n y m stopniu pozwala i m wykazać się i n d y w i d u a l ­ n y m i umiejętnościami. O n i właśnie uważają się poniekąd za rzemieślni­ ków i fachowców, a zatem są zainteresowani efektywnością i jakością w y k o n y w a n e j p r a c y . (Nie może t o oczywiście dotyczyć pracowników straży przemysłowej czy ładowaczy węgla). Ze świadczeń socjalnych zakładów pracy mieszkańcy G o w o r e k nie korzystają (z wyjątkiem stołówki w dwóch wypadkach). N a wczasy i w y ­ cieczki n i e mają czasu, a żłobki i przedszkola nie są potrzebne i c h dzie­ ciom. Wszyscy uważają, że praca na r o l i jest cięższa od pozarolniczej, p o ­ nieważ w y m a g a większego wysiłku fizycznego, ponadto praca poza gospo­ d a r s t w e m t r w a t y l k o 8 godzin dziennie, pozbawiona jest niepokoju o p o ­ d a t k i , urodzaj, i n w e n t a r z . Niektórzy j e d n a k uważają ją za m n i e j a t r a k ­ cyjną. Myślę, że zasadnicze znaczenie m a t u i n d y w i d u a l n e podejście, często szersze k o n t a k t y z ludźmi i miastem są c z y n n i k i e m bezsprzecznie faworyzującym zajęcia pozarolnicze, z d r u g i e j zaś s t r o n y w d a l s z y m ciągu o d g r y w a dużą rolę przywiązanie do samej ziemi, a więc i do pracy na n i e j . Nie uzyskano a n i jednej w y p o w i e d z i n e g a t y w n i e oceniającej łączenie dwóch zajęć, bo „jest co zjeść (z gospodarstwa) i zawsze kawałek grosza (z p r a c y d o d a t k o w e j ) " . Za najlepszą sytuację w t a k i m układzie uważa się posiadanie 3-4 h a z i e m i ornej. T a k i obszar może b o w i e m bez specjalnych trudności uprawiać posiadający dodatkowe zajęcie ojciec r o d z i n y . Doświadczenia i umiejętności zdobyte w t r a k c i e p r a c y w przemyśle nie odgrywają realnej r o l i w p r o w a d z e n i u gospodarstwa rolnego. Sprzy­ jają one ogólnemu o b y c i u i zapoznaniu się z postępem t e c h n i c z n y m : „Człowiek, który pracuje w przemyśle, prędzej k u p i maszynę, bo zdaje sobie sprawę z tego, że maszyny są bardzo pożyteczne. Człowiek t a k i również prędzej nawiązuje k o n t a k t y z i n n y m i ludźmi, w i e , k i e d y się ode6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 �82 M I R O S Ł A W A С. DROZD zwać i j a k " . Poważną rolę odgrywają j e d n a k umiejętności zdobyte w przedsiębiorstwie b u d o w l a n y m , które mają zastosowanie również w go­ spodarstwie (np. wszelkie n a p r a w y budynków). N i e można też pominąć znaczenia w y m i a n y poglądów i doświadczeń między p r a c o w n i k a m i prze­ mysłowymi. Dzielą się o n i z k o l e g a m i własnymi osiągnięciami i porażka­ m i , co często zachęca i umożliwia podejmowanie różnych eksperymentów również w zakresie gospodarstwa rolno-hodowlanego. Żaden z chłopów-robotników w G o w o r k a c h n i e wyraził natomiast chęci do skorzystania z e w e n t u a l n y c h możliwości zamieszkania w mieście (z wyjątkiem dziewcząt), ponieważ bliskość miasta już zatłoczonego, n a ­ rzucającego p e w i e n r y t m i sposób życia, gdzie „człowiek nie m a nic włas­ nego", nie jest obrazem pociągającym, t y m bardziej że wieś jest nieomal przedmieściem Ostrołęki ( g r u n t y niektórych mieszkańców Goworek z a l i ­ czane są do strefy miejskiej). Mieszkańcy G o w o r e k z a t r u d n i e n i w zakładach przemysłowych bardzo rzadko korzystają z r o z r y w e k k u l t u r a l n y c h (kina, t e l e w i z j i w D o m u K u l ­ t u r y w Wojciechowicach), ponieważ z jednej s t r o n y b r a k na nie czasu, z d r u g i e j — szkoda każdej złotówki. Sprawa t a wygląda nieco inaczej u l u d z i młodych — członków r o d z i n pracujących poza gospodarstwem, którzy w większym stopniu uczestniczą w życiu k u l t u r a l n y m w Wojcie­ chowicach i Ostrołęce. K o n t a k t y towarzyskie z k o l e g a m i z p r a c y bardzo rzadko są ściślejsze niż z mieszkańcami w s i . W większym stopniu nawiązują się między ludź­ m i młodymi l u b t y m i , których rodzaj zajęcia (np. wędrowne przedsię­ b i o r s t w o budowlane) zmusza do ciągłego współżycia z i n n y m i r o b o t n i k a ­ m i , z dala o d własnego gospodarstwa. L u d z i e ci często zapraszają się na chrzciny, i m i e n i n y , wesela. I n n e k o n t a k t y mają raczej charakter p r z y ­ p a d k o w y , często h a n d l o w y (np. sprzedaż koledze z p r a c y części mięsa z zabitego wieprza). Zainteresowanie s p r a w a m i zakładu, organizacją p r o d u k c j i , w n i o s k a ­ m i r a c j o n a l i z a t o r s k i m i i t p . uzależnione jest od cech i n d y w i d u a l n y c h p r a ­ cownika, ale przede w s z y s t k i m o d korzyści m a t e r i a l n y c h , j a k i e przynosi w y k o n y w a n e zajęcie i rośnie p r o p o r c j o n a l n i e do w z r o s t u zarobku. W w y ­ p a d k u pracowników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h jest ono p r a w i e żadne. N i k t z chłopów-robotników w G o w o r k a c h nie należy do żadnej orga­ nizacji przyzakładowej. „ N i e należę do żadnej organizacji, bo na zebrania szkoda czasu" jest najczęstszą odpowiedzią. Obok rzeczywistego b r a k u czasu zaobserwowałam zdecydowaną niechęć do angażowania się i w y p o ­ w i a d a n i a własnych poglądów publicznie, a pozorna bierność w y n i k a z dą­ żenia do zachowania własnego zdania d l a siebie. Powszechny jest pogląd, że g d y b y nie przemysł w okolicy, to „nieje­ den b y biedy zaznał", ale nie widzą w związku z t y m możliwości i k o - �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI 83 GOWORKI nieczności z m i a n y s t r u k t u r y u p r a w l u b rodzaju h o d o w l i , co wydaje się zgodne ze specyfiką gospodarczą okolicy. Zarobione poza gospodarstwem pieniądze chłopi-robotnicy przezna­ czają na cele wspólne gospodarstwa i całej rodziny, co jest zupełnie zrozumiałe, ponieważ w 12 gospodarstwach pracują poza r o l n i c t w e m ojcowie r o d z i n . Chłopi-robotnicy nabywają sprzęt gospodarski i meble w większości na r a t y , za gotówkę k u p o w a n e są wyłącznie drobne p r z e d m i o t y , odzież. Wszystkie większe inwestycje budowlane, zakup narzędzi i maszyn r o l ­ niczych, j a k również i sprzętów gospodarskich, podejmowano w r o d z i ­ nach chłopów-robotników już po u z y s k a n i u dodatkowego źródła dochodu. W l i t e r a t u r z e socjologicznej omawiającej zagadnienia związane z chłop a m i - r o b o t n i k a m i znajduje miejsce również p r o b l e m a t y k a prestiżu, j a k i m cieszą się ludzie wykonujący zawody pozarolnicze. Ponieważ w G o w o r ­ kach p o d e j m o w a l i tę pracę w pierwszej kolejności ojcowie rodzin, a więc osoby, które miały i t a k uprzywilejowaną pozycję, mógł nastąpić j e d y n i e nieznaczny wzrost prestiżu w w y p a d k u podjęcia pracy dodatkowej, ale nie zmieniał go zasadniczo. Kończąc omawianie p e w n y c h zagadnień związanych z chłopami-robotn i k a m i chciałabym zaznaczyć, że wpływ ośrodków przemysłowych na za­ plecze wiejskie jest w i e l o k i e r u n k o w y . Między i n n y m i stwarza szereg p r o ­ blemów, które wiążą się ze stosunkiem do pracy na r o l i , do ziemi jako własności, z organizacją pracy w rodzinie w i e j s k i e j , z sytuacją społecznoekonomiczną człowieka, który oprócz podstawowego źródła u t r z y m a n i a , j a k i m jest posiadana i u p r a w i a n a ziemia, m a także stały dochód z p r a c y w zakładzie przemysłowym. Pozarolnicze źródło dochodu wyzwoliło chło­ pów-robotników spod jednostronnej zależności od tego, co m o g l i w y p r o ­ dukować (i sprzedać) wyłącznie w e własnym gospodarstwie. Mirosława C e c y l i a D r o z d CONTEMPORARY CHANGES IN T H E V I L L A G E AS A RESULT OF EMPLOYMENT A GOWORKI NEAR OSTROŁĘKA OUTSIDE OF AGRICULTURE S u m m a r y T h e p a p e r p r e s e n t s t h e basic t e n d e n c i e s a n d m o t i v e s of s e e k i n g for n o n - a g r i c u l ­ t u r a l e m p l o y m e n t b y i n h a b i t a n t s of t h e v i l l a g e G o w o r k i , as w e l l a s t h e c h a n g e s i n m a t e r i a l c u l t u r e a n d i n attitudes of people period from brought 1945 t o 1968 i s c o v e r e d . T h e p r e - w a r about by e x t r a i n c o m e . T h e decades a r e a l s o c o n s i d e r e d for d a t a about t h e t r a d i t i o n of n o n - a g r i c u l t u r a l e m p l o y m e n t . I t is o n l y d u r i n g t h e l a s t decade o r t w o t h a t Ostrołęka h a s become a m o r e pro­ m i n e n t e c o n o m i c a n d c u l t u r a l c e n t e r because of t h e e x p a n s i o n of i t s l a b o u r m a r k e t , �84 M I R O S Ł A W A С. as two DROZD l a r g e i n d u s t r i a l p l a n t s h a v e b e e n c o n s t r u c t e d (a paper mill and a power p l a n t ) . G o w o r k i i s a t y p i c a l s u b u r b a n village. The most c o n s p i c u o u s c h a n g e s World War have been r e s u l t s of that have occured non-agricultural at G o w o r k i employment after of the Ilnd its inhabitants. A group of p e a s a n t s - w o r k e r s , e m p l o y e d i n v a r i o u s e n t e r p r i s e s at Ostrołęka, a p p e a r e d i n t h e v i l l a g e . T h e f o l l o w i n g findings s h o u l d be e m p h a s i z e d : 1. U n t i l 1939 t h e r e h a d b e e n no opportunities for e m p l o y m e n t i n the neighbour­ hood. T h e n e a r e s t t o w n , Ostrołęka, h a d a l a b o u r m a r k e t t h a t w a s h a r d l y sufficient for its o w n population. Between the w a r s the i n h a b i t a n t s of Goworki never t e m p t e d to s e e k for a n y u r b a n e m p l o y m e n t ; t h e reasons, besides the l a c k of opportunities, were the age s t r u c t u r e , t h e s i z e of families and of at­ ready farms in the village. 2. A f t e r t h e w a r the p e a s a n t s at G o w o r k i h a v e been for the first t i m e e c o n o ­ m i c a l l y m o t i v a t e d to s e e k for e m p l o y m e n t outside of a g r i c u l t u r e b e c a u s e of t h e e c o ­ n o m i c deterioration of t h e i r f a r m s inheritants a n d from w a r damages. resulting from the d i v i s i o n of t h e lots T h e villagers worked d i n g l a b o u r e r s . M o r e s t a b l e e m p l o y m e n t s s t a r t e d to p l a y a role i n f a m i l y only between mainly as seasonal b u i l ­ d u r i n g t h e n i n e t e e n fifties. T h e w h o l e i n c o m e thus o b t a i n e d budgets has been spent for r e c o n s t r u c t i o n a n d d e v e l o p m e n t of the farms. 3. A t present, o n l y for eight f a m i l i e s i n t h e v i l l a g e t h e i n c o m e f r o m p l a n t and a n i m a l p r o d u c t i o n of the f a r m represents the f u l l h u n d r e d percent. A l l other far­ m e r s h a v e also other sources of i n c o m e ( e m p l o y m e n t by relatives from the U S A ) . i n i n d u s t r y , pensions, support I n the w h o l e v i l l a g e the m o n e y f r o m a l l these s o u r ­ c e s a r e spent a b o v e a l l for the d e v e l o p m e n t of t h e f a r m s (construction of s h e d s for pigs, p u r c h a s e of i m p l e m e n t s a n d of f a r m a n i m a l s ) , w h i l e o n l y a s m a l l p a r t of it is spent for home utensils. S u c h a l l o c a t i o n s e e m s to be c a u s e d by t h e necessity of a t t a i n i n g some m i n i m a l l e v e l of i m p l e m e n t a t i o n p e r m i t t i n g for good f a r m i n g . i n c l u d e s a f a i r household, pigsty a n d b a r n , a s e l e c t e d h e r d of This a n i m a l s a n d a set of m e c h a n i c a l f a r m i n g i m p l e m e n t s . O n l y after s u c h a m i n i m u m h a s b e e n a t t a i n e d , a n i n t e r e s t i n household gadgets arises. 4. T h e a b o v e supposition is also c o n f i r m e d by the differences i n i m p l e m e n t a t i o n w i t h a g r i c u l t u r a l tools a n d m a c h i n e s of f a r m s o w n e d by p e a s a n t s - w o r k e r s a n d peasants without non-farm sources of income. The peasants-workers own by more tools a n d m e c h a n i c a l devices for f a r m i n g a n d better h e r d s of a n i m a l s , though t h e y often h a v e less of a r a b l e l a n d . T h i s g*oup is also m o r e a c t i v e i n h u s b a n d r y , while t h e r e are no d i f f e r e n c e s i n t h e size a n d t e n d e n c i e s i n p l a n t p r o d u c t i o n b e t w e e n t h e t w o groups of f a r m e r s . 5. T h e r e a r e c o n s p i c u o u s differences between t h e s h a p e of t h e i r h o u s e h o l d s a n d o t h e r f a r m the two buildings. groups of farms as T h e important fact is t h a t t h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e c o n s t r u c t e d t h e i r b u i l d i n g s to here during the nineteen- sixties. T h e y b e c a m e o w n e r s of t h e i r f a r m s after t h e w a r . T h e i r e m p l o y m e n t i n i n ­ dustry made it easier for t h e m to o b t a i n loans, w h i l e their familes have been l i v i n g o n i n c o m e y i e l d e d by t h e f a r m s . 6. W h e n w e c o n s i d e r the p l a n s for the f u t u r e p u r c h a s e s , it i s r e m a r k a b l e peasants-workers a r e m a i n l y interested i n t h e i r households, w h i l e p e a s a n t s attention to t h e i r f a r m s . T h e r e a s o n is t h a t m o s t of that devote the peasants-workers have a t t a i n e d a n d s u r p a s s e d t h e m i n i m u m i m p l e m e n t a t i o n , w h i l e for most p e a s a n t s t h i s l e v e l i s s t i l l a r e m o t e objective. T h i s t e n d e n c y i s c o n f i r m e d b y t h e p r e s e n t amount of h o u s e h o l d gadgets i n t h e t w o groups of f a m i l i e s . T h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e m o r e m e c h a n i c a l gadgets ( w a s h i n g m a c h i n e s , r a d i o s etc.). I t s h o u l d be got remembered, �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y however, t h a t those e m p l o y e d i n state-owned 85 NA WSI GOWORKI enterprises c a n buy i n instalments, w h i l e peasants c a n n o t . 7. B e c a u s e of t h e l a c k of t i m e o n p a r t of those e m p l o y e d i n i n d u s t r y , a s w e l l as b e c a u s e of t h e m o r e widespread cooperative services, m u t u a l help in labour a m o n g n e i g h b o u r s is a d i s a p p e a r i n g c u s t o m at G o w o r k i . 8. B e g i n n i n g from t h e nineteen-fifties, t h e r e h a s been a diminishing pressure for c a s h p a y m e n t s as e q u i v a l e n t s for t h e i n h e r i t e d s h a r e s of f a r m s . T h i s i s a r e ­ s u l t of a difficult e c o n o m i c s i t u a t i o n of m a n y f a r m s o n o n e h a n d a n d of t h e easy opportunities to a c h i e v e education a n d to f i n d trained jobs i n industry on the other. T h e m a t t e r of s u c h payments, h a s b e e n f o r m a l l y s e t t l e d b y a b i l l p a s s e d a f e w y e a r s ago, g r a n t i n g t h e title to possess l a n d to those o n l y w h o h a v e b e e n o n it for t h e l a s t 20 y e a r s . T h e b i l l h a s c u t s h o r t d e m a n d s working for p a y m e n t s o n p a r t of m a n y s i b l i n g h e i r s l i v i n g for m a n y y e a r s i n t o w n s . 9. A l l f a r m s i n t h e village, without children, have w i t h t h e e x c e p t i o n of their future m a s t e r s designated. those o w n e d by families C e r t a i n l y , those decisions a r e o p e n to c h a n g e w h e r e t h e c h i l d r e n a r e still u n d e r age. 10. T h e i n h a b i t a n t s of G o w o r k i a r e i n g e n e r a l not i n t e r e s t e d i n b u y i n g o r s e l ­ l i n g l a n d . T h e i r e x t r a incomes, a r e i n s u f f i c i e n t to s u p p o r t t h e m a n d t h e s u b u r b a n l o c a l i z a t i o n of t h e v i l l a g e m a k e s t h e m r e l u c t a n t to l e a v e it. T h i s t e n d e n c y i s c o m ­ m o n to a l l t h e i n h a b i t a n t s of t h e village. 11. P e a s a n t s - w o r k e r s a r e m o r e i n t e r e s t e d t h a n p e a s a n t s i n e d u c a t i n g t h e i r c h i l ­ d r e n . H o w e v e r , most of t h e f a m i l i e s l i v i n g o n a g r i c u l t u r a l i n c o m e o n l y h a v e not m a n y c h i l d r e n a n d r e l a t i v e l y l a r g e lots of l a n d , w h i l e t h e r e is a p r e v a i l i n g o p i n i o n i n t h e w h o l e v i l l a g e t h a t e l e m e n t a r y e d u c a t i o n i s sufficient for those w h o r e m a i n in their farms. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8440cc0c3fa95e20f37523d783d5574c.pdf d9ac9c348a09bde008a276388a3a8465 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:829 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:762 Title A name given to the resource Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K. Kwaśniewicz / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.57-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2. RYSZARD TOMICKI Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY U W A G I N A M A R G I N E S I E A R T Y K U Ł U K. KWAŚNIEWICZ Konieczność stosunkowo szybkiego a jednocześnie możliwie wszech­ stronnego p r z e d y s k u t o w a n i a szeregu problemów teoretyczno-metodologicznych leżących u podstaw t e o r i i k u l t u r y formułowanej przez etnogra­ fię jest oczywista, czego dowodzi m . i n . próba ustalenia d e f i n i c j i pojęcia „zwyczaj" będącą n i e t y l k o cenną inicjatywą, lecz także doskonałą egzemplifikacją stopnia trudności tego zadania. Artykuł K . Kwaśniewicz p r o ­ w a d z i równocześnie do k o n k l u z j i , że p r o b l e m u n i e da się rozwiązać m e ­ todą kalejdoskopową polegającą na składaniu m o z a i k i z części najróżniej­ szych d e f i n i c j i zaczerpniętych z opracowań ogólnych, podręczników i t p . Potrzebna jest g r u n t o w n a analiza p r o b l e m a t y k i nadzwyczaj t r u d n e j i rów­ nie zaniedbanej. U w a g i zamieszczone poniżej tyczą k i l k u najważniejszych naszym zda­ n i e m k w e s t i i poruszonych w a r t y k u l e . Ze względu na fakt, iż tekst t e n jest j e d y n i e d r u k o w a n y m głosem w d y s k u s j i , nie może pretendować on do stanowienia całościowej k o n t r p r o p o z y c j i ; zawiera natomiast propozycję p e w n y c h kierunków d y s k u s j i . Podstawową tezą artykułu K . Kwaśniewicz jest wprowadzenie pojęcia zwyczaj dla określania w s z y s t k i c h właściwie sfer działalności l u d z k i e j w społecznościach chłopskich. J e d y n y m m a n k a m e n t e m tego zabiegu — pozostającym w bezpośrednim związku z niejasną definicją zwyczajów — jest nieoperatywność t e r m i n u , prowadząca w k o n s e k w e n c j i do koniecz­ ności uznania za tożsame zjawisk t a k różnych, j a k zdejmowanie czapki w t r a k c i e p o w i t a n i a i n p . topienie M a r z a n n y czy t r a d y c y j n e sobótki. W y d a j e się, że propozycją rokującą lepsze p e r s p e k t y w y jako p u n k t wyjścia do d y s k u s j i jest wprowadzenie do rozważań pojęcia w z ó r z a ­ c h o w a n i a s i ę (używanego przez autorkę w sposób nieco z a k a m u f l o ­ w a n y ) p r z y u t r z y m a n i u terminów zwyczaj, obyczaj i obrzęd. T e n ostatni w y e l i m i n o w a n y na podstawie niezbyt oczywistych założeń w y m a g a szcze­ gólnej u w a g i . �RYSZARD TOMICKI C z y m jest wzór zachowania się? Obserwując życie k o n k r e t n e j spo­ łeczności m a m y do czynienia z zachowaniami j e d n o s t k o w y m i stanowiący­ m i realizacje w z o r u funkcjonującego w tej grupie. Wzór jest więc swego rodzaju t w o r e m a b s t r a k c y j n y m pozwalającym na identyfikację danego z b i o r u zachowań i n d y w i d u a l n y c h , jeżeli t y l k o nie odbiegają o d niego poza określone granice. Można stwierdzić, że w z ó r zachowania jest zespołem cech wyróżniających zachowania pewnej g r u p y l u d z i (nie zawsze całej społeczności) w określonej s y t u a c j i jako najbardziej prawdopodobne. W i d e a l n y c h w a r u n k a c h możliwa jest do pomyślenia sytuacja pełnej odpowiedni ości między w z o r e m a zachowa­ n i a m i j e d n o s t k o w y m i . Podkreślić p r z y t y m należy szczegółowy charakter w z o r u zachowania się oraz jego imperatywność dla określonych s y t u a c j i . Stąd bierze się nieraz przez różnych badaczy podkreślana różnica między obyczajem r o z u m i a n y m jako zespół wzorów zachowania się jakiejś g r u p y l u d z i a moralnością ze względu na znaczną ogólność n o r m m o r a l n y c h . M . Czerwiński pisze n a przykład: „[...] n o r m y moralne zachowują [...] zawsze znaczny stopień ogólności, zobowiązują nas, b y szczegółowe sy­ tuacje życia rozważyć ze stanowiska bardziej generalnie wskazanej w a r ­ tości" . W z o r y zachowań (czy szerzej działań) realizują się zazwyczaj w sposób n a w y k o w y , a dzięki właściwościom t r a d y c j i , której część sta­ nowią, chronione są w sposób n i e z w y k l e skuteczny przed zmianą mogącą podważyć l a w i n o w o (by posłużyć się sugestywną metaforą) podstawowe zasady f u n k c j o n o w a n i a społeczeństwa. D l a ścisłości trzeba zaznaczyć, że posługujemy się t u pojęciem „tradycja" (nadzwyczaj wieloznacznym) w r o z u m i e n i u , j a k i e sformułowaliśmy w a r t y k u l e Tradycja i jej znacze­ nie w kulturze chłopskiej . ! 2 Ustalenie w z o r u zachowania się jest więc sprawą badacza — nie zawsze łatwą, zważywszy na rozbieżności istniejące często między sta­ n e m r z e c z y w i s t y m a poglądami członków g r u p y . Zastanowić w y p a d a się teraz n a d relacją pojęć „wzór zachowania" (działania) i zwyczaj. Utożsamienie i c h p r o w a d z i do powstania szeregu niejasności. W y d a j e się natomiast, że właściwą drogę r o z u m o w a n i a w s k a ­ zują spotykane często w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u z w r o t y „zwyczajowe za­ chowanie się" czy „zwyczajowy wzór zachowania". I n t u i c y j n i e i e t y m o ­ logicznie słowo „zwyczaj" łączy się z t a k i m i słowami j a k : „zazwyczaj", „zwykle", „zwyczajny", wskazującymi n a normalność, powtarzalność j a ­ kiegoś f a k t u w p e w n y m układzie s y t u a c y j n y m . Dodając t e d y do pojęcia w z ó r z a c h o w a n i a przymiotnik z w y c z a j o w y stwierdzamy, iż 1 M. Czerwiński, 2 R. Tomicki, Magia, Tradycja P o l s k a " , t. X V I I : 1973, z. 2. mit i fikcja, i jej znaczenie Warszawa w kulturze 1973, s. 68. chłopskiej, „Etnografia �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Г)9 jest to t a k i wzór, który został określony przez tradycję g r u p y oraz jest względnie powszechnie uznany za właściwy i n o r m a l n y . W t e n sposób można mówić o zachowaniach zwyczajowych i niezwyczajowych — t z n . w p r o w a d z o n y c h na przykład przez modę — i używać tej a n t y n o m i i (po jej p r e c y z y j n y m zdefiniowaniu) jako i n s t r u m e n t u do mierzenia stopnia z m i a n wzorów badając mieszczenie się bądź nie jakiegoś zachowania w skali zwyczajowego w z o r u zachowania. Przyjmując t a k i t o k postępowania możliwe jest zastosowanie również t e r m i n u o b y c z a j w znaczeniu n a d a w a n y m m u n p . przez Encyklopedia of Social Sciences j a k o oznaczającego ogół wzorów zachowania się g r u ­ p y społecznej. Z a n i m przejdziemy do k w e s t i i obrzędów nasuwa się jeszcze jedna uwaga n a t u r y ogólniejszej. Otóż wydaje się, że analizy obyczaju ludowego nie można przeprowadzić w sposób wyczerpujący bez uwzględnienia m i e j ­ sca tego t y p u zjawisk w systemie k u l t u r o w y m . Chodzi t u przede wszyst­ k i m o rozpatrzenie różnorakich sprzężeń między podsystemami o porząd­ k u h i e r a r c h i c z n y m , o b r a z o w a n y m i — z konieczności w uproszczeniu — przez poniższy schemat: 3 Ideologia i System aksjologiczno-normatywny i- Obyczaj Działania j e d n o s t k o w e A n a l i z a t a k szerokiego k o n t e k s t u pozwoliłaby na u j a w n i e n i e nie t y l ­ ko s t r u k t u r y pewnej sfery k u l t u r y , ale także skomplikowanego procesu zmian różniącego się t a k s w y m charakterem, j a k i t e m p e m przebiegu w różnych podsystemach k u l t u r y . Przechodząc do pojęcia obrzęd, wykluczonego p r a k t y c z n i e z rozważań, zauważyć trzeba, iż m i m o stwierdzenia przez autorkę jego równości za­ kresowej z pojęciem zwyczaj zjawiska rzeczywistości określane z w y k l e t e r m i n e m obrzęd wymykają się dość skutecznie sformułowanej d e f i n i c j i zwyczajów. P r z y j r z y j m y się a r g u m e n t a c j i w y e l i m i n o w a n i a o b r z ę d u . W zasa­ dzie a u t o r k a przytacza d w a powody: zanik „motywacji r e l i g i j n e j " oraz fakt, że rytuał r o z u m i a n y jako „zewnętrzna, w p e w i e n szczególny sposób rozbudowana ekspresja obrzędu" nie tłumaczy istoty swego związku z treściami, które t r a n s m i t u j e . Samo określenie „motywacja r e l i g i j n a " jest wieloznaczne i mylące, gdyż m o t y w a c j a t y p u religijnego uczestniczy również n p . w akcie czynienia krzyża p r z y k r a j a n i u chleba, a t r u d n o 3 N e w Y o r k 1931, t. 4, s. 658. �60 RYSZARD TOMICKI uznać to zachowanie za obrzęd. W a r u n e k t e n n i e jest cechą wyróżnia­ jącą. Być może n i e idzie t u jednak o motywację, lecz o istnienie r e l i g i j n o mitologicznego wyobrażenia (mitu) będącego scenariuszem działań obrzę­ d o w y c h . I t e n f a k t n i e s t a n o w i wystarczającego a r g u m e n t u przemawiają­ cego za n i e i s t n i e n i e m obrzędu, gdyż j a k w i a d o m o m i t n i e zawsze wystę­ p u j e w postaci zwerbalizowanej. S p e k t a k u l a r n e powiązanie działania z m i t e m może być j e d y n i e pobożnym życzeniem badacza. Przykładem tego dość o c z y w i s t y m jest obrzędowość kościelna (w t y m p r z y p a d k u a u ­ t o r k a gotowa jest utrzymać t e r m i n obrzęd), w której ludność wiejska uczestniczyła i d o dziś uczestniczy w sposób automatyczny, bez znajomoś­ ci d o k t r y n y stanowiącej scenariusz tego czy innego obrzędu. W a r t o t u powołać się na badania E. Ciupaka i jego ustalenia o oddziaływaniu na masę wierzących, którym z w y k l e obca jest filozoficzna strona r e l i g i i , ideologii zmaterializowanej w symbolicznych czyn­ n o ś c i a c h . W t a k i m p r z y p a d k u j e d n a k k a ż d y w i e , iż jest to r e ­ l i g i a — a więc obrzęd. W t y m miejscu zaczyna w grę wchodzić dość p o ­ wszechna p r a k t y k a utożsamiania pojęcia r e l i g i a z chrześcijaństwem, a w s z y s t k i c h n i e mieszczących się w t y c h r a m a c h r ó w n i e r e l i g i j ­ nych zjawisk określania z w y k l e n i e a d e k w a t n y m i bądź n i e j a s n y m i n a z w a m i „wierzenia l u d o w e " , „wierzenia m a g i c z n e " czy mitologiczne i t p . T a k więc n i e z w y k l e ważnym p o s t u l a t e m jest operowanie szerokim r o z u m i e n i e m r e l i g i i w oparciu o kategorie sacrum i profanum. 4 Wróćmy jeszcze n a m o m e n t do k w e s t i i związku obrzędu z szeroko p o j ­ m o w a n y m m i t e m . A u t o r k a suponuje, że działania obrzędowe funkcjonują bez treści, l i t y l k o na podstawie atrakcyjności f o r m y . Twierdzenie to nie uwzględnia j e d n a k całej złożoności w z a j e m n y c h r e l a c j i obrzędu i jego ideologicznego odnośnika. Przykładem niech posłuży definicja „tekstu religijnego": „Przez t e k s t r e l i g i j n y Quútowy) rozumiemy w s z e l k i zespół oznaczeń obiektów k u l t o w y c h wzięty o d d z i e l n i e o d k u l t o w e g o działania (nie w y n i k a stąd, że uważamy, iż »tekst« w oderwaniu był historyczną od kultu). przesłanką [...] kultu: Z a r ó w n o księgi »teksł« »święte« wieści w społecznościach p r z e d l i t e r a c k i c h ) , j a k i [podkr. m o j e — H T ] traktujemy n i e mógł bowiem powstać (i odpowiadające i m opo­ ustalony t u j a k o różne w a r i a n t y tryb obrzędów tekstów k u l t o w y c h , jako »zapisy« treści r e l i g i j n y c h [...]" . 5 W i d z i m y więc, że treść r e l i g i j n a k r y j e się w s a m y m akcie działania. Osobną sprawą nasuwającą się na marginesie t y c h rozważań jest p o j m o ­ wanie celu p r a c y badacza — w y d a j e się, iż nie polega on na zbieraniu o p i n i i , zracjonalizowanych m o t y w a c j i i t p . , lecz n a analizie s t r u k t u r y zja­ wiska i w y j a w i e n i u jego rzeczywistego znaczenia. 4 E . С i u p a k, Kultura 5 J . A. Lewada, religijna Społeczna wsi, W a r s z a w a 1961, s. 47. natura religii, Warszawa 1968, s. 126. �61 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Do wspomnianego wyżej drugiego a r g u m e n t u a u t o r k i podnoszącego sprawę rytuału wrócimy później. Zastanówmy się n a razie n a d cechami wyróżniającymi zjawiska nazywane obrzędami o d wzorów zachowania się czy w t e r m i n o l o g i i odnośnego artykułu zwyczajów. N a podstawie róż­ n y c h d e f i n i c j i można wydzielić k i l k a powtarzających się cech. Są t o : 1) istnienie s c e n a r i u s z a określającego w sposób jednoznaczny a k ­ c j ę ; 2) istnienie g r u p y l u d z i będących a k t o r a m i , między którymi za­ chodzi podział ról; 3) istnienie p u b l i c z n o ś c i biorącej udział w a k c j i na i n n e j zasadzie niż aktorzy. Już n a tej podstawie wyraźnie uwidacznia się różnica między w z o r e m działania a obrzędem. T e n o s t a t n i jest celowo podejmowaną w określo­ n y c h m o m e n t a c h działalnością g r u p y l u d z i angażującą z w y k l e znaczną część społeczności l o k a l n e j . Ponadto w y d a j e się, że o i l e wzór zachowania się jest i n s t r u m e n t e m r e g u l a c j i stosunków międzyludzkich, oznaczania r e l a c j i między j e d n o s t k a m i , o t y l e obrzęd — j a k k o l w i e k może pełnić i t a ­ ką rolę — zasadniczo służy r e g u l a c j i stosunków między grupą społeczną a otaczającą rzeczywistością (włączając w to pojęcie b y t y nadprzyrodzone). W ścisłym związku z powyższym pozostaje fakt, iż obrzęd jest działaniem k r e a c y j n y m . W klasycznych przypadkach, k i e d y scenariusza dostar­ cza m i t , działania l u d z k i e są po p r o s t u o d t w o r z e n i e m działań istot n a d ­ p r z y r o d z o n y c h (bogów, bohaterów). Dzięki t e m u obrzęd k o n s t y t u u j e s y ­ tuację jakościowo różną od codzienności — następuje przeniesienie w m i ­ t y c z n y czas i w mityczną przestrzeń. Działania l u d z k i e nabierają wartości s y m b o l i . W istocie więc obrzęd jest powtórzeniem wydarzeń r o z g r y w a ­ jących się na i n n e j płaszczyźnie niż społeczna — n i e j e d n o k r o t n i e zresztą przybierając formę p r o w o k a c j i . Różnica między zwyczajem (wzorem zachowania się) i obrzędem w s k a ­ zana wyżej jest kwestią dość oczywistą d l a badaczy t e j p r o b l e m a t y k i . Odnośna l i t e r a t u r a l i c z y w i e l e pozycji. Z a c y t u j m y t u przykładowo H . Wallona, autora książki Od czynu do myśli . Odrębność obrzędu u p a ­ t r u j e o n w t y m , iż 6 „[...] gest r y t u a l n y [...] jest [...] nie tyle czynem, ile obrazowym przedstawieniem c z y n u . P o s z u k i w a n e k o n s e k w e n c j e n i e są z a w a r t e w n i m s a m y m , l e c z w t y c h siłach, które s t a r a się o n odtworzyć, t z n . w t y m , co r e p r e z e n t u j e . Rytuał w p r o w a d z a obrażenie i p r z e z to wyobrażenie staje się pośrednikiem c z y k o n d e n s a t o r e m czynowości, która n i e t k w i jedynie w zwykłym operowaniu rzeczami, w wy­ przy- zwykłej czynności mięśniowej p r z y zetknięciu się z p r z e d m i o t a m i " . Powstaje j e d n a k pytanie, czy posługiwanie się t a k l u b podobnie r o z u ­ m i a n y m pojęciem obrzęd jest uzasadnione w stosunku do społeczności chłopskich. 6 H . W a l l o n , Od czynu do myśli, W a r s z a w a 1950, s. 129-130. �62 RYSZARD TOMICKI Odpowiedź może być t y l k o p o z y t y w n a , i t o z dwóch względów. Po pierwsze dlatego, iż jesteśmy w posiadaniu materiałów świadczących o i s t n i e n i u w końcu X I X w i e k u obrzędów wraz z i c h ideologicznym odnośnikiem — nie myślimy b y n a j m n i e j wyłącznie o obrzędach kościel­ n y c h sensu stricto. Po drugie k u t e m u , b y t e r m i n powyższy odrzucić, nie ma żadnych podstaw, zważywszy na b r a k badań n a d strukturą i znacze­ n i e m zjawisk k u l t u r o w y c h t a k dotychczas określanych. Nie ulega chyba wątpliwości, że n i e można bez i s t o t n y c h nega­ t y w n y c h k o n s e k w e n c j i poznawczych wtłaczać obrzędów w zakres z w y ­ czajów w p r o p o n o w a n y m sensie. Zaprzecza t e m u n a w e t pobieżna obser­ wacja. I t a k wiadomo, iż scenariusz obrzędu uwzględnia często za­ chowania (działania) nieakceptowane w s y t u a c j i n o r m a l n e j , w życiu co­ d z i e n n y m , i co więcej w y k o n a n i e i c h przez aktorów obrzędu jest oczeki­ wane i pożądane. D r u g a sprawa to rodzaje sankcji. Obrzęd jest strzeżony n i e t y l e przez sankcje o charakterze społecznym, i l e przez s a n к с j e n a d p r z y r o d z o n e . Nie wykluczają one pierwszych, lecz umniejszają i c h znaczenie chociażby ze względu na ważność sfer, w których działają. Sankcje społeczne t y p o w e d l a wzorów zachowań funkcjonują w sferze społecznej, ograniczają się najczęściej do „niesfornego" p o d m i o t u działa­ nia, podczas g d y sankcje nadprzyrodzone operują w s f e r z e egzys­ tencjalnej i odnoszą się do całej g r u p y społecznej. Wiąże się t o z ogólnogrupowym c h a r a k t e r e m obrzędów, w którym oprócz aktorów b i e ­ rze udział pozostała część społeczności bądź to w r o l i przedmiotów działa­ nia, bądź obserwatorów. Wszystkie t e cechy n i e występują i nie są k o ­ nieczne w p r z y p a d k a c h realizacji wzorów zachowań. Różnica między t y m ostatnim a obrzędem uwidacznia się ponadto w f u n k c j a c h — wymienić wystarczy funkcje estetyczno-emocyjne czy psychoterapeutyczne jako n i e pojawiające się z w y k l e p r z y realizacji wzorów zachowań. Pozostała n a m do wspomnienia sprawa rytuału. T e r m i n t e n był i jest używany przez niektórych badaczy j a k o s y n o n i m obrzędu (przykładem c y t o w a n y wyżej Wallon). Nieraz używa się go zamiennie ze słowem ce­ remoniał. T e n d r u g i w a r i a n t wydaje n a m się stosowniejszy i zgodny z i n ­ tuicją językową. Naszym zdaniem r y t u a ł e m -nazwać można ściśle określony t r y b w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności. W t a k i m znaczeniu r y ­ tuał nie jest cechą właściwą wyłącznie obrzędom, lecz także w z o r o m za­ chowań. Często mówi się o z r y t u a l i z o w a n y c h zachowaniach w społecz­ nościach t r a d y c y j n y c h , co więcej, uważa się j e za jeden z wskaźników w analizach typologicznych. Powszechnie s p o t y k a n y pogląd n a ewolucję obrzędów stwierdzający, że treści r e l i g i j n e ulegały z a n i k o w i , a rozbudo­ wywał się rytuał, jest co n a j m n i e j uproszczeniem. Związek b o w i e m mię­ dzy rytuałem a treściami niewątpliwie istnieje i stanowi n i e z w y k l e ważny element mechanizmu działania przekazu międzypokoleniowego. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY 63 Naszym zdaniem dla dobra ostatecznego r e z u l t a t u d y s k u s j i w a r t o się­ gnąć do d o r o b k u badaczy, którzy nie zawsze dostarczali g o t o w y c h d e f i n i ­ cji, lecz za to zgłębiali interesujące nas p r o b l e m y . D o grona i c h należy niewątpliwie Cezaria B a u d o u i n de Courtenay-Jędrzejewiczowa. P r z y w o ­ łujemy t o nazwisko, gdyż wiąże się ono ponadto z perspektywą a n t r o p o ­ logiczną w badaniach k u l t u r y t a k często obecnie pomijaną n a rzecz ujęć socjologicznych. Tendencja t a daje się zauważyć również w a r t y k u l e K . Kwaśniewicz. Specyfika e t n o g r a f i i j a k o samodzielnej d y s c y p l i n y n a u ­ k o w e j w y m a g a stosowania właściwych j e j m e t o d analiz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d4d4d6aa3b3eb37170918a20febca7d.pdf aa394df2747b1045fa3137880d78e5f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:761 Title A name given to the resource Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad "Syntezą etnografii Polski" / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.33-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ TEORETYCZNE I METODOLOGICZNE ASPEKTY B A D A N N A D Z W Y C Z A J A M I L U D O W Y M I . PRZYCZYNEK DO DYSKUSJI N A D „SYNTEZĄ ETNOGRAFII POLSKI" 1. U W A G I W S T Ę P N E Badania etnograficzne w Polsce, t a k znacznie do t e j p o r y zróżnico­ wane problemowo, znalazły ostatnio swój „wspólny m i a n o w n i k " w posta­ ci p r o g r a m u „Syntezy e t n o g r a f i i P o l s k i " . To w i e l k i e , zespołowe dzieło, mające stanowić podsumowanie, scalenie i uogólnienie dotychczasowej w i e d z y etnograficznej o k u l t u r z e l u d o w e j Polski, w c h o d z i obecnie w cen­ t r u m zainteresowania specjalistów nasuwając w s z y s t k i m zainteresowanym wiele różnorodnych pytań. Dotyczą one zwłaszcza sposobu realizowania po raz pierwszy na t a k szeroką skalą zainicjowanego przedsięwzięcia. Zgodnie z r o b o c z y m i założeniami przyjętymi na konferencjach p o ­ święconych syntezie, poszczególne działy k u l t u r y l u d o w e j mają być o p r a ­ cowane w głównej mierze w o p a r c i u o dorobek o p u b l i k o w a n y oraz za­ soby a r c h i w a l n e zgromadzone przez różne placówki etnograficzne w k r a ­ j u . Jest t o ogromnie rozległa i zróżnicowana baza źródłowa. Zadanie pierwszorzędnej w a g i polega więc na w y p r a c o w a n i u r a m o w y c h założeń teoretycznych i metodologicznych, w myśl których można b y korzystać z n i e j w sposób celowo-wybiórczy oraz interpretować w y d o b y t e zjawiska i procesy k u l t u r o w e w oparciu o ogólnie przyjęty m o d e l i n t e r p r e t a c y j n y . Takie postawienie s p r a w y w y m a g a z o c z y w i s t y c h powodów p r z e d y ­ s k u t o w a n i a w i e l u zagadnień. Wśród n i c h występuje także p r o b l e m z w y ­ czajów l u d o w y c h . Z a m i a r e m m o i m , którego w y r a z e m jest niniejszy a r t y ­ kuł, jest próba uporządkowania tego p r o b l e m u i bliższego naświetlenia niektórych k w e s t i i z n i m związanych. Zajmę się zwłaszcza s a m y m poję­ ciem z w y c z a j , jego relacją do i n n y c h terminów znajdujących zasto1 P r o j e k t t a k i e g o właśnie m o d e l u przedstawiła n a Ogólnopolskiej E t n o g r a f i c z n e j ( W a r s z a w a , grudzień 1972) d r D. M a r k o w s k a . 1 3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 Konferencji �34 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ sowanie w badaniach n a d zachowaniem się z w y c z a j o w y m , dalej modelem opisu tego zachowania się, k r y t e r i a m i jego k l a s y f i k a c j i , wreszcie podło­ żami i c z y n n i k a m i warunkującymi przeobrażenia zwyczajów. Rozważania moje są p r z y c z y n k i e m do toczącej się d y s k u s j i i j a k o takie nie pretendują a n i do wyczerpania całej p r o b l e m a t y k i , do której się odnoszą, a n i do przesądzenia j a k i e j k o l w i e k z poruszanych k w e s t i i . P r z e ­ ciwnie, są odzwierciedleniem niepewności i próbą poszukiwania najwłaś­ ciwszych a l t e r n a t y w spośród w i e l u możliwych. 2. P O J Ę C I E ZWYCZAJU N a w e t p o w i e r z c h o w n y przegląd etnograficznej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u nasuwa spostrzeżenie, że pojęcie zwyczaj n i e było do t e j p o r y jednoznacz­ nie zdefiniowane. W w i e l u też w y p a d k a c h posługiwano się t e r m i n e m „zwyczaj" bez w n i k a n i a w jego znaczenie. Nieład t e r m i n o l o g i c z n y p o ­ głębia f a k t równoległego stosowania t a k i c h określeń, j a k „obrzęd", „oby­ czaj", „zwyczaj", „praktyki w i e r z e n i o w e " , „zabiegi magiczne" i t p . , n a j ­ częściej bez precyzowania i c h zakresu pojęciowego . Zachodzi zatem konieczność przeprowadzenia uściśleń t e r m i n o l o g i c z ­ n y c h i w y e l i m i n o w a n i a niejasności w r o z u m i e n i u powyższych pojęć t w o ­ rzących podstawowy aparat terminologiczny omawianej t u dziedziny b a ­ dań etnograficznych. Propozycje, choćby na razie niedoskonałe, stano­ wiłyby próbę wyjścia z dotychczasowego i m p a s u tworząc równocześnie podstawę do dalszych uściśleń. Oczywiście, należy sobie zdawać sprawę, że wszelkie poczynania tego rodzaju są przedsięwzięciem t r u d n y m . Rze­ czywistość społeczna jest t w o r e m wysoce złożonym, którego cechy mają najczęściej postać swego rodzaju continuum. Stąd n i e sposób i c h „nagiąć" do s z t y w n y c h , ostro rozgraniczonych k a t e g o r i i pojęciowych, które są ideałem osiągalnym na razie j e d y n i e w n a u k a c h a b s t r a k c y j n y c h a n i e empirycznych. 2 Widać to wyraźnie na przykładzie zwyczajów. Stanowią one kategorię zachowania się ludzkiego, które obejmuje n i e z w y k l e szeroki w a c h l a r z zjawisk. W gruncie rzeczy, wiążą się ze w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : od m a t e r i a l n y c h warunków b y t u poczynając (zabiegi p r o d u k c y j n e zwią­ zane z gospodarką rolną i hodowlaną, lokalizacja i b u d o w a n i e d o m u , spo­ sób u b i e r a n i a się, żywienia itp.), poprzez społeczne regulacje zachowania się w określonych sytuacjach (np. w czasie w i t a n i a się, zachowania się p r z y stole itp.), a na s u b t e l n y c h sprawach wiedzy, wierzeń, systemów 2 dania i Opinię tę podzielają nad tradycyjnymi Materiały Muzeum także i n n i obrzędami Archeologicznego ficzna, n r 13, Łódź 1967, s. 9-ilO. etnografowie. i zwyczajami P o r . пр. na terenie i Etnograficznego w I. Lechowa, ziemi łódzkiej, Łodzi, S e r i a Ba­ Prace Etnogra­ �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 35 LUDOWYMI wartości, wzorów i postaw kończąc. Stąd też zachowanie się zwyczajowe ma charakter czynności zarówno symbolicznych polegających „[...] na w y ­ t w a r z a n i u i k o m u n i k o w a n i u albo o d b i e r a n i u i i n t e r p r e t o w a n i u znaków" , j a k i niesymbolicznych, n p . t y p u produkcyjnego . 3 4 Trzeba też dodać, że j a k k o l w i e k zwyczaje odnosi się przede w s z y s t k i m do przeszłości, zwłaszcza do d a w n y c h f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , to j e d n a k w w i e l u w y p a d k a c h mówi się o n i c h także w odniesieniu do teraźniejszości. T r u d n o b o w i e m zaprzeczyć, że w a k t u a l n y c h w a r u n k a c h nie działają c z y n n i k i , które sprzyjają w y t w a r z a n i u się n o w y c h postaci zwyczajów. T a k więc zarówno p o d względem m e r y t o r y c z n y m , j a k i chronologicz­ n y m , zakres znaczeniowy „zwyczaju" jest nader szeroki, co w poważnym s t o p n i u u t r u d n i a jego zdefiniowanie. N i e znaczy t o oczywiście, aby nie było prób tego rodzaju. Poruszyłam już kiedyś te właśnie p r o b l e m y na łamach „Etnografii P o l s k i e j " . Analizując różne propozycje definicyjne poszczególnych autorów wyodrębniłam na i c h podstawie t r z y najsilniej zarysowujące się cechy k o n s t y t u t y w n e zwyczajów: 5 1) powtarzalność w określonych okolicznościach j e d n y c h i t y c h sa­ m y c h sposobów zachowania się; 2) istnienie g r u p y społecznej, w obrębie której może wytwarzać się t e n obowiązujący system zachowania się; 3) istnienie sankcji r e p r e s y w n y c h , które ściąga na siebie jednostka l u b zespół osób, uchylających się od stosowania danych wzorów zacho­ w a n i a się. Obecnie wydaje m i się jednak, że przytoczone cechy k o n s t y t u t y w n e można odnieść z powodzeniem do i n n y c h , także nie o p a r t y c h na zwycza­ j u , k a t e g o r i i zachowania się. Nasuwa się więc zasadnicze pytanie, w czym należy upatrywać podstawy d o w y r ó ż n i e n i a z w y c z a j ó w od pozostałych sposobów zachowania s i ę społecznego osób czy grup? Sądzę, że propozycje wyodrębnienia jakiegoś zachowania się j a k o zwyczajowego tkwią w równoległym uwzględnieniu t r z e c h aspektów, któ­ re sprowadzają się do: a) sposobu realizowania wzorów zachowania się zwyczajowego; b) t y p u więzi społecznej sprzyjającej w y t w a r z a n i u się i stosowaniu tego rodzaju wzorów; c) rodzaju p r z y m u s u społecznego kryjącego się za obowiązującymi w z o r a m i zachowania się zwyczajowego. 3 A. Kloskowska, 4 Tamże, s. 21. 5 Z badań nad Społeczne zwyczajami P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 62-102. ramy dorocznymi kultury, w Warszawa społeczności 1972, s. 20. wiejskiej, „Etnografia �36 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ Gdy mowa o s p o s o b i e r e a l i z o w a n i a w z o r ó w zachowa­ n i a s i ę z w y c z a j o w e g o , t o należy podkreślić, że „klasyczny" d l a tradycyjnej k u l t u r y ludowej z w y c z a j m i a ł c h a r a k t e r ż y w i o ­ ł o w y wynikły z daleko posuniętego utożsamiania się członków w i e j ­ skiej społeczności l o k a l n e j z obowiązującymi w j e j obrębie w z o r a m i spo­ łecznymi. J a k o t y m świadczą liczne materiały e m p i r y c z n e , m a m y t u nieraz do czynienia z t a k daleko posuniętym „uwewnętrznieniem" t y c h wzorów, że są one przeżywane przez członków danej społeczności jako wartości j a k najbardziej własne i nie podlegające d y s k u s j i . Stąd, po p i e r w ­ sze, k o n t y n u u j e się j e n a w y к o w o, bez włączania p i e r w i a s t k a r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i (nie oznacza t o oczywiście, aby nie potrafiono t y c h w z o ­ rów w swoiście r a c j o n a l n y sposób uzasadniać, g d y zachodzi tego potrze­ ba); po drugie, występuje zjawisko w z g l ę d n e j , choć mierzonej często generacjami, t r w a ł o ś c i z w y c z a j ó w , j a k o czegoś przeciwstawne­ go przemijającym modom. 6 W y s o k i poziom utożsamiania się z panującymi w z o r a m i zachowania występuje zazwyczaj w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h , względnie zamkniętych, w k t ó r y c h s t y c z n o ś c i s p o ł e c z n e m a j ą w do­ minującym stopniu c h a r a k t e r o s o b i s t y , podobnie j a k i k o n ­ t r o l a s p o ł e c z n a . Przykładami są takie g r u p y , j a k rodzina, sąsiedz­ t w o , społeczność lokalna, grupa rówieśnicza, zespół wytwórczy (np. rze­ mieślniczy) i t p . Są t o wszystko p r z e j a w y więzi społecznej, które A . Kłoskowska zalicza do „pierwszego układu k u l t u r y " („pierwszej w a r s t w y k u l ­ t u r o w e j " , „pierwszej podstawowej r a m y życia k u l t u r a l n e g o " ) badanej społeczności. W grę wchodzą t u t a j „[...] elementy o charakterze ściśle l o k a l n y m , swoiste, dające się zamknąć w r a m a c h społeczności i zbliżone do t y p u k u l t u r y l u d o w e j " . 7 8 Wychodzę z założenia, iż o w o spontaniczne zachowanie się właściwe zwyczajom opiera się zasadniczo na wzorach, które są t r a k t o w a n e j a k o rodzime w danej grupie społecznej, powstałe żywiołowo i k o n t y n u o w a n e n a w y k o w o w r a m a c h bezpośrednich styczności osobistych. T a k a p r z y n a j ­ m n i e j sytuacja występowała n a gruncie „klasycznej" t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y ludowej. W miarę jednak, j a k wieś polska wchodziła w zasięg szerszych, n i e ­ raz ogólnonarodowych oddziaływań, ów „pierwszy układ k u l t u r y " coraz częściej znajdował się pod wpływem i n n y c h układów, j a k lokalnej sieci s Obszerną i c h bibliografię podaję w a r t y k u l e poświęconym s k i m o k r e s u Bożego N a r o d z e n i a ( w d r u k u w „Rocznikach M u z e u m w Krakowie). 7 Kloskowska, 8 Tamże, s. 60-61. op. cit., s. 60 n. zwyczajom wiej­ Etnograficznego" �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 37 ponadlokalnej organizacji życia zbiorowego czy „[...] p r o m i e n i o w a n i a na odległość ośrodków p o n a d l o k a l n y c h " . T a k więc na skutek oddziaływania i n s t y t u c j i a d m i n i s t r a c j i państwowej, różnego t y p u zrzeszeń, systemu oświaty powszechnej, środków masowego przekazu, e m i g r a c j i i t p . — n a ­ stąpiło zjawisko p r z e j m o w a n i a także w społecznościach w i e j s k i c h p e w ­ n y c h wzorów zachowania się, które powstały w środowisku m i e j s k i m , k o n ­ t y n u o w a n y c h następnie n a zasadzie zwyczaju (dotyczy to n p . i m i e n i n d a w n i e j nie obchodzonych na wsi). W t y m w y p a d k u n i e można już mówić o r o d z i m y m pochodzeniu z w y ­ czajów l u d o w y c h . D o k o n u j e się natomiast proces przystosowywania do s t y l u życia w s i wzorów, które w t e n czy i n n y sposób przybyły t u ze śro­ dowiska m i e j s k i e g o . Częstokroć w z o r y te wiążą się z panującą modą i mają p r z e l o t n y charakter. M a m y t u więc do czynienia z nową sytuacją: wytwarzają się pewne n a w y k o w e sposoby zachowania się, akceptowane społecznie, jednak o stosunkowo krótkotrwałym, n i e j e d n o k r o t n i e prze­ kraczającym jedną generację, a n a w e t węższym, okresie t r w a n i a . Dalekie są one od owego „klasycznego" t y p u zwyczajów. N i e wydaje m i się j e d ­ nak, aby etnograf mógł je tracić z pola swego widzenia, aczkolwiek w y ­ raźnie zaburza to ostrość spojrzenia na to, co najchętniej nazywalibyśmy zwyczajem l u d o w y m . Mówiąc i n n y m i słowy, zwyczajowe sposoby zacho­ w a n i a się, które a k t u a l n i e upowszechniają się w życiu społeczności w i e j s k i e j , nie mogą być r o z p a t r y w a n e jako pochodzenia rodzimego, są j e d n a k zachowaniem się żywiołowym, dla którego areną są małe społecz­ ności, z właściwymi i m osobistymi k o n t a k t a m i i s w o i s t y m t y p e m p r z y ­ musu społecznego. I t u t a j przechodzę do trzeciego z w y m i e n i o n y c h aspektów. Zasadniczo rzecz biorąc m a m y t r z y rodzaje p r z y m u s u i odpowiadające i m spo­ soby k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Pierwszy z n i c h jest w y k o n y w a n y przez różnorodne i n s t y t u c j e działające w życiu p u b l i c z n y m danej społecz­ ności . D r u g i wiąże się z modą. To dość t r u d n e do zdefiniowania z j a 9 10 u 9 Tamże, s. 61. Dodać t r z e b a , że t e n t y p p r o c e s u był z n a n y w społecznościach w i e j s k i c h i w p o p r z e d n i c h e p o k a c h h i s t o r y c z n y c h . N a tej z a s a d z i e nabrało „wiejskiego" c h a ­ r a k t e r u w i e l e w z o r ó w n a r z u c o n y c h przez kościół c z y wielką własność szlachecką. Problematykę tę p o r u s z a K . D o b r o w o l s k i w s w y c h Trzech studiach z teorii kultury ludowej, [w:] Studia nad życiem społecznym i kulturą, P A N — Oddział w K r a k o w i e , P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 7, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 111-195; por. zwłaszcza w y w o d y n a s. 121 n. 10 P r z e z instytucję r o z u m i e m , z a J . S z c z e p a ń s k i m , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1970, s. 204: „... i n s t y t u c j e są zespołami urządzeń, w których w y b r a n i członkowie g r u p otrzymują u p r a w n i e n i a do w y k o n y w a n y c h czynności określonych p u b l i c z n i e i i m p e r s o n a l n i e , d l a z a s p o k a j a n i a potrzeb j e d n o s t k o w y c h i g r u p o w y c h i d l a r e g u l o w a n i a zachowań i n n y c h członków g r u p y " . 11 �38 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ wisko, szczególnie d o b i t n i e dostrzegalne w czasach nowożytnych i współ­ czesnych, można próbować określić jako rodzaj wzorów k o n s u m p c j i , b y ­ cia i t p . , najczęściej p r z e l o t n y c h , których przestrzeganie zapewnia k w a l i ­ f i k o w a n i e kogoś l u b czegoś w kategoriach nowoczesności p r z e c i w s t a w ­ n y c h k a t e g o r i i t r a d y c j o n a l i z m u . Wreszcie trzeci rodzaj p r z y m u s u w y ­ n i k a z istnienia t r a d y c j i , którą tworzą odziedziczone po przeszłości prze­ świadczenia, częstokroć k o n t y n u o w a n e w danej społeczności (rodzinie, społeczności wioskowej, grupie zawodowej itp.) n a w y k o w o i bezreflek­ syjnie, w oparciu o transmisję ustną z pokolenia do pokolenia . L i s t a i n s t y t u c j i ustanawiających określone w z o r y zachowania się i czuwających n a d i c h przestrzeganiem — jest, oczywiście, h i s t o r y c z ­ nie zmienna. N i e zamierzam wchodzić bliżej w te sprawy. Wystarczy wskazać, że p o d uwagę muszą być brane i n s t y t u c j e związane z f u n k c j o ­ n o w a n i e m a p a r a t u państwowego (zwłaszcza p r a w o d a w s t w o i sądownic­ two), życiem gospodarczym (np. f o l w a r k i szlacheckie i „państwa" m a g ­ nackie w dobie feudalnej), życiem r e l i g i j n y m , działalnością różnego r o ­ dzaju zrzeszeń w czasach najnowszych ( p a r t i e polityczne, zawodowe organizacje rolników itp.), żeby wskazać na szczególnie ważne. Wszystkie t e i n s t y t u c j e dążą — w r a m a c h swoich uprawnień — do określenia n o r m i wzorów zachowania się, aczkolwiek i c h zakres może być różny: o d wzorów obejmujących całokształt współżycia ludzkiego (jak to m a miejsce w systemach p r a w a stanowionego, systemach n o r m a ­ t y w n y c h stanowionych przez kościoły itid.) po w z o r y odnoszące się t y l k o do pewnej cząstki tego współżycia. N i e w n i k a m t u w w i e l e skądinąd i n t e ­ resujących k w e s t i i , j a k zależności pomiędzy różnymi i n s t y t u c j a m i usta­ nawiającymi n o r m y i w z o r y zachowania się (np. między państwem a koś­ ciołem), czy też związek między w z o r a m i obowiązującymi powszechnie w d a n y m społeczeństwie a w z o r a m i cząstkowymi obejmującymi t y l k o określone kręgi osób. Pragnę natomiast podkreślić, że w nowoczesnych społeczeństwach uprzemysłowionych i zurbanizowanych występuje proces i n s t y t u c j o n a l i z a c j i życia zbiorowego, a t y m s a m y m m a miejsce ekspansja n o r m i wzorów określanych, u s t a n a w i a n y c h i k o n t r o l o w a n y c h i n s t y t u ­ cjonalnie, zwłaszcza przez państwo i działające legalnie w jego obrębie instytucje prawno-publiczne. Te nowe kodeksy postępowania wkraczają do coraz to n o w y c h dziedzin życia społecznego, częstokroć nawet t a m , gdzie do tej p o r y panowały n i e ­ podzielnie w z o r y t r a d y c y j n e (charakterystyczny jest t u rozwój prawa 12 13 12 p o r do socjologii 13 Studia wywody n a t e n t e m a t z a w a r t e u J . J . W i a t r a. Społeczeństwo. systematycznej, P o r . rozprawę K . Wstęp W a r s z a w a 1968, s. 79. Dobrowolskiego, nad życiem społecznym i kulturą, s. 76-110. Chłopska kultura tradycyjna, [w:] �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 39 małżeńskiego i rodzinnego), stopniowo je wypierając. Ważne jest p r z y t y m , że p r z y m u s stosowania się do wymogów, jakie narzucają przepisy wprowadzane i n s t y t u c j o n a l n i e , jest egzekwowany na mocy uprawnień, którymi dysponuje dana i n s t y t u c j a . Są to u p r a w n i e n i a umożliwiające stosowanie sankcji r e p r e s y w n y c h różnego rodzaju, wśród których n i e p o ­ ślednie miejsce zajmują sankcje szczególnie dokuczliwe, a mianowicie karne. Oczywiście, nie wszystkie i n s t y t u c j e posiadają moc posługiwania się n i m i (utracił j e w s w o i m czasie Kościół k a t o l i c k i ) . Jednak wobec roz­ r o s t u n o r m p r a w n y c h ogromne połacie życia społecznego są dziś objęte możliwością zastosowania tego t y p u sankcji, które stały się j e d n y m z p o d ­ s t a w o w y c h przymusów w nowoczesnych społeczeństwach. T a k więc z całokształtu przejawów zachowania się człowieka należy wyodrębnić j a k o osobną kategorię sferę działań opierających się na n o r ­ mach i wzorach związanych z f u n k c j o n o w a n i e m i n s t y t u c j i , które nieraz w wysoce s f o r m a l i z o w a n y c h sposób, t j . w postaci s k o d y f i k o w a n e j , o k r e ­ ślają nie t y l k o pożądany w d a n y c h w a r u n k a c h społecznych rodzaj zacho­ wania się, ale także rodzaj k a r y , który grozi za jego niedotrzymanie l u b przekroczenie. Rzecz jasna, że aczkolwiek poszczególnie i n s t y t u c j e zainteresowane są w t y m , a b y narzucone przez nie w z o r y zachowania się były zawsze p r z e ­ strzegane w podobny sposób, to j e d n a k w p r a k t y c e występują różne o d ­ chylenia wynikłe n p . z l o k a l n y c h t r a d y c j i . Zdarza się też nieraz, że to, co było niegdyś normą ustanowioną i n s t y t u c j o n a l n i e , przeszło do i n w e n t a r z a wartości p r z e k a z y w a n y c h drogą t r a d y c j i . W s k u t e k tego w i e l e zwyczajów r e l i g i j n y c h , p r a w n y c h i t p . przeżywanych jest w poszczególnych g r u p a c h l o k a l n y c h j a k o wartości własne, bez zdawania sobie sprawy, że i c h gene­ za miała p o n a d l o k a l n y charakter. Inną postać mają p r z y m u s y działające w związku z panującymi m od a m i . A c z k o l w i e k i zjawisko m o d y m a coraz bardziej wszechogarniają­ cą tendencję (moda n i e dotyczy już t y l k o k o n s u m p c j i , ale także w i e l u i n n y c h dziedzin, żeby wymienić przykładowo nadawanie i m i o n dzieciom, sposób p r z y j m o w a n i a gości, atrakcyjność p e w n y c h zawodów, stosowanie bez istotniejszej p r z y c z y n y p e w n y c h m e t o d czy terminów w nauce itp.), t o j e d n a k p r z y m u s stosowania się do m n i e j l u b bardziej p r z e l o t n y c h w y ­ mogów nie wiąże się najczęściej ze stosowaniem ostrych s a n k c j i r e p r e ­ s y w n y c h , zwłaszcza k a r n y c h . M e c h a n i z m p r z y m u s u społecznego ma t u t a j — j a k się zdaje — d w a w a r i a n t y . Z jednej strony, w obrębie społeczności p r z y c h y l n i e nastawio­ n y c h do p r z y j m o w a n i a „nowinek" związanych z modą, i c h członkowie wykazują chęć przysporzenia sobie prestiżu poprzez szczególnie szybkie czy g o r l i w e podążanie za n o w y m i wzorcami. Wobec t y c h , którzy w y k a ­ zują opieszałość czy wręcz opory, stosuje się najczęściej sankcję saty- �40 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ ryczną, która polega na ośmieszaniu, a w k o n s e k w e n c j i na utracie jakiejś części uznania społecznego, do którego aspiruje się z r a c j i zajmowanej p o z y c j i społecznej. Inaczej m a się rzecz w społecznościach, których t y l k o p e w n a część (np. młode pokolenie) chętnie podąża za modą. Wówczas z b y t r a d y k a l n i e podporządkowującym się j e j osobnikom grozi ze s t r o n y pozostałej części społeczności (np. starszej generacji) sankcja obyczajowa, która wyraża się w z g a n i e n i u czy wręcz potępieniu czyjegoś zachowania się j a k o niemoralnego . W t y m sensie m o d y są n e g a t y w n i e sprzężone z myśleniem t r a d y c j o n a l i s t y c z n y m , czasem także z n o r m a m i stanowio­ n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e (przykładem jest t u t z w . obraza moralności). N a c z y m polega więc, na t l e o b u wyżej omówionych typów p r z y m u ­ su społecznego, p r z y m u s s t o s o w a n i a s i ę d o zwyczajów j a k o szczególnej k a t e g o r i i zachowania się? A b y odpowiedzieć n a to p y ­ tanie należy wskazać, że w p r z y p a d k u zwyczajów m a m y do czynienia — j a k już t o podkreśliłem — z szeroką gamą n o r m i wzorów zwyczajowego zachowania się: o d f u n d a m e n t a l n y c h z p u n k t u widzenia i c h znaczenia dla j e d n o s t k i czy g r u p y społecznej (np. zwyczaje p r z y przyjściu na świat dziecka, z a w a r c i u związku małżeńskiego) p o całkowicie podrzędne. Po­ wodowało to, iż skala k o n s e k w e n c j i r e p r e s y w n y c h , g d y ktoś nie stosował się do danego zwyczaju, była bardzo rozległa. Na j e d n y m j e j biegunie istniał b r a k j a k i c h k o l w i e k represji. W całym szeregu przypadków (np. w odniesieniu do t a k rozpowszechnionych k i e ­ dyś wróżb) występowała j e d y n i e społeczna aprobata dla pewnego rodzaju zachowania się zwyczajowego, jednakże bez pociągania za sobą j a k i c h k o l ­ w i e k r e p r e s j i , g d y ktoś się do niego nie stosował. E w e n t u a l n i e w o p i n i i publicznej f a k t t a k i spotykał się j e d y n i e z uwagą, iż jest to działanie na własną szkodę. Na d r u g i m biegunie pojawiała się już sankcja, w t y m w y p a d k u o cha­ rakterze obyczajowym. Miała ona różne wersje: poczynając od słownej nagany czyjegoś niestosownego zachowania się po surowsze postacie, j a k k a r a cielesna (nie t y l k o zresztą w stosunku do dzieci i młodzieży, ale t a k ­ że i dorosłych), dalej sankcja ekonomiczna (np. w postaci groźby w y ­ dziedziczenia), sankcja towarzyska ( t j . w y k l u c z e n i e danego osobnika l u b przedstawicieli danej g r u p y społecznej z kręgu styczności społecznych, np. poprzez zaniechanie stosowania zasady pomocy sąsiedzkiej), czy san14 14 D o b r y m przykładem jest tutaj s y t u a c j a , j a k a w ostatniej ćwierci X I X w. w y ­ stąpiła w e w s i a c h Górnego Śląska pozostających pod wpływem uprzemysłowienia. M a ł o - i b e z r o l n y e l e m e n t chłopski, który tworzył p i e r w s z e g e n e r a c j e k l a s y r o b o t n i ­ czej, zarzucił obowiązujący dawniej strój ludowy i przeszedł n a ubiór miejski. Spotkało się. to z potępieniem ze s t r o n y e l e m e n t u rolniczego (siodłaków i półsiodłaków); uważano, że biedocie n i e w y p a d a nosić się „z pańska". Z w Dąbrówce W i e l k i e j , pow. T a r n o w s k i e Góry, 1961. badań własnych �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 11 keja transcendentalna oparta na m o t y w a c j i r e l i g i j n e j czy magicznej ( t u wymienić można z jednej s t r o n y t r a k t o w a n i e j a k o k a r y f a k t u uderzenia p i o r u n a w czyjś d o m , przejścia gradobicia przez pole i t p . , z d r u g i e j s t r o ­ n y karą jest groźba odpokutowania po śmierci za czyny popełnione w ży­ ciu d o c z e s n y m ) . Zarówno treść n o r m i wzorów, j a k i uruchamiane w p r z y p a d k u i c h przekraczania ewentualne sankcje represywne są uzasadniane, g d y mowa 0 zwyczajach na gruncie t r a d y c j i , d l a której r a m a m i społecznymi był w s p o m n i a n y wcześniej „pierwszy układ k u l t u r y " . Wszelkie z m i a n y w t y m układzie rzutują więc na stan t e j t r a d y c j i j a k o zasadniczego p o d ­ łoża motywacyjnego dla k o n t y n u o w a n i a określonych zwyczajów. Przechodząc do r e k a p i t u l a c j i dotychczasowych w y w o d ó w można stwierdzić, że z w y c z a j jest rodzajem zachowania się o charakterze n a w y k o w y m , jednostkowego l u b zbiorowego, podejmowanego w małych grupach społecznych w sposób celowy w określonych sytuacjach spo­ łecznych, n a gruncie u z n a n y c h w danej społeczności t r a d y c y j n y c h n o r m 1 wzorów, n a straży których stoją głównie sankcje obyczajowe. Nie jest p r z y t y m sprawą najważniejszą geneza danej t r a d y c j i . Z n a ­ czenie ma natomiast f a k t , że jest ona k o n t y n u o w a n a w r a m a c h więzi osobistych i w i c h obrębie k o n t r o l o w a n a , co jednak nie oznacza, aby w p e w n y c h w y p a d k a c h treści t r a d y c j i , zwłaszcza współcześnie, nie k o n ­ f r o n t o w a n o z systemami n o r m a t y w n y m i n a r z u c a n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e . Należy liczyć się także z f a k t e m , że etnografia coraz częściej wkracza w badanie współczesności, a t y m s a m y m w badaniach n a d zwyczajami występującymi w poszczególnych społecznościach l o k a l n y c h czy zawodo­ w y c h wypadałoby — obok działania t r a d y c j i — uwzględniać i wpływ a k t u a l n e j mody. B r a n i e pod uwagę t a k i e j możliwości wychodziłoby n a ­ przeciw ogólnej współczesnej tendencji r o z w o j o w e j zmierzającej do u j e ­ dnolicania wiejskiego i miejskiego s t y l u życia, w t y m także f o r m zacho­ wania się. Równoległe badanie t r a d y c j i jako d e t e r m i n a n t y decydującej o ciągłości i t r w a n i u d a w n y c h f o r m zwyczajowego zachowania się oraz mody, j a k o czynnika odzwierciedlającego dążność do n i e u s t a n n y c h prze­ m i a n , dawałoby lepszy obraz życia badanych społeczności i i c h poziomu świadomości społecznej. To samo dotyczy potrzeby uwzględnienia r o l i , jaką w społecznościach t y c h pełnią rzeczywiście systemy n o r m a t y w n e ustanawiane i n s t y t u c j o n a l n i e , zwłaszcza prawo. 15 Bliżej n a t e m a t s a n k c j i funkcjonujących w r a m a c h s y s t e m u k o n t r o l i społecz­ nej w środowisku w i e j s k i m zob.: M . W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k , Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej na przykładzie dwóch wybra­ nych wsi powiatu belchatowskiego, Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. X I I I , Łódź 1971. 1 5 �42 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ 3. I N N E Z A G A D N I E N I A TERMINOLOGICZNE Przyjęcie przytoczonej d e f i n i c j i zwyczaju, która jest nieco zmody­ fikowaną wersją poprzedniej mej p r o p o z y c j i , pozwala na p o t r a k t o w a ­ nie tego t e r m i n u jako czegoś w rodzaju „wspólnego m i a n o w n i k a " dla i n n y c h określeń stosowanych w etnograficznych badaniach n a d zachowa­ n i e m się z w y c z a j o w y m . M a m t u na myśli przede w s z y s t k i m t e r m i n „ o b r z ę d " używany w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u nader często. Dotychczasowa p r a k t y k a p r z y próbach rozróżniania znaczenia pojęcia „obrzędu" od „zwyczaju" czy „obyczaju" szła w dwóch k i e r u n k a c h . Pierwszy z n i c h polega na t y m , że w określonych sytuacjach społecznych usiłuje się wyodrębnić towarzyszący zachowaniu się l u d z i ceremoniał czy rytuał, zwłaszcza g d y objęta jest n i m więcej niż jedna osoba. Kładzie się też nacisk n a podział ról społecznych pomiędzy działającymi osobami, a także szczególny charakter i c h u b i o r u czy przedmiotów, j a k i m i posłu­ gują się w t o k u w y k o n y w a n i a czynności obrzędowych. Podkreśla się rów­ nież, że i m bardziej r o z b u d o w a n y jest ceremoniał, t y m wyraźniej obrzęd nabiera cech w i d o w i s k a dramatycznego . D r u g a droga rozgraniczenia pojęciowego obrzędu zmierzała w k i e r u n k u podkreślania w p e w n y c h określonych ramach czasowo-przestrzennych m o t y w a c j i r e l i g i j n y c h l u b m a g i c z n y c h . Obrzędem w t y m r o z u m i e n i u były więc wszelkie p r z e j a w y grupowego zachowania się l u d z i związane z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabiegów magicznych. Obie zarysowane wyżej koncepcje n i e są jednak wystarczająco p r e ­ cyzyjne i mają swoje niedogodności. W p i e r w s z y m w y p a d k u należałoby ściśle określić znaczenie pojęcia „ceremoniał" czy „rytuał". Najogólniej można powiedzieć, że „ceremoniał" jest zewnętrzną, w pewien szcze­ gólny sposób rozbudowaną ekspresją obrzędu. N i e tłumaczy to jednak i s t o t y jego związku z treściami, które p o w i n i e n transmitować. P i e r w o t n i e , treści t e uwarunkowały powstanie danego obrzędu. Z biegiem czasu i c h genetyczne cechy nieraz zacierały się, a równolegle trwała bez zmian l u b rozbudowywała się f o r m a zewnętrzna, właśnie ceremoniał podkreś­ l a n y u s t a l o n y m i t r a d y c y j n i e w z o r a m i , n p . u b i o r e m . Drogą e w o l u c j i n a ­ bierał on coraz wyraźniejszych cech w i d o w i s k o w y c h . Można wysunąć przypuszczenie, że właśnie dzięki t e m u stawał się a t r a k c y j n y i u t r z y 1б 11 18 16 P o r . p r z y p i s 5. 1 7 Por.: K . Moszyński, s. 270-271, 299; t a k ż e , Kultura Słownik ludowa folkloru Słowian, polskiego Warszawa 1970, t. 2, c z . 2, p o d r e d . J . Krzyżanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 275. 18 bens, P o r . np. d e f i n i c j e „obrzędu" w Handwoerterbuch t. 3, B e r l i n 1935, s. 739; E . T y l o r , ba magie s. 300, 312; B . Gurvitch, 1 e w i с z, Plon, obrzęd, widowisko, Cywilizacja et la droit des (za Z. W r o c ł a w 1967, s. 27). Deutschen pierwotna, Aberglau- W a r s z a w a 1898, S z y f e l b e j n - S о к o- �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 43 mywał w i n w e n t a r z u k u l t u r o w y m . Postać, w j a k i e j odsłania się badaczo­ w i współcześnie, będzie wypadkową równoległego działania t r a d y c j i i procesów t r a n s f o r m a c y j n y c h . W p r a k t y c e —• zdaniem niektórych b a ­ daczy — zasadnicze odróżnienie obrzędu od ceremoniału w y d a j e się mało pożyteczne ze względu na fakt, że n i e j e d n o k r o t n i e pełnią one t e same f u n k c j e społeczne . 19 Równocześnie w y p a d a podkreślić, że pewien element ceremoniału wiąże się z w i e l o m a i n n y m i rodzajami zachowania się zwyczajowego, często j a k najbardziej j e d n o s t k o w y m i (np. kreślenie znaku krzyża na chlebie przed jego r o z k r a j a n i e m , całowanie kawałka chleba, który upadł na ziemię, żegnanie się p r z y m i j a n i u kościoła czy przydrożnej f i g u r y i t d ) . Czy więc n i e należałoby przyjąć koncepcji obrzędu jako zachowania się związanego wyłącznie z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabie­ gów magicznych? W y d a j e się, że i t u t a j pojawiają się pewne istotne n i e ­ dogodności. Polegają one na t y m , że m o t y w a c j e r e l i g i j n e l u b magiczne mogą być słuszne genetycznie, lecz znane t y l k o badaczowi. W s u b i e k ­ t y w n y m odczuciu j e d n o s t k i , rodziny, czy też społeczności wioskowej k u l ­ tywującej d a n y „obrzęd" mogły one dawno utracić t e n charakter. Wystarczającym powodem u t r z y m y w a n i a się danego obrzędu jest więc niezależna od treści atrakcyjność f o r m y , przywiązanie do t r a d y c j i , obawa przed sankcją represywną środowiska, a w w y p a d k a c h s k r a j n y c h bezm o t y w a c y j n y t r a d y c j o n a l i z m , t j . ślepe t r z y m a n i e się n o r m zachowania się przekazanych przez przeszłość. Zaliczanie określonych rodzajów zwyczajowego zachowania się do k a t e g o r i i obrzędów p r o w a d z i zatem do mieszania genetycznego i f u n k ­ cjonalnego p u n k t u widzenia. N a przykład to, co f u n k c j o n a l n i e jest z w y ­ czajem związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, genetycznie zaś wiąże się z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i czy m a g i c z n y m i („wiązanie drze­ w e k " po w i l i i Bożego Narodzenia), musiałoby więc konsekwentnie być t r a k t o w a n e j a k o obrzęd. Wszystko to wskazuje, że w obecnym stanie t e o r i i etnograficznej wskazana jest pewna rezerwa w o p e r o w a n i u t e r m i n e m „obrzęd", t y m bardziej że obie w e r s j e jego d e f i n i c j i posiadają w s z y s t k i e podstawowe cechy, które można przypisać zwyczajowi j a k o ogólnej k a t e g o r i i pojęcio­ w e j . Wydaje się poza t y m , że posługiwanie się nazwą „obrzęd" p o w i n n o nabrać w t e j s y t u a c j i bardziej skonwencjonalizowanego c h a r a k t e r u . M o ­ żna b y odnieść znaczenie tego t e r m i n u do wcześniejszych faz rozwojo­ w y c h k u l t u r y l u d o w e j w stosunku do zwyczajów r e l i g i j n y c h r e a l i z o w a ­ n y c h poza instytucją kościoła ( t j . bez przedstawicieli k l e r u ) , czy też zwyczajów stanowiących wyraźnie kontynuację obrzędów kościelnych. P o r . : S z y f e 1 b e j n - S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 29. �44 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ M a m j e d n a k wrażenie, iż zawsze stosowaniu tego t e r m i n u m u s i t o w a r z y ­ szyć spora doza a r b i t r a l n e g o podejścia. T a k n p . w myśl powyższej d e f i ­ n i c j i obrzędem można b y nazwać zwyczajowe sposoby zachowania się w t o k u tradycyjnego wesela chłopskiego. Czy j e d n a k wszystkie, czy t y l k o te, które ściśle wiążą się z f a k t e m zmieniania się społecznej r o l i młodych: z dziewczyny i k a w a l e r a w parę małżeńską? Powszechnie używany t e r m i n o b y c z a j także w y m a g a bliższego sprecyzowania pojęciowego. A więc i w t y m w y p a d k u należy rozpatrzyć jakieś propozycje a l t e r n a t y w n e , które stanowiłyby przesłanki do p r z y ­ jęcia pewnej k o n w e n c j i znaczeniowej ustalającej relację między t e r m i n a ­ m i „zwyczaj" i „obyczaj". Trzeba przyznać, że próby określenia i s t o t y „obyczaju" budziły d o ­ tychczas większe zainteresowanie socjologów niż etnografów. Sięgnijmy przykładowo do k i l k u p r o p o z y c j i d e f i n i c y j n y c h z a w a r t y c h w p u b l i k a c j a c h t y p u słownikowego. Odnajdziemy t a m między i n n y m i następujące d e f i ­ nicje: (1) „Termin obyczaj używany jest na oznaczenie p e w n e j całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez tradycję i umiejsco­ wione w g r u p i e j a k o w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " ; (2) „Obyczaj t o społecznie określony sposób zachowania się uświęcony przez tradycję i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze­ kroczenia g o " . Z polskich autorów sprawę tę podjął między i n n y m i J . J . W i a t r . Wedle niego (3) „obyczaj jest t o n o r m a postępowania o d ­ mienna p o d względem sanckji od moralności, a utrzymująca się wyłącznie dzięki powszechnej a p r o b a c i e " . T e n sam autor podnosi również, że „[...] szczególnym t y p e m obyczaju jest moda. O d i n n y c h n o r m obycza­ j o w y c h różni się ona t y m , że n i e w y m a g a aprobaty t r a d y c j i . [...] jest oby­ czajem przejściowym dotyczącym spraw niezbyt doniosłych c h a r a k t e r y ­ zujących się znaczną zmiennością i plastycznością. Współwystępowanie t r a d y c y j n y c h obyczajów oraz z m i e n n y c h i plastycznych mód wyraża j a k ­ b y d w i e s t r o n y potrzeb społecznych l u d z i . Obyczaj, a w r a z z n i m moda pozwalają b o w i e m zaspokoić zarówno poczucie ciągłości, k o n t y n u a c j i , j a k i dążenie do z m i a n y i nowości" . J . Szczepański wyraźnie wiąże obyczaj z systemem moralności obo­ wiązującym w danej g r u p i e społecznej. Wedle tego autora (4) „obyczaj jest to ustalony sposób postępowania, z którym grupa wiąże już pewne oceny m o r a l n e i którego naruszenie wywołuje sankcje n e g a t y w n e [...]. Obyczaje są więc w z o r a m i zachowań związanych z wartościami u z n a w a ­ n y m i przez grupę, zachowań mających znaczenie dla przebiegu życia 20 2 1 22 23 20 Encyklopedia 2 1 H . P . F a i r c h i l d , Dictionary of Social Sciences, 2 2 J . J . W i a t r, Społeczeństwo, 23 Tamże, s. 79. t. 4, N e w Y o r k 1931, s. 658. of Sociology, N e w Y o r k 1944, s. 84. W a r s z a w a 1968, s. 75. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 45 LUDOWYMI g r u p y [...]. Naruszenie obyczajów n i e jest k a r a n e przez p r a w o , lecz przez opinię i przez sankcje m o r a l n e [...]" . Przytoczone definicje dość zgodnie kładą nacisk na n o r m a t y w n y cha­ r a k t e r obyczaju, który traktują j a k o zespół d y r e k t y w zachowania się. Rozbieżność d o t y c z y natomiast c h a r a k t e r u t y c h n o r m , t j . i c h związku z moralnością. Byłabym za przyjęciem t a k i e j k o n c e p c j i obyczajów, w myśl której są one p o z a i n s t y t u c j o n a l n y m systemem obejmującym n o r m y zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w katego­ r i a c h m o r a l n y c h , a więc poprzez stosunek danego c z y n u do wyobrażeń „dobrego" l u b „złego" postępowania. W t y m sensie zwyczaj j a k o rzeczy­ w i s t y sposób zachowania się j e d n o s t k i l u b g r u p y społecznej może być w p e w n y c h sytuacjach oceniany jako „obyczajny" l u b „nieobyczajny". Powtórzę t u raz jeszcze, że pewne f o r m y zwyczajowego zachowania się, oceniane j a k o mało znaczące z p u n k t u widzenia interesu danej społecz­ ności, mogą być obojętne z p u n k t u w i d z e n i a obyczaju. 24 4. M O D E L O P I S U Z A C H O W A N I A SIĘ ZWYCZAJOWEGO Kładąc nacisk na zachowanie się jako f a k t y c z n y przejaw występowa­ nia określonego zwyczaju, osiągamy — j a k się w y d a j e — p e w n e istotne korzyści n a t u r y metodologicznej. Z jednej s t r o n y u n i k a m y niebezpieczeństwa mówienia o zwyczajach wówczas, gdy są one jedynie treściami z a c h o w a n y m i w pamięci l u d z i , a n i e i c h r z e c z y w i s t y m działaniem. Możliwe staje się również uchwycenie różnic między w z o r a m i zachowania się a jego r z e c z y w i s t y m przebiegiem. W y n i k a stąd, że w procesie badawczym odpowiednie miejsce m u s i się znaleźć dla t e c h n i k o p a r t y c h na obserwacji, która jest jedyną drogą ustalenia rzeczywistych sposobów zachowania się. Etnografia położyła zresztą na t y m p o l u duże zasługi. Z d r u g i e j strony, poprzez przeniesienie współczesnych t e o r i i zachowa­ n i a się, w y p r a c o w a n y c h w i n n y c h n a u k a c h społecznych, zwłaszcza w psy­ chologii społecznej , s o c j o l o g i i i a n t r o p o l o g i i społecznej , na g r u n t 25 26 2 4 J. Szczepański, 25 Por. np.: A. 21 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220- 221. 1964, s. 5 7 - 153; Malewski, O zastosowaniach Z zagadnień tenże; ogólnej teorii teorii zachowania, zachowania, Warszawa „Studia S o c j o l o ­ g i c z n e " , n r 4 (7): 1962, s. 5-40. 2(5 s. A. 77-93; Kłoskowska, S. Nowak, Kultura Studia z masowa. metodologii Krytyka nauk i obrona, społecznych, Warszawa 1964, W a r s z a w a 1965, s. 183-244. 2 7 M a m t u n a myśli k o n c e p c j e k u l t u r y r o z w i j a n e w w a n i a się. Z o b . : A . nej i socjologii, Kłoskowska, Rozumienie kultury „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. X V I : 1962 z. 2. terminach wzorów zacho­ w antropologii kultural­ �46 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ p r o b l e m a t y k i zwyczajów istnieje możliwość zaproponowania podstawo­ wego m o d e l u (wzorca) opisu zwyczaju, co jest nader istotne z w i e l u p u n ­ któw widzenia. Pozwala przede w s z y s t k i m n a ujednolicenie zasad p r z e d ­ stawiania b a d a n y c h przejawów zachowania się zwyczajowego, co w n a ­ szej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u wyglądało n a ogół dość różnorodnie. Umożliwia też d o k o n y w a n i e analiz porównawczych, które są i s t o t n y m narzędziem uogólniania danych. P r o p o n o w a n y wzorzec opisu jest zasadniczo prosty. Można m i a n o w i c i e przyjąć, że w s t r u k t u r z e zachowania się, w t y m także i zwyczajowego, występuje bodziec, który w y z w a l a reakcję, opartą na r e a l i z a c j i uznanego społecznie w z o r u i poddaną społecznej k o n t r o l i . W schemacie t y m — bodziec oznacza t y l e , co zaistnienie s y t u a c j i , z którą wiąże się nakaz (czasem t y l k o sugestia) określonego zachowania się. Poddanie się t e m u bodźcowi jest akceptacją (rzeczywistą l u b pozorną) obowiązują­ cego w z o r u ; — r e a k c j a t o k o n k r e t n e zachowanie się powstałe w odpowiedzi na bodziec, c z y l i — w naszym r o z u m i e n i u — właściwy zwyczaj; — w z ó r s p o ł e c z n y t o istniejący w świadomości danej społe­ czności schemat działania p r z e w i d z i a n y na w y p a d e k p o j a w i e n i a się o k r e ­ ślonego bodźca, uznany i przyjęty j a k o godny naśladowania; — k o n t r o l a s p o ł e c z n a to całokształt środków, p r z y pomocy których dana społeczność usiłuje zapewnić zgodność zachowania się z przyjętymi dla niego w z o r a m i , a t y m s a m y m respektowanie obowią­ zujących kryteriów wartości. W grę t u wchodzą postulowane i rzeczy­ wiście stosowane sankcje represywne. Opis zatem j a k i e g o k o l w i e k zwyczaju p o w i n i e n uwzględniać każdy z w y m i e n i o n y c h składników. P o d t y m też kątem widzenia konieczne jest konstruowanie narzędzi badawczych (kwestionariuszy do w y w i a d u , a n ­ k i e t czy i n s t r u k c j i przeprowadzania obserwacji). Dociekania empiryczne muszą p r z y t y m uwzględniać potrzebę daleko nieraz idącej k o n k r e t y z a c j i poszczególnych elementów omawianego m o d e l u opisu, w zależności od tego, j a k i e j dziedziny rzeczywistości społeczno-kulturowej dotyczą bada­ ne sposoby zachowania się zwyczajowego. W p e w n y c h n p . w y p a d k a c h rolę bezpośredniego bodźca wyzwalają­ cego określony zwyczaj będzie pełnić jakieś zdarzenie w p r z y r o d z i e ( b u ­ rza, g r a d itp.), ale zrozumienie f u n k c j o n o w a n i a tego bodźca będzie moż­ l i w e dopiero poprzez uwzględnienie stanu wiedzy o zjawiskach p r z y r o d ­ niczych, j a k a występuje w danej społeczności. Będzie to nieraz wiedza t r a d y c y j n a spleciona z p i e r w i a s t k a m i w i e r z e n i o w y m i nakazującymi za­ stosowanie pewnego zabiegu magicznego. K o n k r e t y z a c j i domaga się także opis samego zachowania się, a więc jego s t r u k t u r y z p u n k t u widzenia ilości osób biorących udział w r e a l i z a c j i �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 47 LUDOWYMI danego zwyczaju, jego „scenerii", ról społecznych p r z y p i s a n y c h poszcze­ gólnym osobom, towarzyszących i c h zachowaniu się elementów k u l t u r y materialnej (np. ubioru) i t d . Konieczne jest także uwzględnienie stopnia zgodności zachowania się z d a n y m w z o r e m i znalezienie odpowiednich m i a r , przy pomocy których możliwe jest oznaczenie tego stopnia. W p r a k t y c e badawczej trzeba poza t y m liczyć się współcześnie z f a k ­ t e m , że zwyczaje ludowe ulegają — w r a m a c h ogólniejszych tendencji r o z w o j u społeczno-kulturowego — stale postępującemu od pewnego czasu procesowi p r y w a t y z a c j i . Polega on n a t y m , że w w y n i k u ograniczania za­ interesowania o p i n i i publicznej w i e l o m a t r a d y c y j n y m i sposobami zacho­ wania się przechodzą one w sferę zachowania się zależnego wyłącznie od w o l i j e d n o s t k i czy rodziny, przestając być przedmiotem i n g e r e n c j i k o n ­ t r o l i społecznej. Dotyczy t o zresztą nie t y l k o sfery zwyczajów, ale także np. dziedziny aktywności r e l i g i j n e j . T a k i stan rzeczy p r o w a d z i do osła­ bienia, nieraz w znaczny sposób, presji ścisłego przestrzegania w z o r u społecznego i ogranicza l u b wręcz l i k w i d u j e interwencję k o n t r o l i społecz­ nej. Jest to więc i n n y przykład swoistej k o n k r e t y z a c j i omawianego m o ­ delu opisu zwyczaju. 28 5. K R Y T E R I A K L A S Y F I K A C J I Z W Y C Z A J Ó W Miałam już sposobność stwierdzić, że zachowanie się zwyczajowe uze­ wnętrznia się poprzez szczególnie bogatą skalę przejawów. Powstaje więc z k o l e i potrzeba przedyskutowania zasad segregacji bogatego inwentarza zwyczajów. N i e chodzi t u t y l k o o zabieg porządkujący, skądinąd ważny. Rzecz w t y m , aby klasyfikacje pełniły określoną rolę w zabiegach gener a l i z a c y j n y c h . Cały t e n p r o b l e m łączy się bezpośrednio z koniecznością ustalenia odpowiednich kryteriów k l a s y f i k a c j i . Wyraźnie podkreślam t u „kryteriów", gdyż sądzę, że k l a s y f i k o w a n i e zwyczajów wedle jednego jest w p r a w d z i e możliwe, prowadzi jednak najczęściej do zubożenia w a r ­ tości poznawczej takiej k l a s y f i k a c j i . Zresztą i dotychczasowa p r a k t y k a etnografów zajmujących się klasyfikacją zwyczajów n i e opierała się na ogół na j e d n y m k r y t e r i u m u z n a n y m za naczelne. Spróbujmy więc d o ­ konać przeglądu kryteriów, które mogą być użyteczne dla naszego celu. Na czoło w y s u w a się niewątpliwie k r y t e r i u m f u n k c j o n a l n e . W y n i k a ono z f a k t u pełnienia przez badany rodzaj zachowania się z w y ­ czajowego określonej f u n k c j i w danej dziedzinie życia społecznego. N a 2 8 Por. n a t e n t e m a t : H . Kubiak, Religijność a środowisko społeczne. PAN Oddział w K r a k o w i e . P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 26, W r o c ł a w — W a r s z a w a K r a k ó w — Gdańsk 1972. Zwłaszcza s. 147-153. — �48 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ tej podstawie wyróżniamy zwyczaje rolnicze, hodowlane, pasterskie, rze­ mieślnicze, rodzinne, sąsiedzkie i t d . L i s t a wyodrębnionych w t e n sposób zwyczajów odpowiada rodzajom szerzej l u b węziej pojętych dziedzin rzeczywistości społeczno-kulturowej wyróżnionych niejednokrotnie w w y n i k u a r b i t r a l n y c h decyzji badaczy. W naszej p r a k t y c e badawczej n i e j e d n o k r o t n i e r e d u k u j e się te różnorodne kategorie do dwóch: dorocz­ n y c h i r o d z i n n y c h . Pierwsza obejmuje wszystkie dostępne badaczowi za­ chowania się zwyczajowe pojawiające się w r y t m i e corocznym, bez wzglę­ d u na i c h związek z taką czy inną dziedziną życia badanej społeczności. T u t a j zalicza się też nieraz zwyczaje, które mają miejsce j e d y n i e spora­ dycznie ze względu na jakąś szczególną sytuację, n p . t y p u k a t a k l i z m u , j a k pożar czy powódź, aczkolwiek niektórzy badacze zaliczają j e do z w y ­ czajów związanych z różnego t y p u więziami rodzinno-sąsiedzkimi (np. pomoc sąsiedzka). D r u g a kategoria, c z y l i zwyczaje rodzinne ( l u b r o d z i n no-sąsiedzkie), d o t y c z y zwyczajowego zachowania się, które występuje w związku z określonymi s y t u a c j a m i występującymi w skali życia d a ­ nego osobnika (np. urodzenie, małżeństwo itp.), uwzględnia się też t u n i e k i e d y zwyczaje związane z pomocą sąsiedzką, życiem t o w a r z y s k i m i t p . Dodaje się nieraz jeszcze kategorię zwyczajów związanych z wierze­ n i a m i i znajdujących swój w y r a z n p . w e wróżbach. Zasadniczo rzecz biorąc, tego rodzaju k l a s y f i k a c j a jest do przyjęcia, dając całościowy przegląd f o r m zachowania się zwyczajowego. M a o n j e d n a k n i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r encyklopedyczny, o d e r w a n y od podłoży determinujących f u n k c j o n o w a n i e poszczególnych zwyczajów. Dlatego p o ­ stulowałabym, aby p r o b l e m a t y k a zwyczajów była p r z e d m i o t e m z a i n t e r e ­ sowania n i e t y l k o etnografów w n i e j się specjalizujących, ale również t y c h , którzy skupiając swoją uwagę na jakimś zakresie zjawisk k u l t u r y wykazują tendencję do badania przede w s z y s t k i m faktów d l a t y c h zja­ w i s k k o n s t y t u t y w n y c h , z pominięciem l u b niedostatecznym rozwinięciem wątków związanych z bogatą nieraz sferą zachowania się zwyczajowego. O m a w i a n y postulat prowadziłby do wzbogacenia p r o b l e m a t y k i badań w t y m sensie, że poszczególne zwyczaje byłyby silniej osadzone w k o n ­ tekście społeczno-kulturowym, w jego realiach m a t e r i a l n y c h , społecznych i ideologicznych. T y m s a m y m w i s t o t n y sposób wpłynęłoby t o n a lepsze skonkretyzowanie elementów wzorca opisu zachowania się zwyczajowego, o czym pisałam w p o p r z e d n i m rozdziale. D r u g i e k r y t e r i u m , p r z y pomocy którego k l a s y f i k u j e się zwyczaje, ma charakter g e n e t y c z n y , wiąże się mianowicie z pochodzeniem i c h poszczególnych f o r m . W b r e w pozorom nie jest to k r y t e r i u m jednolite. Można j e wiązać, po pierwsze, z c h a r a k t e r e m n o r m , na których oparte są w z o r y postępowania. I n n y m i słowy, zwyczaje można klasyfikować wedle i c h związków z określonym systemem ideologicznym, j a k n p . r e l i - �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 49 LUDOWYMI g i j n y m czy m a g i c z n y m l u b — szerzej mówiąc — w i e r z e n i o w y m , dalej p a t r i o t y c z n y m (co p r a w d a , w dawnej naszej k u l t u r z e l u d o w e j nader spo­ radycznym), z a w o d o w y m i t p . N i e k i e d y poszczególne wątki ideologiczne mieszają się (np. zawodowe z r e l i g i j n y m i i magicznymi). Po drugie, k r y ­ t e r i u m genetyczne rozumie się n i e j e d n o k r o t n i e w sensie chronologicznym, t j . wywodząc dany zwyczaj z określonej epoki historycznej (mówi się 29 0 zwyczajach z okresu przedfeudalnego, feudalnego itp.). Po trzecie, k r y t e r i u m t o t r a k t u j e się j a k o podstawę do wyróżniania zwyczajów r o ­ d z i m y c h i o b c y c h (zapożyczonych, przejętych itp.), p r z y czym to, co „obce", u j m u j e się w różnych kategoriach (społeczności l o k a l n e j , g r u p y klasowej, społeczeństwa etnicznego itp.). Trzeba t u także stwierdzić, że operatywność tego k r y t e r i u m u t r u d n i a poza t y m f a k t , iż genealogie poszczególnych zwyczajów są często k o n t r o ­ wersyjne i t r u d n e do określenia bez przeprowadzenia szerokich badań porównawczych. Istotne jest nie t y l k o odkrycie, w j a k i c h okolicznościach dany zwyczaj powstał, ale także i to, jaką pełnił funkcję w danej fazie r o z w o j o w e j . Jest t o więc domena współpracy etnografa z h i s t o r y k a m i , która zresztą w nauce polskiej dawała nieraz wysoce wartościowe r e z u l ­ taty . W sumie więc wypada stwierdzić, że posługiwanie się k r y t e r i u m ge­ n e t y c z n y m w y m a g a każdorazowo określenia jego bliższego c h a r a k t e r u . Bezsporny jest oczywiście f a k t , że stosowanie tego k r y t e r i u m p r o w a d z i do uwzględnienia historycznego p u n k t u widzenia, a zatem do ustalenia zmienności zwyczajów i wyznaczających ją czynników. Biorąc pod uwagę f a k t , że w postępowaniu badawczym dążymy prze­ de w s z y s t k i m do uchwycenia zjawisk p o w t a r z a l n y c h w określonych r a ­ mach społeczno-przestrzennych i czasowych, j a k o kolejne wysunęłabym kryterium powszechności występowania poszczególnych z w y ­ czajów. Z n a t u r y rzeczy w y m a g a ono spojrzenia diachronicznego, z drugiej s t r o n y ujęcia przestrzennego. Takie „dwutorowe" zastosowanie o m a w i a ­ nego k r y t e r i u m może stanowić podstawę do przeglądu w s z y s t k i c h z w y s0 81 29 „Wierzeniami nazywamy poglądy i p r z e k o n a n i a o występowaniu w przyro­ dzie i życiu l u d z k i m z j a w i s k n a d p r z y r o d z o n y c h . G d y poglądy t e zgodne są z z a s a ­ dami wyznawanej w n a d a n y m t e r y t o r i u m r e l i g i i , mówimy o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h , r a z i e niezgodności s t o s u j e się nazwę wierzeń m a g i c z n y c h , przesądów l u b bonów. Cechą znamienną w i e r z e n i a j e s t jego s t r o n a p r a k t y c z n a : w i e r z e n i u s z y z a z w y c z a j jakaś wskazówka, c o należy robić, b y osiągnąć w y n i k r e a l n y " nik folkloru 30 polskiego, Por.: I. 1 Materiały Zwyczaje Archeologicznego i wierzenia doroczne i Etnograficznego w f i c z n a , n r 11, Łódź 1967, s. 14-51. 31 (Słow­ s. 436). Lechowa, Muzeum zabo­ towarzy­ I n s t r u k t y w n y m przykładem j e s t t u dorobek W . K l i n g e r a . 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I . z. 2 w Łowickiem, Łodzi, S e r i a Prace Etnogra­ �50 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ czajów w określonej s k a l i (społeczności w i o s k o w e j , regionu czy całej k u l ­ t u r y l u d o w e j danego społeczeństwa) w poszczególnych przedziałach czaso­ w y c h , z uwzględnieniem zwyczajów przestrzeganych powszechnie w da­ nej społeczności (lub społecznościach tworzących szerszą skalę), zanika­ jących, pojawiających się, zachowanych t y l k o w t r a d y c j i l u b stano­ wiących przedmiot zainteresowania. T e n ostatni przypadek wiąże się z p r z e j m o w a n i e m wzorów zachowania się od i n n y c h g r u p społecznych w w a r u n k a c h , g d y badana społeczność z jakichś powodów nie może i c h wprowadzić u siebie. I n n y m i słowy, chodzi t u o interesującą p r o b l e m a ­ tykę a n t y c y p o w a n i a wzorów zachowania poprzedzającego i c h zastoso­ wanie. K l a s y f i k a c j a oparta na k r y t e r i u m powszechności — ujętym w aspek­ cie czasowo-przestrzennym — posiada wyraźne w a l o r y i n s t r u m e n t a l n e pozwalające na w y d o b y c i e nie t y l k o tego, co prawidłowe i ogólne, ale również tego, co jest w jakiś sposób szczególne i niepowtarzalne. Należy także dodać, że stosowanie omawianego k r y t e r i u m p o w i n n o wpływać na zwiększenie konkretnohistorycznego c h a r a k t e r u badań e m p i r y c z n y c h n a d zwyczajami. Stawia b o w i e m przed badaczem bardzo wyraźny obowiązek rejestrowania danych, które świadczą o stopniu zaangażowania danej spo­ łeczności w przestrzeganie określonych wzorów zachowania się zwycza­ jowego. 6. PODŁOŻA I CZYNNIKI WARUNKUJĄCE PRZEOBRAŻENIA ZWYCZAJÓW Bogata p r o b l e m a t y k a zwyczajów l u d o w y c h , j a k a wyłania się z d o t y c h ­ czasowych wywodów, w y m a g a z k o l e i uwzględnienia czynników, które pozwoliłyby na ujęcie tego różnorodnego obrazu w aspekcie dynamicz­ n y m , odsłaniającym mechanizmy, a więc p r z y c z y n y i s k u t k i procesu przemian. Czynników t a k i c h można wskazać bardzo wiele. W rzeczywistości spo­ łeczno-kulturowej działają one w f o r m i e f u n k c j o n a l n y c h splotów, roz­ maicie nawzajem warunkujących się i krzyżujących. Każdy c z y n n i k może oddziaływać w różny sposób, w zależności od cech układu, któremu jest w d a n y m w y p a d k u przyporządkowany. Biorąc p o d uwagę dane k o n t e k s t y zjawisk i przyjęte kąty widzenia, może być zatem raz przyczyną, a raz s k u t k i e m w procesie przeobrażeń. Z teoretycznego p u n k t u widzenia czyn­ n i k i będące w y z n a c z n i k a m i procesów p r z e m i a n można b y grupować w x układów, z których każdy byłby uzasadniony logicznie. Jednak w praktyce badawczej należy dokonać trudnego, lecz niezbędnego w y b o r u t y c h ukła­ dów. W y b o r u , w myśl którego można b y w sposób o p t y m a l n y uchwycić mechanizm procesów przeobrażeń k u l t u r o w y c h . P u n k t e m wyjścia m u s i zatem być przyjęcie pewnej ogólnej t e o r i i r o z w o j u społeczno-kulturowego. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 51 Patrząc na te s p r a w y z p e r s p e k t y w y marksistowskiej można zapropo­ nować uszeregowanie czynników według c h a r a k t e r u zależności, w j a k i c h występują one w procesie przeobrażeń. W szczególności nasuwa się p o ­ dział na dwie zasadnicze g r u p y , a mianowicie: a) c z y n n i k i charakteryzujące się pośrednim oddziaływaniem na bada­ ną sferę rzeczywistości społeczno-kulturowej (w naszym w y p a d k u z w y ­ czaje). T e n rodzaj czynników proponuję określić podłożami r o z w o j u społeczno-kulturowego; b) c z y n n i k i charakteryzujące się bezpośrednim oddziaływaniem na interesującą nas sferę tej rzeczywistości. Nadto, zarówno wśród podłoży, j a k i czynników bezpośrednich, moż­ na wyodrębnić takie, które 1) sprzyjają z a c h o w y w a n i u się t r a d y c y j n y c h zwyczajów; 2) pociągają za sobą, często także przyspieszają i c h rozkład; 3) sprzyjają p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego. Oczywiście, trzeba od razu zastrzec się, że powyższa propozycja może nastręczać w t o k u p r a k t y k i badawczej pewne trudności, gdy chodzi o r y ­ gorystyczne k w a l i f i k o w a n i e poszczególnych czynników do t a k i e j czy i n ­ nej k a t e g o r i i . Toteż z góry traktuję je jako orientacyjne. Podejmując próbę ogólnego scharakteryzowania p o d ł o ż y zmien­ ności zjawisk k u l t u r o w y c h w procesie r o z w o j o w y m wychodzę z założenia, że mają one dwojaką postać: z jednej s t r o n y endemiczną ( t j . lokalną), z drugiej s t r o n y egzogeniczną ( t j . zewnętrzną). W odniesieniu do zwycza­ jów l u d o w y c h można stwierdzić w świetle obecnego stanu badań, że w m i n i o n y c h okresach historycznego r o z w o j u dominującą rolę odgrywały c z y n n i k i endemiczne, właściwe d a w n y m , stosunkowo małym i względnie i z o l o w a n y m środowiskom w i e j s k i m . Z czynników egzogenicznych głów­ n y m była religia, a także dwór l u b państwo magnackie. N a rubieżach obszaru etnicznego działały ponadto c z y n n i k i etniczne, częstokroć sprzę­ żone z w y z n a n i o w y m i . Sytuacja taka w dość znacznym s t o p n i u występo­ wała jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego, przede wszyst­ k i m w regionach k r a j u zacofanych gospodarczo. Ogólnie należy stwierdzić, że spotęgowanie się r o l i wpływu c z y n n i ­ ków egzogenicznych na wieś łączy się z powstaniem i r o z w o j e m k a p i t a ­ l i z m u . Cechy ustrojowe tej f o r m a c j i , charakteryzujące się między i n n y m i tendencją do r o z w i j a n i a i poszerzania r y n k u towarowego, podważyły w znacznym s t o p n i u dążenie do samowystarczalności gospodarczej w s i . T y m s a m y m zaczęła się łamać j e j dawna izolacja. Proces t e n postępował równolegle z wzrastającą podatnością w i e j s k i c h społeczności l o k a l n y c h na działanie w p ł y w ó w zewnętrznych. Jednakże dopiero okres P o l s k i L u d o w e j jest — zgodnie z charakte­ r e m dokonujących się p r z e m i a n — epoką zasadniczo wzrastającej d o m i ­ nacji czynników egzogenicznych, które w s z y b k i m tempie zmieniają o b l i - �52 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ cze k u l t u r o w e w s i i wyzwalają pojawianie się n o w y c h , właściwych j e j czynników endemicznych. C h a r a k t e r t y c h p r z e m i a n określiło — j a k są­ dzę — siedem p o d s t a w o w y c h procesów, a m i a n o w i c i e : 1) r e f o r m a rolna, a co za t y m idzie, zasadnicze z m i a n y w położeniu e k o n o m i c z n y m najbiedniejszych k a t e g o r i i w s i ; 2) procesy m i g r a c y j n e na ziemie zachodnie i północne celem obję­ cia — sporych n a ogół — gospodarstw l u b osiedlenia się w miastach p o ­ łożonych na t y c h terenach; 3) m i g r a c j e do miast i ośrodków przemysłowych datujące się ze szcze­ gólną siłą począwszy od P l a n u Sześcioletniego (1950 г.); 4) instytucjonalizacja w s i , przez którą należy rozumieć ogarnianie coraz większej sfery potrzeb i n d y w i d u a l n y c h czy z b i o r o w y c h przez w y ­ specjalizowane i n s t y t u c j e . Począwszy od urzędów a d m i n i s t r a c j i państwo­ w e j , poprzez uwzględnienie potrzeb związanych z gospodarką i zaopatrze­ n i e m (stworzenie szerokiego r y n k u towarowego), oświatą, z d r o w i e m , k u l ­ turą, komunikacją i t d . Bardzo ważną funkcją tego procesu i n s t y t u c j o n a ­ l i z a c j i w s i jest ostateczne przełamanie t e n d e n c j i do samowystarczalności gospodarstw i pojawienie się n o w y c h potrzeb właściwych społeczeństwom uprzemysławiającym się i urbanizującym; 5) wciągnięcie w s i w orbitę problemów ogólnonarodowych poprzez p o ­ wiązanie j e j z systemem e k o n o m i c z n y m społeczeństwa, włączenie do w i e l u ogólnospołecznych a k c j i p o l i t y c z n y c h , k u l t u r a l n y c h i t p . ; 6) upowszechnianie się różnego t y p u środków masowego przekazu, co w powiązaniu z szeroko r o z b u d o w a n y m systemem i n s t y t u c j i oświatowych i k u l t u r a l n y c h stało się ważnym podłożem między i n n y m i d l a 7) procesów f o r m o w a n i a się n o w y c h typów osobowości mieszkańców wsi. Na gruncie powyższych podłoży, zarówno endemicznych, j a k i egzogenicznych, funkcjonowały c z y n n i k i b e z p o ś r e d n i o oddziału­ j ą c e na procesy p r z e m i a n z w y c z a j o w y c h sposobów zachowania się. Jak pamiętamy, proponowałam wprowadzić t r z y i c h kategorie. Pierwszą z n i c h są c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e z a c h o w y w a n i u s i ę t r a ­ d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . Wśród t y c h z n i c h , które mają obiek­ t y w n y charakter, wymienić można u t r z y m y w a n i e się (choć najczęściej w nader osłabionej postaci) elementów t r a d y c j i wynikłych między i n n y ­ m i z f a k t u , że z m i a n y w dziedzinie techniczno-materialnej przebiegają na ogół wcześniej i szybciej niż z m i a n y w sferze świadomościowej. W grę także wchodzi zachodzące nadal jeszcze zjawisko pewnej d y s p r o p o r c j i w r o z w o j u poszczególnych regionów k r a j u . Z czynników s u b i e k t y w n y c h na czoło wysuwają się cechy osobowościowe i wynikłe z n i c h postawy osób. U j e d n y c h wyrażają się one świadomą chęcią k u l t y w o w a n i a daw­ n y c h zwyczajów, u i n n y c h są p r z e j a w e m skrajnego nieraz t r a d y c j o n a ­ l i z m u i k o n s e r w a t y z m u (np. w związku z podeszłym w i e k i e m , n i s k i m �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 63 poziomem wykształcenia itp.). W t y m kontekście wspomnieć trzeba o r o ­ dzaju fenomenu społecznego, j a k i m jest nieraz spontaniczne, a więc d o ­ k o n y w a n e poza inspiracją instytucjonalną szkoły czy domów k u l t u r y , r e a k t y w o w a n i e p e w n y c h , uprzednio już zarzuconych treści zwyczajo­ w y c h — w postaci inscenizowania w i d o w i s k , pieśni i tańców. Drugą kategorię tworzą c z y n n i k i p r z y s p i e s z a j ą c e roz­ k ł a d t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . A n a l i z a t y c h czynników p o ­ zwala odpowiedzieć między i n n y m i na p y t a n i e , j a k z m i a n y w sposobie gospodarowania i narastanie n o w e j w i e d z y agrotechnicznej i agrobiologicznej wpływają n a zwyczaje rolnicze czy hodowlane? J a k stworzenie sze­ rokiego r y n k u pracy, a co za t y m idzie, odpływ części ludności wiejskiej do zajęć pozarolniczych i wynikające z niego z m i a n y w s t r u k t u r z e zawo­ dowej wpływają na załamanie się dawnej izolacji w s i i j a k rzutują na zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie? Jak przekazywanie określonych treści ideologicznych (za pośrednictwem szkoły i l o k a l n y c h odpowiedników i n ­ s t y t u c j i ogólnospołecznych, także środków masowego przekazu, pozalokaln y c h kontaktów społecznych i t p . ) wpływa n a p o j a w i a n i e się o d m i e n n y c h wzorów zachowania się, ścieranie się i c h ze s t a r y m i i pojawianie n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego? Przykładów tego rodzaju pytań, które prowadzą do w y d o b y w a n i a k o n k r e t n y c h , bezpośrednio wciągniętych w proces p r z e m i a n czynników, można — oczywiście — przytoczyć więcej. T u t a j również uwzględnić należy i n d y w i d u a l n e cechy osobowe i pły­ nące z n i c h postawy, j a k n p . świadoma chęć odcięcia się o d d a w n y c h zwyczajów j a k o od wartości zdewaluowanych, dalej zafascynowanie p o ­ stępem, a f i r m a c j a teraźniejszości i deprecjonowanie przeszłości i t d . Wreszcie trzecią kategorię stanowią c z y n n i k i sprzyjające p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m z a c h o w a n i a się z w y c z a ­ j o w e g o . Są one w dużym s t o p n i u zbieżne z drugą kategorią, zarówno w j e j w a r s t w i e o b i e k t y w n e j , j a k i s u b i e k t y w n e j . W szczególności chodzi t u t a j o odsłonięcie czynników, które warunkują mechanizm rejestrowania w świadomości społecznej p r z e m i a n dokonujących się w sferze z w y c z a ­ jów. Ważne jest również o d k r y c i e uwarunkowań, które dotyczą procesu p r y w a t y z a c j i zwyczajów i związanej z t y m zmniejszonej r o l i k o n t r o l i spo­ łecznej. W t y m kontekście ważne jest poza t y m ukazanie znaczenia m y ­ ślenia refleksyjnego w kształtowaniu się postaw wobec t r a d y c y j n y c h i współcześnie narastających sposobów zachowania się zwyczajowego. Rzecz jasna, iż powyższe u w a g i nie pretendują do wyczerpania indeksu w s z y s t k i c h czynników; zmierzają j e d y n i e do ukazania rozległości p r o b l e ­ mów związanych z badaniem czynników zmian, a także i c h nadzwyczaj skomplikowanego c h a r a k t e r u . Pociąga t o za sobą j a k o naturalną k o n ­ sekwencję potrzebę współpracy etnografów zajmujących się problematyką zwyczajów z dziedzinami p o k r e w n y m i z a i n t e r e s o w a n y m i problematyką społeczności w i e j s k i c h . �54 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ K r y s t y n a Kwaśniewicz T H E O R E T I C A L AND METHODOLOGICAL A S P E C T S OF R E S E A R C H E S ON FOLK CUSTOMS (A CONTRIBUTION "SYNTHESIS TO T H E DISCUSSION ON OF POLISH A THE ETHNOGRAPHY") S u m m a r y T h i s is a n attempt to b r i n g o r d e r into the c r u c i a l p r o b l e m s c o n c e r n i n g the folk c u s t o m s i n P o l a n d a n d to s h e d light u p o n s e l e c t e d r e l e v a n t i s s u e s . O n e of t h e m is t h e concept of a c u s t o m . I t i s difficult to define, for a great r a n g e of d i v e r s e be­ h a v i o r s are h e r e i n c l u d e d . I n fact, c u s t o m s are r e l a t e d to a l l fields of c u l t u r e , f r o m material conditions of survival and social regulations of behaviors in definite situations, to s u b t l e m a t t e r s of k n o w l e d g e , beliefs, s y s t e m s of v a l u e s , p a t t e r n s attitudes. Usually the following properties are ascribed to c u s t o m s in and literature: (1) r e p e t i t i o n of the s a m e w a y s of b e h a v i o r i n definite s i t u a t i o n s ; (2) t h e e x i s t e n c e of a s o c i a l group w i t h i n w h i c h the v a l i d s y s t e m of behaviors c a n evolve; (3) the e x i s t e n c e of r e p r e s s i v e s a n c t i o n s t h r e a t e n i n g a n i n d i v i d u a l r e l u c t a n t to obey the r e ­ l e v a n t patterns of behavior. H o w e v e r , a c c o r d i n g to t h e present author, those c h a r a c t e r i s t i c s f a i l to d i s t i n g u i s h the c u s t o m s s u f f i c i e n t l y f r o m the o t h e r types of h u m a n s o c i a l behavior. T h r e e more aspects s h o u l d be t a k e n into a c c o u n t : (a) t h e w a y s of r e a l i z a t i o n of the c u s t o m a r y patterns of applying of behavior; c u s t o m a r y patterns of A (b) this k i n d of and the (c) t h e type of social coercion underlying behavior. detailed a n a l y s i s of is a k i n d of t h e type of s o c i a l l i n k s f a v o u r a b l e to t h e e v o l v i n g patterns; a l l those aspects l e a d s to the c o n c l u s i o n t h a t a c u s t o m i n d i v i d u a l or group h a b i t u a l behavior, purposefully initiated i n s m a l l groups, i n definite s o c i a l situations, i n c o m p l i a n c e w i t h t h e t r a d i t i o n a l n o r m s patterns enforced mainly by public sanctions. H o w e v e r , t h e r e are many and customs w h i c h a r e not enforced b y a n y s o c i a l d i s a p p r o v a l of t h e i r v i o l a t i o n (like c u s t o m a r y fortunetelling). Whenever s u c h s a n c t i o n s a r e i n force, t h e y c a n r a n g e f r o m verbal d i s a p p r o v a l to p h y s i c a l p u n i s h m e n t , e c o n o m i c or s o c i a l h a n d i c a p , or t r a n s c e n d e n t a l t h r e a t based o n religious or m a g i c a l motives. T h e concepts of r i t e a n d c u s t o m a r e d i s t i n g u i s h e d f r o m t h a t of c u s t o m a r y havior. T h e analysis leads the latter concept. T h e m o d e l is based o n t h e a s s u m p t i o n t h a t i n t h e s t r u c t u r e of any customary or of a tentative model be­ of behavior, i n t u r n to a f o r m u l a t i o n not, t h e r e is a s t i m u l u s h a t releases a r e a c t i o n based on the r e a l i z a t i o n of a s o c i a l l y accepted p a t t e r n a n d s u b j e c t to s o c i a l c o n t r o l . E a c h of the e l e m e n t s of the m o d e l s h o u l d be e m p i r i c a l l y grasped setting, p r o v i d i n g t h e g r o u n d for c o m p a r a t i v e a n a l y s i s a n d i n its c o n c r e t e h i s t o r i c a l generalizations. T h e c r i t e r i a of c l a s s i f i c a t i o n of c u s t o m s a r e discussed, i n p a r t i c u l a r the f u n c t i o ­ n a l a n d genetic c r i t e r i a a n d t h a t of t h e r a n g e of a c u s t o m . The final customs. T w o chapter discusses the factors determining the transformations b a s i c groups of s u c h factors a r e d i s t i n g u i s h e d : (a) i n f l u e n c i n g t h e g i v e n field of s o c i a l a n d c u l t u r a l l i f e ; they c a n be defined m i n g the b a c k g r o u n d directly inflyencing or s u b s t r a t e of s o c i a l a n d c u l t u r a l d e v e l o p m e n t ; the s o c i a l a n d c u l t u r a l reality. A m o n g both of factors i n d i r e c t l y as for­ (b) factors types of factors �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI t h e r e c a n be d i s t i n g u i s h e d s u c h t h a t (1) a r e f a v o u r a b l e ditional customs; (2) bring 55 LUDOWYMI about t h e i r d i s i n t e g r a t i o n ; to t h e p r e s e r v a t i o n of t r a ­ (3) favor t h e emergence of n e w forms of c u s t o m a r y behavior. Within this framework the c a p i t a l i s t epoch and t h e f u n c t i o n i n g of a l l those factors i s c o n s i d e r e d during the early p h a s e s of s o c i a l i s t d e v e l o p m e n t during in land. Translated by Piotr Graff Po­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8328decfdb555e04f57e99b415ecd6d6.pdf d4a99fed74f83dd75a76ece74ab21308 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3544 Title A name given to the resource Pojęcie sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POJĘCIE D SZTUKI KSAWERY v efinicja sztuki ludowej wskazuje, LUDOWEJ że m u s i o n a objąć PIWOCKI przedmioty, k t ó r e posiadają c e c h y nadające i m w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , włączające j e d o z e s p o ł u o g ó l n i e j s z e g o z j a w i s k , j a k i p r z y w y k l i ś m y n a z y w a ć sztuką. SZTUKA A LUDOWA SZTUKA CHŁOP­ SKA J a k w i a d o m o wyczerpującej d e f i n i c j i t e g o pojęcia dotąd n i e m a m y i jest izeczą wątpliwą, czy wogóle stworzenie jej jest się, j a k i sens możliwe. odpowiada Zadaniem naszym jest w i ę c z o r i e n t o w a n i e specyfikacji podanej w d r u g i m słowie „ludowa". M a m y w i ę c anależć zakres sztuki t w o r z o n e j przez l u d . W i ę k s z o ś ć e t n o l o g ó w uważa, że c h o d z i t u o w y t w o ­ ry grupy czy grup społecznych mieszkających na wsi, lub w s z y s t k i m n a w s i . P i e r w s z ą w i ę c n a s u w a j ą c ą się definicją przede jest s t w i e r ­ dzenie, że pojęcie s z t u k i l u d o w e j o b e j m u j e produkcję artystyczną ludu w i e j s k i e g o , c z y l i s z t u k a l u d o w a z n a c z y ł a b y t y l e , c o s z t u k a chłopska. Bliższe jednak zbadanie nie pozwala tych o b u pojęć identyfikować. Istniały i istnieją w ś r o d o w i s k u c h ł o p s k i m j e d n o s t k i , k t ó r y c h artystyczne łecznej daleko odbiegają i zbliżają się łecznych, choćby wsi. Łatwo wieku o d pozostałej bardzo nawet wyraźnie coraz więcej, a obecnie i masowy. wzrost bardziej pochód zapadłych fizycznie i c h ilości z spo­ życiem ciągu posiada XIX charakter z w i ą z e k ze z m i u n a m i całego k r a j u i s a m e j w s i , co umożli­ cywilizacji i kultury zakątków spo­ innych warstw t a k i c h narastało w M a to oczywiście s t r u k t u r y społecznej" i g o s p o d a r c z e j zwycięski dzieł j e d n o s t k i te n i e - z e r w a ł y się d o m y ś l i ć , ż e j e d n o s t e k wprost żywiołowy wia do wytwory produkcji ich grupy kraju. Jeśli ogólnonarodowej sztuka chłopska do naj­ obejmuje w s z y s t k i e dzieła s t w o r z o n e przez j e d n o s t k i należące d o w a r s t w y chłop­ skiej, na to sztuka wydzielenie ludowa tych musi posiadać tworów, które zakres węższy, zaliczylibyśmy pozwalający raczej do sztuki o g ó l n o - n a r o d o w e j . Ż y j ą dziś p o e c i i p o w i e ś c i o p i s a r z e c h ł o p s c y , a l e i c h prace n i e należą m i m o garwolińskim łów, którego to do literatury rzeźbiarza figury, chłopa, posiadające zresztą artystyczną n i e m o g ł y b y być z a l i c z o n e Skądinąd r ó w n o c z e ś n i e w i e m y , o t a c z a się j e s z c z e — na podzielić na trzy grupy. W bardzo powiecie skromną kościo­ wartość do tworów l u d o w y c h . ż e l u d w i e j s k i o t a c z a ł się i w s i , a n i przez artystów pierwszej wieśniaczą: obraz, m e b e l , t k a n i n a — czyni t u m u s i m y zaliczyć przede iozpoznamy dzieła chłopskich. znajdują w a r s t w wyższych, niejako p r z y p a d k o w o rzeczy w dla okolicznych c/ęściowo p r z e d m i o t a m i o wartości a r t y s t y c z n e j n i e w y t w a ­ rzanymi tych ludowej. Znalem pracującego Twory się d z i e ł a te SZTUKA TWORZO­ NA DLA LUDU można sztuki tzw. z a w l e c z o n e o n g i p o d strzechę rzadziej n a b y t e świadomie w s z y s t k i m książki). W specjalnie tworzone drugiej dla wsi (przy­ grupie przez g r u p y społeczne pozachłopskie, n a r z u c a n e z zewnątrz. N a l e ż y t u n p . l i ­ teratura dewocyjna (o i l e p o s i a d a c h a r a k t e r a r t y s t y c z n y ) , dewocjonalia p r o d u k o w a n e w m i a s t a c h czy miejscach o d p u s t o w y c h z myślą o o d b i o r c y wiejskim, pisane przez autorów m i e j s k i c h specjalnie d l a zespołów w i e j s k i c h i t p . Trzecią grupę takich dla repertuar tzw. teatru dzieł chłopa znajdowanych przede ludowego, n a w s i , tworzą wszystkim przez czyli sztuki przedmioty artystów i produkowane rzemieślników mało- 5 �miasteczkowych. Tu zaliczyć trzeba ceramikę ozdobną, posiadającą c z ę s t o dużą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , d a w n i e j s z e o b r a z y n a s z k l e c z y p ł ó t n i e , d r z e w o r y t y , często w y r o b y grupy dzieł sztuki k u t e w żelazie. O s t a t n i e d w i e tworzyli artyści żyjący poza wymienione wsią, przeznaczając je d l a o d b i o r c y chłopskiego. Różnica t k w i w c h a r a k t e r z e s a m y c h w zupełnej h a r m o n i i z pozostałą produkcją wiejską niej — w zewnętrznym jakby oddziaływaniu prac grupy artystów i dzieł ostat­ dzieł grup pozostałych. W y n i k a ł o b y z tego, że d o s z t u k i l u d o w e j możnaby zaliczyć i z a l i c z a się r z e c z y w i ś c i e , t a k ż e p r z e d m i o t y w y k o n y w a n e p r z e z a r t y s t ó w nie należących formalnie do śiodowiska chłopskiego. Pojęcie więc s z t u k i l u d o w e j m u s i objąć z a k r e s s z e r s z y niż s z t u k i c h ł o p s k i e j . S p r z e c z ­ ność t e g o z d a n i a z t w i e r d z e n i e m p o p r z e d n i e g o ustępu u s u w a p o p r o s t u w n i o s e k , ż e p o j ę c i a t e n i e p o k r y w a j ą s i ę z sobą. W i d z i m y z tego, że jeśli p r z y określeniu z a k r e s u pojęcia s z t u k i wyjdziemy m o ż e m y popełnić p o w a ż n e błędy. Zdaje drogą będzie wyjście o d samych m i się w i ę c , ż e dzieł i zbadanie ludowymi nazywa t e treści k u l t u r a l n e , niezorganizowaną, ta które opierają najwyraźniej ná gruncie SZTUKA LUDOWA OPARTA O TRADY­ CJĘ U S T N Ą charakteru. ( L w ó w 1926) się o płynną i bezpośrednią, p r z e k a z y w a n ą wyrosła — najpewniejszą ich Prof. Bystroń w s w y m W s t ę p i e do l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o Definicja ludowej o d przynależności a r t y s t y d o k l a s y społecznej chłopskiej tradycję z ust do ust. badań nad literaturą l u d o w ą i c h a r a k t e r y z u j e r ó ż n i c e m i ę d z y sztuką s ł o w a o p a r t ą o a u t e n ­ tyczny, skodyfikowany piśmiennie tekst literacki baśnią l u d o w ą , zmienną, p e ł n ą w a r i a n t ó w , jednostek, które Jednakże i ją tutaj sobie poprzez nasuwają się żyjącą pokolenia poważne — a pieśnią jedynie podają w z zastrzeżenia. czy pamięci ust do ust. Przecież pieśń l u d o w a została n a o g ó ł już o d w i e k u n i e m a l z a p i s a n a i l u d s a m c z ę s t o korzysta z jej d r u k o w a n y c h przekazów. Pieśń religijna, np. kolenda, n a w e t o w i e l e wcześniej otrzymała swój p i s e m n y k a n o n , a m i m o t o n i e straciła w ustach ludu c h a r a k t e r u pieśni ludowej. Podobne możemy zauważyć w muzyce l u d o w e j , t a k silnie zespolonej Zdaje m i się, że najwyraźniej n i e d o s t a t k i p r z y t o c z o n e j występują dury przy techniczne dotyczące że dziełach p l a s t y k i l u d o w e j . W i e m y w rzemiośle, barwików i reguły także techniczne, sposoby malarstwie, złotnictwie itd. — uczniom pracowniach w niezorganizowany, pewien odsetek płynny, w prowadzenia były mistrzów ostatnio definicji przecież, że a r t y s t y c z n y m , że p e w n e i c h przeróbki chwyty zjawisko ze s ł o w e m . przez zmienny i tkactwie i malarstwie, narzędzia całe również z w wieki ust do bezpośredni, dzieł, w y p r o d u k o w a n y c h w proce­ recepty snycerce, przekazywane ust, w mimo to sposób jedynie t y c h w a r u n k a c h , możemy z a l i c z y ć d o s z t u k i l u d o w e j . C o w i ę c e j — i d z i s i a j sposób przekazywania umiejętności p l a s t y c z n y c h , n a w e t w w y ż s z y c h u c z e l n i a c h t e g o t y p u m a SPOSÓB PRZEKAZY­ charakter WANIA UMIEJĘT­ bezpośredni: uczeń podpatruje sposoby mistrza. Nauczanie 2zemiosła a r t y s t y c z n e g o , m a l a r s t w a , r z e ź b y c z y g r a f i k i j e s t d o t ą d i c h y b a - NOŚCI będzie zawsze oparte na p r z e k a z y w a n i u NYCH ręki. Żadne kursy n i k o g o naprawdę Istnieją korespondencyjne (oparte techniki grzebyczkowej oczywiście dziś p o d r ę c z n i k i s w y c h wiadomości na piśmie) z ręki do nie nauczą w k i l i m i a r s t w i e albo batiku. wszystkich tych technik i b ó w , a l e s a m e g o rzemiosła, s a m e j s z t u k i u c z y s i ę w b e z p o ś r e d n i m sposo­ kon­ takcie z mistrzem. Jeśli o p a r t e n a t r a d y c j i p r o c e d e r y ludowej — 6 n i e charakteryzują b e z r e s z t y n a l e ż y w j e j dziełach szukać i n n y c h c e c h , sztuki wyróżniających PLASTYCZ­ �j e o d pozostałej t w ó r c z o ś c i . W dzielimy bądź powstałe w jednym o podobnych okresie cechach bądź też w r e s z c i e sposoby skupiając czasu, bądź w też pewne łącząc formalnych tj. zrobionych w — i t o najczęściej — zespoły ze dzieła sobą utwory tym samym kombinując ze SZTUKA TO STYL FICZNIE LUDOWA SPECY­ LUDOWY stylu, sobą o b a t e g r u p o w a n i a dzieł s z t u k i . K a ż d y k t o miał d o c z y n i e n i a z u t w o ­ rami, o b e j m o w a n y m i logiczny ludowa nam k a ż d e j z g a ł ę z i s z t u k i całość p r o d u k c j i to chronologicznie, trudny nie ulega jedynie nazwą l u d o w y c h , w i e o t y m , że aspekt jest w tej sztuce widoczniejszym możliwość chrono­ do uchwycenia. Twórczość zmianom określenia cech bowiem w . czasie. Pozostaje stylowych sztuki więc ludowej w o p a r c i u o j a k największe g r u p y dzieł uchodzących za należące do n i e j . S z u k a n a w i ę c przez nas d e f i n i c j a brzmiałaby: ludową n a z y w a m y sztukę, k t ó r e j dzieła posiadają specyficznie Nie jest cechy stylowe uznane taką przez naukę zadaniem tego artykułu określanie, t y c h cech, zrobi to k t o i n n y . Pragnę jednakże zwrócić uwagę, że zespół t a k i c h cech m u s i wyraźnie p r z e c i w s t a w i o n y sztuce nie-ludowej, gdyż dopiero w t e d y życie i plastycznie istotne za ludowe. dla wyjdą wzajemne charakteru stylowego różnice. Ponadto dzieła sztuki. być nale­ muszą o n e W drugiej być połowie X I X w i e k u g d y z a c z ę t o się u n a s e n t u z j a z m o w a ć sztuką l u d o w ą , z w r ó c o ­ n o u w a g ę n a r z e c z y n a j b a r d z i e j r z u c a j ą c e się w o c z y , l e ż ą c e n i e j a k o n a powierzchni: na „motywy ludowe". T e n powierzchowny sąd, ż e istotną cechą literackie, sztuki ludowej są swoiste motywy treściowe, o r n a m e n t a l n e — p o k u t u j e dotąd i t o szczególnie wśród różnych łaczy oświatowych", którzy w zbożnej wytworów l u d o w y c h łatwo daje „ludowych m o t y w ó w " . Parzenica cygar l u b na ramie owalnego rękojmią, o d podłoża że p r z e d m i o t y LUDOWE swej n a czoło zagadnień ludowości. Również m i e j s k a ność p o s z u k u j ą c a MOTYWY chęci k o n t y n u o w a n i a t r a d y c y j l u d o w y c h , te m o t y w y n i e j a k o a b s t r a k c y j n i e o d e r w a n e sztuki, wysuwają czy „dzia­ wyrzezana się u w i e ś ć n i e z d a r n i e n a pudełku lustra — jest d l a w i e l u oczu t e są d z i e ł a m i l u d o w y m i . N a lud­ czarowi do dostateczną takim powierz­ c h o w n y m o s ą d z i e s t y l o w y c h c e c h s z t u k i l u d o w e j żeruje w i ę k s z o ś ć t z w . bazarów s z t u k i l u d o w e j , sprzedających potworki n i e mające Tymczasem motywy nic wspólnego w kraju i za granicą a n i z ludowością rozmaite a n i ze n p . l i t e r a c k i e w pieśni l u d o w e j należą sztuką przeważnie do p r a s t a r y c h wątków, z n a n y c h dobrze i l i r y c e ogólnonarodowej, a „nieludowy i niepolski" motyw słonia stosował w swych przepięknych d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h s t a r y t k a c z z S o k ó ł k i B i a ł o s t o c k i e j i n i e raził on wcale. N i e w użytym m o t y w i e b o w i e m t k w i istota stylu ludowego. P r z y p o m n ę t u n a i w n y sąd p r o s t a c z k a , ż e istotną cechą s t y l u R e m b r a n d t a jest „ m o t y w " c z a r n e g o k a p e l u s z a z s z e r o k i m r o n d e m . A do sztuki l u d o w e j n a w e t g o w i e podzielają Na koniec inteligentni ludzie, nawet dziecinny pogląd tego jeszcze j e d n a uwaga. w odniesieniu plastycy i pedago­ prostaczka. Zespół cech formalnych, stylowych, c h a r a k t e r y z u j e z dostateczną p r e c y z j ą dzieła s z t u k i l u d o w e j i o g r a n i c z a j e j z a k r e s . O p r ó c z t y c h j e d n a k c e c h ściśle f o r m a l n y c h — s z t u k a l u d o w a posiada wartości inne, związane właśnie z nasz obyczajowe, nadawał- wprawdzie cyzować pewne niekiedy elementy cechy znaczenia wierzeniowe poszczególnym pozaformalne, specyficznie ludowe POZA­ SZTUKI podłożem k u l t u r a l n o - s p o ­ łecznym g r u p y d o której należeli j e j twórcy. M a m t u n a myśli cechy ELEMENTY FORMALNE LUDOWEJ formom ale zespół pewne i przesądy, j a k i e l u d swej i c h może sztuki. Są również to pre­ d a n e g o dzieła. R ó ż n e d o d a t k i o d 7 �uroku, innej krzyżyki — „niespodziane' , s y m b o l i c z n e wszystko to są cechy ludową, choć t r u d n o zaliczyć w y c h dzieła Podana ale je do elementów barwy takiej czy istotnie twórczość f o r m a l n y c h czy stylo­ sztuki. przezemnie sztukę użycie charakteryzujące definicja sztuki każdą tworzą artyści. ludowej Jeśli wychodzi nauka od w y t w o r u potrafi — SZTUKA LUDOWA A P O S T A W A TWÓR­ C Z A ARTYSTÓW LUDOWYCH jednoznacznie określić c e c h y s t y l o w e dzieł l u d o w y c h , precyzując w t e n sposób domenę s z t u k i l u d o w e j t o c h a r a k t e r i c h m u s i p o z w o l i ć także n a jaki artysta dzieła może być zarysowuje twórcą wyraźnie ludowym. postawę Charakter twórczą zdefiniowanie, bowiem stylowy a r t y s t y . Pisałem już n a w s t ę p i e , ż e n i e k a ż d y chłop, t w o r z ą c y j a k ą ś r z e c z p i ę k n ą — j e s t artystą l u d o w y m . M u s i posiadać charakterystyczną postawę twórczą: t y l k o n a odpowiedniej bazie psychologicznej rodzą się k w i a t y t w ó r c z o ś c i w e j . J e s t r z e c z ą jasną, ż e s p e c y f i c z n a wa psychiczna — jest w y t w o r e m ludo­ d l a d a n e j g r u p y społecznej posta­ określonych warunków społecznych ( w p r z e s t r z e n i i c z a s i e ) . Z m i a n y w u k s z t a ł t o w a n i u i c h muszą n i e u c h r o n ­ nie powodować zmiany w postawie psychicznej, a więc i twórczej c z ł o n k ó w t e j g r u p y społecznej. T o tłumaczy n a m p o w s t a n i e w Europie s z t u k i l u d o w e j w k o ń c o w e j fazie średniowiecza, g d y chłop w ó w c z e s n y m społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a c y j n i e pozostawać coraz bardziej w tyle za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą i mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla nich w a r u n k a c h ekonomicznych potrafiły wielką rozwinąć sztukę dworską i i społecznych mieszczańską — cząc j e s z y b k o w s k a r b n i c e s z t u k i ogólno-narodowej. T y m c z a s e m przywiązany do ziemi własną sztukę — związana i odcięty ludową. Postawa z pewną od żywszych ognisk kultury twórcza a r t y s t y l u d o w e g o o k r e ś l o n ą sytuacją łą­ chłop tworzy jest więc j e g o g r u p y . Zrozumiałą się też staje rzeczą u p a d e k s z t u k i l u d o w e j u schyłku X I X w i e k u u nas i jeszcze s z y b s z y w w i e k u b i e ż ą c y m . W r a z ze z m i a n ą p o s t a w y t w ó r c z e j artystów l u d o w y c h ginie i c h sztuka, a twórczość i c h dalsza wpływa do wielkiego jeziora sztuki wspólnej dla całego n a r o d u . DEFINITION DE L'ART POPULAIRE En cherchant les crite- riums propres a l'établissement de l a definition de l'art teur populaire, 1'au- examine points différents de v u e , puis émet la these s u i v a n t e : on арpelle art populaire dont l e s oeuvres l'art possé- dent l e s coractéristlques du s t y l e reconnu par la science comme quement 8 spéclfi- populaire. �ZAGADNIENIE D STYLU L U D O W E G O JÓZEF la badaczy sztuki nie ulega ka jest równowartościową ludowa GRABOWSKI dziś w ą t p l i w o ś c i z a r ó w n o to, ż e s z t u ­ częścią s z t u k i w o g ó l e , j a k też że odmienność j e j o d i n n y c h postaci artystycznej twórczości ludzkości l e ż y w j a k o ś c i s a m e g o dzieła, w ś r ó d c e c h , k t ó r e składają się n a p o j ę c i e s t y l u . M ó w i ą c i n n y m i słowy: jeżeli c h c e m y — z p u n k t u w i d z e n i a 0 sztuce — wiedzy odpowiedzieć n a p y t a n i e co to jest sztuka l u d o w a , m u s i m y w s k a z a ć j a k i e są z n a m i o n a stylu ludowego, jego cechy kostytutywne, granice, odmiany i walory. Z e n i e jest to s p r a w a p r o s t a i łatwa, w y n i k a chociażby z tego, że w i e l u autorów wartościowych dzieł o sztuce nia stylu ludowego ludowej nie rozwiązywało, nie t y l k o , że zagadnie­ w stawiało, ale go ogóle nie chociaż wiedziało o j e g o ważności, co widać z ciągłych w z m i a n e k o n i m . Przystępując d o o r g a n i z o w a n i a pującej tutu Badania postawienia Sztuki Ludowej, zagadnienia rozwiązywania planowej, długofalowej n i e sposób określenia tego problemu w n i e rozpocząć ludowego co najwyżej do postawienia i Insty­ zadania od wezwania do Artykuł niniejszy ma się d o plastyki. W y w o d y a t y m bardziej i wyczer­ Państwowego t a k i e j p r a c y , ograniczając dziedzinie sobie pretensji do ogarnięcia, gadnienia, stylu go wszystkich zainteresowanych. n a cełu z a i n a u g u r o w a n i e nia pracy n a d polską sztuką l u d o w ą , c o j e s t c e l e m rozpatrywa­ jego nie rozwiązania pewnych tez o ZNACZENIE POZNA­ NIA STYLU DLA BA­ DAN NAD SZTUKA LUDOWĄ roszczą całości wartości za­ „ro­ boczej". Wstępem do tego m u s i być n a istotę s t y l u l u d o w e g o . rozpatrzenie p r o b l e m t e n został n a j w c z e ś n i e j mieckiego historyka historycznie sztuki dorobek dotychczasowych poglądów Zacznę o d l i t e r a t u r y p o l s k i e j , choć w ł a ś c i w i e zapoczątkowany pośrednio przez Alojzego własny Riegla naszych 1). Chcę historyków nie­ bowiem sztuki, PRZEGLĄD P O G L Ą ­ D Ó W N A ISTOTĘ STYLU LUDOWEGO ująć artystów 1 e t n o g r a f ó w , k t ó r y nastęnie rzucę n a t ł o m y ś l i i n n y c h n a r o d ó w . Pierwszy raz, bodaj, pada t e r m i n „styl l u d o w y " w książce M o k ł o w s k i e g o : „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " , w y d a n e j Kazimierza w r. 1903. P o opisie t y p ó w c h a t w r o z m a i t y c h częściach P o l s k i pisze o n : „ w s z y s t k i e t e c h a t y jednak m i m o odmiennych mię, nakazuje które... polskiego" s z c z e g ó ł ó w . . . mają nam... przyjąć „próbę ustalenia najważniejszych ludowej" 3). T a k w i ę c sze oznaczenie jego w okresie godio 2). Książkę swą c h a r a k t e r y z u j e imienne stylu autor, między zna­ ludowego innymi, jako z n a m i o n b u d o w n i c t w a i zdobniczości i postawienie przypisać wspólne zasadnicze STYL LUDOWY W KSIĄ2CE M O ­ KŁOWSKIEGO t e r m i n u i pośrednie należy najogólniej­ u nas Mokłowskiemu, jeszcze porozbiorowym. N a s t ę p n e w z m i a n k i i c h a r a k t e r y s t y k i powstają Rzeczypospolitej. Pomijając już za c z a s ó w drobną u w a g ę L e o n a r d a drugiej Lepszego, zalicza­ jącą d o s t y l u l u d o w y c h obrazów n a s z k l e : „gałązki z o w o c a m i i kwia­ t a m i " 4), z a t r z y m a ć się n a m p r z y j d z i e ludowych, nad rozpatrzeniem stylowych drzeworytów wysuniętego przez kowskiego 5). J a k o pierwszą cechę s t y l u l u d o w e g o zespołu Jerzego podaje cech Kiesz- Kieszkowski t y p i z a c j ę p o s t a c i , t o jest n i e u w z g l ę d n i e n i e r ó ż n i c w t w a r z a c h między 9 �line­ KIESZKOWSKI ludz­ CHACH STYLU LU­ poszczególnymi świętymi. D r u g a : to b r a k p r o p o r c j i i p e r s p e k t y w y arnej. Przez brak proporcji rozumie o n różne k i c h , zaś n i e z n a j o m o ś c i ą p e r s p e k t y w y stawienia. Wspominając dekoracyjnych, cech stylowych czyźnie, o konturze, dalej nie wciąga ich jednak drzeworytu: dekoracyjność i „Typizacja zresztą w całej sztuce ludowej w y c h przez Kieszkowskiego postaci — barwach, jako następującego zatem, prymitywność ale n i e s t y l e p o k i " . Przyjrzawszy o do i efektach zestawienia techniki płasz­ składają l u d o w y c h . Jest to j e d n a k styl pewnego stopnia się s p o s o b o w i DOWEGO przed­ traktowanie w rysunku się n a o d r ę b n y , s w o i s t y s t y l d r z e w o r y t ó w jak wielkości tłumaczy płaszczyznowość O CE­ kultury, określenia c e c h stwierdzić należy, że w y d o b y t e — stylo­ one zosta­ ły głównie drogą negatywną — m i a n o w i c i e określeniem braków w sto­ sunku d o sposobów stycznej — i zwyczajów a w małej wprowadzonych w sztuce naturali- t y l k o ilości p r z e z o k r e ś l e n i e c e c h , k t ó r e a u t o r u w a ż a ł za p o z y t y w n e , j a k n p . d e k o r a t y w n o ś ć . W i d a ć z t e g o , ż e c i ą ż ą c y na Kieszkowskim światopogląd a r t y s t y c z n y kręgu k u l t u r o w e g o , w r y m się o b r a c a ł , n i e p o z w o l i ł m u z r o z u m i e ć w c a ł e j pełni ś w i a t a l u d o w e j . Odczuwał prywatnych z nich dzięki formalnej Albo go jednakże, j a k b y w y n i k a ł o niejako wynurzeń podniesionym prymitywności, też: chwytały „Jak na tutaj wielki średniowieczne temat z jego tych spokój, momentom pogoda miniatury radośnie za o k o , p o d o b n i e dodatkowych, drzeworytów: stylistycznym i lśniące i drzeworyty określenia istoty stylu ale przez w c z u w a n i e właściwej dziełom ludowego złota barw, j a k o próbę formalnych, się w jakość w a l e r ó w r z e c z y w i s t o ś c i artystycznej., ludowego. Wedle Kieszkowskiego s t y l l u d o w y , oprócz cech już w y s z c z e g ó l n i o n y c h , składają pogoda, i uśmiechanie wdzięk i naprawdę cech stylu nie na podstawie dzięki swoisty" ludowe... t e m ż y c i e m b a r w śmieją się d o n a s " . N o t u j ę te w y p o w i e d z i „Wieje i wdzięk od któ­ sztuki swoisty się życiem barw. więc na POZAFORMALNE KRYTERIA STYLU LUDOWEGO się: spokój, Można co- p r a w d a p o w i e d z i e ć , ż e t e c e c h y są o k r e ś l e n i a m i b a r d z o s u b i e k t y w n y m i , a c o w a ż n i e j s e a , s t o s o w a n y m i r ó w n i e ż i d o dzieł, n a l e ż ą c y c h d o i n n y c h stylów niż l u d o w y , d a się postawić więc też niczego takim nie mówiącymi, terminom ale podobny zarzut j a k ; płaszczyznowość, typizacja r z y d e k o r a t y w n o ś ć , k t ó r e d o t y c h c z a s — j a k z o b a c z y m y — są wyliczane przy podawaniu definicji stylu ludowego. c. d . n . PRZYPISY 1) A l o i s Riegl — V o l k s k u n s t , Hausfleiss unci Hausindustrie. 1834. 2) M o k l o w s k i K a z i m i e r z — Sztuka L u d o w a w Polsce. Lwów, 1903. str. 324. 3) loc. cif. str. 320. 4) L e p s z y L e o n a r d — Ludowe obrazy na szkle malowane. Kraków, 1921. 5) K i e s z k o w s k i Jerzy — Zwięzły katalog w y s t a w y d a w n y c h drzeworytów ludowych z e b r a n y c h i w y d a w a n y c h przez Z y g m u n t a Łazarskiego. W a r s z a w a . 1921. str. 14—18. LA Q U E S T I O N S T Y L E P O P U L A I R E Pour établir le caractěre cite les auteurs polonais du style populaire, 1'au- prenant en consideration teur dans cette partie de les caractéristiques de la son article passe e n re­ forme aussi vue celles qui les I'essence style. 10 DU ctpinions méme Tout sur de ce d'abord 11, bien en sonl que en dehors. (á suivre) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05569f7974ee64edd55cb2803430add0.pdf 6311bd520de9137b4074f01d9d03c7c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4263 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.180-181 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N D R KOS K A R O L Y : A V A R G Y A S I FESTETT BTJTOR. (Malowano meblo 64, rys 43. f o t . : 49, w t y m kolorowych Wraz z formami sprzętów, z a p o ż y c z o n y c h przez l u d z meblarstwa warstw elitarnych, przejęte zostały również wzory zdobnictwa. Szlachetne i kosztowne m a t e r i a ł y zo­ s t a ł y jednak z a s t ą p i o n e t a ń s z y m i i bardziej d o s t ę p n y m i , a p r a c o c h ł o n n e i trudno techniki zdobnicze, j a k : intarsja, inkrustaeja ozy rzeźba u s t ą p i ł y miejsca dekoracji malarskiej. Procesowi temu towarzyszyło p o s t ę p u j ą c e oddalanie się meblarstwa ludowego od wzorów stylowych, k t ó r o prze­ tworzone przez stolarzy ludowych nabierało z czasem własnego charakteru, stanowiącego w y p a d k o w ą artystycz­ nych możliwości w y t w ó r c y i d e c y d u j ą c y c h o popycie g u s t ó w odbiorców. Zdobiono przy pomocy malatur meble ludowe w y s t ę ­ p o w a ł y na rozległych obszarach Europy. Do ciekawszych pod t y m w z g l ę d e m t e r e n ó w należy Siedmiogród, k t ó r e g o ludność złożona z k i l k u narodowości, różniących się od siebie pochodzeniem, j ę z y k i e m i religią, m i a ł a szczególne; warunki dla rozwoju bogatej i barwnej k u l t u r y ludowej. J e d n ą z z a m i e s z k u j ą c y c h t u narodowości s t a n o w i ą W ę g r z y , t z w . Szekelyowie, k t ó r y c h nazwa znana jest u nas w postaci ,,Szeklerzy"zapożyczonej z terminologii niemiec­ kiej, podczas gdy powinna brzmieć „ S e k e j o w i e " . Malowanym meblom siedmiogrodzkich Sekejów po­ święcił interesującą książkę znany badacz węgierskiej sztuki ludowej, K a r o l y K ó s . Poza k r ó t k i m w s t ę p e m w p r o w a d z a j ą ­ c y m , k s i ą ż k a jego dzieli się na siedem rozdziałów, z k t ó r y c h dwa pierwsze zawierają omówienie dziejów sekejskiego me­ blarstwa ludowego ze szczególnym uwzględnieniem ośrodka stolarskiego w Vargyas. Ośrodek ten leżący we wschodnim Siedmiogrodzie odegrał w rozwoju tamtejszego meblarstwa ludowego zupełnie w y j ą t k o w ą rolę. T a m bowiem rzemiosło stolarskie i malarskie od połowy X V I w. uprawiano było (i jest po dzień dzisiejszy) przez m i s t r z ó w z tej samej rodziny Suto, w k t ó r e j t a j n i k i wiedzy zawodowej dziedziczone s ą bez przerwy od 14 pokoleń. Sutowie łączyli ze stolarstwem zawód malarzy. Prócz produkcji malowanych mebli zajmo­ w a l i się również zdobieniem stropów i chórów w kościołach drewnianych, p o k r y w a j ą c je b o g a t ą dekoracją k w i a t o w ą , k t ó r a rozwinęła się t u pod w p ł y w e m renesansu. P i e l ę g n o w a n a w tej samej rodzinie od paru stuleci tra­ dycja zawodowa sprzyjała wytworzeniu się w zdobnictwie malarskim sprzętów z Vargyas własnego stylu, k t ó r y od­ działywał n a s t ę p n i e na inne sekejskio ośrodki meblarskie w Siedmiogrodzie. N a s t ę p n e dwa rozdziały poświęcone są zagadnieniom technicznym z w i ą z a n y m z p r o d u k c j ą i d e k o r a c j ą mebli, w y k o n y w a n y c h w Vargyas. W trzech ostatnich znajdujemy 180 г z Vargyas.) Kolozsvar 1972, str. 4. opis malowanych mebli, analizę e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdo­ bniczych. W rozdziale k o ń c o w y m omawia autor zagadnie­ nia kompozycji ornamentu. W kształcie swym meble Sekejów z Vargyas podobne są do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą na terenie Węgier, Czechosłowacji czy Polski. Zwłaszcza ławy z ozdobnie profilowanym opar­ ciem, krzesła z zapieckiem w y c i n a n y m z deski, łóżka, kre­ densy czy listwy do ustawiania misek nie różnią się swą f o r m ą od tych, k t ó r e znamy np. z Krakowskiego czy z in­ nych stron Polski. Natomiast w dekoracji malarskiej na­ w i ą z u j ą one silnie do sposobu zdobienia mebli ludowych na terenie Węgier, k t ó r y w tamtejszej literaturze zwany bywa l u d o w y m „ k w i e c i s t y m renesansem". Meble Sekejów zdo­ bione są z reguły ornamentem r o ś l i n n y m o kompozycji przeważnie symetrycznej, w k t ó r y m jako elementy pow­ t a r z a j ą się tulipany, goździki, róże i tak charakterystyczne dla węgierskiego zdobnictwa mebli — ukwiecone gałązki konwalii. W ś r ó d m o t y w ó w dekoracyjnych zdobiących ściany mebli częste są s m u k ł e kwiatony w y r a s t a j ą c e z d z b a n ó w lub dwuusznych flakonów o k s z t a ł t a c h renesansowych. Cza­ sem w y s t ę p u j e m o t y w wieńca, pojedynczy lub m i ę d z y dwo­ ma b u k i e t a m i k w i a t ó w , co przypomina żywo k o m p o z y c j ę ornamentu w y s t ę p u j ą c e g o u nas na malowanych skrzy­ niach, wyrabianych dawniej w Skawinie kolo K r a k o w a . Bardziej bezpośrednie analogie d a d z ą się dostrzec, gdy poszczególne elementy w y s t ę p u j ą c e w zdobnictwie węgier­ skich mebli ludowych, j a k np. sposób traktowania k w i a t u róży, czy gałązki konwalii p o r ó w n u j e m y ze zdobinami ma­ lowanymi na n i e k t ó r y c h nowszych skrzyniach p o d h a l a ń ­ skich. Nasuwa się przypuszczenie, że zasób elementów kwia­ towych, k t ó r e spotyka się na skrzyniach p o d h a l a ń s k i c h , mógł k s z t a ł t o w a ć się pod w p ł y w e m wzorów przenikających przez T a t r y i Słowację z Doliny P a n o ń s k i e j . Praca Kosa, m i m o że dotyczy odległego Siedmiogrodu, dostarcza w t y m zakresie ciekawego m a t e r i a ł u do r o z w a ż a ń . W a r t o ś ć pracy jako źródła m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h jest t y m większa, że tekst uzupełnia bogata szata ilustracyjna, na k t ó r ą składają się liczno r y s u n k i p r z e d s t a w i a j ą c e meble i ich konstrukcje, zestawy e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdobni­ czych. N a oddzielnych w k ł a d k a c h kredowych znajduje się bogaty zestaw fotografii malowanych mebli (od 1827 do 1899 r.) oraz ich zdobionych f r a g m e n t ó w . W sumie jest to k s i ą ż k a , k t ó r e j nie m o ż n a p o m i n ą ć w pracach t r a k t u j ą c y c h o ludowych meblach w skali p o r ó w n a w c z e j . Rss. �JOAN GODEA: MONTJMENTE DE ARCHITECTURE. POPULARA D I N NORD — VESTUL R O M A N I E I ( Z a b y t k i budownictwa ludowego w północno-zachodniej R u m u n i i ) . V o l . I : Biserici de lemn d i n zona Barcau-Crasna. Oradea 1972, str. 79, i l . 79 + mapa. Streszczenie: francuskie, angielskie, niemieckie. Muzeum regionalne w Oradei, obejmujące zasięgiem swego zainteresowania północno-zachodnią część Siedmio­ grodu, tzw. Tara Crisurilor p r z y s t ą p i ł o do opracowywania i publikowania serii wydawnictw d o t y c z ą c y c h z a b y t k ó w ludowej architektury. Jako pierwszy t o m zamierzonego wy­ dawnictwa u k a z a ł a się praca poświęcona drewnianym cerkwiom, z n a j d u j ą c y m się w obrębie szerokiego zlewiska rzeki Barcau i w górnej części zlewiska rzeki Krasnej (Crasna) na północ od miasta Simleu Silvaniei. Wydawnictwo ma charakter katalogu zawierającego obszerne opisy 12 zabytkowych cerkwi drewnianych, k t ó r e znajdują się na t y m terenie. Są to charakterystyczne dla zachodniego Siedmiogrodu cerkwie wieżowe, analogiczne do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą w okręgu Bihor i Maramures. Dwio najstarsze z opisanych cerkwi (w Sighetul Silvaniei i Dersida) p o c h o d z ą z 1. poł. X V I I w., pozostałe zaś z przełomu wieku X V I I i X V I I I oraz z X V I I I . Część k a t a l o g o w ą poprzedza obszerny w s t ę p , w k t ó r y m o m ó w i o n a jest historia regionu od czasów przedhistorycz­ nych po obecne, oraz architektura cerkwi zachodniosiedmiogrodzkich, należących do najwspanialszych osiągnięć twór­ czości artystycznej l u d u r u m u ń s k i e g o . Rzut poziomy omawianycli cerkwi składa się z reguły z trzech części: b a b i ń c a , nawy i prezbiterium. Z w y j ą t k i e m cerkwi w Viisoara (zbudowanej w 1777 r.) prezbiterium jest węższe od nawy i z a m k n i ę t e p r o s t o k ą t n i e (Sighetul Silvaniei — 1632 г., Dersida — 1. poł. X V I I w., Zalnoc — 1700r., Sacalasaue— 1721 r.) lub formie połowy ośmioboku (Ceheiu — 1763 г., Boianul Maro — 1686 г., Viisoara — 1777 г., Margine — 1700 г., Port — 1792 г., Tusa — 1742 г., B r u s t u r i — 1785 г.). Pewnego rodzaju fenomenem, jeśli chodzi o mistrzowstwo ludowej ciesiołki, jest cerkiew w Chiesd, k t ó r e j prezbiterium zamyka półkolista ściana wy­ konana z p o t ę ż n y c h bierwion, ciosanych ł u k o w a t o j a k dzwo­ na do wozowego koła i w i ą z a n y c h niesłychanie precyzyjnie zamkami na o b ł a p , całkowicie wtopionymi w lico ściany. W konstrukcji zrębu siedmiogrodzkich cerkwi stoso­ wane jest b ą d ź wiązanie „ n a o b ł a p " z w y s t a j ą c y m i ostat­ kami, k t ó r e w górnej części ściany t w o r z ą schodkowate wy­ pusty p o d t r z y m u j ą c e okap dachu, b ą d ź „ n a r y b i ogon". Ten ostatni sposób węgłowania stosowany b y ł w budownic­ twie tutejszych cerkwi bardzo wcześnie, j a k o t y m świadczy z r ą b cerkwi z Dersida pochodzącej z 1. poł. X V I I w. Wiodące przez babiniec wejście do cerkwi umieszczone jest zawsze w dłuższej ścianie budynku, podobnie jak to ma miejsce w siedmiogrodzkich c h a ł u p a c h chłopskich. Z wy­ j ą t k i e m trzech o b i e k t ó w (cerkwie w Sighetul Silvaniei, Zalnoc i Brusturi), wszystkie pozostało posiadają soboty. Najczęściej budowane są one wzdłuż nawy i b a b i ń c a od strony wejściowej (Chiesd, Dersida, Ceheiu) lub t a k ż e przy szczytowej ścianie b a b i ń c a (Margine, Sacalasau). W d w ó c h przypadkach (Boianul Mare i Port) soboty biegną dookoła budynku, a w jednym (Tusa) z trzoch stron, z wyłączeniem prezbiterium. Słupy i miecze p o d t r z y m u j ą c e k o n s t r u k c j ę dachu nad sobotami b y w a j ą profilowane i zdobione orna­ mentem snycerskim. Szczególnie bogato dekorowano są b r a m k i wiodące do sobót. P o s i a d a j ą one pięknie wycinane z a s t r z a ł y , k t ó r e p o w o d u j ą , że g ó r n y w y k r ó j drzwi ma k s z t a ł t owalny. Podobnie ornamentem snycerskim zdobione są słupy boczne i ocapy drzwi w i o d ą c y c h do b a b i ń c a . W cer­ k w i z Brusturi ocap drzwi wejściowych ma wycięcie w formie p r z y p o m i n a j ą c e j późnogotycki „ośli grzbiet". Cerkwie siedmiogrodzkie nakryte są b ą d ź dachem o jednej kalenicy, o b e j m u j ą c y m wszystkie trzy segmenty budynku, b ą d ź dachem dwukalenicowym, część osłania­ j ą c a prezbiterium jest niższa od części p o k r y w a j ą c e j n a w ę . Dachy m a j ą k s z t a ł t czterospadowy. W w y p a d k u gdy prezbiterium cerkwi jest wieloboczne, dach nad n i m zamyka się w formie połowy s t o ż k a . T r a d y c y j n y m pokry­ ciem dachu są gonty wykonane z jodły, buka lub d ę b u . W y ­ miary g o n t ó w są m a ł e , a końce ich od dołu często t r ó j k ą t n i e ścięte, co w sumio powoduje, że powierzchnia dachu nabiera specyficznej, bardzo miłej dla oka faktury. N a d b a b i ń c e m , j a k to wspomniano na wstępie, wznosi się wieża. M a ona k o n s t r u k c j ę słupową u s t a w i o n ą na zrębie b a b i ń c a . K s z t a ł t y wież b y w a j ą dość zróżnicowane. W s p ó l n ą ich cechą jest zakończenie w postaci wydłużonej ostrosłu­ powej lub stożkowatej iglicy. Jedne z wież są s m u k ł e , znacz­ nie wyniesione ponad kalenicę dachu. Mają one n a d w i e s z o n ą izbicę i daszek zakońozony w y s o k ą iglicą o podstawie kwa­ dratowej, u nasady której ustawione po rogach, z n a j d u j ą się cztery m a ł e wieżyczki, podobnie j a k u nas w kościele z Orawki (pow. N o w y Targ) czy W o l i Radziszowskiej (pow. K r a k ó w ) . W innych cerkwiach natomiast wieże b y w a j ą nieco niższe z n a d w i e s z o n ą izbicą lub bez, nakryte niskim daszkiem o podstawio kwadratowej lub wielobocznej, z k t ó r e j wyrasta s m u k ł a graniasta lub s t o ż k o w a t a iglica. Forma wież w y s t ę p u j ą c y c h w drewnianych cerkwiach Siedmiogrodu zapożyczona jest z gotyckiej architektury murowanej, k t ó r e j sporo zachowało się w tamtejszych mia­ stach (Sibiu, Sighisoara, Medias, Cionadie i wiele innych), jak również i po wsiach (Mesendorf, Dealu Frumos i i n . ) . W y s t r ó j w e w n ę t r z n y cerkwi jest bardzo bogaty. N a ścianach znajdują się polichromie o rozmaitej tematyce, wśród k t ó r e j często zdarzają się sceny p r z e d s t a w i a j ą c e k a r y piekielne czekające grzeszników za różne przewinienia, j a k lenistwo, obmowa, kradzież czy oszustwo. P i ę k n i e rzeźbione ikonostasy zdobią malowane na desce ikony, ogólną zaś de­ korację w n ę t r z a uzupełniają obrazy malowane na szkle przez malarzy z Nicula i ludowe wzorzyste t k a n i n y . K s i ą ż k a jest bogato ilustrowana. D l a każdej z opisanych cerkwi zamieszczony jest rzut poziomy a dla n i e k t ó r y c h również rysunki p r z e d s t a w i a j ą c e przekroje pionowe (podłuż­ ne i poprzeczne) oraz r z u t y więźby dachowej. W materiale fotograficznym — prócz ilustracji omawianych o b i e k t ó w , u j ę t y c h całościowo, ozy ważniejszych f r a g m e n t ó w — znaj­ duje się sporo zdjęć d o t y c z ą c y c h wystroju w n ę t r z a , głównie zaś polichromii ściennej. Załączona na k o ń c u mapa pozwala zorientować się w rozmieszczeniu opisanych w pracy za­ bytków. Ze względu na sposób opracowania tekstu, j a k i dobrze d o b r a n ą szatę ilustracyjną, książka reprezentuje t y p w y ­ dawnictwa, po k t ó r e sięgnąć może zarówno fachowiec, zaj­ m u j ą c y się a r c h i t e k t u r ą d r e w n i a n ą , j a k i laik, dla k t ó r e g o będzie ono przede wszystkim zbiorem ciekawych ilustracji. Bss. 181 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d92c6fb4b79fa69d1015d917678abafd.pdf 728e50991f30cf4f306c622bab853ab1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka naiwna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4261 Title A name given to the resource III Triennale Sztuki Samorodnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.159-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Giovanni A. Vanoni. (Szwajcaria). Dziecko wypadające z okna. ol./pł. G9x38 cm. Aleksander Jackowski III TRIENNALE SZTUKI SAMORODNEJ W N a i w n i , spontaniczni, p r y m i t y w n i . Nieśmiało uśmiech­ nięci i p r y m i t y w n i e gburowaci. Zadziwieni, zalęknieni świa­ tem — i zręczni uprawiacze naiwnego stylu. Nieświadomi i aż nadto świadomi. T w o r z ą c y z potrzeby duszy — jak ptak śpiewa — i szkoleni, ćwiczeni usilnie w tej naiwności, w stylu podpatrzonym, narzuconym, mozolnie zbudowanym. Po­ nieważ naiwność jest w modzie, opłaca się, kalkuluje. Po­ nieważ jest rynek na t ę s z t u k ę , są marszandzi, inspiratorzy, opiekunowie, k r y t y c y . Ponieważ naiwność s t a ł a się profesją. Co trzy ł a t a B r a t y s ł a w a jest wielkim targowiskiem naiwności. Sztucznej i prawdziwej. P r z e g l ą d e m sytuacji p a n u j ą c e j na r y n k u , odkrywaniem zjawisk nowych, czasem fascynujących. To że miejscem t y c h konfrontacji jest stolica Słowacji powoduje, że „ g i e ł d a " jest t u wstydliwie skrywana i jeśli nawet zainteresowani eksperci z r ó ż n y c h krajów u s t a l a j ą m i ę d z y sobą hierarchio wartości, na z e w n ą t r z wy­ BRATYSŁAWIE s t ę p u j ą jako bezinteresowni znawcy, miłośnicy, k t ó r y c h podbija urok naiwnej sztuki. I I I Triennale i sympozjum — jak zawsze świetnie przy­ gotowane organizacyjnie, obfitujące w spotkania towarzy­ skie, imprezy t o w a r z y s z ą c e - - (lalo m i jako uczestnikowi cenną możliwość k o n t a k t ó w z w y b i t n y m i specjalistami, historykami sztuki, intelektualistami, k t ó r z y wzięli u d z i a ł w obradach i wernisażu, dało też satysfakcję poznania cie­ kawych a czasem w y b i t n y c h zjawisk w nurcie sztuki, k t ó r ą p r z y j ę t o w B r a t y s ł a w i e n a z y w a ć „ i n s i t n ą " , czyli s a m o r o d n ą , spontaniczną. Określenie to jest szersze niż „ s z t u k a naiwna", bardziej przylega do istoty zjawiska, przesuwa bowiem akcent z na­ iwności jako kategorii estetycznej (stylu) na charakterys­ t y k ę procesu twórczego, na indywidualność wyrazu b ę d ą c ą rezultatem projekcji osobowości autora. Osobowości — 159 �т �trzeba t u d o d a ć — uformowanej bardziej pod w p ł y w e m bodźców w e w n ę t r z n y c h niż otaczającej k u l t u r y . W p r o w a d z a j ą c nowe określenie, zaczerpnięte z łaciny (insitus — nicszkolony, wrodzony, samorodny) organiza­ torzy m a j ą nadzieję, że zakorzeni się ono w różnych języ­ k a c h ' . W katalogu obecnego Triennale z a s t ą p i o n o nawet w tekście francuskim, przyjęte od dawna określenie 1'art naif przez Fart insitic. (W języku rosyjskim —- insitnoje iskusstwo). Obawiam się jednak, że termin „ i n s i t a " jest w naszym j ę z y k u obcy, nie wywołuje ż a d n y c h skojarzeń, umożliwiają­ cych jego umiejscowienie w świadomości (tak j a k np. orbi­ towanie, publikatory). Jest nieczytelny. Lepiej więc chyba zastąpić go przez termin sztuka samorodna, ew. sponta­ niczna, „ i n n a " . Ż a d n e z t y c h określeń nie jest precyzyjne, k a ż d e budzi logiczne; wąlpliwości. Nie inaczej jest jednak i z „ i n s i t ą " . Chodzi bowiem o twórczość w znacznym stopniu i n d y w i ­ d u a l n ą , nieszkoloną, n i e s t y m u l o w a u ą w y r a ź n y m i w p ł y w a m i otaczającej kultury, sztuki tak ludowej, jak i profesjo­ nalnej . Kategoria zjawisk o b j ę t y c h pojęciem „ i n s i t a " obejmuje więc twórczość p r y m i t y w n ą , pogranicze sztuki ludowej, s z t u k ę n a i w n ą , m a g i c z n ą , wizjonerską, obsesyjną — aż po granice ekspresji psychopatologicznej (czyli twórczość wy­ rażającą nie tyle osobowość jednostki, co t y p o w o ś ć procesu chorobowego). I l l Triennale, zorganizowane we wrześniu i p a ź d z i e r n i k u 1972 r. przez M i ę d z y n a r o d o w y Gabinet Sztuki Samorodnej Słowackiego Muzeum Narodowego , składało się z wystawy głównej, eksponowanej w Salach D o m u Sztuki, t o w a r z y s z ą ­ cej wystawy malowanych tarcz strzeleckich, sympozjum naukowego oraz przeglądu filmów. Zasadnicza wystawa, k t ó r e j ś w i e t n ą d o k u m e n t a c j ą jest obszerny, bogato ilustrowany katalog z tekstami w j ę z y k u słowackim, rosyjskim i francuskim — objęła trzy d z i a ł y : historyczno-problemowy przegląd twórczości samorodnej i jej pogranicz, indywidualny pokaz prac I v a n a Babuzina, laureata wielkiej nagrody i m . Celnika Rousseau na poprzed­ nim Triennale oraz przegląd kolekcji narodowych. Najciekawszy był dział problemowy. U k a z a ł on szeroką p a n o r a m ę twórczości samorodnej w różnych jej przejawach i strefacli granicznych. To co sygnalizowały monografie naiwnej sztuki Bihal ji-Morina czy Dasnoya, t u zostało po­ kazane w sposób t w ó r c z y , szeroki i niezmiernie ciekawy. Zobaczyliśmy historyczne i socjologiczne korzenie samorod­ nej twórczości, w y s t ę p o w a n i e jej w r ó ż n y c h dziedzinach sztuki popularnej; obrazy wotywne z X V T I I i X I X w. — słowackie, przeważnie niewielkie (od 28 X 28 cm do 40 X 48 cm) i znacznie większo, r ó ż n o r o d n e w tematyce wotywne obrazy włoskie; i francuskie. Bliskie i m b y ł y XIX-wieczne olejne p ł ó t n a (m.in. Giovanni Antonio Vanoniego ze Szwaj­ carii), przedstawiające na p o d o b i e ń s t w o brukowych powieści zeszytowych m r o ż ą c e krew w żyłacli wydarzenia (np. dzie2 3 Taicze strzeleckie (Czechosłowacja) I I . 5. Malarz nieznany. Żołnierz — wartownik, ol./drewno, 7 6 x 61 cm. 1840. I I . 6. Malarz nieznany, Personifikacja architektury, ol./drewno, 6 6 x 4 8 cm. 1839. 161 �11. 7. Malarz nieznany (E)tiopia). Sceny ś w i ę t e cko w y p a d a j ą c e przez okno, kobietę t r a t o w a n ą przez zaprzęg konny). obrzędowości. Niestety, na skutek w y p a d k u w czasie mor­ skiego transportu, nie d o t a r ł y one na czas do B r a t y s ł a w y . Pokazano też k i l k a tarcz strzeleckich, malowanych na deskach, obrazy o różnorodnej tematyce — od licznych apoteoz i alegorii aż po sceny rodzajowe i myśliwskie, a na­ wet martwe n a t u r y . Przedziwne to obrazy, samodzielne w sensie ich malarskiej kompozycji, a przy t y m traktowane jako tarcze, jako p a m i ą t k a celności oka w y b i t n y c h strzel­ ców (nazwiska k t ó r y c h uwieczniano na obrazie, jako do­ kument świetności), obrazy fundowane przez strzeleckie stowarzyszenia i zdobiące ich siedziby, u p a m i ę t n i a j ą c e ludzi i uroczystości. Malowali je z a r ó w n o w y b i t n i artyści, j a k pok ą t n i rzemieślnicy półludowi i partacze. Wielo w t y c h obra­ zach naiwności, ludowej ornamentyki, śladów r ó ż n y c h sty­ lów i wzorców. Oglądając te malowano deski, uciechę spra­ wiało m i obsorwowanio celów strzeleckich. Czasem cel był o ś r o d k i e m kompozycji (obojętne co p r z e d s t a w i a ł — bukiet k w i a t ó w czy głowę jelenia), częściej jednak koła strzeleckiej tarczy wyrysowano gdzieś w p a r t i i nieba czy mniej gęsto za­ malowanej strefie obrazu. Malowidło było więc t u t y l k o pre­ tekstem. Czasem zabawnym — gdy t a r c z ę rysowano obok apoteozy cesarza i k a ż d y niezręczny strzał groził uszkodze­ niem dostojnej osoby. Dodajmy przy t y m , że rzadko kiedy kule dziurawiły środek celu, b r o ń , zwłaszcza X V I I - i X V I I I -wieczna nie niosła precyzyjnie, toteż rozsiew trafień był d u ż y . Strzelano niemal zawsze do tarcz, nie do figur, chyba że b y ł to gołąb czy jeleń w skoku. Pogranicze ze s z t u k ą l u d o w ą reprezentowane było przez tradycyjne ludowe malarstwo etiopskie, wieloobrazkowe sceny z życia świętych, czy królowej Saby i t p . Po­ kazane m a l o w i d ł a pochodziły sprzed 15—50 lat, ale w cha­ rakterze swym nie odbiegały od dawnych p r z e d s t a w i e ń . Malowano tarcze, najciekawsze chyba zjawisko artys­ tyczne na Triennale, pokazano też na odrębnej wystawie, przygotowanej przoz słowackie Muzeum Narodowe. 137 ob­ razów i kilkanaście w y c i ę t y c h w desce i malowanych figur dało bogaty w g l ą d w twórczość, m a ł o d o t ą d z n a n ą , a bardzo interesującą z k a ż d e g o p u n k t u widzenia. W y b ó r z tej wy­ stawy publiczność polska m o g ł a zobaczyć w marcu i kwietniu br. w wilanowskim Muzeum P l a k a t u . 4 F a s c y n u j ą c o z a p o w i a d a ł się, s ą d z ą c ze zdjęć w katalogu, pokaz w o t y w n y c h brazylijskich rzeźb z drewna, gliny i ka­ mienia. Maski, głowy, popiersia, części ciała, stopy, nogi, dłonie — niesamowite w swym nagromadzeniu, w magicznej 162 Proces przemian zachodzącycłi na s t y k u rozpadającej się k u l t u r y ludowej (plemiennej) m o ż n a było widzieć na p r z y k ł a d a c h figurek z plemienia I b u . Wielka tradycja nigeryjskiej rzeźby w drewnie zanika, przemieniona przez pa­ m i ą t k a r s k i e m a ł p i a r s t w o , p s e u d o l u d o w ą t a m t e j s z ą „Cepe­ lię" i przez figurki-zabawki, w funkcji swej podobne naszym odpustowym gipsom. F i g u r k i te, kolorowe, dekoracyjne, w zabawnie — naiwny sposób rejestrujące współczesne t y p y , bliższe zabawce niż rzeźbie, stanowiły amalgamat elemen­ t ó w tradycyjnych i nowych. W y o b r a ż e n i a zwierząt i p t a k ó w bliższe b y ł y tradycji w dekoracyjnym traktowaniu koloru i rodzaju stylizacji, r e p r e z e n t u j ą c te cechy „ l u d o w e " , k t ó r o s p o t k a ć m o ż n a i w naszej wiejskiej zabawce, figurce, nato­ miast postacie krawca przy maszynie czy rowerzysty bliższo b y ł y naszemu pojęciu sztuki bazarowej, zachowując jednak z dawnej rzeźby kultowej sposób definiowania b r y ł y , zwłasz­ cza nóg, głowy. Pogranicze ludowo-naiwne na gruncie europejskiej k u l ­ t u r y ilustrowały ciekawe krzyże cmentarne R u m u n a ł o n a S t a n ą Patrasa. K i l k a n a ś c i e k r z y ż y , bogato ornamentowa­ nych i opatrzonych stosownymi wierszami i sentencjami, ozdobione było w centralnej p a r t i i p ł a s k o r z e ź b a m i , nawią­ z u j ą c y m i w idylliczny sposób do osoby zmarłego i jego pracy, do m o t y w ó w alegoryczno-roligijnych. K r z y ż e b y ł y malowane w pogodne kolory, o zdec5fdowanoj przewadze barwy niebieskiej i białej. Całość cieszyła (!!) oko ś w i e t n y m poczuciem dekoracyjności (typowo ludowej — przypomina­ jącej hafty z ręczników), dyscypliną k o m p o z y c y j n ą i naiw­ nością scen figuralnych. Patrasa nazwano t w ó r c ą „ c m e n ­ tarza u ś m i e c h ó w " . P a t r z ą c na d u ż ą fotografię autentycznego cmentarza z k r z y ż a m i Patrasa, trudno było odmówić traf­ ności temu określeniu. �W dalszej części p r z e g l ą d u problemowego znalazły się p r z y k ł a d y r ó ż n y c h przejawów samorodnej sztuki, od sym­ bolicznej twórczości jugosłowiańskiego w i e ś n i a k a I l i j i Bosilja (ojca wybitnego znawcy naiwnej sztuki — D i m i t r i j a B a ś i ćewića), prostymi znakami (jak u Miro) wyrażającego treści świętych opowieści — przez obsesyjno-symboliczne r z e ź b y Zivkovica aż po p r y m i t y w Carla Christiana Thegena ( N R F ) , hryczno-oniryczny świat płócien Matija Skurjeniego, fanta­ styczny surrealizm Gerlacha ( N R F ) , czy dojrzały k s z t a ł t naiwnego stylu Andre Bauchanta. Obrazy tego ostatniego, przysłane przez Gallorie Sóraphine w P a r y ż u , t w o r z y ł y ro­ dzaj mini-wystawy, prezentującej jednego z k l a s y k ó w sztuki naiwnej. W m y ś l założeń organizatorów, przegląd problemowy miał u k a z a ć cztery grupy dzieł pokrewnych sobie na zasa­ dzie dominacji p i e r w i a s t k ó w : ideograficznych, poetyckorealistycznych, metaforycznych i fantastycznych. Ekspozycji kilkudziesięciu obrazów Ivana Rabuzina nie ma potrzeby o m a w i a ć , liczne wydawnictwa, albumy d a j ą o nich dobre w y o b r a ż e n i e . Jest t o twórczość dojrzała robiona z d u ż ą świadomością, bezbłędnie operująca p r z y j ę t ą formułą naiwnej bajkowości. Pokaz kolekcji narodowych dzieł d a ł przegląd szeroki, ale i niepełny. Organizatorzy przyjęli bowiem zasadę, że k a ż d y kraj reprezentowany b y ć m o ż e przez m a x i m u m 20 I I . 8. Figurka kobiety, drewno, (Nigeria). I I . 9. Paps ( N R F ) . Święto, o l . / p ł . 5 1 x 6 0 cm. 1962. 163 �I I . 10. Aristodomos Papadakis (Grecja), Święty 36 X 36 cm. 1971. prac wybranych i zestawionych przez komisarzy poszczeg ó l n y c h " p a ń s t w 5 . Trudno się dziwić, że przy płynności k r y ­ t e r i ó w nie wszyscy komisarze tak samo pojęli .".we zadania. N p . cała kolekcja fińska s k ł a d a ł a się z o b r a z ó w a r t y s t ó w wyszkolonych, tyle że m a l u j ą c y c h w stylu naiwnym. K o m i ­ sarze — nie zawsze mieli d o s t ę p do najlepszych prac, s t ą d n i e k t ó r e p a ń s t w a reprezentowane b y ł y przez obrazy margi­ nalne (Italia). Oglądając boksy 28 p a ń s t w , m o ż n a było za­ u w a ż y ć pewne cechy wspólne i odrębności — np. k r a j ó w A m e r y k i P o ł u d n i o w e j , ale w sumie pokaz ten w y d a ł m i się mniej ciekawy niż część problemowa. Z a w a ż y ł a na t y m m . i n . decyzja, aby w y s t a w i a ć t w ó r c ó w d o t ą d nie pokazanych w B r a t y s ł a w i e , albo ze znanych już — - prace z ostatnich trzech lat. Dlatego też np. w dziale polskim nie mogło b y ć ani Ja­ neczki, ani K u d ł y czy N i k i f o r a . Regulamin preferuje po­ szukiwania, eksplorację terenu, ujawnianie nowj'eh twarzy. Triennale, r o z r a s t a j ą c się, staje się więc stymulatorem rozwoju sztuki „ n a i w n e j " i — co więcej — r y n k u tej sztuki. Z a c h ę c a do wydobywania wciąż nowych twarzy, pokazuje ruch „ n a i w n y " jako zjawisko coraz ważniejsze w naszej k u l ­ turze artystycznej. Chcąc nie chcąc, prowokuje — podobnie j a k istniejące galerio sprzedające s z t u k ę n a i w n ą — m o d ę na t ę twórczość. Modę na „ s t y l " , na p r z y j ę t ą formułę. Sprzyja więc nie t y l k o poszukiwaniom p o w a ż n y m , nauko­ w y m — ale i działaniom komercyjnym. Spora część obrazów, z n a j d u j ą c y c h się na przeglądzie narodowym, to praco w y ­ raźnie robione w styki n a i w n y m . Obserwując od lat rozwój mody na „ n a i w n y c h " , ze smutkiem dostrzegam, że twórczość, w założeniu i swej istocie i n t y m n a , szczera, indywidualna — - staje się, „ s t y l e m " , f a b r y k ą niemal seryjnych o b r a z ó w . Znamy to w Polsce, gdzie malarstwo Ociepki, M a r i i Korsak czy Plaskocińskiego stało się ich n o r m a l n ą profesją, środkiem nie tyle „ w y r a z u osobowości" — co zarobkowania. Podejrzewam, że zdecydo­ wana większość „ n a i w n y c h " a r t y s t ó w Jugosławii n i e m a już „ c z y s t y c h serc". Powiela się Generalić i powiela styl Gene164 morza, tempera, ralića. Są „ s z k o ł y " p r o d u k u j ą c e s z t u k ę n a i w n ą , tak jak daw­ niej produkowali swe obrazy i rzeźby ludowi t w ó r c y (Kova) ćica). Zjawisko to obserwuje się również wo Francji (Trotini w Niemczech Zachodnich. Zjawisko to dostrzec m o ż n a było i na b r a t y s ł a w s k i m Triennale. Spośród poszczególnych kolekcji p a ń s t w o w y c h m i ę d z y ­ narodowe j u r y wyróżniło t r z y : polską, francuską i brazjdijską, p r z y z n a j ą c Grand P r i x komisarzom t y c h krajów. Rze­ czywiście, zestawy prac francuskich i brazylijskich wyróż­ n i a ł y się poziomem i różnorodnością. O polskim dziale mogę t u t y l k o powiedzieć, że p o d o b a ł się publiczności, a na moje ręce liczni specjaliści składali gratulacje artystom. Malar­ stwo r e p r e z e n t o w a ł y obrazy Bazylego Albiczuka, L u d w i k a Holesza, H a l i n y D ą b r o w s k i e j , M a r i i Wojtowicz-Tarnaw­ skiej oraz H a l i n y Walickiej. R z e ź b ę — Adam Zegadło, Józef L u r k a i Tadeusz Cąkała. Osiągnęliśmy więc sukces, mimo braku pozycji najbardziej dla naszej sztuki naiwnej reprezentatywnych — że w y m i e n i ę t u Nikifora, Ociepkę, Michałowską, Rybkowskiego, Radkego, a z rzeźby K u d ł ę , W a w r ę , L a m ę c k i e g o , Skrętowicza czy Kołacza-. Wypada m i t u złożyć serdeczne podziękowanie osobom, k t ó r e zgodziły się w y p o ż y c z y ć ze swych zbiorów najlepsze dzieła wysta­ wionych a r t y s t ó w — a szczególnie t w ó r c y najznamienitszej w Polsce kolekcji współczesnych dzieł n u r t u nieprofesjonal­ nego — p . L u d w i k o w i Zimmercrowi, k t ó r y u d o s t ę p n i ł 13 prac, i p. E d w a r d o w i Wronie, posiadaczowi najpiękniejszych obrazów M a r i i Wojtowicz-Tarnawskiej. (Dodać tu należy, że blisko p o ł o w a prac z działu polskiego znalazła się n a s t ę p n i e na wystawach w D a n i i , Norwegii i Finlandii w wyborze naj­ lepszych prac z B r a t y s ł a w y * . ) . Spośród dzieł pokazanych w przeglądzie sztuki r ó ż n y c h n a r o d ó w szczególną u w a g ę m o j ą zwróciły obrazy Aristadomosa Papadakisa z Grecji (nawiązujące b. ś w i a d o m i e do ma­ larstwa ikon), Jose Torre Zapico z Argentyny, Micheline Boyadjian z Belgii, cała niemal kolekcja brazylijska (Eh M . H e i l , Geraldo Teles de Oliyeira, Francisco da Silva), �z Czechosłowacji Vaclav Beranek, Petr H a l a k ( o t r z y m a ł Wielką N a g r o d ę i m . Celnika Rousseau, a więc i prawo do indywidualnej wystawy na n a s t ę p n y m Triennale), rzeźbiarz Stefan Sivaf, spośród F r a n c u z ó w — Jean Eve, CharlesLucien Pincon, L u c Vieillard. Niestety to ciekawsze obrazy ginęły w masie drugo- i t r z e c i o r z ę d n y c h prac. Prawdziwych rewelacji na t y m przeglądzie nie b y ł o . Nie u j a w n i ł się n i k t na m i a r ę Vivina., Bombois'a, Viriusa, wczesnego Generalića, Laskovica, Fejeśa, Onoro Metelli czy naszego Nikifora. Podnosi się poziom p r z e c i ę t n y , coraz wię­ cej jest obrazów sprawnych, zabawnych, dekoracyjnych, ale nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że to, co kiedyś stanowiło siłę tej sztuki — świeżość i oryginalność wizji — zanika, za­ ciera się, roztapia w masie prac podobnych do siebie. A prze­ cież liczą się — j a k zawsze — t w ó r c y wielcy, natchnieni, ma­ j ą c y n a p r a w d ę coś do powiedzenia. A takich jest niewielu. T a k ż e wśród naiwnych. Z kolei k i l k a informacji o przeglądzie filmów. Zgłoszono 33 pozycje. J u r y p r z y z n a ł o „ G r a n d P r i x " czechosłowackiemu f i l m o w i Drewno, kamień, żelazo, beton. T w ó r c a tego pełnego w d z i ę k u i h u m o r u dokumentu, Jan I v a n , p o k a z a ł twórczość k i l k u rzeźbiarzy ludowo-naiwnych. Dalsze nagrody przy­ znano radzieckiemu f i l m o w i Późny wschód, o p o w i a d a j ą c e m u w ciepły, liryczny sposób o malarstwie I v a n a Nikiforowa, 13 k t ó r y u s c h y ł k u życia zaczął m a l o w a ć pejzaże i sceny z wiej­ skiego życia oraz f i l m o w i francuskiemu Czarujący spacer, opartemu na p ł y n n y m m o n t a ż u k a d r ó w z obrazów H e n r i Rousseau. Jednym z najlepszych i najambitniejszych filmów w y d a ł m i się p o m i n i ę t y w głównych nagrodach, zachodnioniemiecki Uwaga — naiwny. Większość filmów o t w ó r c a c h stwarza jakiś poetycki obraz artysty, jednostronny, przeważnie wzruszający, często zmistyfikowany. F i l m o E r i c h u B ó d e c kerze ukazuje „ n a i w n e g o " rzeźbiarza w sposób prawdziwy, rzeczywisty, na tle k u l t u r o w y m . Nie lęka się ironicznego, choć ciepłego spojrzenia na p o s t a ć samotnego i „ i n n e g o " od otoczenia artysty, a zarazem pokazuje różne funkcje, któro rzeźby Bódeckora pełnią dla ich autora i dla z a m o ż n y c h na­ b y w c ó w , w i e d z ą c y c h co w danej chwili modne. Polski f i l m Mirosławy Marcinkiewiczowej Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry ( W F O - Ł ó d ź , 1970), uzyskał w y ­ różnienie. Donoszę o t y m z przyjemnością, cenię bowiem rzetelność i s k r o m n o ś ć tego dokumentu. Nie mogę jednak oprzeć się wrażeniu, że realne szanso na j e d n ą z głównych n a g r ó d m i a ł y inne nasze pozycje: Spotkanie z Teofilem Ociepką Tadeusza Makarczyńskiego, Paweł Wróbel Jana Łomnickiego, a nawet Kwiaty Hel-Enri Konstantego Gordo­ na, opowiadającego o sztuce najstarszej naiwnej m a l a r k i świata, tworzącej jeszcze pomimo u k o ń c z e n i a stu lat... Ale F i l m Polski i W F D zlekceważyły b r a t y s ł a w s k i przegląd. W y s ł a n o trzy pozycje, z tego j e d n ą w ogóle nie p a s u j ą c ą do profilu Triennale — o pracy z amatorami (Rysują, malują, rzeźbią). W a ż n y m członem Triennale są Sympozja naukowe. Obec­ ne, trzecie z kolei, zgromadziło na dwudniowych obradach specjalistów r ó ż n y c h dziedzin: h i s t o r y k ó w sztuki, k r y t y k ó w , e s t e t y k ó w , socjologów, folklorystów, m u z e a l n i k ó w , zbiera­ czy, p l a s t y k ó w i t d . Zaistniała więc szansa bardzo r ó ż n o s t r o n nogo spojrzenia na zagadnienie samorodnej sztuki. Z saty­ sfakcją o d n o t o w a ć t u należy konsekwentny wysiłek Między­ narodowego Gabinetu Sztuki Samorodnej, k t ó r y nie t y l k o publikuje referaty z s y m p o z j ó w ' , lecz i wydaje specjalne, świetno edytorsko, czasopismo (w trzech j ę z y k a c h ) „ I n s i t a " , k t ó r e g o redakcja u z y s k a ł a w t y m roku Grand P r i x za działal­ ność naukową . 9 5 Na sympozjum wygłoszono łącznie 28 referatów. Pierw­ szy dzień poświęcono historii sztuki samorodnej (insitnej). Jean Selz (Francja) mówił o ex-votach i religijności ludu, A n t o n i n Dufek (Czechosłowacja) o naiwnych fotografiach, L u d w i k K u n z (Czechosłowacja) o malowanych tarczach strzeleckich. K i l k a referatów informowało o twórczości sa­ morodnej na W ę g r z e c h , w Kanadzie czy Finlandii, o wotach brazylijskich. F r a p u j ą c y fenomen magicznej sztuki Voodoo omówił Sheldon Williams, angielski pisarz, etnolog, autor świetnej pracy Voodoo and the Art of Haiti. Tematem drugiego dnia obrad b y ł y : walory artystyczne i estetyczne sztuki samorodnej. E s t e t y k ą naiwnego malar­ s t w a zajął się Pierre Dhainaut z Francji, o zagadnieniach teorii sztuki naiwnej mówili Dino Menozzi z Włoch, Branko R u d o l f z J u g o s ł a w i i i Louis Gans z Holandii. Janina Makota (z Krakowa) podjęła p r ó b ę zdefiniowania estetycznej ka­ tegorii naiwności, wychodząc z filozoficznych i metodolo­ gicznych założeń teorii Ingardena. Z p u n k t u widzenia este­ t y k a s t a r a ł a się u s y s t e m a t y z o w a ć twórczość s a m o r o d n ą . Mana Gołaszewska z K r a k o w a . Można było podziwiać odwagę autorek, k t ó r e po raz pierwszy z e t k n ę ł y się z п о л г у т dla nich zjawiskiem, nie znając do tego ani naszej twórczości ..naiwnej", ani l i t e r a t u r y na ten temat. Dodajmy, że przy­ szło i m również uczestniczyć w obradach j u r y . Metoda sięgania po „ n o w e twarze" jest jednak celowa, mimo k i l k u ewidentnych p o t k n i ę ć na obecnym sympozjum. Dzięki rozszerzeniu k r ę g u uczestników obrad, mogliśmy np. 166 �г �Petr H a l a k (Czechosłowacja) I I . 13. Chodź z nami, ol./pł. 1 1 5 x 6 5 cm. 1971. I I . 14. Jesień, ol./pł. 70x55cm 1970. 167 �usłyszeć świetne referaty struktura listo w czechosłowackich Vratislava Effenbergera i Bohuslava B e n e ś a (o samorodnej literaturze). P r o b l e m a t y k ę współczesnej roli i sytuacji naiwnej twór­ czości p o r u s z y ł w ciekawy i głęboki sposób Boris Kelonien, dyrektor Galerii Sztuki P r y m i t y w n e j przy Muzeum Mia-sta Zagrzebia. O komercjalizacji sztuki naiwnej i jej miejscu we współczesnej kulturze mówił Aleksander Jackowski. Wszystkie referaty zostaną wkrótce opublikowano, co zwalnia od potrzeby ich streszczania na t y m miejscu. Nie wniosły one, jak sądzę, istotnych korektur do ogólnego obrazu tej twórczości, zarysowanego w a r t y k u ł a c h wcześniej już publikowanych na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej", choć dla specjalisty co najmniej kilka- referatów przyniosło interesująco p r z e m y ś l e n i a i nowo fakty. Wydaje się, że w przyszłości organizatorzy powinni przejść do fazy bardziej konkretnych dyskusji w węższym gronie r ó ż n y c h specjalistów. Przedpole zostało już bowiem wydeptano nader d o k ł a d n i e , i w t y c h warunkach nieunik­ nione jest powtarzanie podobnych sformułowań i nawar­ stwianie przyezynkarskich informacji. Szczególnie ważno b y ł o b y określenie granic pojęcia, scharakteryzowanie od­ rębności zjawisk, takich j a k np. sztuka naiwna i „ i n n a " (l'art brut), analiza etapu przejściowego m i ę d z y s z t u k ą l u ­ d o w ą a „ n a i w n ą " i t p . Ciekawa b y ł a b y analiza zjawiska twórczości samorodnej z pozycji psychologa (funkcja w ży­ ciu twórcy) i socjologa (recepcja, uwarunkowania kulturowo społoczno rozwoju tego nurtu) i t d . Oczekuję od organizatorów, że konsekwentnie zmie­ rzać b ę d ą do problemowego ustawienia wystaw, nawet I I . 15. Józef L u r k a (Polska) Drogowskaz, drewno polichr,. wys. 29 cm. 1971. 11. 16. ł o n Stan Patras, Fragment krzy­ ża nagrobnego. 14 15 kosztem przeglądów sytuacji w różnych krajach (przeglądów i tak nie d a j ą c y c h pełnego obrazu). Trzeba będzie w k r ó t c e wyraźnie określić ceł b r a t y s ł a w s k i e j imprezy. Czemu ma służyć ? Czym b y ć ? Czy wielkim targowiskiem, nieuchron­ nie zależnym od rozmaitych k o n i u n k t u r , u k ł a d ó w perso­ nalnych i interesów -— czy p o w a ż n ą i m p r e z ą , u k a z u j ą c ą autentyczny k s z t a ł t samorodnej twórczości. Nie jest dobrze, gdy pod szyldem zacliodnioniemieekim o g l ą d a m y jugosłowiańskiego Franjo K ł o p o t a n a , malarza bliskiego stylowi szkoły hlebińskiej, sprzedającego „ n a p n i u " swe obrazy niemieckiemu marszandowi. Nie jest dobrze, gdy obok rzetelnych t w ó r c ó w samo­ rodnych m a m y nieraz do czynienia ze s z t u k ą p s e u d o n a i w n ą , świadomio p r e p a r o w a n ą w t y m stylu, gdy - - jak to np. miało miejsce w dziale fińskim podaje się widzom za „ n a i w n e " obrazy malarzy, k t ó r z y , jak to wynika z ich ży­ ciorysów, odebrali wcale d o b r ą e d u k a c j ę w r ó ż n y c h uczel­ niach plastycznych (przeważnie paryskich). Zjawisko twórczości w stylu „ n a i w n y m " istnieje, obserwujemy je nawet w Polsce i nie m i a ł b y m nie przeciwko temu, aby p o k a z a ć je, na Triennale. Ale w czysty s p o s ó b . Jako recepcję sztuki naiwnej, czasem w y n i k ł ą z prawdzi­ wego urzeczenia, częściej jednak z mody, chęci zysku. Triennale b r a t y s ł a w s k i e nie odbywa się w próżni. Podło­ ga rozlicznym w p ł y w o m , ale i samo ma w p ł y w na k s z t a ł t zjawiska, k t ó r y m się zajmuje. I o to właśnie chodzi, aby wpływ ten b y ł możliwie d u ż y i m ą d r y . 168 r �_ - II. -• 17. Halina D ą b r o w s k a (Polska) Stare kobiety na rynku, ol./płyta, 5(5 >', 45 ciii. 1Я71. PRZYPISY 1 S. T k a ć . Introduction. ,,Insita". Bulletin de Г art uisitio, Bratislava 1971, s. 10. - Inicjatorom i faktycznym organizatorom obocnogo i poprzednich Triennale jest kiorownik Międzynarodowego Gabinetu Sztuki Samorodnej - Stefan Tkac. Generalnym Komisarzem Trionnalo — dyrektor Słowackiego Muzoum Narodowego inż. arch. Jan H r a ś k o . Triennale otworzono 10 września, z a m k n i ę t o 31 p a ź d z i e r n i k a 1972 r. Sympozjum miało miejsce 11 i 12 września. Wzięło w n i m udział ponad 90 osób, w t y m ok. 40 z zagranicy. W czasie trwania Trien­ nale prasa zamieszczała liczne informacje i omówienia, w kinach demonstrowano barwno przeźrocza ciekawszycłi obrazów, w telowizji obok r e p o r t a ż y z wystawy i sympo­ zjum pokazano wyróżnione f i l m y k r ó t k o m o t r a ż o w e . I m ­ preza b r a t y s ł a w s k a stanowi t r u d n y do prześcignięcia wzór dobrego upowszechnienia sztuki. III Triennale insitneho umenia, Bratislava, septembor-oktober 1972. Katalog zawiera 24 reprodukcje kolo­ rowo i 140 czarno-białych, wstępno a r t y k u ł y organizatorów oraz spisy prac poszczególnych działów. Strelecke terce. Bratislava, September 1972. (Katalog) W s t ę p : A d o l f K r o u p a — J i f i Rapek oraz Zlatica Galambośov,i, komisarz wystawy. W Polsce: Muzeum Plakatu, W i ­ lanów, kwiecień 1973. 1 4 5 Komisarzom działu polskiego był autor tego spra­ wozdania. o W y b ó r najlopszych prac z Triennalo został poka­ zany następnio w D a n i i (Contruin Sztuki Współczesnej Louisiana, Humlebaeck), Norwegii (Muzeum Sztuki Współ­ czesnej, Oslo) i Finlandii ( A t e n e u m i n Taidemusoo) Z Polski na wystawach tyoh znalazły się obrazy A l b i czuka, D ą b r o w s k i e j , Holesza i W ó j t o w i c z - T a r n a w s k i e j (tylko w Danii i Norwegii) oraz rzeźby Adama Zogadły. 7 Referaty Sympozjów I i I I Triennale opublikowano w : Zbornik Slovonskej Narodnej Galerie. „ G a l o r i a 2 " , l n s i t n ó umenio. Sympozia 66—09. Bratislava 1972 (w j ę z y k a c h : słowackim, rosyjskim, francuskim, niemieckim i angielskim). Od 1971 r. ukazuje się organ Międzynarodowego Gabinetu Sztuki Samorodnoj „ I n s i t a " . P o c z ą t k o w o w jęz. słowackim, francuskim i angielskim, a od nr 2 również w jęz. rosyjskim. Dotychczas u k a z a ł o się 5 zeszytów, k a ż d y bogato ilustrowany. N a Triennalo przyznano trzy Grand. Prix za działal­ ność n a u k o w ą . Otrzymali je, poza r e d a k c j ą „ I n s i t y " : Ga­ leria Sztuki P r y m i t y w n e j w Zagrzebiu (przy Muzeum Miasta) za działalność w y s t a w o w ą i publikacjo oraz Oto B i h a l j i -Merin za książkę Naiwni świata (Naiven der Welt). 8 9 169 �11. 18. L u d w i k Holesz (Polska), z c y k l u : Epoka Karbońska, ol./pł. 4 5 x 5 8 , 5 cm. 1971. I I . 19 ł o n Stan Patras, Cmentarz w Sapinta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b766cc2cc4319a41e748ddc6adec3cf.pdf 334ca5443c1d0b4ae5ec192ccce2c821 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4587 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource karnawał obrzędy doroczne Beskid Żywiecki - karnawał Beskid Śląski - karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4260 Title A name given to the resource Próby ustalenia genezy obrzędów dorocznych - "Mikołaj", "szlachciców" i "dziadów", występujących wspólcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.149-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek PRÓBY USTALENIA GENEZY O B R Z Ę D Ó W D O R O C Z N Y C H — „ M I K O Ł A J " , „ S Z L A C H C I C Ó W , , I „ D Z I A D Ó W " , WYSTĘPUJĄCYCH WSPÓŁCZEŚNIE WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO I ŻYWIECKIEGO VV wielu widowiskach w r ó ż n y c h krajach, a nawet czę­ ściach ś w i a t a w y s t ę p u j ą te same t y p y postaci. Co ciekawszo: w t y c h widowiskach, gdzie aktorowi pozostawiona została d u ż a swoboda improwizacji i teksty dialogów wraz z didas­ kaliami spisane zostały późno, odnajdujemy dużo podo­ bieństw m i ę d z y w y s t ę p u j ą c y m i w nich bohaterami. Do wniosków takich dojdziemy, p o r ó w n u j ą c np. commedia dell' arte, t y p o w y europejski gatunek teatralny speł­ niający powyższe warunki, z teatrami s t a r o ż y t n e j Grecji i R z y m u , j a k również z teatrami dalekiego wschodu: T u r c j i , I n d i i , Chin i J a p o n i i ' . W a r t o więc przeprowadzić zestawie­ nie s t r u k t u r y włoskiej komedii i w y s t ę p u j ą c y c h w niej bo­ h a t e r ó w — ze s t r u k t u r ą i postaciami pojawiającymi się w polskich obrzędach dorocznych, np. w realizowanych do dziś żywieckich „ d z i a d a c h ' , „ s z l a c h c i c a c h " czy śląskich „ m i k o ł a j a c h " . Najwięcej p o d o b i e ń s t w znajdziemy między włoską, k o m e d i ą a o b r z ę d e m „szlachciców", k t ó r y notowany jest na niewielkim obszarze, w p o r ó w n a n i u z d u ż y m i zasię­ gami terytorialnymi w y s t ę p o w a n i a pozostałych dwóch obrzędów- . „ D z i a d y " i „ m i k o ł a j e " m a j ą nieco o d m i e n n ą od „szlachciców" s t r u k t u r ę , choć wiele analogii w występują­ cych postaciach. Często o d g r y w a j ą je ci sami ludzie, takie samo s ą ich przebrania. W „ s z l a c h c i c a c h " występuje naj­ mniej postaci. I c h dialogi — monologi są rozbudowane do r o z m i a r ó w nie spotykanych w najstarszych opisach „dzia­ d ó w " . W ostatnich latach bowiem widoczna jest ogólna ten­ dencja zanikania s t a ł y c h dialogów w „ d z i a d a c h " (i prawdo­ podobnie w „ m i k o ł a j a c h " , do k t ó r y c h nie m a m y wcześniej­ szych m a t e r i a ł ó w źródłowych). 7 2 1 Podobna sytuacja w y s t ę p u j e w „ d z i a d a c h " i „szlach­ cicach" w Beskidzie Żywieckim oraz „ m i k o ł a j a c h " w Bes­ kidzie Śląskim, gdzie gra każdej postaci jest r ó w n o r z ę d n a w stosunku do drugiej i choć trudno jest uchwycić w posz­ czególnych kreacjach a k t o r ó w r ó w n o w a g ę w u ż y w a n i u gestu i słowa, to jednak należy p r z y z n a ć , że istnieje ona w całości obrzędu . Chodzący i r e c y t u j ą c y w pierwszej fazie o b r z ę d u „szlach­ cic" zdaje się skupiać całą uwagę wokół przekazywanego tokstu, potem jednak zaczyna g r a ć muzyka i r o z p o c z y n a j ą się dość długie t a ń c e . W „ d z i a d a c h " dzieje się na o d w r ó t . Najpierw w p a d a j ą do izby poszczególne postacie, t a ń c z ą c w szalonym tempie, skacząc po piecu i stole. T y m samym ich pierwszym przekazem staje się bardzo rozbudowana m i m i k a . Potem dopiero Ksiądz, Cygan i Ż y d z a c z y n a j ą długie przemówienia i co pewien czas k t ó r y ś z organizatorów 'obrzę­ d u nuci j a k ą ś p r z y ś p i e w k ę . R ó w n o w a g a więc m i ę d z y słowem a gestem zostaje zachowana t a k samo, j a k w commedia dell'arto, gdzie u a k t o r ó w na równi z umiejętnością impro­ wizacji liczyła się sprawność fizyczna i wykonywanie niemal akrobatycznych popisów. Bardzo ruchliwi dynamiczni jej bohaterowie występowali w p ó ł m a s k a c h . Z p o d o b n ą sytu­ acją spotykamy się w omawianych o b r z ę d a c h , gdzie w peł­ nych maskach lub p ó ł m a s k a c h w y s t ę p u j ą skaczące i zło­ wrogie „ d e b l y " , „ ś m i e r c i " i gdzie stopień opanowania sztuki aktorskiej liczy się na równi z fizyczną sprawnością, k t ó r ą zdobywa się poprzez ciągłe powtarzanie t y c h samych czynności w wielu gospodarstwach . W „szlachcicach", „ m i k o ł a j a c h " , „ d z i a d a c h " b i o r ą udział mężczyźni i chłopcy z określonych z góry grup w i e k u Nie ma w omawianych wsiach obowiązku, czy jakiejś zew­ nętrznej formy przymusu skłaniającej ich do brania u d z i a ł u w t y c h o b r z ę d a c h . U r z ą d z a j ą je sami i w e w n ą t r z swojej grupy ustalają, k t o ze względu na swoje predyspozycje m o ż e odegrać t a k ą , a nie i n n ą p o s t a ć . Ci, k t ó r z y zdobyli szcze­ gólne uznanie, w y k o n u j ą c j a k ą ś rolę np. Cygana, Ż y d a w „ d z i a d a c h " czy „ m i k o ł a j a c h " , s t a r a j ą się jej nie zmieniać przez n a s t ę p n e k i l k a lat biorąc w t y c h o b r z ę d a c h udział. Podobnie bywa w „szlachcicach", gdzie bardzo rzadko nas­ tępuje wymiana roli m i ę d z y „ a k t o r a m i " . Powodem tego jest m a ł a liczba członków grupy obrzędowej i dość duże różnice w wymaganym wyglądzie z e w n ę t r z n y m i u m i e j ę t n o ś c i a c h występujących postaci . Gruby Masor nigdy nie m o ż e b y ć zgrabnym Góralem przystojnym Żołnierzem czy chudym i wysokim Ż y d e m l u b Ż y d ó w k ą o zgrabnych nogach i cienkim głosie. B y w a j ą jed­ nak w y j ą t k i i wówczas np. zgrabny Góral m o ż e grać Ż y ­ d ó w k ę , a wysoka Ż y d ó w k a z umiejętnością zmiany barwy głosu może p r z e b r a ć się za Ż y d a . Podobnie i t u , j a k w po­ wyżej omawianych obrzędach, k t o zdobywa powodzenie jako np. Żołnierz, ten stara się w owej roli zostać w n a s t ę p ­ nych latach nie t y l k o w „ s z l a c h c i c a c h " , lecz t a k ż e w „dzia­ dach", a niekiedy nawet w , , m i k o ł a j a c h " i . R ó w n i e rzadko słyszało się o zmienianiu ról przez dobrych a k t o r ó w w com­ media d e l l ' a r t e . Ciągłe odtwarzanie jednej i tej samej postaci t ą s a m ą m a s k ą czy p ó ł m a s k ą m o ż e n a s u w a ć m y ś l o p e w n y m ujedno8 9 10 1 C o m m e d i a Dell'arte — „ s z l a c h c i c e " oraz ,,dziady" i „ m i k o ł a j e " Commedia dell'arte p o w s t a ł a w X V I w. w I t a l i i . Nie­ k t ó r z y teatrolodzy i etnografowie w y w o d z ą jej rodowód z teatru plebejskiego, k t ó r y b y ć może p r z e t r w a ł przez śred­ niowiecze, a wyłonił się z m i m ó w s t a r o ż y t n e j Grecji i Rzy­ m u . I n n i łączą jej powstanie z włoskimi dorocznymi obrzę­ dami ludowymi, jakie zachowały się w I t a l i i jeszcze w X X w . P r o b l e m nie jest do k o ń c a przebadany od strony gene­ tycznej i wszelkie jego szersze opracowania giną w powodzi hipotez. Dość dobrze natomiast opisane są dalsze losy j u ż u k s z t a ł t o w a n e j włoskiej komedii, k t ó r a mogła rozwijać się w pełni, gdy n a s t ą p i ł kryzys teatru elitarnego. Z braku po­ ważniejszego konkurenta, z a w ł a d n ę ł a ona na dwa wieki sconą nie t y l k o włoską, ale docierała t a k ż e do Francji,An­ glii, Niemiec, Czech, Polski i odnosiła t a k ż e sukcesy na dworach carów rosyjskich . 4 6 Słowo „ a r t e " określające włoską k o m e d i ę ma, zdaniem Nicolla, obok innych znaczeń, mówić o sprawności i równorzędności w y s t ę p u j ą c y c h postaci. „ N i e było w commedia dell'arte — pisze ten sam b r y t y j s k i teatrolog — takiej dys­ proporcji m i ę d z y g ł ó w n y m i bohaterami a resztą w y s t ę p u j ą ­ cych w sztuce a k t o r ó w , z j a k ą m a m y do czynienia np. w f i l ­ mach Chaplina. W e włoskiej komedii k a ż d y ż a k t o r ó w m u ­ siał p a m i ę t a ć o w s p ó ł p a r t n e r a c h i u s t ę p o w a ć i m miejsca, gdy tamci pojawiali się na scenie" 12 3 14 149 �liceniu kreacji aktora. W commedia dell'arte stało się tak po spisaniu dialogu w jej schyłkowej fazie 15. W czasie jednak rozkwitu włoskiej komedii sytuacja b y ł a zupełnie przeciwna, dzięki wciąż zmienianym i komplikowanym akcjom sce­ nicznym. Ten okres komedii m o ż n a by p o r ó w n a ć z podob­ n y m i improwizacjami , . d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " , Natomiast „szlachcice" p r z y p o m i n a ł y b y w t y m zestawieniu jej koń­ cowy etap istnienia. Nie m o ż n a jednak powiedzieć, żeby „ s z l a c h c i c e " czy commedia dell'arte p o p r z e s t a ł y kiedyś na s z t y w n y m powielaniu starych wzorów. W obu — o d n o t o w a ć m o ż e m y zawsze p o w a ż n e zmiany, k t ó r e są odbiciem nowych w a r u n k ó w życia. P r z y k ł a d e m tego może b y ć w „szlachci­ cach" monolog „ s z l a c h c i c a " — Oficera obserwowany w pew­ n y m okresie historycznym. Pierwszy tekst zanotowany prawdopodobnie w p o c z ą t k a c h X X w., mówi jeszcze o „szla­ chcicu" „ w y u c z o n y m " i jego w y r ó ż n i a j ą c y m się ubiorze . 16 Szlachcic Pochwalony, lan — tan, przyjmijcie t u gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam j a se czapeczkę, mysie p i ó r k o za nią, gdzie j a się obrócę, wszędzie mnie w i t a j ą . Mam j a dwoje b u t ó w , m o g ą się mnie p r z y d a ć , jeden jako t a k i , w drugim wiechcie widać. B u t y jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godne... D r u g i monolog pochodzi z lat pięćdziesiątych X X w. D u ż o w n i m miejsea zajmują opowiadania „ s z l a c h c i c a " 0 jego sukcesach odniesionych w I I wojnie światowej, jego repatriacji ze Związku Radzieckiego i o polskiej biedzie lat pięćdziesiątych . 17 Szlachcic „ J e s t e m szlachcic m ł o d y i wysoko urodzony, przeszedłem cały ś w i a t : Moskwę, Berlin, L o n d y n . Jak wróg n a p a d ł na Polskę, byłem bohaterem, schowałem się do świńskiego chle­ wika. Jak Niemcy b y l i pod Berlinem, skoczyłem do działa 1 zaraz b y ł e m w n i m . Z d o b y ł e m 30 medali i miałem pojedy­ nek, położyłem gościa i z d o b y ł e m szablę. B y ł e m w Moskwie. Za jednego czasu m u s i a ł e m się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem omigrowany do Polski. P o s z e d ł e m do k r a w c ó w , krawcy tam śniadali, czterema n o ż y c a m i jedno jajko kra­ j a l i . Prosiłem ich, aby m i uszyli ż u p a n nie długi, nie k r ó t k i , t y l k o r ó w n y z d u p ą . Co m i od ż u p a n a zostanie uszyjcie m i t o r b ę , k t ó r a ł a d n a panna, to so do niej włożę. Przyszedłoch w jedno miejsce ł a d n a panna była, jażech t o r b ę otwarł, ona m i się s k r y ł a . . . " W tekście z r. 1972 cichną echa minionej wojny i zu­ pełnie niknie obraz kraju sprzed dziesięciu laty, a na jogo miejsce wchodzi rozbudowany w ą t e k e r o t y c z n y . 18 I I . 1. „Mikołaje' „ D o b r y wieczór szanowni goście. Jestem szlachcic m ł o d y wysoko urodzony i przez wszystkich ludzi świata- bardzo szanowany. Mając lat dwadzieścia, złoty krzyż o t r z y m a ł e m , Strzelałem do tarczy. Trafiłem generała. Za to m i dano p ó ł t o r a medala i Cygankę s t a r ą , b y m miał do kochania. Gdy druga wojna ś w i a t o w a w y b u c h ł a , poszedłem do Hitlera,... T a m mnie największe szczęście s p o t k a ł o , bo H i t l e r o w i b ł a z n a b r a k o w a ł o . Wróciłem s t a m t ą d jako wódz cały o k r y t y medalami Do panienki p i ę k n e j , jestem zakochany. Ale co i t o dla mnie. Choćby i dziesięć, rady by się d a ł o . Miałem t a k ą , bardzo ł a d n a b y ł a , j a k j ą chciałem pocałować, p r ę d k o m i się s k r y ł a . To ż a d n a dla mnie p o r a ż k a , choć tak to wyszło, bo po niej dziesięć innych p r z y s z ł o . . . " Podobnie dzieje się z monologiem „ Ż y d a " w „ d z i a d a c h " . Przed wojną Ż y d w y s t ę p o w a ł jako krawiec lub karczmarz. Obecnie nie zmienił stroju, lecz bywa często agentem Izra­ ela, zbierającym pieniądze na wojnę z Arabami. N a s t ę p n y m etapem w p o r ó w n a n i u commedia dell'arto z omawianymi o b r z ę d a m i będzie przykładowe; zostawienie ogólnej charakterystyki postaci w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach" i włoskiej komedii ". 1 Szlachcice 150 T Commedia dell'arte Żołnierz Kapitan Pochodzi z klasy wyższej. Niogdyś w y s t ę p o w a ł jako „szlachcic m ł o d y " , „ w y s o k o Trudno określić jego pochodzenie, najczęściej należy zaliczyć go do warstw wyż- �П. 2. Żyd i Żydówka ze „szlachciców". L a l i k i , pow. Żywiec. 11. 3. Diabeł z „ d z i a d ó w " . Żabnica, pow. Żywiec. urodzony", k t ó r y nosił na sobie start; spodnie, wysokie b u t y z dziurami i czapeczkę z p i ó r k i e m . Obecnie w y s t ę ­ puje jako wojskowy, ubiera się w elegancki mundur ofi­ cera przedwojennego z sznu­ rem orderów na piersi i wę­ ż y k i e m generalskim na czap­ ce. Chwali się sukcesami wo­ jennymi, opowiada o licz­ nych, nie zawsze udanych przygodach m i ł o s n y c h . szych. Zwykle jest bardzo elegancko ubrany, w masce z długim nosem i w ą s a m i . Jego synonimem stało się niemal określenie samochwa­ ła i p y s z a ł k a . Gdy dochodzi do bójki, jest tchórzliwy. „Masor" Pantalono Jest w ś r e d n i m wieku. W y ­ stępuje jako masarz i han­ dlarz w jednej osobie. Cho­ dzi ubrany w długi, biały fartuch, skórzaną kurtkę i w p e r u k ę z papierowych pasków. W rękach trzyma nieodłączne noże. Zabija świnie i stara się sztucznie zwiększyć ich wagę. Nie po­ maga m u to jednak w han­ dlu i musi obniżaó ceny. S k a r ż y się na s w ą żonę. i dzieci, że odbierają m u siły. M ł o d y m dziewczętom opo­ wiada drastyczne ż a r t y . B y w a ł przeważnie kupcom weneckim, człowiekiem inte­ resu, nie zawsze najlepiej prosperującego. Aktorzy przedstawiali go w r ó ż n y m wieku: od dobrze zbudowa­ nego m ę ż c z y z n y po dziarsko chodzącego starca. B y ł zwy­ kle głową rodziny i często pozostawał w konflikcie z żoną i dziećmi. Nigdy nie stronił od f l i r t u z m ł o d y m i kobietami. •K- Góral Arlekin Jest z warstwy chłopskiej, najmłodszy z postaci „szla­ chciców". U b r a n y po góral­ sku, na spodniach ma ponaszywane czerwone ł a t k i . D o kapelusza ma doczepiono długie paski papieru zakry­ wające m u połowę t w a r z y ; b y ć może, iż ma to oznaczać s t r z ę p y nakrycia głowy. Od aktorów odtwarzających tę rolę wymaga się zwinności i umiejętności szybkiego t a ń ­ czenia. Podczas obrzędu nie wchodzi, ale zawsze wbiega w podskokach. Szuka do o ż e n k u dziewczyny, choć nie jest zdecydowany, „czy się ż e n i ć " , czy „ s t a r y m parob­ kiem" zostać. Pochodzi z warstwy „ z a n n i " — włoskich chłopów. Od swych towarzyszy nieco młodszy. Jego strój ulegał ewolucji. Znane ubranie arle­ kina złożone z k a w a ł k ó w różnych materiałów o kształ­ tach k w a d r a t ó w , t r ó j k ą t ó w , b y ł o pierwotnie p o d a r t y m i p o ł a t a n y m strojom włos­ kich chłopów. W y r ó ż n i a ł się ruchliwością, sprawnością f i ­ zyczną, akrobatycznym po­ pisem i n i k t , k t o nie posiadł tych umiejętności, nie mógł m a r z y ć o zagraniu tej roli. Zawsze na scenę wbiegał lub wchodził w pośpiechu. Od­ g r y w a ł najczęściej rolę inte­ ligentnego, nieco złośliwego — w zestawieniu z pantalone i kapitanem — kochan­ ka. Nie liczył się z m o r a l n ą s t r o n ą swego p o s t ę p o w a n i a . Żyd D o t tore Należy do ludności żyjącej w diasporze. W y r ó ż n i a się najbardziej strojem. Chodzi w długim chałacie. N a gło­ wie nosi p ó ł m a s k ę z wyso­ k i m kapeluszom i długą bro- Pochodził z grupy absol­ w e n t ó w boloriskich uczelni s ł y n n y c h z nadprodukcji ad e p t ó w nauk humanistycz­ nych. Nie m o g ą c znaleźć pracy, a k c e n t o w a ł swoją od151 �kiedy w półmasce, natomiast w „ s z l a c h c i c a c h " „ Ż y d " nosił zawsze największą i najstaranniej w y k o n a n ą p e ł n ą m a s k ę . W y j ą t e k ze względu na brak maski s t a n o w i ą t y l k o K a ­ p i t a n i Żołnierz. K a p i t a n w y s t ę p u j e t y l k o w p ó ł m a s c e z dłu­ gim nosem i doczepia sobie woskowate . w ą s y , natomiast „szlachcic" — Żołnierz ma w ą s y domalowane. Wskazane p o d o b i e ń s t w a b o h a t e r ó w commedia dell'arte i postaci „szlachciców" m o g ą skłaniać do przypuszczenia, iż żywiecki obrzęd jest zapożyczeniem z niegdyś bardzo po­ pularnego teatru przeznaczonego dla szerokich rzesz widzów. W p ł y w y i podobieństwa Z pewnością trudno b y ł o b y zaliczyć do teatru przez­ naczonego dla szerszych kręgów społeczeństwa t r u p y akto­ rów grających commedia dell'arte, jakie pojawiły się na dworze królewskim za panowania Zygmunta I I I , W ł a d y ­ sława I V i Augusta I I I . Choć warto o d n o t o w a ć , że w t y m właśnie czasie (1G24—1672) zamek w Żywcu i część Żywiec­ czyzny przeszła w posiadanie rodziny k r ó l e w s k i e j . Na­ tomiast bliskość bramy Morawskiej każo wziąć pod u w a g ę w p ł y w y kulturalne idące z Czech i Słowacji, gdzie również na zamkach b y w a ł a grana włoska k o m e d i a ' . 20 2 Nieco światła na dość niejasną s p r a w ę w p ł y w ó w i prze­ nikania k u l t u r y elitarnej do szerszych kręgów społeczeństwa rzuca H e n r y k J u r k o w s k i . Pisze on, iż od X V do X V I I I w. scena lalkowa m i a ł a niemało znaczenie w przenoszeniu do warstw niższych repertuaru i problematyki teatru oficjal­ nego". M . i n . notowane są w X V I I I w. na Śląsku w y s t ę p y lalkarzy wiedeńskich, k t ó r z y popularyzowali swymi przed­ stawieniami postacie commedii d e l l ' a r t e . 22 24 П. 4. Diabeł z „dziadów. Z w a r d o ń , pow. Żywiec. P o p u l a r n ą również w t y m czasie b y ł a komedia rybałtowska, której elementy znajdujemy niejednokrotnie w ob­ rzędowości dorocznej, przede wszystkim na Śląsku i w K r a ­ kowskiem 5. P a m i ę t a ć przy t y m należy, że mógł t u zacho­ dzić dwustronny w p ł y w , zarówno komedii rybałtowskiej na obrzędy, j a k i odwrotnie — obrzędów dorocznych na teatr plebejski . 2 d ą . Niekiedy wygłasza prze­ mówienia o narodzie; I z ­ raela, o wojnie na B l i s k i m Wschodzie. mienność i wyższość dziwacznością stroju. Często wygłaszał p r z e m ó w i e n i a nie związano z akcją sztuki. Żydówka Subretka Ubrana bardzo ekscentrycz­ nie, np. w m i n i spódniczce, z w o a l k ą na twarzy i w ka­ peluszu o szerokim rondzie. Zaczepia mężczyzn, wciąga ich do t a ń c a , a podczas k t ó ­ rego symuluje stosunki sek­ sualne. Młoda kobieta p o c h o d z ą c a ze wsi. L u b i ł a zaczepiać mężczyzn, nikogo się nie bała. Miała swobodny spo­ sób bycia, nie wstydziła się rozbierania na scenie. N a zaczepki mężczyzn reago­ w a ł a słowom i jednoznacz­ n y m gestem. Można z a u w a ż y ć , że różnice społeczne w pochodzeniu postaci w „ s z l a c h c i c a c h " o d p o w i a d a j ą zróżnicowaniu etnicz­ nemu i społecznemu b o h a t e r ó w commedia dell'arte. W ł o s c y aktorzy mówili m i ę d z y sobą r ó ż n y m i dialektami. Podobna sytuacja mogła zachodzić w żywieckich o b r z ę d a c h c h o ć b y z tego powodu, że w X I X wieku w y s t ę p o w a ł y dużo różnice m i ę d z y g w a r ą góralską, a m o w ą miejskich handlarzy, Ży­ dów i p a n ó w dziedziców — szlachciców. Innego p o d o b i e ń s t w a m o ż n a d o p a t r z e ć się w stroju i maskach b o h a t e r ó w włoskiej komedii i „szlachciców", A r l e k i n m i a ł p ó ł m a s k ę na twarzy -— Góral n a k ł a d a ł na głowę kapelusz z dziwnymi paskami papieru, k t ó r e zasłaniają m u oczy i nos. Pantalone nosił p ó ł m a s k ę z długim nosem — Masor ma p a p i e r o w ą p e r u k ę z wąskich p a s k ó w , k t ó r e j „ w ł o s y " zasłaniają oczy i część policzków. Dottore w y s t ę p o w a ł nie­ 152 T 26 Zestawienie jednak omawianych obrzędów z opubliko­ w a n y m i tekstami ź r ó d ł o w y m i Polskiej K o m e d i i R y b a ł t o ­ wskiej — Badeckiego nie wykazuje między n i m i większych podobieństw i a n a l o g i i . 27 M a m y wprawdzie w Peregrynacji Maćkowej długie t y ­ rady oparte na absurdalnych skojarzeniach, podobnych do nonsensownych wypowiedzi osób w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach", lecz nie m o ż e to jeszcze świadczyć o jakichkolwiek genetycznych p o w i ą z a n i a c h postaci, zwłaszcza gdy weźmie się pod u w a g ę szeroki, bo zachodnio- i środkowoeuropejski zasięg w ą t k ó w i m o t y w ó w opartych na t a k i c h absurdalnych sko j arzeniach. W a r t o natomiast u p r z y t o m n i ć sobie obrazowe analogie t e k s t ó w „szlachciców" z bardzo fragmentarycznymi i nie usystematyzowanymi d o t ą d tekstami dialogów i pieśniami obrzędów dorocznych w innych częściach Polski. Pewno skojarzenia nasuwa tutaj zostawienie wypowiedzi szlach­ cica z pieśnią obrzędową ś p i e w a n ą przy podkoziołku. Podkoziołok 2 Szlachcic ' 28 Piośni: Monolog: K a j się działy one lata Co człek na nich użył ś w i a t a J a d a ł , pijał, wyśpiewywał, Co niedzielę w k a r t y g r y w a ł . ° j i ° d y jody oj o j , jody jody Oj jody jody, oj oj dana Jestem szlachcic wyuczony Wyście wszyscy prości Mam j a se czapeczkę, Mysie piórko na n i ą . Gdy j a sie obrócę Wszyscy mnie witają. �K r z e s a ł ognie p o d k ó w k a m i , M a c h a ł pięścią nade ł b a m i , Ze słoniną jagły j a d a ł I z ludziami się n a g a d a ł P o j e c h a ł e m do Krakowa, K u p i ć sukna w a ł , da wał Cztery łokcie po z ł o t e m u Jako żywię ehciał, da chciałOj i t d P o w r a c a ł e m z n i m do K r a ­ kowa, K r a w c z y k i siedzą, da siedzą, Jedno jajo dwóch ich kraje, A czterech jedzą, da jedzą. Oj i t d P ó j d ź t a krawczykowie, Z r ó b t a s u k m a n ę ta dana, A n i k r ó t s z y , ani dłuższy, Cztery cale pod kolana. itd. M a m j a dwoje b u t ó w M o g ą m i się p r z y d a ć Jeden jako t a k i W d r u g i m wiecheć w i d a ć . B u t y , jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta l a t minęło na te Święta Godno Poszedłem do k r a w c ó w , Krawcjr t a m siedzieli, Czterema n o ż y c a m i Jedno jajko k r a j ą . P r o s i ł e m ich, aby m i uszyli ż u p a n niedługi, niekrótki, tylko równy z dupą itd. Dość odległe są terytorialne miejsca w y s t ę p o w a n i a podkoziołków pieśni i o b r z ę d u „szlachciców". Podobnie d u ż a różnica w dorocznym kalendarzowym czasie dzieli okres w y s t ę p o w a n i a obu obrzędów. Jedyne co je łączy t o : prawdo­ podobnie związek obu obrzędów z przosileniem zimowym i ich h i p o t e t y c z n ą funkcją zabezpieczającą p r o k r e a c j ę . Próby ustalenia genezy Przejdziemy obecnie do hipotez d o t y c z ą c y c h genezy „szlachciców" jakie dotychczas wysunęli etnografowie. D l a Barbary Bazielichówny i Mieczysława Gladysza „szlach­ cice" to w y t w ó r miejscowej k u l t u r y . I c h zdaniem obrzęd ten jest k a r y k a t u r ą i s a t y r ą werbowania w czasach pańszczy­ ź n i a n y c h p a r o b k ó w do służby w dzień Św. Szczepana'". Jest to stara koncepcja, opierająca się na t . zw. szuskalizmie chłopskim, dzięki k t ó r e m u m e n t a l n o ś ć górala ciągle identyfikuje obrazy świętych z realnymi postaciami, a rze­ czywistość d u c h o w ą odtwarza w sposób teatralny w wido­ wiskach o b r z ę d o w y c h ' . 1 Takie spojrzenie na o b r z ę d y wydaje się zbyt jedno wymiarowe, zwłaszcza w świetle fenomenologicznych opisów i analiz obrzędów dokonanych przez Cezarie Baudouin dc Courtenay E h r e n k r e u t z o w ą czy Mirco E l i a d e . 32 Wydaje się, że w obrzędowości na ogół nie spotykamy jawnej k r y t y k i czy satyrycznego lub realistycznego obrazu rzeczywistości. W y s t ę p u j ą c e w o b r z ę d a c h postacie, c h o ć b y miały realistyczny strój i p o s t a w ę , s ą zawsze przekazem pewnych treści i m a j ą za zadanie s w ą g r ą przenieść uczestni­ ków w ś w i a t u ł u d y . Przy bliższej analizie okazuje się, że i ostatnio stwier­ dzenie nie jest pełne, a powierzchowność jego w y n i k a z bar­ dzo zatartego obrazu tradycyjnej k u l t u r y . P r z e p r o w a d z a j ą c jednak p e w n ą r e k o n s t r u k c j ę i dosto­ sowując efekty omawianych obrzędów do myślenia nie współcześnie estetyzującego, lecz tradycyjnego, m o ż e m y dostrzec w t y c h obrzędach ogniwo magicznego rozumowa­ nia, k t ó r e g o sens nie jest nam dzisiaj znany. Obserwując obrzęd, z a n o t o w a ć t y l k o m o ż e m y , że np. Żołnierz strzelający do tarczy trafia generała i otrzymuje za to order. Natomiast, gdy ojczyzna jest w niebezpieczeń­ stwie, idzie do „hitlera, by kraj nasz r a t o w a ł " . Drugiej postaci szlachciców — Mosorowi bardzo dobrze udaje się sprzedaż na jarmarkach:, bo musi „spuścić cenę t o w a r u z t y s i ą c a na sto". W i d z i m y więc, że k a ż d y niemal wers t y c h monologów 3 3 Ił. 5. Śmierć z „ d z i a d ó w " . Z w a r d o ń , pow. Żywiec. mówi o rzeczach sprzecznych z rzeczywistością i nie jest 011 s a t y r ą , lecz negacją r o z s ą d k u i p r z y k ł a d e m lubowania się w nonsensownych skojarzeniach — j a k mówiłem powyżej — znanych z pieśni ludowych i b a ś n i . 3 4 Tego t y p u zjawiska obsorwować m o ż e m y jeszcze w y ­ raźniej w „ d z i a d a c h " i „ m i k o ł a j a c h " , gdzie np. Garncarz rozbija garnki, Szklarz tłucze okna, Kominiarz zatyka ko­ m i n . W takich momentach nie ma wśród uczestników o b r z ę d u śmiechu z podobnego zachowania. N i k t nie do­ patruje się też w n i m cienia parodii jakiejś pracy, czy jakiegoś człowieka. Podobne sytuacje m o ż e m y znaleźć w commedia deli' arte, gdzie rozgrywają się niekiedy t a k ż e sceny, k t ó r e nigdy by nie m o g ł y zajść n a p r a w d ę w Europie X V I i X V I I w . : np. bogaty kupiec, pantalone, autorytet mieszczański, możo mieć w Wenecji k i l k a żon i zalecać oficjalnie p r o s t y t u c j ę . 3 5 Biorąc pod u w a g ę powyższe zastrzeżenia co do reali­ stycznego lub satyrycznego odtwarzania prawdziwych zda­ rzeń, nie m o ż n a się zgodzić całkowicie z p r o p o z y c j ą Barba­ r y Bazielichówny. Niemniej pozostaje ona j e d n ą z p r ó b w y ­ t ł u m a c z e n i a o b r z ę d u w n a w i ą z a n i u do miejscowej historii i tradycji. Słuszności tej ogólnej koncepcji trudno jest za­ przeczyć. W a r t o więc z a p o z n a ć się z i n n ą p r o p o z y c j ą ba­ daczki d o t y c z ą c ą genezy „ d z i a d ó w " . Zwraca ona u w a g ę , żo synonimem nazwy „ d z i a d y " są „ j u k a c o " , co zgodnie ze słownikiem Jana Karłowicza, jest j e d n y m z określeń pas­ torzy ( „ j u c h a c e " ) . W dalszej kolejności Bazielichówna proponuje połączenie słownikowej definicji ze w z m i a n k ą h i s t o r y c z n ą , m ó w i ą c ą o napadach pastorzy wołowskich na wsie położono w dolinach. K o n s e k w e n c j ą tego zestawienia jest wniosek, że „ d z i a d y " s ą p e w n ą formą u p a m i ę t n i a n i a 36 153 �dawnych okresowych n a p a d ó w pasterskich. U s t o s u n k o w u j ą c się do tej nowej tezy, konieczne będzie p o r ó w n a n i e „ d z i a d ó w " z „ m i k o ł a j a m i " . P o n i e w a ż obrzęd „ m i k o ł a i " nie b y ł dotych­ czas szczegółowo opracowany przez etnografów i nie ma żadnej szerszej p r ó b y w y t ł u m a c z e n i a jego pochodzenia,, postaram się omówić je łącznie z genezą „ d z i a d ó w " . Do tego połączenia skłania dużo p o d o b i e ń s t w o ich s t r u k t u r obrzę­ dowych. Również osoby występujące w nicli w dużej części są analogiczne, nie ma t y l k o w „ d z i a d a c h " biskupa, utoż­ samianego najczęściej zc św. Mikołajem, Bocianów i podziału ról na g r u p ę „ b i a ł y c h " i „ c z a r n y c h " postaci. Okres dzielący oba o b r z ę d y zamyka, się w granicach od 20 do 30 d n i . Na p o c z ą t k u grudnia organizowane są u górali śląskich omawianego regionu „ m i k o ł a j e " . Natomiast w pierwszy dzień nowego r o k u chodzą po Koniakowie i przysiółkach Istebnej „ d z i a d y " u r z ą d z a n o przez mieszkańców żywieckiej części Koniakowa. P o n i e w a ż „ d z i a d y " notowane są jeszcze w innych wsiach żywieckich, uważać je m o ż n a za obrzęd należący do żywieckiej grupy etnicznej. „ M i k o ł a j e " nato­ miast znane są w sąsiadującej z J a w o r z y n k ą Hryczawio (Czechosłowacja) i innych czeskich wsiach. Granica et­ niczna między Żywiecczyzną a Śląskiem b y ł a niegdyś wy­ raźnie widoczna. Pierwsze kolonie; Kamesznicy pod Konia­ kowem, tworzące obecnie jego żywiecką część, zaczęły po­ w s t a w a ć na przełomie X I X i X X w. Nie m o ż n a jednak wy­ kluczyć, że korowody „ d z i a d ó w " docierały do Koniakowa o wiele wcześniej, grupy obrzędowe m a j ą bowiem nieraz długie trasy swych marszrut. Z a r ó w n o więc „ d z i a d y " , j a k i „ m i k o ł a j e " , współwystępowały od dłuższego czasu na omawianym terenie i nie m o ż n a w y k l u c z y ć ich wzajemnego na siebie w p ł y w u , a nawet iden­ 17 154 tyczności. R ó ż n i c a w czasie ich w y s t ę p o w a n i a i pewne od­ miany w strukturze t y c h obrzędów m o g ł y b y ć spowodowane przez czynniki zewnętrzne j a k i m i dla górali m . i n . b y ł i jest do dzisiaj kościół. Prawdopodobnie na skutek jego zarzą­ dzeń i p o s t u l a t ó w nadano obrzędowi charakter n a w i ą z u j ą c y do święta św. Mikołaja. Wprowadzono g r u p ę „ b i a ł y c h " , k t ó r y m przewodniczy Biskup, i „ c z a r n y c h " , p o t ę p i o n y c h istot: Diabłów, Niedźwiedzi, Cyganów, Kominiarzy i K o w a l i . N a równi z t ą i n t e r p r e t a c j ą m o ż n a w y s u n ą ć pogląd, że . . m i k o ł a j e " są najbardziej rozwiniętą i n a j s t a r s z ą formą „ d z i a d ó w " , w której istnieje podział na b o h a t e r ó w złych i dobrych. Nie zmienia to jednak faktu, że t a m , gdzie ma miejsce do dzisiaj silne powiązanie o b r z ę d u z kościołem, w y s t ę p u j ą na p o c z ą t k u „ b i a l i " , a na k o ń c u „ c z a r n i " . P r z y k ł a d e m tego może być Jaworzynka, gdzie do dziś pożyczają księża staro stroje liturgiczne Biskupowi, K s i ę d z u i Ministrantom do organizowania obrzędu. Równocześnie zebrano pieniądze podczas obrzędowego obchodu wsi przeznaczają organiza­ torzy w znacznej części na kościół, z a k u p u j ą c mszę świętą na intencję uczestników obrzędu, na zakup rzeźby ł u b ob­ razu do kościoła. W y g l ą d a to na pierwszy rzut oka j a k ekwiwalent za udzieloną pomoc przy przygotowaniu i prze­ prowadzeniu o b r z ę d u . Trudno jednak zdecydowanie tak twierdzić, wobec faktu, iż nie co roku i nie wszyscy probosz­ czowie pożyczają „ p r z e b r a n i a " , podczas gdy w Jaworzynce prawie za k a ż d y m razem „ m i k o ł a j e " przeznaczają z n a c z n ą s u m ę z zebranych pieniędzy na kościół. R ó ż n i c a w czasie, jaka dzieli oba o b r z ę d y , jest m a ł o znacząca, w y s t ę p u j ą one bowiem w t y m samym okresie przesilenia zimowego, przy czym prawdopodobne jest, że �kościół ową różnico czasową jeszcze poszerzył. Wiemy bo­ wiem, że patronem pasterzy jest św. Mikołaj i zupełnie lo­ giczno b y ł o b y przesunięcie „ d z i a d ó w — j u k a c ó w " na dzień jego święta. Interpretacja tej zmiany może iść jednak w i n ­ n y m k i e r u n k u ; trzeba bowiem p a m i ę t a ć , żc św. Mikołaj zastępował jakiegoś starszego przedchrześcijańskiego nie­ znanego nam patrona. Dlatego możliwe jest przyznawanie terminowi obchodu „ m i k o ł a i " p i e r w s z e ń s t w a genetycznego w stosunku do daty u r z ą d z a n i a „ d z i a d ó w " . Niemniej po­ mijając szczegóły i u z n a j ą c obydwa o b r z ę d y za wywodzą­ ce się z jednego pnia, łatwiej nam zrozumieć jeszcze inne t ł u m a c z e n i a obrzędów „ m i k o ł a i " podawane bez specjalnych wyjaśnień przez Józefa Ligęzę ". Twierdzi on, że „ m i k o ł a j e " b y ł y w y p ę d z e n i e m zła ze wsi. Dziś do podobnego wniosku m o g ą skłaniać m a t e r i a ł y terenowe zebrane w 1972 r. Nie zezwalają one jednak na pełno udowodnienie podobnego p o g l ą d u . P r z e k o n a ć się o t y m m o ż n a , p r z y p a t r u j ą c się bliżej z a t a r t y m symbolom i nazwom o b r z ę d u : w żywieckiej Hupieńce, przysiółku Koniakowa m o ż n a s p o t k a ć wymienne stosowanie określenia Diabeł i Dziad. Dziady jako samo­ dzielno postacie nie w y s t ę p u j ą w obrzędzie, natomiast Dia­ bły są z n i m i nieodłącznie związane, jako siły wnoszące z a m ę t i t r w o g ę wśród dzieci i kobiet. I n n y m i , podobnie kluczowymi postaciami w obrzędzie, są Baciorzy. Biegną oni przed orsza­ kiem D z i a d ó w i strzelają z p o t ę ż n y c h b a t ó w wykonanych z d r u t u okręconego skórą lub g u m ą . Strzelają w izbie i przed domem, do k t ó r e g o zbliża się „ d z i a d o w s k i " p o c h ó d . W t y m samym czasie inni chłopcy biegają po p a g ó r k a c h i również strzelają z b a t ó w . Echo u d e r z e ń rozchodzi się po całej oko­ licy. Świetnie opisuje to Jan D o r m a n : „ D r o g ą biegnie trzech chłopców. Biegną rytmicznie, co chwilę jeden z nich uderza z bicza. W ś r ó d nocy uderzenie to rozlega się po całej wsi. Wieś słyszy. Wieś wie, że strzelaniem t y m chłopcy odpędzają wszystko zło, j a k jeszcze spróbowało pozostać na drodze; 3 p l o t k i , obmowy, (...) Chłopcy są przekonani, że czynność, j a k ą w y k o n u j ą , urzeczywistni ich marzenia. Jeśli dobiegną do n a s t ę p n e g o p a g ó r k a i n i k t ich nie zatrzyma z ż y w y c h , jeden z nich znajdzie sobie dziewczynę za żonę (...) Chłopcy zawracają. N i m rozpoczną bieg, jeden z nich n a s t ę p n y po pierwszym po wio: „Niech będzie m i zesłana od .„"•»». W „mi­ k o ł a j a c h " wprawdzie nie ma Baciarzy, ich funkcje jednak spełniają w pewnym stopniu Debly. Mają one zamiast dia­ belskich wideł, jakie noszą ich żywieccy krewniacy, d u ż e korbacze (bicze). Na głowach noszą czarno „ l a r w y " (maski) z wysokimi rogami wykonane ze skóry, papieru lub drewna. W o k ó ł bioder przepasują się długą szeleszczącą s p ó d n i c ą ze słomy, a do spodni i b u t ó w doczepiają sobie niekiedy dzwo­ neczki i wąskie blaszki. Dzięki temu k a ż d y ruch D e b l ó w wywołuje niemiły hałas żelastwa i chrzęst słomy, budzący dreszcz i przerażenie wśród uczestników obrzędu. T r a d y c j ą określona jest ilość Deblów, ich k a ż d y gest i k r o k . Dwa Do­ bry w y s t ę p u j ą zawsze skute ł a ń c u c h a m i , trzeci ciągnie za sobą również łańcuch. Trzy razy jeden z dwóch skutych ze sobą „ d e b l ó w " chce wejść do izby, ale drugi, stojąc na progu, nie puszcza go. Za k a ż d y m razem przy nieudanej próbie wejścia pierwszy Debeł bije korbaezem o podłogę. Kiedy za czwartym razem obaj skuci ł a ń c u c h e m w t a r g n ą do izby, biją zebranych korbaczaini lub s y m u l u j ą takie bicie, u d e r z a j ą c batami o ściany i podłogę. Za n i m i w p a d a j ą Niedźwiedzio i t a ń c z ą w koło przy dźwięku harmonii. Potem wciągają w swe kolo dziewczęta, p r z y w i ą z u j ą je do siebie powrozem i k r ę c ą się aż do pierwszego p o t k n i ę c i a i upadku. „ N a ziemi", dziś na podłodze, n a s t ę p u j e „ k u l a n i e s i ę " Niedźwiedzi z dziewczętami. Nie jest ono określono czasowo, t r w a do mo­ mentu pojawienia się Żołnierza („białego"), wypędzającego Niedźwiedzie z izby. 40 Przez cały czas o b r z ę d u obowiązuje magia maski. U przebranego c h ł o p a k a następuje! przobrażenie, wy- 155 �n a s t ę p u j ą c e w dalszej kolejności sceny, u t w i e r d z a j ą nas jeszcze bardziej w przekonaniu, że m a m y w nich do czynie­ nia z przerwaniem naturalnego p o r z ą d k u kulturowego (jak pisałem w y ż e j : Szklarz wybija szyby, aby na ich miejsce w s t a w i ć za m a ł e k a w a ł k i , doktor leczy k u r z y m łajnem, napisy na czapkach wykonywane są w o d w r o t n y m , „ ż y d o w ­ s k i m " kierunku, zegary k r ę c ą się do t y ł u i t d . ) . Oczywiście takie t ł u m a c z e n i e p o w y ż s z y c h obrazów trzeba p r z y j m o w a ć z pewnym k r y t y c y z m e m , nie zapomi­ nając przede wszystkim o t r a d y c y j n y m ludowym dowcipie, k t ó r y ma t u na pewno swoje współczesne odbicie. Niemniej należy p a m i ę t a ć , że po odejściu grup o b r z ę d o w y c h istnieje w poszczególnych domostwach nieracjonalne i trudno mieszczące się w kategoriach ludycznych zadowolenie ze śmieci, n i e p o r z ą d k u i zniszczenia, k t ó r e p o z o s t a w i a j ą po sobie p r z e b i e r a ń c y . T y m samym interpretacja religioznaw­ cza staj o się j e d n ą z nielicznych d r ó g m o g ą c ą przybliżyć nam zrozumienie dawnego sensu obrzędów. W e d ł u g tej koncepcji czas między starym a n o w y m rokiem t ł u m a c z o n y jest jako okres anarchii. Poprzedza go w y p ę d z e n i e „ z ł a " batami D z i a d ó w i korbaczami „ M i k o ł a i " . R ó w n o c z e ś n i e zamawia się płodność. N a s t ę p n i e zrywa się ustalony porzą­ dek społeczny i robi się wszystko co zakazane przez ogólnie p r z y j ę t e prawa grupy. Dzieje się to w okresie pustym, specjalnie na tego rodzaju zabiegi przeznaczonym po to, aby w n a d c h o d z ą c y m n o w y m okresie było j a k najmniej zła. Zakończenie I I . i). Cygan i Cyganka z „ d z i a d ó w " , Z w a d r o ń , pow. Żywiec. zwolenie od oczu starszych, „zupełne zdziczenie", j a k m ó w i ą uczestnicy o b r z ę d u . To przeobrażenie ukrytego pod m a s k ą człowieka jest do tego stopnia silne, że nawet siostra po­ m a g a j ą c a p r z e b r a ć się b r a t u nic może go odróżnić w gronie identycznie ubranych towarzyszy . N a m również jest trudno o d c z y t a ć , co kryje się pod przebraniem: czy „ d e b ł y " są upersonifikowaniem zła, czy t y l k o postaciami przepędzają­ c y m i uderzeniami korbacza obmowy, niezgody. Jedynie Lucyfer spośród Dcbłów — czerwonym swym strojeni i w i ­ d ł a m i w r ę k u przypomina chrzecijańskie w y o b r a ż e n i e dia­ bła. Możliwe, że jego piekielni poddani są t r a d y c y j n y m upostaciowaniem p o g a ń s k i c h d e m o n ó w , k t ó r y m niedawna historia n a d a ł a imiona chrześcijańskich odpowiedników. B y ł b y to drugi argument p r z e m a w i a j ą c y za pierwotnością „ m i k o ł a i " względem „ d z i a d ó w " . 41 42 W r a c a j ą c do myśli o wpływie chrzeoijaństwa na obrzę­ dowość w Beskidzie Śląskim m o ż n a z a s t a n o w i ć się nad t y m , czy dla kościoła Baciarze nie b y l i uosobieniem zła, bo prze­ cież p r e d y s p o n o w a ł y ich do tego p r a k t y k i magiczne, takie jak jawne zamawianie o ż e n k u . Wobec podobnego rozumo­ wania w „ m i k o ł a j a c h " w obrzędzie synkretycznym nie mo­ gły pojawić się sylwetki chłopców z batami, lecz zostały z a s t ą p i o n e przez zamaskowane postacie, z korbaczami. Do takiego wniosku skłania pewna analogia. Tradycyj­ nie najmniejszą d o p u s z c z a l n ą liczbą D e b l ó w w „mikoła­ j a c h " są trzy postacie, a więc t y l u samo co „ b a c i a r z y " bie­ g a j ą c y c h po p a g ó r k a c h w Beskidzie Żywieckim. Uderzenia „ k o r b a c z y " „ d i a b e l s k i c h " b y w a j ą tak samo rytmiczne i mia­ rowe j a k u biegających chłopców z batami. Magiczna liczba 3 powtarza się jeszcze w 3 obrotach d o k o ł a w t a ń c u niedźwie­ dzi i „ d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " . Możliwe, że taniec ten jest i n ­ n y m , bardziej plastycznym sposobem zamawiania przyszłej żony, p r z y r ó w n o c z e s n y m dopuszczeniu do chaosu w sto­ sunkach społecznych. K a ż d y Niedźwiedź „ k u l a s i ę " z dziew­ c z y n ą , z k t ó r ą chce i k t ó r ą zdoła wciągnąć do zabawy. I n n e , 156 I P o g l ą d z a k ł a d a j ą c y s a m o r o d n ą genezę formy i treści obrzędów przeciwstawiony tezom m ó w i ą c y m o wędrowności w ą t k ó w i wpływie commedia dell'arte na k s z t a ł t o w a n i e się obrzędowości w tradycyjnej kulturze odległych k r a j ó w jest bardziej p r z e k o n y w a j ą c y , gdy się uwzględni analogiczne formy wo wspomnianych wyżej teatrach A z j i . Wydaje się bowiem nieprawdopodobne, aby dla t a k wielu t e r e n ó w , często izolowanych od siebie, istniała wspólna geneza oparta na w ę d r o w n y m w ą t k u . P o g l ą d t a k i m o ż n a poprzeć również spostrzeżeniami z Beskidu Żywieckiego. Omawiany wyżej w „ s z l a c h c i c a c h " — Oficer, tak bardzo p r z y p o m i n a j ą c y K a ­ pitana z commedia dell'arte, typowego żołnierza-samochwała, p r z y b r a ł t a k ą p o s t a ć dopiero w ostatnich latach; przed­ tem bowiem, w X I X w . w roli tej przedstawiano „szlachci­ ca" nie wspominającego o swych sukcesach wojennych. Ana­ logicznie m o ż n a by zestawić p o s t a ć Górala i A r l e k i n a : po­ dobnie są ubrani, ale t y l k o w odniesieniu do pierwotnego stroju włoskiej postaci, k t ó r y jednak szerszej publiczności europejskiej nie b y ł z n a n y . Późniejszy, złożony z geo­ metrycznych form kostium Arlekina nie m ó g ł sugerować użycia p o ł a t a n y c h spodni u żywieckiego aktora. Możliwe więc, że m a m y w omawianych o b r z ę d a c h i commedia dell'arte do czynienia ze s t r u k t u r a m i i postaciami p o w s t a ł y m i nie­ zależnie od siebie, k t ó r e świadczą o podobnym sposobie m y ­ ślenia i organizowania sobie ś w i a t a przez człowieka w róż­ nych czasach i miejscu. 43 Przez c a ł y tok m y c h r o z w a ż a ń przewija się zagadnienie teatru. W p o r ó w n a n i u commedia dell'arte z o b r z ę d a m i sta­ wiałem na równi teatr i r y t u a ł . Wszędzie jednak u n i k a ł e m w y r a ź n e g o określenia pojęcia teatru i obrzędu, g d y ż pro­ blem ten wykracza poza ramy podjętego zagadnienia. W a r t o natomiast na zakończenie zaznaczyć pewne skojarzenia, jakie m o g ą się pojawić przy zestawianiu l i t e r a t u r y przed­ m i o t u i o p r a c o w a ń m a t e r i a ł ó w terenowych. Teatr i r y t u a ł operują przekazem symbolicznym i s ą ustrukturalizowane dzięki pomocy funkcji estetycznej. W i e m y jednak, że w obrzędach z a c h o w a ł y się liczne pozostałości po magicznym rozumowaniu, j a k np. „ w y k o n y w a n i e pracy na o d w r ó t " , śmiecenie w izbie, strzelanie z b a t ó w i t d . , k t ó r e s ą dzisiaj �przede wszystkim elementami anty estetycznym i w oma wianej czy obserwowanej strukturze. Możliwe, że owo m y ś lenie magiczno-religijne górowało n i e g d y ś nad całością r y t u a ł u i ono właśnie, a nie n i e u ś w i a d o m i o n a funkcja este tyczna n a d a w a ł o obrzędowi k s z t a ł t , t a k samo, j a k sprawia to w teatrze m y ś l t w ó r c y spektaklu. Dlatego błędne jest spojrzenie na r y t u a ł y z p u n k t u widzenia postronnego ob­ serwatora, a nie uczestnika o b r z ę d u i bez analizy zacierają­ cych się z czasem treści symboli. Możliwe, że przy pogłębia­ n i u zagadnienia zobaczyć b y m o ż n a p i ę k n o obrzędu jako p i ę k n o magiczne, przeciwsta-wione temu, o k t ó r y m mówi poeta, iż „ k s z t a ł t e m jest miłości". Niemniej p a m i ę t a ć trzeba, iż k a ż d e p i ę k n o p r z y c i ą g a u w a g ę i utrudnia t y m samym wielu badaczom dotarcie poza e s t e t y c z n ą otoczkę do istoty zagadnienia. S t ą d — m i ę d z y i n n y m i — t a k wiele o p r a c o w a ń od strony literackiej i walorów plastycznych, a mało fun­ kcjonalnego i genetycznego spojrzenia na problem. PRZYPISY i M . Ł a b ę d z k a - K o e c h e r o w a , — Typy w dawnym teatrze tureckim i włoskiej komedii dell'arte, „ P r z e g l ą d Orientalistyczny", Warszawa 1972, n r 1(81), s. 16—23; A . Nicoll, Dzieje'teatru, Warszawa 1959, s. 99, 100. Jan D o r m a n pierwszy u ś w i a d o m i ł m i w jednej ze swych wypowiedzi p o d o b i e ń s t w o włoskiej komedii z obrzę­ dami śląskimi. O „ d z i a d a c h " , „ s z l a c h c i c a c h " i „ m i k o ł a j a c h " szerzej pisali: B . Baziolichówna, St. Doptuszewski, „Szlachcice" i , .dziady", widowiska ludowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . X I I I , 1959, nr 1/2, s. 20—40; B . Baziolich, St. Deptuszewski, Przebierance z Koniakowa, „ T u r y s t a " , 1957, nr 8. s. 8—9; Jappol Assanka, Św. Mikołaj, Wigilia w obrzędzie istebniańskim, „ Z a r a n i e Śląskie", R . V , 1929, s. 231—235. Żywieckie zasięgi w y s t ę p o w a n i a „ d z i a d ó w " i „szlach­ c i c ó w " o m a w i a j ą B . Bazielichówna i St. Deptuszewski, art. „Szlachcice" i ,,dziady", w y d . cyt. s. 20. Zasięg w y s t ę p o w a n i a „ m i k o ł a i " nie jest d o k ł a d n i e opracowany. N i e g d y ś obejmo­ w a ł on Śląsk i Krakowskie. Obecnie znano są w wymienio­ nych trzech wsiach polskich, w Czechosłowacji * A . N i c o l l , op. c i t „ s. 99—100. s M . Bramer, O komedii dell'arte, (w) „ W galerii rene­ sansowej". Szkice literackie, Warszawa 1957, s. 160; C. L e w i , Chrystus zatrzymał się w Ebolii, Warszawa 1959. A.~Nico\\,W świecie arlekina,Wa,rsz&w&, 1667,s. 152-153 ' T a m ż e , s. 20. D o t y c z y to szczególnie wsi Jaworzynka, Istebna i K o n i a k ó w , pow. cieszyński, w t y m żywiecką część Konia­ kowa, należącą do 1954 r. do Kamesznicy, gdzie zostały przeprowadzone badania terenowo w latach 1970—1972. Zebrane m a t e r i a ł y znajdują się w archiwum I H K M P A N w Krakowie, K a t e d r y Etnografii Słowiańskiej U n i w . Ja­ giellońskiego w K r a k o w i e i K a t e d r y Etnografii Uniwersy­ t e t u we W r o c ł a w i u . » A . N i c o l l , Dzieje teatru, w y d . cyt., s. 102—103. 10 W g informacji U . D . z Jaworzynki, K . A . i J . J . z Istebnej oraz M . K . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowo w arch. K E S U J . W i e k uczestników tradycyjnych „ m i k o ł a i " , zwanych obecnie niekiedy „ s t a r s z y m i " , z a m k n i ę t y jest w granicach od 18 do 30 lat. Biorą w nich udział mężczyźni przeważnie nieżonaci. „ M i k o ł a j e " „ m ł o d s z e " , po 1945 r. odgrywani są w Boskidzie Śląskim przez chłopców w wieku od 12 do 18 lat. Analogicznie przedstawia się sytuacja pod względom wieku wśród realizatorów żywieckich „ d z i a d ó w " . Natomiast do „szlachciców" m o g ą należeć mężczyźni z a r ó w n o żonaci, j a k i nieżonaci, w wieku 19 do 30 lat. Liczba postaci należących do „szlachciców", w e d ł u g informacji zebranych w latach 1970—72, b y ł a określana liczbą siedem: „żołnierz", „ m a s o r " , „ g ó r a l " , „ Ż y d " , „ Ż y ­ d ó w k a " , „ s k r z y p e k " , „ h a r m o n i a " ; czasem dochodziła w „ m u z y c e " postać ósma — „bębenek". W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w T . W . i J . W . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . 2 3 6 8 1 1 1 2 1 3 I I . 10. P o s t a ć z „ d z i a d ó w " . Pietrzykowice, pow. Żywiec. 4 > A . Nicoll, W świecie Arlekina, w y d . oyt., 's T a m ż e , s. 36. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, „Szlachcice" i „dziady"..., w y d . cyt., s. 25. i ' Tamże. te W g informacji T . W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. K E S U J . C h a r a k t e r y s t y k ę postaci commedia dell'arte oparto na syntetycznych opracowaniach włoskiej komedii, co było koniecznością ze względu na t r u d n o ś ć dotarcia do oryginal­ nych spisanych t e k s t ó w commedia dell'arte. Zestawienie charakterystycznych postaci oparte na takich źródłach nie ma może pełnej wartości naukowej — jest jednak w s k a z ó w k ą możliwości p o r ó w n a w c z y c h . Рог. K . Miklaszewski, Komedia dell'arte czyli teatr komedian­ tów włoskich w XVI, XVII i XVIII w., Wroclaw 1961; A . Nicoll, W święcie Arlekina, w y d . cyt. Natomiast cha­ r a k t e r y s t y k ę postaci „szlachciców" oparto na obserwacjach i wvwiadach przeprowadzonych w terenie. M a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. I H K M P A N i K E S U J w Krakowie. Wielka Encyklopedia Powszechna, Warszawa 1969, t. 12, s. 882. A . N i c o l l , W świecie Arlekina, w y d . cyt., s. 153. H . Jurkowski, —Teatr lalek w dawnej Polsce, (w) „O d a w n y m dramacie i teatrze", W r o c ł a w 1971. T a m ż e , s. 32. J . Bolte, Das Danziger Theater im 16. und 17. Jahrhunderi, Hamburg-Leipzig 1895, s. 151. Chodzi tutaj o Matyjasza Śląskiego i Albortusy, k t ó r e znalazły odbicie w krakowskich „ p u c h e r o k a c h " . Por. Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 14—15; 322—224; K . Badecki, Polska komedia rybałtowska, Lwów 1931, s. 19; O. Kolberg, „ L u d " , t . 5, Krakowskie cz, 1, K r a k ó w 1871, s. 368. Poi'. M . Szyjkowski, Dzieje komedii polskiej w za­ rysie, K r a k ó w 1921, s. 1—2: „Źródło togo k o m i z m u leży w pokrewnych genetycznie widowiskach k a r n a w a ł o w y c h , k t ó r e w y t w o r z y ł y u nas o d r ę b n y rodzaj sztuk bachicznych granych w d n i zapustne sięgających X V I w. Mięsopust albo ..tragikomedia" wychodzi dopiero w 1622 г . " . ? J . K r z y ż a n o w s k i , Peregrynacja Maćkowa, Szkice z dziejów romansu staropolskiego, (w) Paralele. Studia po­ równawcze z pogranicza l i t e r a t u r y i folkloru, Warszawa 1961, s. 141—168. 1 6 l s 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 157 �2 S Grochowiska Szlacheckie, pow. żniński, w o j . p o z n a ń ­ skie, (w) B . Stelmachowska, Podhozioleh w obrzędowości zapustowej Polski Zachodniej, P o z n a ń 1933, s. 35. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit. Opieram się na wypowiedziach ustnych B . Bazielich i M . Gladysza z kwietnia 1972 r. Por.: W . Piwowarski, Religijność iviejska w warun­ kach urbanizacji, Warszawa 1971, s. 29—30. Por,: O. Baudouin do Courtenay Ehrenkreutzowa, Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1, Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, W i l n o 1929; M . Eliado,— Traktat o historii religii, Warszawa 1966. C. Baudouin de Courtenay Ehernkreutzowa, op. cit., s. 18---32. Por.: Bajka o Cyganie ze Śląska Opolskiego, kon­ kursowy zbiór najbardziej niezwykłych nonsensów, (w) J . Malinowski, Powieści ludu polskiego na Śląsku. „ M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archoologiczne i Etnograficzne", K r a k ó w 1900—1, s. 3—264; J . K r z y ż a n o w s k i , ,,0 kolendach nowo­ rocznych", (w) ~F. K o t u l a , Hej leluja, Warszawa 1970, s. 16— 17. W g informacji J. J „ M . K . i A . K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki i T. W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y terenowo Arch. K E S U J . B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit., s. 32; Słownik języka polskiego, Warszawa 1902, t . I I , s. 183. Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958, s. 54. T a m ż e , oraz: J . Ligęza, Śląska kultura ludowa, K a ­ towice 1948. J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia na margi­ nesie imprezy ,,Herody", „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X X V I 1971, nr 4, s. 217—230. Pierwotnie „ d e b l ó w " b y ł o od czterech do pięciu, w latach 1960—1972 liczba i c h wzrosła kosztem innych po­ staci i w r o k u 1971 osiągnęła ponad dziesięć w jednej grupie obrzędowej. N a podstawie informacji J . W . z Koniakowa, J . J . z Istebnej: M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . N a podstawie informacji J . J . z Istebnej. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . K . Miklaszewski, op. cit., s. 49; M . Bramer, op. cit., s. 167: „Arlekin w y r ó ż n i a się strojom bardziej obcisłym i zszytym z r ó ż n o r o d n y c h k a w a ł k ó w , co pierwotnie miało zapewne p o d k r e ś l a ć u b ó s t w o sługi i s k ą p s t w o jego pana, a n a s t ę p n i e uległo stylizacji". 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 38 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 I ] . 11. Jeździec z „ d z i a d ó w " , L a l i k i , pow. Żywiec. Tot. St. Deptuszewski. T T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a448dc8932bc6e42541763583c0546c.pdf 3e162f197bdf95e47dbbd4bedf8af963 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5152 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4780 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.451-482 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRONIKA WYCIĄG Z PROTOKÓŁU Z X X I I I W A L N E G O ZGROMADZE­ NIA POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO X X I I I W a l n e Zgromadzenie Polskiego T o w a r z y s t w a L u d o ­ z n a w c z e g o odbyło sie w K r a k o w i e w d n i a c h 9 i 10 k w i e t n i a 1948 roku w S e m i n a r i u m S o c j o l o g i i i E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u Jagiel­ lońskiego. Na zjeździe o b e c n i : prezes — prof, d r K. Moszyński, y - p r e z e s i : prof, d r .1. Czefcnmwsiki, fprof. d r E. F r a n k o w s k i , s e k r e ­ tarz g e n e r a l n y : prof, d r Л. Gajek, s k a r b n i k : p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z , członkowie Zarządu: prof, d r St. Byslroń, T D e l i m a t d r J K r a j e w s k a prof, d r К K o r a n v i dyr J 2 M a n n j ^ i e w i c z p of d r S. Nosek, d r M. Z n a m i c r o w ^ k a - P r u f f e r o w a , dr R. Reinfuss, doe da- T S e w e r y n dyr J Świeży r>ro4 d r L W V o v y m n v i e z H Z w o l a k i e w k - z - c z ł o n k o w i e -' p r o f d r W " A n t e n i e w i c z 'nrof d r F ' B u i a k p r o f di- T G r a b o w s k i p r o f dr" T M i l e w s k i ' orof d r к ' Ni-isch b r o f dr В * S t e l m a c h o w s k a doe d * E B u l a n d a T I L f dr S Ś/Lotka k s orof d r В R a d o m s k i d r G Ciołek d r Ś F i ¬ /ak d r G Frenkłowa d r w ' I l e i n o s z d r \ Jaworeźak dyr J K l i m a s z e w s k a d r ^ K r i t r ^ e b i a n k a nJ W F i s c h e n i СГ G a i I,™ ш и Н и mir M G ł a d w o w a d r M G h d y s z nXI If«™ X s m i К Piet k i e w i e т m <*r 7 Re n f n s s o l t n.ti i'«п1^^Лill!;!I?/^IST; M > у ^ ^ Г я S t z чк, П nSvmt^lOcf I I ^ m w t ^ . , T S rlvr F ^hUn nor I V S ^ w i n t E , Sopocko, 1 . VVvrobek. H . B i t t n e r . S ^ I i m d a m e n t d, W. \ ° W ^ n e ^ k T C i s t e r ^ a S ^ i I P b t a W Sio" V \ьГ™^ Medwe.ki teprczenlard W a l n e zgre,m:a.dze;nie oiwcmzvt prezes Oddziału K r a k o w s k i e g o , prof. Leopold W ę g r z y n o w i c z , który powitał w serdecznych sło­ w a c h gości oraz zgromadzonych członków -i o d e s ł a ł l i s t m i n i s t r a 2<>* �4Л2 Stefana Dybowskiego. Po u c z c z e n i u ipamicci z m a r i v c h w o s t a t n i m r o k u członków: p r o f , d r K a r o l a S t o j a n o w s k i e g o i p r o f , d r Jerzego K o w a l s k i e g o prz^Ktnmiał p i w a i obowiązki W a l n e g o Z g r o m a ­ dzenia, i odczytał porządek o b r a d . Z k o l e i * .prof, d r K . Moszyński wygłosił odczyt i , t v a u i r u r a c v i i i v «Ewolue,ionizm k r y t y c z n y i i a tle m c U K l e t n o l o g W c b (re/erai jest d r u k o w a n y w d z i a l e ' r o z p r a w w t o m i e 3 8 ) . Z k o l e i s e k r e t a r z g e n e r a l n y - p r o f . J . G a j e k złożył w v c z e r p u i a c e siwawozdatfiie ze s t a n u p r a c y T o w a r z y s t w a za r o k IM? rozstawiać k o l e i n o ' nastopuijare działy: a) b u d ż e t ó w , a m a c h którego o m ó w i ł również możliwości f i n a n s o w e T o w a ­ r z y s t w a ( b i l a n s za i-ok 1947 zamieszczony iest o s o b n o w d z i a l e s ó W o z d a ń ) b) w v d a w m i c z y c) m u t o w v d ) bibUotcccmv e) a r ć ii w a l ; П o S S n v W ranmchspraw w X w n i c z v c h •mówił d o r o b e k T c w z v s t w a W o o s K c i w v d a d a 37 I Ó ^ T L S U " i сГ «IV* « l S i \bterKłow F m o ' - "i * w W z w S K nr^miiiad «Pol4kim S a s m i i ' Ffao" ?lwS nSrS т^:ЛЗГГ l o w ^ E n b ^ nl iSń^-ditJScydl i ^ i n ^ j Ł j ^ y c b ^ c warchlw^TowSi zvstw -Й • Prace n a d k a ^ o g o w a n i e m biblioteki również posuwają się naprzód, wymagają o n e j e d n a k jeszcze dużego wysiłku w c e l u p r z y g o t o w a n i a katalogów r z e c z o w y c h . ' 4Tpu,rzadkowano również a r c h i w u m T o w a r z y s t w a , w którym z n a j d u j e sie Ó86 rękopisów l w o w s k i c h , z g r o m a d z o n y c h przez "śp. prof. A. F i s c h e r a oralz spuścizna ,po ś,p .prof. S. P o n i a t o w s k i m w iilości 100 teczek. W d a l s z y m ciągu swego s p r a w o z d a n i a s e k r e t a r z g e n e r a l n y oświadczył, że" p e w n e z a n i i o c e n i a T o w a r z y s t w a n i c doszły jeszcze <io s k u t k u , d o t w y to . P o l s k i e g o A t l a s u Przesiedleńczego* ' i « L u d o z n a w c v » . N a koniec, o m ó w i ł sprawę corocznego z w o ł y w a n i a W a l n e g o Zgrouuadzeuia. P o s p r a w o z d a n i u s e k r e t a r z a generalnego odbyła sic d y s k u s j a n a d o d c z y t o m i i m u n i r a c y j m i n , w której w y ­ p o w i a d a l i sie- p r o f . J Czekanówski p r o t K . Ślołyhwo, d y r . J . M a Hulewicz d r К I k J a n d a prof l i Frankowski p r o f ' j Gajek Mówcy .podkreślali zgodnie w y s o k i poziom o d c z y t u i obiektywizm w u j m o w a n i u prubfemów '' Z kolei d r M. Z r r a n i c a w ^ k a - P r u f f e r o w a zreferowała sprawę zorganizowania p a w i l o n u w m u z e u m w Rapperswilu. Po czym p r o f . E . F r a n k o w s k i wygłosił r e f e r a t n a t e m a t «Stan i *>otrzeby polskiej etnografii*. Po . r a m k n i e c i u szerokiej d y s k u s j i n a t e m a t r e f e r a t u p r o f . F r a n k o w s k i e g o cidczyUmo r e f e r a t nieobecnego n a z e b r a n i u p r o f . f . ,I i 1 .. j �453 .». K r z y ż a n o w s k i e p i . «Bajka l u d o w a j a k o w M I S Z wzajemności słowiańskiej >> (referat d m k o W i v w 38 t o m i e ) . ' W d r u g i m d n i u z j a z d u odbyły s i e s p r a w o z d a n i a O d d z i a ł ó w : K r a k o w s k i e g o , Poznańskiego, Toruńskiego, M s z a n y D o l n e j , W r o ­ cławskiego i L u b e l s k i e g o , p o c z y m zostało o d c z y t a n e s p r a w o z d a n i e РГ..1." d r L . H a l t e d z e w s p ó L p r a c y , z C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o ­ nale des A r t s et T r a d i t i o n s P o p u l a t e s . Następnie s k a r b n i k T o w a r z y s t w a p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z odczytał s p r a w o z d a n i e K o m i s j i R e w i z y j n e j oraz postawił w n i o s e k w i m i e n i u tej K o m i s j i o u d z i e l e n i e pełnego a b s o l u t o r i u m Zarzą­ d o w i . W łącznej d y s k u s j i n a d w s z y s t k i m i s p r a w o z d a n i a m i w n i o ­ sek K o m i s j i R e w i z y j n e j został całkowicie a p r o b o w a n y , p o d k r e ­ ślono również, że g o l p o d a r k a i p o l i t v k a f i n a n s o w a T o w a r z y s t w a jest b a r d z o oszczędna, c e l o w a i z a p o b i e g l i w a . * ' Po części s p r a w o z d a w c z e j d r A. K u t r z e b i a n k a wygłosiła r e ­ f e r a t : « U w a g i n a m a r g i n e s i e badań t e r e n o w y c h n a Z i e m i L u b u ­ s k i e j * , po c z v m d r R. Reinfuss złożył s p r a w o z d a n i e ze s t a n u b a ­ dań n a d . k u l t u r a m a t e r i a l n a Z i e m i K r a k o w s k i e j , połączone z p o ­ kazem niektórych przykładów z d o b n i c t w a l u d o w e g o . ' Przystępując d o u s t a l e n i a p r o g r a m u p r a c y n a r o k 1948 p o ­ stanowiono: •* 1) T o w a r z y s t w o będzie pracować w r o k u И)Ш w o p a r c i u 0 u s t a l o n y przez Zarząd p r e l i m i n a r z , w którym pozveja d o c h o ¬ dów w y n o s i p o n a d 6 m i l . , pozveja rozchodów około 3,999.000. a ) W p l a n i e w y d a w n i c z y m p r z e w i d z i a n o w y d a n i e 38 t o m u 1 p r z y g o t o w a n i e 39 t o m u «Lud'u»; b ) p r z y g o t o w a n i e i n d e k s u , który zostanie w y d a n y w 40 t o ­ mie . U i d u i ; ' * ' c ) w y d a n i e V I I i V I I I t o m u «Ргае i Materiałów E t n o g r a f i c z ­ nych..; ' d ) w y d a n i e П cz. «Ргае E t no l o g i c z n y c h * , z pracą p r o f . Т . Milewskiego .Rozmieszczenie języków* i Atlas języków; e) w y d a n i e I I t o m u «Ргае E t n o l o f i i e z n v c b 'z p r a c a prof. K l i n g e r a : '«W cho<lnio-europejskie rusałki i p o k r e w n e postaci d e ­ m o n o l o g i i l u d o w e j , a t r a d y c j e grecko-rzvmskie». oraz p r z y g o t o w a ­ nie tomów nastepm-ch z r o z p r a w a m i : W . S c h m i d t a . R T l m r n w a l d a , B. M a l i n o w s k i e g o , K. Moszyńskiego, W . A n t o n i e w i c z a , J . Czekanowskiego. .1. K u b a r e g o . S. K o r z y ń s k i e g o , J . K r z y ż a n o w ­ skiego. S P o s t a n o w i o n o również, o i l e M i n i s t e r s t w o K u l l u r v i Sztivki przeznaczy jakieś s u b w e n c j e n a rzecz P o l s k i e g o A t l a s u Strojów L u d o w y c h , przystąpić do w y d a n i a p i e r w s z y c h zeszytów. �455 454 L A N S BI POLSKIEGO O b r o t y za r o k 1947 1. K a s a 531.991,70 536.585,50 2. D o t a c j e I . 1,010.000,— 3. D o t a c j e I I . i 195,— 23.050,- I ! 109.878,— 109.878,— G. I>. K. 0 . 192.262, - 470.936,— 21.320.— 7. N . В. P. 2,Ш.168,87 2,219.777,55 628.691,32 120.860,19 38 301,80 82.558,69 81.000,- 2,571.851,50 84.000.— 5. S p r z e d a ż wydawnictw 8. A d m i n i s t r a c j a 9. 1». Personalia Wydawnictwa 11. Kowsty 1,170 301,25 1,132.707,80 12. P a p i e r 183.150,(50 228.781,19 :w;i.52i, 119.510. 11. l ' . Л. K. 217.702,10 l i i . Ruchomości 17. Dłużnicy i 1S. K o m i s j a wierzyciele Religiozn. 22.720,- 21. 1,509.800,— 22.859,— 22.859,— 21.320.— i i i 82.558,69 0.230,- (59.515 — 53.974,— 254.360,11 09 515.— [ 20.135,— 20.135,- i 53.974,— 2,412 209.02 13,012.122,88 13,012.122,88 ! | 5,735.240,27 5,105.099,18 i 2,753.489,56 2,7X1489,50 5,105.099.18 3.328 039Лк5 •ł 3,323.039,65 1 i J L u b l i n , d n i a 1 s t y c z n i a 1948 i 37.593,15 i 5,735.240,27 2,112.209,02 2,458.460.— 37.593,45 951,390,12 195.030.40 Lli74.018.50 2.458.400.- 951.390,12 : 153.981,- • 53.974,- 2,158.480, 84.000,— 153.981, - 75.745,- Antycypacje 22. S t r a t y i z y s k i 1,010.000,— 1,509 800,— 195.030,10 1,074.018,50 137,427,- Nadwyżka 1,010.000,¬ 251 . Ж , 11 73.455,- 157.562, wyników 028.091,32 2.112 209,02 gotowe Bilans Niedobór 780.384,1)5 1,717.473,50 19. K a p i t a ł 20. W y d a w n i c t w a Saldo inwentarza • 780.381.- 1.4. N a u k o w e 15. B i b l i o t e k a według i : 1,794.400,85 wydiUMiiczc R O K 1948 1.593,80 ' 1 6.000,- 4. Składki głównej S a l d o księgi 1.593,80 ZA LUDOZNAWCZEGO TOWARZYSTWA K s i ę g o w y : Edward Skarbnik: ini. Henryk Michna (—) Zamorowski �INWENTARZ POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO na dzień 1. I. 1948 r . A k t y w a : K a s a : pozostałość gotówki P. K. O. pozostałość 1.593,80 zł na rachunku • N . В. V. pozostałość n a r a c h u n k u A n t y c y p a c j e przedpłaty Papier, remanent Biblioteka, remanent Ruchomości, w g ksiąg wg 028.091,32 » 37.593,45 „ 254.360,11 » » (39.515,— » 20.135,- » wykazu g oto w e - 1,674.018,50 wykazu Dłużnicy, naifeżiiości W v-dawnic t w a gotówką papieru 21.320,-- I 2,458.100,— •> 5,105.099.18 7.1 «1 'u P a s у w a: Kapitał 2,112.209,02 zl Porównanie: •Ste­ Aktywa 5,105,699,18 d 1 'asy w a 2,412.209,62 Nadwyżka л 2.753.4«9,56 zl L u b l i n , d n i a 1 s t y c z n i a 19-18 r. Księgowy: Edward S k a r b n i k : in:. Henryk Miclina {—> Zamorowski rn �457 W dziale prac b a d a w c z o - n a u k o w y c h postanowiono: a ) ukończyć ' k a r t o t e k i osobowe i s e k c y j n e P. A. E., b ) gromadzić materiał b i b l i o g r a f i c z n y , r.) opracować instrukcję do A t l a s u P o l s k i c h Strojów L u d o ­ wych, d ) opracować i n s t r u k c j e do i n d e k s o w a n i a e t n o g r a f i c z n y c h , puhlikacyj, e) zorganizować p r z y p o m o c v Naczelnej D y r e k c j i Muzeów C e n t r a l n y K a t a l o g Zbiorów E t n o g r a f i c z n y c h , f ) utrzymać współpracę z С. I . A. P.. g) p r z v s l a p i c do o p r a c o w a n i a i n s t r u k c j i d l a m o n o g r a f i i r e ­ gionalnych." Po p r z e d y s k u t o w a n i u wniosków odnoszących sie. d o s p r a w : zwoływania W a l n e g o Zgromadzenia, p r o j e k t u z m i a n y nazwy T o ­ w a r d s I w a , f o r m a t u « L u d u » , d o k o o p t o w a n i a 'Л członków do Z a ­ rządu, prof, d r S. N o s k a , p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z a , w i z . J . Ś w i e ­ żego, n a d a n i a członkowstwa h o n o r o w e g o prof. F . B u j a k o w i , L . W ę g r z y n o w i c z o w i i L . Popiołkowi, a następnie, zaproszenie spe­ cjalistów poszczególnych działów k u l t u r y , którzy p r z y g o t o w a l i b y o d p o w i e d n i e a n k i e t y d l a g r o m a d z e n i a materiału w czasie f e r i i l e t n i c h , badań n a M a z u r a c h , W a r m i i i P o m o r z u , wygłosił referat doc, d r T a d e u s z S e w e r y n p t . «Znaezenie gestu o b y c z a j o w e g o . . W zakończeniu z j a z d u prezes — p r o f . К. Moszyński w y r a ­ z i ! w i m i e n i u z e b r a n y c h u z n a n i e d l a i n t e n s y w n e j działalności' se­ k r e t a r z a generalnego i W y d z i a ł u w y k o n a w c z e g o ; złożono też p o ­ dziękowanie Oddziałowi K r a k o w s k i e m u za prace n a d z o r g a n i z o ­ w a n i e m X X I I I W a l n e g o Zgromadzenia Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego. T. D. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU K R A K O W ­ SKIEGO POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO Oddział k r a k o w s k i P T I . ukonstytuował sie n a z e b r a n i u w d n i u 15. 111. 1947 r . wybierając Zarząd w składzie następują­ c y m : prezes p r o f . L . W ę g r z y n o w i c z , zastępca prezesa prof, d r К.. D o b r o w o l s k i , członkowie Zarządu: M . Gładyszowa, J . K l i m a s z e w ­ ska, A . K u l r z e h i a n k a . T . S e w e r y n , J . S p y t k o w s k i . W następnych miesiącach d o k o o p t o w a n o do Zarządu p p . Z D o m a n i e w s k a ' Z. W e n z i ó w n ę i S l . R r o n i e z a . Członków l i c z v oddział 54. P o n a d t o dzięki osobie nrezesa zasłużonego działacza n a n o l u r u c h u k r a ­ j o z n a w c z e g o ndodKiez'y. oraz' dzięki p. Z. D o m a n i e w s k i e j n a w i a - �•158 zano seislv k o n t a k t z k r a k o w s k a młodzieżą g i m n a z j a l n a , która brała tłumny udział w e w s z y s t k i c h o r g a n i z o w a n y c h przez 'oddział i m p r e z a c h . W s t o s u n k o w o m n i e j s z y m s t o p n i u brała w n i c h udział młodzież a k a d e m i c k a , rekrutująca'się przeważnie spośród geogra­ fów, polonistów, p r c h i s l o r v k o w i oczywiście n i e l i c z n y c h etno­ grafów. Podejmując, pracę w środowisku k r a k o w s k i m po długiej, więcej niż w o j e n n e j p r z e r w i e (rozpoczęliśmy j a c y k l e m odczytów p o p u l a r n o - n a u k o w y c h : poświeconych z a g a d n i e n i o m s z t u k i l u d o w e j (doc. T . S e w e r y n ) , obrzędom d o r o c z n y m (dr .1. K l i n u w z e w ska), l i r y c e chłopskiej ( d r ,1. S p y t k o w s k i ) , b a d a n i o m n a d k u l t u r a z i e m i . k r a k o w s k i e j ( d r R. R e i n f u i s ) , j a k również nawiązaniom .po­ między e t n o g r a f i a a p r e h i s t o r i a A l . Trzepaczówna) i a n t r o p o l o ­ gia' (doc. E . StołYhwo). A. K o w a l s k a opowiadała o wrażeniach z p o b y t u u I n d i a n S z i p i b o , dr M . Romankówna referowała poglądy i prace O r z e s z k o w e ! nr of St P i » o ń mówił o własnych w s p o ­ m n i e n i a c h w i e j s k i c h . ' N a p r z e s t r z e n i 1"/.. r o k u odbyło sie 12 o d c z v l o w p r z y przeciętnej f r e k w e n c j i ok. 50 osób. Z n a c z n i e większa' f r e k w e n c j a cieszyły sie w y c i e c z k i , których było 7 w najbliższe okolice K r a k o w a ( R r o n o w i c e , Z i e l o n k i , D ę b n i k . D u b i e , P a e z o l t o w i c e . Giebułtów, T y n i e c ) o d b y t y c h p o d k i e i n n k i e m etnografów k r a k o w s k i c h , oraz* wspólne z w i e d z e n i e w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e i objaśnianej przez doc T . S e w e r y n a Duże p o w o d z e n i a miała również p o r a d n i a n a u k o w a e t n o g r a f i c z n a p r o U d / o n a przez d r J K l i m a s z e w s k a K o r z y s t a l i z n i e j p r o f e s o r o ­ w i , i u c z n i o w i e szkół k r a k o w s k i c h i z a m i e j s c o w y c h (Miechów. R y b n i k i i.). ' N i e podejmując w o m a w i a n y m okresie większych p r a c b a ­ d a w c z y c h Zarząd oddziału .krakowskiego dołączy! sie do p r o j e k t o w a n e i przez centralę F P L p r a c y n a d .Polskim Atłasem E l n o g r a f i r z m m . .luż w okresie o r g a n i z a c y j n y m oddziału wziął udział przez s w y c h członków w z o r g a n i z o w a n i u w l u t y m 19-17 w K r a ­ k o w i e k o n f e r e n c j i poświęconej m e t o d z i e i w y t y c z n y m tej p r a c y Rozeslano następnie w teren z i e m i . k r a k o w s k i e j ' o p r a c o w a n y przez d,r K l i m a s z e w s k a i w y d r u k o w a n y w o p a r c i u o l O r l i L o t » k w e s t i o ­ n a r i u s z dotyczący z w y c z a j ó w w i o s e n n y c h i także i w t y m celu b y otrzymać d a n e o r i e n t a c y j n e co' do -możliwości p o z y s k a n i a na t y m terenie korespondentów d l a a t l a s u W lecie 1048 przystąpiono na polecenie R e d a k c j i A t l a s u do z b i e r m h odpowiedzi'^kwe­ stionariusze A t l a s u poświęcone z b i e r a c t w u . " Ъ - 1 j ! Щ -' ? 1 i Г - •• > „ SL ^ 1 W k w i e t n i u 1918 r . oddział k r a k o w s k i wziął udział w o r g a n i z a c j i odbvw.ajace.go sic w K r a k o w i e X X I I I W a l n e g o Zgromadzęn i n P T L . W d n i u 12 października teeoż r o k u o d b v b s i e W a l n e Z e - W **; �459 branie Oddziału, na .którym uchwalono wyrazić serdeczne podzię­ k o w a n i e ustępującemu n a .skutek c h o r o b y " p r e z e s o w i , którego n i e pożyta e n e r g i a i niesłabnący izapał d o p r a c y l u d o - i k r a j o z n a w c z e j był" w z o r e m d l a nas w s z y s t k i c h młodszych. Prezesem Oddziału na okres następny w v b r a i i y został prof. К. Moszyński. A. Kui SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU POLSKIEGO T - W A Z N A W C Z E G O W L U B L I N I E 1917 R LUDO­ Oddział l i c z y 22 członków. Posiedzeń Zarządu Oddziału bvlo 1 - posiedzeń P r e z y d i u m 3 i j e d n o posiedzenie z z a p r o s z o n y m i .gośćmi. R a z e m 8 posiedzeń. Realizacja p l a n u p r a c y . Zorganizowano Komisje badań n a d religijnością pod k i e r u n k i e m p r o f , d r l ^ o n a H a l b a n a oraz K o m i s j e z w y c z a j ó w p r a w n y c h p o d k i e p u n k i e m prof, d r J . M a z u r k i e w i c z a D o p r a c t e r e n o w y c h zaliczyć należy w y j a z d y a s y ­ stenta T a d e u s z a Dełimala do ośrodków g a r n c a r s k i c h ' l u b e l s k i c h . W p o w . puławskim przeprowadził studia nad b u d o w n i c t w e m drzewnym Z o f i a M a l e w s k a zajęła sie z b a d a n i e m k o l e k c j i .gorsetów b i ł ­ g o r a j s k i c h ж zbiorów Józefa B r a n d t a , znajdujących się w M u ­ z e u m L u b . , a d l a uzupełnienia studiów wyjeżdżała do K r a k o w a i w biłgorajskie. P. H e n r y k Z w o l u k i e w i e z przeprowadził w b i b l i o t e k a c h l u ­ b e l s k i c h p o s z u k i w a n i a materiałów do o p r a c o w a n i a b i b l i o g r a f i i etnograficznej. Oddział'wysiał ankietę «Zwyczaje Bożego N a r o d z e n i a * oraz a n k i e t y .-Miejsca o d p u s t o w e . . O t r z y m a n o dotąd 400 o d p o w i e d z i . O p r a c o w a n o a n k i e t o dotycząca r o l i k o b i e t y w p r a w i e . Oddział b r a l udział w urządzeniu w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e j M u z e u m L u ­ belskiego w r a m a c h F e s t i w a l u S z t u k i w m a j u 1947 r . W у g 1 o s z o n o r e f e r a t v i o d с i v t v. Prof, d r Józef Gajek wygłosi! referat «Zagadnienie m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n e j L u b e l s z c z y z n y * . O h . H e n r y k Z w o l a k i e w i c z «Stan badań e t n o g r a ­ ficznych w w o j e w . l u b e l s k i m . . 'Publikacje o . g ł o s z o n e . Dr Mircrdawa Zakrzewska ogłosiła d r u k i e m «.Rrocesv i . c z a I T W L u b l i n i e , z X V I — X V I I I w . w V I łomie Prac i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h i w odbitce, n a ­ kładem P. T - w a L u d o z n a w c z e g o w L u b l i n i e ' 1 9 1 7 r. A s y s t e n t T a ­ deusz D e l i r n a l "Materiały do b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w p o w . p u ­ ławskim*, w y d a n e j a k w vżej. Z o f i a M a l e w s k a « Z i n w e n t a r z y m u : �460 zealnvch Muzeum Lubelskiego., z ilustracjami H . Zwolakiewicza wydane j a k wyżej. P r a c e w d r u k u . H e n r y k a Z w o l a k i e w i c z a «Stan badań e t n o g r a f i c z n y c h wojew. l u b e l s k i e g o . , w y d a n e przez T o w . P r z y j a ­ ciół N a u k w L u b l i n i e . Prace przygotowane d o d r u к u . Asystent Tadeusz D e l i m a t «Ceramik a l u b e l s k a * , — J a n u s z Świeży «Czepki t i u l o w e lubelskie., — H e n r y k Zwolakicwiez " B i b l i o g r a f i a etnograficzna wojew. lubelskiego.; Prace zamierzone. Dalsze p r o w a d z e n i e badań t e r e ­ n o w y c h w związku z " M o n o g r a f i a L u b e l s z c z y z n y . . Oprócz n o r m a l n y c h prac b a d a w c z y c h Zarząd Oddziału p o ­ stanowił wprowadzić' dział o d c z y t o w y ' i d y s k u s y j n y d l a z a p r o ­ szonych gości. ' O d с z v l v d l a p u b l i с z n o ś с i ( p r o j e k t ) . 1) .Cele i z a ­ d a n i a e t n o l o g i i . , wygłosi p r o f , d r J . Gajek, 2 ) «Socjologia a e t n o ­ g r a f i a . , w v g f o s i - p r o L d r J . Gajek, 3) « P r a w o z w y c z a j o w e a p r a w o pisane». wygłosi p r o f , d r L . H a m a n , 4) «Slan ' i p o t r z e b y badań p r e h i s t o r y c z n y c h w Lubelszczyźnie., wygłosi prof, d r St. Nosek, f>) - R u b i k e t n o g r a f i c z n a n a Lubelszczyźnie.. wygłosi asystent T . D e l i m a t , G) « ś l a d y ludożcrstwa w w y k o p a l i s k a c h z L u b e l s z c z y ­ z n y * w v s l o s i d r t R o a a l s k i 7^1 « Т У О У sfroiów l u d o w y c h oróba regionalizacji,, w y k o s i Janusz świeży 8 ) ^Przemysł łutlowy w L u b e l s z c w ż ń i c . ; wygłosi H . Z w o l a k i e w k z . W d a l s z y m ciągu p r z e w i d u j e sie posiedzenia n a u k o w e człon­ ków i o m a w i a n i e - l i t e r a t u r y f a c h o w e j . Na zakończenie s p r a w o z d a n i a Zarząd Oddziału p o c z u w a sie do miłego obowiązku złożenia serdecznego podziękowania p r o f , d r Józefowi G a j k o w i i p r o f , d r L e o n o w i H a l b a n o w i za • t r o s k l i w e i n t e r e s o w a n i e sie p r a c a m i Oddziału. J V i n u s r Świeży SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU POLSKIEGO TOW. ZNAWCZEGO W MSZANIE DOLNEJ LUDO­ Oddział T o w . L u d o z n a w c z e g o w M s z a n i e D o l n e j został u t w o r z o n y z K o l a T o w . L u d . n a p o d s t a w i e upoważnienia przez Zarząd Główny w L u b l i n i e . P i e r w s z e W a l n e Z e b r a n i e Oddziału odbyło sie d n i a 1 l u t e g o 1947 г.. które wyłoniło Zarząd i пактеślilo ogólny p l a n p r a c y . Praca członków Oddziału polegała n a g r o m a d z e n i u materiału do a n k i e t nadsyłanych przez Zarząd Glów n y . N a d t o prezes Oddziału d v r . S. Fl'izak' wygłosi! d n i a 3 1 . I I I . r ! . "• 7* : "' I f \ i �461 1947 r. odczyt w D o m u L u d o w y m w M s z a n i e D . p t . « Z przeszło­ ści M s z a n y D o l n e j i okolicy.., a 2. I I 1918 r. w g i m n a z j u m w M s z a ­ nie D. o d c z y t d l a publiczności i uczniów p t . « J * z e m f e n v w k u l ­ t u r z e m a t e r i a l n e j o k o l i c z n e g o l u d u o d 1800 г.». P o n a d t o prezes Oddziału ogłosił' w p r a s i e artykuł «Złoto górskie — w a l u t a r e ­ gionalna.. Oddział liczył 19 członków. Roczna wkładka członkowska wynosiła 120 z l . W a l n e Z g r o m a d z e n i e wybrało Zarząd w t y m s a ­ m y m składzie. W m i e j s c e zmarłego k s . W ł a d y s ł a w a M a g i e r y w y ­ brało W a l n e Z g r o m a d z e n i e w i c e p r e z e s e m p r o f . A n t o n i e g o IJoczalskiego. Poza t y m .pozostał Zarząd w t y m s a m y m składzie. 7 ' SPRAWOZDANIE Sebastian ODDZIAŁU POZNAŃSKIEGO ZNAWCZEGO Flkak P. T . LUDO­ W r o k u s p r a w o z d a w c z y m Oddział Poznański P. T . L . liczył '20 członków. Siedziba Oddziału jest I n s t y t u t E t n o l o g i i U . P. O d ­ dział Poznański zawarł p o r o z u m i e n i e z P. T . G e o g r a f i c z n y m o d ­ nośnie wspólnych posiedzeń, w r a z i e g d y b y referat, którego bądź y. Oddziałów miał znaczenie d l a o b u T o w a r z y s t w . Z e b r a n i a T o w a r z y s t w a o d b y w a ł y sie w soboty o godz. 18. Zostały wygłoszone następujące o d c z y t y : ' 1. Prof, d r W i t o l d K l i n g e r , a V s c h o d n i o - e u r o p e j s k i e rusałki i pokrewne postaci d e m o n o l o g i i l u d o w e j , a tradycje g r e c k o - r z y m ­ skie*. 2. Prof, d r E . F r a n k o w s k i . .Twórczość l u d o w a w Związku Radzieckim.. ;:. M g r T a d e u s z W r ó b l e w s k i , «Kosmogonia ludów p i e r w o t ­ nych:.. 1. D r M a r i a F r a n k o w s k a , . P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y i jego problemy... а. M g r W a n d a W c p n i k ó w n a , - W i e ś K o s z a r y w p a w . l i m a ­ nowskim... б. Prof, d r E . F r a n k o w s k i , . T e c h n i k a s i a t k o w a w k u l t u r z e ludów słowiańskich i jej przeobrażenia n a świecie... 7. Prof, d r E. F r a n k o w s k i , . T e c h n i k a odlewów b r a z o w v e h n a w o s k t r a c o n y w k u l t u r z e ludów... W a l n e Z e b r a n i e Oddziału odbyło sie d n i a 15 m a r c a 1948 r . przy u d z i a l e 18 członków. E. Frankowski �462 S P R A W O Z D A N I E Z DZIAŁALNOŚCI T O W A R Z Y S T W A ZNAWCZEGO W TORUNIU za okres ort 18. I I I . 1947 r. do 1. I V . 1948 r . LUDO­ Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w T o r u n i u , założone d n . 18. I I I . 1947 г., c z y l i istniejące d o p i e r o r o k , l i c z y 50 członków, w l v i n 11 osób stanowią n a u c z y c i e l e Siedziba T o w a r z y s t w a jest Dział E t n o g r a f i c z n y M u z e u m M i e j s k i e g o w T o r u n i u . " Obecny skład Zarządu: prezes — p r o r e k t o r prof, d r K a r o l K o r a n v i , w . prezes — p r o f , d r Bożena S t e l m a c h o w s k a , sekretarz I — cfc M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a , sekretarz I I — M a r i a Polakiewiczówna, s k a r b n i k — B o n i f a c y Z i e l o n k a ; członkowie Z a rządu: p r o f , d r .łan Zabłocki, red. Mieczysław Dereżyński; K o r n i sia R e w i z v i n a : p r o f . Józef Błoński nacz. Józef A r k u s z e w s k i d r Stefan H r a b e c . Z e b r a i i i a n a u k o w c. W okresie s p r a w o z d a w c z y m o d ­ były sie 2 posiedzenia Zarządu oraz 4 z e b r a n i a o c h a r a k t e r z e n a u ­ k o w y m . D n . 20. V I . 1947 r. d r M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a wygłosiła referat p t . « L u d o z n a w s ł w o w S z w a j c a r i i " . D n . 10. I I . 1948 r. o d b v ) się. odczyt p. Heleny P i s k o r s k i e j p t . « W i e ś p o m o r ­ ska w X V I I I w.» i ^Bartnictwo'toruńskie,. D n . 2. I I I . 1948 r. • p A n n a L u d w i k a Czernv w v g l o s i l a odczvt p t «Sen nocy l e t n i e j j a k o l u d o w e m i s t e r i u m tancczne». D n . 16. I I I 1948 r . odbył się. o d c z y i П I Pod«óreozneso n i «Zao*trowierze na tle z w y r z a i ó w i 'obyczajów... ' ' ' ' t _! i •' i * I ' J Prace or g a n iz а су j n с i l e r e n o w o - m u z e a l n e. Z u c h w a l o n y c h -kilku sekcji, j e d y n i e p o d k i e r u n k i e m p. K o n r a d a S m i e m i a k a powstała Se.kc.ja. M u z y k i L u d o w e j i Tańca. L i c z y o n a 1Л osób, w l v m n o w y c h członków 7-. W p r o w a ­ d z o n e j przez n i a p r a c y b a d a w c z e j n a terenie K u j a w brał udział K . S n i i e r n i a k . -B. Z i e l o n k a i Chełmiński. Z a n o t o w a n o 120 m e l o d v j i zapisano 120 tekstów oraz z zasiłku K u r a t o r i u m Okręgu S z k o l ­ nego P o m o r s k i e g o w y d r u k o w a n o odnośne k a r t o t e k i ("Kartv p i e śni) Sekcja ta nawiązała b l i s k i k o n t a k t z d y r . M . S o b i e s k i m , z I n ­ s t y t u t e m B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j (Sekcją M u z y c z n a w P o z n a n i u ) . Z inicjatywy Adama Krzemienia w Liceum Budowlanym w T o r u n i u została zapoczątkowana praca o charakterze l u d o z n a w ­ c z y m w organizującym sie kole w starszych k l a s a c h l i c e a l n y c h Została l a m p r z e p r o w a d z o n a odnośna a n k i e t a oraz d n . 7 l u t e g o 1948 . odbył sie wykład dr M a r i i Z n a m i e r o w s k i e i -Prufferowe i p t . . W a r t o ś ć b u d o w n i c t w a l u d o w e g o i jego ochrona... W Kole tvm projektowane są terenowe prace młodzieży s z k o l n e j , dotyczące z a - " *' r . ;,, L �p b v t k o w c g o b u d o w n i c t w a l u d o w e g o oraz z b i e r a n i a materiałów m u ­ zealnych. W okresie s p r a w o z d a w c z y m k u r a t o r d r Czesław S k o p o w s k i przyczynił sie w y d a t n i e do p o d n i e s i e n i a p r a c l u d o z n a w c z y c h , udzielając zasiłku Działowi E t n o g r a f i c z n e m u na w y d r u k o w a n i e p o r a d n i k a terenowego oraz drukując w D z i e n n i k u Urzędowym K u r a t o r i u m w e z w a n i e do n a u c z y c i e l s t w a . Należy też podkreślić o g r o m n e usługi, j a k i e oddają Działowi E t n o g r a f i c z n e m u M u z e u m w T o r u n i u niektórzy członkowie t o ­ ruńskiego Oddziału ТОЛУ. L u d o z n a w c z e g o . N p . d y r . L e o n Szestak o w s k i , które n i c t y l k o dostarczał i n f o r m a c j i o z a b y t k a c h l u d o ­ w y c h w terenie, lecz s a m składał l i c z n e d a r y i d e p o z y t y , a n a d t o dzięki jego p o m o c y u z y s k a n o a u t o ciężarowe w c e l u p V z e w i c z i c n i a do M u z e u m k o l a ' g a r n c a r s k i e g o , ław i żaren g a r n c a r s k i c h z D o b r z y n i a n a d Drwęca, dostarczenie szeregu przedmiotów z za^ k r e s u r o l n i c t w a transportu i k o m u n i k a c j i oraz p s z c z e l n i c t w a ( i m cenna i r z a d k a barć z Borów T u c h o l s k i c h ) . B. Z i e l o n k a gromadził m e l o d i e nieśni l u d o w y c h z t e r e n u K u j a w - i dostarczał" l i c z n y c h i c e n n y c h obiektów m u z e a l n y c h z z a k r e s u w i e l u d z i e d z i n k u l ­ tury ludowej. P r o f . J a n Zabłocki ofiarował .cenne książki z z a k r e s u r o l n i ­ c t w a , u n a d t o zbierał n a z w y d l a M u z e u m roślin używanych w lecznictwie l u d o w y m w o j . pomorskiego. Wojciech Gajdus z N a W T V pomagał w g r o m a d z e n i u zbiorów d l a M u z e u m , szczególnie z z a k r e s u obrzędowości l u d o w e j . W o b e c ustąpienia z prezesury Zarządu Oddziału ob. k u r a ­ tora d r Czesława S k o p i o w s k i e g o ' u c h w a l o n o jednogłośnie nastę­ pujący w n i o s e k : «Zgromadzeni na W a l n y m Z e b r a n i u T o w a r z y ­ s t w a L u d o z n a w c z e g o Oddział w T o r u n i u członkowie T o w a r z y s t w a stwierdzają z żalem ustąpienie z prezesury ob. k u r a t o r a d r Cze­ sława S k o p o w s k i e g o i składają gorące podziękowanie za wydatną i serdeczna pomoc w p r a c y ' i wyrażają n a d z i e j e , że ob. K u r a t o r zechce j a k o członek T o w a r z y s t w a n a d a l współpracować i udzielać swej cennej p o m o c y i r a d y » . -" I 4 д Propaganda 1 u d o z n a w s t w a. T o w a r z y s t w o Ludo­ znawcze w r a z z Działem E t n o g r a f i c z n y m M u z e u m Miejskiego w T o r u n i u d w u k r o t n i e zwracało sie w «Glosie P o m o r z a * do s p o leczeństwa z a p e l e m w s p r a w i e p o m o c y w g r o m a d z e n i u zabytków, związanych z obrzędami W i e l k a n o c y i Bożego N a r o d z e n i a , ' Ariele 1e pozostały całkowicie bez echa w b r e w t e m u . co g ł o ­ siły p i s m a w a r s z a w s k i e o d a r a c h , l i c z n i e napływających do M u z e u m M i e j s k i e g o w T o r u n i u j a k o r e a k c j a n a apele w p r a s i e . �404 T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e p r a g n i e prowadzić badania t e r e ­ n o w e i w t y i n c e l u r o b i s t a r a n i a o u z y s k a n i e zasiłków n a p o k r y ­ cie kosztów l o k o m o c j i , zorganizowanie* b i b l i o t e k i etc. Należy podkreślić, że Oddział Toruński T o w a r z y s t w a p r a ­ c u j e w b l i s k i m k o n t a k c i e z Działem E t n o g r a f i c z n y m M u z e u m Miejskiego w T o r u n i u . O s t a n i o -uchwalono niektóre posiedzenia odbywać wspólnie z Towarzystwem Geograficznym. M. Priifferowa ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA W SZWAJCARII W L A T A C H 1930—1947 Siedmioletnia izolacja, orazu częściowa zaś później zupełna, w j a k i e j znalazła się S z w a j c a r i a podczas o s t a t n i e j w o j n y , w p ł y ­ nęła niemało n a rozwój e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i tegoż k r a j u . Z w y ­ b u c h e m w o j n y została p r z e r w a n a n a r a z i e łączność tvlko z k r a ­ j a m i europejskimi, objętymi pożarem w o j n y , później także i z z a ­ m o r s k i m i , powodując p r a w i e zupełny zastój w p r z v p l v w i e m a t e ­ r i a ł ó w e t n o g r a f i o z n y c h z t y c h .krajów. N a t o m i a s t udało się e t n o ­ l o g o m s z w a j c a r s k i m bawiącym w c h w i l i w y b u c h u w o j n y w k r a ­ j a c h z a m o r s k i c h jeszcze wrócić n a czas do k r a j u z b o g a t y m i z b i o ­ rami. ' ' ' ' i z o l a c j a częściowa względnie zupełna skierowała zaintereso­ w a n i e etnologów i etnografów s z w a j c a r s k i c h n a j p i e r w k u f o l k l o ­ r o w i ludów e u r o p e j s k i c h , jeszcze w ó w c z a s n i e wciągniętych w za­ wieruchę w o j e n n a . S t a n t e n j e d n a k trwał z b v l krótko,' b y mógł wydać n a m a c a l n i e p o z y t y w n e w y n i k i . Z w y p o w i e d z e n i e m w o j n y przez W ł o c h y F r a n c j i ' S z w a j c a r i a znalazła'sie w zupełnej i z o l a ­ c j i , trwającej p r a w i e aż do końca 1945 r o k u . R o k 1946 przyniósł znaczne rozluźnienie tejże i z o l a c j i skutkiem t w o liczniejsze g r u p y m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h i p r o e s t a n r k i r h korzystając z u l " d e w i z o w W n i- p a s z p o r t o w y c h wyjechały do m i s v j p r z e d - w s z y s t ­ k i m do k o l o n i i f r a n c u s k i c h w A f r y c e ale i młody ч przedsiębior­ czy e t n o g r a f z N W h a t e ! p r o f d r Jean Gabue odbył już d w i e krót­ sze w M o r a w v n a u k o w e s a m o l o t e m do T u a r e - ó w L i nu w A f r y c e oółnoćriei i d z i e z e b e d ^ k a z n y m a w i a ł e t m S d i c z ^ i y Mimo w s z y s t k o кЬтю1у ^ w a ż n i e w S e i h c z n eisz^ morskich coJednak hlmnbco n V o r i e Я l ^ e d t y n i e ta ™ n i n S n w f e n ^ р ^ ш ч о ч у Т Ж e wnłvwa z M d �-№Г> n i o n a rozwój e t n o l o g i i . etnografii i l u d o z n a w s t w a j a k w y n i k a z następujących wywodów. szwajcarskiego, I. P o d r ó ż e i w y p r a w y n a u k o w e d o k r a j ó w p o ­ zaeuropejskich. N a j n i e k o r z v s t n i e j s i e d m i o l e t n i a i z o l a c j a w p l v n e l a n a prace i b a d a n i a n a u k o w e , wymagające bezpośredniegoГI ciągłego k o n ­ taktu i porozumienia z uczonymi i instytucjami n a u k o w y m i i n ­ n y c h krajów. Nastąpił p r a w i e zupełny zastój we w y m i a n i e czaso­ p i s m n a u k o w y c h z i n n y m i krajami,'które podczas" w o j n y z a w i e ­ siły zupełnie l u b częściowo w y d a w a n i e s w y c h periodyków- z w i e ­ dzanie mu/eów przez gości z a g r a n i c z n y c h osiągnęło na'iniaszy s t a n ; międzynarodowa w y m i a n a i współpraca w ctziedzinic e t n o ­ l o g i i i e t n o g r a f i i przestała w t v m czasie p r a w i e istnieć Podobny los spotkał w y p r a w y do krajów z a m o r s k i c h w celach n a u k o w y c h M i m o to w t v m okresie p r z e p r o w a d z i l i w v p r a w v n a u k o w e nastę­ pujący b a d a n e szwa j V a i i y : ' * ' P i D r P. W i . - U zwiedził K a s z m i r , T y b e t i I n d i e , gdzie szcze­ gólne b a d a n i a przeprowadził n a d szczepem Naga. Bogate * z b i o r y przesiał d l a m u z e u m w B a z y l e i . Tenże badacz odbvł w r. 1941 p o ­ dróż do A m e r y k i Południowej, a w 1942 r. prowadził b a d a n i a naukowe na W i e l k i c h A n t y l a c h . H . E. K a u f m a n n o d b v l wyprawę d o I n d i i , g d z i e s p e c j a l ­ ne b a d a n i a poświecił szczepowi N a g a ; cenne i l i c z n e zbiory e t n o ­ g r a f i c z n e tegoż szczepu przekazał m u z e u m w B a z y l e i . H o d e'] K r . zwiedził w celach n a u k o w y c h A m e r y k a Połud­ n i o w a i badał szczególnie g r o b y slaro-peruańskie. R i i t e i- I I a n s odbył'ekspedycje do L a p o n i i . H i m m e 1 h e b с r podróżował królko p r z e d wybuchem w o j n y m i e d z y E s k i m o s a m i Cieśniny B e r i n g a i Z a t o k i P o i n t B a r row." ' ' G a b u s . l e a n , badał w l a l a c h 1938—1939 Eskimosów t z w . Caribous n a d Z a t o k a Hudsońska: w l a t a c h 194) i 1947 p r z e p r o w a ­ dził b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e m i e d z y T u a r e g a m i w A f r y c e północ­ n e j , skad przywiózł bogate zbiory' d l a muzeów w B a z y l e i i N e u G l o w n v m z a d a n i e m w y m i e n i o n y c h podróżujących bvło z b i e ­ r a n i e i g r o m a d z e n i e obiektów e t n o g r a f i c z n y c h d l a muzeów s z w a j ­ c a r s k i c h , które też te w y p r a w y przygotowały i pieniężnie w s p i e ­ rały. II. M u z e a i i c h d z i a ł a l n o ś ć . Każdy n i e m a l k a n t o n p o s i a d a własne m u z e u m , z których najważniejsze są: w Bazylei, w Z u r y c h u , w G e n e w i e , w B e r n i e , I.Uf!. T . XXXVIII 30 �466 w X e u c h a t e l u , B u r g d o r l i e , w St. G a l l e n i we F r y b u r g u . Aż do r o k u 1944 S z w a j c a r i a n i c posiadała wspólnego m u z e u m n a r o d o ­ wego; w t v m to r o k u m u z e u m w B a z v l e i przeznaczono n a . M u ­ seum f u r V o l k e r k u n d e u n d Schweizer'isches M u s e u m f u r V o l k s kunde». T o m u z e u m p o s i a d a największe z b i o r y i obecnie jest n i e ­ wątpliwie największym m u z e u m e t n o g r a f i c z n y m w zasięgu j e ­ ż y k i n i e m i e c k i e g o - w 1943 r tzn po latach istnienia'liczvlo m n i e i więcej 80 000 obiektów e t n o g r a f i c z n y c h z czego około 17 2Ó0 p r z y p a d a ' n a f o l k l o r e u r o p e j s k i M u z e u m \v Śzafuzie zostało p o d ­ czas n a l o t u /niszczone n a t o m i a s t i n n e m u z e a n i c n i e ucierpiały podczas w o i n v ' j e d y n i e z b i o r y b a r d z i e j wartościowe usunięto z muzeów i przeniesiono w miejsce bezpieczniejsze Działalność muzeów s z w a j c a r s k i c h ograniczała sie aż do w y ­ b u c h u w o j n y przede w s z y s t k i m do g r o m a d z e n i a obiektów e t n o g r a ­ f i c z n y c h . W t e j d z i e d z i n i e m u z e u m w B a z y l e i osiągnęło i n e w a t p l i w i e najlepsze w y n i k i ; starało sie ono poza t v m przede w s z y s t ­ k i m o g r o m a d z e n i e oryginałów, a j e d y n i e z b r a k u tvrhże, zastę­ p o w a n o j e k o p i a m i i naśladownk-lwarai. T e n zapal ' g r o m a d z e n i a cechuje w s z y s t k i e m u z e a lecz w y n i k i zależą w głównej mierze od s t a n u finansów stojących do d y s p o z y c j i zaś pod t v m w z - l ę d e m s p r a w a p r z e d s t a w i a sie' n i e z b y t k o m i n i e Większa 'cześć zbiorów m u z e a l n y c h pochodzi od h o j n y c h ofiarodawców Toteż z b i o r y te w v i W v m r/eum w B a z y l e i z d r a d / a b . b a k planowości i " s y ­ s t e m a t y k i - sa to w dużo i m i e r z e m a - a z n v obiektów elno<>rafie'zi i v c h M u z e u m w B i - d o r f e różni sie' od i n n y c h muzeów t v m że mieści o b i e k t y w H c z n i c f o l k l o m s / w a i c a . - k i e - n z , s / c z e l ­ n y m u w ź i d n i e n i e m L ow.de ^ wieiskie-o Inne' muzea w y k ^ ^ w e l k ^ S m ludów^^SnJch^ rodzmiego! S i e d m i o l e t n i a izolacje należy'bezwarunkowa uważać za pożą­ d a n a d l a z o r g a n i z o w a n i a uporządkowania, p r z e b u d o w y względnie r o z b u d o w y muzeów s z w a j c a r s k i c h . Zastój w dopływie m a t e r i a ­ łów e t n o g r a f i c z n y c h z .krajów z a m o r s k i c h zmusił poniekąd e t n o ­ logów i etnografów s z w a j c a r s k i c h do zajęcia się f o l k l o r e m o j c z y ­ s t y m , ale przede w s z y s t k i m do p o d n i e s i e n i a p o z i o m u muzeów, bv z n i c h uczynić i n s t r u m e n t s p r a w n y d o b a d a n n a u - k o w v r h . Czas i pieniądz ' przeznaczony n a zakup'obiektów względnie w y p o s a ­ żenie e k s p e d y c j i do krajów z a m o r s k i c h zużyto n a p r z e p r o w a d z e ­ nie r e m o n t u ' budynków m u z e a l n y c h za-kup" w i l r v n ' ka'taln-iizaeje przedmiotów e t n o g r a f i c z n y c h k o n s e r w o w a n i e i ' magazynowanie zbytecznych obiektów, z n a k o w a n i e i w y s t a w i a n i e okazów. M u ­ zeum w B a z v l e i zrobiło n i e w u o l i w i e w t v m k i e r u n k u n a i w i e k s z e postępy. P r z y niektórych m u z e a c h u f u n d o w a n o stałe posady k u - �467 sloszów, gdyż d o t y c h c z a s w i c i e p r a c m u z e a l n y c h zostało załatwia­ n y c h bezpłatnie przez w o l o n t a r i u s z o m Z w i e d z a n i e muzeów przez publiczność, szkoły i g r u p y w o j ­ s k o w y c h wzrosło n i e p o m i e r n i e ; dzięki z n a k o w a n i u okazów oraz o p r o w a d z a n i u zwiedzających przez f a c h o w y c h znawców e t n o g r a ­ f i i oraz dzięki przystępnym c e n o m publiczność często zwiedzała muzea z w i d o c z n y m zainteresowaniem. III. Wystawy. W związku z uporządkowaniem i s y s t e m a t y z a c j a zbiorów m u z e a l n y c h urządzano c o r o c z n i e w y s t a w y czasowe w poszczegól­ n y c h m u z e a c h . B o k 1941 był p o d t y m względem " p r a w d z i w ą p o ­ wodzią w y s t a w * . Niektóre z tych wysław p o w t a r z a n o i w k i l k u i n n y c h m i a s t a c h ; często w y s t a w y były o r g a n i z o w a n e przez k i l k a muzeów. Najważniejsze z ' t y c h ' w y s t a w c z a s o w y c h były: « W y ­ s t a w a sztuki'chińskiej i japońskiej* w Genewie" w 1942" i tamże w с. 1943 «W\-s!awa m a s e k * ; " W y s t a w a p l a s t y k i d r e w n i a n e j , w B a z y l e i w г. 1943. t u t a j urządzono już w r. 1941 i 1942 . W y ­ stawę fszluiki ludów P o l i n e z j i i M e l a n e z i»- w Z u r y c h u wysławiono «Stftuke afVykańd;a» w 194.Г w B e r n i e i B a z y l e i urządzono c i e ­ kawą wvs.tawe . l ) a s >Kinder pielzen«>>' w B e r n i e B a z y l e i i Z u r y ­ c h u urządzono w 1941 r. w s p ó l n y m i " iłami wystawę ^Sztuki a" j a lyckiejs. S IX. К o n g r e s y. R e k o m p e n s a t a częściowa z b r a k u kongresów międzynarodo­ w y c h były k o n g r e s y k r a j o w e , o r g a n i z o w a n e przez «Societć suisse d ' a n d n o p o l o g i e " e t ' d e t h n o l o g i c * w ,r. 1940 w L o k a r n i e . w 1941 w B a z y l e i , w 1912 w S y j o n i e , w 1943 w Szafuzie. w 1914 w Sils. w 194Ó w e F r y b u r g u , w 194(3 w Z u r y c h u , w 1947 w Genewie. V . P u b i i к а с j e. 1 k ! I i > I z o l a c j a , uniemożliwiając w y m i a n ę czasopism n a u k o w y c h z z a g r a n i c a , przyczyniła s i e ' n i e m a ł o d o r o z w o j u e t n o g r a f i c z n e j l i t e r a t u r y w S z w a j c a r i i . O i l e m i w i a d o m o , żadne z p r z e d w o j e n n y c h c z a s o p i s m l a d o z n a w c z n y c h n i e przerwało redagowania a n i też nie przestało pojawiać sie. p r z e c i w n i e powstały n o w e p e r i o d v k i . częściowo l u b całkowicie poświecone z a g a d n i e n i o m l u d o ¬ znawstwa l u b etnologii j a k A c t a T r o p i c a , Z e i i t s c h r i t l f u r Tropenwissenschaft u n d T r o ¬ p e n m e d i z i n , B a z y l e a 1944. t o m I . L e s Musees de Geneve, B u l l e t i n Menswel d e s Mu sees et Col¬ lections de la Y i l l e de Geneve. Geneve 1944. 30* �468 B u l l e t i n fie la Societe Suisse des A m i s de Г Е х 1 г ё т е O r i e n t . Z u r y c h 194-1. Cahiers F e r d i n a n d de Saussure, Geneve 1941. N e w ZciLscbrif-t f u r M i s s i o n s w i s s e n s c h a i l ( N o u v e l l e Revue do science m i s s i o n n a i r e ) , SehuneckłBeokenńed 1945. S e h w e i z e r i s c h e Z e i l s o h r i f t f u r P s y c h o l o g i e . 1944. A n n a l e n d e r P h i l o s o p h i s e h e n Gesellschaft Inner.schwerz. 1944. A f t t h r a p o s , R e v u e Internationale d ' E t h n o b g i e et de L i n g u i s l i q u e ; redakcje tegoż c z a s o p i s m a przeniesiono w r. 1939 z W i e ­ d n i a do F r y b u r g a Oprócz łych czasopism j a k пр.: pojawiły sic wartościowe ' publikacje 4- IIoffmanii-Kraver E d u a r d ; «Feste u n d B r a u c h e des S e h w e i z e r v o l k e s * . O p r a c o w a n i e n o w e pnzez P. Geigera, Z u r y c h 1940. R u I» i O b r . : «Volksfcunst a m B e m e r B a u e r n h a u s * . S c h w e i zerisebe Gesellschaft f u r Votkskund-e, Basel 1942. S p e i s e r F . : Л'егяисЬ einer S i e d l u n g s g c s c h i c h i e d e r Sud,see» (De-nkschriften der Schweiz. Natm-foraohenden G e s c l k e h a f l , t o m L X X V I I , Z u n - c h 19 W . W a l l e r E . : « I i i stor ische M c her d e r S c h w e i z u n d i h r e E n t w i e k l u n z u r hetiti«en Eindeokun.«» Z u r y c h 4 e u 1 i K a r o l " S c h w e i z c r Masken u n d M a s k e n b r a u c h e . . Z u r y c h 1943. Z n a c z n a cześć t y c h p u b l i i k a c y j jest poświęcona f o l k l o r o w i s z w a j c a r s k i e m u . 0 VI. K a t e d r y I etnologii i etnografii. P r z e d w o j n a ]>olrzeba k a t e d r e t n o l o g i i n a u n i w e r s y t e t a c h s z w a j c a r s k i c h nie b v l a zbvt a k t u a l n a , ze względu n a łatwość s t u ­ d i o w a n i a na w s z e c h n i c a c h państw sąsiednich, p r z e d e w s z y s t k i m we W i e d n i u , w Paryżu, H a m b u r g u . B e r l i n i e . W o j n a j e d n a k u t r u ­ dniła względnie w p r o s t uniemożliwiła s t u d i a za g r a n i c a , wobec tego nowsla-lv n o w e k a t e d r y e t n o l o g i i w k r a j u . I tak u t w o r z o n o we F r v b u r - u w 1939 katedrę e t n o l o g i i i p o w i e r z o n o i a e t n o l o g o w i światowej sławy p r o f d r W S c h m i d t o w i profesorowi e t n o h ^ i i na u n i w e r s y t e c i e wiedeńskim' założycielowi i d y r e k t o r o w i I n s t y t u l u A n t h r b p o . s - . n o a n e k s j i A u s t r i i przez Rzesze p-rof S c h m i d t przeniósł' sie т ca v m i n s t y t u t e m d o F r o i d e v i l l e pod F r y b u r g i e m U i e sie też mieści r e d a k c j a czasopisma «Anlhropos» N a u n i w e r svtecie w B a z y l e i w v k l a d a e l n 1 » e ogólna snccialna orof d r F e l i k s Speiser ' o d 1939 W G e n e w i e i s t r u ^ i e o d d a w n a k a t e d r a a n trooolo^i H.olcafH ^ Г ^ Ы с ^ Z r i m . T r ' i 2 Uóti r ^ w u i z o m d ćentc o d r M W Z C i i 'v, „ j ' P r t - C } l etnob " e od r P> 0 r ' A l f i e d Svińma^in N a u n i w m v ^ i i e I I I I I n I \t YuZbuZIul �469 t e l u utworzono docenturę etnografii prof, d r J . Gabus. w 1916, która powiemmo VII. L u d o z n a w s i w o w S z w a j c a r i i . N i e w ą t p l i w i e największa korzyścią, która i z o l a c j a w o j e n n a przyniosła e t n o g r a f i i s z w a j c a r s k i e j polega n a r o z b u d z e n i u z a i n ­ t e r e s o w a n i a sie f o l k l o r e m r o d z i m y m . Zaś z a i n t e r e s o w a n i e to r o z ­ b u d z o n o w sama porę, gdvż k u l t u r a l u d o w a zaczyna p o d w p ł y ­ w e m nowoczesnej c v w i l l z a e j i w S z w a j c a r i i szybko zanikać. Ce­ l e m g ł ó w n v m l u d o z n a w s i t w a s z w a j c a r s k i e g o jest n a r a z i e z b i e r a ­ nie zabytków k u l t u r y l u d o w e j . W t y m c e l u ' S z w a j c a r s k i e Towa­ r z y s t w o ' L u d o z n a w c z e (Schweizerisehe Geselłschait f u r V o l b k u n dc) o r g a n i z u j e p l a n o w e b a d a n i a w całym k u a i u , połączone z ->rom a d z c n i e i n w s z e l k i c h zabytków k u l t u r ' v Ludowe i Działalność T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o S z w a j c a r s k i e g o o b e j m u j e następując* dziedVinv k u l t u r y l u d o w e j - medycynę l u d o w a p o d k i e r o w n i c t w e m S t o l l a i H o f f m a i m - J v r a y e r a pieśń i poezje l u d o w i p o d k i e r H o f f m a r m - K r n e r a i John " m i e s z k a n i e w i e j s k i e p o d k i e r dhiż H S d w a b , i H a " s i iХ а Г ' s z t u k ę l u d o w a p i l k i e P Ge - e r a В" W e i s s a m i e sca u a l n l c z e ' P i e l . r z y n r k i w o r v w v m i d k i e r F r ic-sia E i a S m ' Sstonrznn-ludo/n^wcM и ' kier П W a T i S 1 to' z na w c z v e h W celu ш , г 2 1 K n w o ^ S i 7 h ^ n i . r m a t e r i X п г п Г ы е о ^ , ^ \yr-uLn i i ł L E m T n ./v \ t m d l i ^ Г ! Jiim^ w kOVrvrn L S• m i i e i R M n " d o z n a ^ ^ Pora Szwajcarskim T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m 'także i n n e i n s t y t u c j e niemało się przyczyniają do b a d a n i a i g r o m a d z e ­ n i a zabytków k u l t u r y ludowej j a k ; s e m i n a r i a g e r m a m s t v k i i r o m a n i s t v k i n a u n i w e r s y t e t a c h , i n s t y t u t y geograficzne i a r c h i w u m f o n o g r a f i c z n e na u n i w e r s y t e c i e w " Z u r y c h u , i n s t y t u t y l i n g w i s t y ­ czne zajmujące się o p r a c o w a n i e m słownika narzeczy szwajcar­ s k i c h oraz towarzystwa n a u k o w e w poszczególnych k a n t o n a c h L u d o z n a w s l w o s z w a j c a r s k i e o g r a n i c z a się na r a z i e do z b i e ­ r a n i a zabytków k u l t u r y l u d o w e j ; podział na t e r y t o r i a l u d o z n a w ­ cze, k w e s t i a w p ł y w ó w i p o c h o d z e n i a poszczególnych elementów k u l t u r y l u d o w e j n i e jest jeszcze a k t u a l n a , lecz wołno ż y w i ć u z a ­ s a d n i o n e nadzieje, że i te z a d a n i a zostaną pomyślnie rozwiązane, gdyż s u m i e n n a p r a c a u c z o n y c h , i c h wytrwałość i zapał oraz za i n i e r e s o w a n i e się społeczeństwa i . j e g o ' j a k i władz państwowych �•i70 przychylność są jHM-yka. że eeje te zostaną osiągnięte. P u b l i k a c j e i w v k l u d v popularyzują w y n i k i badań, zwracają uwagę społe­ c z e ń s t w a ' n a wartość i znaczenie k u l t u r y l u d o w e j ; p o p i e r a sie i o r g a n i z u j e wvs.te.pv w s t r o j a c h l u d o w y c h , pielęgnuje się świad o m i c g w a r v i narzecza l u d o w e i t o n i e t v l k o wśród l u d u lecz i w sferach'intelektualnych. W s z y s t k i m t v m p r a c o m l u d o z n a w c z y m przyświeca jeden c e l ; u p r a c o w a n i e a t l a s u e t n o g r a f i c z n e g o S z w a j c a r i i . P o r ó w n y w a sie często S z w a j c a r i e do z w r o t n i c y , dzięki r o l i j a k a o d g r y w a w W m u n i k a c j i m i e d z y k r a j a m i E u r o p y północnej i południowej oraz z a c h o d n i e j i w s c h o d n i e j . R o l e z w r o t n i c y - k u l t u r , p o s u w a j a c y r h sie 7. z a c h o d u n a wschód, CZA- n a odwrót ' S z w a j c a r i a odgrywała n i e t y l k o w epoce h i s t o r y c z n e j lecz już w o k r e s i e p a l e o l i t u j a k w y ­ kazują w y k o p a l i s k a ' i jeszcze pokażą b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e . ' Frvburg, Szwajcaria. 7'. С. 1. А. P. Chodiidlu INFORMATION" «-Biuletm C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a d i t i o n s P o p u l a t e s * który b v ł o d d a w n a o c z e k i w a n y , ukazał sie nareszcie w l i p c u hr. W v s z e d ! n r 1 i 2. Jest o n w v r l a w a n v w języku f r a n ­ c u s k i m i a n g i e l s k i m . Na razie rozmiary jego są bardzo' s k r o m n e , ale m a m v nadzieję, że i pod t y m względem nastąpi z m i a n a . Mała objętość b i u l e t y n u p o w o d u j e z konieczności n i e z m i e r n i e zwięzłe u j m o w a n i e ciekavvvch n a ogol i n f o r m a c j i . W n i e j e d n y m w y ­ p a d k u pragnęłoby sic dowiedzieć czegoś więcej zwłaszcza jeżeli r h o d s i o , p r a w y 'które już p o p r z e d n i o były d a w a n e n p w t p r a w o z d a n i u z H f W a l n e g o Z g r o m a d z e n i a С I A P j a k i w szeroko rozesłanych l i t o g r a f owa n y d , materiałach o b r a d ' tegoż Zgroma­ dzenia. ' Możliwe j e d n a k , że z u z a s a d n i o n y c h i poważnych powodów S e k r e t a r i a t G e n e r a l n y widział sie z n i e w o l o n y do p o n o w n e g o p r z y ­ p o m n i e n i a i to z p e w n y m i uzupełnieniami wiadomości zasadniczo już z n a n y c h . Z szczególną radością d o w i a d u j e m y się z n r 1, że wreszcie z początkiem r o k u 1949 zacznie wychodzić « L a o s » , którv wypełni dotkliwą pustkę powstała w s k u t e k zaprzestania w y d a w a n i a w r. 1946 «M.useion» i «Rechere.hes.». N i e m n i e j trzeba z. w i e l k i m u z n a n i e m powitać, że inicjaływa, z którą n a W a l n y m . Z g r o m a d z e n i u wvstapHi członkowie I V S e k ­ cji С. I . A . P., a t o d r V i r g i l B u r b i r o , p r o f . G. de A p a r i c i o i p . G. H . �471 R i v i e r e , znalazła l a k szvbka realizacje pracz zwołanie w d n i a c h 9—12 października be, międzynarodowej k o n f e r e n c j i d l a s p r a w zagadnień b u d o w n i c t w a , względnie o d b u d o w y we i , która się o d ­ będzie w Rudapew.de. Szczególny n a c i s k w p r o g r a m i e o b r a d kła­ dzie sie n a uwzględnienie i w y z y s k a n i e w budownictwie w i e j s k i m elementów f o l k l o r y s t y c z n y c h . " 2e rzad węgierski udzielił t e m u przedsięwzięciu daleko idącej pomocy zawdzięcza sie n a t u r a l n i e w p i e r w s z y m rzędzie M i n i s t r o w i O d b u d o w y i R o b o l P u b l i c z n y c h , u J Darvas iak i podsekretarzowi stanu d r Rorbiro N i e n m i e i e d n a k jest ^ z n a m i e n n y m że koncepcje pr/yjete w r 1047 przez W a l n e Z g r o m a d z e n i e ' С / 1 \ P sa u z n a w a n e j a k o pożylec/n/ i podzielane nrzez węgierskie" koła'of ic i a l n e 7 dalsze-o c i a - u h i u etvnu d o w i a d u h o n v < e o DOSIOBach w ^ i m z a c i i w y m a n y wv l a w n ctw ustanowieniu s voemliuw d a s a ów m l k l m y s t y c z v d o ł cokraiowró w w Кчп-idzic W l e i soirawie w s r e 4 k i c l i w a dtmmści^fJ^ Paryż, X V I , A v e n u e ^ K l e h e r H I D y s k u t o w a n a na' W a h i v m Z g r o m a d z e n i u s p r a w a M i e d z y n a - ' r o d o w y c h A r c h i w ó w M u z y k i ' L u d o w e j w G e n e w i e została należy­ cie załatwiona. A r c h i w a pozostają n a d a l w Genewie p o d zarzą­ dem prof. E u g e n i u s z a P i t t a r d <i. t v m , że k i e r o w n i c t w o n a u k o w e obiela С. I . A / P T O rozwiązanie ułatwia i stolnic, prace I X Sekcji ( m u z v k a i tańce) C. L A . P.', oraz wyłonionemu s p e c j a l n e m u k o ­ mitetowi m u z y k o l o g i c z n e m u który o p r a c o w u j e w l e j c h w i l i j e d ­ nolite zasady'techniczne zbierania i U w a l a n i a m u z y k i l u d o w e j . W a ż n a ' jest dalej wiadomość, że Międzynarodowa R a d a M u ­ zealna uchwaliła przystąpienie do ścisłej współpracy z С. I . A. P. O b o k krótkich sprawozdań o obeenvm stanie 'badań n a u k o ­ w y c h w nas/.vm zakresie w L u k s e m b u r g u . B e l g i i , i n a Cyprze, b i u l e t y n i n f o r m u j e , że w d n i a c h 9 — 1 2 września odbędzie sie w T u r y n i e piaty Narodowy Kongres d i Tradi-zioni Popolari, a w r e ­ szcie podaje d a t y i m i e j s c a o d b y w a n i a w r o k u bieżącym m i ę d z y ­ n a r o d o w y c h kongresów a to n a u k a n t r o p o l o g i c z n y c h { e t n o l o g i c z n v c h w B r u k s e l i i geografii w L i z b o n i e ' B i u l e t y n n r 2 rozpoc/лпа sie u w a g a m i prof. A r n o l d a V a n Gcneppa n a t e m a t p o t r z e b y j e d n o l i t e j t e r m i n o l o g i i międzynaro­ d o w e j n a u k e t n o g r a f i c z n y c h , ezvm j a k w i a d o m o obszernie z a j m o ­ wało się o s t a t n i / W a l n e Z g r o m a d z e n i e С I . A. P. D a l e j p o r u ­ szono t a k bardzo a k t u a l n a sprawę p o m o c y zakładom n a u k o w y m z n i s z c z o n y m przez wojnę i zwołanej p r z e z U . N . E . S. C. O. w d n i a 2 6 - 2 9 l i p c a do Paryża k o n f e r e n c j i , której z a d a n i e m s t w o ­ rzenie światowego k a t a l o g u dolvichczas zebranej m u z v k i l u d o w e j Treść te uzupełniają krótkie s p r a w o z d a n i a o o b e e n v m stanie b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h i ' ełnolo"icznvch w Jugosławii i t d �472 COMMISSION I N T E R N A T I O N A L E DES ARTS ET POPUEAIRES, TRADITIONS- której stała siedziba z n a j d u j e sie obecnie w Paryżu, odbvl-a. w d n i a c h 1 - 5 października 1947 s w o j e trzecie W a l n e Z g r o m a ­ dzenie. P r z e d m i o t e m o b r a d była r e o r g a n i z a c j a samej K o m i s j i , p r z e dusikowanie zadań w o b l i c z u z m i e n i o n y c h stosunków p o w o j e n ­ n y c h , o d n o w i e n i e s t a r y c h i zadzierzgniecie n o w y c h kontaktów m i e d z y b a d a c z a m i e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i różnych krajów, a w r e ­ szcie u s t a l e n i e w s k a l i międzynarodowej współpracy n a u k o w e j . O d razu trzeba zaznaczyć, że b a r d z o duże j e s t ' z a i n t e r e s o w a ­ nie d a l s z y m i s t n i e n i e m C. L A . P.'u i o d c z u w a n i e p o t r z e b y stałego k o n t a k t u i ścisłej współpracy iniędzy n a u k o w c a m i różnych k r a ­ jów. Znalazło (o swój w y r a z v w ilości krajów reprezentowanych i iiczeslniezac.vc.li w obradach. Świadczy o t y m i f a k t , że udział w n i c h wzięli także j a k o o b s e r w a t o r z y p r z e d s t a w i c i e l e V. N . E . S. C. O. (zastępca generalnego dyrektora, p r o f . Лап T h o m a s i M i s s Y e n e t l L a w ł e r ) oraz Międzynarodowego B i u r a Pracy ( p a n i M o ­ reli). Następujące k r a j e wysiały s w y c h p r z e d s t a w i c i e l i : 1) A n t y l e , 2) Argentyna';;.?) A u s t r i a , ' 4 ) B e l g i a , ó) B r a z y l i a , (i) W i e l k a B r y ­ t a n i a / 7) ' Bułgaria, 8 ) Czechosłowacja, 9 ) ' D a n i a , 10) F r a n c j a . 11) Grecja, 12) H o l a n d i a , 13) I r a n , 11) I n d o c h i n y , 15) I t a l i a . . Ifi) L i b a n , 17) M e k s v k . 18) R u m u n i a , 19) P o l s k a . 20) P o r t u g a l i a , . 21) S z w a j c a r i a , 22) S t a n y Zjednoczone A. P., 23) Szwecja. 21)'Ти,гcja, 25) W ę g r y . ' ' Niektóre kra je, które biorą udział w p r a c a c h С. I . A. P. z róż­ n y c h powodów nie mogły przysłać s w o i c h zastępców, co j e d n a k zostało uwzględnione С znalazło swój w y r a z p r z v w v b o r r e n o ­ w y c h władz n a okres 1947—1950. N a d t o w o b r a d a c h brały udział i nieiktóre osoby, które nie występowały w charakterze delegatów-.. Otwierając Obrady prezes Ć. I . A." P.'u p a n A I h e r l M a r i n u s ( B e l g i a ) przedstawił znaczenie f o l k l o r u d l a a k c j i zbliżenia narodów. T r z e b a podkreślić, że obranie tego właśnie t e m a t u było bardzo szczęśliwe. J a k p o w s z e c h n i e w i a d o m o , na ogól mówiąc w zbliżeniu k u l t u r a l n y m kładziono dotychczas naprawdę główny nacisk n a w z a j e m n e i n f o r m o w a n i e s i ę ' t y l k o o p e w n y c h p r z e j a ­ w a c h i osia«niee.iaeh k u l t u r a l n y c h B i a i i o przy t v m p o d uwagę n p w liter^aWze autorów rzeczywiście n a j w y b i t n i e j s z y c h , l u b c h w i l o w o najbardziej r o z r e k l a m o w a n y c h a podobnie przedstawia sie i s p r a w a w i n n y c h działach osiągnięć k u l t u r a l n y c h Na tym w s z y s t k i m wycisnęły swoje piętno p r z e k o n a n i a i z a p a t r y w a n i a , . �173 * J 'l ! • i 1 '•• : v ' !• •' :i f : ! 4 r n i e d a w n o powszechne, a i d z i s i a j jeszcze dosyć s i l n i e z a k o r z e ­ n i o n e , które m o ż e m y określić j a k o e l i t a r n o - i n t e l e k l u a t i s t y e z n e . N i e wchodząc w wartość obiektywną poszczególnych elementów lego w s z y s t k i e g o , eo p r z y z w y c z a j o n o się nazywać k u l t u r a jakiegoś n a r o d u , w przeciwieństwie d o jego f o l k l o r u , t r z e b a j e d n a k p o d ­ kreślić, że d l a p r a w d z i w e g o i trwałego zbliżenia narodów -które bez należytego w z a j e m n e g o p o z n a n i a n i e jest możliwe f o l k l o r t a k często t r a k t o w a n y z p e w n y m lekceważeniem, p o s i a d a n i e n m i e i sze, a n i e r a z n a w e t i większe znaczenie. O b r a z u j e n a m b o w i e m zarówno duchową, j a k i ' m a t e r i a l n ą kulturę s z e r o k i c h DIRS 11 tł.rodu. Jest to przecież co innego, aniżeli n a w e t c i e k a w e osiagnięcia n i e r a z małych, l u b większych g r u p intelektualistów. M o r z y l a k łatwo ulegają złudzeniom, że d a j a w y r a z p r a w d z i w e j k u l t u r y swego k r a j u . J a k takie nieporozumienie''może u j e m n i e zaciążyć także i w zakresie p o l i t y k i , tego n a j l e p s z y m d o w o d e m wyobraże­ n i a o N i e m c z e c h przed i p o r o k u 1933. T o w s z y s t k o co doszło w t e d y do głosu z osiągnięciem władzy przez H i t l e r a określano j a k o o d .lępslwo o d ' p r a w d z i w e j k u l i m y n i e m i e c k i e j T v l k o że ta t a k zwana p r a w d z i w a k u l t u r a była'przede w s z y s t k i m t o w a r e m eksp o r t o w e i cieszącym sie n a rvnini w c w n c l r z n v m b a r d z o o g r a ­ n i c z o n y m p o p y t e m : Bezstronne'zaś b a d a n i a etnołogiczno-hutor v r v n e na każdym n i e m a l k r o k u w v k a z v w n l v że k u l t n r a т я ч i I n b i z w v J l e d u n a w e ) n a różnice ' w s t o p n i u wykształcenia p r z e d s t a wiała % r S o l a inaczej w\«szuucenia p r z c u s i a Poza prezesem M a r i n u s e m porusza! także to z a g a d n i e n i e o d nośnie zresztą t y l k o do jednego działu, d a w n y prezes С. I . A. P/u prof, d r O t t o L e h m a n n . N i e mogąc osobiście uczestniczyć w o b r a d a c h przesłał Z g r o m a d z e n i u swoje u w a g i i sugestie p t . « Znaczenie i wartość s z t u k l u d o w y c h w życiu m i e W ™ a r o d o w v i n , ( L m r p o r t a n e e et la y a l e u r d e A r t P o p u l a i r e d a m l a y i e I n t e r n a ­ tionale). Zresztą trzeba t u nadmienić, że p o d t v m w z g l ę d e m n i e i s t ­ nieje różnica zapatrywań w łonie С. I . A. P., której obowiązujący statut, a r t . 2 wyraźnie p o w i a d a : « G ł ó w n v m с e ł e m j e s t p i o¬ wad zenie badań porównawczych nad 'obycza­ jami i z w y c z a j a m i ludów, j ак 'rów n i eż miedzyn a r o d o w a k o o r d y n a c j a badań e t n o g r a f i c z n y c h i f o Lk 1о г у s t y c z n у с h. W o g ó l n o ś c i z m i e r z a ona ( K o m i s i a) w t у m z a k r e s i e do r o z w i j a n i a W Z 'diemneeo z r o z u m i e n i a sie ludów przez odslan i a n i e w s p ó l n y c h p o d s t a w c y w i l i z a c j i i 7 <м> d ności /Msadniezvch d'! żeń człowieka. �474 W r e f e r a t a c h , w y p o w i e d z i a c h i r e z o l u c j a c h znalazła pełny w y r a z szerokość c e l ó w " С I . A . P.'u, dotychczasowe poważne osią­ gnięcia i konieczność uzupełnienia d a w n i e j s z y c h ujęć różnych z a ­ gadnień. N a d t o zwrócono uwagę i n a n o w e p o t r z e b y , j a k i e p o w o ­ d u je z r e o r g a n i z o w a n i e pracy w odmiennych, a pod n i e j e d n y m względem n o w y c h w a r u n k a c h p o w o j e n n y c h . S a m e r e f e r a t y i bodące i c h w y n i k i e m rezolucje można bv podzielić n a : a ) s p r a w y o c h a r a k t e r z e o r i e n t a c y j n y m , b ) d o t y ­ czące zagadnień o r g a n i z a c y j n y c h , c) m e t o d o l o g i c z n y c h , a w r e s z c i e d) problemów s p e c j a l n y c h ' Duża uwagę poświecono w czasie Z g r o m a d z e n i a informa­ c j o m d o s t a r c z o n y m przez członków С I . А. P., a które d o t v c z v l v badań f o l k l o r v s t V e z m c h i e t n o g r a f i c z n y c h w poszczególnych k r a ­ j a c h . Uwzględniono ' t a k ż e z m i a n y , j a k i e zaszły o d r o k u 1940, a w r e s z c i e " i s t r a t y p e r s o n a l n e i' rzeczowe s p o w o d o w a n e p r z e z wojnę. Dalsze z b i e r a n i e i uzupełnianie odnośnych d a n y c h z a l e ­ cono S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u , który pozostaje p o d "energiczi r v m i w y i r a w n v m ; k i e r o w n i c t w e m pana d ouк id e N i c w v m a - a omówienia konieczność stałe-o Gromadzenia w e l k i c h materiałów i n f o r m a c y j n y c h przez S e k r e t a r i a t Genialny W l e n t y l k o przecież snosób inożna umożliwić w s z v s l i k i m człon­ k o m d o k ł a d n ą , a d l a i c h ' p r a c niezbędni} orientację. vVvra7i.-m powszechnego o d c z u w a n i a tej polrzeby bvla i u c h w a l o n a l e z o h i c j a treści następującej: «C. i . A. P. s t w i e r d z a , że m i m o w s z y s t k i c h w v s i l i k o w , " j a k i e zostały podjęte od c h w i l i ukończenia w o j n y , celem z e b r a n i a wiadomości o " p r a c y n a u k o w e j w l a t a c h 1940—45, zebranie t y c h i n f o r m a c j i pozostaje i n a d a l j a s k r a w o niewystarczające w zakresie e t n o g r a f i i , f o l k l o r u i nauk pokrewnych; że p u b l i k a c j a zbiorów, b i b l i o g r a f i i r e t r o s p e k t y w n e j r o z p o ­ częta w r o k u 1945 z i n i c j a t y w y Międzynarodowego Urzędu M u ­ zeów, z współpraca С. I . A.* P. została p r z e r w a n a , o i l e c h o d z i o cześć e t n o l o g i e z n a . W o b e c lego w z y w a sie Zarząd i S e k r e t a r i a t G e n e r a l n y do ożycia w s z e l k i c h właściwych środków celem p o n o w n e g o p o d j ę ­ cia tej pracy. W z y w a sie p r z y t v m w s z y s t k i c h członków С. I. A. P., j a k również i n s t y t u c j e e t n o g r a f i c z n e i f o l k l o r y s t y c z n e , b y zechciały udzielić j a k n a j d a l e j idącej p o m o c y celem " z a p e w n i e n i a p o w o d z e ­ n i a ternu n o w e m u wysiłkowi. Korzystając z Lej sposobności p r z y p o m i n a sie konieczność, stałej wymiany publikacji i wiadomości biblio- �475 g r a f i c z n y c h pomiędzy członkami С. I . A. P. oraz k r a j o w y m i , zainteresowanymi instytucjami. " W r e s z c i e zaleca sie S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u z o r g a n i z o ­ w a n i e w l v m c e l u o d p o w i e d n i e g o •biura, oraz u p r a s z a sie o p o ­ m o c o r g a n i z a c j e międzynarodowe, których p r o g r a m p r z e w i d u j e działalność w i v m z a k r e s i e . . ' I n n a sprawę dotycząca k o n c e n t r a c j i materiałów i n f o r m a c y j ­ n y c h , celem łatwiejszego i c h uprzystępnienia w s z y s t k i m z a i n t e ­ r e s o w a n y m poruszył p r o f . С. B r a i ł o i u ( R u m u n i a ) . C h o d z i m i a n o w i c i e o Międzynarodowe A r c h i w a M u z y k i L u d o w e j , które p o m y ś l i d a w n i e j s z y c h starań С. I . A. P. zostały s t w o r z o n e ' w r o k u 1943 n a p o d s l a w i e specjalnego s t a t u t u i umieszczone w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Genewie. Powzięto następująca uchwałę: «С. I . A. P. zważywszy, że s t w o r z e n i e w r o k u 1943 Międzynarodowych A r c h i w ó w M u z y k i L u d o w e j p r z v M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Genewie, s t a n o w i r e a ­ lizacje p r o j e k t u , który zaliczył do p r o g r a m o w e j działalności С. I . A. P . ' u już K o n g r e s ' o d b v l v w r . 1928 w P r a d z e , p o c z u w a sie do obowiązku wyrażenia podziękowania twórcom A r c h i w ó w , j a k n i e ­ m n i e j władzom m i a s t a i k a n t o n u G e n e w y , których p o m o c umożli­ wiła .to t a k ważna realizację. Z w a ż y w s z y z d r u g i e j s t r o n y , że te A r c h i w a sa przeznaczone do n i e s i e n i a i s t o t n e j ' p o m o c y p r z v b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h i f o l k l o r y s t y c z n y c h , j a k n i e m n i e j w p r a c y S e k c j i M u z y k i С. I . A. P.... p r z y j m u j e sie do wiadomości, życzenie wyrażone przez założycieli A r c h i w ó w Międzynarodowych M u z y k i L u d o w e j , p o d ­ d a n i e i c h władzy С. I . A. P. W o b e c tego p o s t a n a w i a sie przyłączenie t v e h A r c h i w ó w do С. I . A. P.'u i poleca Zarządowi u r e g u l o w a n i e w p o r o z u m i e n i u z k i e r o w n i k a m i .Archiwów warunków Lego przyłączenia i za]>ewnienia ich w y k o n a n i a * . W ś r ó d s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h duża uwagę zwrócono n a s t w o r z e n i e p o m o c y t e c h n i c z n e ] ' z e s t r o n y С. I . A . P.'u w o r g a n i ­ z o w a n i u badań folklorystycznych i etnograficznvch w krajach, które jeszcze n i e posiadają o d p o w i e d n i c h własnych instytucji. Oprócz tego z a s t a n a w i a n o sie n a d sposobem z o r g a n i z o w a n i a p o ­ mocy d l a i n s t y t u c j i b a d a w c z o - n a u k o w v e h , które ucierpiały w s k u ­ tek w o j n y . Z a g a d n i e n i e m p i e r w s z y m zajęli się s p e c j a l n i e p. M e h d i B a r k e c h l i ( I r a n ) i prof.' F . D e A p a r i z i o (Argentyna). D r u g i e , podkreślając, że jest o n o b a r d z o a k t u a l n e i ważne, przedstawili prof, dr O s h a n A l i s b a h ( T u r c j a ) , prof. F. D e �(70 A p a r i с i о, prof. S i g u r d H г i x o n ( S z w e c j a ) , prof. S t . К у r i a , k i d i s ( G r e c j a ) , dx I . C. P e a t e ( W i e l k a B r e t a n i a ) , p r o L d r A n d r z e j M e l i с h e r c i k (Czechosłowacja), d r H a n - V i F е n g ( C h i n v ) i p r o f . К. P. С h a 11 o p a d h v a v ( I n d i e ) . P o s t a n o w i o n o , powierzając t e c h n i c z n e wv-konanic S e k r e t a r i a ­ t o w i G e n e r a l n e m u , zebrać z w s z y s t k i c h krajów dotkniętych s t r a ­ t a m i w o j e n n y m i d a n e dotyczące'szkód w z b i o r a c h , urządzeniach i l d . Równocześnie postanowiono, że wszyscy członkowie m a j a zgłosić w j a k i m s t o p n i u m o g l i b y ze s w o i c h zasobów przyjść z p o ­ mocą p o s z k o d o w a n y m . B a r d z o w i e l e u w a g i i referatów poświecono zagadnien i o m m e t o d o 1 o g i с z n у m . Stanowią one bezwzględnie n a ­ der poważny d o r o b e k o b r a d i p o w i n n y zostać dokładnie osobno rozważone. Nie jest to m o ż l i w e w krótkim s p r a w o z d a n i u , którego celem jest p o i n f o r m o w a n i e o p r z e b i e g u W a)nego Z g r o m a d z e n i a . Sadzę n a w e t , że w s z y s t k i e r e f e r a t y tego działu p o w i n n y b v zostać przełożone n a język p o l s k i , co ułatwiłoby dokładne zazna j W . e n i e się z treścią i u m o ż l i w i ł o szersza i bardzo c e l o w a i potrzebna d y ­ skusję. T Prof. R a f a ł C o r s o ( N e a p o l ) m ó w i ł na temat «Pożytku, j a k i b v osiągnięto przez s k o o r d y n o w a n i e różnych zapatrywań d o ­ tyczących z a k r e s u i p r z e d m i o t u folkloru» ( U t i l i t e d ' u n e c o o r d i n a ­ t i o n des d i f f e r e n t * p o i n t de vue c o n c e r n a n t ]e d o m a i n e e l 1'objet d u f o l k l o r e ) . P r z s ^ o m i n a m , że p r o f . Corso jest n i e t v l k o w y b i t ­ n y m u c z o n y m , ale i r e d a k t o r e m t a k b a r d z o cenionego * F o l k l W » . Cieszący sie w i e l k a powszechną p o w a g a A r n o l d Van G e n u е р ( F r a n c j a ) poruszył sprawę-konieczności u s t a l e n i a m i ę ­ d z y n a r o d o w e j t e r m i n o l o g i i n a u k e t n o g r a f i c z n y c h (Necessite d W t e r m i n o l o g i e " i n t e r n a t i o n a l e d a n s les Sciences' c l h n o g r a p h i q u e s ) . D o k t o r P. J . M e e r t e n s ( H o l a n d i a ) zgłosił uchwalona przez z e b r a n y c h rezolucje o «Konieczności przyjęcia p e w n y c h r e ­ guł międzynarodowych" dolvcsaeyeh układania atlasów e t n o g r a ПгагуеЬ». Z a g a d n i e n i e m s p e c j a l n y m zajął się p a n M . V. U. S a v c e (Manchester), a m i a n o w i c i e etnografia .ekologiczna., czvii do­ mową i z o r g a n i z o w a n i e m d l a odnośnych badań współpracy m i ę ­ d z y n a r o d o w e j ( E t h n o g r a p h i c «ecco)og'ique» o u d o m e s l k p . e 'et c o l ­ laboration internationale). P. M a r c e l M a g e t ( F r a n c j a ) w v s l a p i l г r e f e r a t e m określo­ n y m j a k o « U w a g i wstępne, .które dotyczą M e t o d i T e c h n i k i p o ­ szukiwań e t n o g r a f i c z n y c h * (Mćthodes' et t e c h n i q u e s dans la r e ­ cherche ethnogYaphique. T r a e a i l d ' E ' q u p e etc... T e c h n i q u e s : des- �+77 .мп, p h o t o g r a p h i c , f i l m , d i s q u c , n o t a t i o n p h o n o l i q u e s n o t a t i o n e h o r e o g r a p h i q u e . d o c u m e n t a t i o n etc.). D a l e j nalezv Lulaj wspomnieć o ż y w e j d v s k u s i i , j a k a sie w y ­ wiązała odnośnie projektów i p o t r z e b w y d a w n i c z y c h , oraz w y ­ mianę m v s l i w p r z e d m i o c i e o r g a n i z a c j i p r a c v n a u k o w e j i l d . Wśród z a g a d n i e ń s p e c j a l n y c !>,' którym się z a j m o ­ w a n o , n a p l a n p i e r w s z y wysunęła się s p r a w a urządzenia w r o k u 1952 Międzynarodowej W y s t a w y S z t u k i L u d o w e j w B e m i e . Sama m\śl b v i a już skonkretyzowaną w токи 1931 i t o p r a y u d z i a l e ówczesnego sekretarza T o w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o p r o f . U . J . K . dr. A d a m a F i s c h e r a . Podjęta podówczas przez С. I . A . P. i n i c j a t y w a została w szeregu krajów p r z y c h y l n i e przyjęta i r o z ­ poczęto k r o k i wstępne. W y b u c h w o j n v u n i e m o ż l i w i ł realizacje lego pożytecznego i celowego z a m i e r z e n i a . Obecnie i s t n i e j e u z a s a d n i o n a n a d z i e j a , że sie to u d a . W ł a ­ dze k a n t o n u i m i a s t a B o r n a śluza p r z y t y m p o t r z e b n a pomocą. D l a uniknięcia nieporozumień trzeba jednakowoż zaznaczyć, że W y ­ stawa jest pomyślana bardzo szeroko i b y n a j m n i e j n i e o g r a n i c z a sie do s a m e j s z t u k i l u d o w e j . W skróceniu p o d a j e m y t u t a j rezo¬ lucję p r z e d s t a w i o n a przez p . D a n i e l a B a u d-JJ о v v, prezesa Szwajearskeigo K o m i t e t u N a r o d o w e g o S z t u k i L u d o w e j : «C t A P stwierdzając, że e t n o g r a f i a i f o l k l o r nadają sie w sposób w v j a i k o w v do o n a n i z o w a n i a w y s t a w i międzynarodowych m a ­ n i f e s t a c j i ' które by w sposób bezsprzeczny w'vkazvwalv pokre­ wieństwa i a k i e ' i s t n i e i a m i e d z y r ó ż n y m ' i formami c y w i l i z a c j i a równocześnie sadzać' że m o - a one f w y s t a w i ) także .łużyć p o t r z e b o m badań e t n o g r a f i c z n y e h " i f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h "ż\-wiac n i d t o nrzeświadczenie^że te«o r o d y n u i m n i f e s t a c e ' nieuz'vn^ szeroka nubhczność X n o ^ w n ^ i w v ^ w C e wVsoktei т ™ ve i I i i do we i pod auspicjami О I A P wtrlości wilio" l ! I r i n i i i h sie o d b v ć Z l e r a sie z a t e m Zarządowi: p r z y g o t o w a n i e p l a n u w v s l a w v i manifestacji o charakterze etnograficznym i folklorystycznym... który mógłby zostać w niedługim czasie p r z e d s t a w i o n y z a i n t e r e ­ sowanym' instytucjom... W r e s z c i e upoważnia się Zarząd, o ile będzie uważał to za potrzebne do u t w o r z e n i a specjalnego K o m i t e t u , którego z a d a n i e m b y było z b a d a n i e i z r e a l i z o w a n i e różnych związanych z w y s t a w a projektów*. ' ' ' ' �-178 O b o l i w v s t a w y p o d o b n e m u c e l o w i m a j a slużvć m i ę d z y n a r o ­ d o w e festiwale m u z y k i , tańców i w i d o w i s k f o l k l o r y s t y c z n y c h . T e n p r z e d m i o t referowała t a k szczególnie w t y m zakresie k o m p e t e n t n a dr E l ż b i e t a B u r e l i e n a 1, przewodnicząca O g n i s k a S z t u k i L u d o w e j w N o w y m J o r k u i K o m i t e t u N a r o d o w e g o Sztuk L u d o ­ w y c h Stanów Z j e d n o c z o n y c h A. P. W ś r ó d tematów s p e c j a l n y c h p o m s z i m v r h n a Z g r o m a d z e n i u n i c można pominąć m i l c z e n i e m szczególnie o r y g i n a l n e g o r e f e r a t u dr V i r g i l B o r b i t o , p o d s e k r e t a r z a s t a n u M i n i s t e r s t w a Robót P u b l i c z n y c h ( W ę g r y ) , p o d tytułem ^Doświadczenia z a r c h i t e k t u r a chłopską p r z y o d b u d o w i e w s i , i w y w o d y p . G. H . R i v i e r ( F r a n c . j a ) p l / . R o i a folkloru w odbudowie wiejskiej.. O i l e c h o d z i o o r g a n i z a c j e wewnętrzna C. 1. A. P. to p r z y ­ jęto podział n a 10 s e k c j i f a c h o w y c h , wyposażonych w duża s a ­ modzielność. Sa one następujące: 1. B i b l i o g r a f i a , 2. T e o r i e ogólne, M e t o d o l o g i a , T e r m i n o l o g i a , 3. Muzea, Z b i o r y , A r c h i w a , Ośrodki materiałów i n f o r m a c y j n y c h 4. M i e s z k a n i e , ' praca technologia Ó. Społeczeństwo r e l i g i a ' p r a w o 6 L i t e r a t u r a 7 S z t u k a d r a m a ­ t y c z n a i zabawv 8. S z t u k i p i e p r z n e i d e k o r a c y j n e kostiumy У. M u z y k a i taniec, 10. W y s t a w y , ' m a n i f e s t a c j e p u b l i c z n e i f e s t i ­ wale. Zarząd Główny n a o k i es 1917—1951) w y b r a n o w składzie n a ­ stępującym: prezes h o n o r o w y prof, d r O t t o L e h m a n n , prezes S a l ­ v a d o r de M a d a r i a g a . d r u g i prezes ( P r e s i d e n t - a d j o i n t ) A l b e r t M a r i n u s , v i c e - p r e z e s f prof. L u d w i k da Ga m a r a Cascudo. p r o f . К. P. Chattopadhvav, dr Duncan E m i i c h . prof. Sigurd E r i \ o n . d r T L Y u a n . Członkowie: Naji A l A s i l , p r o f . M a r i u s z B w b e a u . P. D a n i e l R a u d - B o v y , p r o f . C. B r a i l o i u , d r A l f o n s C a r r i z o , p r o f . K a r o l C n o ­ tek p r o f Mendes Correa p r o f Rafał Corso P P i o l r L u d w i k D u c h a r t r e , p. Searnus O'Du'ilearga p r o f . A r n o l d V a n Gennep, prof, d r W i k t o r G c r a n i b , p r o f , d r L e o n H a l b a n , p r o f . M e l v i l l e , i. H e r skowilis m o f P e r s i v a l R K i r h v n H a m i t KOS-ЭУ nro'f I я w i n lajflm p r o f ' c V a n d c r ' ł ecu w ' p r o f A i v W e i L i n < b l o m p r o f V T Mcndoza ,чоГ G F a i r W l-im-bous' p VY J P h i l Ł P ' E B RcKli-iVuez » V 1' s i v e e i r o f I Sedar W h n r Z f d r A d o l f Spamer P 1 Upoważniono Zarząd do uzupełnienia swego składu po p o ­ r o z u m i e n i u się z właściwymi c z y n n i k a m i niektórych krajów j a k : Z w i a a a k R a d z i e c k i , F i n l a n d i a , Jugosławia. E g i p t i J a p o n i a . S e ­ k r e t a r z e m G e n e r a l n y m pozostaje p. E . F o i m d o n k i d i s . �479 KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I NYCH Bruksela ETIOLOGICZ­ 15—23 s i e r p n i a 1<Ш. I I I sesja K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i e z i i v c h zgromadziła w B r u k s e l i p o n a d 200 p r z e d s t a w i c i e l i n a u k i г całego świata, głównie z E u r o p y i A m e r y k i . I ^ z e w i d z i a n e bvlv sekcje: antropologiczna, p r e h i s t o r y c z n a , e t n o l o g i i A f r y k i , A z j i , A m e r y k i , O c e a n i i , E u r o p y , m e t o d o l o g i i , so­ cjologii, muzykologii, sztuki "pierwotnej, l i n g w i s f v k i i fonetyki. D l a b r a k u dostatecznej ilości zgłoszeń referatów do niektórych s e k c j i , k i l k a z n i c h n i e zostało w y d z i e l o n y c h . Odpadła w ten sposób sek¬ cja inuzeologii, co można wytłumaczyć s p e c j a l n y m kongresem muzeolosów.' j a k i odbył sie w ' c z e r w c u ' w Paryżu, i odpadła r ó w ­ nież sekcja e t n o l o g i i e u r o p e j s k i e j co j a k na k o n - r e s odbywający sie w E u i o n i e iesl o b j a w e m dość с e k a w v m Z a g a d n i e n i a e u r o ­ pejskie nie sa p r z e d m i o t e m zainteresowań etnologów / E u r o p y z a c h o d n i e j poza n i e l i c z n y m i wyjątkami specialittów zaś t y c h zagadnień z E u r o p y środkowej i w s c h o d n i e j ' było n a k o n - r e s i e zafedwie k i l k u . •— i . Duże z a i n t e r e s o w a n i e wzbudziła sekcja m e t o d o l o g i i . Z w ł a ­ szcza referal v. d y r e k t o r a Musee de P H o m m e w Paryżu, prof. Л. L e r o i - G o u r l i a n . p t . *Les ( r a v u u x d u centre de d o c u m e n t a t i o n et des recherebes prehistoriques*. Zgromadził o n n a d z w y c z a j liczne a u d y t o r i u m , które z z a c i e k a w i e n i e m słuchało prelegenta, oraz oglądało wyświetlana jednocześnie krótkometrażówkę z p r a c w y ­ kopaliskowych przeprowadzanych pod kierunkiem 'prof. L e r o i G o u r h a n w grocie des F u r t i n s , Berze L a Y i l l e . P o n a d t o r e f e r a t prof. M . S. I l e r s k o v i t s ' a ze Stanów Zjednocz, n a t e m a t : «Ethnohistory a n d the s t u d y of c u l t u r a l d y n a m i c e * w v w o l a l ożywiona dvsku'sje zwłaszcza co do wyciągania wniosków z podobieńsw kulturowych Bardzo c i e k a w y ' p o d względem ujęcia i świetnie w\-4oszonv i>vl referat d y r e k t o r a Musće du Con«o B c b * w B r u ­ kseli p r o f d r F r ' Olbrerht's'a o sztuce w K o n « o R e W i j s k i n r <<LeU.de de Г-irt n l a s t i a u c d u C o n " o " B e l * e - methodes -t resułl a h » w r a z z V zeźroczami pięknych okazów - ł o w n i - s z t u k i B a lubViBakuba ' ^ Na ogół r e f e r a h miały c h a r a k t e r a n a l i t y c z n y , t y l k o n i e l i c z n e nawały s y n t e t y c z n e ujecie ' t e m a t u . Wśród n i c h wyróżnił się p o l ­ ski referat d r . P i o t r a Śzinagel-Radwańsikiego ( B r u k s e l a ) p t . : «P,roblemes des syntheses de Ja science de l ' h o n i m e ( d e l a necessite et du but de lantbropologie s,vnthelique>. Prelegent został z a - �480 pioszonv do wygłoszenia go w u n i w e r s y t e c i e w Londynie i w Hadze. • ' Prócz w y ż e j wymienionego prelegenta z Polaków byli obecni: ks. p r o f . Rosiński z W a r s z a w y ( r e f era I: « H e r e d i l v o f eve a n d h a i r colour i n m a n . ) ; p r o f . K . S i o l v h w o z K r a k o w a (ref.: 1. « L e l a l c o n l e m p o r a i n et le d e v e l o p p e m e n l de l ' a n t b r o p o l o g i e e n P o l o g n e » , 2. Q u e s t ce que l e s t le type on f a race anlbiropologique?»); prof. T . " S u l i m i r , s k i z L o m d v n u (ref.: 1. «Some r e m a r k s o n the S c y t h i a n e x p a n s i o n i n E u r o p e a b o u t 500 B . C.», 2. . M i x e d B r i t i s h - P o l i s h m a r r i a g e s a n d t h e p r o b l e m of m a t r i m o n i a l selec­ tion); d r .1. T u w a n ó w n a z Paryża (ref.: - E x p o s i t i o n des c o l l e c t i o n s e l h i m g r a p h i q u e s dans u n m n s e e » ) ; p r o f . Falckówna z K a l k u t y . Oprócz referatów cześć n a u k o w a k o n g r e s u stanowiło n a d a ­ w a n i e ph-t i pokazy f i l m ó w e t n o g r a f i c z n y c h . S t r o n a d o k u m e n i a m a t y c h filmów była " n a średnim p o z i o m i e . F r a g m e n t y jednego z a ­ g a d n i e n i a n i e b v l v z sobą powiązane l u b leż niewspółmiernie, do s w e j r o l i . p r z e d s t a w i o n e D o b r a bvła krótkometrażówka k a n a d y j ­ ska o obróbce k a m i e n i a : uwypuklała poszczególne e t a p y t e j t e c h ­ niki. K o n g r e s u r o z m a i c o n y bvł przyjęciami przez o f i c j a l n e c z y n ­ n i k i b e l g i j s k i e , p r z y c z y m n a j e d n y m z n i c h odbyła sie uroczystość d e k o r a c j i nestora n a u k a n t r o p o l o g i c z n y c h i e t n o l o g i r z n v c h , ' prof, dr. H . Ś. F l e u r e z L o n d y n u , o r d e r e m L e o p o l d a , j a k o w y r a z u z n a ­ nia rządu b e l g i j s k i e g o " n i e t v l k o d l a uczonego, ale i * d l a n a u k przez n i e g o r e p r e z e n t o w a n y c h . D l a muzykologów c i e k a w y m było usłyszenie w kościele k a t o l i c k i m p r z y a k o m p a n i a m e n c i e ry­ t u a l n e j m u z y k i murzynów B a n t u . Organizacja kongresu pod k i e r u n k i e m sekretarza general­ nego, prof, d r . ' F. O l b r e c h l s ' a , b v l a doskonała. D b a n o nie t y l k o o pożytek n a u k o w y , ale i o przyjemności uczestników k o n g r e s u . Do najwartościowszych r o z r y w e k należał n i e c h y b n i e k o n c e r t k u ­ rantów w katedrze w R a l i n e s . Dr Janina Tuwanówna 28 K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W Y AMERYKANISTÓW ( X X V I Ib- CONGRftS I N T E R N A T I O N A L D E S AMfiRICANlSTES) O d 24 do Ж) s i e r p n i a 1917 r. o d b v l sie w Musee de 1'Homme w P a n żu 28 z rzędu a p i e r w s z y p o w o j e n n y K o n g r e s Międzynaro- I �481 d o w y A i i i e r v k a n i s t o w , z o r g a n i z o w a n y przez P. Rivet, dvreklora Musće de Г Н о ш т е i p r e z y d e n t a tegoż kongresu. Dzięki s t a r a n i o m K o m i t e t u Organizacyjnego i nader p r z y c h y l n e m u u s t o s u n k o w a n i u sie władz kongres ten miał, m i m o p o w o j e n n y c h t r o s k i kłopotów, p r z e b i e g n a d z w y c z a j wspaniały. Uczestnicy" kongresu w l i c z b i e około 200 z e u r o p e j s k i c h i pozaeuropejskich krajów byli z a c h w y ­ c e n i n a d z w y c z a j n a gościnnością gospodarzy. 25 s i e r p n i a w sali K i n a w M u see. de Г Н о т т е nastąpiło u r o ­ czyste o t w a r c i e k o n g r e s u w obecności władz państwowych. O god«. 15 odbyło się p l e n a r n e posiedzenie. gdizie ukonstytuowały się 4 sekcje ' n a u k o w e mianowicie: archeologiczna, antropologiczna, l i n g w i s t y c z n a i ełnologiczna, i gdzie nastąpi! wybór prezydentów i sekretarzy w s p o m n i a n y c h sekcji. W e w t o r e k rozpoczęły sie p o ­ siedzenia poszczególnych sekcji i to o d d z i e l n i e P r z e b i e g ' prac b y l następujący: Codziennie były d w a p o s i e d z i e n i a : o godz 9 3 0 i o 15 godz Każde posiedzenie trwało •> 4 d z i n v po 90 m i n u t o w y c h r e ­ p e t a c h następowali d y s k u s j a W c h w i l a - h w o l n y c h -oście b y l i serdecznie p o d e j m o w a n i ' orzez gospodar/v którzy s t a r a l i sie o u r o z m a i c e n i e i pożądane o-lrreż^ie P u n k V n i u k u l m i n a c y j n y m i były ' r r z y i c e i a l u t n i k ó w kongresu or/ez P r c z v ' e n t a R e ' i b l i k i p' V i n W n " КиххЪ w pałacu F l v s e l ' p r z e z H o r ' ^ . 3 W n i b i ć \-»tionile w P a h l R >mbiun ОДУ n r / > , l i , 1 !icv w H o t e l de V i l b Poz-i' t v n ™ i / ó ™ do pieczar p n ; h i s t o r y c z , r y c A " ° ^ " - » - *ш а Л 1 / ю 1 l L k , t ł l i e u k l W sobotę nastąpiło z a m k n i e c i e k o n g r e s u . N a p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m o godz. 10 o d r z r l a n o s p r a w o z d a n i a z prac poszczegól­ n y c h sekevj. do których dołączyła sie d y s k u s j a . N a p a s i e d z ^ n i u końcowym o godz. 15, poza 'różnymi ' i i m v m i s p r a w a m i , o b r a d o ¬ w a n o też nad' sprawą przyszłego Kongresu Międzynarodowego A m e r v k a n i = '['>w. Ponieważ o zaszczvt l e n " ubiegaj a s i e ' B o g o t a ( K o ­ l u m b i a ) Sao P a u l o ( B r a z y l i a ) i N e w Y o r k p r ^ I o ^.rawę o d d a n o do rozstrzygnięcia K o m i t e t o w i O r g a n j z a r y j n c i n u K o n - r c s u który po u w ^ e i b r i e n i u w s z e l k i c h d a n y c h ' w y z n a c z y m i e l c e ' i czas przyszłego' k o n s r e s u . T e n p o w o j e n n y K o n g r e s Międzynarodowy A m e r v k a n i s t o w . który zgromadził e k o l o 2 0 0 uczestników z całego świala i klórv sie o d b v l w atmosferze szczerej przyjaźni i w z a j e m n e g o z r o z u ­ m i e n i a , zadokumentował potrzebę "współpracy i w y m i a n y w d z i e ­ d z i n i e w i e d z y . Najpoważniejsza liczbę uczestników kongresu, r o ­ z u m i e sie. p r z e d s t a w i a l i sami gospodarze. F r a n c u z i z P. R i v e t n a czele, który dzięki r o / l c d v m znajomościom o s o b i s t y m z p r z e d s t a ­ w i c i e l a m i władz p a n s t w o w v e h u l a ! w i l gościom z a g r a n i c z n y m f o r ­ malności p a s z p o r t o w e i d e w i z o w e ; toteż uczestnicy k o n g r e s u z żaLud, T. X X X V I I I 31 �482 lem przyjęli wiadomość z ust jego na posiedzeniu końcowym k o n ­ gresu, że ze względu n a podeszły wiek ustępuje z urzędu dyrektora Musće de 1'Homme i profesury" Przedstawiciele A m e r y k i "Północ­ nej i Południowej byli n i e l i c z n i ; brakowało przede w s z y s t k i m k o ­ ryfeuszów amerykańskich. S t a n y Zjednoczone b v l v reprezento­ w a n e przez Magiret Mead i Alfreda Metraux, Argentyna przez Aparieio, K o l u m b i a przez F r i e d a i S i l v a C e l i s również i inne kraje pozaeuropejskie wysłały s w y c h przedstawicieli Z krajów E u r o p y zasługują n a uwagę przedstawiciele F r a n c j i - R a u l d ' H a r c o u r l i Crcoui-MonLforP RaHestems ojciec i svn ( H i s z p a n i a ) de Goeje ( H o l a n d i a ) Birket-Sniith ( b a d a ) Izikowiłz {Szwarc HŁssink Kulischer ( \ i e m e y ) Kormers i Gusinde ( \ u s t « i a / s u e i s o / f > i c l s e h v G a b u s Saaie i S c h m i d t W ( S z w a i c a r i - O P m f S c h m i d t o w i " nestorowi' etnolo-ów n o w i e r z o n t Ь ш rowe W r e s u bv u c z c i ć T a s ^ e In о I ' H z l / i i jego'80-lecia. ' " ^ » P°«" unoio n oKazji m x o n e 0 Fryburg, Szwajcaria. Dr W. Saake �781 • n k ' i i s z Sewervn, Sztuka ludowa w Polsce. Malarstwo, rzeźba, g r a f i k a . Katalog wvslawv. Kraków 1918 |H. Blumówim) •seglad SorjologicriiY, K w a r t a l n i k Pol. I n s l y l u l u Socjol. T . V I U - I X . Lód* 194fr-47 'l A Kułrrcbiaiika i I. Turimii| deuda-rz dla Mazurów Instytut Mazurski. Koczu. X V I I (!947j, roctti. X V I I I H94SI (J. G.) m i a n Reinfass. Z a g a p i e n i a i p o t r z e b y etnograł ii na Śląsku Środko­ wym i Dohivm. I n s t y t u t Śląski. Katowice W r o c ł a w 1947 (J. G.) aria Z n a m i e r o w A a - P H i f f e r o w a , Ochrona zabytków kultury ludowej. P o r a d n i k . C e n t r a l n y Imslvlut K u J l n r v . W a r s z a w a 1947 (J. G.) . . M I Nasz, Opole. Bibl. A r e h c o l o s k z j i a . Wrocław 1947 (R. Reinfussl . anisław Hosnonri, Sion i polr«4>v językoznawstwa pot. na Śląsku « • ж к о М п т м uwagi. D o b u - o śląska. I n s t v t u t Śląski. K a t o w i c e — Wrocław'1947 ...I O', .*. ' ' b i o g r a f i a w Z. S. R R iSowełskuja E t n o g r a f i a , zesz. 3, r. 11148. w v d . p r z e * Akademia N a u k w Z Ś. R. R.| (Z. Malewska) i r o d n p i s u v Sboi-nfk, Casopis Nsmidopwncho O u t n i r u Malice Slovenskćj. Koczn. V I — V I I zesz 1--2 i 3—4 11945—194Й1, roczn. V I I I il947*. z*-sz. 1 i •>. Turr-zaiiski Św. Man-in i.T. Reychman) . . . . i r m J o u i s n v Sborofk, Casopis X o r n d o p i M i e h o O d b o r u Mat ice S l n w n skej. Коси,. V I I . ws/.. 3, r. 1947 •alior та S l r a i K s k a , Zivotkv a k a b a l k v slovenskveh kraju [Z. Ma¬ i. wsku ' e j l i w s k k wvda.wnklw» e l n n g r n f i c z n * z lat 1945 - 1 9 4 7 lU-vctimani itova-n liavazzi, Pregled Ktmograf i je Hrvala. Zagreb 1940 |S. P k i ) .. •ilhelm S c h m i d t . Rajsseu i n u l V o l k e r in Vorgeschicbtv a m i Gesehiclite das Atvervrvlandes. L u c e r n a J946 li. Bulanda Т. Jr'. nun I i I.atcruneusi (PubJicaziime del P o n l i i i z i o Museo Missionary [ • t i m l o g k o i . l o i n X I , w y d a n y w r. 1947 l b . H a l b a n i Им-rl M a r i u u s . Le m i l i e u social. B r u k s e l a 1911 ' L . H.i (udia Keim.ica — revue dv Unguis:!kpie et d V t h o o l o f p c fin-noises. Т. V. H e l s i n k i 1947 (T. Mi-U-wsk.il ohert \V. E r i c h . Some Recent T r e n d s in C u l t u r a l Anthropology, Archaeoloav a n d Physical A n t h r o p o l o g y ohn R. S w a n i o n , The e v o l u t i o n o f n a t i o n s . Citv of W a s h i n g t o n 1942 Iks. F.r. M k e k i h. E . C b a m b l h , The botany and h i s t o r y ol Z i z a n m Aquatica L. (wild r i o e i . W a s h i n g t o n 1941 1,1. D.l olm Crillin, .Moehe a Peruvian Coa-stal Community. .Smthsonian InstiImlion. W a s h i n g t o n 1947 I A. K o w a l s k a ! l a y m o m V K e u n e . l v , C o n t o u r of C u l t u r e i n Indonesia. S m i t h s o n i a n Insti­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 Dembmskai H. <•• Deigna.n. Siam land of free m e n . S m i t h s o n i a n I ns l;i I u l;i on. Washington 1943 i J . D.l III. Mm f Mr. 331 335 339 340 .440 341 342 343 355 357 3.V.) .«И 303 3(55 3li7 374 377 381 41)1 405 407 400 412 a Roman Reimfuss. Stan muzealiów etnograf k z i r v c h w woje.-wództwrc wrocławskim ".' 41li M a r i a Znanwrowska-Priiffe-mwa, Dział etnograficzny -Muzeum Miej­ skiego w T o i r m i h i Г 432 L o « g m M a l i c k i , Dział etwografkznv M u z e u m Śląskiego w 20-tecie za¬ . t o i e n i a msiyiucj} ' m �7S2 .41 г. J . G. — H i e r o n i m S k u r p s k i , Uwagi o byłych muzeach m -.w 7-.tr* . . jewódsiwa olsztyńskiego. Instytut Mazurski w ' > • - , : • :>'7 Maria Z.namieTO^kia-Piriifferowa, Organizacja I>ziału ? Muzeum w R a p e r s w i l u . w t IV. Ш s U;, Kronika Wyciąg z protokółu X X I I Walnego Zgromadzenia 1> ,,. . . . V л i r z y s t w a Ludoznawczego (T. D.) Sprawozdanie k r a k o w s k i e g o Oddziału Pol. T o w . L u d / - . v , - , ^ • » ( J ' . Kubnebianka) 4">: Sprawozdanie Oddziału Polskiego T w a Ludoznawcze... , v 1917 r. ( J . Świeży) 150 Sprawozdanie Oddziału Polskiego Tow. L u d r o n » w c « g o -л -P wn:.-. , ч>1 •nej (S. Ełizaik) ,:'н. Sprawozdamie poznańskiiego Oddziału Pol. T o w . Lud.-./» .* : ' Firainkowski) Hl Spawuadtmie z działalności T o w . Ludoznawczego w T . - n . - u - /л ;.kr.-s od 18 I I I 1 8 4 / - 1 I V 194« (M. PHifterowe) -!(>2 E t n o g r a f i a i etnologia w S z w a j c a * * w latach 1939—194V ( Г ' b Mii W sprawie С. I. А. Р. таг wystawy sztuki hi*wwej (.'-. " W. . . !7ft Commission Internationale dies Arts et T r a d i t i o n * Ho. .\.nvs 1- v 1947 'T' Kongres Nauk Antropologicznych i Blnologiiczinych. : . fc ..-И 15- .V) sierpnia 1918 ( J . Tuwanówna) .. 7« 28 Kongres Międzynarodowy Amerykanistów ( X X V I I I * «.олцк-: , Pi-.onational des Aaićricandstcs) . . . • ł<sn 5 t V. Różne I r e n a Barowa., Bibliografia Etnografii Polskiej z a ,r. • . ' Stelu* K o m i s j i Międzynarodowej d l a s p r a w szftuk-i tac. <•• С. I . A. P. I Commission Internationale des Arts T,., = . pulaires) ( L . Halban) W sprawie С. I. A. P. oraz wystawy satuki ludowej w .: с S l a « .archeologii półnomo-amerykariskiej (Dorota L . к . . , W y k a z książek n a b y t y c h przez F . T . L , w r. 1918 r ! •. U'. ... \ : Г N e k r o l o g i Jerzy K o w a l s k i (Marian Plezial W a l e r i a n Batko (Hemrvk Zwolakiinricz) L u l i o r X k d c r l e (Stefan' Nosek) V. J . Uans'rkka (Suto Halksonrai) •• Щ »-f * • ») ; Resume Indeks rzeczowy, - L u d » , lom X V I I I Indeks autorów, c L u d * , tom X V I I I Indeks nazw etnograficznych, <L«d», tom X V I I I Indeks towarzystw i instytucji n a u k o w y c h , ' L u t b . Indeks czas.op.ism i wydawnictw, «Lud», tom X V I I I l u d e k * rycin, cLud», lom X V I I I Słownik wyrazów hotentoekk-h, < L u d = , tom X V I I I . . Imiona H o t e n l o W . «Lud», tom X V I I I ff| ?*|3j -Sł . . . .. . ••• • Ш if*-..:; Hi :;jf .i-w •''. .flW <t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd5dc76c944e92dfbbac87bf328552eb.pdf a55a50bae20239c33fa643eb2c016cff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5153 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4781 Title A name given to the resource Nekrologi / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.456-468 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I ŚP. J E R Z Y KOWALSKI D n . 22 s t y c z n i a 1948 r . z m a r ł we W r o c ł a w i u prof. J e r z y K o w a l s k i , p r z e w o d n i c z ą c y miejscowego o d d z i a ł u Polskiego T o w a r z y s t w a L u d o ­ znawczego, p r o - r e k t o r i . n i e d a w n y d z i e k a n U n i w e r s y t e t u Wrocław­ skiego', ś w i e t n y p i s a r z i uczony, j e d e n z n a j z a s ł u ż e ń s z y c h p i o n i e r ó w k u l t u r y polskiej n a Z i e m i a c h O d z y s k a n y c h . S p o c z ą ł , j a k p i ę k n i e p o w i e ­ d z i a ł o n i m j e d e n z jego u c z n i ó w , ten, k t ó r y nigdy n i e o d p o c z y w a ł — quievit, qui numquam quiescebat. O d s z e d ł w k w i e c i e w i e k u od p r a c y , k t ó r e j o d d a w a ł w s z y s t k i e m y ś l i i serce, c a ł y s w ó j o g r o m n y talent i nie­ z w y k ł y zmysł organizacyjny. Nie jest r z e c z ą ł a t w ą d a ć c h a r a k t e r y s t y k ę d z i a ł a l n o ś c i Z m a r ­ ł e g o , n a tak wiele r o z c i ą g a ł a s i ę ona p ó l i w t y ł u szla k i e r u n k a c h . Wy­ bitny uczony, badacz l i t e r a t u r i k u l t u r y s t a r o ż y t n e j , g r e c k o - r z y m s k i e j , był r ó w n o c z e ś n i e cenionym p o w i e ś c i o p i s a r z e m , autorem o p r a c o w y w a ­ nych w s p ó l n i e z żoną, A n n ą K o w a l s k ą , książek «Złota kula», «Mijają n a s » i «Grucc», a obok tego jeszcze, j e d n y m z n a j c z y n n i e j s z y c h p r a c o w ­ n i k ó w k i l k u t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , m i ę d z y n i m i Polskiego T o w a r z y ­ stwa Ludoznawczego. J e d n ą z ostatnich s w y c h prac, odczyt, w y g ł o s z o n y n a i n a u g u r a ­ c y j n y m posiedzeniu p u b l i c z n y m W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o ­ wego, a p ó ź n i e j w y d a n y d r u k i e m w S p r a w o z d a n i a c h t e g o ż T o w a r z y ­ s t w a I , 1941), ?.—12, n a temat « A u l o n o m i i z j a w i s k ś w i a t a duchowego)) zamknął refleksją o myśli ludzkiej, o p a n o w u j ą c e j i w p r a w i a j ą c e j w ruch ogrom materialnego ś w i a t a — mens agitans molem — i m o ż e do n i ­ kogo s ł u s z n i e j n i ż do niego n i e m o ż n a b y t y c h s ł ó w o d n i e ś ć . Ż y ł o w t y m niewielkiego w z r o s t u c z ł o w i e k u n i e w y c z e r p a n e j a k i e ś ź r ó d ł o e n e r g i i , u m i e j ą c e j d o k o n y w a ć r z e c z y i w y s i ł k ó w z d u m i e w a j ą c y c h . G d y b y nie niepospolite z d o l n o ś c i b a d a w c z e , k t ó r e k a z a ł y m u o b r a ć d r o g ę i z a ­ w ó d uczonego, b y ł b y w ż y c i u c h y b a w i e l k i m c z ł o w i e k i e m c z y n u , o r g a ­ nizatorem i b u d o w n i c z y m . A i l a k , p o m i m o ż e g ł ó w n e p o w o ł a n i e w i ą - �657 Śp. Jerzy zalo go r a c z e j ze ś w i a t e m Kowalski czystej m y ś l i n i ż d z i a ł a n i a , w ł a ś n i e dzinie organizacji nauki z a r ó w n o na s w e j c ó w c e , j a k i n a s t ę p n i e we W r o c ł a w i u , d o k o n a ł rzeczy niemal siły jednego Kiedy bek, to dzie­ pla­ przekraczających człowieka. s i ę b i e r z e do r ę k i d w a jego w dawniejszej lwowskiej aspekty i przegląda przede jego czysto wszystkim rzucają naukowy się w doro­ oczy nie­ f a c h o w e m u c z y t e l n i k o w i . Z j e d n e j s t r o n y s ą to p r a c e z d z i e j ó w s t a r o ż y t ­ nej retoryki, kiem i a z drugiej badania nad polskimi Mickiewiczom. rywającego Retoryka, czyli kunszt p r z e m a w i a n i a , a potem humanistami, najogólniej pięknego s i ę , b y ł t ą d z i e d z i n ą s ł o w a ż y w e g o i pisanego, n a k t ó r ą więcej od nas południowcy zwracali uwagi. wiele większą od Być może dlatego, starożytni na p o w i e t r z u , n a u l i c a c h i p l a c a c h p u b l i c z n y c h , a m o ż e retoryka, sztukę, nia odkąd siała i była zaczęto zastanawiać się podstawowym la d z i e d z i n a s t a r o ż y t n e j r e t o r y k i , od wiele do poza s i ę nad nią i dlatego, ż e i uprawiać wykształcenia a ż do s c h y ł k u dziś, domem, m ó w i o n e g o , b y l i w r a ż l i w i . To czynnikiem n i ą p r z e z szereg w i e k ó w po­ wysławiania że, jak nas c z ę ś ć ż y c i a s p ę d z a l i bardziej n a p i ę k n o s ł o w a , z w ł a s z c z a Koperni­ przekonywującego, i wychowa­ starożytności. jej n i e w y j a ś n i o n y c h też ją jako Cala dostatecznie i n a w p ó ł l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w , a ż po p i s m a k l a s y k a t e o r i i r e t o r y c z ­ nej ze s c h y ł k o w e j Lud, T. X X X V I I I już starożytności, He.rmogene.sa z Tarsu i jego p ó 40 �658 źniejszych objaśniaezy była nieustannie przedmiotem zainteresowań prot. K o w a l s k i e g o . O d tej d z i e d z i n y r o z p o c z ą ł s w ą k a r i e r a n a u k o w ą szerną rozprawą także poświęcił wydanie o- r e t o r y c e m ł o d e g o P l u t a r c h a , w y d a n ą ostatnie Hermogenesa, Wrocławskiego lata życia, Towarzystwa' Naukowego w Etnologa zainteresuje przede na te tematy pomnikowe cykl wydawnictw r. 1947. wszystkim d r o d z e z n a t u r a l n e j czysto zdolności przejawiającej z szeregu do trafnego, frapującego się wyraźnie w i zupełnie jego rozpraw który wienia swojej sprawy przed s ą d e m , kolegium fachowców-prawników, chalnym jakimś ciałem, a następnie jeszcze ujmowania rozmaitych i pro­ nieświa­ myśli, przysłowiach niach l u d o w y c h , a z drugiej strony z u m i e j ę t n o ś c i nigdy nowe, praca o początkach retoryki w Grecji, rozpatrująca blem, n a j a k i e j domej przygotowując k t ó r e godnie z a i n a u g u r o w a ł o ob­ w r. 1918, jej zdolności opowiada­ zręcznego przedsta­ w s t a r o ż y t n e j G r e c j i nie lecz n a j p i e r w z reguły sądem jesl nawpól-patriar- przysięgłych, do­ chodzącym do l i c z b y k i l k u s e t w o t u j ą c y c h , j a k z t y c h z d o l n o ś c i i u m i e ­ jętności w wyrosła system wiem z czasem cała sprecyzowanych refleksyjna sztuka, ujęta przepisów i wskazówek. wcześnie już Niewątpliwie bo­ b a d a n i a n a d g e n e z ą r e t o r y k i , która: n a s t ę p n i e stanie s i ę b e z s p o r n ą domeną historii' l i t e r a t u r y , s a m e socjologii, etnologii badań i jeszcze leżą wyraźnie na pograniczu Polaka pociągnąć muszą studia K o ­ literackich. Każdego zaś wykształconego w a l s k i e g o n a d K o p e r n i k i e m i M i c k i e w i c z e m . K i e d y l w o w s k i komitet chodu 450 r o c z n i c y u r o d z i n n a j w i ę k s z e g o w r . 1924 k s i ę g ę p a m i ą t k o w ą Kowalskiego zyk z prośbą łaciński Kopernika naszego a s t r o n o m a pt. ((Mikołaj Kopernik)), o opracowanie i jego s t u d i a tak s p e c j a l n e j filologiczne. I ob­ wydawał z w r ó c o n o s i ę do dziedziny, j a k ję­ oto z m a ł o na p o z ó r p o c i ą g a j ą c e g o tematu, z drobiazgowego r o z w a ż a n i a g r a m a t y c z n y c h w ł a ­ ściwości Kopernikowej łaciny w porównaniu współczesnych mu włoskich i niemieckich rakterystyka geniuszu wielkiego wysłowieniu, w sposobie f o r m u ł o w a n i a z łaciną długiego humanistów, szeregu wyrosła uczonego, p r z e j a w i a j ą c e g o cha­ się w m y ś l i , nade wszystko w jego niepo­ k a l a n e j j a s n o ś c i w y k ł a d u , b ę d ą c e g o w i e r n y m z w i e r c i a d ł e m j a s n e j i nie­ zawodnie trafnej przedmiot lozańskie koncepcji wykłady naukowej. Drugie Mickiewicza, studium, zajmuje się mające tym w ż y c i u naszego poety (1838—9), w k t ó r y m w r ó c i ł on na k r ó t k o do swego z a w o d u , do j a k i e g o p r z y g o t o w y w a ł s i ę przez studia zresztą uniwer­ syteckie, tj. do n a u c z a n i a j ę z y k ó w k l a s y c z n y c h . Nie w i e l u b o w i e m z d a j e sobie u nas s p r a w ę z tego, ż e n a j w i ę k s z y był z wykształcenia nego na owe rierę filologiem czasy fachowca nauczycielską jej p r o c e s f i l o m a t ó w . w z naszych klasycznym, wileńskim E . Groddka, gimnazjum kowieńskim, póki nie może romantyków uczniem zaczynającym za rokiem wybit­ następnie ka­ przerwał mu Studia w i l e ń s k i e m i a ł y mu się jednak o k a z a ć po- �659 żyteczne w cińskiej kilkanaście w literatur Akademii lat p ó ź n i e j , k i e d y Lozańskiej, słowiańskich w zanim College de u\va.gi twórczość jako historyka katedrę przeniósł France w ż y c i u Mickiewicza stosunkowo m a ł o dna objął nie w literatury ł a ­ sie Paryżu. na katedrę Jest to okres z n a n y , a jego n i e w ą t p l i w i e literatury ł a c i ń s k i e j n a s z e j z n a j o m o ś c i p r z e d e w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na to, ż e nie w i e r n e g o s k r y p t u jego w y k ł a d ó w uniwersyteckich, a tylko k r ó t k i e fragmentaryczne i dość i dorywcze s t u d e n t ó w . A p r z e c i e ż z tak b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n e g o się K o w a l s k i e m u o d t w o r z y ć bardzo się posiadamy tatki s a m e g o wykładowcy go­ wymyka no­ zapiski materiału udało w i e r n y obraz dorobku Mickiewicza w tej d z i e d z i n i e . U d a ł o s i ę j e d n a k tylko d z i ę k i n i e z w y k ł e j w p r o s t p r a c y , nie cofającej się przed badaniem ogarniającej czowi mal wiedzy rzutem filologicznej, najblahszych oka cały dorobek stwierdzającej na pozór drobiazgów, współczesnej pochodzenie Mickiewi­ każdego nieo­ t w i e r d z e n i a poety z takiego lub innego p o d r ę c z n i k a , b ę d ą c e g o ówczas do jednym pod­ w u ż y t k u , aby w s p o m n i e ć j u ż tylko o k i l k a k r o t n y c h p o d r ó ż a c h Lozanny i badaniach archiwalnych, przedsiębranych na miejscu. C z ę ś ć tylko d r o b n a tego i m p o n u j ą c e g o s u m i e n n o ś c i ą b a d a n i a i s z e r o k o ­ ścią h o r y z o n t ó w dorobku mowego wydania czytając pochodzącą («Meander» dem opublikowana Mickiewicza; tym od I I I , 1918, Wrocławskiego 57), ucznia została Zmarłego, iż c a ł o ś ć jego Towarzystwa w siódmym bardziej w i ę c B. ma cieszyć Bilińskiego, się rychło tomie s e j ­ się ukazać do wydań klasyków w nakła­ Naukowego. S z e r s z e k o ł a c z y t e l n i k ó w z n a ł y Jerzego K o w a l s k i e g o ze wstępów należy, wiadomość przekładach w świetnych krakowsko-lwowskiej i'Bibliotece N a r o d o w e j * "(((Wyznania)) ś w . A u g u s t y n a , « C h m u r y » fanesa) oraz z popularno-naukowych nie w « M e a n d r z e » dostrzega, chcenia szkiców ogłaszanych i ((Zeszytach W r o c ł a w s k i c h ) ) , ale nie k a ż d y ile p o d j e d n y m lub d r u g i m , w a f o r y s t y c z n e j na p o z ó r wnikliwego Arysto- j u ż po rzuconym twierdzeniu, badania, k r o c z ą c e g o po kryje ścieżkach sie woj­ zapewne formie od nie­ głębokiej erudycji, rzadko tylko uczęszcza­ nych. W y m y k a s i ę spod k o m p e t e n c j i czysto literackiej piękny i kompetentny nym przez działalności wyraz J . Parandowskiego, p i s z ą c e g o le s ł o w a w ł a ś c i w a Zmarłego. we ZnaJajzla wspomnieniu długoletniego ona pośmiertnym, przyjaciela ocena zresztą swój ogłoszo­ i kolegi Ko­ w a l s k i e g o po p i ó r z e , w n r z e 10 ( z 7. I I I . 1948) « O d r o d z e n i a » , do k t ó r e g o niech wolno pominąć skiej, będzie milczeniem przede ciekawego zasług wszystkim czytelnika Zmarłego odesłać. na polu zaś Uniwersytetu we Lwowie, skupiał wokół wolno jednak nauki pol­ Wrocławskiego. Jeszcze przed w o j n ą , jako długoletni Kazimierza Nie organizacji profesor siebie Uniwersytetu Jerzy Kowalski 42* Jana grono �660 u c z n i ó w , w p r o w a d z a j ą c i c h z w ł a s z c z a w te d z i e d z i n y b a d a ń , k t ó r e b y ł y m u s z c z e g ó l n i e bliskie. O r g a n e m tego g r o n a b y ł y «Acta politanb), w k l ó r y c h u k a z a ł o s i ę p o w o j n i e s i e d e m cińskich samego profesora seminarii II Leo- t o m ó w rozpraw ła­ i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . Ale prawdziwie b o h a t e r s k i o k r e s d z i a ł a l n o ś c i o r g a n i z a c y j n e j Z m a r ł e g o r o z p o c z ą ł s i ę we W r o c ł a w i u , gdzie p r z y b y ł p o w o j n i e po k r ó t k i m p o b y c i e n a K a t o l i c k i m U n i w e r s y t e c i e L u b e l s k i m , aby s t a n ą ć do p r a c y n a d t w o r z e n i e m uczelni w tym mieście. Kolejno jako dziekan i pro-rektor tetu W r o c ł a w s k i e g o , r e d a k t o r i w y d a w c a o r g a n u n a u k o w e g o Towarzysta nego Filologicznego Wrocławskiego skiego Towarzystwa T W roeławskiego 1 EOS, przewodniczący Towarzystwa Naukowego, Archeologicznego, Oddziału Polskiego a Polskiego Wydziału Filologicz­ założyciel Wrocław­ na koniec Towarzystwa polskiej Uniwersy­ przewodniczący Ludoznawczego od­ d a ł c a ł ą s w ą n i e p o ż y i t ą e n e r g i ę , czas i , niestety, z d r o w i e n a u s ł u g i b u ­ dowy wrocławskiego ośrodka naukowego. u w a g ę , jak długo we W r o c ł a w i u , г., p a n o w a ł y A przecież zniszczonym trzeba b r a ć pod oblężeniem w i o s n ą 1945 w a r u n k i z u p e ł n i e p i o n i e r s k i e , k i e d y trzeba b y ł o j a k spod z i e m i w y d o b y w a ć lokale, u r z ą d z e n i a , d r u k a r n i e — i l u d z i , p o t r z e b n y c h do ich obsłużenia. T o też wymieniony sprawowanych przez Zmarłego manią powyżej d ł u g i szereg nie m a n i c w s p ó l n e g o godności, z naszą t y t u ł ó w , lecz o z n a c z a r a c z e j o i l e ż d ł u ż s z y k o r o w ó d polską trosk, w y ­ s i ł k ó w i z a b i e g ó w , u w i e ń c z o n y c h z r e g u ł y p o m y ś l n y m w y n i k i e m . I jeśli dzisiaj polskie ż y c i e n a u k o w e we W r o c ł a w i u normalizuje s i ę coraz bar­ dziej i c o r a z s z e r s z y m p ł y n i e k o r y t e m , to jest to w z n a c z n e j m i e r z e z a ­ s ł u g ą tego, k t ó r y s p o c z ą ł j u ż na w i e k i po ż y c i u nie z n a j ą c y m na w r o c ł a w s k i m Nie m a ł ą spoczynku cmentarzu ś w . W a w r z y ń c a . część prac swoich i w y s i ł k ó w w ciągu t y c h l a ł ostat­ n i c h p o ś w i ę c i ł J e r z y K o w a l s k i w r o c ł a w s k i e m u o d d z i a ł o w i Polskiego T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o . J a k w i e l e z n i m u b y ł o , odczuto tam w y r a ­ źnie po jego śmierci. Do- m a j ą c e g o ficznego « L u d o z n a w c a » się ukazywać «Cień człowieka)), obfitujący j a k zawsze gający i niepokojący cował, oddawał kładał wszelkich W takiej p r a c y temu periodyku n a p i s a ł j e d e n z ostatnich s w o i c h literacką formą. przedsięwzięciu starań, w myśli aby d o p r o w a d z i ć spalił s i ę i odszedł niepospolite, a p o c i ą ­ N a d czymkolwiek wszystkie etnogra­ a r t y k u ł ó w pt. siły bowiem i całe je d o p o m y ś l n e g o przedwcześnie, ale poza pra­ serce, do­ końca. trwałym i r e a l n y m dorobkiem w postaci k s i ą ż e k napisanych i inslytucyj urucho­ m i o n y c h pozostanie po n i m w s p o m n i e n i e strudzenie z przeciwnościami, tkwiącymi ducha, b o r y k a j ą c e g o s i ę nie­ w martwej materii: agitans molem. Marian Plezia mens �661 ŚP. W Batko, październiku zasłużony WALERIAN 1947 roku BATKO zmarł w wychowawea-oświatowiec, śni ludowych, żołnierz w walce o Busku-Zdroju muzykolog Walerian i zbieracz pie­ niepodległość. Wyczerpany wojną, przeżyciami okupacyjnymi, intensywną pracą p o w o j e n n ą , c i ę ż k i m i w a r u n k a m i materialnymi ż y o i a w zniszczonej W a r ­ s z a w i e , nie m i a ł c z a s u ani ś r o d k ó w l e c z y ć z a d a w n i o n e j c h o r o b y . U m a r ł w p e ł n i ż y c i a , l i c z ą c 41 lat. Urodzony ukończeniu 11. szkoły I V . 190G r . w powszechnej Michałowicach, poświęcił się skiemu. Seminarium nauczycielskie u k o ń c z y ł winął ton, pow. organizator i dyrygent chóru wywaniu najmłodszych w Lubelskim i w Białymstoku. Tam sześćdziesięcioosobowego. nauczaniu Związku Teatrów roz­ nym. Prowadził inwentaryzację dorywczo, później już pieśni stale oświatowego G ł u c h o w a , pow. ludowych Lubelskim Otrzymał Jednocześnie pracował dziale m u z y c z ­ lubelskich, i systematycznie, o ś w i a t y pozaszkolnej w Kuratorium n i ó s ł s i ę do śpiewu. bary­ o d d a j ą c się wycho­ i Chórów Ludowych w kowo jako począt­ pracownik w l a t a c h 1932—35. S k i e r n i e w i c e , na s t a n o w i s k o Prze­ wychowawcy i muzycznego w tamtejszym Uniwersytecie L u d o w y m . 1936/37 b y ł n a u c z y c i e l e m s z k o ł y p o w s z e c h n e j w W a r s z a w i e , uzupełnił i p o g ł ę b i ł swe czył Wydział po nauczyciel­ Swoje uzdolnienia muzyczne, d a j ą c s i ę p o z n a ć jako dobry p o s a d ę nauczyciela s z k o ł y powszechnej w Lublinie, roku Miechów, zawodowi Od gdzie studia' m u z y c z n e . W r o k u 1939 na w i o s n ę u k o ń ­ Nauczycielski P a ń s t w o w e g o Konserwatorium Muzycznego w W a r s z a w i e . Objął kierownictwo działu muzycznego w Instytucie T e a ­ trów L u d o w y c h i sekretarstwo redakcji miesięcznika «Teatr Ludowy», w s t ę p u j ą c w ten s p o s ó b w ś c i s ł ą w s p ó ł p r a c ę z i d e o l o g i e m teatru wego J ę d r z e j e m Cierniakiem. W tym ludo­ okresie r o z w i n ą ł d z i a ł a l n o ś ć blikacyjną, zasilając Swoimi artykułami rzeczowymi lamy prasy pu­ oświa­ t o w e j , m u z y c z n e j i t e a t r a l n e j . W w o j n i e 1939 j a k o r e z e r w i s t a d o s t a ł do niewoli niemieckiej, z k t ó r e j u w o l n i ł się. B r a ł spiracyjnej n i e p o d l e g ł o ś c i o w e j w Warszawie, a po 7 niaka u k r y w a ł s i ę na p r o w i n c j i . W K o m a r ó w c e niem był tajne nauczanie kierownikiem i czynny udział w prace szkoły powszechnej, wojskowe w y udział w pracy aresztowaniu Podlaskiej pod prowadząc Batalionach się kon­ Cier- Radzy­ jednocześnie Chłopskich. u w a l n i a n i u L u b e l s z c z y z n y od o k u p a n t a . P o Brał weryfika­ cji z w o l n i o n y z o s t a ł z w o j s k a w stopniu m a j o r a . P o uzyskaniu niepod­ ległości Oświatową rówce założył pierwszą w Polsce Podlaskiej, tj. G i m n a z j u m p r z y g o t o w a w c z e dla kierował, W wionym roku Ludowym Spółdzielnię nauczycieli szkół powszechnych i 1945 p o w o ł a n y Instytucie w Koma­ Wiejskie, Uniwersytet Ludowy, tymi z o s t a ł do W a r s z a w y , gdzie w e Oświaty i Kultury objął kursy zakładami Wydział wzno­ Mu- �662 zyczny. Współpracował z Towarzystwem Teatru i B y ł c z ł o n k i e m Komitetu redakcyjnego m i e s i ę c z n i k a redaktorem działu muzycznego w ((Teatrze i Orkiestr Tow. Teatru ((Repertuaru C h ó r ó w Wycieńczony terialnymi, przewlekłą uzyskał miejsce chorobą w Muzyki Oświatowa)), Ludowym», redaktorem i Muzyki nerek gdzie od m ł o d s z e g o p o k o l e n i a i z a k o ń c z y ł go w p o ł o w i e drogi. Na podkreślenie zasługuje nym warunkami próbował s i ę k u r a c j i . T u t a j r o z p o c z ą ł s w ó j start ż y c i o w y lubelskiego, p o ś w i ę c o n a Ludowej». i złymi Busku-Zdroju, Ludowej. «Ргаса ma­ poddać wychowywania działalność regionalna Batki z naj­ okresu gromadzeniu pieśni i melodii ludowych o z n a c z e n i u d l a t e a t r u l u d o w e g o i etnografii L u b e l s z c z y z n y . waż­ Wszyst­ kie w o l n e c h w i l e od p r a c y s z k o l n e j : niedziele i ś w i ę t a , w a k a c j e — ś w i ę c a ł pracy terenowej, zbierając miała w początkowo stałą został charakter i systematyczną, odciążony od od pracy duży materiał dorywczy, czasu gdy szkolnej. później jako W pieśniarski. przekształciła pracownik zbieraniu po­ Praca ta się Kuratorium, melodii posługiwał się w y ł ą c z n i e s ł u c h e m , z d o b y w a j ą c w tym k i e r u n k u olbrzymie d o ś w i a d ­ czenie, k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i s p o ż y t k o w a ł . Obok prof. T a d e u s z a Prejznera z Katowic, Walerian Batko brał który należy on do w pow. łukowskim głównych materiały muzykologów pieśni, folklorystyki lu­ do wystawienia z scenicznego terenu Ze­ po­ później weselne lubelskiej. belskiego, a z w ł a s z c z a w K r z c z o n o w i e , G a l ę z o w i e i Ś w i d n i k u , k t ó r e mu obrzędowe kilkaset powiatu służyły tekstowe zebrał «Wesela lubelskiego)) w i n s c e n i z a c j i B r o n i s ł a w a N y c z a . B a t k o z e b r a ł r ó w n i e ż m a t e r i a ł y etno­ graficzne do « k ą p a l v ) ) — u r o c z y s t o ś c i s o b ó t k o w y c h p a l e n i a ognia, k t ó r e w Lubelszczyźnic kuratoryjny swoim Obok p r a w i c j u ż z a g i n ę ł y . Z e b r a n y plon B a t k i instruktor nazwiskiem umiejętnie stycznej muzyki dwie i śpiewu prace prowadzonej Józef poświęcone akcji i organizacyjnej ogłaszał Chmura, lubelskiej społecznej, wykorzystał wydając pieśni wychowawczej, Szkolnego Pozaszkolna)), które artykuły Oświatowa. 1—2); sela la» Lugelskicgoo, ((Teatr jego: 1947, nr Lndowy», «Tcmaty 1): ((śpiew w «Ргаса prac «Muzyka Szkole», Oświatowa» dla zapisujących Ludowa» (Teatr lubelskiego)) ( T e a t r obrzęd sobótkowy Ludowy, 1947. nr 1—2), (tamże, 1933, nr 8, nr 5); « D y n g u s — Ś m i g u s a ( W i c i . 1947, nr i (z światoń nierz (z portretem), « Р г а с а ,1, — Oświata inne. Oto melodie» 1917, «Z «Kompa!ka», Praca «Teatr 1946, 13). Oświatowa)), Ludo\v\», nr we­ «кара- Oświatowa. 1947, nr 1 Walerian; , 10—11, str. 380—88; Walerian Batko, muzyk, w y c h o w a w c a , społecznik portretem). nie­ (Praca str. 131): O W a l e r i a n i e Ba Ice p i s a l i : L u b i c z - N y c z B . — P a m i ę c i Batki pieśni Kuratorium «Polska Ludowy, « L u b e l s k a p i e ś ń l u d o w a » ( P i e ś ń w Szkole, 1930. — arty­ d r u k i e m z e b r a n e przez siebie oraz r ó ż n e a r t y k u ł y w c z a s o p i s m a c h : ((Dziennik U r z ę d o w y Okręgu pod ludowej. 1917, nr 11—12, str. i żoł­ 511—43; �663 S z u b z d a W ł a d y s ł a w — W a l e r i a n B a t k o (14. 4. 1906—23. radnik «Głos Muzyczny)), 1947, Nauczycielski)), n r 8—9, str. 4—6; 1947, 10. 1947), « P o - Т. K . — W a l e r i a n Batko, n r 20, str. 313; J . D. — W a l e r i a n Batko, « W i c i » , 1947, n r 48, str. 3. Henryk L U B OR Niełatwo będzie ocenić Zwolakiewicz NIEDERLE działalność naukową Lubora Niederlego, g d y ż t r z e b a by p o s i a d a ć r ó w n ą m u w s z e c h s t r o n n o ś ć , r o z l e g ł o ś ć i g ł ę b i e wiedzy. B y i bowiem uczonym, p r a c u j ą c y m nie n a u k i . P r e h i s t o r i a , etnografia, znawstwo, oto dyscypliny, k t ó r e nie w j e d n e j tylko antropologia, uprawiał, dziedzi­ historia, a nawet których znawcą ś l e d n i m . Ale n a u k i te u p r a w i a ł N i e d e r l e p r z e z c a ł e s w e ż y c i e w ściśle określonym przede kierunku. wszystkim Wszystkie one służyły jednego i języka. Przy Lubora poznania Niederlego okre­ s 1 o w i a n o z n a w с a, g d y ż b y i jednym z najlepszych z n a w c ó w kultury pewnym r jednym s ł o w e m tym, Słowian, choć ich typu główne niepo­ dla celu, dla j a k n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e g o S ł o w i a ń s z c z y z n y . T o też działalność n a u k o w ą ślić m o ż n a mu języ- byi naprawdę fizycznego, historii, jego zainteresowania doty­ c z y ł y p r z e s z ł o ś c i , nie obce b y ł y m u z a g a d n i e n i a S ł o w i a ń s z c z y z n y czesnej, w s p r a w i e k t ó r e j n i e j e d n o k r o t n i e Urodzony filolog 20 klasyczny i września 1865 r o k u antropolog, już w glos w zabierał. Klatovach. z pierwszej wykształcenia swojej drukowanej p r a c y «О potfebe oddleni anthropologiekego p i i noye Muse u cćasopis Ćeskeho», wał Musea K r a l o s t v i kierunek, w jakim pójdą LXIII, Ui z a z n a c z y ć , ż e a n t r o p o l o g i ę r o z u m i a ł Ceskem», 1889, str. 275—285, jego b a d a n i a współ­ wskazy­ i zainteresowania. Niederle nie tylko w Należy znaczeniu f i z y c z n y m , ale tak, j a k u p r a w i a n o j ą w t y m o k r e s i e c z a s u , to jest, j a k o naukę, obejmującą o p r ó c z s t r o n y fizycznej c z ł o w i e k a , jego k u l t u r ę , h i ­ storię i prehistorię. W r o k u 1893 w y s z ł a w P r a d z e p i e r w s z a p r a c a Niederlego, która i m i ę jego u c z y n i ł a z n a n y m w s z e r o k i m ś w i e c i e u c z o n y c h E u r o p y . to « L i d s t v o у d o b ę pi'edhistorycke. se z v l a s t n i m zretelem va,nske». Książkę przetłumaczono na język rosyjski, a Byio na zenie slo- języku pol­ w s k i m u k a z a ł o s i ę obszerne streszczenie p i ó r a K s a w e r e g o C h a m c a w rocz­ nika ch o ,Ś w i a l o w it a ». Odtąd ściej to przeszłości studia Lubora Słowian. Niederlego Trudno byłoby poświęcone omawiać te były coraz rozliczne czę­ prace i p r z y c z y n k i , g d y ż s a m tylko spis i c h o b j ą ć by m u s i a ł stron k i l k a . W y ­ niki swoich skim w niezmordowanych różnych gałęziach poszukiwań nauki zamknął nad z a g a d n i e n i e m Niederle w słowiań­ wielkim syntc- �664 t y c z n y m dziele « S I o v a n s k ć S t a r o ż i t n o s t h ) . D z i d o to w dwóch częściach r ó w n o c z e ś n i e u k a z u j ą c y c h się, objęto w całości 7 d u ż y c h t o m ó w . W czę­ ści historycznej (4 t o m y , Piraga 1902—1924) przedstawia Niederle c z ą t k i S ł o w i a n j a k o c a ł o ś c i ( t o m I ) , n a s t ę p n i e losy S ł o w i a n (tom II), południowych (tom III) i wschodnich (tom po­ zachodnich IV) w oparciu o krytycznie r o z t r z ą s a n e ogromne m a t e r i a ł y prehistoryczne, historyczne, etnograficzne, Slovanu» na .antropologiczne ( t r z y tomy, przestrzeni ogromem wieków. włożonej materiałów Praga To w nie i językowe. 1911—1925) wielkie druga «Źivot starych daje p r z e g l ą d k u l t u r y Część Słowian dzieło Niederlego, pracy i erudycją, stanowi i zagadnień, dotyczących Słowiańszczyzny jest n i e o d z o w n y m i p o d s t a w o w y m k o l w i e k tematem związanym ze zdumiewające świetny i z tego przegląd powodu d l a k a ż d e g o , fcto z a j m u j e s i ę j a k i m ­ Słowiańszczyzną. R z e c z o c z y w i s t a b a d a n i a n a u k o w e stale p o s t ę p u j ą n a p r z ó d i w i e l e z a g a d n i e ń p o r u s z a n y c h w dziele N i e d e r l e g o — d o t y c z y to z w ł a s z c z a z a ­ g a d n i e n i a p r a o j c z y z n y S ł o w i a n , co do k t ó r e g o kilka razy zresztą zmie­ niał Niederle p o g l ą d y — dzisiaj musi j u ż b y ć inaczej n a ś w i e t l a n e . Jed­ «Slovanske S t a r o ż i t n o s ł b ) w b a d a n i a c h n a d p r z e s z ł o ś c i ą S ł o w i a ń ­ s z c z y z n y b y ł y wydarzeniem j e d y n y m w s w o i m r o d z a j u i j a k dotychczas, nakże w z całości nich niczym niezastąpionym. nauce europejskiej s t r e s z c z a j ą c skim I przez długie jeszcze lata, korzystać będzie musiał. Wielkie swoje dzieło udostępnił l'antiquite (((Manuel de je w dwóch Slave», tom łomach I. w języku «L'histoire», 192(5). M a m y t a k ż e i w j ę z y k u uprzystępnioną, drobną niestety Przy tomu okazji tylko część I.) w p r z e k ł a d z i e wspomnieć tu n a l e ż y ((Starożytności Ks. Chamca o dwóch francu­ Paris t o m I I . « L a civilisation)), P a r i s skich)) (2 zeszyty każdy Niederle 1923, polskim Słowiań­ (190(5—1910). j e s z c z e p r a c a c h Nie­ derlego w j ę z y k u p o l s k i m w y d a n y c h , n a p i s a n y c h dla ( ( E n c y k l o p e d i i P o l ­ skiej)), w y d . Akad. Um. w Krakowie d l a tomu przeszłości Słowian (Kraków wiańskiej)) ( s i r . 1—17) i ((Najdawniejszy p o d z i a ł szereg p r a c Niederlego IV-tego 1912). S ą to p r a c e ( ( P o c z ą t k i Słowian poświęconego kultury sło­ na szczepy» (18—30). Cały powstał na m a r g i n e s i e ((Starożytno­ ści S ł o w i a ń s k i c h ) ) . Z w a ż n i e j s z y c h w y m i e n i ć n a l e ż y takie j a k : « A n t o v e » , . «Vpady Slovanu n a Balkan cheologie)), «Ein z a v l a d y J u s t i n i a n o v y » , ((Pfihod Ć e h u a a r ­ Beitrag zur Geschichte der sudslavischen W a n d e r u n - g e n » , « О p u v o d u k u l t u r y l u ż i c k e » , «K s l o v a n s k e k o l o n i s a c e v M a ł e A s i e a Syrie v V I I — X Studia nad stoletb). prehistorią w osobnej k s i ą ż c e « R u k o v ć t tym jest także autorem ! Słowiańszczyzny slovanske podręcznika przedstawił archeologie)) archeologii Niederle ( P r a g a 1931). P o z a Czech opracowanego w s p ó l n i e z K . B u c h t e l ą « R u k o v e l ć e s k e archeologie)) ( P r a g a 1910), w k t ó - �665 rym dał zarys stępnych pradziejów w tej Czech, stanowiący Wielkie są także do prac zasługi Niederlego jako organizatora w sie n a u k o w y c h b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h w Czechach. B y ł on lem i p i e r w s z y m dyrektorem P a ń s t w o w e g o (Statni A r c h e o l o g i c k y Praehistoryckyo) Ustav) w i «Pamatky tutu S ł o w i a ń s k i e g o . na­ Instytutu zakre­ założycie­ Archeologicznego Pradze, redaktorem czasopism archeologicke», wreszcie «Obzor prezesem Insty­ N i e m a ł e także zasługi położył jako długoletni fesor K a r o l o w eg o U n i w e r s y t e t u na podstawę dziedzinie. emeryturę), kształcąc w szereg P r a d z e (1904—1928 k i e d y wybitnych badaczy nie pro­ przeszedł tylko czecho­ słowackich. Wcabe p o k a ź n y skiej i jest dorobek słowiańskiej. Pomijając Niederlego na polu badania etnografii etnograficzne cze­ wykorzystane w ( ( S t a r o ż y t n o ś c i a c h S ł o w i a ń s k i c h ) ) n a p i s a ł c a ł y szereg p r a c z w i ą z a n y c h ściśle z etnografią «Byt ludu vesn,ickeho», «Chalupa t v r d o ń s k a » , «Кега- mika v C e c h a c h , na Morave a u h e r s k e m S l o v a n s k u » , « C h a l u p a K o p a ń i ćarska», ((Slovenska vinna buda», «Das bóhinisehe Dorfhaus in der Ausstellung)). I . « D e r b i s h e r i g e S t a n d u n s e r e r F o r s o h u n g » . I I . « Z u r Methode der F o r s c h u n g » ficzną i inne, z w ł a s z c z a związane z wystawą etnogra­ w P r a d z e w 1895 r o k u , k t ó r e j b y ł o r g a n i z a t o r e m . W s p ó l n i e z E . Albertem napisał dla wyd. «Die in W o r t u n d B i l d » , « V o l k s k u n d e fenheit ósłerreichisch-ungarische Bóhrncns», der B e v ó l k e r u n g » . B y ł w r e s z c i e «Der Niederle Monarchie physischer jednym z Beschafzałożycieli Muzeum Etnograficznego w Pradze. Zmarł jako s ę d z i w y wając żałobą 7 9 - c i o ł e t n i s t a r z e c 14 c z e r w c a 1944 г., o k r y ­ cala n a u k ę s ł o w i a ń s k ą . Żyć jednak będzie wiańskiej, gdyż swą pracą, swymi dziełami wzniósł w nauce sobie p o m n i k sło­ aere perennius. Stefan Nosek V. .1. M A N S I K K A 20 m a r c a 1917 z m a r ł w H e l s i n k a c h z n a n y f i ń s k i Johannes 1884, w Mansikka. Urodził r. 1903 u z y s k a ł folklorysta się Mansikka w Wyborgu 7 w tamtejszym r o k u z a p i s a ł s i ę na u n i w e r s y t e t w liceum maturę i tegoż w r. 1909 z o s t a ł l i c e n c j a t e m , a w roku W tym samym doktorem roku został docentem f o l k l o r y s t y k i s ł o w i a ń s k i e j profesorem n a d z w y c z a j n y m folklorystyki Mansikka kres filozofii. wiedzy w pogłębił czasie swe samego H e l s i n k a c h . W r . 1905 u z y s k a ł p i e ń k a n d y d a t a filozofii, wany naukowe sto­ następnym Mansikka miano­ i porównawczej a w r . 1927 porównawczej. przygotowanie licznych p o d r ó ż y Viljo października i rozszerzył zagranicznych. Jeszcze za­ jako �666 V. J . M a n s i k k a student, w l a t a c h 1 9 0 0 — 0 9 , z w i e d z i ł on R o s j e , A u s t r i ę i N i e m c y 1910 o d b y ł d ł u ż s z ą p o d r ó ż do Austriii. W p ó ź n i e j s z y c h badania stwach w Rumunii, Bułgarii, Danii, Jugosławii, latach Grecji, Polsce Ulubionym przedmiotom który Mansikki studiował w pod czasie oraz natchnionego nauczyciela i przewodnika*, w y r a ż a ł . M a n s i k k a p r z y s w o i ł sobie w y t y c z n e stępnie przeszczepić da) n i e m a l studiów na teren uniwersy­ słowiańskiej jak się o Rozległa nim później s z k o ł y K r o h n a , by je n a ­ folklorystyki, której i gruntowna s i ę od­ z n a j o m o ś ć obcych j ę z y k ó w o t w o r z y ł a w archiwach i różnojęzycznych s k a r b y w i e d z y , w k t ó r y c h tylko n i e l i c z n i f i ń s c y pierwszej obiecującej rozprawie Ogoi und I l o v a t i t s a » , c z y t a n e j p o p r z e d n i o uczeni umieli z r. 1900 pt. « D a s korzystać. Lied kompozycji ciekawe pieśni tą p i e ś n i ą ludowej, a rosyjską później pracy « Z izućeniju zaprezentował ustalając poezją von w Seminariom Folklorystycz­ nej fińskiej przed dziełach nym w Helsinkach, Mansikka zajął się w y j a ś n i e n i e m gicznej. pro­ wychowawcy całkowicie. bogate, z g r o m a d z o n e między pań­ kierunkiem ó w c z e s n e g o fesora f o l k l o r y s t y k i f i ń s k i e j K a a r l e K r o h n a , ((szlachetnego W i bałtyckich. t e c k i c h b y ł folklor, nim a w r. prowadził jednocześnie ludową. W wydanej w pew­ paralele dwa lata z.agovo;rov» ( I Z Y . Otd. r u s s k . j a z . i tdow, 1 3 ) się Mansikka jako dobry znawca r o s y j s k i e j poezji ma­ �667 Z a g a d n i e n i u c z a r ó w i z a m a w i a l i p o ś w i ę c o n a jest r ó w n i e ż o b s z e r n a rozprawa doktorska rucksichtigung m. in. o Biot- niezwykle Szczególnie okazał dzieło Mansikki się cjalnie ż y w y m Bardzo pt. się pogaństwa znawca (1919), omawianego legend i mit materiału. jego dalszych zaintere­ apokryficznych zagranicznych pism. uczonych przyczynkiem itd.). w Rosji, Również do Ostslaven. na p i e r w s z e j badań mitologii ludów przeto jest części dzieło i krytyką (1922). T o zajmuje źródeł postanowienia tu się doniosłe znaczenie również dla że badaczy obcych jako się na Dalszym w a ż n y m przyczynkiem w eLitauische Zauberspruche» praca w i Wreszcie pracy z r. 1914 tekst». dorobku n a u k o w y m Mansikki (1923), o w o c ż m u d n y c h l e t n i c h b a d a ń . A u t o r w p i ę k n y s p o s ó b u z u p e ł n i a tu ludów posiada fińskiego. Mansikka Nevskago. Razboc redakcij źródeł wiadomo, wierzeniach wymieniona po­ doskonały i g r u n t o w n a ocena folkloru problemy porusza Ałaksandra jest p r a c a odbił zrozumiałą, zresztą archeologiczne, opisy autor jest obszerne, się, j a k (nauki kościelne, zaprezentował słowiańskich rzeczą historyczne i j ę z y k o w e «żytie spe­ religioznawczych I. Q u e l ł e n » l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Jego k r y t y k a lińskich, pt. To ze spotkała się z niemal powszechnym uznaniem. P o n i e w a ż , jak wpływ Be- świadcząca zainteresowaniem. ważnym «Die Religion der dróżników znajomości wśród z samego t y t u ł u , o c e n ą dzieje Zauberformetn i w y t y c z n y m dla rosyjskich spotikalo russische Verre.nkumgssegen» gruntownej świat niestety p r z e r w a n e wynika «Uber und bliskim autorowi sowań praca Mansikki der i długo­ zbiory i w y n i k i ba­ d a ń f i ń s k i e g o uczonego p r o f e s o r a A. l\. N i e m i na polu f o l k l o r y s t y k i po­ r ó w na w c z e j . W czasie s w y c h n a u k o w y c h p o d r ó ż y sikka również zbieraniem próbek do R o s j i z a j m o w a ł s i ę rosyjskiej t w ó r c z o ś c i ludowej, Man­ głów­ nie z p ó ł n o c n e j R o s j i . C z e ś ć t y c h z b i o r ó w - o p u b l i k o w a ł n a s t ę p n i e w' p r a c y «Zago\0'i-\ Praha P u d o ż s k a go u ć z d a O l e n e c k o j g u b e r n i i» ( S b o r n i k 192(i). R o s y j s k i e j senkurskago uezda» filologii (1912), są «Govor poświęcone Grjazoveckago Zainet.ki o govoro N i k o l ' s k a g o u e z d a » (1911). Nie rosyjska literatura piękna, o czym ś w i a d c z ą pedii oraz chowa)). W odczyt «0 osobowości śmiercią Z roku folklor. na Zwłaszcza encyklo­ Antoniego Mansikka pierwsza część została rok zwracał mocno go Mansikka pociągała coraz więcej dziedzina Cze­ nad dzie­ ukończona analogie z uwagi czarów i tuż na folklorem słowiańskim Niektóre rzuciły fiński zamawiali. liczne s t u d i a , u m i e s z c z a n e w p i s m a c h i «Yiritta ja» o r a z w r o c z n i k u T o w a r z y s t w a K a l e w a l i . autora oraz w r e s z c i e obca liczne a r t y k u ł y do światopoglądzie govorr (1912) autora. Z tego z a k r e s u p o c h o d z ą przez «0 uezda» była mu o s t a t n i c h l a t a c h swego ż y c i a p r a c o w a ł jami literatury rosyjskiej, k t ó r y c h przed i Filologicky, rozprawy: dużo «Suonń» wykryte nowego �668 ś w i a t ł a na p r o b l e m y f i ń s k i e . S p o ś r ó d p r a c o f i ń s k i m f o l k l o r z e n a wysuwa kach, się «lnke.rin liekkulauluista» 1932), n a w i ą z u j ą c a do (O ingermanlandzkich prastarych kołysanek z czoło kołysan­ innych terenów etnicznych. W kraju pracował Mansikka z oddaniem się w w y c h s t o w a r z y s z e n i a c h , m. i n . b y ł c z ł o n k i e m jętności, w Akademii z parę i finnische śmiercią Fellows został wybrany Communications)), współpracownikiem Yołkskunde». k l ó r c go p o w o ł a ł y lektyczny przed ((Folklore założycieli fur lat pisma Spośród różnych nauko­ Fińskiej Akademii Umie­ redaktorem serii ponadto był jednym ((MiMeilungen des Vereins obcych towarzystw naukowych, na s w e g o c z ł o n k a , n a l e ż y tu w y m i e n i ć O d d z i a ł Leningradzkiej Akademii Umiejętności, moskiewskie dia­ Obśće- stvo ljuhitelej •antropologii i etnografia, Riusskoe g e o g r a f i ć e s k o ' obScestvo, A r c h a n g c T s k o e oibscestvo, w r e s z c i e p r a s k i Przebywając często osobiste k o n t a k t y kola o za naukowe, naukowych granicą lecz osiągnięciach S l o v a n s k y tistav. Mansikka również swego nie tylko informował kraju. nawiązywał zainteresowane Dodajmy ponadto, b r a l on u d z i a ł w Z j e ź d z i e W s c h o d n i o e u r o p e j s k i c h H i s t o r y k ó w w s z a w i e w r . 1927, h i s t o r i q u e s en na k t ó r y m w y g ł o s i ł o d c z y t «L'etat aetuel des 7 etudes Finłandew. Najlepsze prace ków że War­ Mansikki pochodzą z pierwszych paru dziesiąt­ jego n a u k o w e j d z i a ł a l n o ś c i . W p ó ź n i e j s z y m okresie z powodu nad­ wyrężonego zdrowia tych prac, m. oraz licznych in. nie był ogłoszenia przyczynków on w stanie drukiem do dokończyć estońskich historii literatury. wielu formułek Jeśli rozpoczę­ zamawia ń zważymy, że k a ż d e takie r o z p o c z ę t e s t u d i u m b y ł o u M a n s i k k i p o p r z e d z o n e d ł u g o t r w a ­ łymi i żmudnymi p r a c a m i p r z y g o t o w a w c z y m i , to stanie s i ę j a s n y m , p r z e d w c z e s n a ś m i e r ć M a n s i k k i s t a n o w i dla f i ń s k i e j n a u k i Mansikka nym byl c z ł o w i e k i e m ż y w y m , e n e r g i c z n y m , w ż y c i u cechowało go w e s o ł e usposobienie i o p t y m i z m . W że wielką stratę. codzien­ stosunkach to­ w a r z y s k i c h , od k t ó r y c h b y n a j m n i e j nie s t r o n i ł , b y ł on l u b i a n y dla s w e g o b e z p o ś r e d n i e g o i szczerego h u m o r u , a jako naukowiec u c h o d z i ł za wnoważonego' tkliwą stratą i obdarzonego g ł ę b o k ą nie tylko dla wiedzą. uniwersytetu w Zgon M a n s i k k i Helsinkach, lecz jest zró­ do­ również dla s ł o w i a ń s k i e j f o l k l o r y s t y k i , p o n i e w a ż nie ł a t w o b ę d z i e z a p e ł n i ć m i e j ­ sce, o p r ó ż n i o n e p r z e z M a n s i k k e . Sulo Haltsone.n, Helsinki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/605e39ba237496efbf8b770ea9e60e5a.pdf 8abb3504a543aabe2fe12fe9ff9ee69b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5154 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4782 Title A name given to the resource Indeksy/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.689-776 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS RZfXZOWY, A t l a s e l n o g r . n i e m . 147, 118. 158. 1 7 4 . 179. 189 P o l s k i 151), 1 5 1 . K i l , 22.->. 2 2 6 , А A d a m a s z e k 3.VJ A d m i n i s t r . k o l o n . 284 A j v v - t r i j o n 350 А кcent m u z y k a l n y w m o w i e h o l e n t. Г>8 A k s a m i t 359 A k u U i i r a c j a 384 A k l v majiiczm.- 317 A l k o h o l i z m 531 A l t c r n a c j a r o z w o j u 2(1 U e k t i i o u i a c i a *>74 A l b r n u - O y o n i o r 350 A n a l i z a h i s l o r , 3S3 «LUD», ТОМ X X X V I I I i pieśni f u n k c j o n a l n a 383 к n i h i l - 383 — osobowości ж: A i t a l i l . b u d o w a z d a n i a (i:! Л n a t u r a l i z m 334 Л n i l а га к 3 0 0 Anioł 275 — s t r ą c o n y <Uj w c u l v 2 5 4 353. 452, 458 s z w a j c . 148, 158, 189, 198, 4 7 9 j c z v k o w v 1 5 . 16 f r a n c u s k i 158 n i e m i e c k i 158 W ł o c h i p t d . S z w a j c a r i i 158 k u l t . l u d o w e j 1 5 0 , UiS. 185 A u s l r a l o p i l e k u s 3 5 7 , 38,4 A u t o c h t o n i c z n e tezy 319 - ii — A n k i o l v 1 5 5 — 1 5 7 . 1 6 1 , 1 7 3 - 177, 4511 A n t r o p o l . f i z . 380, 387 — klas. 283 — k o n s l y l u e j o n a l . 389 k u l t u r a l n a 3 8 1 . 382. 385 A n t y c h r y s t 275 Antylopa 11)1—103 A p o k a l i p s a 275 A r c h e o l o g i a 209, 3 8 1 , 385 Ardmva micilzviiur. muz h i d 471. 475 A r i l h m o m a i i c j a 274 A r t e m i d a 268 A.sen 4 6 A s p e k t a e o g r . 17 — a b s l r a k r . p r z e s t r z e ń . 17 A s t r o m a n c j a 274 A l i a s e r n o « r . 147, 153, 159. 1 9 4 . 1 9 8 , 199 K u l i k i w i e j s k i e • - l e k a r k i 210 H a d a n i a a . r c h i w . 182 — d i a l e k t o l . 42 — e l m i - r a f . i e l n u l o j j . |j;s. 312. 4 7 1 , 473 — h i s l o r . 153 — gospod, d e m o g r . 312 k u l t u r y 385 — terenowe 155, 182. 337. 3 4 1 Hagniątka « 2 B a j d a r a lódż 347 B a j k a l u d o w a 2()ii — r o s y j s k a 207 — o B r u n h i l d z i e , t. 5 1 9 , 2 0 7 . 2 0 8 — o p r z e k r a s n e j H e l e n i e 207 — o S u s z y c u i S m o k u 1. 3 0 3 , 2 0 7 U a j k i l l o t c i i lotów- 8 5 , 8 7 - o K o n i u i P a w i a n i e 92 o J e d v n a k u i W v c h u c h a n y m 93 — K u r z e i Igle 92 — o Pawianie- i S z a k a l u 93 • - o Słońcu i S z a k a l u 92 — o S l e e i i b o k u 113 — o S z a k a l u 92. 93 — o p s i c h z w y c z a j a c h 9 1 , 92 o W i l k u 113 �741 B a j k i o Ż y r a f i e i S z a k a l u 1113 — o F u j a r c e ś p i e w a j ą c e j 114 — o K s i ę ż y c i u i Z a j ą c u У1 - - o p s i e i S z a k a l u 89—1)1 — o L w i e i Szakalu — w ogóle 361 B a r t n i c t w o 434 Ba sella 231 B a s t a r d y 128 87- -Hf) Baśnie l u d . 206, 218, 569 B a w e ł n a 414 Bawoły 410 Razyjera, czarna™ 242 B a z y l i s z e k 247 Bąk, cześć d u d 211 B ę b e n 24 Bębenek 241 B e r n a r d y n i 273 B e r v l w e w r ó ż b a c h 274 B e z p ł o d n o ś ć 119 BiałozoiY norweskie il-'alco gyifalr<» 2 3 7 — i r l a n d z k i e (Falco saeerl 237 Biblioteki :m Bieiirzeniec |korzeni 262 • B i e o a e z s kamień w żarnach 27» B i b l i o g r a f , e t n o ^ r 226 — — u k r a i ń s k a 21Ж B i o l o g i a z j a w i s k 151 B i z o n (i22 B l u z k a 4 1 1 . 422 Błyszczące przedni, w m a g i i holent. 62 l i o u i n k i 254 Boże Ciało 62. 540 — Narodzenie, Noc w i g . 26!) B ó b w w i e r z . 251 B ó « Eu 350 Broriirik 230 В r o d i i eń 2,'tO B r o k a t 359 2 7 1 . 306, 537 Brony w zwyczajach świat. 269 B r u c i i k i j a b ł o n k . 441 B r y c z k a 231 U r v z j r h a , b r z y z i c h a 360 B r z e k i n i a 31<i Brzoza, kora B u c i k i 270 B u c h . p u d e r h o l e n t . 58 B u d o u - a zdań w j e z . I n o z m . 67 B u d o w u , l u d . 217. 218. 459. 579 B u d o w l e n a d z i e m n e 33(1 — z i e m i a n k o w e 330 B u d d a 343 B u d d y z m 415 B u l w y 110 . - B u n c l o k U 418 B u t y długi-e 2 5 8 — « w v w n > t k i » 211 — z c h o l e w a m i 232 Bydło I w v r a z l a b u i 378 - l h o d o w l a ) 1 1 , 36, 38. 5 1 . 313. 364. '365 Bylica Artemisia Vulgaris, podkadzanie 262 _ opasywanie 262 p r z e c i w n i e p t o d n . 262 — w a r z o n a 262 sok 262 korzeń 262 z a w i e s z o n a 262 - m a i k u z i e l n a 262 B y l i n v 20S B y t m a t e r . k m i e c i 324 С C a p I r o n i i 275 C e b u l a ÓJ C c l t n l o g 215 O p l i n l e u epilcps-io 233 C e p y g a z e w k o w e 321 — k a p i c o w e 321 C e r a m i k a 418, 422. 435. 441 - m a l o w a n a 48 - s z n u r o w a 42 — wstęgowa 35 C e r e m o n i e p o g r z e b o w e 412 C e r k i e w k i d r e w n . 295 ^Charaktery* orzeciw zarazie Chała b u s z m e i i s k a K i o ' — — c h o r w a c k a 36Ó d y n a r s k a 364 hotentocka -pontok — i n i c j a c j i 5S, 5 6 i l i r s k a 364 — pływająca 411 — sudecka 422 — l a l a r s k a 272 — t r z c i n o w a 362 — w i e j s k a 361 C h i r o m a n c j a 263 Chleb 258 — г r v z u 407 Chłop pańszcz. 23,i C h m i e l — u p r a w a 394 51 ">ii6 �742 C h o d z e n i e z niedżwiedz-iem 242 •Chórki* — spodnie 259 C h r o n o l o g i a z j a w i s k e t n o g r . 194. 195 C h r v s l u s 345 — f r a s o b l i w y 313 C h r z c i n y 300 C h u s t k i 418, 420, 421 Ciasiioclia 360 C i ą g a c z k a (sieć) 2 3 0 C i e r l i c a 419, 424, 425 C i o t a 276 — ognisty 239 — żelazny 239 D i a b e ł 243, 2 4 8 , 2 6 4 , 273 , 2 7 5 D i a l e k t y prasłowiańsk. 319 D i a l e k t o l o g i a fińska 378 D i v i n i t i o a r t i f i c i o s a 274 Cis 318, 319 < C u d a k i * 269 Cymbały 306 Czamara 241 C z a p e c z k a 259 C z a p k a b a r a n i c a 235. 265 C z a r o w n i c a 248, 249, 2 7 6 C z a r o w n i c e Tessalskie 248 — n a l u r a l i s 274 D o m 24 — k o n s t r . 314 n a p a l a c h 410 — z d r z e w a 267, 410 D o r o , lnic. c h ł o p c ó w 55. 56 Dożynki 541 Dół myśliwski 54 D r a c o m a r i n u s 253 — y o l a n s 253 D r a n i c e 272 D r o p i e 237 Drużka 297 — b a n k i e t y 249 j a z d a 264 C z a r o w n i k 279 Czart 273 Сгату 545 — ruskie 273 C z a s o w n i k w jez. b u s z m . 67 Czaszki z P i l t d o w n i tiallcv h i l l Czekan 241 Czepce 418—422 — k a r b o w a n e 231 — haftów, złotem 339, 435 C z e r p a k g r z e b i e ń . 149 C z e r w o n a b a r w a 62 C z ł o w i e k f o s v l n v 387 — d o l i c h o - k r a n i a l n y 625 — dohio-paleolU. 388 — leśny 379 — z N e a n d e r t a l u 3S7 Czółno 230 C z v n n i k e k o n o m . 283 C z y t e l n i c t w o 561 D D a c h 272 — n a s o c h y 272 — d w u s p a d o w y 267 D a c h a 113 D a m a jez. h o l . 62. 68 Deformacja czaszki 411 D e l f i n y 251 - popiół z zębów 252 — — sadło 252 wątroba 252 D e l f i n y w w i e r z e n i a c h 252 D e m o k r a c j a p i e r w . 285 D e m o n y w o d n e 2 2 1 , 254 Deska o k a p o w a 272 Deszcz 255 Diygawica. drygubica, dru ubica, d r g u b i c a 244 D r z e m l i k ( F a l c o r e g u l u s i 237 D u c h y d o b r e i z ł e 112 — p r z o d k ó w 412 — straszące 295 D u d a 241 D u d v p o d h a l a ń s k i e 241 — łużyckie 241 — w i e l k o p o l s k i e 211 DiuteiaTz 241 D u h a 321 e 388 D u s z e stękające 250 D y a u s p i t e r 245 d i v m a c . - d u h a o 241 D y n i a , t s a m a s 118 Dyszel 231 D z b a n e k 339 D z i e c i 535 — n i e p r a w e 255 Dziecko hotent. 60 Dziejopis Żywiecki 89 Dzida 411 D z i u r a mysia 61 D z i w o ż o n a 254 D z w o n k i d l a k r ó w 118 E Egzogamia 346 F.gzorcyzmy 273 �743 K j a k u l a c j a 100 E k s p a n s j a wenecka 320 • k u l t u r y łużyckiej 320 E k l o i u o r f i a 389 E k t o d e r m a 389 E m a u s 5Э9 Emigracja 312 E u d o m o r f i a 389 E p o k a brązu 4 0 F o l k l o r ludów słow. 209 n a f r o n c i e 345 -szwajc. 4 5 8 - ukraiński 207 F o l k l o r y s l y k a p o l s k a 206 - słowiańska 206 F o r m y d o masła 427 d o pieczenia 426 - - d o p i e r n i k a 418, 419, 423 d o sera 422, 445 małżeństwa 221 F u n k c j e c z a r o w n i k a 279 i n s t y t u c j i 279 m a g i i 279 F u ' i v k c j o n a U z m a m e r y k . 345 angielski 345 niemiecki 8 — plelstoceńska 386 — żelaza 40, 311 E p o s serbs-ki 348, 3 4 9 E t n o g r a f i a c h o r w a c k a 353 — K a u k a z u 221 — P o d o l a 329 — p o l s k a 210, 217, 289 — pozaslowiańska 210 — słowiańska 298 - • s o w i e c k a 148 — świata 210 - ukraińska 289, 2 9 8 Etnografowie polscy 228 E t n o g r a f i a 4 6 4 , 4 6 5 . 46S E t n o l o g i a 3, 4, 9, 1 3 , 1 6 . 2 7 . 21(1, 2 1 4 . -— — — -• — 2 1 5 . 2 2 5 , 3 3 6 . 3 7 7 , Ш. A f r y k i 479 A m e r y k i 179 Azji 479 E u r o p y 479 fińska 379 O c e a n i i 479 4 6 4 , 105 — socjologiczna 337 E w a n g e l i a Św. Ł u k a s z a 2 7 3 Ewolucja 3—5, 9 — człowieka 387 E w o l u c j o n i z i n 3 — 5 , 8, 9 , 15 — k r y t y c z n y 3 - 6 . 12. 2 2 — 2 7 F - w o l u c j o m ś l i 1 3 . 14, 17 2 0 , 2 3 k r y t y c z n i 5. 9, 18, 19 F F a j k a 56, 111 F a l a j ę z y k o w a 1С kulturowa 16 F a r b i a r z e płócien 430 F a r t u c h 359 F a s z y z m 284 F i b u l e 231 Flecista 241 Flet 241 F l o r a Powiśla 318 F o l k l o r 374. 377 G Gabugona I b a s t a r d k a ) 128 Gagaia — p t a k 350 U l l m a n 60 G a l o n złoty 359 Gałęzie z w . p o g r z e b . 67 Gaipa i s i o d ł o i 2 3 1 G a r n c a r s t w o 314 G e n e z a r o d z i n y i społcc.z. 5 G e o g r a f i a j ę z y k . 16 Gconictrvzacja f o r m y 333 Gest o b r z ę d o w y 358. 359 Gęś, h o d o w l a 2 3 7 Gęśle 203. 315 G i n e k o l o g i a 240 Glina w budownictwie 330 — w i n i c j a c j i 56, 5 9 G n i a z d o gęsie 245 G n ó j w o ł o w y 234 G o ł ą b w pieśni 103, H M G o n t y 267 G o r s e t y b i ł g o r . 159 — bytomskie 44] Górnicy 260 Gospodarka kolektywna — Indów n i e c v w i l . 212 - - mleczna 361 — o a r o d o w a 283 G r a d 239, 255 G r a n i c a j ę z y k o w a 327 G r o z y 230 G r o c h , u p r a w a 321 G r o c h o w i n y 212 Gromadzenie materiałów 154 408 d o Р. Л E. �7-14 Gromadzen-te p o k a r m ó w G r o t v G r i m a l c l i 34 G r u p y e t n i c z n e 217, 529 Grzebanie zmarłych u (il Grzebienie 364 Jarzmo podgardlicu-we J a w o r 319 J ę c z m i e ń .124 Hoteiihiiów J e d w a b 359 J e l e ń z w i e r z . Św. 2 6 8 — z krzyżem 268 — zło tu r o g i 2li8 JęzykozTUifl-slwo 2 1 4 Jeżyk A f r i c a a n s 127, 131 Alazonów 318 - A ł t a j s k i 47 — B a n t u 6 3 , 68 — B e c h w a r t a 127 — e t i o p s k i 470 — e t r u s k i 48 — h a m i t o - s e m i c k i i 62 — H e r r e r o 68, 127 — tfetycki 47 — e u r o p e j s k i 48 — indoeuropejski lii — J a b o 85 — K a i i r 85 — k a n e z y j s k i p . l i c t v c k i 17 - k a u k a s k i 47 — l u r v j . s k i 47 — m a l a j o - p o l m e z . 410 — małoazjat. 47 d o l n u 121 H H a b a l . i n i c j a c j a diziewcz. H a n d e l z a m i e n n y 123 H a r p u n 30 56 H e r o d y 538 H e s a r u s — p t a k 105 Higienia 529 H i n d u i z m 112 Ш М о г у м » 5, 6, 1 8 — 2 0 , 2 5 . 2 6 . 2 9 • - k r y t y c z n y 9 . 18. 25 • - s c h e m a t y c z n y 3. 5. 9, 18 H o d o w l a h v d l a ' I I , 3 6 , 38 - pszczół 365 - r e n ó w 347 - zwierz, d o m . 31», 314 Homo Aimgnarensis 31 — S o l c e n s i s 387 HvpiTlrufia rozwoju 20—22 I Ikonografia e t n o g r a f . 229 I m i g r a c j a i m l o e u r o p . 45 h u l o e u r o p . g r u p y język. 320 I n i c j a c j a c h ł o p c ó w ; D o r o t 5 5 . 56 I n i c j a c j a dz-iewezal i H a b a b ] 56 I n l o n a r j a 6 0 , 7 1 , 72 — p a r t y k u t ó w j s u f f i k s ó w 85 - • w y r a z ó w jedno/głosk. i d w u z g l o s k o w Y o h 85 I n s c e n i z a c j e n a m o t y w a c h l u d . 574 I n s t r u m e n t y m u z y c z n e 141 l n w e n l a r z P. T . L . 4 5 6 dział etnograf. M u z . Miejsk. w T o ­ r u n i u 4.43 J Jagoda w wierzeniach Jaja d a n i n a 321 — p o z v w . ,165 s t r u s i e 110 J a r z m o k u l o w e 321 — — — — — • — — — • — 321 4> i m i o l v c k ' i 62 O v a m b o 68 p a p n a s k i 410 p e l a s g i j . s k i 18 i i i g m e o - h i i s z m . 112. 63 polski 524 p i a i n d o e u r o p . 48 prasłow. 318 profoi.ndoąerm. 4 7 r e l s k i 48 s ł o w i a ń s k i 3(8. 3 6 8 s i u l a ń s k i e 6 2 , 6 3 . 131 l a l i a l i j s k i 47 tyrreński 48 u r u l s k i 17 m y ś l i w y c h ,178 Języka kształtowanie Jodła 318, 319 J u p i t e r 45 J u p k a 424 sic 2H*> 4 271 к Kakifek K a c z k a t u K 1 . 237 r o g a l a 273 �t 745 K a f l e ЗЛЯ K a l e n i c a 2 6 9 . 272 K a l e t a 232 Kalevala 379 Kał owczy 56 K a m i e ń dc, m i e l e n i a 5 6 •Kamień smnc/v 229 Kamionki b o l e s ł a w s k i e p, 425 K a u a f a s 267 K a p t u r , k a p u z a 267, 279 K a p u s t a 233 K a r c z m a 241 K a r c z m a r z 2 4 1 , 323 K a r o s 56 K a r t o g r a m y 192 bimcloki Kaidograf. ujmowanie zjawisk K a r t o t e k a n i u zeal. 431 K a r y k a t u r y l u d . 269 K a r y k a t u r a h e r e t y c k a papieża K a . s t y 11 192 239 K a t a i p l r o n i a n c j s 274 K i e t z u o 45 K i & r o z j a 231 K i e r p e c 231 Kierunek anlropogeogr. 5 — e w o l u c j o i i i s l . 4. 5, 2 2 1 . 2«>5 2 2 8 — d i a l e k l y c z n o - m a t e r i a t i s t . 228 — f u n k c j o n a l n y 353 — h i s t o r y c z n y 24, 26. 2 2 3 - 2 2 7 — m a l i T i a J - h i s t o r . 4. 5. 9 , 11 — s o c j o l o g i c z n y 6, 9 2 4 . 2 2 3 — T K , K i j d o g r z c h a n i a w z i e m i 54 — broń 241 K i j a n k i 254, 321 K i l i m l u d . 339 K l a c z 44 K l a s k a n i e w- ręce. 123 K l a s z t o r św. Stefana 370 K l e ć t a t a r s k a 272 K i e s k i ż y w i o ł o w e 534 K l o c k i d o d r u k . 41S, 4 1 9 , 423, 4 3 0 K l u b y męskie 348 K l u c z z n a k o w y 190 K ł ą c z a ( p o ż y w i e n i e ! 54 Kneble l u p r z ą ż l 4 1 , 42 K o b u z , к obiec . _ H v p o l r i o r n h i s Subb u t ea 2 3 7 K o b i e t a 88, 538 — - ciężarna 59 - - g a r n c a r z 351 • K o c u r v , s t r u i do d a r c i a 424 K o d e k s J i o r n i g o w s k i 232 K łuczywa K o d e k ? O s t r o w s k i 232 K o g u t 324 — c z a r n y 242 — nogi 275 — we wróżbach 271 — w piosence 295 K o k o s / n i k 354 Kolca (pług) 235 K o l e b k a 259 K o l ę d y 305 K o l o n i z a c j a m a z o w . 321 Koła K r a j o z n a w c z e 16'' — G o s p o d y ń W i e j s k i c h 162 — bose 235 — s z p r y c h o w e 231 K o ł a c z [nacz. pieść.) 231 K o ł c z a n 258 K o ł n i e r z 232 K o ł o g a r n c a r s k i e 4 1 8 , 142 4 1 9 Kołodziej 323 Kułomyjka 295 Kołowrotek 418-429 K o ł y s k a 418. 419, 4 2 3 — 4 2 5 K o m e n t a r z e rin m a p a l l a s n 107 K o m p l e k s j ę z A 40 - В 46 K o m o r a g r o b o w a 51 K o m u n i a ś w . 229 Koncepcje m a r x o w s k i e 283 Kongres' Nauk. Antropol. i 181—183 Konnica 43* Koń biały 38 — h o d , 3 7 - 4 3 . 2 3 1 . 31S - - k o p a l n y 42 — nogi 249 — skóra 236 K o p i e n i a c t w o 23, 30 K o r a dębowa 257 — - na u b r a n i e 411 • - olszowa 257 — г o r z e c h a w ł o s k i e g o 257 K o r a l i k i liniejącjai 56 K o r o n a k n d a w ę ż ó w 229 K o r o w a j 297 K o i o w a i n i c c 297 K o s m e t y k a l u d . 240 108 Etnolo". 179 — Szluki L u d . b i ł K o n i e c świata 275 K o n k u r s y ,)C>5 K o n s t r u k c j a sleg. 272 K o n t r o l a zebr. m u t e r . k o n t u s z 241 Konwergencja 14 163 �746 K o s m o g o n i a Jakutów 360 Kości t r u p i e 276 Kościół k o p t y j s k i 370 K o t 410 — c z a r n y 276 K o w a l s t w o 314 K o z a h o d , 38, 5 1 , 52, 410 — łożysko 62 — mięso 61 — ogon 61 — p r z y sieci — włoku 230 — s t a w k o l a n o w v 61 — - ścięgna 61 — WIOSY 6 1 — zabicie 58. 6 0 Kozioł 261 Koźli smród 240 K r a k u s 253 Krcacjonizm 5 K r e w ( w y r a z tabu'i 378 — owe v 56 Kręgle k a m i e n n e 255 K r ę g i k u l t u r o w e 18 K r o g u l e c A c c i p i t e r nisus 237 K r o k o d y l C r o c o d i l u s 2 5 1 . 253 — łzv 251 — w w i e r z e n i a c h 251 K r o s n a t k a c k i e 418. 420, 423 K r o w y b o d . 44. 410 Król H e r o d 243 — w ę ż ó w 220 K r u k ( s z a t a n i 274 — C h a r a - S u o r 350 Kruszą к igórniki 260 K r v s l a l o m a n e j a 274 Krzeezol. i G e i i n a i a sacer) K r z y ż w w i e r z e n i a c h 271 — Zachariasz 266 K r z y ż ó w k a k u l t u r 384 Księgi H i o b a 275 — m e t r y k a l n e 3 0 9 , 322 — sądowe 309, 322 — testamentów 309 322 Księżyc — nów 219 K u b i z m 3 3 3 . 3334 K u k u r y d z a 9 8 , 123. 4 1 0 •Kula> 278 K u l e l o d o w e 255 K u l t X . M . P. 3 5 7 — t o t e m i c z n y 350 K u l t u r a a c h e u l s k a 28, 32 — — — afrykańska 284 a g r a r n o - m a t r i a r c h . 15 Anasar 387 237 K u l t u r a biała 2 8 4 — b u m e r a n g o w a 29, 30 - Cochise 625, 626 — d u c h o w a 290, 293 l u d u fińskiego 378 — - — Słowian 314—316 — d w u k l a s o w a 28, 29, 30 — egzogam.-momogam. 29—33 r ó w n o p r a w n a 30 płciuwo-totemist. 30, 32 — elnologiczna 28, 32 — g r o b ó w j a m o w y c h 314 — k l o s z o w y c h 314 — H o h o k a m 387, 631 — Hotentolów 52 — i n d o c u r o p . 367 — I p i u t a k 627 — к a m p i l i s k a 34 — k a p s k a 28 k r e o l s k a 408 — l u d o w a 200, 340, 329 huculska 290 — łużycka 313 magdaleńska 28. 30 m a t e r i a l n a 217, 290, 293 B u s z m e n ó w 54 — — H o t e l o n t ó w 51 — — — mc.galis1vcz.na 35 M o g o l a n 387, 631 miTstierska 29 myśliwska 51 — neolityczna 386 — niższa 295 — o r y n i a c k a 28, 3 1 — 3 3 — Patavan 632 p i g m e j s k a 28 — — Ц1 l j i j Ą i 1 p o m o r s k a 314 przesiedleńców 433 r o l n i c z a 49. 3 1 0 — S a n d i a 624 — S e l m a 44 — Sierry 408 — S ł o w i a n 3 1 7 , 342 — s o l u t r e j s k a 31 — l a r d e n u a s k a 33 — tasmańska 29, 30 — techniczna l u d . 292 — umysłowa na w s i 552 — lotemislvezna 28—32 — w o l n o m a c i e r z v s t a 30. 34 — w o l n o p a l r i a r c i i . 30 — zbieracka 51 K u l t u r y p a l e o l i t y c z n e 28 — s t a r o p a l e o l i t y c z u e 32 , i t 3 Л " l i , ! 1 { �747 K u l t u r y z a s a d n i c z e 19, 29 K u m u ł y ( p r z y sieci) 230 K u r a 410 Łódka 411 Ł ó ż k o 424, 425 L u b 231 — w k a r y k a t . 269 — o c h r o n a 233 K u r t k a ze s k ó r y 239 Kuźnia 261 Kuźnik 261 K w e s t i o n a r i u s z l i n g w . 15 K y r i e e t ó s o n — zniekształcenia K y z y c z k i 347, 348 Ł u k 24, 32, 4 1 . 54, 236, 258 Łysa Góra 2 6 1 , 276 Ł y ż n i k 424, 445 Ł y ż w y 258 317 L K a l k i w .szopce. 2 4 3 L a t a w i e c 264 L e c z n i c t w o l u d . 217, 434, 529 L e g e n d y 569 L e g e n d a o Św. J a d w i d z e 2 3 1 , 232, 270 L e j h i k 359 L e j c e 45, 47, 231 Łęknica 360 L e w i a t a n 275 L e w i r a t 346 Leżanka 272 L i n a k o n o p n a 260 L i n g w i s t y k a 377 L i l c r a t u r a o d p u s t o w a 274 Loch z dachem .mieszkania') L o k a t a w s i n a p r a w i c n.icm. 310 i o n Iwózi ' i l l fudomiwslwo s/w-,ir im L u d o ż e r s l w o 249 L u c l v c e r a m i k i s z n u r 47 4 8 — niecywilizowane r o l n i c z e 35 12 - — przedmdoeurop. L u s t e r k o 62 45 t. L a n i a 2 6 1 . 268 Łasica 233 L a w v garncarskie 463 Ł a w k a " (wozi 231 Ł a ż b i ć p s z c z o ł y 234 Ł o m i g n a t Haeiiaelus a l b i c i l u s 237 Losie 236 Ł o w i e c t w o 217. 347 Ł o w i e i i i e n a * r o z j a z d * 257 Łodzie z t r z c i n v 408 M M a c i c r z y s l o ś ć 10 Maczuga 231 M a g i a c z a r n a 412 - e r o t y c z n a 240, 263 - Hotentot. 61 u r o d z a j u 242 Majeranek w wkTzen. 251 Maiczek 306 M a l i c a * o d z i e ż S a m o j e d . 258 Malowidła k a p s k i e 32 — na szkle 339 Małżeństwo g r u p o w e 346 - • przez k u p n o 221 M a n o n i i n p . Z i z a n i a a q u a t i c a 105 M a p a a t l a s u 197 — b a r w n a 190 — etnograficzna 1 8 4 . 185 — g ł ó w n a l ' . A. E . 183 - h i s J o r v c z n a 195 k a t a s t r a l n a 309. 310 — narodowości wsch. prow, niein. 325, 328 - r o l H i c z a 193 — Spella 326 — s t a l y . s l y c z i i a 192 — - w y n i k o w a 184 — z a b y t k ó w 417 — z a ł ą c z n i k o w a 1 8 3 . 184 M a p o w a n i e w y n i k ó w b a d a ń 1 9 8 . 199 z j a w i s k 149, l a l , 154, 195. 196 M a s k i 24, 467 Masło 59 M a s l o d o n l 624 Maść c z a r o d z i e j . 238, 276 M a t a 55, 5 6 , 61', 111 Materia czerwona 59 M a t e r i a l i z m h i s t o r y c z n y 24 M a t k a Boska 333 — z i e m i a 45, 46 M a t n i a p r z y sieci 230, 244 M a t r i a r c h a t 51 M a t r i l i n c a t 10 М а к а k u k u r y d z . 123 �748 Mąka z kłączy 55 — z r v b i c . l i ości 258 M e b l a r s t w o l u d . 41'J, -141 M e b l e k a s z u b s k i e 435 - M e c h t e r l i k i 318 M e d y e v 240 M e d l e d s (niedźwiedzi 379 M c g a u t r o p u s p a l e o j a v a n , 387 M e l o d i a 77, 84 - l u d o w a 356 <Mesikaiiimen>, «mesikapiila 379 Mesomorlia 389 M e s o d e r m 389 M e t e o r o l o g i a l u d . 217 M e t o d a b a d a ń d v f e r e n c j a l n a 221 — e k s p e r v m e n l a l n a 217. 221 - f u n k c j o n a l n a 221 — - ilościowa 221 i n t e g r a l n a 221 M a l i n o w s k i e g o ft, 7 M e t o d a e t n o l o g , j e z v k . 2(1 — f i l o l o g . 17 — funkcjonalna 4 - g e o g r a f i c z n a ft. 16, 1 7 . 147. 149. 151, 153 — g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w 154 • ilościowa 2 2 1 , 222. 319. 320 -— -- k a r t o g r a f i c z n a 186 m a r x . - I e n i n o w s k . 352 o b s e r w a c j i i o p i s u 278 płaszczyznowa 180—189 p o r ó w n a w c z a 206 — pośrednia 158—160 - - p r a c y n a d Р. Л. E . 201 - p r a c " k a r t o g r a f . 149 p s y c h o l o g i c z n a 17 - p u n k t o w a 186, 193 socjologiczna 33(5 — t y p o l o g i c z n a 17 Metsa-Ielt p. niedźwiedź 379 M i e c h 'cześć d u d i 241 Międlica 418. 424. 4 2 7 — 4 2 9 M i e j s c a o d p u s t o w e 3 5 7 3 5 8 169 Mielak 270 Mi.;so 5 9 , 62 — końskie 272 — z p a d l i n y 249 Miód 234, 379 M i o t a c z 30 M i o i l a 218 M i g r a c j a 16 - 1 8 . 2 2 4 — i n d o e n r o p . 320 — małopolska 321 - m a z o w . 321 M i g r a c j a p o d l a s k a 321 - ruska 321 — słowiańska 321 M i l i p a p u , p a p k a z mąki k u k u r y d z . 98 M i s k a z d r z e w a w i e r z b . 55 M i t o l o g i a I l o t e n t . 52 M l a s k i i i c h k o m b i n a c j e 6 3 , 6 4 , 133 — a l w e o r a t n e 64 — c e r e b r a l n e 64 — L i t e r a l n e 64 — w a r g o w e 69 — w s t e c z n e 64 — z ę b o w e 64, 69 M l e k o o d b i e r a n i e 62 — t a b u w y r a z 378 — w m a g i i 62 Młoda 297 M ł o d y 297 Młvn' p ł y w a j ą c y 323 — w z a b o b o n i e 362 M h - n a r z w z a b o b o n i e 323, 362 M o d r z e w 318. 319 M o n o g r a f i e e l n o i j r a f . n i e i n , 292 M o t i o s y l u b i z m 63, 6 6 M o r f o l o g i a z j a w i s k e t n o g r a f . 151 M o l o w i d ł o 4 1 8 4 1 9 4'>'> M o t y w y b u s z m e ń s k i e 132. 133 M o w a I ł o l e n t o t ó w 7 1 . 81 — l u d ó w p i e r w o t n . 70 — n o s i c i e l i c c r u i n . w s t ę g . 18 Mrzeża, i n r z v z a . m r z v s z k a . m rzeźna isiećt 2 4 4 " M u z e u m 562 — b ' l n o g r a f i c z n e 416 — w Bazylei 466 - w Białogrodzie 448 — w H u r g d o r f i e 466 w B y t o m i u 449, 493 — w C h o r z o w i e 444 w C z ę s t o c h o w i e 44S w Derłowje 448 w Gdańsku 448 w" G l i w i c a c h 4 4 9 — w Grudziądzu 448 -• w K a t o w i c a c h 439 — w K i e l c a c h 448 — w K r a k o w i e 449 — w L u b l i n i e 4 1 9 , 454 — w L o d z i 448 — w Międzyrzecu 418 — w O l s z l y n i e 448 — w O p o l u 449 — w P o z n a n i u 448 i �74<> M u z e u m w R a b c e 149 • w Rafiom i u 448 - - - w R a p p e r s w i u i 4 4 5 - 4 4 7 , 150 w R z e s z o w i e 449 w Słupsku 448 w Szafuzie 466 w Szczecinie 448 w Toruniu 432—Ш, 430-438, 448 w W a r s z a w i e 448 w W ł o c ł a w k u 448 w W r o c ł a w i u 449 - w Z a k o p a n e m 449 - - w Zamościu 449 M u z e a l n i c t w o fińskie e t n o l o g 378 M u z y k a Eskimosów 213 - - l u d o w a 218, 315, 450, 570, 015 Myślistwo 314, 329, 304, 410 Myszy 276 IV N a c i n a n i e b r o d a w k i piers. 58 s k r o n i 58 N a g ł o s m l a s k , b e z d ź w i ę c z n y 64 - d ź w i ę c z n y (U • - - noson v 61 - - przvdechowv lii Nagość 276 \ ; i h a r m o n i i - 1 2 7 . 128 N a k r y c i a g ł o w y 265 N a m a jez.' h o l e n i 68 Г>7 N a m i o t y 258 N a p o i miłości ^76 N a r z ę d z i a d o o r k i 217 - guspod. 441 kamienne 51 - • m u z y c z n e 21 slola.rsk.ie 4 2 3 N a s z y j n i k i 411 Nawarstwowienia k u l t u r o w e 26 N a z w i s k a o pochodź, u i e m . 312 N a z w y fińskie n i e d ź w i e d z i a 378 — w i l k a 378 — zająca 378 N c o t i i n k c j m m l i ś c i 3;i7 Ni-okonfucjoniści 373 N Y w - - t u m g y b ; 3-16 N i e d ź w i e d ź 379 - - roznosicie! urodzaju Nietoperz 276 N i e w o l n i c t w o 19 Nosorożec 256 212 N o w e A t e n y 2 5 1 , 273 - N o w e Lato-з 2 1 9 N o w y R o k Iwróżby) 271 N o ż e k a m i e n n e 54 N u l y 73. 7 4 — 7 9 — 8 4 N y l o w e rzeki 251 O O b c h o d y r e g i o n a l n e 564 Obdarzanie się w z a j e m n e młodych 297 O b r a z y n a s z k l e 4 1 9 , 1 2 0 — 1 2 7 , 445 O h r n l . k a d r e w n a 131 — g l i n y 434 — k o r y 434 — k o r z e n i 434 — łyka 434 - r o g u 434 — s k ó r y 434 słomy 434 - w i c i n 434 - w ł ó k n a 434 — - w o s k u 434 Obrzęd czamański 258 Obrzędy doroczne 218 — n a r o d z i n , 221 — r o d z i n n e 218 — weselne 23, 356 - - Hożego Narodzenia 163 — Wielkanocne 463 — ż n i w n e 242 O b s z a r b a d a ń 165 O c z y s z c z a n i e : zwyc.z, b o l c n t . Odki-vwaniiie g ł o w y 265 O d k r y c i a wcies.no-l.ist. 341 O d l e w n i c t w o 314 59 O d p u s t y 542 Odzież 217. 293 — - Uotentotów 50 — - Łużyczan 219 Ogień r o z n i e c a n i e 5 4 . 55 - • i s a l a m a n d r a 216 Ogier c z a r n y 264 O g n i s k o 263. 272, 361 O g r o d n i c t w o 313 O w i e c N i e b i o s 45 4 6 O l b r z y m y 387 O n e i m m a i i l i a 271 O n o m a s t y k a 524 O p i s wesela ukraińsk. 296, 297 Opisy slatysl. krajozn 293 Opis" k u l t u r 382 �750 Pieśni O p l e c k i 441 O p o b i i c y 322 O p o w i a d a n i a 569 Opracowywanie mater, do 179—181 O p r y s k i w a n i e w o d a . 58 O r c z y k i 231 O r g a n i z a c j e n a w s i 547 O r t h o d o n t i a 389 Orzeł p o l s k i 274 O s a d n i c t w o k a r p a c k i e 222 Osady p a l a f i t . 35 O s i e d l a o t w a r t e 314 O s i d r e w n i a n e 2 3 1 . 235 O s l r o k o p a o z 54 sOślęclra* u b . g ó r n i k a 2 0 0 O ś c i тл'Ъяскъе 4 3 4 4 4 4 Oświatl na w s i V i 3 Owca chora Р. Л. К. — h o d o w l a 38, 5 1 , 56 — w l o s v 52 O w i e s 3"24 O w o c e 311 O z d o b v 3 1 4 , 434 — Hotentotów f 50 P P a c i o r k i 267 P a j ą k 276 P a l e o - I n d i a n i n 625 P a l e o l i t s t a T . 2 8 , 3 0 32 Pańszczyzna 294 «Parka*" odzież samojed, Pas r z e m i e n n y 232 Pasterstwo górskie 361 H o t e n t o t ó w 8 4 , 9 8 , 127 i nuty 135^146 dorosłych «Rez męża n i e w i a ­ sta 132, 140 — - m ę k i ł n y p t a k . 103 . . „ o b r u n a t n e j k r o w i e - . 44 <Buszmeni» 118, 140 . C z a r n y w ó z e k . 126 . D u e t siecią i teściowej;. 126 , F l a m i n g o * 132 «Genisfeok» 109 _ . G o m a r A a . 124 « Н а п п п - Н а п ш » 1 2 5 , 142 — <:Hesarus» 1 3 8 _ ._ _ . K o c h a m y się125, 1 3 3 . 140 « K o t u ś » 1 2 2 , 123 — - - - — «Ma m a m a m a i 140 — , H f i e j s c a j u ż n i e m a - 128, 129 N a h a r m o n i i . ИЗ -:Osa» 1 1 0 « P a w > 104, 1 3 2 - P a w i a n o w i d o b r z e * 133 Pawian iskający 107,108 - P i w o * 125 — . " P o w ó d ź * 106 — -Prośba o w o d ę » lOt;, 135 . P l a s , z e k » 1 0 7 , 138 . . S i e r o t a . 1 3 1 , 132. 141 T r ą b k a ? 129 - W i e l k a słabość^. 1 3 1 — Z a h u k a n e s l r u . s i a . f k . . . 125. 126, 1 3 9 «Z4vada* 105, 106 Z e b r a » 138 O ź r ó d l e - 135 O ż y r a f i e i s z a - k n l u - 138 Pieśni dzieci tir/tentoefc., 'Do domu. 136 K o l e c . 135 Kołysanka^ 136 < 0 k o t k u . 136 K u k u r y d z a . 136 P a w i a n - . 136 • - - . U l e w a - 136 - . S z a k a l w s z c d o h v l * 136 Pieśni p a n t o m i n y 131 — z a b a w d z i e c i ę c y c h 132 Piłowanie zębów 411 P i s a n k i 217, 445 P i s z c z a ł k i 115. 2 ) 4 P i t h e c a n t h r o p u s 387. 388 258 — h a l n e 361 P a s t e r z e 238 P a s t w i s k o wspólne 324 P a t r i a r c h a t 51 Patyczek złamany zwycz holenl Pchły fi2 ' P e d i a t r i a 389 Piasta 2 3 1 , 235 Pielgrzymi i 370 P i e r n i k i 445 P i e r w i a s t e k s t r u k t u r . 132 Pies 410 — c z a r n y 270 — j a z d a ' c z a r o w n i c 264 Pieśń 70 Pieśni k o r o w o d o w e 315 — l u d o w e 206. 217, 218, 566 126 « 4 | „ 1 J 4 i . j �FU. •я 751 P i w o m i o d o w e 55 P i w o n i a , korzeń i nasiona Piastvka 273 l u d o w a 441 PlesianthTopus Tnmsvaleiisis P l e i s t o c e n e f a u n a 624 Plioce-n g ó r n y i d o l n y 307 Płanetnik 387 Przepiórka 241 P r z e s ą d y 307 — r e l i g . żyd. 294 Przęślice 4 1 8 — 4 2 1 — krężotkowe 321 — łopatkowe 321 s t o j a k o w e 41Я, 4 1 9 255 Płaszcz 2 7 0 Pławy /przy Płotki (sieci) Płozy 236 sieeit Przybory toalet. 314 P r z y g o t o w a n i e s t r a w y 329, 434 P r z y r o s t n a t u r a l n y l u d z i 312 P r z y s ł o w i a 206, 307, 315 230 244 Płótno 359 — — s a m o d z i a ł d r u k . 427 Pług w z w y c z a j u 269 Pstrąg -- — żelazny 313 — 365, 418 P o c h e w k i d o siekier 33 Pochówek platform. 31 P o c h w a n a nóż 232 P o d k u l k i 231 P o d k u r z a c z 421 P o d m u r o w a n i e d l a o g n i a 27-> P o d s z y b i e 260 P o d z i a ł a d m i n i s t r a c . 181 — rzeczown. w jęz. I n d e n t . 67 wojenne 345 gotowany żvwy Pstrucha przeciw w leczniclwie bozpłodn. 349 350 267 Ps7.c7elnir.two 364, 463 P s z c z ó ł r o j e n i e się 234 Pszczoła t a b u 379 P t a k i — t o t e m y 350 P t a k złotopióry Puchacz 248 207 P u n a l u a 346 <'Punt» 3 5 9 P u s z c z y k 62 P v l k a ze s ł o m y 2 4 2 — n a p a r a f i e 181 Poezja epiczna 315 — h o l e n l o c k a 9 4 , 95 — l u d o w a 315 Pogrzeb 306 Ił R a m i u a n 348 U a r ó g . F a l c o p e r e g r i m . s > 237 Rasizjn n i e m . 311 R e f o r m a rolna 534 R e l i g i a i i w l o e u r o p . 45 Pokrewieństwo f i k c . 220 = Poły. sieci 245 P o n t o k 5 1 , 8 6 , 1 0 1 , 1 0 2 , 110 Pora d lu e 324 P o r o n i e n i e 262 Poród łatwy 262 Postęp gospod, w s i 309 P o t w o r y haśnlowe 229 P o ż y c z k i k u l t u r o w e 17 3 8 5 Prace slawistycz,ne 2ts', 219 P r a k u l t u r y 29 P r a s a d o sera 418 P r a w o ОЬУС7Я i n w p 918 P r e h i s l o r i a F u r o n y oo P r ę c i e w h u d o w n ЗЯ0 Problem ,-niiiP n 'tifi P r u c i ik 350 Przechowywanie pokarmów Przekład zdania z l i w a n g . h o t e n t . 67 Przekłuwanie uszu 411 Przemysł dla w s i 581 Przemysł l u d . lyrolsk 29^ P r z e p e r z y c a r o z j e z d n a 257 — szamańska 46 — W o l a n a 46 Ren, skóra 236, 258 Rękawka 539 R ę k a w y 232 Reportaże o miasteczkach 513 — o w s i a c h 513 R o d z i n a 4, 5 3 5 434 na jez. — monogatniczna — — p a t r i a r c h a l n a 347 p o j a w i e n i e się 10. 11 5 — wiejska 218 — W i e l k a 347 Rogatywka 2 4 1 . 242 R ó g g e m s b o k a 109 R o l n i c t w o 313 R o p u c h a 248 Kosiczka «Dresera roiundifolia> Roślina c z a r o d z i e j s k a 233 — okopowa 313 273 �752 R o z j a z d k u r o p a t w i 257 Hozmaryn, 250 R o z p l e ć m y 297 Rubac 359 Rubachą 354 Rubież e t n o g r a f . 320, 321 R u d n i k 323 Rusałka 453 R u t a u a w i n i e 233 — o R u l a s y l v e s t r i s . 233, 250 - sok 233 — zapach 233 B v b a 349 — k u l t 349 — mąka 350 R y b o ł ó w s t w o 314, 329, 317. 364, 410, 434 — m o r s k i e 4 0 8 . 434 Hyca u (wóz) 231 Rynocero.s nosorożec 256 Ryż 410 — d z i k i 407 •Rzazacz- 235 Rzepa 324 R z e ź b a śląska l u d o w a 3 3 2 R - z e r z o w n i k w jez.. b u s z m e ń s k . 67 S Sago 410 Salamander maculala., morciiu-k 216 S a l a m a n d r a , szkielet 246 -Samowily 268 S a n d a l , z w y c z . h o t e n l . 127 S a r a f a n 354. 360 Sarong 411 S e k l y 542 Semantyka 2*2 S e n n i k 2 7 1 , 274 S i e ć b a d a w c z a 1 6 6 , 167 d o k n r o p a l w 257 - j a d r z y s t a 244 k o l k o w a 214 l f t k i w f 257 n a k r y w a n i e 257 p r z e p i ó r c z a 244 - r o z w i e s z a n e 244 — rybackie 241 — .stawna 257 — w t o k 230 S i e k i e r a 34, 241 Sierp 424 — — — Siodło 88, 231 - S i ł u j e , ubiór t u n g u s . 251 Siły m a g i c z n e 4 1 2 Sinan-tlvropus C h o i k o u t i e n 387 Sinologowic 373 S i l . b a z y l i s z e k e g i p s k . 247 Sitarze bilgor. 295. S k a p u l i m a n c j a 274 — S k r z y n i a dłubana 419 — z k o r y 330 — m a l o w a n a 4 1 8 , 4 2 4 , 4 2 5 , 144, 4 4 5 , 449 - n a z b o ż e 364. 365 — d r e w n i a n a 422 — żelazna 422 Skrzypce 241 S k r z y p e k 241 Slegi 272 S i o f h z i e m n y 622 S i o m a w b u d o w n i c t w i e 364 Sionce 387 Smok, 229. 253, 2 6 4 , 275 — w a w e l s k i 253 — zeby 253 Smoła 209 Sny wróżebne 271 Sobótki 540 Socha 3 2 1 , 365 Socjalizm narodowy Socjolog 339 3 6 6 , 367 Socjologia 3 3 6 , ;i;-,7. 3 7 1 , 3H2 Socjogrnfift 337 Sok z r u n i ż y t n i e j 257 S o k ó ł m y ś l i w s k i 237 S o r o r a l 346 Sosna — k o r a 258 Sowa 276 Spichlerze poleskie 272 — w i e l k o p o l s k i e 272 S p i n k i 115 S p i r y t u a l i s t a 12 Spodnie 4П S p o r t 531 Spódnica 267. 359 Społeczeństwo pierw, Spółgłoski 63 e j e k t v w n e 69 - v e l a г ш ? 69 S p r i n g b o k 5 4 , 116 Sprzęt d o m o w y 441 ł o w i e c k i 111 - o b r z ę d o w y 141 r y b a c k i 441 2S2, 2 8 5 . 3 3 6 �753 SprzetaTStwo d r e w n i a n e 296 S i a n i к 267 ł o w i c k i .460 S t a r e k o h i e t v 5 6 , 58 S t a r o s t a w e s e l n y 297 S t e ą t o p y g i a 3 3 "50 •Stępa 2 1 7 - - k i e l i c h o w a 321 Stoliwo 270 Stopnie 272 S t o s u n k i d e m o g r a f . 312 . - • j ę z y k o w e 327 — k u l t u r o w e 209 Stratigralia. 621 S t r o j e 2 9 5 , 3 6 0 , 4 1 8 , 128, 4 2 9 , -141, 445, 449, 5 7 9 Strój górali b e s k i d . 306 — l u d o w y z o k o l i c K u z m i o a 301 - - rumuński 361 — w i e ś n i a c z k i śląskiej 426 S t r u k t u r a k u l t u r o w a w s i 226 — osobowości 385 — pieśni h o t e n t o c k i e j i b u s z i m m s k . 132 Slrzułv 54 S t r z y ż e n i e w ł o s ó w na c z o l e 61 S t y l l u d o w y 332 Stypa 294 ' •Suka;. 23! S u k m a n a 232 S v b i l l a 274 S y n o w i e b o g ó w 254 S y n o n i m y w y r a z ó w M c i 379 - - e u f e m i s t y c w i e 379 System pokrewieństwa M o r g a n a 316 Szafa 339, 418, 419. 4 2 4 - 1 2 7 Szałasy 307, 410 Szar . r z a d 272 S z a r a ń c z a . s t e p o w a j ().-, S z a t a n 273 Szczapy d a r i e 231 Szczotki do l n u 4 1 8 - 4 2 7 Szczyt chałupy 339 S z e r e g i e w o l u c y j n e 17 S z k o l e n i e k o r e s p o n d e n t ó w V. \. V. 161, 165 Szkoła — — — — — — — d y l u z j a l n a 279 f u n k c j o n a l n a 3 4 0 , 3 1 3 , 384 h i s t o r y c z n a 279 n e o e w o l u c j o n i s t y c z i i a 384 p s y c h o l o g i c z n a 345 s o c j o l o g i c z n a 385 s t r u k t u r a l i s t y c z n a 382, 383 w i e d e ń s k a 4 , 5. 1 8 , 2 5 . 2 6 Lud. T . X X X V I I ! Szleje 231 .Szminka c z e r w o n a 56 S z o p k a 213, 538 Szpula rz 419 S z t u k a egipska 334 g o t y c k a 335 • - grecka 334 i przemysł 577 -• l u d o w a 217, 218, 3 3 1 , 332 - - ludów p r y m i t y w n y c h 334 - p l a s i . l u d . 315, 615 • - romańska 335 ś r e d n i o w i e c z n a 335 S z t u k i l u d o w e 574 Ś Ściany w y p l a t a n e 364 Śląsk'522 Śmierć z kosą 243 Smiergus 306 Śpiew e p i c k i 315 Środowisko fizyczne 375 — społecznie 3 7 4 — 3 7 7 — sztuczne 282 Świątkarz 333 Świątki 425 Świeca k i 418, 424, 427 Świeci 542 . W i c i a l u d o w e 348 Sw. A n d r z e j — w r ó ż b y 2 7 1 KI i as* 268 l i u s t a c h v 268 H u b e r t 268 - - J a n 2(5-4 — - K a t a r z y n a 333 - L u c j a 264 — — — — Magdalena 333 M a r c i n 324 Mikołaj 339 R o c h 339 W e n d e l i n 333 Z o f i a 333 Świnka m o r s k a 252 - - Świnia h o d o w l a 4 1 , 313, 410 •- w k a r y k a t u r z e 269 — w w i e r z e n i a c h 2 5 1 , 264 T T a b a k i e r k a 339 T a b o r z y ś c i 10 T a b u w y r a z o w e 378 48 �754 Taniec 70, 5 7 6 — afrykański 145—146 — — — — — — B y l e c z a r n e ! 120, 122 Dama 113, 1 4 4 Flamingo 1 1 6 Gemsbok 1 4 3 góralski 3 0 7 Hotentotów 1 1 5 — Koguta 1 1 8 , 1 4 3 — N a konopie 2 4 2 — O b r u n a t n e j k r o w i e 133 — Papuga 1 1 8 — rytualny 381 - • S i e r o t a * 101 — Słońca 2 8 3 — Szakal 1 1 6 — węgierski 3 6 3 — W i e l k a słabość 1 0 0 . 1 0 1 — w maskach 3 0 •TankioS 3 4 8 Tarcza 4 1 1 Taśma puciork. 2 5 9 Tatuaż 2 6 9 Tatuowanie 4 1 1 -- w Tvrolu 2 9 3 Teatr 5 7 2 — c i e n i j a w a j s k . 424 — uzbekislański 3 4 7 , 3 1 8 Technika odlewów brązowych 4 6 1 — siatkowa 4 6 1 Teoria areałów 1 7 • f a l językowych 1 5 — funkcjonalna 227, 2 7 8 — 2 8 3 • k r ę g ó w k u l t u r o w y c h 12 — kultury 2 7 9 — lingwistyczna 46 — północna 4 6 . 4 9 — wschodnio 3 6 ,4 6 . 4 9 Teolihuacan 3 8 6 -.Tq>sijn= — p a t e l n i a m i e d z . 2 1 7 Tepsijanje^ sposób śpiewu 3 1 7 'teza północna 3 8 , 4 2 , 4 7 Tiara papieska 2 2 9 •Tiewen* 2 5 9 Tkactwo 295,329, 1 1 1 T k a c z k a * i p r z y siech 2 3 0 Tkaniny 434. 441 Tłuszcz 5 6 — trupi 2 4 8 Ton semanl. 6 3 Topielec, topiec. t o p n i k , topieli,t o p . cvk, topiclneh ulopiec 2 5 4 Topór 4 2 Toponomastyka 3 4 2 Totemizm I I T r a n s k r y p c j a Kroenleina 64 Transport i k o m u n i k a c j a 434 Triangul 274 Trombita 3 0 7 Tryton 2 5 5 Trzcina 3 5 9 Trzej Królowie 5 3 8 Trześnia 3 1 9 Turonie 5 3 8 T y k w a 424 T y r p. Ojciec Niebios 4 5 T V T U S — sieć n a p t a k i 2 5 7 Tytoń 4 1 4 U Ubiory kobiece 421 — ludowe 3 1 4 . 3 6 0 — małomiasteczkowe 4 1 9 Ubożę 2 6 1 U c i n a n i e końca palca 6 1 Ugrupowania etniczne i k u l t u r . 2 2 2 U k ł a d t e m a t y k i Р. А. E . 1 6 9 , 1 7 0 — zagadnień P. A. E. 167—169 VI 2 3 4 , 3 6 5 , 4 4 9 -- w wierzeniach 2 3 3 — z gliny 2 3 4 — z pręcia w i e r z b o w e g o 2 3 4 U l o w e mieszkania okrągłe 4 1 0 Umeblowanie izby góralskiej 4 2 1 Uprawa roli 3 6 — zbóż 1 0 5 U p r z ą ż k o ń s k a ЗЯ U r u h e r e — mąka k u k u r y d z . 1 2 3 U r y n a końska 2 1 9 — w leczrt. 2 1 0 Urządzenie izby włościańskiej 4 1 8 . 424 - — małomiasteczkowej 4 2 2 Ustrój m a c i e r z y s t y 10, 1 1 — n.atrvlmeaniv 2 3 - rodowy 3 4 6 — - społeczny Holentotów 5 1 Uzda 4 1 .4 2 , 4 5 Uździeiiica 2 3 1 V V a n e n 46 niedźwiedź 374 V a n h a m i es* Voblecka 360 Volk. Vilks (wilk) 379 �755 W • W s z y t k i , p . c z a p k a 265 W u l k a n YV w i e r z e n i a c h 2 5 0 W u u t , relig. szamanist. 46 Wyciąg z protokółu X X I I I W a l n e g o W a l ) ż y w y 244 W a b i k 244 W a l h a l l a 46 W a ł o c z e k ( p r z y sieci) 230 W a r s z t a t t k a c k i 424, 4 4 0 Wartości piast, sztuki l u d . polskiej 332, 334 W a s ą g 231 W a t k a ( p r z y sieci) 230 W ą ż — o d g a n i a n i e 233 — stary 248, 264, 275 Wdowa, wdowiec H o t e n l . 58 Wesele 306 W ę d z i d ł o dTCw.ii. 4 1 , 4 0 , 8 8 — kościane 4 1 , 49, 88 — m e t a l o w e 4 1 , 49, 88 W i a n k i świętojańskie 303 W i a t r ó w k a (broń) 411 W i e l k a n o c . P o n i e d z i a ł e k 269 5 3 9 Wiersza 420 W i e r z e n i a 545 W i e r z e n i a r e l i g . 314 W i e ś c h o r w a c k a 364 — rozrzucona 361 — zbita 364 W i e s z c z e n i e 274 Widły drewn. samorod. W i d o w i s k a 615 W i g . Z i e l . Ś w i ą t e k 264 424 W i jadło 418—421 W i o s k i Kościuszkowskie 536 W ł o k 230 W ł o s y podslrzyżone 232 W ł o ś c i a n i e k u l t u r y m ega l i t . 4 6 W ł ó c z e k 230 W o d a mętna 271 - - z d r o j o w a 234 W o j n y r e l i g . . m a b o m e l . 404 Wolność 285 W ó d k a d o t r u m n y 295 W ó ł h o d o w l a 3 8 . 45 p o ż y w i e n i e 55 — t r a n s p o r t 44, 54. 55 Wóz bojowy 39--44 — c i ę ż a r o w y 44 — czterokołowy 231 — w z w y c z a j u 269 W p ł y w y k u l t u r o w e 330 W r ó ż b y 545 W r z u c a n i e d z i e w c z ą t d o w o d y 295 W s p ó ł p r a c a w społ. p i e r w . 282 W s z y 62. 271 Z g r o m . P. T . L . 4 5 1 — 4 5 3 W y c i n a n k i 445 W y m i a n a żon 346 W y r o b y z g l i n y aso W y n a l a z k i m e c h a n i c z n e 1? W y r z u c a n i e odzieży c h o r e e o 59 W y s t a w y 367, 564 — s z t u k i l u d o w e j 335 477 Wyścigi 238 W y t w o r y k u l t u r o w e 17, 2 2 8 Wzrost p o b o r o w y c h 311 2 Z a b a w k a r s t w o l u d o w e 434 Z a b a w y d z i e c i h u t e n t o c k i c h 100 107, 110,111 — i g r v 218 Z a b r o d o c (przy sieci; 230 Z a b y t k i m e g a l i t . 411 Z a c h ó d 35 Z a c h ó d 35 Z a c i e r k a 273 Zaćmienie w z r o k u 233 Z a d a n i a Alla.su E t n o g r a f . 200. 201 .Zadanie:. — czary 276 Zaduszki 511 Z a g a d k i 206 Z a g a d n i e n i e A f r y k i 281 — c z a s u 155 Z a g r o d n i c y 323 Z a i m e k w j e z . h o t e n t . 67 Zając, zakaz j e d z e n i a 5 6 Z a k a z d o t y k a n i a kłączy przez dzieci 54 — d r a p a n i a się 5 6 Z a k a z y b a r t n i c z e 379 — w y r a z o w e 378 Zaklęcia magiczne 266 Z a k o n teuloński 402 Zapaska 359 Z a p u s t 242, 538 Z a r ę c z y n y H o t e n l . 126 Zarzynać — w y r a z zakaz. 378 Z a w o d z e n i e 295 Z b i e r a c t w o 2 1 1 , 313. 329, 434 Z b i o r y e t n o g r a f i c z n e 4 3 2 . 434 — r y b a c k i e 433 — ryżu 406 48" �756 Z b o ż e . ' i l l , .424 Z d o b y w a n i e głów l u d z k i c h Z e m s t a k r w a w a 340 Z e s p o ł y luźne 24, 2 6 • o r g a n i c z n e 23, 24 112 p r a k t y k k u l t o w y c h i m a g i c z n . 23 Zeus — 'pater u G r e k ó w 45 Z i e l a r k a 240 Ziele o d pożaru 203 Z i e l o n e Święta 540 Z i e m n i a k i 311 Zioła l e k a r s k i e 240 Z i u p. Ojciec N i e b i o s 45 Z i z i a n a A q u a t i c n p. d z i k i ryż 405, 406. 407 Z j a d a n i e mięsa k o z y w z w y c z . H o ­ t e n t o t ó w 5 8 , 59 Z j a w i s k o m o d y 21 Z n a c h o r z y 240* Z n a k i wyraź, i n t o n a c j e w icz. h o t e n t o c k i m 69 Z n a k o w a n i e z j a w i s k 1 9 0 , 191 Z n o s e k , z n i o s e k 247 Z rab 272 Związek muzeów w Polsce Z w i ą z k i f u n k c j o n a l n e 227 433 Zwierzęta d o m o w e 329 Zwyczaje gospodarskie 541 • - holen.t. 58 • - i obrzędy 536 — p o g r z e b o w e 30, 33 — — m u r z y n ó w T o g o 374 - w i o s e n n e 539 • - zaręczynowe mongolskie Zvdel 339 126 г Żaba c h r o p o w a t a w w i e r z e n i a c h 229, 248, 2 5 3 Ż a r n a 2 7 0 , 4 4 9 , 163 Źar-ptica 207 Żmija w w i e r z e n i a c h Żołędzi* 321 Żółw 276 Żupan 241 Zycie seksualne Żyrafa 54 Z y t o 321 Ż y w i c a 110 Żywo tek 229 społ. p i e r w . 283 359, 3(4). 4 4 0 �* I N D E K S AUTORÓW, «LUD», TOM X X X V I I I A Al.i«yńczvk J a n Chrzciciel 3 7 1 A c h m e t z B a g d a d u 271 A l e k s a n d e r W i e l k i 247 Allison 392 A n d r c j e w A. M . 2 0 7 . 3 1 9 A n k e r m a r n H B . 9 , 2 4 . 25 2 0 1 , 2' Ansgarius 271 A n l o n i e w i e z W . 450. 451 453 A p a r i r i o l ' . D e 470. 475 A r e n s b c r g K o n r a d 390 A r k u s z e w s k i M . 462 A r n l z H . 37 A r s e n l e w W . K. 394 A r t v m i d o r a s 271 A.ssorodobraj N. 338 A u b r n 201 Tt B a c h m a n A. 217 B a c b o l ' e n 10, П . 15 B a l o g h L . 361 B a n a k 251 B a u d - B o v y I ) . 477 B a n o I . 361 Ba.rkechli M e h d i 475 R a s t i a r i A. 2 0 1 B a s z k i r ó w 351 B a l e s o n Grz. 3 9 3 B a t k o W . 661 B n t i m ( M o 354 B a u m a m i E 469 R a i i i n u n n I I 25 R e i c h 64 S*i Reals К Vii 4 e d n \ r , k lł V , f i I i l ! r f f i W 1 0 - ЧОО Bergson H !•> H c h i ń s k i B . 219 B i e g e l e i s e n I I . 217, 218 B i e l a w s k i T . 267 B i e l s k i M . 253, 273 Bies 339 B i t t n e r FI. 4 5 1 B ł a h y A. 357 B i a j d a Cz. 222 B l o w Sam. 86 B l u m c r w n a H. 335 Rłoiiski .1. 462 Boas F r . 356, 391 R o g a l y r e w P. G. 3 5 2 B o g o r a z W . G. 3 4 6 B o h o m olec k s . 264 B o i s C o r a d u 354 B-oehm F . 194, 2 0 2 BorbiTO V. 470 Rougainyille 27» B o v d W . С. 4 0 0 B r a i l o i m С. 4 7 5 B r a t a n i e B r . 363 B r e l l s c l m a e i d e r I I . Cl. 2 9 0 Rrcui! 30 B r e w I . O. 3 9 7 B r i n t o n D . 13, 15 B r k o u S. 4 7 6 В r o n i e z S. 4 5 1 . 4 5 7 B r o o k s 314 B r o o m F . R. 3 8 7 . 3 9 9 B r o w n A . R. 8 Brues A l . 400 B r u u h e s .1. 2 0 2 Bufrrieh D. W . 353 B u r a k F r . 4 5 1 , 457 B u l a n d a К. T . J . 2 8 . 2 1 4 . 2 2 2 . 3 6 7 451, 452 B u r e h e n a l E l . 478 B u t i i m w M . 3 5 1 , 354 B y r l e k J . 307 B y s t r o ń J . St.. 2 0 2 , 2 0 7 . 2 l f i . 2 1 8 , 2 2 1 , 336, 3 3 8 , 451 �758 С C a g l i o s t r o В. 2 7 1 C a n d e l a Р . В. 4 0 0 C a r d a n u s I I . 239, 271 C a r o s i e J . F, 289 C e z a n n e P. 334 Chałasiński J . ;13—338 C h a m b l i s C l i . E . 405 C h a p p i e E . O. 3 1 5 , 3 8 4 C h a t t o p u d h y a y p r . 470 C h c ł c h o w s k i 207 Chełmiński 462 Chclnik A. 215, 2 3 0 , 4 4 0 C h i l d e V . G. 385, 397 Chmielowski P, k s . 2 4 7 , 204, 266, 273 C h o d o w i e c k i 1). 2 6 7 Chodzidło Т. 470 C h w i s t e k L , 285 Chybiński A. 241 618 C i e n n i a k J . 615 C i n c j u s W . ,1. 353 Ciołek G. 451 252, 253, Ciszewski Sl, 210, 2 1 1 , 219, 220 C l a r k G r a h . 397 C l a r k W . E . 399 C o n g h e y J . ,1. 4 0 0 C o o n C. S. 3 8 4 , 3 9 4 , 3 9 9 C o o p e r C o l . 391 C o o p e r H . 129 C o r s o П. 4 7 0 C o w d r y К W . 400 Сохе W . 289 C r a z i u s 239 C r e s c e n t ™ P. 2 3 3 , 2 3 4 , 2 3 7 , 2 4 0 244 245, 262 Cygański 245 Czaplicka M. 2 1 1 - 2 1 2 C z a : n i o c k i А. p . D o ł ę g a C h o d a k o w s k i 218, 219 C z a r n o w s k i St. 2 1 5 . 3 3 8 Cza*z.nicka Z. 451 C z e h o k s a r o w N . N . 3 5 1 . 3 5 3 , Л54 C z e k a l s k i ,1. 192, 202 C z e k n n o w s i k i ,T. 150. 2 0 2 , 2 1 0 . 2 1 1 — 214, 2 2 0 — 2 2 4 , 313, 319,'32оГ 3 6 1 . 4 5 1 . 452 C z e r n y A n n a 462 П D a n i l o w i e z I g t i . 263 D a r w i n K . 10 D a v i s A. 392, 396 Dćgh L . 361 D e k o w - s k l J . 451 D e m b i ń s k a J . 407, 412, 415 D e i g n a m H , G. 4 1 2 , 4 1 3 D c L i m a t T . 4 5 1 , 459, 460 Derezviiski M . 462 Ile T e r r a 623 De Тогта H e l m u t 623 D i d e r o t 278 Dioskonides 233 D o b r o w o l s k a A. 219, 451 D o b r o w o l s k i K. 2 2 1 , 2 2 2 , 2 2 5 , 4 5 7 D o b r o w o l s k i T . 3 3 1 , 440 D o b r o v i t s A. 361 D o b z h a n s k i T . 400 D o k e 64 D o l a r d J. 392 D o m a n i e w s k a Z. 4 5 1 , 157 D r a p e r G, 4 0 0 D u n n h. C . 1 0 0 D u p e r t u is С. W . 4 0 0 D u r k h e i m 336 D y k W a l t e r 394 h y i i o w s k i W . 215 D y r e n k o w a 355 D ż a k a r d ż a n o w .Jus. .347 E E b e r h a r d W . 43 E d m o n t 158 E h r e n k r e u t z Ce.z. 2 1 8 E h r m a n n T h . E r . 292 E m b r ć r J . 394, 3 9 5 , 397 E n a j a r y i - H a a v - i o E. 381 E n g e l s F . 10, I I , 2 1 3 , 3 4 6 E r i c h W . 11, 3 8 1 E r i x o n E. 202 E s t r e i c h e r „SI. 2 8 6 E s t r e i c h e r Z. 213 E t i o p c z y k P. 3 7 0 E w a n s - P r i l c h a r d E. E. 392 F F a l e j e w a W . 349 F a l k o w s k i J . 217, 329 F e s l H o w . 394 F e d e r o w s k i M . 206, 219 F e k e t e St. 3 5 7 , 358 F i e l d H , 389, 3 9 9 �759 F i r l h R. 3 9 3 F i s c h e r A. 202, 2 1 6 — 2 2 0 , 477 Fischer W . 4 5 1 , 614 F l e u r e H . S. 4 8 0 F l i z a k Sek, 4 5 1 , 460, 461 FJoriarnowa H . 237 F o c i l l w n H - 614 F o r d Cl. Sl. 394 F o r r e r 46, 47, 4 9 F o x N 20S 289, 452, F r a n k o w s k a M . 147, +61 F r a n k o w s k i E . 202, 215, 217, 4 5 2 , 4 6 1 , 615 F r a z e r J . 15, 2 7 7 , 2 7 9 , 2 8 3 1 - r e d e r i k P. H o l . 68 F r e n k l o w a G. 4 5 1 Frings 201 F r o h e n i u s E. 24, 202, 243 F u n d a m e n t S. 4 5 1 (i Gabus J . 464, 465, 469 Gafłe.rberger E. W . 351 G a j c k J . 154, 202. 216. 223, 226, 2 8 9 , ,319, 3 2 1 , 3 2 9 , 3 4 0 , 3 4 1 , 4 5 1 . 4 5 2 , 459, 4 6 0 G n j k o w a O. 4 5 1 G a r d n e r R. 3 9 6 G a t e s R. 4 0 0 G a u g u i n 278 G a v a d a s 129 G a v a z z i M i l . 26, 318. 3 6 1 , 303. 366 G a w e ł e k F,r, 2 1 5 , 2 1 6 G a u l e ,1. 386 G e i g e r P. 1 5 1 , 1 5 5 , 1 8 7 , 1 9 8 . 2 0 2 , 4 6 8 . 469 Geisler W . 202, 326 G c i s l O. 3 9 8 G e n n c p A . 158, 2 0 2 , 4 7 1 , 4 7 6 G e r g e l y P. 3 6 2 Gessncr K. 240 G i l Jer A . 2 1 2 G i l J r r o J i ,J. 1 6 , 1 5 8 . 2 0 3 G i l l i n - I . 2 7 7 . 3 9 0 . 3 9 1 . 3 9 4 . 407 G l a p a A. 451 G l o g e r Z. 215. 218 Gh.kmurm 341 Gluziński 257 Gładysz M . 217, 440. 451 G ł a d y s z o w a М- 4 5 1 G o l d f r a n k Е, 396 G o ł ę b i o w s k i Ł. 2 3 8 , 2 6 5 Gołębiowski Т. 338 G ó n y e y 8. 3 6 3 G o r a s e b M . 131 G o r o r G. 3 9 3 G o o d f e l l o w D. M . 336, 337 G o r k i j M . 348, 352 Gollschalk 392 G r a b o w s k i T. 451 G r a e b n c r F. 9, 2 4 , 203 2 2 3 Greiiiieh W . W . 400 ' G r o s s F , 214, 277 G u m p l o w i c z L . 403 Gurida B . 361 302 G u r w i c z f. S . 3 5 0 G w a g n i n A l . ^36 H H a a r i o M, 377 Haeouet B. 290 H a i m e n d o r f Ctir. v o n 222 H a k u l J n e u L . 377 H a l l m n L. 374, 377, 453, 459, 460, 478, 613, 618 H a l l o w i A . ,T. 3 9 2 l l a l s o n e n S. 3 7 7 , 3 7 8 Han-Yj-Fcng 476 H a m b t v W . 394 H a r m a ' i n z H . 203 I t a s s r i r k R. I i . 3 9 6 Hastings 2r> H a s s m g e r 469 Haułala J u o k o 3 7 7 — 3 8 0 , 390 H a u r J . K . 233, 234, 2 3 7 . 240 241 216, 247, 2 5 1 , 253, 257, 263, 2 6 8 H a w t h o r n I I . R. 3 9 6 H e a l l i Cl. 400 H e j n o t i W . 451 H e i m R. 2 0 3 H e n c k e n H . 398 Henry W E 396 H e r m i n s С 397 Hermes firri 1(1 ł<> 13 H e r o d o t 50, 350 H e r s k o w i ' t s ' M . S. 3 5 1 , 3 9 6 . 4 7 9 H e r z o g 85 Heickel 360 H n i i d T v k N . 68 d ' H e r h e l e t В. 371 I l i l v b e n F r a n k 623 H i m m e l h e b e r 465 Hirschbci-g 25 �760 H i r l H . 37 H o d e l F r . 465 H o e b e l E . A. 393 Hołf Bog. 299—308 H o f f m a n n - K r a y c r 4 6 8 , 4ffil H o l b e i n H . 235 H o n i g s h e i m 11 H o o t o i n E . A. 3 9 0 H o r n b o s l l 85 H o r n j g A n l . 231 Iloulon F Л 398 4(10 Hovels w ' W 398 H e w i t t 277 ' rU.l, 497 7 , - ± ,,,,, mer Z. •>№ J J a b e r g K, 158, 2 0 3 J a k o b s 3 9 0 . 391 .Ta k i m o w P. W . 3 5 1 J a n i k o w s k i L. 211 J a i m s z k i e w i c z A. 212 J a r o r h A, 3 5 5 Jaskólski Т. L. 238 Jastrzębski О. 440 J a w o r c z a k F . 451 J e m i i r i " s 398 Tenks Л V 394 loebelsoo 346 In boson \ l "vo I : I J u d 158 .Tungbauer r':' K a m o c k i J . 451 K a r d i n e r A b r . 354, 394 Karłowicz J , 2 1 1 , 217, 247, 2 8 5 , ^ 5 6 . 305 K a u t m a i m H . E. 465 Keesink F. M . 396 K e i t h A r t . 399 K e n n e d y R 395 K e u p r u l i a n o w a B. 2 1 8 Kędzierski 297 Kętrzyński W 339 Kevser К 203 Kiclesiński K. W . 242 K i l i a F r . 127 1 2 8 K i d d e r 398 " К i ni h i II 4 T Kirk 344' ' K i ś l a k o w M . А, 3 5 1 K l a t e c k i J . 219 K l i m a s z e w s k a J . 2 1 7 . 4 5 1 . 458 K l i m e k St. 150, 213, 214 K l i n g e r W . 2 2 1 . 453 K l o n o w i c z . S. 2 6 3 K l u c k h o r n C, 3 8 3 , 3 9 3 . 3 9 5 , 3 9 7 K l u k 15. 2 5 7 K o c h o l W, 356 K o e n i g s w a l d 387 K o l n g o W . 451 K o l b e r g O. 206, 2 1 5 , 2 1 4 , 248, 2 5 5 , 2 7 0 , 2 7 6 , 2119—308 Koliński M . 213 K o n f u c j u s z 3 7 1 , 373 K o p e ć Z. 2 6 9 K o p e r n i c k i Iz. 3 0 1 . 304 K o p p e r s W . 2 5 , 37 Кога-Ijyi К 249'>64 451 4 6 ' ' Korotyński I 199' Kosack H . P.'203 K o s t r z c w s k i J 314 314 319 Koswen V ()' T s t ' 4 ' ' ; w G. 203 V Isaezenko A l . 358 I s i d o r u s 216 L K i i l i i l a F 4л 1 К wie? W l 119 К wVlc^vl I i ^ t [,ilb\ к о « а s k i T1. ' och j К K a c z a n o w s k a M . 217 Kadłubek W , 238. 247 K a a a n G. 3 3 6 K a g a r o w 350 K a m i e ń s k a ja M . 3 4 9 lvo«a.le« sk. .11. Kovaeevióova-/iiHova K o v a c s L. К, 3 6 1 , Kozłowski L. 319 Krajewska J, 4ol Krasnucha h. \1. . Ы K r a t t e r F r , 289 ЛоЬ, .to/ �761 K r a w c ó w M . .7. 3 1 8 K r c m e r y SI. 357 K r e t s c h m e r 4 7 , 4 8 , 381) K r i c k e b e r g 25 K r o i i b e r A. L , 390, 3 9 1 , 393 K r o g m a i ) W . M . 398 K r o h n s K. i J . 479 Królikowski О. 80 K r o p o t k m P. 282 K r u p s k i J . 243 K r v c z v n s k i S 453 K r z y s z t o f , a l c h e m i k 247 K r z y w i c k i L . 210, 213, 2 1 1 , 2 2 1 , 222, 330 338 K r z y ż a n o w s k i J . 206, 218. 336, 453 K u b a r y J . 2 1 1 , 453 K u l a W . 338 K u r a s z k i e w i c z W . 319 K u s z n e r P. ,7. 2 0 3 . 3 5 2 K u l T z e b i a i i k a A . 2 1 6 . 3 3 9 . 4 5 1 . 153, 457, 459 K w i a t k o w s k a M . 451 K y r i a k i d l s St. 476 L La Ftuge O k 396 1-я u g i n a n i ! 4 3 9 T.ao-'IVlie 373 L a r s o n 387 L a u f e r s k i A. 3 2 2 - 32 1 T . e b e d i e w a M . ,7. 3 0 0 L e f e c r e 11. 3 6 7 , 3 6 8 L e G r o s 391.1 L e h m a n n О. 615 l . c b r I 18 I , o r a m С. F . 3 9 6 L o w i e A. H . 391 L u w i e Rob. 391 L e w e l l i n К. M . 3 9 3 L l o y d S. 3 9 8 Luaossv E 362 L u k n i n M . ,457 Lundberg H . 623 L u t e r M . 273, 275 L i i d l k e G. 2 0 3 Ł Łabęcki I I . 260 M Maarsc.halkerverd P. 3 0 8 M a c i a g o w s k i W . 269 M a e k e ns e n 2 0 3 Mac C u r d v 398 M a c Gi-egor 3 9 6 Mc. G o w n Т. I X 399 M c . L e i i m m 15 M c . [ h v r a i t h T . F. 396 M a g e l M . 4 76 M a g i e r a W . k s . 461 M a i e r J . 469 M e h i g a r d L . F . 5 4 , 55 Mak W . 328 ! j ! M a l e w s k a Z . 3 2 5 , 3 5 5 . 3 0 0 . 4 5 1 . 159 M a l i c k i L , 4 4 0 . 4 4 3 . 444 МйМ-nnwsbi B r . 3 - 8 . 2 1 0 . 2 1 1 — 2 1 3 , Lehr-Spławiński T. 203, 3 1 8 — 3 2 0 . 3 5 3 L e i g h l n n TV 3 9 3 L e i n b o c k F. 203 L e n e e w i c z St. 320 I-с n i l i \\T. 28(5 Lcopolita .1, 2 7 3 . 2 7 5 L e r o i - G o u r b a u s A. 4 7 9 b e s s a W . Л. 4 0 0 • L e ś n i e w s k i P. l ' , 2 3 0 [.rszczvcki S. 2 0 3 Lewin M . 3 5 1 , 354 L e w i s .Tul. 3 9 9 L e w i s О. 3 9 6 277—288, 336, 337. 343, 344. 384, 395, 396, 4 5 3 M a l i n o w s k a V, 280 -285 M a f t c k i 203 M a n a v y П. .1. 3 9 8 M a , ш m e n .1. 2 0 3 M a i i s i k k a V . .Г. 6 6 5 M a n n j ń r w i c z J 2 1 1 '>'V5 l i t ±y> M a r a n i G. M . 3 9 9 " ' ' " M a r c i n i. U r z ę d o w a 2 6 2 M a r i a n s A. 2 0 3 , 3 7 4 , 3 7 5 . 1 7 2 , 4 7 8 , 616 ' M a r r i o l . A). 391 M u r o ! К. 361 M a n - N. J . 358 M a r k i n R. E . 2 1 M a r k i n P. S. 3 9 7 L i c h t e n b o r g .Т. M 3 5 2 Ligęza J . 440. 451 L i n Ion i i . 354, 3 9 2 , 393. 396 L o c k e Al. 396 M a v \ K . 10 11 3 3 6 M a t l a k o w s k i W . 215 M a u r i z i o A. 214, 405 Mayeroya-Giinlerowa 357 ' } '! ! j i �762 Meat M . 393, 395 M e d w e c k i W . 451 M e e r t e n s P. J . 4 7 0 M e i u h o f C. 5 4 , 5 5 , 113 M e l i e h e r c i k A, 3 5 0 , 357, 471 M e u d o l T. 301 Me.iig-Tsche 372 M e n l i K. 468 M e r c k d r 347 MeriLle F d u 247 W i a r t e i n "j 357 Mielcerski W 2 0 4 <>18 Michna E Mikłucha-Makłaj Olderoge D. A. 351 O H e a i i u P. 3 5 6 O ple г M . 393, 395 Optolowicz J . 451 O r t u taу G 3 6 2 O r ł e g a y C,'. 2 2 Orygcnes (Adamanlionos) O s i i m a n A l i s b a c h 475 O s s o w s k i A. 4 5 1 O s s o w s k i St. 3 3 8 Owidiusz 3 305 P 2 1 1 , 345, 351 Milewski T . 2 1 4 , 3 8 1 , 4 5 1 , 1 5 3 M i n e r H . 394 Miu-ch ks. 368. 3 7 1 , 372 M i r e k F r . k s . 405 M o l n a r ,T. 3 6 2 M o r g a n , 5, 10, I I . 15, 2 2 4 . 3 4 6 Movlu.s I I . 308 M o s z v i i s k i К, 150. 168. 2 0 3 , 2 0 4 , 206, 210, 2 1 6 , 2 2 0 — 2 2 5 . 236. 244. 272, 314, Л18—324, 452, 453, 457, 618 M o s e r ,1. 298 M o r d o e k G. P. 3 9 1 . 3 9 2 , 3 9 5 M i i h l r n a n W . 8. 3 6 6 M u l l e r 201 M y d l a r s k i ,T. 1 5 0 K a s z A, 3 4 1 . 3 4 2 N a w r o c k i S. 4 5 1 Nelson H. 201 N e w m a n S. S. 3 9 2 N i c d e r l e L , 6IJ3 N i t s c h K. 10, 150. 203. 204. 220 N i r v i П. E. 3 7 8 N o g m o w Sz. 3 4 9 N o e l О. Г г . T . J . 3 7 2 Nordenskióld 25 N o r w i d C. 3 3 5 N o s e k S t . 3 1 4 . 4 5 1 , 157, 4 6 0 Nowicka-Gajzlerowa 451 Nowicki M . E. 451 O b r e b s k i ,1. 2 0 4 , 2 2 3 , 3 3 6 , 3 3 7 O c i e p k a T. 254, 276 O k l a d n i k o f A. P. 399 P a l o t a v G. 3 3 6 P a p i e r k o w s k i S. 3 6 5 P a p r o c k i 15. 2 3 8 , 2 5 0 , 2 5 6 , 2 5 7 P a r a c e l s u s 274 PaLS.sarge Z . 5 P e a i e J . C. 4 7 6 Pełka M . 269 Perls I I . 217 P c s l e r W . 1 6 , 147, 150. 1 5 1 , 153, 194, 204 Peirckert 327 Ре. у г о н у 3 1 P h ' i l a c M p h u s E g i p c . 271 P i a s e c k i Z. 218 P i e k a r s k i Ы. 212 P i s z c z i e r o w a M . E . 351 P i e t k i e w i c z K. 451 Pictet A. 26 Piczeta W , J . 353 P i f i o ń St 4 5 8 Piłsudski' B r . 212 P i s k o r s k a H . 452 Pisz W ' W Pił Vwcr , ™ , , ! | >n U S J71 oVu e," ', 'v' I 7 n Г , 0 4 . lft9 V," Pol W i u c 306 Polakiewicz M . 432, 4 5 1 . 462 P o l g a r w ó d z C y g a n ó w p o l s k . 263 P o l i y k a ,1. 207 P o l m i e c A. 3 5 6 , 3 5 7 P o n i a t o w s k i St. 28, 2 0 4 , 2 1 1 , 216, 2 2 1 , 223, 452 P o p i e l L . 217 Popiołek I . . 457 P o p ó w A. .1. 3 5 3 Polechin J. j . 343—315 �ii 763 Potken J . 370 P o t r a t z 38, 42, 43 Р о л у Л е т т а к с г H . 397 Prazak V. 356 P r o p p W . ,1. 352 P r o u d h o n 10 Priifferowa M, p. 230, 464 Przyjems-ki F . 451 P u s z e t L . 217 P u s z k i n A. 349 Znamierowska It R a b i n o w i e * M . 204 Ragic. A . 364 Ragin T . 395 Radliń-sU I. 212 R a d o m s k i 13. 4 5 1 R a i n c y F r . 398 R a t z c i F r . 13, 1 4 , 1 6 , 17, 2 4 , 204 R e d f i c l d R o b . 394 Remfuss « . 217. 3 3 1 , 340, 342, 4 3 1 , 451, 453, 458 R c i t e r P, 3 9 7 R e l j k o w i c J . 365 Renie r J . 440 Rev M . 235 R e y e h m a n J . 357. 451 R i c h a r d s o n .1. 393 Rinczen 349 R i l l e r 11. 4 0 5 R i v i e r e G. H . 1 7 0 . 171 R i z z j 0 . M . T . -T. 3 7 1 R o b a k i d z e A . J . ,349 Robert W F. " i o i Rrnhprł4 F r a n i e i i m iV>i R o e i i i s k i i 1 I 354 K o h l e r ł ' W ' 9<t • « Rfthr F I V . о л Г " RonTnokńwn; V 4-я Rnsińsl i Г J a IWta+^ńetT; M i d Ч.Й -MO nTZЬV ЧОЙ ' l i , usseau H 333 K o z d z i e n s k i W 4 0 . , 9 , 1Ы K o z w a d . m s k i J /0 l l y e h l n i s k i St. 3 3 6 . 338 S Sanguiiieto Dalia T o r r e Saussure F r . de 380 Savse M . W . 4 7 6 d e P. 3 6 8 Saxon G r a n i . 239 S c h e b e s t a P. k s . 12 Schiff F r , 400 S c h l e n g e r H . 155, 177, 178, 205 S c h m i d t W . 3 — 9 , 1 1 , 15, 1 9 , 2 5 , 2 8 — 30, 32, 35, 205, 225, 228, 365, 453, 468 Schneeberger A. 240 S c h r a d e r O, 26 S c h r o d e r O. 3 6 7 , 3 6 8 , 3 7 3 Schulien M . 368 Schwab H. 469 Scioano T . k s . 370 S e m b r z y c k i J . 339 Seweryn T . 229, 244, 331 -336,440, 451, 457, 458, 618 Shapiro L . 398, 400 S h e l d o n W . H . 389, 401 S h o o k 398 S i e m i r a d z k i J . 213 .Siergiejów \ L A. 3 5 1 Sieroszewski W П"> Simons L. 395 .Simonsuri 379, 380 S i m r o c k K. 275 Si r e n i u s p , S y r e n i u s z 3 6 0 -Skonówski Cz 4 0 4 Skuba 253 ' S k u r p s k i H . 339, 444 Smoleński 293 S m u l s S. 3 1 4 S o b i e s k i M . 462 Sollas 28 Speiser F. 468 S p e n c e r I I . 10. 277 Spengler H . 328 Snett J 3''5 S p e s z А ЗЙ7 Spier L ' 392 Spic-zvnski 240, 252, 273 S p v t k o w s k i J . 457, 458 .Starzyński F . 2 9 1 Stegger d a M o r i s 400 S t e i n b o r n d r 435 S l e i n m a m i A l f . 468 S l e i n m e l z R. 13, 14 S l e i n i t z W . 205 S t e l m a c h o w s k a В. 218, 4 5 1 . 462 S t e m p o w s k i St. 338 S t e v e n s S. S. 4 0 1 Stewart J , 3 9 1 , 395 S l o j a n o w s k i K. 452 S t o l a r s k i В. 269 Stoli 469 �764 S t o ł y h w o К. 4 5 1 . 4 5 7 S t o ł y h w o К. 3 6 1 , 4 5 1 , 452, 480 K l o p a R. 5 0 , 5 8 , 5 9 . 6 1 Stranska O r . 459 Stryjeńska Z. 286 S t u a r t H . 392 S t w o s z V i t 2.35, 2 6 5 Stvś W 309 311 313 Snboczu'wa M . 329, 451 Sulimit-ski T. 480 S u k e r l o w a K. 3 3 9 Svenson 360 S w a n t o n ' j . 3 9 1 . 4 0 1 , 403 S v r e n i u s z 233 SyireńsJci 2 6 2 S z a r f f e n b e r g e r M. 2 2 9 . 2 7 5 Szczepański 338 S z c z o t k a St, 89, 457 Szczurkiewicz 336 S z I n a g e l -R a d w a ń s k i 4 7 9 S z w e r n i e k i К. 212 S z y m o n Ojc. 230 S Ś l i w a Л. 3 3 9 Śmierniak K. 462 Ś w i e ż y ,7. 4 5 1 , 4 5 7 . 160 Ś w i e t e k J . 215 S w i l n i e w s k i S. 4 5 1 S i m e l k Л. 316 1 T a u b e n s c h l a g R. 2 8 7 T e m p e r K . 52, 58, 85. 87. 98 De T e r r a H e i m . 398. 399 T e t m a j e r W ł . 286 T h o m a s H e r b . Itti) T h u n i w a I d R. 8. 2 7 . 153 T o e p r n W . 339 T o ł s t o w S. P. 3 1 3 , 3 5 2 T o m a s z Św. 2 7 1 T o m n s o n I a u r a 39'! 496 Trcbliu M.'32S ' ' ' T r i f o n o w 319 T H " ' i n It O \ 471 TroTcka i-i V L 447 ' - r ż e n i e / \1 4 5 1 Г 8 ' l 'иск es VV R 401 Г w a n ' ' пч j 180 T w a r d o w s k i 276 T y l o r 15, 224, 283 T y m i e i i i e c k i K . 392 U U d z i e l a S. 2 1 5 , 3 0 4 U h l e n b e c k 46, 49 U l a n o w s k i R. 2 3 5 , 2 4 1 V V a e l a v i k Л. 357 V a i l l a n l J . 392 V a j k a i А. 361 V a n d a l 239 V a r a g n a c A. 205 Vastier 319 V e d d e r d r 52, 68, 98 V i d a l de la B l a n c h e 205 V i l l a r d de M o n n e r e t 367. 368 V l a s l a n B. 357 Voltaire 371 Y r i e s J a n d e 149. 2 0 5 W W a c ł a w z Oleska 206 Wackernngle I I . 469 W a k a r e l s k i C h r . 205 W a l l e r U . 4118 W a l i « ó r s k i A. 2 1 1 W a l l U St. 4 1 0 W a r n e r L . 397 W a w T z e n i e < ' k i M . 269 W ą s o w i e / T 4 2 5 З'^б W-isowicz-SoooekVu 451 Wdowi л Y S 346 * ' w ' . r z v m wicz 1 10О 4 5 1 4 5 7 W e f d e t i r e c l 499 ' W - I , d (V 16 ' W e i u l i o i d K. 327 W e i s s R. 1 5 1 . 155, 1 8 7 . 198. 2 0 2 , 2 0 5 , 468, 469 W e l h u a o .1. 361 W e a k e r G. 15 W e n z l ó w u a Z. 457 W e p n i k ó w n a W . 461 W e s e l o w s k i j A. N . 3 5 2 W c s 1 J . 304 W e Sie .1. 3 5 4 W e s t e r m a r c k 6 4 . 277 W h i l e 1 A 3 7 1 .484 3 9 6 �765 W h i t i n g J . 393 W i e n e r A. 4 0 0 W i e s n e r 38, 40, 42, 43 W i i - L z P. 4 0 5 W i s s L , (.1. 17 W i t k i e w i c z St. (ojciec) 286 W i t k i e w i c z St. I g n . u W i t k a c y ^ W o j c i e c h o w s k i Z'. 3 2 2 W ó j c i c k i К. 2 4 3 W o k . r o j F r , 309 W o l s k i Z. 2 9 9 W o z a c z y ń s k a M . 451 Wróblewski T. 461 W u r t z b a c h C. 2 9 1 W y r o b e k P. 4 5 1 >85 Z a l e w s k i B r . 212 Za m o r ó w s k i W . 4 5 6 Z b o r o w s k i J . 440 Z e l e n m Г). К 351 354 378 Z e i m e r F r . 397 Z i a r n k o J . 248, 249, 2 6 1 Zielonka Bonif iw Z i e m n o w i c z M . 45з" 4 5 7 Z i m n i e r m a n n 327 Z m o r s k i B, 206 Znamierowska-Prufierewa M , 336, 338, 340, 432, 437, 4 3 9 , 4 5 0 — 4 5 2 , 462 Z n a n i e c k i F . 336 Z w o l a k i e w i e z H . 4 5 1 , 4 5 9 . 46!) X Ż Xenofor. 238 Y Yang M . 394 Z Zabłocki J . 462 Z a k r z e w s k a M . 459 Ż d a n o w A. 343 Żeleriski-BOY 285 Żiguiew A. "M. 345 Żmigrodzki M , 218 Żuławski J . 285, 286 Żuławski Z. 285, 286 ŻYwirski M . 451 �I N D E K S E T N O - G E O G R A F I C Z N Y , «LUD», TOM X X X V I I I A A u s t r a l i a 285, 409 A u s t r a l c z y c y 29A u s t r i a 37 , 4 1 , 2 9 4 , 4 0 2 , 4 7 2 A z j a 3 6 . 148, 2 1 1 , 226. 272, 4 1 0 AbLsvnia 367—371 A b i s y ń c z y c y 371 A J j r i " M ć g e "30 A c h a i c z v c y 39 A c h e u l e e n " 32 A d a m i n a n 239 A d r i a t y k 364 A f g a n i s t a n 343 — Mniejsza 39—42 — Srodik. 39, 43, 351 A z t e k o w i e 402 A y u t h i a 415 Ii A f r y k a 2 4 , 6 2 , 86, 123, 2 1 6 , 2 4 7 , 284 A f r y k a cen.tr. 2 1 1 — poł.-zach. 52, 63. «6, 96. 344 — p i n . 272, 404 — wseh. 211 A i n o w i e 212 A l a s k a 387, 624 A l b u q u e r q u e 624 A l g o n k i n o w i e 466 A l o r 355 Ałtaj 36. 43 A m e r y k a 25, 213, 256, 386 — Płd. 284, 408, 465 — P M . 405 A m e r y k a n i e 381 Aniiara 413—415 Annanuici 413—415 A n d a m a ń s k i e w y s p y 239. 414 A n d r y c h ó w 296 ' A n g l i a 278, 413 Anglosaskie naród, A n g o l a 63 A n t y l l e 465, 472 Apasze 95 A r a b o w i e 44. 410 A r d e n n v 268 A r g e n t y n a 472 A r f k o r a 401 Asan 414 Asselar 368 \ssyria 350 L ' A u b r i A n d ei 31 2S2 B a c h o r z a 238 B a i s u n 388 B a l i 412 Balvanyosvaralia 361 Bałkany 40, 4 1 , 2 2 1 B a ł t o w i e 2 3 0 , 321) B a n g K o k 413, 414 B a n i u 52 B a s e n P i n t o 624 B a s k o w i e 360 Bazylea 466 Belgia 472 B e r n o S z w a j e . 450, 465, 477. 614 B e r i n g a cieśn. 465 B e s k i d y zach. 240 Biała 242, 2 9 6 Białobrzezie 418 B i a ł o g r ó d 363 B i a ł o r u ś 2 1 9 , 3 4 0 , 36(1 Białorusini 219 Bishop's Cap 622 B o h e m i p . C y g a n i e 263 B o j k i 442 Boiesławice 418 B o l k ó w 418 B o ż k ó w 418 B o n d e l s w a t s — szczep 86 Borax 624 B o r n e o 409 Bośnia 317, 364 B r a t y s ł a w a 156, 3 5 6 B r a z y l i a 472 �L 767 B r d ó w 255 B r e g e n z 291 B r e n n a 3(15, 3 0 7 B r i s t o l 212 B r y t a n i a W . 4 0 , 1 1 , 3 4 3 . 344 , 4 0 2 , 472 B r y t y j c z y c y 381 B r z e g n/O. 3 2 7 , 417 Brzesko 295 Budapeszt 471 Burgdorf 460 B u k o w i n a 295 B u ł g a r i a 3 1 7 3 8 6 17*> B u ł n a r z , 268' B u r l a c i 259 B u r m a 413, 414 Buszmeni 29, 50—54, 102, 1 2 4 , 1 4 7 B v t o m 413 B y t o m iacy 419 B y t o m s k a g r u p a 411 B y s t r z y c a 417 С Catania 250 Celebes 4 1 1 . 412 Celtowie 40, 41 C h a m i c i 50, 133 C h e ł m n i a c y 448 C h i n y '>7'2 3 9 7 3 9 9 95, 97—100. Dagestan 350 Da h o m e j 343 Dakota 401 D a m a p l . 5 1 , 0 3 , 120, 123, 1 3 1 , 133, 134 D a n i a 4 1 , 42, 472 D a u r o w i e 259 Dąbie 300 Desna 360 D n i e s t r 329 D o b r z y ń n / D r w c c a 453 D o l i n a B r o w n a 622 D u r a 290 Dravaszog 362 D u n a j 48 D u n i n ó w 417 Dzierżków 417 D z i e r ż o n i ó w 417 E E c u a d o r 622 E g i p c j a n i e 247 E g i p t 313. 478 E g la 250 E l a i n 238 414 C h i m v v c v ПО C h i p p e w a je S i o u x 4 0 7 C h o j n ó w 417 Chorwaci C h o r w n c i a " 359 C h w a r z v c e 417 C h y r ó w ' од*, Cienlice 417 Cieszyn 303 С K o L v n , t(V> E s k i p o w i e C a r i b u 2 1 3 . 165 Estonia 360 E t n a 250 E t r u s k o w i e 40, 48 Eurazja 43 E u r o p a 1 0 . 16. 3 2 , 3 5 , 3 6 , 10 148, 2 3 1 , 2 3 6 , 3 2 9 — pozaslowiań. 210. 215 zuch. 41 E u r o p e j c z y c y 52. 410 43 44 1 rli' !:,„fi? r (•!Z?»' Оля чая cif' Xli Л• „«-b 91- Czechosłowacja 166, 4 , 2 Czerkiesi 350 Cze.s, 2 9 4 Czcszewo 302 C z u d o w i e 2o8 C z u k c z e 3 4 6 . 347 Fidżi 396 F i l a d e l f i a 13 F i n l a n d i a 11, 42. 236, 272, 360, 372, 381, 478 F i n o w i e 272 F e r g a n d o l i n a 346, 348 Floryda 622 F o l s o n i 622 F r a n c j a 16. 1 4 7 , 2 1 5 . 2 6 3 . 2 9 3 . 3 8 6 413, 464 F r o i d e v i l l e 466. 408 F r y b u r g 366, 466, 468 �768 с. G a b i s SO, 9 8 Galia 40 St. G a l l e n 4 0 0 G a l i c j a 287, 2 8 9 — 2 9 1 , 294 G e n e w a 4 5 0 , 165 G e r m a n i e 4 1 , 45, 49 Gilacv 212 Giżycko 445 G n i e z n o 341 G o b a b i s 122 127 Górale 294 — M e s k i d o w i 305 — K a r p a c c y 217 - Podhalańscy 441 - Rabczańscy 440. 449 - - Sądeccy 441 Slascv 440, 449 --• Ż y w i e c c y 2 5 4 , 4 4 1 G o r v Skaliste 623 Grecja 472 G r e c y 3, 39, 40. 268. 3 4 9 Grenlandia 250 G r u p y e t n i e z . ś l ą s k i e 1 4 0 , 111 G r u z i n i 319 G r z y m k o w i e e 212 G u a t e m a l a 398 G y p s u m 624 П H a l i c z 296 Н а п а с у 294 H e i r a c h a l > i s 86 Н е т е г о 5 0 , 123 H e t v c i 39 ' H i n d u k u s z 36 H i n d u s i 410 H i s z p a n i a 215 H o l a n d i a 1 4 7 , 4 1 3 , 115. 4 7 2 H o p i 395 H o t e n t o c i 5 0 , 5 3 , 6(>, 7 1 , 8 6 , 8 7 . 93 96—102. 130—134 H u c u l i +42 Huculszczyzna 446 H u s ó w 309, 3 1 0 , 313 H u s o w i a n i e 312 I n d i e 4 0 , 2 5 0 , 3 4 3 , 4ft5 — hiszpańskie 239 I n d i a n i e 283, 406, 407 - • płd. a m e r y k . 213, 3 9 ! — m e k s y k a ń s c y 287 — płd.-wsch. Stan. Z j e d n . 391 — r e z e r w a t ó w Stan. Z j e d n . 287 I n d o a r i o w i e 45 l u d o c h i n y 222, 414, 472 I n d o e u r o p e j c z y c y 3 5 — 4 4 , 49, 320, 307 l n d o f i e r m a n i e 37 I n d o n e z j a 24, 4 0 9 412 I n d o n e z y j c z y c y 410, 412, 413 Innsbru.k 291 I p u t a k 387 Irak 386 I r a n 348 , 3 9 9 , 4 7 2 Irańskie płwzgórze I r o k e z i 401 Islandia 250, 396 I s t e b n a 305, 307 I t a l i a 40 — p i n . 4 1 , 152 J J a c k o w i e Jabł. 4 4 0 J a d r a n p. A d r i a t y k 364 J a k u c i 212 J a m b a 394 J a n g - i s e 111 Janów p, katoyyicki 254, 276 — p. l u b . 295 J a u s h o r k 271 Jao men plem. 411 Japonia 478 Japończycy 395, 397 J a w a 387 , 3 9 9 , 4 1 2 J a w a j c z y k 409 J a w o r 417 Jcnisejska gub. 259 J e l e n i a Góra p o w . 327, 417 Jugosławia 4 7 1 , 478 J a k u g i r z y 347 J u k a t a n '394 J u t l a n d i a 36, 41 К I I b e r y j s k i półw, l l l i r y j c z y c y 41 215 389 K a l a h a r i 52 Kalisz 232 Kalotaszeg 361 �7G9 Kambodża 4 1 3 , 115 L e m n o s 18 L e m u e l 259 L e s i a c y 242 Leśna 62 K a m c z a d a l i -212 K a m i n a l j u y n 393 K a m i e n n a ( l o r a 417 K a ń c z u g a 296 K a r k o n o s z e 300 K a r p a c z -117 K a r p a t y 208 K n r t l i 350 Kasina Wielka Kaszubi iiM Katowice Кчпкяу 235 yoch ww>h 1 4 8 VH1 443 4*' 0 7 0 JO Khmer414 Kiowi L e w e k , Len.i 270 L i n d e n m e i e r 624 L i b a n 472 Vi'."," -441 sVct'nr, К uezbork 1 V>H к oi/L JIV " 1 е г п о Kum.unzo daa и 1ш. 5 4 1 Копцо l ! o I . _ 4 , J Kona H M i i i 39,, horana u d o4 Korea 343 Koriacy 31/ Korolal 4 1 , Korczyn _ K o z a c y o r e n b . 31 o Koźmin 300 Ko/uchow 4 1 , K r a i n a \ \ i e l k .Tez. o t K r a k ó w 220, 2 5 3 . 278, 2 9 0 , 299, 303, 319 n K r a k o w i a c y 4 4 1 , 449 K m sn o 2 0 8 K r k w y s p a 364 K.iaż W i e l k i 333 K u j a w y 238, 253, 462 K u j a w i a c y 448 K u r p i e 446, 448 K w a k i u t l e 394 L i d z b a r k w a r m . 445 L i g n i c a 417 Liptów 359 L i t w a 219, 360, 402 L o n d v n 211 Lubań 417 L u b i n 417 L u b i a n a 290 L u b l i n 2 9 6 , 2 9 9 , 3 5 3 , 113, 4 4 6 L u b l i n i a c y 412 Lubelszczyzna 320. 321 L u b e l s k i e w o j . 320. 321 Lublininc.ka grupa 441 Luihuszanie 448 L w ó w 290 L w ó w e k 417 L Łańcut p o w . 313 L a c k 254 Ł e m k i 442 L o m n a 296 Ł o m ż a 448 Ł u ż y c z a n i e 95, 220 M Macedonia Małopolanie Mandżuria 272 M a ń c e 417 St. L a w r . w e L ą d e k 417 wyspa Lud. Т. X X X V I I I 396 Marchia Brandenburg. M a r i a n k a 358 M a r o k к o 388 M a y a I n d . 3 9 1 . 100 M a z o w s z e 442 L a c h y Sad. 449 L a k e K v a s s i 63 — Xvassi 63 Lao-Thai 413—415 L a p o n i a 472 398 410 4 4 1 , 447 Matoruś 318 M a n e g r o n i 259 Maori L 317 M u i a j s k i p ó t w . 413 Malajów ie p r o t o i d e u t e r o 239 — P r u s k i e 339 M a z o w s z a n i e 448 M a z u r z y 4 4 2 , 51S — z Prus Książ. 448 49 �770 M e d y k a 2 4 2 , 24:1 M e k l e m b u r g i a 299 M e k s y k 286, 2 8 7 , 3 8 8 . 472 M e l a n e s i a 24, 2 1 1 , 4 0 9 M f t l a n M r V l c s v c v 288 M e l h u r n e 622 " M e n o i m m 406 Międzyrzecz 417 M i k r o n e z j a 211 M i n n e s o t a ,'188 3 9 0 4 0 7 6 2 2 M i n t r r e l i a 350 M i l a n o w i e '19 15 VUvm.rv 445 ' --m Moclie \m Mn.etu.rAs 4(17 \ n> 3(Tfi O v o r r1 M i w m ,• o' 2 3e6 * M o r z e B a ł t y c k i e 4 1 , 42 - - M e d v t e r a f i s k i e 251 - • Kaspijskie 30 M o s k w a 4 4 , 148 M u i i - K h m e r 115 M o i l I n d v 4 1 3 , 114 Monsłieres 3 1 , 32' M s z a n a D o l n a 400 M s z c z o n ó w 212 M u " e u 'S3 M u r z y n i 399 4 B a n i u 288 - S u d a ó s c Y 93 Myślenice 300 M y s ł a k ó w 269 Obszar d a k o rumuński Oceania 211 Odra 326 - 3 2 8 Obława. Oława 239 Oka 360 O k a h a n d i a 68, 71 O ł a w a 326, 327 O l e z o w i e 259 Oleśnica 327 O l k u s k i e 254 O l s z t y n 445 Opatkowic.c 269 Одан-ZYiiskie 4 1 1 0>ole"'!41 o ń o b u i e 117 119 O 459 ' Orawhńi' Ого-/ U l -Jvt Orokowi,. ")50 X N a d w o r n a 290 N a d b a ł t y c k i e k r a j e 149 Naga szczep 1 6 5 ' N o m a p l . 133 N a m i h o b s z . ste]>. 5 2 95 N a m y s ł ó w 417 Na:roYm> 417 N e a n d e r l a l o i d z i 388 Nebnvsca 386 N e t r d o w i e ''54 Vecrvci 1 1 1 ' Neucli-Hel 293 — k r a j 10, 16, 4 5 , 4 6 , 1 4 7 , 14У, 2 9 3 — n a r ó d 213, 293, 294. 430 — p h i . 4 1 , 43 — środk. 36 — z n e h . 4 1 , 43 N i e m c z a 417 N i l m r a 415 N i d z i c a 145 Nigeria 343 N i i u s 251 N i t r a 358. 359 N o r w e g i a 236 IIIR /no У N g o 414 N i e m c y galie. 387 622 OseK-i," 350 Ostrów w Czechach Ostróda 445 O x l ' o r d 212 343 I P a c y f i k 2«4 P a i r u o u - P a i r 31 Pala 1 1 w v s p y 211 P a l e s t y n a 343 P a m i r 352 Pasiek 445 P a u l i n u m 417 P e i a s g o w i e 48 P e r m i a 236 1 270 15 �771 Permiakowie 230, 268 P e r s j a 19, 3 8 . 4 0 P i g m e j e 12, 3 0 . 3 3 Plemiona afryk.. ameryk., o c e a n , 40+ Płock 4 4 8 P o d b e r e ż c e 309, 312 P o d h a l e 446 P o d h a l a n i e 449 P o d u ś e s t r z e 18, 3 1 8 P o d l a s i a c y 447 P o d o l a i i i e 442 P o d o l e 329, 330. 340 P o d k a r p a c i e 208 P o i n t H o p e 387 P o l a c y 210 213 19 P o l e s i e 219, 272, 340. 446 P o l e s z n c v 442 P o l i n e z j a 409 azjal., , J Polska 147. 119, 1Ó0, 1 9 9 , 2 0 7 , 2 1 2 . 215. 218, 285, 289, 3 1 1 . 3 4 1 . 355, 4 0 2 , 172 — z a c h . 4 1 , 42 P o l s k i l u d 206, 210 P o ł a m a n i e 220 P o m o r z e 520 Pomorzanie 442 P o n a p e \ w s p a 211 P o r ę b a S z k l a r s k a 417 P o r t u g a l i a 215 Powiśle 318 P o z n a ń 3 0 1 . 303. 341 P o Z / o l o *>"]'' Praoa czeska 300 P r i s t o w b n i e 313 P r o s z o w i c e Ofio Prusy4Y> PS7C7уйчкч p , " Pvzflrv po w 614 tU n m , " Р 441 Л 1 -">" 4 1 ГМ Rasa G r i m a l d i 31 — n o r d y c k a 37 — p i g m e j s k a 32 R e t o w i e 48 Riłn 394 R o d e z j a 344 Romańskie l u d y 230 R o s j a 2 0 8 , 212', 3 8 1 , — płd. 40, 42 — środk. 44 R u m u n i a 166 R u ś n i a c y 2 9 3 , 294 R u t h e n e n 293 R y n p o w . giżycki 445 R z e s z o w i a c v 442. 447. R z y m 369. 370 S a c h a l i n 352 Sal w i n rzeka II t S a m a g i r y 259 Samojed. Samelals, Suomalaisel, r o j e t 258 S a m b o r 296 S a n d o m i e r z 448 Sandia-Care 624 S a n d w i c h w y s p y 259 S a n t o k 341 Sarrćt 362 Sasi i u 358 S a w o j a 158 S c y t o w i e 318 S c b o i m 239 S w o i *>39 ЧеГшгГ'з9 S e r b i a 317 — — — b r u c h y c e f a l . 30 C r o - i n a g n o n 31 dolicbocefal. 30 h 1 v ли Shin h s h n r !Vu i "> s-' 4 R a c i b ó r z 300. 441 R a d o m 299 R a d y m n o 296 R a d z i e j ó w 218, R a p p e r . s w i l 445, 446 450 Rasa a u s t r a l o - n e a m l e r t 30 449 S sb К 102 ,i!;v t "V, Z?l : f• Sy- n- 17ii no' s i o u a n 4m0 c6 S Sioux lndia.nie.J96 S k a l i s t e G o r y 40o . S k a n d y n a w i a 3 6 . 4_.>, 149. 2 : 2 . . . 1 . Skandynawowie 2,2 S k a n d y n a w s k o - b a l t . kręg IW, Slavoma .164 5 o w a c j a 359, 360 S ł o w a c y 294 S ł o w i a n i e 213. 250. 294. 313, 3:S 320 49' �772 Słowianie a u s l r . 294 — płd. 2 0 8 , 294 Słowiańszczyzna 166, 2 1 0 , 2 1 9 — 2 2 1 Słowińc.y 438 Sługoeice 269 S o b ó t k a 417 S o d o m a 239 Solutrć 624 Spisz 359 Spiszacy 441 S t a n y Z j e d n o c z o n e 16, 2 5 . 2 8 6 . 4 6 6 S t r a c h ó w k ę 327 Siroiiczyńskie Jez. 230 S t r y j 296 S t r z e g o m 417 S t r z e l i n 327, 417 S u d e t y 300 S u k h o t a i 415 S u m a t r a 109, 4 1 2 S u m e r 360 S w a i i s c o m b e 388 S y b e r i a 212, 258, 259. 272, 387 Syców p o w . 327 Sycylia 3 1 , 250 S y r i a 343 S z c z y t n o 339, 445 S z k l a r s k a P o r ę b a 417 Szkocja 250, 381 S z u n ó w 417 S z w a b y 362 S z w a j c a r i a 4 0 , 147, 2 7 2 . 4 0 2 , 4 6 1 . 169 S z w e c j a 4 1 . 4 2 . 236. 472 S z y u u y e l i 417 Ś Ścinawa 327 Śląsk 2 3 2 , 2 3 5 , 4 I S — a u s i r . 304 — Ciesz. 359 — D o l n y 312. 340. 430 — - ( i ó n i y 328 - O p o l s k i 338 — P r u s k i 304 Ślązacy 3 0 1 , 306. 448, 449 Slcza 326 Świdnica 417 T T a n g e r 388 T a r n a w a 359 T a s m a n i a 409 T a s m a ń c z y c y 95 Tatarzy beltyrowie — b o r o w i ń s c y 272 — j e n i s e j s e y 272 - k a c z y ń c y 272 - k u ź m k e c y 272 - sagajcy 272 - s y b e r y j s c y 272 — tobolscy 272 — t o m s c y 272 — t,u:ryńs"cy 2 7 2 T a t r v 286. 300 Tęczynek 253 T e p e x p a n 388, 623 Tessafia 39 272 T e x a s M i n n e s o t a 622 T e x c o c o 623 T h a i p . S i a n i 113, 4 1 5 T o b o l s k a g u b . 258 Тоцо szczep 373 T o m a s z ó w M a z . 448 T o m s k a g u b . 258 Toruń 432, 433, 462 T r a c j a 263 Transkaukuzja 22! Treiiezvn 359 T r i o b r a n d u w y s p y 278 T r y d e n t 266 T r z e b n i c a 3 2 " , 417 T u a r e g o w i e 464 T u n g u z i 250 T u n i s 31 T u r c j a 343. 472 T u r c y osmańscy 315 T u r e c k i e l u d v A z j i środk. 43. 212 T u r k i e s t a n 13 T u r y n g i a 48 T v p h r a c h y c e f a l . 33 — d o l i c h o c e l a l . 33 — C r o - M a g n o n 28 T v r r e n c z v c y 48 T v r o l 230. 292 T y r o l c z y c y 293 U U g r o f i n o w i e 230, 3»3, 351 l k r a i n a 3 , 8. 2 0 8 Ukraińcy 219, 293 U n i a płd.-afryk. 52, 98 U r a l 352 " ' U r d e l a n d 239 U r u m o w l e 349 U l a l i 624 Uzbekistan 347, 388 �773 V У его 622 W a d o w i c e 296 Wała-si 4 4 0 W a ł b r z y c h 417 W a r m b a l u l , w . a f r v k . 85 W a i r m i a 339, 518 W a r m i a c y 448 W a r s z a w a 210, 303. 446 W ą s ó w 417 W ę g r ó w 4 1 , 4 2 , 160. 3 6 1 , 4 7 2 Wiedeń 290 W i e l u ń 232 W i e l k o p o l a n i e 442, 448 W i e l k o p o l s k a 2 3 2 , 324 W . K s i ę s t w o 1'ozn. 301 W i e l k o r u s 272 W i e l k o r u s i n i 268 W i e l k i M u c h o b ó r 327 W i e p r z rzeka 321 W i d a w a rzeka 326 W i n d h u k 122 W i n n e b a g o 395, 406 W i n n i p e g jez. 405 W i l c z a Rzeka 406 W i l n i a n i e 442 W i s c o n s i n 107 Wisła 208. 253. 303. 301 W i s ł a r z e k a 303 Wiślanie 3 0 1 , 306 W i f e r b o 230 W ł o c h y 147 4 6 1 Wojwodina'364 W o l a F i l i p o w s k a 254 W o ł g a 44 W o ł y ń 340 W n ł y n i a e y 442 W r o c ł a w 3 2 6 , 3 2 7 . 4 1 6 . 117 Yuma 6 2 2 , 624 Z Z ą b k o w i c e 417 Z a m e k 417 Z a k a r p a c i e 352 Z a k o p a n e 286. 446 Z a t o k a Meksykańska — Point-Barrow Z b r u c z 329 Ziębice 417 405 465 Ziemia Krakowska — L u b u s k a 453 453 Z i e m i e O d z v s k a u e 1 7 1 . 172. 2^5 Z ł o c z ó w p o w . 295 Złula L i p a 329 Zło t o r i a 417 Z u r v c h 465 Z w i ą z e k R a d z i e c k i 17S Z w o l e ń s k a 359 Z . S. R. R. 166. ;m Z Żagań 417 Ż a r ó w 417 Z v d z i 293. 294 Ż y w i c e 62 Zvwieeezv?.,,;. « 2 517 �INDEKS TOWARZYSTW I INSTYTUCJI «um». том X X X V I I I A k a d e m i a N a u k Z . S. S. R. 3 4 3 A m e r . A n f h r o p . Assoc. 355 C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a d i t . P o p u ) . [С. I . A . P.) 4 5 3 . 47» - 4 7 8 I n s t y t u t C a r n e g i e 400 TnslyHit E t n o g r a f , i m . Mikołaja p e r n i k a 343, l i s s h l u t Śląsk) 3H). 342 L o n d o n School of Economies Ko­ 284 NAUKOWYCH, P o l s k a A k a d e m i a Umiejętności 318. 310 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 353, 450. 4 5 3 — 4 6 4 S c h w e i z e r i s c h e Z c i l . s c h r i f l f. P s y c h o ­ logie 468 S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n 4 0 1 , 1117 S z w a je. T o w . L u d o z n a w c z e 467 V o l k s k u n d . I n s l i t u t 409 Wrocławskie Towarzystwo Naukowe 309 I N D E K S CZASOPISM I W Y D A W N I C T W , «LU1.K T O M X X X V I I I A c t a T r o p i c a 4(57 Afryka 85 D e r A I t e O r i e n t 38 A ńeprajzi M u z . Eiizelei A n i i a l i L a t e r a n 367, 368 Annalen der philusoph. 468 Archiy f lir Slaats uild 362 Osellschafl Geographic Kriegskiuide Historie 290 R a l l i c o s l a y i a 221 Bulletin dc l a Sociele Suisse A m i s I ' K x I r e n i e O r i e n t 408 des C a h i e r s F e r d i n a n d de S a u s s u r e 408 E n c y c l o p e d i a o f S o c i a l S c i e n c e 279 E l l m o g r a p h i a — Nepćlct ;t0l K a l e n d a r z M a z u r s k i 339 K a l e n d a r z P o w s z e c h n y n a r o k 1858 239 L e s M u s ć e s d e G e n e v e 107 ••LUD* 336. 453 M a r o d o p i s n y s b o r n i i k 3 5 5 . 357 Netie Z c i t s c h r i f t fiir Missiouswissenschalli 468 P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d ó w . 453 P r a c e E l n o l o g i r z n e 4 5 2 , 153 P r a c e i Materiały E t n o g r a f i c z n e 452, 153 Pre.histori.sche Z e i l s c h r i f t 38 Przegląd Socjologiczny 335 li,.c/niki Historyczne >22 S o w i e r k n j a E t n o g r a f i a 343 S t u d i a F e n n i c a 377 V a l e r l a n d i s c h e B l i i l l e r l', d e n K a i s e r s f . 296 Wędrowiec 304 W i s ł a 299, 3115 W y d a w n i c t w a r o s y j s k i e 228 (tester. �I N D E K S R Y C I N , « L U D » , ТОМ X X X V I I I A n i o ł wiąże a n t y c h r y s t a 375 Bazyliszek 247 Biesiada c z a r o w n i c 24» Buszmeii w chwili w y m a w i a n i a s k u w a r g o w e g o 65 B v l i c a 262 Charaktery przeciw w i e t r z u 266 mla­ morowemu Chodzenie z niedźwiedziem C y g a n i e 263 C z a p k a pasterza 265 D e l f i n 252 po­ 242 Deszcze k a m i e n i s t e i ogniste 239 Diabeł s k r z v d l a l v 273 Ciórnik 2 6 0 J a z d a c z a r o w n i c y n a d i a b l e 264 Jeleń z k r z y ż e m 2 6 8 K a r t k a z elementarza dla dzieci hot e t o e k i c h 75 Karykatury 2fi!) malowane na ścianach K a s z u b k i 267 Kleć t a t a r s k a 272 K r o k o d y l e 251 K u c h n i a c z a r o w n i c y 276 Kuźnik i ubożę 261 Ł o w i e n i e p t a k ó w w poły 245 Ł o w i e n i e p t a k ó w n a r o z j a z d 257 Maść c z a r o w n i c 248 M u z y k a n c i 241 Narty Permiaków i Czeremisów Nosorożec 256 Płanelnik 255 P o d r g a w k i 244 P o n t o k hotent. 121 K a l a j 235 H u l a 233 Salamandra ognista Samojed 258 Sen 236 246 Sieć p r z e p i ó r c z a 244 S m o k plujący żabami 220 S m o k z i e m n y 253 Sokół m y ś l i w s k i 237 Siara l l o t e n . l o l k a 57 S i a r y Huszmert 53 Strój chłopów 232 S z o p k a 243 polskich w Tańce krajowców A f r y k i 117 T o p i e l e c 254 T u n g u z k a na r e n i e 259 I ' J e 234 W i e s z c z k a 274 W ł o k 230 W ó z 231 W u l k a n y 250 W c ś c i g i ' L e s z k a 238 Z i e l a r k a 240 Żarna w X I V w . 270 XV wieku płd.-zach. �SŁOWNIK WYRAZÓW HOTETOCKICH > //a — myć llki'u ars matka 6 6 llkya-llkya m y ć 64 - — p o u c z a ć 64 Jiin-ma — d y m i ć , o b o z o w a ć 66 /<J«£> — sługa 6 4 Jam k o ń c z y ć się 66 //H« l e n 66 - — n&i assat/m — //m/ — t u r n i c o 6 1 d o r z u c a n i a 55 dii — d e p t a ć 66 Uiutib aib — t w a r z 66 Unatigóseb — Hóg t u 68 Elob-ii 64 do t e g o s t o p n i a 66 S/.rffi(i a n t y l o p a 64 - sorfrt — m y w r a z Uga ~ iść n a w o j n ę 04 sic/a - liga - nosić n a s z y i (14 sakyjim ф у « — — d r z e w o 64 ®hó — c h r o n i ć się p r z e d d e s z c z e m Iga — k o r z e ń 55 — w e t k n ą ć , zasadzić 64 /дат słońce, - gorącu, ii i с 6 1 — o b a j b e z c i e b i e 67 torba — 67 m ę ż c z y ź n i 67 l.'U /aos - s t o s u n e k n a r z c c z c n s l w i i 127 — s p r i n g b o k 66 /яо - lltjńb — o j c i e c fit) ii:/?r> - llgub — гф igub — coś g o t u j ą c e g o 6C wstvdzic się 127 przynieść 66 ti — b r a ć 66 sie 66 (i.7ia - • t r w a ć 66 / / / ^ H — w o d o 61 — m i e ć 66 u:-ha p a t r z 68 Uur.b my .s-oAvi, soke ИфЬ gijg my d w a j - sikyMin pragnie- z t o b ą (57 m y bez c i e b i e //fib — kora drzewna — z i e m i a 6(5 • !hu:b-aib świat 66 przyrostek k i j z gałka 55 IMIONA Локь/ooas - [>rcr\v<1zi\va HOTENTOTÓW córka Gomiircb 122, 124 - Ten со szub bydhi 124 - /kyonibe-l/kyoms Bulwiasty B r z u c h 101 oraz 1. m n . -tfir 67 p r z y r o s t e k -s, 1. m n . - i i 67 wvrazow Uagabesib - Przyszedł, - 161. z i n n y c h jeżyków afrykańskich. odszedł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d4a3f0d07ac2dd393630aae055f78b7.pdf ba8358c216be35192808c86e379d1e0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5155 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4783 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.780-782 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LIST 0Г I. CONTENTS A r t iс 1 es C r i t i c a l e v o l u t i o n i s m a n d other treads i n e t h n o l o g y i K a z i m i e r z Mo­ szyński) The p r o b l e m o f p a r a l l e l i s m of p a l a e o l i t h i c a n d e t h n o l o g i c a l c u l t u r e s IStanisław P o n i a t o w s k i ) The o r i g i n of Indioeuropeaiis a n d t h e i r e a r l y a r r i v a l i n E u r o p e (P. W i l ­ h e l m Schmidt) . . . The H o t t e n t o t s — t h e i r c u l t u r e , language, f o l k - t a l e s , a n d songs (Ro­ m a n Stopa) P r o b l e m s of the e t h n o g r a p h i c a l atlas ( M a r i a F r a n k o w s k a ) F o l k - t a l e as a n expression of Slav m u t u a l i t y (Julfan Krzyżanowski! State and aims of Polish e t h n o g r a p h y ( K a z i m i e r z Moszyński) E t h n o g r a p h i c i c o n o g r a p h y (Tadeusz Seweryn) Bronisław M a l i n o w s k i (Feliks Gross) E t h n n g a p h i c w o r k of Joseph Róhrer (Adam Fischer) Bogumił H o f f s r e l a t i o n to O s k a r K o l b e r g ( M a r i a T i v r c z y n o w i c z o w a i .. 11. R ev ie w s and 3 2S ,1.» 50 147 20(1 210 227 277 28!) 209 r ep oris W i n c e n t y Slyś, E c o n o m i c Progress of the C o u n t r y s i d e — A S t u d y of the V i l l a g e H i i s o w a . T h e W o r k s of the W r o c l a w Science So­ ciety 1947 (Jan C z e k a n o w s k i l Józef K o s t r z e w s k i , The A n c i e n t Slavs — t h e i r H i s t o r y a n d C i v i l i z a t i o n . Poznań 1940 (Stefan Xosek) K a z i m i e r z Moszyński, F o l k - c u l t u r e of the Slavs. V o l . I I . S p i r i t u a l C u l • ture. Kraków 1934—1939 ( M i l o van Gavazzii K a z i m i e r z Moszyński. The P r o b l e m of O r i g i n of the Slavonic L a n ­ guage. R e p r i n t . Pol. Ac. of Sc. (1947) (J. Gajeki Jan C z e k a n o w s k i . Polish Slavonic Synthesis Q u a l i t a t i v e l y Assessed. Pol. Ac. of Sc. i J. G.l Jan Gzekaiiiowski, A n t h r o p o l o g i c a l a n d E t h n o g r a p h i c a l Survey of the P r o v i n c e of L u b l i n . T o w n and C o u n t r y P l a n n i n g , the Region o f L u b l i n . W a r s z a w a 1947 (J. G.) ' ' '. A n t o n i L a u f e r s k i . The C o u n t y P o p u l a t i o n of the D i s t r i c t of P y z d r o a c c o r d i n g to Court Rooks of X I V and X V C e n t u r y . A n n a l s of H i s t o r y XV, fasc. I I I . Poznań (Z. Malewska) . . . Józef Wąsowicz, The L i n g u i s t i c P o s i t i o n i n Silesia i n the l i g h t of G e r m a n Science. W r o c ł a w — W a r s z a w a 1947 i M . S u b o r z o w a i .. Józef Gajiek, An E t h n o g r a p h i c Survey o f W e s t e r n P o d o l i a . L u b l i n 1947 (R. Reinfuss) ' Tadeusz Seweryn, F o l k - A r t . i n P o l a n d . P a i n t i n g , Sculpture, P r i n t s . Ca­ talogue o f an E x h i b i t i o n . K r a k o w 1948 l i i . lihiniówiiti' 309 3l3 314 318 319 320 322 325 321 331 �778 pT h e Sociological Review, vol. V I I I — I X . Łódź 1946—47 lA. K u l r z e b i a n k a and I . T u m a n ) , 335 Maisswrian Calendar. M a s s u r i a n I n s t i t u t e , year X V I I ;!947), a n d X V I I I 11948) G.) ' 339 R o m a n Reinfuss, P r o b l e m s a n d Needs of E t h n o g r a p h y i n M.idlle a n d L o w e r Silesia. T h e Silesian Instiiitute. K a t o w i c e — W r o c l a w 1947 (J. G.I 340 M a r i a Z n a m i e i r o w s k a - P i r i i f f e r o w a , The P r e s e r v a t i o n of t h e M o n u m e n t s o f F o l k - A r t . C e n t r a l I n s t i t u t e f o r C u l t u r e . W a r s z a w a 1947 (J. G.) 340 A d o l f Nasz, Opole. A r c h e o l o g i c a l L i b r . W r o c l a w 1948 (R. Reinfuss) 341 Stanisław R e s p o n d , The State a n d Needs of P o l i s h L i n g u i s t i c s i n Silesia w i t h p a r t i c u l a r r e g a r d t o L o w e r Silesia. The Silesian I n s t i t u t e . K a t o w i c e — W r o c ł a w 1947 (J. G.I 34'2 Sovietskaya E t n o g r a f i a ( E t h n o g r a p h y i n USSR i , fasc. 3, 1 p u b l i s h e d b y the Academy of Sciences USSR (Z. Malewska) 343 N a r o d o p i s n y S h o r n i k , Casopis N a r o d o p i s n e h o Odbo.ru M a l i c e Slovenskćj. Year V I — V I I , fasc. 1—2 a n d 3—4 11945—46), year V I I I 119471, fasc. 1—2 (J. Reychman) 355 N a r o d o p i s n y S h o r n i k , Ćasopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u M a l i c e Slovens k e j . ' Y e a r V I I , fasc. 3 — 4 , 1947 357 D r a h o m i i r a Stranska, Z i v o t k y a k a b a t k y slovenskych k r a j u (Z. Ma­ lewska) ' .' 359 H u n g a r i a n E t h n o g r a p h i c P u b l i c a t i o n s 1945—47 (J. Reychman) 361 Miło v a n Gavazzi, Pregled E l n o g r a f i j e H r v a t a . Zagreb 1940 ('S. P k i ) . . 363 W i l h e l m S c h m i d t , Rassen u n d V o l k e r i n V o r g e s c h i c h l e u n d Geschichte des A b e m l l a m l e s . L u c e r n e 1946 (E. B u l a n d a S. J.) 365 A n n a l i L a t e r a n e n s i (Publicazioine del P o n t i f i z i o Museo Missioiiairio E t n o l o g i c o , v o l . X I , p u b l . i n 1947) (L. H a l b a n ) 367 A l b e r t M a r i o n s , Le m i l i e u social. Rruxelles 1941 (L. II.) 374 S t u d i a Fenica — r e w n e de l i n g u i s t i q u e et d ' e t h n o l o g i e finnoises. V o l . V. H e l s i n k i 1947 (T. M i l e w s k i ) 377 Robert W . E r i c h . Some Recent T r e n d s i n C u l t u r a l A l h r o p o l y g v . Ar­ cheology a n d P h y s i c a l A n t h r o p o l o g y 381 J o h n R. S w a n t o n , T h e E v o l u t i o n of N a t i o n s . W a s h i n g t o n 1942 (P. Fr. M i r e k ) 401 С. E. C h a m b t i s , The B o t a n y a n d H i s t o r y of Zizamia A q u a t i c a L . ( w i l d r i c e ) . W a s h i n g t o n 1941 i J . D.) . 405 J o h n G i t l i n , Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . S m i t h s o n i a n i n s t i ­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1947 (A. K o w a l s k a ) 405 Raymond Kennedy. Contours of Culture in Indonesia. Smithsonian I n s t i t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 (J. Dembińska) 409 H . G. D e i g n a n , Siani — L a n d of Free M e n . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 (J. D.I 412 111. Muse uш s R o m a n Reinfuss, The P o s i t i o n o f E t h n o g r a p h i c Museums i n the Pro­ vince of W r o c ł a w M a r i a Z n a m . i c r o w s k a - P r u f f e r o w a , The E t h n o g r a p h i c Section of the M u n i c i p a l M u s e u m in Toruń L o n g i n M a l i c k i , The E t h n o g r a p h i c Section o f the Silesian M u s e u m on the T w e n t i e t h A n n i v e r s a r y of its F o u n d a t i o n J . G. — H i e r o n i m the P r o v i n c e S k u r p s k i , Some R e m a r k s on F o r m e r Museums i n of O l s z t y n . The W a r s a w I n s t i t u t e i n O l s z t y n , 1947 4l6 432 439 444 �779 p. Znamierow-ska-Prufferowa, The Organization g r a p h i c Section of the R a p p e r s w i l l Museum IV. Notes and of the Ethno­ 445 n e w s i l l General M e e t i n g of the P o l i s h F o l k l o r e Society (T. D.) .eport o f the Cracow Section, P o l i s h F o l k l o r e Society (A. K u t r z e bianka) Report of t h e L u b l i n Section, Polish F o l k l o r e Society 1947 (J. Świeży) Report o f the Mszana D o l n a Section, P o l i s h F o l b l o r e Society (S. Fiiizakl Report o f the Poznań Section, P o l i s h F o l k l o r e Society |E. F r a n k o w s k i ) Report o f the Toiruń Section, P o l i s h F o l k l o r e Society (M. P r i i f f e r o w a ) E t h n o g r a p h y a n d E t h n o l o g y i n S w i t z e r l a n d i n 1939—1947 (T. Choclzidto) On С. I . A. P. a n d the E x h i b i t i o n o f F o l k A r t (J. Gajek) Commission I n t e r n a t i o n a l e des Arts et T r a d i t i o n s P o p u l a i r e s , M a y 1—5, 1945 ." Congress of A n t h r o p o l o g i c a l a n d E t h n o l o g i c a l Sciences. Brussels, August 15—2.3, 1948 (J. T u w a n o w n a ) X X V I I I Congrcs I n t e r n a t i o n a l dies Amebic artistes Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s el T r a d i t i o n s P o p u l a i r e s . NewC o n s t i t u t i o n (L. H a l b a n ) Some Remarks on С. I . A. P. and the E x h i b i t i o n of F o l k - A r t i n Hern |J. Gajek) The State of N o r t h A m e r i c a n A r c h e o l o g y ( D o r o t a L. K e u n Books Purchased by the P. F. S. i n 1948 451 457 459 450 461 462 464 470 472 479 480 610 614 622 035 O b itua ri es Jerzy K o w a l s k i ( M a r i a n Pleziai W a l e r i a n Ratko ( H e n r y k Z w o l a k i ewiczi L u b o r Niederle (Stefan Nosek) V. J . M a n s i k k a (Sulo H a l t s o u e n l English Summaries Subject Index, Folk . X V I I I A u t h o r s ' Index, « F o l k » , X V I I I I n d e x of E t h n o g r a p h i c Names. « F o l k » , X V I I I I n d e x of Scientific Associations a n d I n s t i t u t i o n s , «Folk>, X V I I I I n d e x of Scientific Periodicals and P u b l i c a t i o n s , - F o l k , X V I I I I n d e x of I l l u s t r a t i o n s , « F o l k » , X V I I I List of Hottentot Words, «FoIk», X V I I I List of H o t t e n t o t Names, F o l k > , X V I I I .. 656 661 663 665 669 740 757 766 774 774 775 776 776 N ' �SPIS R Z E C Z Y I. К o z p r a w у str K a z i m i e r z Moszyński, E w o l u c j o n i z m k r y t y c z n y na tle i n n y c h k i e r u n ­ ków w e t n o l o g i i 3 • Stanisław P o n i a t o w s k i , Zagadnienie p a r a l e l i z a c j i k u l t u r p a l e o l i t y c z ­ n y c h z k u l t u r a m i etivologicznynvi 28 ' P . W i l h e l m S c h m i d t , Pochodzenie Indoeuropejczyków i i c h pierwsze p r z y b y c i e do E u r o p y 3.3 • K o m a n Stopa", H o t e n t o c i — k u l t u r a , język, b a j k i , pieśni 50 Ma i a F r a n k o w s k a . P r o b l e m y atlasu etnograficznego 147 - J u l i a n Krzyżanowski, B a j k a l u d o w a j a k o w v r a z wzajemności słowiań­ skiej ' '. 20v K a z i m i e r z Moszyński, Stan i zadania e t n o g r a f i i p o l s k i e j 210 Tadeusz Seweryn. I k o n o g r a f i a etnograficzna 227 F e l i k s Gross, Bronisław M a l i n o w s k i 277 Л d a n i Fischer, Prace etnograficzne Józefa R o h r e r a 289 M a r i a Turczynów iczowa. Bogumił I f o f f i jego stosunek do Oskara K o l ­ berga .' , 29' II. R eсen zj e i spra w o / da n i a W i n c e n t y Styś, D r o g i postępu gospodarczego w s i . S t u d i u m szczegółowe na przykładzie zbiorowości próbnej w s i H u sowa. Prace W r o ­ cławskiego T o w . N a u k . 1947 ( J a n Czekanowski) 309 Józef K o s t r z e w s k i , Prasłowiańszczyzua. Zarys dziejów i k u l t u r y Prasłowian. Poznań 1946 (Stefan Nosekl 313 K a z i m i e r z Moszyński, K u l t u r a l u d o w a Słowian. Т. I I . K u l t u r a d u c h o w a . Zesz. 1—2, Kraków 1934—-39 i M i l o v a n Gavazz.il 314 K a z i m i e r z Moszyński, Z zagadnień pochodzenia j e z v k a słowiańskiego. Odb. ze Spraw. P. A. U. T „ t. X L V I I I 11947)', ni- 4 (J. Gajek) . .'. . 318 Jan C z e k a n o w s k i , Polska synteza s l a w i s t v c z n a w p e r s p e k t y w i e ilościo­ w e j . P. A. V. Rozpr. W y d z H i s t . F i l . , s. I I , t. X L V I 11. 71|. n r 2 (J. G.i 319 Jan C z e k a n o w s k i . P e r s p e k t y w y a n t r o p o l o g i c z n e i etnograficzne w o j . lubelskiego. P l a n o w a n i e przestrzenne. Region L u b e l s k i I . W a r ­ szawa 1947 (J. Gajek) '. '. 320 \ n t o u i L a u f e r s-ki, Ludność w i e j s k a p o w . p y z d r s k i e g o w świetle zapi­ sek sądowych X I V i X V w i e k u . R o c z n i k i H i s t o r y c z n e , o r g a n T o w . Miłośników H i s t o r i i w P o z n a n i u . R. X V , z. 1 i I I (Z. M a l e w s k a l 322 Józef Wąsowicz. S t o s u n k i językowe na Śląsku w świetle n a u k i nie­ m i e c k i e j . W r o c ł a w — W a r s z a w a 1947 (M. Suboczowa) 325 Józef Gajek, Zarys e t n o g r a f i c z n y zach. części Podola. L u b l i n 1947 (R. Reinfussi ' '. i 32-, �781 • sir. idcusz Seweryn, Sztuka l u d o w a w Polsce. M a l a r s t w o , rzeźba, g r a f i k a . K a t a l o g w y s t a w y . Kraków 1948 ( H . Blumówna) zegląd Socjologiczny, K w a r t a l n i k Pol. I n s t y t u t u Socjol. T . V I I I — I X . Łódź 1946—47 'l A. K u t r z e b i a n k a i I . T u r n a u ) l l e n d a r z d l a Mazurów. I n s t y t u t M a z u r s k i . Koczu. X V I I (1947), r o c z n . X V I I I (1948) (J. G.) ; ; m i a n Keinfuss, Zagadnienia i p o t r z e b y e t n o g r a f i i na Śląsku Środko­ w y m i D o l n y m . I n s t y t u t Śląski. K a t o w i c e — W r o c ł a w 1947 (J. G.) aria Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a , O c h r o n a zabytków k u l t u r y l u d o w e j . P o r a d n i k . C e n t r a l n y I n s t y t u t K u l t u r y . W a r s z a w a 1947 (J. G.) . . toll' Nasz, Opole. B i b l . Archeologiczna. Wrocław 1947 IR. Reinfuss) . anisław Rospoml, Stan i p o t r z e b y językoznawstwa p o l . na Śląsku ze szczególnym uwzigl. Dolnego' Śląska. I n s t y t u t Śląski. K a t o w i c e — W r o c ł a w ' 1947 |J. G.) . . ' b i o g r a f i a w Z. S. R. R. (Sowetskaja E t n o g r a f i a , zesz. 3, r. 1948. w y d . p r z e * Akademię N a u k w Z. Ś. R. R.) (Z. Malewska) i r o d o p i s u y Sbornfk, Casopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u M a t i c e Sloveuskćj. Roczn. V I — V I I , zesz. 1—2 i 3—4 11945—1946), r o c z n . V I I I il947». zesz. 1 i 2. Turczan.ski Św. M a r c i n i . I . Reychman) . . . . i r o d o p i s n y S b o r n i k , Casopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u Matice S l o v r n skej. Roczn. V I I , zesz. 3, r. 1947 -alioi та Strainska, Z i v o t k y a k a b a t k y slovenskych k r a j u (Z. Ma­ lewska i 'egi'i'skie w y d a w n i c t w a etnograficzne z l a l 1945—1947 i . I . Reychman) itovan Gavazzi, Pregled E t n o g r a f i je H r v a l a . Zagreb 1940 (S. P k i ) . . ' i l l i e i m S c h m i d t . Rassen u n d V o l k e r i n Vorgeschicbte u n d Geschiehfe das Abendlandes. L u c e r n a 1946 I E . B u l a n d a Т. J : ! una li I.ateranensi (Publicazione del P o n t i f i z i o Museo M i s s i o n a r i o E t n o l o g i c o i . t o m X I , w y d a n y w г. 1947 |L. Halban) tbert M a r i n u s . Le m i l i e u social. B r u k s e l a 1941 (L. I I . I India Fenn.ica — revue de l i n g u i s t i q u e et d ' e t h n o l o g i c finnoises. Т. V. H e l s i n k i 1947 (T. M i l e w s k i I obert W . E r i c h . Some Recent T r e n d s i n C u l t u r a l A n t h r o p o l o g y , Ar­ chaeology a n d Physical A n t h r o p o l o g y olin R. S w a n l o n . T h e e v o l u t i o n o f nations. C i t y o f W a s h i n g t o n 19-12 Iks. F r . M i r e k ) " ' l i . E. Chamblis, The b o l a ł y a n d h i s t o r y of Z i z a u i a A q u a t i c a L. ( w i l d rice). W a s h i n g t o n 1941 (J. D.i o l i u G i l l i n , Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . S n i t h s o n i a n I n s t i ­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1947 (A. K o w a l s k a ) t a y m o n d ' K e i i n e d y , C o n t o u r of C u l t u r e i n I n d o n e s i a . S m i t h s o n i a n I n s t i ­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 i . I . Dembińska) !t. G. Deign an, Siam l a n d o f free m e n . S m i t h s o n i a n I n s t i l u l i o n . W a s h i n g t o n 1943 (J. D.) 1 III. 331 335 339 340 340 341 342 343 355 357 359 361 363 365 367 374 377 381 401 405 407 409 412 Muzea Roman Reinfuss, Stan muzealiów e t n o g r a f i c z n y c h w województwie wrocławskim M a r i a Znamieirow-ska-Priifferowa, Dział e t n o g r a f i c z n y M u z e u m M i e j ­ skiego w T o r inni u .' L o n g i n M a l i c k i , Dział e t n o g r a f i c z n y M u z e u m Śląskiego w 20-lecie za­ łożenia i n s t y t u c j i 41(5 4,'j2 439 �782 sir. J . G. — H i e r o n i m S k u r p s k i , U w a g i o byłych m u z e a c h 11 > ? ir/<- w o ­ jewództwa olsztyńskiego. I n s t y t u t M a z u r s k i w •)•••. ••• .;. • .-9!7 M a r i a ZnamieTOwska-Prufferowa, O r g a n i z a c j a Działu •fc.o'U./ae^o Muzeum w Rapperswilu . Щ 1 IV. 14,, K r o n i k a W y c i ą g z protokółu X X I I W a l n e g o Z g r o m a d z e n i a Pi-W.-. i 'i" > л i r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o (T. D.) S p r a w o z d a n i e k r a k o w s k i e g o Oddziału Pol. T o w . Lud^ <. , лч/е^.i ^ 1 . KuŁraebianka) . . S p r a w o z d a n i e Oddziału P o l s k i e g o T w a Ludoznawcze'. . v i..ilij" . 1947 r . (J. Świeży) .... S p r a w o z d a n i e Oddziału P o l s k i e g o T o w . L u d o z n a w c z e g o w \Ь<.п*н oi n e j (S. Fliizak) . ... S p r a w o z d a n i e poznańskiego Oddziału Pol. T o w . Ludo/'* • • i » чFrankowski) Spawozdaaiie z działalności T o w . L u d o z n a w c z e g o w T i r a : i e za -.'kres od 18 I I I 1947—1 I V 1948 (M. Pruffeirowia) E t n o g r a f i a i e t n o l o g i a w Szwajcanii w l a t a c h 1$>39—194. ( l ' - ' b r . U i d . o ! W s p r a w i e С. I . A. P. o r a z w y s t a w y s z t u k i hułowej (.;. > . 1, i , . C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e dies A r t s et T r a d i t i o n s Po.-.•'.<ires 1 - Ч 1947 Kongres N a u k Antropologicznych i Etmologicznych. t: i i ;."--:> s i e r p n i a 1948 (J. Tuwanówna) . .. 28 K o n g r e s Międzynarodowy Amerykanisłów ( X X V I I I * Сопцп-:, l i v e n a t i o n a l des Americanistes) 4ó. T V. 159 Ml 4fi2 'S» 170 !7'.' ;"У 180 Różne I r e n a B a r o w a , B i b l i o g r a f i a E t n o g r a f i i P o l s k i e j za r. " S t a t u t K o m i s j i Międzynarodowej d l a s p r a w szituki l u r • , (••••,., С. I . A. P. ( C o m m i s s i o n Internaitiioniale des A r t s l'i,. i •> pulaiires) (L. H a l b a n ) W s p r a w i e С. I . A. P. oraz w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w ,'. n-ń> Stan a r c h e o l o g i i półnoono-ameryikańskiej ( D o r o t a L . " 'i ... W y k a z książek n a b y t y c h przez P. T . L. w r. 1948 ,( - Г ., , , Nekrologi Jerzy K o w a l s k i ( M a r i a n Plezia) Walerian Batko (Henryk Zwolakiewicz) L u b o r Niedeirle (Stefan Nosek) V. J . M a n s i k k a (Sulo Haltsonen) . . i ( •. Resume I n d e k s rzeczowy, « L u d » , t o m X V I I I I n d e k s autorów, « L u d » , t o m X V I I I Indeks nazw etnograficznych, «Lud», t o m X V I I I Indeks towarzystw i instytucji naukowych, «Lud», I n d e k s czasopism i w y d a w n i c t w , « L u d » , t o m X V I I I I n d e k s r y c i n , «Lud>\ t o m X V I I I Słownik wyrazów h o t e n t o c k i c h , <'Lud», t o m X V I I I I m i o n a Hotentotów, « L u d » , t o i n X V I I I 10 >il t>22 . .;!.>-> .. >-^ 4 ' >S « ->1>в <gr" Щ\ 4t£2 Ci .71 • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a89fffd1e852b1bcfa0a1ff803942ee.pdf 836d8f85e558e69a363502d680eb6cfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5159 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4784 Title A name given to the resource Spis treści i pierwsze strony/ LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.4-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XC ZA ROK 2006 Pamięci Profesor Jadwigi Klimaszewskiej, badaczki etnografii Polski i Słowiań­ szczyzny, kierownika Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego i Katedry Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, nauczycielki wielu pokoleń etnologów, honorowego członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ostatniej spośród etnologów pracujących w okresie międzywojennym. �„LUD" is regulary indexed in: • IBSS — International • IBZ — CD-ROM, • Internationale Bibliography Volkskundliche of Social and Cultural Bibliographie. Anthropology, �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE L A SOCIÉTÉ POLONAISE D'ETHNOLOGIE E T DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C Z A R O K 2006 P O LS KIE TO WAR ZYS T W O L U D O Z N AW C Z E K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ - WARSZAWA- WROCŁAW 2006 �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz — przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Michał Buchowski, Ryszard Kantor, Zygmunt Kłodnicki Anna Szyfer, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E — W R O C Ł A W 2006 A D M I N I S T R A C J A : 50-382 WROCŁAW, U L . S Z C Z Y T N I C K A 11, TEL. (0-71) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 P O Z N A Ń , U L . ŚW. M A R C I N 78 TEL. (0-61) 829 48 17, F A X (0-61) 829 47 10 e-mail: jasezb@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl D R U K : Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M - D r u k w Wągrowcu �Lud, t. 90, 2006 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Jacek S i e r a d z a n , Sacrum iprofanum czy sacrofanum? Przemiany w rozumieniu sacrum we współczesnym świecie Grzegorz P e ł c z y ń s k i , „Świadectwa". Opowieści o w ł a s n y m nawróceniu Paweł Jessa, „Allah wybacza, duchy p r z o d k ó w nigdy". Muzułmańskie ugrupow­ ania religijne w Kazachstanie Beata W a s i l e w s k a - K l a m k a , O małej ojczyźnie Ł e m k ó w Tomasz M i c h a l e w s k i , Zabawy i zabawki trzech pokoleń Renata H o ł d a, „Kot po kantońsku". O medialnych sensacjach i współczesnych formach folkloru Inga K u ź m a, Czym jest śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? Wybrane problemy Roman K . Z a c z k i e w i c z , Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji. Przypadek Celticu Glasgow oraz Glasgow Rangers Łukasz K a c z m a r e k , Zróżnicowanie kulturowe i zanikanie systemu kastowego wśród Fidżyjskich H i n d u s ó w 13 37 53 69 89 103 121 154 155 II. POGLĄDY I OPINIE Zbigniew J a s i e w i c z , Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej... Mikołaj S z o ł t y s e k , Antropologiczna demografia, demograficzna antropologia. W stronę hybrydalnych obszarów badawczych Joanna Jessa, Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń w ramach kultury konsumpcyjnej 169 177 193 III. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE H e n r y k H o f f m a n n , Dzieje polskich badań religioznawczych 1873-1939, Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, K r a k ó w 2004 (Leonard J. Pełka).... Marek S z o p s k i , Komunikowanie międzykulturowe, Wydawnictwa Szkolne i Peda­ gogiczne, S.A., Warszawa 2005 (Grzegorz Odoj) „Studia Choreologica" t. I - V I I I , 1999-2006, red. Roderyk L a n g e , Instytut Choreologii w Poznaniu (Urszula Loba-Wilgocka) 205 209 212 �6 Map'jiH L T e i i i o K e B i H (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , Memu (1956-1982) Listy. Eejiapycicae FicTaptFiHae TaBapticTBa (Białoruskie Towarzystwo Historyczne), przedmowa Fanem FnaroycKaa (Helena Głogowska), wybór i opracowanie FajjeHa FnaroycKaa, Banacnay X a p y x t i (Helena Głogowska, Wiesław Choruży), EenacTOK (Białystok) 2005 (Artur Trapszyc) 218 Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endowed and Stateless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a , Tomasz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , t. 1: Europe, P o z n a ń 2005, ss. 502; t. 2: The World, P o z n a ń 2006 (Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz) 222 Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books Ltd., London 1996 (Leszek Dzięgiel) Jadwiga P s t r u s i ń s k a, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, Księ­ garnia Akademicka, K r a k ó w 2004 (Leszek Dzięgiel) Lemkivsina. Istoriko-etnografićne doslidżennd u 2—h tomah, t. 1: Materialna kultura (red. U . Gośko), t. 2: Duhovna kultura (red. S. Pavluk), Institut narodoznavstva N A N Ukraini, L ' v i v 1999 (Mirosław Pecuch, Andrzej Stachowiak) Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, L w i w 2002 (Mirosław Pecuch). . . . Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, Bielaruski Knigazbor, Mińsk 2004 (Ewa Fryś—Pietraszkowa) Aleksander A . M i ś k i e w i c z, Janusz K a m o c k i , Tatarzy słowiańszczyzną obłaska­ wieni, UNIVERSITAS, K r a k ó w 2004 (Kamila Siudzińska) Marta G o ł ą b , Jewish paper—cut / Wycinanka żydowska, Hagada, K r a k ó w 2006 (Ewa Fryś—Pietraszkowa) Anna S z y f e r , Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Wyż­ sza Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, P o z n a ń 2005 (Agnieszka Chwieduk) Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza­ cji, przeł. A . C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red Horse, Lublin 2006 (Adam Pomieciński) Konsumpcja—istotny wymiar globalizacji kulturowej, red. Aldona J a w ł o w s k a, Ma¬ rian K e m p n y, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005 (Paweł Jessa) Aniołw literaturze i kulturze, red. Jolanta Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004 (Bartek Jastrzębski) Kornelia L a c h, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko—czeskie¬ go, „Prace i Materiały Etnograficzne" t. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, (wyd. 2) Wrocław 2004 (Dorota Świtała—Trybek). . . 229 235 237 245 247 248 252 253 259 263 267 270 IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ czego w okresie wrzesień 2005 — sierpień 2006 (Jerzy Adamczewski) 82. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Za­ m o ś ć , 24 sierpnia 2006 (Jolanta Łagoda) Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych P A N poświęcone znaczeniu Polskie¬ go Towarzystwa Ludoznawczego i standardom nauczania etnologii, Warszawa, 24 listopada 2005 (Katarzyna Kaniowska) 273 281 284 �7 Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych P A N zajmujące się przygotowaniami do w y b o r ó w Komitetu oraz dyskusją nad sposobami rozumienia, uprawiania i na­ uczania etnologii, i antropologii kulturowej w Polsce, Kraków, 9 czerwca 2006 (Katarzyna Kaniowska) Konferencja Naukowa „Etnologia i antropologia kulturowa w Polsce. Stan i perspek­ tywy", Wrocław, 26-27 października 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka) Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Etnologia Francuska i Polska: Perspektywy kultury współczesnej"; Le Colloque International „Ethnologies française et polo­ naise: perspectives de l'étude des mondes contemporains", Poznań, 3-4 paździer­ nika 2006 (Adam Pomieciński, Agnieszka Chwieduk) Międzynarodowe Warsztaty Naukowe „The social dimensions of understanding illness and healing: Islamic societies from Africa to Central Asia", 31 marca — 1 kwietnia 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka) Konferencja „Obrazy kultur", Poznań, 21-22 października 2005 (Regina Podskarbi). . . Konferencja „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności miejskich i podmiejskich", Cieszyn, 19-20 października 2005 (Grzegorz Odoj) Polacy w Teksasie. Wystawa w San Antonio (Adam Bartosz) „Szklane ozdoby choinkowe". Wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, gru­ dzień 2005 — luty 2006 (Grzegorz Pyla) Muzeum MMiejskie „Sztygarka" w Dąbrowie Górniczej. Etnografia lokalna (Katarzyna Soobota) 286 288 297 305 309 311 325 317 321 V. IN MEMORIAM Marian Kempny (1954-2006) (Elżbieta Tarkowska) Jadwiga Klimaszewska (1910-2006) (Elżbieta Duszeńko-Król) 327 331 ��Lud, vol. 90, 2006 CONTENS I. STUDIES AND MATERIALS Jacek S i e r a d z a n, Sacrum and profanum or sacrofanum? Changes i n the under¬ standing o f sacrum i n the modern w o r l d Grzegorz P e ł c z y ń s k i , „The Testimony". Stories on one's own conversion . . . . Paweł J e s s a, „Allah forgives, the spirits o f the ancestors never forgive". Muslim religious groups i n Kazakhstan Beata W a s i l e w s k a - K l a m k a, About the small motherland o f the L e m k o s . . . Tomasz M i c h a l e w s k i , Games and toys o f three generations Renata H o ł d a, „ A Cantonese-style cat". About medial sensations and modern forms of folklore Inga K u ź m a, What is the Mediterranean Basin to modern European ethnology? Selected problems Roman K . Z a c z k i e w i c z, Sectarianism i n Scotland. Celtic Glasgow and Glasgow Rangers. Case study Łukasz K a c z m a r e k, Cultural differentiation and the disappearance o f the caste system among Fijian Hindi 13 37 53 69 89 103 121 139 155 II. VIEWS AND OPINIONS Zbigniew J a s i e w i c z, Ukrainian ethnology: from „ethnic" to national ethnology . . . Mikołaj S z o ł t y s e k, Anthropological demography, demographic anthropology. Towards hybrid research areas Joanna J e s s a, I n search o f ambiguity or a few remarks on new meanings i n the consumer culture 169 177 193 III. REVIEWS AND REVIEW NOTES Henryk H o f f m a n n, Dzieje polskich badań religioznawczych 1873-1939 [The history o f Polish religion studies 1873-1939], Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego, K r a k ó w 2004 (Leonard J. Pełka) Marek Szopski, Komunikowanie międzykulturowe [Intercultural communication], Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne S.A., Warszawa 2005 (GrzegorzOdoj). . „Studia Choreologica", vol. I - V I I I , 1999-2006, ed. Roderyk Lange, Instytut Choreologii w Poznaniu (Urszula Loba-Wilgocka) 205 209 212 �10 M a p ' j i H nenTOKeBiH (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , JlicTLi (1956-1982), Listy (1956— -1982) [Letters (1956—1982)]. BenapycKae LicTapŁFmae TaBapticTBa (Białoruskie Towarzystwo Historyczne), przedmowa LaneHa LnaroycKaa (Helena Głogowska), wybór i opracowanie LaneHa LJiaroycKaa, Banacnay X a p y x t i (Helena Głogowska, Wiesław Choruży), BenacTOK (Białystok) 2005 (Artur Trapszyc) 218 Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endowed and Sta­ teless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a, To­ masz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , vol. 1: Europe, Poznań 2005, ss. 502; vol. 2: The World, P o z n a ń 2006 (Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz). . . 222 Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books Ltd., London 1996 (Leszek Dzięgiel) 229 Jadwiga P s t r u s i ń s k a, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, [On the secret languages o f Afghanistan and their users], Księgarnia Akademicka, K r a k ó w 2004 (Leszek Dzięgiel) 235 Lemkivsina. Istoriko-etnografićne doslidżennd u 2-h tomah, vol. 1: Material'na kul'tura (ed. U . Gośko), vol. 2: Duhovna kul'tura (ed. S. Pavluk), Institut narodoznavstva N A N Ukraini, L ' v i v 1999 (Mirosław Pecuch, Andrzej Stachowiak). . . 237 Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, L w i w 2002 (Mirosław Pecuch). . . . Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, Bielaruski Knigazbor, M i ń s k 2004 ( £ w a Fryś-Pietraszkowa) Aleksander A . M i ś k i e w i c z, Janusz Kamocki, Tatarzy słowiańszczyzną obłaska­ wieni [The Tartars tamed by the Slavians], U N I V E R S I T A S , K r a k ó w 2004 (Kamila Sidzińska) Marta G o ł ą b , Jewish paper-cut ( £ w a Fryś-Pietraszkowa) / Wycinanka żydowska, 245 247 248 Hagada, K r a k ó w 2006 Anna S z y f e r, Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości [The people of the borderland. Cultural conditions of personality], Wyższa Szkoła Nauk Humani­ stycznych i Dziennikarstwa, Poznań 2005 (Agnieszka Chwieduk) Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza­ cji [How football explains the world], przeł. A . C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red Horse, Lublin 2006 (Adam Pomieciński) Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej [Consumption — a significant dimension o f cultural globalisation], ed. Aldona J a w ł o w s k a, Marian K e m p n y, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005 (Joanna Jessa) Anioł w literaturze i kulturze [The angel i n the literature and culture], red. Jolanta Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004 (Bartek Jastrzębski) Kornelia L a c h, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-czeskiego [Beliefs, customs and rituals. The folklore o f the Polish—Czech borderland], „Pra­ ce i Materiały Etnograficzne" vol. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, 2nd edition, Wrocław 2004 (Dorota Świtała-Trybek) .. 252 253 259 263 267 270 IV. CHRONICLE Report on the activity o f the M a i n Board o f the Polish Ethnological Society between September 2005 — August 2006 (Jerzy Adamczewski) 273 �11 82nd General Meeting o f Delegates to the Polish Ethnological Society, Zamość, 24 August 2006 (Joanna Łagoda) Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy o f Sciences, War­ saw, 24 November 2005 (Katarzyna Kaniowska) Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy o f Sciences, Cra­ cow, 9 June 2006 (Katarzyna Kaniowska) Conference „Ethnology and cultural anthropology i n Poland. The state o f the art and prospects", Wrocław, 26-27 October 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka) International conference „French ethnology and Polish prospects o f modern culture"; Le Colloque International „Ethnologies française et polonaise: perspectives de l'étude des mondes contemporains", Poznań, 3-4 October 2006 (Adam Pomieciński, Agnieszka Chwieduk) International workshop „The social dimensions o f understanding illness and healing: islamic societies from Africa to Central Asia", 31 March — 1 A p r i l 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka) Conference „Images of cultures", Poznań, 21-22 October 2005 (Regina Podskarbi). . Conference „Problems o f cultural ecology i n the study of the municipal and suburbian communities", Cieszyn, 19-20 October 2005 (Grzegorz Odoj) Poles i n Texas. A n exhibition i n San Antonio (Adam Bartosz) „Szklane ozdoby choinkowe" [Glass Christmas ornaments]. A n exhibition i n the Eth­ nographic Museum, Cracow, December 2005 — February 2006 (Grzegorz Pyla). „Sztygarka" Municipal Museum i n D ą b r o w a Górnicza. Local ethnography (Katarzy­ na Sobota) 24 listopada 2005 (Katarzyna Kaniowska) 281 284 286 288 297 305 309 311 315 317 321 V. IN MEMORIAM Marian Kempny (1954-2006) (Elżbieta Tarkowska) Jadwiga Klimaszewska (1910-2006) (Elżbieta Duszeńko-Król) . 327 331 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/078e9977a0a8cffc231c6142ea74f4a4.pdf 1cb98b793300440d091324304a47eab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource sacrum/profanum Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4785 Title A name given to the resource Sacrum i profanum czy sacrofanum? / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.13-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sieradzan, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 I. STUDIA I MATERIAŁY JACEK SIERADZAN Uniwersytet w Białymstoku SACRUM I PROFANUM CZY SACROFANUM?: PRZEMIANY W R O Z U M I E N I U SACRUM W E W S P Ó Ł C Z E S N Y M ŚWIECIE 1 Jest pobożnym ten, dla kogo coś jest święte . Natan Söderblom Niniejszy artykuł rozpatruje problematykę sacrum u kilku współczesnych badaczy, którzy łączą refleksję nad religiami (głównie starogrecką, judaizmem i chrześcijaństwem) z danymi ze źródeł antropologicznych i etologicznych. Tekst odwołuje się też do rozważań nad wzajemnymi relacjami sacrum iprofanum u klasycznych badaczy oraz popularyzuje termin sacrofanum, będący nowoczesną próbą odniesienia się do poruszanych kwestii. W poszukiwaniu źródeł koncepcji sacrum autor odwołuje się do badań nad wyższymi naczelnymi. Do omawianego tu zagadnienia pozwala też zbliżyć się dygresja na temat związków doświadcze­ nia sacrum z szaleństwem. We współczesnym świecie granica między sacrum a profanum ma charakter liminalny, człowiek zaś żyje w sacrofanum, w którym wszystko jest (albo może stać się) elementem sakralnym. Sacrofanum Na teoretyczne i praktyczne trudności związane z ustaleniem zakresu znacze¬ niowego sacrum zwracało uwagę wielu badaczy . Jest to związane z dwuznacz­ nością łacińskiego sacer (oznaczającego „przeklęty", ale i „święty"), greckiego hagios („czysty", ale i „splamiony"), oraz francuskiego sacré („święty", „prze2 1 N . Söderblom, Das Werben des Gottesglaubes: Untersuchungen über die Anfänge der Religion, b.m. i r. wyd, s. 179, cyt. za T. Margul, Sto lat nauki o religiach świata, Książka i Wiedza, Warszawa 1964, s. 137. Np. M . Eliade, Traktat o historii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 7. Ostatnio na ten temat pisali m.in. J. Maisonneuve (Rytuały dawne i współczesne, Gdańskie Wydawnictwo Psycholo­ giczne, Gdańsk 1995, s. 12) i D. Hervieu-Léger (Religia jako pamięć, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1999, s. 77). 2 �Jacek Sieradzan 14 3 klęty") . Źródła dwuznaczności pojęcia sacrum kryją się w archaicznych poję­ ciach odpłaty za zbrodnię . To, co jest splamione (skalane), jest zarazem poświę­ cone i znajdujące się w dyspozycji bogów albo Boga , ponieważ jest wyłączone i oddzielone od tego, co święte nie jest . Z drugiej strony, obecność osoby skala­ nej lub kalającej w miejscu świętym (poświęconym) niszczy jego sakralność . Badacze o proweniencji chrześcijańskiej z reguły akceptują definicję Otta sacrum jako numinosum, na które składają się wszechmoc Boga (łac. majestasf, tajemnica (mysterium) , fascynacja (fascinans) , oraz groza i niesamowitość (tremendum) , Najbardziej charakterystyczną cechą sacrum wydaje się jego magnetyczna, tajemnicza, fascynująca i władcza moc, która przyciąga do siebie jak magnes opiłki żelaza . Jak zauważył C.G. Jung: „Człowiek nie czuje się wo­ bec niej (= świętości) podmiotem, lecz zawsze przedmiotem. To nie on dostrzega świętość, tylko ona chwyta go i obezwładnia; to nie on poznaje jej objawienie, tylko ona objawia się jemu, on zaś nie może nawet chwalić się adekwatnym jej zrozumieniem" . Także R. Girard pisał: „Sacrum to coś, co panuje nad czło¬ wiekiem tym mocniej, im bardziej człowiek sądzi, że zdolny jest nad nim za4 5 6 7 9 10 11 12 13 3 Tak jest nie tylko w językach europejskich, ale także np. u Maorysów. Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 83. W myśl koncepcji starożytnych Greków los człowieka był z góry przesądzony. Syn zamordowanego musiał pomścić ojca, gdyż w przeciwnym razie stawał się wyrzutkiem. Narażał się na gniew bogów, ze­ mstę Erynii i choroby, nie wyłączając obłędu. Nie mógł nigdzie znaleźć gościny, dopóki nie oczyścił się ze skalania. Orestes, klasyczny bohater tragiczny, musiał więc zabić swoją matkę Klitaimestrę, która zabiła swego męża, a jego ojcaAgamemnona. Cokolwiek zrobi, będzie to czyn zły. Jeśli zabije matkę, ponieważ ta zabiła ojca, uczyni to w zgodzie z normami boskimi i czyn ten zostanie uznany za „pobożny", ale jeśli to uczyni, to — j ako winny matkobójstwa — stanie się „bezbożny" (R. Turasiewicz, Między pobożnością a bezbożnością: Studium religii w dramacie Eurypidesa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej", nr 23, PAU, Kraków 1995, s. 35). Tamże, s. 20-21. Tamże, s. 30-31. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Oficyna Wydawnicza „Volumen", Warszawa 1995, s. 21-22. R. Otto, Świętość: Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonal­ nych, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, s. 48-52. Tamże, s. 53-60. Tamże, s. 64-73. Tamże, s. 41-48. O mocy sacrum pisali m.in. É. Durkheim (Elementarne formy życia religijnego: System tote­ miczny w Australii, PWN, Warszawa 1990, s. 312), N . Soderblom (Holiness, w: J. Hastings [red.], En­ cyclopaedia of Religion and Ethics, Charles Scribner's Sons, vol. 6, New York 1913, s. 731), R. Otto (Świętość, s. 52-53), R. Caillois (Człowiek i sacrum, s. 23), F.J. Strong (Sacred and holy, w: New En­ cyclopaedia Britannica, Chicago 1983, s. 122, cyt. w: M . Buchowski, Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa 1993, s. 81, 83). Także G. van der Leeuw swoje rozważania o przedmiocie religii zaczął od prezentacji mocy w różnych religiach (Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 55-233). Według F.-A. Isamberta (Le sens du Sacré, 1982), sacrum to „moc tajemna" (cyt. za D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 81). Zdaniem W. Burkerta, religia to „starodawna (ang. aboriginal) tradycja poważnej komunikacji z niewidzialnymi mocami" (Creation of the Sacred: Tracks of Biology in Early Religions, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1996, s. 177). C.G. Jung, Próba psychologicznej interpretacji dogmatu o Trójcy św., w: tenże, Archetypy i sym­ bole: Pisma wybrane, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 186-187. 4 5 6 7 8 9 10 1 1 12 13 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 15 14 15 panować" . Owa hipnotyczna moc stanowi nie tylko cechę miejsc , ale także ludzi. W ostatnim wypadku czyni ona ze zwykłego człowieka osobę wyróżnioną, sakralną, a więc charyzmatyczną . O ile teolog nie ma zazwyczaj kłopotu z oddzieleniem tego, co w jego reli­ gii należy do „świętego", a co do „nieświętego", czy sacrum 'prawdziwego' od 'fałszywego' , trzeba podkreślić, że zarówno z punktu widzenia człowieka pier­ wotnego , jak i antropologii nie istnieje możliwość odróżnienia sacrum od pro­ fanum, 'naturalnego' od 'nadnaturalnego', czy 'zwykłego' od 'nadzwyczajnego'. Zdaniem R.L. Jonesa: „Różnica między nimi jest sprawą języka i metafory" . O ile dla człowieka żyjącego religijną lub „magiczną wizją świata" , to zróżni¬ cowanie stanowi cechę rzeczywistości, to dla antropologa jest tworem ludzkiego umysłu. Według M . Buchowskiego: „dobór elementów świata zewnętrznego re¬ prezentujących nasze idee sacrum jest czysto arbitralny i partykularny kulturo¬ wo. Dla jednych 'ukąszone' sakralnością mogą być elementy środowiska (drze­ wa, źródła, błyskawice), dla drugich wytwory człowieka (świątynie, narzędzia, specjalne przedmioty kultowe), a dla jeszcze innych pewne zachowania, osoby, stany psychiczne (trans, asceza, histeria)" . To samo zdarzenie, które dla religij¬ nego sceptyka jest czysto naturalne, choć trudne do wyjaśnienia (np. materiali¬ zacja popiołu na ołtarzyku ze zdjęciem Satja Sai Baby), dla wyznawcy staje się 16 17 18 19 20 21 14 R. Girard, Sacrum i przemoc, Brama, Książnica Włóczęgów i Uczonych, t. 1, Poznań 1994, s. 41. Cechę miejsc stanowią w niektórych tubylczych tradycjach dwa pojęcia, które zrobiły wielką karierę w nauce; chodzi o tabu i mana. W. Roberston-Smith powiązał sacrum z tabu (Lectures on the Religions of the Semites. First Series: The Fundamental Institutions, Adam & Charles Black, London 1894, s. 446—454), R. Otto sacrum z mana (Świętość, s. 21), zaś sacrum z mana i tabu powiązał G. van der Leeuw (Fenomenologia religii, s. 78-87). Według J. Wacha, postacie charyzmatyczne to osoby, które pozostają „w szczególnie bliskim i intymnym kontakcie z bóstwem" (Socjologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1961, s. 319) i dlatego wzbudzają zarazem lęk i szacunek. Zaliczył do nich założycieli religii, reformatorów, proroków, wizjonerów, szamanów, czarowników, wróżbitów, świętych i kapłanów (s. 316-353). Nade wszystko zaś należą tutaj „święci szaleńcy". Wg dwóch socjologów religii: „Charyzma jest terminem nienauko¬ wym, ponieważ implikuje, że osoba charyzmatyczna rzeczywiście posiada nadludzką moc przywódczą i perswazyjną" (R. Stark, W. S. Bainbridge, Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2000, s. 239). W dzisiejszych czasach znaczenie słowa 'charyzma' rozmyło się: „W Chicago istnieje pral­ nia chemiczna 'Charyzma', a każdy przywódca gangu ulicznego obwoływany jest 'charyzmatykiem'" (A. Bloom, Umysł zamknięty: O tym, jak amerykańskie szkolnictwo wyższe zawiodło demokrację i zubo­ żyło dusze dzisiejszych studentów, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1997, s. 252). M . Sales, Człowiek między prawdziwym a fałszywym sacrum, w: H. de Lubac, O naturze i łasce, Wydawnictwo Znak, Kraków 1986, s. 171-181. Niektórzy chrześcijanie przeciwstawiają transcen¬ dentnego Boga jako sanctum — jego przebłyskom w świecie, czyli sacrum (A. Pospieszalski, Sacrum i sanctum, „Aneks", 1983, nr 29/30, s. 97). O tym, że w społeczeństwach pierwotnych nie sposób wytyczyć granic „między potocznymi i technicznymi działaniami, a działaniami o charakterze symboliczno—sakralnym", pisał M. Buchowski. Jego zdaniem: „Poszczególne czynności lokują się raczej na pewnym continuum między dwoma biegu¬ nami — czysto sakralnym i czysto profanicznym" (M. Buchowski, Magia i rytuał, s. 79-80). R.L. Jones, Spirit Possession and Society in Nepal, w: J.T. Hitchcock, R.L. Jones (red.), Spirit Possession in the Nepal Shamanism, Vikas Publishing House, New Delhi 1994, s. 2. R. i M. Wax, The Magical World View, „Current Anthropology", 1 (1961/1962), s. 179-188. M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 85. 15 16 17 18 19 20 21 �Jacek Sieradzan 16 znaczącym doświadczeniem religijnym albo mistycznym, a miejsce, w którym do niego doszło, zyskuje znamię sakralności. Dla człowieka, który religią żyje na co dzień, wszystko ma znaczenie religijne. Świat jawi się jako system ukrytych znaków, który należy rozszyfrować. Dotyczy to zarówno uczestnika chrześcijań­ skiej wspólnoty modlitewnej, który mówi: „Cały otaczający mnie świat ma reli­ gijny sens. Wszystko, co się zdarza, każde wydarzenie ma znaczenie religijne" , jak i islamskiego fundamentalisty: „U nas w islamie nie ma podziału na sacrum iprofanum. W islamie wszystko jest sakralne. Każdy gest, każdy akt. Idę ulicą, jem — cokolwiek robię, dokonuję aktu wiary" . Eliade zwrócił uwagę na fakt, że każdy element świata, „wszystko to, czego człowiek się dotknął, co odczuł, napotkał lub pokochał, mogło stać się hierofanią. Wiadomo na przykład, że na ogół gesty, tańce, zabawy dziecięce, zabawki itd. mają pochodzenie religijne; były ongiś gestami lub przedmiotami kultowymi. Wiadomo również, że instru¬ menty muzyczne, architektura, środki transportu (zwierzęta, wozy, łodzie itp.) były pierwotnie przedmiotami i czynnościami sakralnymi" . To samo dotyczy zwierząt, roślin, rzemiosł, sztuk, zawodów, zajęć, technik, codziennych czynno¬ ści, z fizjologicznymi włącznie, oraz wyrazów języka . Dlatego z punktu widzenia etnologa czy religioznawcy zamiast o sacrum i profanum, lepiej jest — za Michałem Buchowskim — mówić o sacrofanum . Sacrofanum to pokrywające się z sobą połacie sacrum i profanum . „Są to wyra­ żenia, przedmioty, osoby zarazem czyste i nieczyste" . Z powodu zjawiska wę­ drowania sacrum (o czym dalej) granica między nimi jest czysto umowna, ma więc charakter liminalny . W tradycji A. van Gennepa i V.W. Turnera doświad­ czenie sacrofanum jest udziałem każdego inicjowanego w tradycję plemienną . 22 23 24 25 26 21 28 29 30 22 D. Hervieu-Leger, Religia jako pamięć, s. 229. Z drugiej strony, ta sama autorka wspomniała 0 schizofrenicznym oddzieleniu wewnętrznego świata człowieka zakorzenionego w sacrum i świata zewnętrznego (s. 229). Wypowiedź cyt. za M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 148. M . Eliade, Traktat o historii religii, s. 17. Tamże, s. 17-18. Koncepcja ta odwołuje się do fazy marginalności (fr. marge) A. van Gennepa, w której zanikają po­ działy na sacrum i profanum (Les Rites de Passage, Johnson Reprint Corporation, New York 1969, s. 14). Poniższy rysunek zaczerpnięto z książki M . Buchowskiego, Magia i rytuał, s. 89. Tamże, s. 88. Oznacza to więc, że przedstawione na rysunku sacrofanum może zawłaszczyć sacrum i profanum, 1 w ten sposób zniwelować istniejącą między nimi granicę. Podczas inicjacji (czy to w tradycję plemienną, czy w jakąś rozwiniętą tradycję duchową) do¬ wiaduje się on, że cały świat jest sacrofanum, a wszystkie jego elementy są znakami tajemnego języka, który poznaje, aby mógł odnaleźć swoje miejsce w świecie. Przed wtajemniczeniem góry były dla niego zwykłymi górami w świecie profanum. W toku inicjacji góry nie sąjuż górami, ponieważ w sacrofanum stały się częścią jednej niezróżnicowanej masy świętego/nieświętego. Po inicjacji góry znowu są po­ strzegane jako góry, ale stają się znaczącym miejscem w całym kosmosie, ponieważ odtąd postrzega się je jako nieodrębne od niego, jako elementy świętej przestrzeni. Kwestią interpretacji pozostaje ustale¬ nie, czy ludzie żyjący w tzw. społeczeństwach magicznych — jak uważa Buchowski (Magia i rytuał, s. 92) — nie widzą żadnej różnicy między sacrum a profanum, czy też — jak utrzymują cytowani przez niego Mary Douglas i Edmund Leach — za sacrum uznają wszystko, co niezwykłe i obłożone tabu (s. 87). Prawdopodobnie zależy to od danej tradycji kulturowej. 23 24 25 26 27 28 29 30 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 17 W odróżnieniu od nich, żyjących w świecie, w którym dostęp do sfery sacrum reguluje tabu, w przypadku „szalonych" mistyków cały świat jest doświadcza­ ny jako sacrofanum . 31 32 Pytanie „skąd się wzięło sacrum?", może się wydać absurdalne zarówno temu, kto go doświadcza, jak i teologowi, jednak z punktu widzenia etologa czy antro¬ pologa jest ono jak najbardziej zasadne. Etolog będzie poszukiwał jego źródeł w świecie zwierząt, zaś antropolog na progu hominizacji. Sacrum jako doświadczenie naczelnych Moc sacrum jest mocą pierwotną, odwołuje się do najbardziej elementarnego doświadczenia, które jest wspólne nie tylko ludziom, ale także wyższym naczel¬ nym. Na tym pierwotnym etapie nie wiąże się ono z doświadczeniem boskości, ponieważ „bóstwo jest późnym przybyszem w religii" . O tym, że prymaty rów­ nież mają kontakt z sacrum, świadczy szereg obserwacji etologów: 1) Zapewnienie pochówku zmarłemu, co antropologia uznaje za pierwszy świadomy przejaw religijnej działalności człowieka , ma swoje pierwowzory w świecie zwierząt. Zarówno szympansy, jak i słonie okazują żal po śmierci in¬ nych członków stada. Matki szympansów całują swoich zmarłych potomków. W pobliżu zwłok członków stada szympansy kiwają głowami i przez większą część dnia zachowują ciszę . Słonie przez trzy dni nie dopuszczają do zwłok ścierwojadów, a nawet grzebią pod gałęziami i darnią. Co więcej, zaobserwowa¬ no, jak matka jednego ze zmarłych słoniątek przez kilka dni nosiła go na swoich ciosach ; 33 34 35 36 31 Dokładną analizę „świętego szaleństwa" i „szalonych" mistyków autor zawarł w książce Szaleń¬ stwo w religiach świata: szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, Inter-esse, Wydawnictwo Wanda, Kraków 2005. Wg M. Buchowskiego „w społeczeństwach pierwotnie magicznych nie odróżnia się sfery sacrum i profa­ num" (Magia i rytuał, s. 89, podkr. M.B.), ponieważ wówczas „całe uniwersum jawi się jako sakralne" (s. 88). G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 84. Pierwszych pochówków intencjonalnych miano dokonywać już przed 300 000 laty. Por. Szyjewski, Etnologia religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2001, s. 186. Tamże, s. 150-151. Tamże, s. 151. V.B. Dróscher, Reguła przetrwania: Jak zwierzęta przezwyciężają niebezpieczeń­ stwa ze strony .środowiska, PIW, Warszawa 1996, s. 186-187. 32 33 34 35 36 �Jacek Sieradzan 18 2) Zdaniem K. Lorenza, „święty dreszcz", jaki odczuwa człowiek przy kon¬ takcie z sacrum, stanowi pozostałość po naszych zwierzęcych przodkach i jest czymś analogicznym do prezentacji genitaliów u małp, jeżenia sierści u psów albo prężenia grzbietu u kotów ; 3) Pierwocin świętego tańca ludzi — uznawanego za jedną z najwcześniej­ szych form aktywności religijnej człowieka — doszukiwano się w tzw. tańcu deszczowym szympansów, będącym reakcją na burzę z piorunami . W. Kohle­ rowi, który obserwował szympansy na Teneryfie, ich zabawy w kręgu przypo­ mniały „rudymenty tańca", w związku z czym poparł opublikowaną w 1915 roku teorię innych badaczy szampansów, Rothmana i Teubera, określającą te zabawy mianem „prymitywnego stanu tańca" ; 4) Co więcej, u wyższych naczelnych można się doszukać pierwocin wyo­ brażeń o zaświatach, co, wydawałoby się, jest typowo ludzką aktywnością. Jedna z małp, pytana przez uczonego za pośrednictwem specjalnie skonstruowanego do porozumiewania się z prymatami komputera, dokąd idą po śmierci małpy, odpo¬ wiedziała, „że idą do głębokiej lub czarnej 'jamy' " . Tę jamę czy też dół w ziemi można uznać za początek wiary w świat podziemny; 5) D.M. Wulff, podsumowując wnioski płynące z lektury dzieł K. Lorenza, stwierdził, iż uprawniają one do wyciągnięcia wniosku, „że ludzki rytuał wyka¬ zuje wiele cech rytualizacji zwierzęcych" . Także w oparciu o dzieło Lorenza, G. Baudler doszedł do wniosku, że szympansy „uprawiają (...) w prymitywny jeszcze sposób kult religijny" . Wnikliwy badacz bez trudu dostrzeże, że wszystkie cechy sacrum (z wyjątkiem wszechmocy), jakie wyszczególnił Otto , można też odnaleźć w stosunku czło37 38 39 40 41 42 43 37 K. Lorenz, Tak zwane zło, PIW, Warszawa 1972, s. 329-331. Por. W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 31; oraz A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 152-153. Jeżenie się włosów na głowie jest też jedną z cech stosunku doskonałego czciciela do swego sacrum, bez względu na to, czy jego przejawem jest bóg (jak np. w krisznaizmie) czy człowiek (jak w buddyzmie). Hinduska Bhagawata-purana (XI 14.23) powiada, że prawdziwie oddanemu Bogu czcicielowi (bhakta) włosy z emocji stają dęba na głowie, a łzy spływają z oczu. G.V. Tagare (tł.), The Bhagavata-purana, Motilal Banarsidass, Delhi 1987-1992, s. 1993. Także lama tybetański Sogyal Rinpocze, pisząc o doświadczeniu pierwotnej natury umysłu jako spotkaniu z wewnętrznym guru, stwierdza: „Powstaje poczucie inspiracji, radości i ekstazy; oczy napełniają się łzami, włosy niemal stają dęba" (Bezpośrednie doświadczenie medytacyjne, Kraków [1994], s. 16). J. van Lawick-Goodall, W cieniu człowieka, PIW, Warszawa 1974, s. 75-76. Por. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 152. W. Kohler, The Mentality of the Apes, Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., London 1931, s. 314. Por. D.M. Wulff, Psychologia religii: Klasyczna i współczesna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, s. 142. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 186. D.M. Wulff, Psychologia religii, s. 143, podkr. D.M.W. W. Baudler, Bóg i kobieta: Historia przemocy, seksualizmu i religii, Uraeus, Gdańsk 1995, s. 48. Por. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 154. W. Burkert trzeźwo zauważył jednak, że „mimo genetycznego podobieństwa do człowieka, szympansy nie mają sztuki ani religii" (Creation of the Sacred, s. 12). W. Otto, Świętość, s. 41-73. 38 39 4 0 41 4 2 43 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 19 44 wieka pierwotnego do zwierząt . Zwierzęcej przeszłości człowieka należy przy¬ pisać fakt, że antropolodzy zgodnie podkreślają animalną naturę Homo sapiens. W opinii E.E. Evansa-Pritcharda: „ludzie są zwierzętami ukrywającymi się za maskami narzuconymi im przez społeczne konwencje" . R. Girard pisał: „każde społeczeństwo myśli, że ono jedno wyłoniło się z sacrum. A skoro tak, to inni lu­ dzie nie są tak do końca ludźmi" . Także A. Wierciński stwierdził: „człowiek jest w gruncie rzeczy po dzień dzisiejszy małpoludem" . Ostatnie zdanie pozostawia wrażenie, jakby autor przywoływał na myśl słynną scenę z filmu Odmienne stany świadomości Kena Russella, w którym bohater, na co dzień poważny naukowiec, w pojemniku do wywoływania odmiennego stanu świadomości zmienił się w małpoluda, a potem w ZOO zabił i pożarł na surowo antylopę. Doświadcze¬ nie tego typu nie było tylko udziałem ludzi pierwotnych. Do dzisiaj przeżywają je w wizjach mistycy związani z bardzo archaicznymi tradycjami. Bengalskiej śiwaitce Jogeśwari Dewi (ur. ok. 1940) podczas stanu ekstatyczno-transowego z ust często wypływa krew; zapytana kiedyś o przyczynę, odparła, że właśnie zjadła kozła . Obie sceny można uznać za modelowe przykłady przebudzenia się i aktualizacji głębokiego, archaicznego materiału nieświadomości. Koncep¬ cja sacrum zadaje gwałt dominującej na współczesnym, zsekularyzowanym Za¬ chodzie religijności, zdominowanej przez obraz dobrego, łagodnego Boga, po¬ dobnego do św. Mikołaja z brodą, który zawsze wszystko wybacza i nikogo nie zostawia bez prezentu. W odstępie 10 lat (w 1972 i 1982 roku) ukazało się kilka prac trzech bada­ czy , którzy, pracując niezależnie od siebie, doszli do podobnych konstatacji. Ukazali ścisłe związki zachodzące między przemocą, rytuałem i powstaniem sacrum. W przeciwieństwie do badaczy nurtu teologicznego czy Eliadowskiego, głoszą pierwszeństwo rytuału względem mitu. Zdaniem Burkerta: „Rytuał jest znacznie starszy w historii ewolucji, ponieważ jego początki sięgają wstecz 45 46 41 48 49 44 Na ten temat zob. J. Sieradzan, Zwierzę jako sacrum w szamanizmie, referat z sesji naukowej „Zwierzę jako sacrum", która odbyła się w Busku Zdroju w listopadzie 2004 roku, złożony do druku. E.E. Evans-Pritchard, The Zande Trickster, Clarendon Press, Oxford 1967, s. 30. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 2, Poznań 1994, s. 224. Girard zapewne miał tutaj na myśli nazwy niektórych plemion, jak np. Bantu, które znaczą właśnie „ludzie". Stąd dla Bantu wszyscy nie-Bantu to „nieludzie". Identycznie jest u Dakotów. A. Wierciński, Magia i religia: Szkice z antropologii religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kra­ ków 2000, s. 147, podkr. A.W. J. McDaniel, The Madness of Saints: Ecstatic Religion in Bengal, University of Chicago Press, Chicago 1989, s. 227. Są to: W. Burkert, Home Necans: The Anthropology of Ancient Greek Sacrificial Ritual andMyth, University of California Press, Berkeley 1983 (niemiecki pierwodruk ukazał się w 1972 roku); R. Gi¬ rard, Sacrum i przemoc (francuski oryginał ukazał się w 1972 roku); tenże, Kozioł ofiarny (francuski pierwodruk w 1982 roku); oraz H. Maccoby, The Sacred Executioner: Human Sacrifice and the Legacy of Guilt, Thames and Hudson, Bath 1982. Pracę Burkerta H. Lloyd-Jones nazwał „książką rewolucyj­ ną". Ritual and Tragedy, w: F. Graf (red.), Ansichten griechischer Rituale: Geburtstags-Symposium fur Walter Burkert, B.G. Teubner, Stuttgart 1998, s. 273. 45 46 47 48 49 �Jacek Sieradzan 20 nawet do świata zwierząt, podczas gdy mit mógł zaistnieć dopiero wraz z poja¬ wieniem się mowy, specyficznie ludzkiej zdolności" . 50 Sacrum starożytnych Greków według Waltera Burkerta W opinii Waltera Burkerta, najbardziej dociekliwego badacza religii starogreckiej, idea sacrum stanowi konsekwencję zwierzęcej przeszłości człowieka: „szoku na widok śmiertelnych ciosów, płynącej krwi, cielesnego i duchowego upojenia świątecznym posiłkiem" . Jego zdaniem zarówno w religii starogreckiej, jak i judaizmie sacrum doświadczano najpełniej właśnie w zabijaniu: gdy ołtarze spływały krwią ofiar, a nie w modlitwie, muzyce czy tańcu . Cytował H. Kuhna, piszącego: „Ofiara jest najstarszą formą aktywności religijnej" . We¬ dług Burkerta: „Człowiek staje się człowiekiem poprzez polowanie, wskutek aktu zabijania" . Wskazał na ścisłe związki łączące zrytualizowaną przemoc z seksualnością oraz uprawą roli . „Składanie krwawych ofiar jest podstawo­ wym doświadczeniem 'świętości'. Homo religiosus postępuje i osiąga samo­ świadomość jako Homo necans" , czyli Człowiek Zabijający. Człowiek jest więc „małpą, która poluje" . Aby przeżyć, pierwotny myśliwy musiał zabijać. Jednak takie działania myśliwego po łowach, jak zbieranie kości, podnoszenie czaszki czy rozpościeranie skóry zabitego zwierzęcia traktowano jako symbo¬ liczne przywrócenie go do życia, z nadzieją na pośmiertne zmartwychwstanie . „W doświadczeniu zabijania dostrzega się świętość życia; ono karmi się i uwiecz¬ nia w śmierci" . To samo rozumowanie spotykamy w późnoantyczych religiach: 51 52 53 54 55 56 51 58 59 60 50 W. Burkert, Homo Necans, s. 31. Por. H. Maccoby, The Sacred Executioner, s. 9. Tamże, s. 40. Tamże, s. 2. H. Kiihn, Das Problem des Urmonotheismus, „Abh. Mainz", 22 (1950), s. 17, cyt. w: W. Burkert, Homo Necans, s. 13. W przyp. 2 podaje nazwiska trzech innych badaczy (w tym ojca P.W. Schmidta), którzy zgadzali się z tym poglądem. Tamże, s. 22. Tamże, s. 33. „Właśnie dlatego, że akt zabijania jest przesycony seksem, abstynencja seksual¬ na stanowi często część przygotowań do ofiary, wojny i polowania", jak również do wtajemniczenia w misteria (s. 60-61). Podobne zdanie w kwestii związku przemocy z seksem ma R. Girard (Sacrum i przemoc, t. 1, s. 47). Jak pisał: „narzędzia rolnicze przyjmują charakter broni. Ostatecznie, pługa, sierpa i tłuczka uży¬ wano do siekania, cięcia i rozrywania. Cięcie zboża można w ten sposób uznać za symboliczny sub¬ stytut kastracji; mielenie ziarna i tłoczenie wina mogło zająć miejsce rozrywania zwierzęcia podczas polowania lub składania ofiary. W oraniu i sianiu można dojrzeć wstęp do ofiarniczego wyrzeczenia się" (W. Burkert, Homo Necans, s. 45). Tamże, s. 3. Tamże, s. 17. Tamże, s. 16. Tamże, s. 38. 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 21 61 mitraizmie i chrześcijaństwie : „zamordowany człowiek łatwo staje się boha¬ terem, a nawet bogiem, właśnie z powodu straszliwego końca, jaki go spotkał. W każdym wypadku apoteozę zawsze poprzedza śmierć" . Zrozumienie istoty boskiego sacrum Greków nastręczyło problemów na¬ wet Burkertowi. W wydanej w 1972 roku pracy o rytuale ofiarnym podkreślił, że krwawe ofiary umożliwiały doświadczenie sacrum jako „mysterium tremendum, fascinans et augustum", a samo zabijanie i pożeranie mięsa ofiary tworzy „sacra par excellence, ta hiera" . Z kolei w napisanej w 1977 roku monografii religii greckiej stwierdził, że tradycja grecka nie zna odpowiednika semickie¬ go misterium tremendum et fascinans . Pogląd ten podtrzymał w kolejnej pracy, w której stwierdził, że demony mogą straszyć tylko małe dzieci, kobiety się ich nie boją, bo posiadają amulety, a mężczyźni, ponieważ dysponują mieczami . W końcu w wykładach, jakie wygłosił w Uniwersytecie St. Andrews w 1989 roku, przywołał cytaty z Ajschylosa: „Najwyższym strachem jest strach przed bogami" , Teognisa: „Szanuj bogów i bój się ich" , oraz Stacjusza: „To głów¬ nie strach powoduje, że bogowie pojawiają się w świecie" . Na tej podstawie doszedł do wniosku, że „prerogatywa świętości wymaga bojaźni bożej" . Tym samym swoje ujęcie sacrum Greków ostatecznie powiązał z jego rozumieniem u Rudolfa Otto . Trudno się natomiast zgodzić z poglądem Burkerta, że religia starogrecka nie znała zazdrosnego boga typu judeochrześcijańskiego . Już u Herodota (V w. p.n.e.) czytamy bowiem: „Bóstwo jest zmienne i zazdrosne" . Także według Nonnosa (V w. n.e.) bogowie greccy są zazdrośni . 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 61 Zarówno w jednej, jak i drugiej religii zbawienie jest uzależnione od przelania krwi bóstwa. W pozostałościach Mithraeum w rzymskiej Santa Prisca znaleziono inskrypcję: „Zbawiłeś nas, przele¬ wając krew" (Et nos servasti... sanguinefuso). Tamże, s. 22. Tamże, s. 39. Tamże, s. 40. Także R. Turasiewicz podkreślił, że — jak Jahwe — bogowie greccy wzbudzają w ludziach misterium tremendum et fascinans (Między pobożnością a bezbożnością: Studium religii w dramacie Eurypidesa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej", nr 23, PAU, Kraków 1995, s. 58). Taki jest, jego zdaniem, w Bakchantkach stosunek Penteusza do Dionizosa, który zarazem pociąga i odpycha Penteusza. R. Turasiewicz, OpętaniePenteusza: „Bakchantki"Eurypidesa, „Eos", 83 (1995), s. 223. W. Burkert, Greek Religion, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1985, s. 269. W. Burkert, The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1992, s. 87. Ajschylos, fragm. 479, cyt. w: W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 32. Teognis, Elegie 1179, D. Wender (tłum.), Hesiod: Theogony; Works and Days. Theognis: Elegies, Penguin Books, Harmondsworth 1973, s. 139. Łac. primus in orbe deos fecit timor. Statius, Tebaida III 661, cyt. w: W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 31. Tamże. W nawiązaniu do Otta, przytoczył też świadectwa akadyjskie, asyryjskie i hebrajskie, które pod¬ kreślają, że istotą stosunku człowieka do sacrum jest lęk (tamże). W. Burkert, Greek Religion, s. 216. Herodot, Dzieje, Czytelnik, Warszawa 1954, s. 34, rozdział I 32. Dzeus jest „szalony z zazdrości" (Dionysiaca I 324, t. 1, s. 27). Ares z zazdrości o Afrodytę wpę¬ dził w szaleństwo Adonisa (Dionysiaca X L I 209-211), a „szalony z zadrości Hefajstos zrobił Adoniso62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 �Jacek Sieradzan 22 74 René Girarda „sacrum, czyli przemoc" Zdaniem R. Gravesa, śmierć dzieci Heraklesa, które tłumaczono obłędem ich rodziców, była w istocie śmiercią rytualną , dobrowolnym złożeniem ich w ofie­ rze bóstwu. Potwierdzenie tego można znaleźć u Eurypidesa, który w wielu miej­ scach Dzieci Heraklesa na określenie zabójstwa używa słowa „ofiara" (sphago) . Do tego nawiązuje też teza R. Girarda o tym, że mity i tragedie starogreckie zafałszowują obraz wydarzeń i — pod pozorem „świętego szaleństwa" (Hera­ kles miał zostać w nie wpędzony przez Herę ) — ukrywają prozaiczną prawdę 0 mordzie rytualnym . Według Girarda zbrodnia popełniona przez zbiorowość jest fundamentem cywilizacji, a „na wszystkich etapach kultury występuje takie samo zjawisko: zatajanie kolektywnego mordu" . Francuski badacz jest prze¬ konany, że znalazł naukowe wyjaśnienie początków człowieczeństwa, odkrył prawdę o człowieku i jego kulturach, oraz istotę i tajemnicę religii: „Religie 1 kultury ukrywają przemoc, żeby się ustanawiać i trwać" . Przyczyną pierwot¬ nej zbrodni jest kryzys mimetyczny w łonie wspólnoty, który miał miejsce na progu hominizacji, a „kończy się szaleństwem i mordem" . Bez mordu założy¬ cielskiego nie byłoby człowieka i cywilizacji, a w związku z tym idei sacrum i bogów. Z nieartykułowanych okrzyków, wydawanych podczas rytuału, powsta¬ ła mowa, która umożliwiła prowadzenie rozumnej działalności i stopniowe wy¬ kształcenie się z hord plemion, a potem narodów . Odpowiedzialność za mord ponosi kolektyw, ale winę zrzuca na ofiarę, którą deifikuje i podnosi do roli sacrum . Zdaniem Girarda: „Przemoc i sacrum są nierozłączne" . Zabity czło¬ wiek staje się transcendensem i , w oczach wspólnoty, odpowiada odtąd za całe 75 16 77 78 79 80 81 82 83 84 85 wi broń do polowania" (Dionysiaca X L I I 320-321, t. 3, s. 251). Strony według wydania W.H.D. Rouse, Nonnos: Dionysiaca with an English Translation, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1940. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 2, s. 139. R. Graves, Mity greckie, PIW, Warszawa 1982, s. 395. Chodzi tu o wersy 490, 493, 562, 583 i 821 tekstu greckiego. Zob. A.S. Way (tł.), Euripides with an English Translation, William Heinemann, vol. 3, London 1912, s. 290, 296, 318. „Mit (...) jest tekstem przekształconym przez wiarę kapłanów w winę ich ofiary" oraz „w jej boskość. (...) mity wyrażają punkt widzenia wspólnoty pojednanej przez ów kolektywny mord, jednomyśl­ nie przekonanej, że akt był legalny i sakralny, chciany przez samo bóstwo" (R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 128). Por. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 77. O tym, że za szaleństwem Heraklesa stała Hera, pisał m.in. Eurypides (Oszalały Herakles 831— -832, Tragedie, t. 2, PIW, Warszawa 1972, s. 248). R. Girard, Kozioł ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 77, 105-106, 115, 147, 160. W poglądach na naturę sacrum z Girardem zgadza się m.in. R. Schechner (Przyszłość rytuału, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2000, s. 226). R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 134. Tamże, s. 138. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 112. Tamże, s. 120. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 132. Temże, s. 25. Autor wspomina o tym wielokrotnie, m.in. na s. 40 i w t. 2, s. 139. 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 23 zachodzące w niej dobro i zło, jednocząc w sobie wszystkie sprzeczne uczucia: „Ofiary stają się monstrualne, manifestują fantastyczną siłę. Na początku sieją niezgodę, potem zaprowadzają porządek i przybierają postać przodków-założycieli albo bóstw" . Aby utrzymać spokój społeczny, stworzono religijne rytuały, oraz nakazy i zakazy, które przypisano woli bogów albo Boga . W rozumieniu Girarda sacrum i transcendencja są konsekwencją i rezultatem zbiorowej przemocy , tworem morderców, mającymi zapewnić spokój w łonie wspólnoty i nie dopuścić do jej kolejnej eskalacji . „Życie ludzkie" jest „cały czas rzą­ dzone przez sacrum, przez nie regulowane, pilnowane i zapładniane" . Jednak w przeciwieństwie do irracjonalnego sacrum Otta, sacrum Girarda jest całkowicie racjonalne . Girard silnie akcentuje kulturotwórczy charakter „pierwszego spontanicznego linczu" , mordu założycielskiego, który uległ transformacji w najłagodniejszą formę przemocy, za jaką uważa rytuał . „Od zmarłego bóstwa pochodzą nie tyl¬ ko obrzędy, ale rytuały małżeńskie, zakazy, wszelkie formy kulturowe utrwa¬ lające w ludziach człowieczeństwo" . Niezwykle silna była też wiara w kozła ofiarnego „jako źródło wszelkiej płodności" ; jego szczątki rozrzucano pod¬ czas rytuału po polu, gdyż sądzono, że przyczynią się one do zwiększenia uro¬ dzaju. Kozłami ofiarnymi stawali się przestępcy (głównie mordercy członków rodzin), ludzie chorzy, kalecy (np. zdeformowani, jednoocy, ślepi), obłąkani, a nawet przypadkowo skaleczeni; dobierano ich spośród obcych i innych: obco¬ krajowców, sierot, ludzi bardziej od innych bogatych, pięknych, inteligentnych, albo o wybujałym lub zboczonym seksualizmie, innymi słowy takich, którzy wy¬ różniali się z niezróżnicowanej masy i ujawniali zespół cech ofiarniczych . Do modelowych kozłów ofiarnych Girard zaliczył Edypa , Penteusza , Mojżesza, 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 86 99 R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 83. Niekiedy zwłoki ofiar zakopywano w fundamentach miasta, bu­ dynku, mostu itp. jako tzw. ofiary fundacyjne (C. Rowiński, Myśl René Girarda, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 310). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 27; R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 83. O rytuale jako formie bezkrwawego rozwiązania zaistniałego we wspólnocie konfliktu pisał też, niezależnie od Girarda, Burkert (Greek Religion, s. 81). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 120; R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 69. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 19. Tamże, t. 2, s. 147. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 108. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 132. Tamże, s. 130-131. Tamże, s. 130. „Do tego królestwa sacrum należą nie tylko bogowie i wszystkie istoty nadprzyrodzone, najróż­ niejsze monstra, zmarli, lecz także: przyroda jako coś obcego kulturze, kosmos, a nawet inni ludzie" (Sacrum i przemoc, t. 2, s. 146). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 131. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 29-30, 50-55. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 95-120. Tamże, s. 179-183. 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 �Jacek Sieradzan 24 100 101 Romulusa, Szczepana , Żydów in toto, a nade wszystko Jana Chrzciciela, któ­ rego nazwał „kozłem ofiarnym zakamuflowanym" i Jezusa z Golgoty, będące­ go „kozłem ofiarnym ujawnionym i objawicielskim" . Wraz z pojawieniem się kolejnego kryzysu, konieczna staje się następna ofiara: początkowo z człowieka, później ze zwierzęcia. Podczas rytuału winę przenosi się na ofiarę, ale żeby zdjąć odium mordu z zabijającego j ą ofiarnika, winę zrzuca się (w jednym z rytuałów) na nóż. 102 103 Święty Kat jako sacrum u Hyama Maccoby'ego Brytyjski historyk judaizmu i chrześcijaństwa Hyam Maccoby wprowadził z kolei postać „Świętego Kata" (ang. Sacred Executioner). Jest to „postać osoby (boga lub człowieka), która zabija inną osobę i w wyniku tego jest traktowana jako zarówno święta, jak i przeklęta. Zazwyczaj w micie taka osoba zostaje usu¬ nięta ze społeczności i skazana na długą wędrówkę. Tym niemniej jest również obdarzona szczególnymi przywilejami, w tym ochroną przed atakiem i żyje dłu¬ żej, niż wynosi przeciętna długość życia" . Do postaci Świętych Katów Maccoby zaliczył Kaina, Romulusa, bogów Seta i Lokiego, Żyda Wiecznego Tułacza , oraz — w micie chrześcijańskim — naród żydowski w ogólności, a Judasza w szczególności . Podobnie jak Girard, także Maccoby podkreślił, że mity reli¬ gijne ukrywają prawdę o rytualnej zbrodni. Zamiast tego opowiadają albo o tym, że śmierć miała przypadkowy charakter, albo że doszło do niej z powodów osobi¬ stych. I tak jak Girard, Maccoby akcentował kultorotwórczy charakter rytualnego mordu; poprzedza on bowiem powstanie narodu (np. Żydów), założenie miasta (np. Rzymu) , fundację sanktuarium i wyroczni (np. w Delfach) , uchronie¬ nie ludzi przed gniewem bogów albo zażegnanie klęski żywiołowej . Ponieważ Świętego Kata, czyli egzekutora ofiary, uznaje się za wybrańca bogów (Boga) i przypisuje specjalne, magiczne moce, dlatego gwarantuje mu się nietykalność. Naznaczony popełnioną zbrodnią, jak Kain (Rdz 4.15), zostaje wygnany ze spo­ łeczności . W odróżnieniu od Girarda, dla którego to ofiara staje się sacrum, jed104 105 106 107 108 109 110 100 R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 260-261. Tamże, s. 5-20. Tamże, s. 216. Tamże, s. 217. H. Maccoby, Sacred Executioner, s. 7. Tamże. Tamże, s. 9. Tamże, s. 8. Tamże, s. 179. Tamże, s. 8. Naznaczenie stygmatem spowodowało, według E. Goffmana, że Kain przestał być osobą nor­ malną w rozumieniu społecznym, ponieważ w wyraźny sposób zaczął odróżniać się od innych (Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity, Penguin Books, New York 1963, s. 15). Z kolei, zdaniem 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 25 noczącym w sobie wszystkie sprzeczności i przyczyniającym się do zażegnania konfliktu w łonie wspólnoty, dla Maccoby'ego sacrum jest Święty Kat, bo to on — po uznaniu go za sprawcę całego zła — przynosi wielki pożytek wspólnocie, która czuje się uniewinniona od popełnienia zbrodni i może rozpocząć życie nie­ jako ab ovo. W przypadku misteriów Dionizosa czy chrześcijaństwa za sprawą rytualnej identyfikacji z ofiarą (czyli poprzez zjedzenie ciała Boga), wyznawca czuje się zbawiony. Ma wrażenie, że zło całkowicie zniknęło z jego umysłu . Łącznikiem między koncepcjami ofiary jako sacrum u Girarda i Świętego Kata u Maccoby'ego, jest postulowana przez R. Schlesier tajemnicza postać, kryjąca się w tle tragedii greckich za jej bohaterami Klitaimestrą, Dejanirą czy Fedrą. Rzuca ona na nie cień, ponieważ z ukrycia steruje ich losami i wyznacza role w dramacie ofiarnicznym . W jej przekonaniu na „menadyczny", a więc związany z Dionizosem, model ofiarniczy wskazuje fakt zabicia przez bohatera z tragedii swojego współmałżonka lub swoich dzieci . 111 112 113 Szaleństwo jako rezultat spotkania z sacrum Odwołując się do definicji religii podanej przez Joachima Wacha, według którego istotą religii jest „doświadczenie sacrum" , w autorskim rozumieniu boskie szaleństwo jest to „specyficzne doświadczenie sacrum". Jest ono specy­ ficzne w tym sensie, że wykracza poza aprobowaną przez społeczny kontekst codzienność, ponieważ odwołuje się do przeżycia pierwotnego i niezróżnicowanego bóstwa, łączącego w sobie wszelkie przeciwności z dobrem/złem oraz sa­ crum/profanum włącznie. Dotkniętą nim osobę uznaje się za człowieka z innego świata, reprezentanta sacrum , za wyróżnionego przez ten kontakt wybrań114 115 116 R. Girarda, stygmat na czole Kaina ustanawia system zróżnicowań, zapobiegający wybuchowi przemocy (Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 126-127). H. Maccoby, Sacred Executioner, s. 186. Jego zdaniem, w przypadku chrześcijaństwa zostaje ono wtedy ponownie uzewnętrznione i wyprojektowane na postacie Szatana, Żydów, Antychrysta itp. R. Schlesier, Mixtures of Masks: Maenads as Tragic Models, w: T.A. Carpenter, C.A. Faraone (red.), Masks of Dionysus, Columbia University Press, Cornell University Press, Ithaca 1993, s. 103-114. Tamże, s. 102. Dlatego Eurypides określił Hekabę, po dokonanej przez nią zbrodni, mianem 'menady Hadesu' (Hekabe 1077); Eurypides nazwał Antygonę 'bachantką zmarłych' lub, według Schlesier, 'menadą śmierci', po tym, jak zginęli jej matka i bracia (Fenicjanki, 1489). Natomiast Medeę, która z rozmysłem zabiła swoje dzieci, teksty nie nazywają menadą. Tamże, s. 102-103. J. Wach, Socjologia religii, s. 44. Słowo „specyficzne" nawiązuje do często cytowanej definicji religii C. Geertza, w której poja­ wia się słowo uniquely (tłumaczone jako „wyjątkowe" lub „osobliwe") (Religiajako system kulturowy, w: Socjologia religii: Antologia tekstów, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 42). Do­ świadczenie sacrum jest w takim stopniu „specyficzne", w jakim doświadczenie religijne — dla ludzi z zewnątrz będące czymś pospolitym i nieistotnym — jest „osobliwie rzeczywiste". P. Kowalski, Leksykon, znaki świata: Omen, przesąd, znaczenie, PWN, Warszawa 1998, s. 540. 111 112 113 114 115 116 �Jacek Sieradzan 26 117 ca bogów lub Boga . Jego głupotę niekiedy uważa się za mądrość nie z tego świata . „Boskie szaleństwo" jest w praktyce trudne do odróżnienia od zwykłego szaleństwa oraz od świętości nie noszącej znamion szaleństwa. Jednak w opinii autora różnica między zwykłym a „świętym" szaleństwem jest łatwa do wytycze­ nia. Są nią zachowania nietolerancyjne. Brak tolerancji w poglądach i słowach niebezpiecznie prowadzi do granicy, poza którą są już tylko przemoc i szaleń­ stwo. Natomiast „szalona" mądrość, przekraczając ograniczenia nałożone przez rytuały socjalizujące danej kultury, transcenduje tym samym podziały istniejące pomiędzy językami, rasami, narodami czy religiami i odwołuje się do wspól¬ nych, szamańskich źródeł religii. „Szaleni" mistycy, choć często zachowują się w sposób ekscentryczny, nigdy nie zalecają przemocy jako metody rozwiązywa¬ nia konfliktów międzyludzkich. Ich „szaleństwa" są grą i metaforą autentyczne­ go szaleństwa świata, w którym przemoc stanowi nieodłączny element. Różnica między inicjowanym w jakąś tradycję plemienną a „boskim szaleńcem" czy eks¬ centrycznym mistrzem cz'an albo tantry polega na tym, że ci drudzy nieustannie żyją w sacrofanum, świecie niezróżnicowanym, będącym stanem permanentnej liminalności, ponieważ przekroczyli „próg między idiotyzmem a świętością" . Ich życie to realizacja ideału „szalonej" mądrości jako odpowiedzi na nietrwałość kondycji ludzkiej, podkreślającej iluzoryczny charakter wszystkich podziałów społecznych wobec jedynej pewnej perspektywy człowieka, jaką jest śmierć. 118 119 Przed Burkertem i Girardem także Durkheim i Freud, dwaj inni klasycy no¬ woczesnego podejścia do religii, akcentowali związki zachodzące między religią a szaleństwem. Durkheim wywodził genezę religii ze zbiorowej ekscytacji , oraz „patologicznej nerwowości" . Pisał, że świętości najpełniej doświadcza¬ no w stanie szaleństwa i zbiorowego entuzjazmu: „Sacrum jest w najwyższym stopniu zaraźliwe" , zaś „religia to (...) efekt pewnego szaleństwa", rezultat „psychicznej egzaltacji", lecz „szaleństwo to (...) jest w pełni uzasadnione. Skła­ dające się nań wizje to nie czyste złudzenia (...). Te wizje mają swe odpowiedniki w rzeczywistości" . Nieco później fakt zbiorowej ekstazy społeczeństw i grup społecznych P.L. Berger przypisał sytuacjom kryzysowym . 120 121 122 123 124 125 Z kolei Freud postawił znak równości pomiędzy religią a chorobą psychiczną. W artykule Czynności natrętne a praktyki religijne (1907) określił religię mia117 R. Stark, W.S. Bainbridge, Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2000, s. 206. P. Kowalski, Leksykon, znaki świata, s. 540. G. Feuerstein, HolyMadness: The Shock Tactics and Radical Teachings of Crazy-WiseAdepts, Holy Fools, andRascal Gurus, Arkana Books, London 1992, s. 6. E. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 208-212. Tamże, s. 218. Tamże, s. 211. Tamże, s. 214. Tamże, s. 218, podkr. E.D. P.L. Berger, Święty baldachim: Elementy socjologicznej teorii religii, Zakład Wydawniczy „No­ mos", Kraków 1997, s. 79-80. 118 119 120 121 122 123 124 125 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? Bruegel, Szalona Greta (fragment), 15... 2 7 �Jacek Sieradzan 28 126 nem 'zbiorowej nerwicy' . W pracy Przyszłość pewnego złudzenia (1927) nazwał j ą „wspólną wszystkim ludziom nerwicą natręctw" , a w eseju Kultura jako źród­ ło cierpień (1930) utożsamił j ą z 'masowym obłędem' . Dogmaty religijne uznał za 'neurotyczne relikty' . W jego przekonaniu: „Religia wywiera wpływ na tę grę wyboru i przystosowania w ten sposób, że wszystkim narzuca tę samą drogę do zdobycia szczęścia i ochrony przed cierpieniem. Jej technika polega na tym, że obniża wartość życia i obłędnie zniekształca obraz realnego świata — przesłanką do tego jest zastraszenie inteligencji. Za tę cenę — za cenę potężnego utrwalenia infantylizmu psychicznego i popadnięcia w masowe szaleństwo — udaje się reli¬ gii oszczędzić wielu ludziom przeżywania indywidualnej nerwicy" . Podobnie jak Freud, Burkert konstatuje: „Chociaż religijną obsesję można na­ zwać formą paranoi, daje ona [ludziom religijnym — J.S.] szansę przetrwania w skrajnych i beznadziejnych sytuacjach" . Z kolei Girard stwierdził: „Nasza kultura jest (... ) dosłownie schizofreniczna w swojej odmowie rozciągnięcia na całą klasyczną mitologię tej interpretacyjnej procedury, której zastosowanie by¬ łoby tu całkiem na miejscu. Staramy się chronić mit zachodniego humanizmu, wymyślony przez Rousseau mit o naturalnej, prymitywnej dobroci człowieka" . Nazwanie przez Girarda kultury „schizofreniczną" nie jest czczym wymysłem: hominizacja (jako utrata dwóch chromosomów w genie) wiązała się bowiem prawdopodobnie z doświadczeniem szaleństwa, które odtąd jest powielane w cyklu pokoleń . Mitologia kozła ofiarnego znajduje odzwierciedlenie w sta¬ rożytnej koncepcji niezróżnicowanego bóstwa jako przejawu niezróżnicowanego sacrum. Później w łonie samego bóstwa teolodzy dokonali podziału na dobrego Boga i złego Demona, na tego ostatniego zrzucając odpowiedzialność za zło. Szaleństwo i sacrum tworzą wraz z przemocą nierozdzielną triadę. Obłęd prowadzi do przemocy, ona do zbrodni, ta zaś stwarza sacrum. Przeżywanie sa¬ crum wiąże z sobą szaleństwo i przemoc. Girardowi „bachanalia jawią się jako czyste szaleństwo, orgia przemocy" . Jednak doświadczenie „boskiego szaleń¬ stwa" było też udziałem uczestników starożytnych Saturnaliów, średniowiecz¬ nych świąt głupców, renesansowego karnawału, oraz ekstatyczno-transowych 127 128 129 130 131 132 133 134 126 S. Freud, Czynności natrętne a praktyki religijne, w: tenże, Charakter a erotyka, Wydawnictwo KR, Warszawa 1996, s. 14. S. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, w: tenże, Kultura jako źródło cierpień, Wydawnictwo KR, Warszawa 1995, s. 139. S. Freud, Kultura jako źródło cierpień, w: tenże, Kulturajako źródło cierpień, s. 27. S. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, s. 141. S. Freud, Kulturajako źródło cierpień, s. 31, podkr. J.S. W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 16. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 299. Z poglądem o schizofrenicznym charakterze kultury zachodniej zgadza się też Luc de Heusch (Ewangelia według św. Girarda, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 320). Zob. J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, s. 181-183. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 189. Ideę triady szaleństwo-sacrum-przemoc wzmiankuje też w t. 2, na s. 171. 127 128 129 130 131 132 133 134 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 29 religii plemiennych (jak wudu, candomblé, santería). Doświadczali go kapłani Ba'ala, prorocy żydowscy, mesjasze i chasydzi, greccy korybanci i kureci, wy­ znawcy Magna Mater, oraz szamani, asceci, mistycy, ekstatycy i entuzjaści reli­ gijni wszystkich czasów i tradycji duchowych, bizantyjscy saloici, oraz rosyjscy jurodiwi, kotnicy, klikusze, chłyści i strannicy, chrześcijańscy biczownicy, kamisardzi, metodyści, anabaptyści, konwulsjoniści, kwakrzy, ranterzy, tarantyści, szakerzy, północnoeuropejscy kaznodzieje transowi, hinduscy sadhu, aghori, awadhuci, kapalikowie, paśupatowie, śaiwa-siddhantowie, wisznuici, krisznaici, alwarowie, baulowie, kartabhadżowie, ekscentryczni mistrzowie cz'an, dzen, son i tantry, oraz muzułmańscy derwisze, fakirzy, madżzubowie, rind, diwane, malamati i mastowie . Tym, co wiąże szaleństwo z sacrum, jest też charyzmatyczna postać święte­ go. O względności pojęć świętości i szaleństwa świadczy choćby to, że składanie ofiar bogom (świętość dla Greków i Rzymian), chrześcijański Kodeks Teodozjusza (XVI 10.2) uznał za „szaleństwo" (insania) . Z drugiej strony, dla niektórych przedstawicieli religii greckiej i rzymskiej chrześcijaństwo było nie czym innym, jak właśnie szaleństwem . Kłopoty z odróżnieniem świętego od szaleńca ma nie tylko tradycja ludowa , ale także psychiatrzy, etnografowie i filozofowie. Zdaniem Lwa Szestowa: „święci to wielcy szaleńcy, świętość to wielkie szaleń­ stwo" . Współcześnie, z jednej strony, wskazuje się na trudności w odróżnieniu świętości od obłędu, czego przejawem może być np. powinowactwo zachodzące między sacrum a autyzmem . Z drugiej strony, podkreśla się związki zacho¬ dzące między zdrowiem i świętością. Wskazuje na to już wspólne pochodzenie angielskich słów heal („leczyć"), whole („pełnia", „cały") i holy („święty"). Wy135 136 137 138 139 140 135 Wszystkich dokładnie omawiam w swojej książce Szaleństwo w religiach świata. C. Pharr (tł.), The Theodosian Code and Novels and the Sirmondian Constitutions, Princeton University Press, Princeton 1952, s. 472. Zob. J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, s. 301-309. W Turcji różnica między świętym (veli) a obłąkanym (deli) jest trudna do ustalenia. Powiedzenie głosi: „Niektórzy mówią, że jest deli, inni, że jest veli". O.M. Ozturk, Folk Treatment of Mental Illness in Turkey, w: A. Kiev (red.), Magic, Faith and Healing: Studies in Primitive Psychiatry Today, Free Press, New York 1964, s. 349. L. Szestow, Sola fide — Tylko przez wiarę, PWN, Warszawa 1995, s. 11. Autyzm do schizofrenii zaliczył J. Silverman. Shamans and Acute Schizophrenia, „American An¬ thropologist", 69 (1967), s. 22. Pod pojęciem autyzmu zazwyczaj rozumie się niemożność nawiązania kon¬ taktu z ludźmi, powstałą wskutek ekstremizmu i obcości treści myślowych, co prowadzi do samotności intelektualnej (J. Sowa, Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii, PWN, Warszawa 1984, s. 273-275). Niezwykłą urodę, nadzwyczajne zdolności, umiejętność przeżycia w ekstremalnych wa¬ runkach, przeplatanie się okresów oderwania i milczenia z niezwykłą żywotnością i gadatliwością, które niegdyś uważano za cechy wybrania przez bogów i obecności sacrum w człowieku, obecnie uznaje się za przejaw autyzmu (A. Pankalla, Psychologia mitu: Kultury tradycyjne a współczesność, Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, Warszawa 2000, s. 118-122). Z kolei S. Larsen zaznaczył różnice między egoistyczną, indywidualną i, w pewnym sensie, autystyczną wyobraźnią zwykłego człowieka, a odzwier¬ ciedlającą wspólną, archetypową geografię i mitologię plemienia — wyobraźnią szamana (The Shaman 's Doorway: Opening Imagination to Power and Myth, Station Hill Press, Barrytown 1988, s. 79-80). 136 137 138 139 140 �Jacek Sieradzan 30 141 leczenie w tym kontekście oznacza „stanie się całością" (to make whole) , czyli, w kategoriach chrześcijańskich, stanie się świętym, a w rozumieniu buddyjskim stanie się buddą. Paradoks sacrum polega na tym, że ono nikogo nie pozostawia obojętnym. Już u Homera bogowie wpędzają w szaleństwo mądrych, a obłąkanych czynią mądrymi . Według Platona, ludzie są tylko zabawkami w rękach bogów . Bo¬ gowie niszczą kogo chcą, zsyłając szaleństwo na tego, kogo chcą zgubić. Jednak człowiek religijny traktuje je jak błogosławieństwo, dostrzegając w tym znak widomej obecności bóstwa. Dotyczy to zarówno ludzi żyjących życiem świe¬ ckim, czyli poza sacrum, jak ich przeciwieństwa, ludzi religijnych, którzy patrzą na innych jak na istoty niepełnowartościowe, animalne, a więc nie-ludzi, czyli potencjalne ofiary, które można bezkarnie zabić. Poszukując źródeł szaleństwa u starożytnych Greków, Ruth Padel nazwała ich świat wyobrażeń „teatrem szalo­ nych bogów" . Z jednej strony, szaleństwo wypacza percepcję rzeczywistości: dobro jawi się jako zło , a osoby najbliższe jako śmiertelni wrogowie . Znie¬ kształceniu ulega też widzenie świata . Według Padel: „Szaleństwo przesuwa: społecznie, geograficznie, wewnętrznie" . Z drugiej strony, otwiera ono czło¬ wieka na wymiar, którego dotychczas nie postrzegał: „Szaleniec może na pewien czas postrzegać, wyraźniej niż zazwyczaj, świat nawiedzany przez boga (...). Ore¬ stes i Kasandra w swoim szaleństwie widzą Erynie, ponieważ one rzeczywiście istnieją" . Przyczyna, dla których bóg wpędza człowieka w szaleństwo, może nie być znana, ani oczywista . Szaleństwo było karą nakładaną przez bogów na tych, których, dla jakichś powodów, chcieli ukarać. Ponieważ przeznaczenia nie sposób było uniknąć, dlatego jedyne, co pozostawało człowiekowi, to znieść go bez trwogi. „Próbuj po męsku znieść szaleństwa Losu", radził Menander . „Niszczycielskie emocje są zsyłane przez bogów, ucieleśniane przez nich. Czło¬ wiek musi je zwalczyć. Jednak, ostatecznie, walka z bogami jest niemożliwa. Teomachia jest zarazem zgubna i błędna. Istnieją sprzeczne imperatywy. Musi 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 141 M . Winkelman, Altered States of Consciousness and Religious Behaviour, w: S.D. Glazier (red.), Anthropology of Religion: A Handbook, Greenwood Press, Westport 1997, s. 421. Homer, Odyseja XXIII 12-14, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. 415. Platon, Prawa 803C, PWN, Warszawa 1960, s. 300. R. Padel, Whom Gods Destroy: Elements of Greek and Tragic Madness, Princeton University Press, Princeton 1995, s. 8. U Sofoklesa: „Mienią dobrymi ci nieprawe czyny, którym Bóg zmieszał rozumy!" (Antygona 621-623, Tragedie, PIW, Warszawa 1969, s. 126). R. Padel, Whom Gods Destroy, s. 75. Por. np. Eurypides, Orestes 264-265 (Tragedie, t. 2, s. 394) i Oszalały Herakles 970-971 (tamże, s. 253). Por. np. dwa słońca, które widzi Penteusz u Eurypidesa (Bachantki 918, w: Tragedie, t. 3, PIW, Warszawa, s. 458). R. Padel, Whom Gods Destroy, s. 117. Tamże, s. 96, podkr. autorki. Tamże, s. 159. Menander, Wybór komedii i fragmentów, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1982, s. 279, fragm. 632. 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 31 się walczyć z własnymi najgłębszymi uczuciami, a jednak nie możesz, nie wolno ci tego uczynić. Jeśli mimo wszystko się na to zdecydujesz, skończy się to nieszczꜬ ciem. A jeśli tego nie uczynisz, oni i tak cię zniszczą", konkluduje Padel . 152 Sacrofanum współczesności: nothing sacred, czyli „wszystko jest święte" 153 Akceptacja sacrum była dla E. Durkheima i N . Söderbloma wystarczającą cechą dystynktywną religii. Według Durkheima granica między sacrum aprofanum była granicą między duchem i materią, brakiem egoizmu i egoizmem , oraz ciałem i duszą . Za Durkheimem Söderblom zauważył, że „świętość (...) jest nawet bardziej istotnym pojęciem od pojęcia Boga. Prawdziwa religia może istnieć bez określonej koncepcji boskości, natomiast nie ma prawdziwej religii bez odróżnienia sacrum od profanum . W tym znaczeniu sacrum i profanum są dwoma odrębnymi od siebie światami . Profanum staje się swego rodzaju antisacrum. O ile sacrum jest „święte, czyste, przyjazne, bezpieczne, pozytywne i dobre", to antisacrum jest „demoniczne, nieczyste, wrogie, niebezpieczne, ne¬ gatywne, złe" . 154 155 156 155 158 159 Na tej, dziś już nieco anachronicznej płaszczyźnie, podkreślającej całkowitą odrębność obu pojęć, sytuują się też rozważania L. Kołakowskiego. Według nie¬ go w świecie współczesnym istnieje tendencja do zaniku fundamentalnych różnic i rozmywania się przeciwieństw , która nie ominęła też chrześcijaństwa: „Zdjęte strachem przed perspektywą zepchnięcia do pozycji sekty, chrześcijaństwo zdaje 160 152 R. Padel, Whom GodsDestroy, s. 218. É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 32. W związku z tym uznał on buddyzm za religię. Tamże, s. 305. Tamże, s. 253. Tamże, s. 175, N . Sôderblom, Holiness, s. 731. W ostatnich latach podważono zasadność ustaleń szkoły Durkheima. N. Luhmann podał listę dziewięciu tekstów, opublikowanych w latach 1960-1974, które kwestionują tezę Durkheima o integrującej funkcji religii (Funkcja religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 13, przyp. 3). Zdaniem J. Skorupskiego: „Durkheimowskie poglądy są kombinacją pozytywizmu i antropocentrycznej koncepcji religii implicite uformowanej na podstawie charakterystyki zachodniego chrześcijaństwa". Symbol andTheory: A PhilosophicalStudy Théories of Religion in SocialAnthropology, Cambridge University Press, London 1976, cyt. w: J.-P. Olivier de Sardun, Okultyzm i etnograficzne „ja" (Magia, czyli uegzotyczniona nadzwyczajność od Durkheima po antropologię postmodernistyczną), za M. Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 264. Z kolei J.-P. Olivier de Sardun podkreślił, że „Durkheim stale przypisywał 'tubylcom' wyobrażenia (o świecie, o rzeczach świętych, religii, naturze itd.), które stanowiły po prostu projekcję jego własnych przesądzeń i nie posiadały podstaw empirycznych" (tamże). A. Piette zauważył, że choć jednym z „podstawowych elementów religii" jest lansowana przez Durkheima opozycja sacrumlprofa­ num, to jednak ma ona zastosowanie głównie do chrześcijaństwa (Les religions séculières, 1993, cyt. w: D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 78). É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 33-35. M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 83. L. Kołakowski, Odwet sacrum w kulturze świeckiej (1973), w: tenże, Cywilizacja na ławie oskar­ żonych, Res Publica, Warszawa 1990, s. 148-149. 153 154 155 156 157 158 159 160 �Jacek Sieradzan 32 się podejmować ryzykowny wysiłek mimikry — reakcji z pozoru defensywnej, a w rzeczywistości samoniszczycielskiej — by się nie dać pożreć wrogom; zdaje się przybierać barwy otoczenia w nadziei, że się w ten sposób ocali; naprawdę zaś traci w ten sposób tożsamość własną, która wspiera się na odróżnieniu sa¬ crum i profanum i na wyznaniu możliwego, a często nieuchronnego między nimi konfliktu" . Jest przekonany, że zachowanie ciągłości i przetrwanie kultury za­ leżą od żywotności sacrum, które w sposób wyraźny pozostaje oddzielone od profanum: „Powiedzieć, że wszystko jest sakralne, to tyle, co powiedzieć, że nic nie jest sakralne" . Jego zdaniem siła sacrum w kulturze zachodniej polegała w przeszłości na naznaczeniu nim wszystkich dziedzin życia: narodzin i śmierci, małżeństwa, wojny, pracy, sztuki, zbrodni i kary . Usunięcie elementu sacrum z kultury oznacza dla niego negację sensu zarówno jej samej, jak i człowieka, prowadzi do szaleństwa, rozpaczy i wybuchu przemocy . Kołakowski oparł się tutaj na słowach klasyka kapitalistycznej kultury mieszczańskiej D. Bella, który ostrzegał, że „jeśli te dwa obszary [sacrum i profanum — J.S.] nie są od siebie oddzielone, a sacrum ulega zniszczeniu, wówczas pozostają nam nasze żądze i interesy niszczące sferę moralności, w której żyje ludzkość" . 161 162 163 164 165 Tutaj za Eliadem warto przypomnieć, że słowo sacrum nie musi wiązać się z potocznie rozumianą religijnością, ani z boskością: „Sacrum nie implikuje wia¬ ry w Boga, w bogów, czy w duchy. Sacrum to (...), doświadczenie tego, co re¬ alne, doświadczenie źródła świadomości istnienia w świecie" . Według niego „prawdziwym problemem (...) jest odszyfrowanie obecności sacrum w zdesakralizowanym świecie" . Może ono więc oznaczać 'świeckie sacrum' Grotowskie­ go, o którym wspomniał Victor Turner . Ponieważ człowiek współczesny żyje w sacrofanum, sakralizacja i sekularyzacja wzajemnie się przenikają, stanowiąc dwa aspekty jednej rzeczywistości. Zdaniem Bouillarda: „sacrum jest elementem profanum" . Życie i świat mają charakter dynamiczny, a nie statyczny, dlatego również cechą sacrum jest nieustanna wędrówka jego elementów składowych: 166 166 168 169 161 Tamże, s. 145-146. Tamże, s. 144. Tamże, s. 146-147. Średniowieczne chrześcijaństwo miało więc charakter totalny. Kołakowski, przeciwnik wszelkich współczesnych totalizmów, ukazuje się jako jego zwolennik: „Porządek sakralny (...) utwierdzał i stabilizował (...) strukturę społeczeństwa (...) a więc z konieczności także jego niespra­ wiedliwości, jego przywileje, jego utrwalone narzędzia opresji" (tamże, s. 147). Tamże, s. 151-153. Z krytyką Kołakowskiego nie zgadza się R. Rorty. Jego zdaniem Kołakowski wprawdzie pisze, że utrata religijnych korzeni kultury europejskiej prowadzi do destrukcji wartości, „ale nie pokazuje tego" (Filozofia pasożytuje na wyobraźni poetyckiej: Rozmowa z Richardem Rortym, w: B. Wildstein, Profile wieku, Politeja, Warszawa 2000, s. 155). D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 207. M . Eliade, Próba labiryntu: Rozmowy z Claude-Henri Roquetem, Sen, Warszawa 1992, s. 166. Tamże, s. 149. V. Turner, Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, „Dialog", 1988, nr 9, s. 111. H. Bouillard, Le catégorie de sacré dans la science des religions, Paris 1974, cyt. w: Buchowski, Magia i rytuał, s. 81. 162 163 164 165 166 167 168 169 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 33 „Niektóre przedmioty, wcześniej święte, dostają się do sfery profanum, nato­ miast rzeczy wcześniej świeckie zostają uświęcone" . Grzegorz Kubiński mówi 0 „odwróconej sakralizacji", stwierdza, że „sacrum nie istnieje już obiektywnie", ponieważ człowiek zaczął sakralizować i nadawać moc swoim własnym wytwo­ rom . Już Durkheim zauważył, że „sakralność jest w pewnym stopniu przej­ ściowa" , ponieważ jej korzenie tkwią w emocjonalizmie . W starożytności 1 średniowieczu ludzie wyrywali sobie z rąk relikwie ; współcześnie za repozy­ torium mana i nosicieli sacrum uważa się towary konsumpcyjne . Zwykli ludzie wyniesieni na szczyty przez wydarzenia historyczne stają się elementem sacrum, zaś gwałtowne wydarzenia (takie jak rewolucje) sprowadzają symbole religijne do poziomu profanum. Źródło tego tkwi w sakralności władzy i państwa, ale tak­ że narodu . Skoro — jak głosi W. Pawluczuk — sacrum, transcendencji i religii doświadcza się w codzienności , oznacza to, że „sacrum może manifestować się wszędzie i w każdym" . Karkowskie sacrum może się ujawnić „za okienkami Kas, w labiryntach Biur, w Zakazach i miejscach, gdzie wstęp jest wzbroniony (...). Wierzymy, że te elementy naszego środowiska są przejrzyste: one jednak są matowe, ich Materią jest Sacrum" . 170 171 172 173 174 175 176 177 178 119 Zdaniem Petera Bergera, przeciwstawieniem sacrum nie jest profanum, lecz chaos. Człowiek utrzymuje związki z religią i jej świętym kosmosem dlatego, iż przeraża go widmo pochłonięcia przez chaos , tożsame z popadnięciem 180 170 J. Audinet, Religia, miejsce pojawienia się odmienności, w: F. Lenoir, Y. Tardan-Masquelier (red.), Encyklopedia religii świata, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2002, t. 2, s. 2055. G. Kubiński, Nadprzyrodzone, w: E. Przybył (red.), Nadprzyrodzone, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, s. 41. É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 306. „Sakralność (...) to w rzeczywistości szczególny rodzaj emocji" (tamże, s. 311). Wierzyli bowiem — jak pisał św. Grzegorz z Nazjanzu — że w ciele męczennika, nawet po jego śmierci, znajduje się cudowna moc, „siła świętości", która może przejść na innych (J. Keller, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne w chrześcijaństwie, w: Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Iskry, Warsza­ wa 1978, s. 412). Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 285. Podczas wyprzedaży ogłoszonej przez sieć sklepów „Media-Markt" 9 I 2004 roku w kilku pol­ skich miastach ludzie wyrywali sobie z rąk towary i demolowali wyposażenie sklepów. Dochodziło też do grabieży. Aby zaprowadzić porządek, wezwano policję. To samo zjawisko, nazwane (w „Panoramie" w TVP 2 o 16.00) „istnym szaleństwem", powtórzyło się 30 III 2004 roku w jednym z nowo otwartych w Warszawie hipermarketów. Tym razem obyło się bez rannych. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 205-206. W. Pawluczuk, Sposób bycia jako rodzaj wiary, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1990, s. 121. Por. J. Sieradzan, Mistyka w twórczości WłodzimierzaPawluczuka, w: I. Borowik, H. Hoffmann (red.), Światopogląd: między transcendencją a codziennością, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, s. 71-78. H. Romanowska—Łakomy, Fenomenologia ludzkiej świętości: O sakralnych możliwościach człowie­ ka, Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, Warszawa 2003, s. 152. A. Moles, E. Rohmer, Labyrinthes du vécu. L'espace: matière d'actions, Méridiens, Paris 1982, s. 32, cyt. w: J.J. Pawlik, Sacrum ponowoczesności, w: Z. Kunicki (red.), Czy sacrum jest jeszcze święte? (Przedmiot — interpretacje — deformacje), Wydawnictwo Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum", Olsztyn 2000, s. 81. P.L. Berger, Święty baldachim, s. 58-59. 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 �Jacek Sieradzan 34 181 w szaleństwo . Jednak zdaniem Jamesa Joyce'a nie żyjemy już w kosmosie, ale w „chaosmosie" . Niklas Luhmann pisze o sacrum jako „rezultacie procesu szyfrowania, dzięki któremu to, co nieokreślone, zostaje przekształcone w to, co określone, bądź w to, co określane" . Współprzeżywanie tego systemu szyfrów, nie będących symbolami, znakami, alegoriami ani pojęciami — to religia . D. Hervieu-Leger nazywa sacrum „nowoczesnym", „rozproszonym", „nie­ formalnym" , albo — za V. Turnerem — 'świeckim' . Jej zdaniem sacrum, niegdyś monopolizowane przez religie, które nazywa historycznymi , wykro­ czyło nawet poza nowe ruchy religijne i obecnie „odsyła do specyficznej rze¬ czywistości, nie wyczerpującej się w żadnej ze społecznych form, jakie mogła przybrać" . Jak się wydaje, religia jest dla niej nieodłącznie związana z insty¬ tucją przy jej braku zaś mówi wyłącznie o sacrum . Jej sprzeciw budzi to, że sacrum stało się łatwe do nabycia. Jest teraz jednym z wielu towarów dostępnych w magazynie symboli kultury, ponieważ „nie wymaga (...) pośrednictwa żadnej instytucji, religijnej czy publicznej" . Dlatego oddziela ona sacrum od religii, a sakralność od religijności . Czyni to poprzez odwołanie się do poglądów R. Fenna, który podkreślił, że sprawa definicji pojęć religii i sacrum jest kon­ sekwencją walki o legitymizację struktur władzy . Autorka, która niechętnie uznała zasadność rozważań L. Voye, podsumowanych stwierdzeniem, „iż sac­ rum nie łączy się z definicjami, jakie podają religie historyczne, a szczególnie katolicyzm" , tym niemniej stwierdziła, że „doświadczenie sacrum może pod pewnymi warunkami świadczyć nie tyle o 'powrocie' , ile o końcu religii", po¬ nieważ „sacrum i religia odsyłają do dwóch różnych typów doświadczenia" . 182 183 184 185 186 187 188 1189 190 191 192 193 194 195 181 Tamże, s. 73. J. Joyce, Finnegans Wake, Faber & Faber, London 1939, s. 118. N . Luhmann, Funkcja religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 35. Tamże, s. 35-36. D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 73. Tamże, s. 79. Religie historyczne wiążą się z przynależnością do określonej „linii wyznaniowej" (tamże, s. 119), co, w jej przekonaniu, oznacza wierność wierze ojców (s. 118). Tylko te religie uznaje za reli­ gie sensu stricto, ponieważ jedynie one są związane z pamięcią (s. 66). Na temat judaizmu jako religii historycznej zob. np. P.L. Berger, Święty baldachim, s. 163-164. D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 74. Tamże, s. 96. Powołała się m.in. na poglądy P. Bourdieu, dla którego granica między sacrum a profanum przebiega między klerem a laikami (Genèse et structure du champ religieux, 1971, cyt. za D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 155). Tamże, s. 61. Tamże, s. 75. R. Fenn, Toward a Theory of Secularization, cyt. w: D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 75. L. Voyé, L'Incontournable Facteur religieux, ou du sacré originaire, 1991, cyt. tamże, s. 76. Według Daniela Bella (1977) powrót sacrum przejawia się na trzech płaszczyznach: religii mo¬ ralizatorskiej typu fundamentalistycznego, religii jako uświadomienia sobie transcendencji, oraz religij¬ ności mityczno-mistycznej (Powrót sacrum, „Aneks", 1983, nr 29130, s. 63-65; przedruk w: „Znak", nr 346, wrzesień 1983, s. 1387-1389). Zdaniem Krzysztofa Dorosza o powrocie sacrum świadczy „Trwa¬ łość świeckich mitologii" (Ziemia jałowa i poszukiwanie Graala, „Aneks", 1983, nr 29130, s. 130). D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 93. 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 35 Sacrum zaś można przeżywać na sposób świecki, co ma miejsce zawsze wtedy, kiedy „wiąże się z doświadczeniem przewyższającej istoty/mocy" . Jak pisze: „w nowoczesnych społeczeństwach indywidualne i zbiorowe doświadczenie, określane jako 'doświadczenie sacrum', może powstawać poza wszelką 'religią'. Można by — w zamian — rozwinąć myśl, zgodnie z którą ta 'autonomizacja' doświadczenia sacrum w stosunku do sfery religii stała się możliwa jedynie dla¬ tego, że religie historyczne — włączone na Zachodzie w proces rozwoju racjona­ lizacji — same stopniowo odłączyły się od 'świętych kosmizacji', z którymi reli¬ gia utożsamiała się we wszechświecie tradycyjnym" . Z kolei Luc Ferry uważa, że postęp naukowy nie tyle unicestwił, ile wzmocnił poczucie sacrum: „Świętość została przemieszczona do wnętrza człowieka, niejako wcielona w jednostkę ludzką" . J. Krasnowolski uznał nawet, że „tylko ona (= nauka) może zapełnić przestrzeń opuszczoną przez sacrum i mit", chociaż, jak sam zauważył, na prze¬ szkodzie temu staje jej ekskluzywizm i ezoteryzm . Mając powyższe na względzie, nic nie stoi na przeszkodzie, by współcześnie Bóg (bądź inny przedstawiciel sacrum), który kiedyś pojawiał się w naturze — błysku piorunów, na szczycie góry, na pustyni, w jaskini, w lesie, w palącym się krzewie itp. — teraz objawił się np. w telewizji i powołał widza na założyciela nowej religii . O wiążących się z tym niebezpieczeństwach pisał — powołując się na analizę N . Postmana — M . Mrozowski: „Telewizyjny obraz desakralizuje bowiem przestrzeń i aktorów religijnej ceremonii, przekształcając j ą w wido¬ wisko rozrywkowe". W telewizji „aktorem pierwszoplanowym jest Kapłan (per¬ sona), aktorem drugoplanowym jest klaszczący, skandujący i śpiewający tłum (chór), a Bóg jest dopiero aktorem trzecioplanowym, o ile w ogóle jest jeszcze dla Niego miejsce w tym spektaklu. Dominacja obrazu nad słowem sprawia, że widowiskowość zabija tu wszelką transcendentność, a ekscytacja wyklucza medytację" . ' 196 197 198 199 200 201 202 203 196 Tamże, s. 149. Tamże, s. 151. L. Ferry, Człowiek-Bóg czyli o sensie życia, PIW, Warszawa 1998, s. 123. J. Krasnowolski, Sport współczesny a proces desakralizacji, w: Z. Krawczyk (red.), Sport w społeczeństwie współczesnym, PWN, Warszawa 1973, s. 93. Zdaniem W. Burkerta: „boga nie można skonstruować w celu wypełnienia luki; musi się go poznać, on musi się objawić" (GreekReligion, s. 218). To samo dotyczy rytuału: „Rytuału nie można wytworzyć w sposób sztuczny; tym bardziej dotyczy to jego transcendentalnej orientacji, której dłużej nie spowijają przesądy i tajemnice" (HomoNecans, s. 297). Sztucznie nie da się wykreować także prze­ konania o istnieniu pokolenia, co pokazały nieudane próby stworzenia dla celów merkantylnych „gene¬ ration X " czy 'pokolenia frugowców' (B. Fatyga, Dzicy z naszej ulicy: Antropologia kultury młodzieżo­ wej, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1999, s. 130). Jak np. w amerykańskiej komedii „Pogoń za milionami", kilkakrotnie emitowanej w listopadzie 2003 w TV „Puls" i w październiku 2004 w TV4. W filmie Bóg wygląda jak model reklamujący nową rakietę tenisową. Pojawia się w stroju do gry w tenisa i mówi do telewidza, swego proroka: „Objawie­ nia w płonącym krzewie wyszły z mody. Muszę walczyć o oglądalność". Por. N . Postman, Zabawić się na śmierć: Dyskurs publiczny w epoce show-businessu, Warszaw­ skie Wydawnictwo Literackie „Muza SA", Warszawa 2002, s. 170-176. M . Mrozowski, Wstęp do wydania polskiego, w: N. Postman, Zabawić się na śmierć, s. 13-14. 197 198 199 200 201 202 203 �Jacek Sieradzan 36 W związku ze zmianami, jakie zaszły w ostatnich latach w ludzkiej świa­ domości, rozmaici badacze odnajdują sacrum: w laickich rytuałach maso­ wych, takich jak religie polityczne (od kultu Rozumu rewolucji francuskiej do wzbudzających entuzjazm mas „religiach" nazizmu i stalinizmu), w sporcie , w reklamie, w fotografii, w zjawisku UFO, w telewizyjnych serialach i operach mydlanych, w filmie, w helisie DNA, w ćwiczeniach cielesnych (bodybuildingu aerobiku), w rock'and'rollu, w tańcu dyskotekowym, w rave-parties, w in¬ ternetowej cyberprzestrzeni, w fabularnych grach komputerowych, w striptizie, ogólnie: w technologii i we współczesnym świecie zachodnim, a zwłaszcza w sieciach handlowych. Sacrum nieustannie zmienia swoje oblicze, gdyż — jak wszystko w świecie — jest nietrwałe. 204 205 Jacek Sieradzan SACRUM AND PROFANUM OR SACROFANUM? CHANGES IN THE UNDERSTANDING OF SACRUM IN THE MODERN WORLD (Summary) The article analyses the problems of sacrum as discussed by a few modern scholars — Walter Burkert, René Girard and Hyam Maccoby, who link the reflection on religions (mainly Old Greek, Judaism and Christianity) to the data from anthropological and ethological studies. The text also relates on the discussion of the interrelation between sacrum and profanum as analysed by classical scholars, and promotes the concept of sacrofanum, which is the modern reference to the questions discussed in the article. When looking for the sources of the concept of sacrum the author makes references to the study on primacy. The text also touches upon the relations between the experience of sacrum and madness. In the modern world the border between sacrum and profanum is liminal, while man lives in sacrofanum where everything is (or can be) a sacral element. 204 W tym miejscu pomijam źródła, które uwzględnię w osobnym artykule na ten temat. Por. J. Sieradzan, Sport między sacrum a szaleństwem, w: Z. Dziubiński (red.), Edukacja poprzez sport, Salezjańska Organizacja Sportowa, Warszawa 2004, s. 112-142. 205 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/250c2bfe3872adbc30d8f4453500b0fc.pdf aab809e16a3ef9eafa4f5e8614052ed3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource doświadczenie religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4786 Title A name given to the resource "Świadectwa": opowieści o własnym nawróceniu / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań „ŚWIADECTWA". OPOWIEŚCI O W Ł A S N Y M NAWRÓCENIU Terminu „świadectwo" używa się w Polsce obecnie dość często, mając na myśli pewne teksty. Określenie jakiegoś tekstu tym mianem zdaje się nakła­ niać do powagi i szacunku wobec zawartych w nim treści. Nie definiują go jed­ nak literaturoznawcy . Zresztą sformułowanie jego definicji nie byłoby łatwe, gdyż trzeba by uwzględnić bardzo różne zastosowania tego terminu. Potoczna obserwacja pozwala stwierdzić, że świadectwami nazywa się jakieś krótsze lub dłuższe opowieści autobiograficzne, w których czasami przewija się wątek mę­ czeństwa. W tym momencie przypomina się oczywiście stosowany w starożyt­ nym chrześcijaństwie, wręcz zaszczytny tytuł martyr — świadek, czyli właśnie męczennik. Ktoś, kto dał najwyższe świadectwo wierności Chrystusowi wobec innych chrześcijan, a zwłaszcza nie-chrześcijan, nie wahając się cierpieć i na¬ wet umrzeć, aby owej wierności w pełni dochować. Współczesne teksty zwane świadectwami niekoniecznie mówią o cierpiących za wiarę. Mogą być na przy¬ kład wspomnieniami byłych łagierników czy więźniów, którzy odbywali karę za działalność patriotyczną. Ale chyba większość świadectw ma charakter religijny. Raczej rzadko mówią o męczeństwie. Jednakże ci, którzy je składają, czasami z powodu swojej wiary musieli znosić rozmaite przykrości. Wśród tekstów zwa¬ nych świadectwami jest też niemało wspomnień dotyczących życia religijnego: relacji z ciekawych rekolekcji czy ewangelizacji, sprawozdań z pielgrzymek tu¬ dzież opisu własnych przeżyć. 1 Świadectwa, którym poświęcony jest ten artykuł, to specyficzny gatunek literacki oraz niezwykły fenomen religijny. Dają się one bez większego trudu wyodrębnić spośród innych tekstów tak samo nazywanych. Ich jednorodność z pewnością wynika z faktu powiązania z chrześcijaństwem ewangelicznym. Na temat chrześcijaństwa ewangelicznego trzeba tu powiedzieć nieco więcej. Otóż w toku XVI-wiecznej reformacji Kościoła zachodniego wyłonił się luteranizm, kalwinizm i anglikanizm, które to z czasem zaczęto określać mianem pro- 1 Definicję świadectwa w ujęciu religijnym zawiera Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 42, red. H. Zgółkowa, Poznań 2003, s. 146. �Grzegorz Pełczyński 38 testantyzmu. Lecz na protestantyzm składają się także inne kierunki, powstałe w tym samym czasie, co powyższe, bądź później. Jednym z nich jest chrześcijań­ stwo ewangeliczne, ewangelikalizm, zresztą dość zróżnicowane wewnętrznie . Chrześcijanie identyfikujący się z ewangelikalizmem, tak jak inni protestanci, twierdzą, że podstawą wiary jest tylko Biblia. Poza tym są przekonani, iż czło¬ wiek może uzyskać zbawienie jedynie wierząc w Jezusa Chrystusa, nie zaś stara¬ jąc się na nie zasłużyć pobożnymi uczynkami. Ewangeliczni wskazują na pewne etapy na drodze wiary. Człowiek zrozumiawszy, że jest grzeszny i dlatego godny potępienia, powinien Jezusa Chrystusa uznać za swego osobistego Zbawiciela, a z kolei przyjąć chrzest, przyłączając się do któregoś ze zborów, by całe życie uświęcać się pod wpływem Ducha Świętego . Chrześcijanie tak wierzący nie są jednolici. Można wśród nich wyróżnić roz­ maite wspólnoty. W Polsce z ewangelikalizmem utożsamiają się baptyści, me¬ todyści, ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, uczniowie Chrystusa, zielonoświątkowcy i inni. Ponadto idee ewangelikalizmu zyskują uznanie w star­ szych Kościołach protestanckich, a nawet w Kościele katolickim. Oczywiście, między wspólnotami tworzącymi ewangeliczne chrześcijaństwo są pewne róż¬ nice, ale raczej nie dotyczą one spraw najważniejszych. Każda z nich powstała w innym kraju, w innej epoce, co musiało już wpłynąć na odmienność każdej z nich. Do znaczących różnic należy kwestia chrztu: na ogół udziela się go doro¬ słym, ale w niektórych wspólnotach, na przykład u metodystów, także niemowlę¬ tom. Z kolei zielonoświątkowcy wyróżniają się chrztem Duchem Świętym, czyli specyficznym doświadczeniem bliskości Trzeciej Osoby Trójcy Świętej, będą¬ cym najistotniejszym doświadczeniem w życiu chrześcijanina. Poza tym wspól¬ noty ewangeliczne różnią się ustrojem kościelnym . 2 3 4 Na ziemiach polskich zrazu pojawili się baptyści, początki ich działalności datują się na lata pięćdziesiąte X I X wieku . Pozostałe społeczności ukonstytuo­ wały się w pierwszych dziesięcioleciach następnego wieku . W okresie między­ wojennym żadna z nich, oprócz ewangelicznych chrześcijan , nie doczekała się legalizacji. Niejednokrotnie były też prześladowane przez przedstawicieli admi5 6 7 2 Ch.R. Gresham, Teologia XX wieku, tłum. K. Pawłusiów, Warszawa 1999, s. 75-78 i n.; T. Zieliński, Ewangelikalizm, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 3, red. T. Gadacz i B. Milerski, War­ szawa 2001, s. 498-501. Na temat doktryny ewangelicznej zob. J.D. Pawson, Normalne narodziny chrześcijanina, War¬ szawa 1993. O różnicach pomiędzy chrześcijanami ewangelicznie wierzącymi zob. K. Karski, Symbolika. Za­ rys wiedzy o Kościołach i wspólnotach chrześcijańskich, Warszawa 1994. H.R. Tomaszewski, Baptyści w Polsce w latach 1858-1918, Warszawa 1993, s. 15-37; K. Bednar­ czyk, Historia zborów baptystów w Polsce do 1939 roku, Warszawa 1997, s. 25-36. H.R. Tomaszewski, Wyznania typu ewangeliczno-baptystycznego wchodzące w skład Zjednoczo­ nego Kościoła Ewangelicznego w latach 1945-1956, Warszawa b.r.w., s. 11-37. L. Szenderowski, Ewangeliczni chrześcijanie. Ruch odrodzeniowo-reformatorski w historycz­ nym Kościele Chrześcijańskim. Rys historyczny (XIX-XX w.), Wheaton 1982, s. 158-159 i 172-173; N . Modnicka, Kościół Ewangelicznych Chrześcijan w Polsce jako Kościół wyboru, Kraków 2000, s. 136. 3 4 5 6 7 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 39 nistracji oraz przez katolickich fanatyków. Pomimo tego ich liczebność wzrasta­ ła, pod koniec okresu mogło ich być kilkadziesiąt tysięcy . Ewangelikalizm z wielu względów był czymś obcym w Polsce. Społeczności tworzące ten odłam protestantyzmu powstawały w wyniku działalności misjona¬ rzy zagranicznych, pośród których byli niekiedy nawróceni na obczyźnie Polacy. Poza tym należeli do nich w przeważającej mierze przedstawiciele mniejszości narodowych. Po drugiej wojnie światowej liczne zbory ewangeliczne na Kresach Wschod­ nich znalazły się na obszarze Związku Radzieckiego, gdzie włączono je do Koś­ cioła Ewangelicznych Chrześcijan-Baptystów. Z powojennej Polski wyjechali ewangelicznie wierzący narodowości niemieckiej. W wyniku tych procesów zbory ewangeliczne stały się pod względem narodowościowym na ogół całko¬ wicie polskie. Po wojnie wszystkie mniejszości ewangeliczne zostały zalegalizowane. Wów¬ czas też podjęto wysiłki celem ich zjednoczenia. W rezultacie w 1947 roku utwo¬ rzono Zjednoczony Kościół Ewangeliczny, w skład którego weszli ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, uczniowie Chrystusa i zielonoświątkowcy. Nie weszli więc doń baptyści i metodyści. W ciągu komunistycznego czterdzie­ stopięciolecia, poza okresem stalinizmu będącego czasem prześladowań, ewangelikalizm mógł się cieszyć pewną umiarkowaną stabilizacją. Nie osiągnął jed¬ nak takiej liczebności jak przed wojną. W końcu lat osiemdziesiątych Kościoły ewangeliczne mogły mieć około 20 tysięcy wiernych . W 1988 roku Zjednoczony Kościół Ewangeliczny zreorganizował się, w wy¬ niku czego jego części składowe stały się ponownie oddzielnymi Kościołami. Wśród nich największym okazał się Kościół Zielonoświątkowy . W Trzeciej Rzeczypospolitej powstało wiele innych społeczności o charakterze ewangelicznym . Takowe pojawiły się też w strukturach Kościoła katolickiego. Nie wy¬ gasła również idea zjednoczenia polskiego ewangelikalizmu, o czym świadczy choćby powołanie Aliansu Ewangelicznego. We wszystkich tych społecznościach znane i praktykowane jest składanie świadectw. Otóż w pewnych okolicznościach ten czy ów członek zboru publicznie opowiada o swoim życiu. Częstokroć życie to biegło niegdyś daleko od chrześ¬ cijaństwa, aż wreszcie na skutek jakiegoś wydarzenia bądź własnej refleksji, taka egzystencja wydała się mu całkiem bezsensowna. Wtedy dzięki lekturze Pisma Świętego lub literatury chrześcijańskiej, albo też kazaniu usłyszanemu podczas ewangelizacji, a może jakiemuś świadectwu, doszedł do zrozumienia swego sta¬ nu — stanu grzeszności będącego zagrożeniem dla wiecznego bytu. Ale za jego 8 9 10 11 8 Por. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945-1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994. Tamże. Z. Pasek, Ruch zielonoświątkowy. Próba monografii, Kraków 1992. Z. Pasek, Wspólnoty ewangelikalne we współczesnej Polsce, w: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, red. T. J. Zieliński, Warszawa-Katowice 2004, s. 13—49. 9 10 11 �Grzegorz Pełczyński 40 grzechy złożył ofiarę na Krzyżu sam Chrystus. Dzięki temu, żałując za grzechy i błagając Boga o ich wybaczenie, można doświadczyć łaski zbawienia. Człowiek ów zdecydował się pójść tą drogą. Żałował za swoje grzechy, błagał o przebacze­ nie i wiedząc, iż zostało mu ono udzielone, poczuł nieznaną dotąd radość. W jego życiu nastąpiła pozytywna przemiana. Znalazł się w zborze pośród chrześcijan mających za sobą podobne nawrócenie. Teraz więc składa to świadectwo — swo¬ im życiem potwierdza, że wybrał dobrą drogę. Takie świadectwa można usłyszeć podczas ewangelizacji, nabożeństw czy innych spotkań organizowanych przez Kościoły ewangeliczne. Ich składanie może mieć różnorakie cele. Człowiek składający świadectwo w dniu swojego chrztu potwierdza, że jest już prawdziwie wierzącym, że chrzest nie jest w jego przypadku czczym rytuałem, ale konsekwencją nawrócenia. Szczególne zna¬ czenie mają świadectwa podczas ewangelizacji, czyli specjalnych zgromadzeń przeznaczonych dla tych, którzy nie kroczą jeszcze we właściwym kierunku, a być może są całkiem zagubieni . Znane są wielkie ewangelizacje prowadzone przez Billy'ego Grahama, baptystycznego kaznodzieję z Ameryki . Także in¬ nym ewangelizatorom udawało się gromadzić tysiące słuchaczy na stadionach czy pod gigantycznymi namiotami. Lecz w warunkach polskich ewangelizacje mają miejsce zazwyczaj w niewielkich salach i to nawet wtedy, jeśli prowadzi je zagraniczny kaznodzieja przywykły przemawiać na stadionach. Nader czę¬ sto prowadzący ewangelizację składa własne świadectwo albo czynią to inni, uprzednio do tego wybrani, bądź spontanicznie. Celem takiego świadczenia jest nakłonienie innych do porzucenia życia w grzechu i stania się chrześcijaninem. Ale świadectwa potrzebne są też samym ewangelicznie wierzącym. Pomagają im trwać w wierze, mogą być pokrzepieniem w ciężkich okresach życia. Trudno tu powiedzieć cokolwiek na temat recepcji świadectw. Muszą one jednak być chętnie słuchane, skoro wciąż się je składa. Są też niewątpliwie sku¬ teczne: niejeden składający świadectwo przyznaje, że nawrócił się usłyszawszy świadectwo kogoś innego. Wygłaszane świadectwa funkcjonują całkiem podobnie jak utwory zaliczane do folkloru. Można by nawet potraktować je jako opowieści z życia . Ten, który zdecydował się opowiedzieć innym o swoim nawróceniu, niekoniecznie uczynił to tylko jeden raz, mogło to zdarzyć się wielokrotnie. Nie można wykluczyć po¬ wtarzania takiej opowieści także przez innych, w trzeciej osobie. Tak czy inaczej świadectwa cechuje pewna ulotność. Oczywiście, czasami słuchacze dobrze je za¬ pamiętują, a nawet czują się przez nie pobudzeni do działania. Jednak częstokroć popadają one w zapomnienie. O tym, że gdzieś były wygłaszane, sporadycznie informuje prasa konfesyjna. Na przykład w jednym z numerów „Chrześcijani¬ na", wydawanego przez Zjednoczony Kościół Ewangeliczny, można przeczytać: 12 13 14 12 13 14 J. Tołwiński, O ewangelizacji w zborze, „Chrześcijanin", 1982, nr 10, s. 5-6. Zob. Billy Graham w Polsce, Warszawa 1979. D. Czubala, Opowieści z życia. Z badań nad folklorem współczesnym. Katowice 1985, s. 64-68. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 41 Janowice Wielkie. Dnia 9 grudnia ub.r. odbył się tutaj zjazd młodzieżowy. W nabo­ żeństwie wzięli udział miejscowi członkowie Zboru, jak również goście, przybyli z sąsiednich Zborów. Wśród uczestników mogliśmy zauważyć i osoby, które, być może pierwszy raz, mogły posłuchać świadectw o żywym i mogącym odmienić życie człowieka — Jezusie Chrystusie. („Chrześcijanin", 1963, nr 1, s. 15) A oto fragment sprawozdania z jednej z ewangelizacji w Dzięgielowie, orga¬ nizowanych od wielu lat przez luteran, zamieszczonego na łamach metodystycznego „Pielgrzyma Polskiego": W trakcie godzin ewangelizacyjnych na podium występowali ludzie, którzy skła¬ dali świadectwo wiary, opowiadali o tym, jak w przeszłości utracili swoją godność i człowieczeństwo, jak stali na krawędzi życia i wydawało i m się, że są doszczętnie przegrani, a jednak dzięki wspaniałej łasce Bożej zostali wyrwani z tej czeluści i stali się nowymi ludźmi. To zapewne pod wpływem tego rodzaju świadectw wie­ lu uczestników Tygodnia Ewangelizacyjnego przyjmowało Jezusa Chrystusa za swojego Pana i Zbawiciela. (W. Cichocki, Tydzień Ewangelizacyjny w Dzięgielowie — refleksje uczestnika, „Pielgrzym Polski", 2005, nr 9, s. 21) Jednakowoż świadectwa istnieją nie tylko w formie oralnej, wiele z nich bo¬ wiem zostało spisanych i opublikowanych. Nie można nie zauważyć, iż pisma o charakterze świadectw mają w chrześcijaństwie długą i chlubną tradycję, cze¬ go przykładem są słynne Wyznania św. Augustyna. Wyznania nawróconych Po­ laków zapełniają chyba większość numerów baptystycznego „Słowa Prawdy", znaleźć je można także w „Chrześcijaninie", „Pielgrzymie Polskim" czy „Myśli Ewangelicznej" bądź w innych periodykach. Powstały też nieliczne zbiory świa¬ dectw w postaci książek. Wydano również książki zawierające świadectwa, które stały się słynne w innych krajach. Nadto opublikowano bardzo wiele takich teks¬ tów na stronach internetowych. Właśnie takie świadectwa, które przybrały formę literacką, są przedmiotem zainteresowania w tej pracy. Te wygłaszane podczas różnych spotkań nie są bo¬ wiem praktycznie dostępne. Omawia się tu raczej tylko teksty powstałe w środo¬ wiskach ewangelicznych. Opowieści o własnym nawróceniu pisane przez kato¬ lików uznać trzeba za zjawisko wtórne i mniej jednoznaczne, w związku z czym potrzebują osobnego omówienia. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na relacje między świadectwa¬ mi wygłaszanymi osobiście przed słuchaczami, a istniejącymi w postaci tekstu. Otóż może zdarzyć się tak, że jeden człowiek, nawróciwszy się, nakłania do na¬ wrócenia innych i posługuje się wówczas swoim świadectwem w wersji oralnej, �Grzegorz Pełczyński 42 a także pisanej. Wtedy za każdym razem jest to właściwie jedno i to samo świa¬ dectwo, w zależności od potrzeb ewangelizacyjnych różnie tylko formułowane. Na ogół pewnie wersja ustna poprzedza wersję pisaną. Ta druga zresztą nieczęsto powstaje. Aczkolwiek rozwój internetu sprawia, że coraz więcej świadectw może być opublikowanych jako teksty. Bezsprzecznie obydwa sposoby wyrażania tre¬ ści świadectwa różnią się między sobą. Są to różnice najzupełniej oczywiste, wy¬ nikające z określonych prawidłowości zachodzących w procesach komunikacji społecznej. Nie miejsce tu jednak, by te kwestie szczegółowo omawiać. Z punktu widzenia tych, którzy mówią albo piszą o swoim nawróceniu, nie są one ważne. Składając w taki czy inny sposób świadectwo, mają przede wszystkim jeden cel: nawrócenie innych. Osobne miejsce poświęcić należy świadectwom przekazywanym dzięki nie¬ którym mediom. Były one możliwe już w latach sześćdziesiątych X X wieku, ponieważ Zjednoczonemu Kościołowi Ewangelicznemu udawało się wykorzy¬ stywać do swej działalności radio. Specjalny zespół redakcyjny nagrywał krótkie audycje zatytułowane Głos Ewangelii, które, po sprawdzeniu przez cenzurę, były emitowane na cały kraj za pośrednictwem Trans World Radio w Monte Carlo . Audycje te nadawane są zresztą do dnia dzisiejszego. Spora ich część została też nagrana na kasetach magnetofonowych i płytach CD. Niekiedy zawierały one świadectwa. Świadectwa składane przed radiosłuchaczami osobiście, choć zazwyczaj poddane charakterystycznej dla radia obróbce, są dość bliskie tym, które się wygłasza bezpośrednio przez ludźmi. Nagrane zaś na taśmę lub płytę, ze względu na możliwość powtarzania, trochę przypominają te przeznaczone do czytania. Każde świadectwo zostało napisane przez kogoś, kto należy do określonej de¬ nominacji: jest członkiem Kościoła Chrześcijan-Baptystów czy Kościoła Chry­ stusowego bądź innego. W niektórych tekstach specyfika denominacyjna jest zauważalna. Dzieje się tak wtedy, kiedy składający świadectwo powołuje się na jakieś elementy doktryny i wynikające z niej praktyki, które są charakterystyczne dla tej, a nie innej wspólnoty. Poza tym w tekście mogą być wspomniane jakieś fakty z dziejów tejże wspólnoty. Wówczas świadectwo stanowi również źródło historyczne . Ponieważ świadectwo to opowieść autobiograficzna, jej bohater jest również jej autorem. Niektóre osoby podpisane pod tekstem świadectwa, podczas pisania korzystały jednak z pomocy kogoś innego. Z reguły ów pomocnik to nie tylko osoba mająca umiejętności pisarskie, lecz także brat czy siostra w Chrystusie. Czytelnik rzadko zna go z nazwiska, jest wszakże nieistotny dla sprawy, gdyż 15 16 15 H. Dominik, Trans World Radio, „Myśl Protestancka", 1997, nr 3, s. 58-61; K. Muranty, Lotnik ewangelista, Warszawa 2000, s. 123-125; P. Bajko, Z dziejów Kościoła Chrystusowego w Polsce, Bel Air 2001, s. 85-86. Wartość źródłową mają świadectwa dla P. Stawskiego, W zborze i na zesłaniu. Z dziejów nurtów ewangelicznych w imperium rosyjskim 2poł. XIX—pocz. XXw., Częstochowa 1993. 16 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 43 nie on przeżył to, o czym mówi świadectwo. Do wyjątków należy świadectwo Kamili Michalskiej, które opatrzono notą umieszczoną po podpisie: Zebrał i opracował na podstawie opowiadania Siostry K. Michalskiej mgr E.R. Dą¬ browski. (K. Michalska, Moje nawrócenie, „Słowo Prawdy", 1961, nr 3, s. 21) Niewątpliwie chrześcijanie zamierzający pisać o swoim nawróceniu nie sta¬ j ą przed zadaniem nazbyt trudnym. Do złożenia świadectwa czują się przecież zobowiązani. Nie muszą się też przejmować ewentualnym brakiem doświad¬ czenia w pisaniu tekstów przeznaczonych do publikacji i to nie tylko dlatego, że mogą liczyć na pomoc kogoś biegłego w tej sztuce, lecz przede wszystkim dlatego, iż mają do dyspozycji bardzo wiele wzorów. Pewnie niejednokrotnie słyszeli świadectwa w kościele, może sami je też tam składali. Ponadto mają do dyspozycji teksty wydrukowane w czasopismach, książkach albo zamieszczone w internecie. A każdy z nich został opracowany według określonej konwencji, posiadającej mocne uzasadnienie teologiczne. Opamiętanie, wiara w Jezusa jako osobistego Zbawiciela, chrzest, przyjęcie Ducha Świętego, to kolejne etapy w życiu chrześcijanina. O nich właśnie chce on opowiedzieć w swoim świade¬ ctwie, dołącza jeszcze apel do czytelników, by wybrali taką samą drogę, względ¬ nie też kilka słów na temat swoich nadziei na przyszłość. Zatem istnieje pewien schemat treściowy świadectwa, który każdy składający je wykorzystuje, czerpiąc z własnych doświadczeń życiowych. Można się spodziewać, że wierzący ewan¬ gelicznie są w jakiejś mierze świadomi tego schematu, a już na pewno są świa¬ domi ich liderzy. Działająca w Choszcznie Misja Pielgrzym wydała książkę pod tytułem Zmienione życie, zawierającą 26 świadectw. Misja zamierza wydawać kolejne takie zbiory, w związku z tym w końcowej części Zmienionego życia jest prośba o nadsyłanie własnych świadectw, a także wyszczególnienie elementów, które powinny one zawierać: • • • • • Jak wyglądało twoje życie, zanim przyjąłeś Jezusa? W jakich okolicznościach słyszałeś Ewangelię? Jak wyglądało Twoje nawrócenie? Co się zmieniło w Twoim życiu? Jakie są Twoje plany na przyszłość? (Zmienione życie, t. 1, Choszczno b.r.w., s. 119) Powyższy przykład jest najlepszym dowodem na to, że schemat ów rzeczywi¬ ście istnieje. Posługujący się nim nie tworzą jednak tekstów „schematycznych". Charakteryzuje je nieodmiennie przeogromna różnorodność. Z pewnością świadectwo można traktować jako osobny gatunek epiczny, funkcjonujący w obiegu oralnym (jakby folklorystycznym) i literackim. Ujęcie �Grzegorz Pełczyński 44 go jako jednostki genologicznej zmusza do refleksji również dotyczącej jego ewentualnych walorów estetycznych. Czytając rozmaite świadectwa ewange¬ licznie wierzących, właściwie nie zauważa się, aby przyświecały im jakiekol¬ wiek ambicje artystyczne . Ci, którzy je spisują bądź redagują, starają się za¬ chować jedynie zwykłą poprawność stylistyczną, taką, jakiej wymaga się od tekstów publikowanych w gazetach. A jednak można domniemywać, że jedne świadectwa cenione są mniej, drugie bardziej. Bywają przecież świadectwa cie¬ szące się dużą popularnością i dlatego tłumaczone na języki obce. W każdym razie zastanawiając się, dlaczego polski edytor zainteresował się świadectwem jakiejś siostry czy brata z zagranicy, można dojść do wniosku, że zadecydowały opisywane przeżycia. W języku polskim ukazały się więc teksty, których boha¬ terowie przed nawróceniem wiedli wyjątkowo grzeszny żywot lub też doznawali wyjątkowych prześladowań . Świadczą one, że wiarę można przyjąć i zachować bez względu na okoliczności. Jako takie mają większą siłę oddziaływania, są po prostu skuteczne — prowadzą do celu, lepiej chyba niż inne. Także świadectwa polskojęzyczne są pewnie oceniane podług ich przydatności ewangelizacyjnej. Prawdopodobnie czytelnik wcale nie szukający w świadectwach treści związa¬ nych z wiarą, te właśnie ceniłby wyżej ze względu na ich sensacyjność. 17 18 Niejakie wątpliwości mogą budzić teksty będące wspomnieniami osób zmar¬ łych, których życie stanowi przykład wierności Chrystusowi. Także biogramy prezbiterów, kaznodziejów czy ludzi szczególnie zasłużonych. Pod wieloma względami przypominają one świadectwa, tylko napisane są w trzeciej osobie. Napisane są zazwyczaj przez kogoś bliskiego, a na pewno kogoś z kręgów ewan¬ gelicznych. Poza tym istnieją teksty ewangelizacyjne, których autorzy, nawet snując rozważania teologiczne, niejednokrotnie przywołują własne doświadcze¬ nia. W tychże tekstach wątek świadectwa jest przepleciony z innymi wątkami. Obydwie grupy tekstów trudno by zakwalifikować do świadectw. Jednakowoż pokazują one, iż świadectwa to ważne teksty w piśmiennictwie ewangelicznym, skoro ich wpływ rozciąga się na inne gatunki. Pora przejść do bardziej szczegółowej analizy treści zawartych w świade¬ ctwach. Stwierdzono wyżej istnienie pewnego schematu świadectwa. Jest on po¬ mocny składającym je. Przyda się także w trakcie zabiegów analitycznych. 17 Do wyjątków zaliczyć można świadectwo, wprawdzie katolickie, wybitnego pisarza, R. Brand­ staettera pt. Noc biblijna z tomu Krąg biblijny, Warszawa 1977, 88-93. Por. W. Bühne, Tęsknota oszukanych, Poznań 1989; S. Kurdakow, Przebacz mi Nataszo, Toruń 1993; Gdy Żydzi spotykają Mesjasza. Świadectwa rabinów, tłum. J.A. Szorc, Kraków 1996; Ch. Colson, Narodzony na nowo, tłum. A. Czwojdrak, Warszawa 1996; Daleko od Rzymu blisko Boga. Świadectwa 58 nowo narodzonych księży, zebrali R. Bennett i M . Buckingham, tłum. A. Czwojdrak, Wrocław 1997; C.S. Lewis, Zaskoczony radością, Warszawa 1999; R. Wurmrand, Torturowani z powodu Chrystusa. Miłość, która zwycięża nienawiść, Kraków 2005; Najszczęśliwsi na świecie. Fascynująca historia De¬ mosa Shakariana, spisana przez Johna i Elizabeth Sherrilll, b.m. i r. w.; L. Vogel, Moje świadectwo, b.m. i r. w. 18 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 45 W pierwszej części każdego świadectwa znajduje się opis życia autora przed nawróceniem. Niektórzy przystępują od razu do tego opisu, inni poprzedzają go jakimś wstępem. Członkini zboru baptystycznego w Wiśle tak zaczyna swoją opowieść: Czytając kilka świadectw w „Słowie Prawdy" o nawróceniu, zapragnęłam i ja w myśl słów Psalmu 107,2: Niech o tym powiedzą ci, których odkupił Pan i jako ich wykupił z ręki nieprzyjacielskiej opowiedzieć Czytelnikom, jak mnie Pan wykupił ze śmierci. (H.B., Moje nawrócenie, „Słowo Prawdy", 1961, nr 1, s. 15) Jednak podawanie przyczyn dzielenia się własnym świadectwem nie jest zbyt często praktykowane. O wiele częściej występuje autoprezentacja: autor pisze kiedy i gdzie się urodził, dodając czasami coś o swojej rodzinie. Zaczyna więc tak, jakby pisał życiorys. Życiorys zaś — krótki opis własnego życia, sporządzo­ ny na żądanie jakiegoś urzędu czy instytucji — to forma bardzo dobrze znana. Nie można więc wykluczyć jego wpływu na świadectwo, właśnie w jego części wstępnej. Wielu czy nie bodaj większość składających świadectwa, zanim stało się metodystami, wolnymi chrześcijanami bądź zielonoświątkowcami należało do Kościoła rzymskokatolickiego i dlatego nie mogą faktu tego pominąć. Już na po¬ czątku oznajmiają więc, że urodzili się w rodzinie katolickiej. Jeśli przed kon¬ wersją byli słabo związani z katolicyzmem, w dalszych partiach tekstu nie ma o nim ani słowa. Osoby, które były gorliwymi katolikami, o swoim katolicyzmie piszą więcej. Świadectwa mogą zawierać polemikę doktrynalną z katolicyzmem. W tekstach dotyczących dawniejszych czasów znajdują się też opisy prześlado¬ wań ze strony przedstawicieli Kościoła większościowego . Po krótkim wstępie następuje pierwsza część świadectwa, będąca opisem ży¬ cia przed nawróceniem. Jeżeli nawet było to życie dość pobożne, to jednak nie takie, jakie powinno. Tak o tym pisze Janusz Lewandowski ze zboru kołobrze¬ skiego Kościoła Chrystusowego: 19 Wychowałem się w rodzinie katolickiej, gdzie od wczesnych lat dziecinnych pro­ wadzono mnie do kościoła. Bardzo to lubiłem. Kiedy byłem nieco starszy, chcia­ łem coś więcej uczynić dla Boga i postanowiłem zostać ministrantem. O Biblii praktycznie nic nie wiedziałem z wyjątkiem tego, że „coś takiego" istnieje. Wzra­ stałem w zupełnej nieznajomości Bożych prawd. Nie wiedziałem nawet, po co Pan Jezus przyszedł na świat. Kiedy zapragnąłem posiadać własną Biblię i zwróciłem 19 Zob. np. K. Brzechczyn, Zmiana postawy katolickiej większości wyznaniowej wobec środowiska ewangelikalnego w Polsce na przykładzie Kościoła baptystycznego. Przeszłość i perspektywy rozwojo¬ we, w: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, red. T.J. Zieliński, Warszawa-Katowice, 2004, s. 51-69. �Grzegorz Pełczyński 46 się z prośbą do księdza, by mi j ą sprzedał, usłyszałem odpowiedź: „Na razie jest ci to niepotrzebne i trudno nabyć". (To już 10 lat, praca zbiorowa, Warszawa 1988, s. 55) Ale zdarza się, że nawet ci, którzy byli członkami zborów protestanckich, nie kroczyli właściwą drogą, choćby dlatego, że w zborze nie działo się dobrze. Opis życia przed nawróceniem jest głównie wyznaniem grzechów. Ci, któ¬ rzy przekroczyli Dekalog nieznacznie, mówią o tym ogólnie. Wielcy grzesznicy czują się zobowiązani do odsłonięcia szczegółów swego niemoralnego postępo¬ wania. Nieraz ich świadectwa to „piciorysy", jak nazwano je w zbiorze wyznań nawróconych alkoholików ; taki jest też tekst podpisany przez Mariana Szarkowskiego: 20 Bardzo nie lubiłem poniedziałku... wiadomo: trzeba pójść do pracy! Majster był wyrozumiały, bo nieobca mu była znajomość bycia na kacu. Napisało się poda¬ nie o urlop i wszystko było OK. Bardzo szybko okazało się, że nie lubiłem też wtorku, a nawet środy. Poważne problemy zaczęły się, gdy któregoś razu idąc z dziewczyną zostałem zatrzymany przez milicjanta celem wylegitymowania. Po okazaniu mu dokumentu, ten zażądał też dowodu od dziewczyny. Zaprotestowa¬ łem. Wtedy on przejechał mi po oczach gazem. Uraził moją młodzieńczą dumę i już trudno mu było pozbierać się z ulicy. Milicja zrobiła na mnie obławę i zaraz zostałem osadzony w Areszcie Śledczym w Zielonej Górze. Dzięki wstawienni¬ ctwu kolegi z pracy, który był działaczem ZSMP, zakończyło się to tylko wyro¬ kiem w zawieszeniu z wysoką grzywną i zostałem oddany pod nadzór kuratora na okres trzech lat. Wróciłem do pracy. Przez krótki czas byłem spokojny, ale środo¬ wisko, w którym żyłem, nie spędzało wolnego czasu na trzeźwo. (Zmienione życie..., s. 55) W życiu ludzi nie nawróconych, częstokroć uwikłanych w grzech albo prze¬ żywających jakieś nieszczęścia, pojawia się szczera tęsknota za lepszą egzysten¬ cją. Próbuje się nawet zmienić j ą własnym wysiłkiem, ale zawsze bezskutecznie. Osoby, które pomimo pewnego oddalenia od Boga nie zatraciły wiary w Jego istnienie i Opatrzność, czasami dzięki temu potrafią odwrócić się od zła oraz uczynić Jezusa swym osobistym Zbawicielem, a także znaleźć drogę do społecz¬ ności wierzących. Niekiedy zmiana w ich życiu jest skutkiem spotkania z kimś z owej społeczności. A w przypadku zupełnie niewierzących, czy w dużej mierze zlaicyzowanych, nawrócenie następuje z reguły przy pomocy kogoś od dawna wierzącego. Jako przykład niech posłuży fragment ze świadectwa Jana Nowaka, kombatanta pierwszej wojny światowej, później aktywnego członka zboru metodystycznego w Katowicach: 20 Jestem alkoholikiem. Świadectwa AA, wybrał i opracował Józef Jan alkoholik, Poznań 1986. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu Bruegel, Chrystus i jawnogrzesznica (fragment), 15... 47 �Grzegorz Pełczyński 48 Byłem do 1921 r. w wojsku, zostałem zdemobilizowany, zacząłem szukać pracy, chciałem wyjechać do Francji, ale Boża droga dla mnie była inna. Wyjechałem na Górny Śląsk, znalazłem pracę w kopalni węgla. Po przepracowaniu 2 miesięcy w kopalni zostałem przydzielony do innego przodownika. Uderzyło mię u niego, że zawsze spokojny człowiek, cierpliwy, nie przeklinał swego losu, po bliższej znajomości zapytał mię, czy jestem chrześcijaninem. Patrząc na niego mówię: „Przecież jestem ochrzczony, należę do Kościoła katolickiego". Mój towarzysz pracy na to, że ci ludzie, co do kościołów chodzą i ochrzczeni są, to jeszcze nie chrześcijanie. Chrześcijanin prawdziwy wierzy w Jezusa Chrystusa żywego, czyta słowo Boże, wierzy w Ewangelię i kościołem się sam staje (...). Kiedy nazajutrz znalazłem się u mego przyjaciela w mieszkaniu, położył on przede mną 3 Biblie: katolicką aprobowaną, wydanie Lutra i Brytyjskiego Tow. Biblijnego i wskazywał mi wiele rzeczy w Słowie Bożym. (J. Nowak, Jak znalazłem Boga, „Pielgrzym Polski", 1950, nr 6, s. 71-72) W świadectwach można też przeczytać o poszukiwaniach religijnych. Zanim ten czy ów uwierzył w Jezusa jako swego Zbawiciela i przyłączył się do zbo¬ ru, fascynował się nauką niejednej wspólnoty religijnej. Był nawet aktywnym członkiem organizacji Świadków Jehowy, stowarzyszenia grupującego wiernych którejś z religii wschodnich bądź uczestnikiem Ruchu „Światło-Życie". Świade¬ ctwa zdają się ciekawym przeglądem propozycji religijnych oferowanych poszu¬ kującym Polakom. Nawrócenie może być długotrwałym procesem, a przechodzenie przez jego kolejne stadia prawie niezauważalne. Ale John Wesley, jeden z inicjatorów ewangelikalizmu, twórca metodyzmu, przeżył swe nawrócenie dokładnie 24 maja 1738 roku. Wspominał następnie, że odczuł wtedy „dziwne rozgrzanie serca" . Zdarza się bowiem, że ta przemiana następuje jakby w jednym momencie i towarzyszą jej niezwykłe doznania duchowe. Właśnie wówczas nawrócenie jest przeżyciem, o którym się pamięta do końca życia i opowiada się o nim innym. Oto co pisze Janusz K. Kaczmarek: 21 To świadectwo mojego pojednania z Bogiem piszę po czterech latach od momentu, gdy do mojego życia wszedł na stałe Jezus Chrystus. Może zdawać się wam, że jest to dość długi okres czasu i lepiej byłoby, gdyby ktoś nowonarodzony na żywo opisał swoje przeżycia. Szczerze muszę jednak powiedzieć, że przez te cztery lata dzień mojego pojednania z Bogiem nic nie stracił na swej aktualności. Ta chwila trwa mocno w mej pamięci. (J.K. Kaczmarek, „Chrześcijanin", 1970, nr 3, s. 15) W pamięci trwać może chwila przeżyta podczas ewangelizacji, kiedy to ka­ znodzieja wezwał tych, którzy chcą porzucić dotychczasowy tryb życia i pójść za 21 Zob. W. Benedyktowicz, Bracia z Epworth, Warszawa 1971, s. 75-80. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 49 Chrystusem, ażeby teraz podnieśli rękę albo wyszli do przodu. Ten, do którego zostało skierowane takie wezwanie, znalazł się więc, często niespodziewanie, przed koniecznością podjęcia decyzji. Najważniejszej decyzji w życiu. Wiązać się to bezsprzecznie musiało z ogromnym wysiłkiem duchowym. Lecz z kolei wybranie Jezusa, sprowadzić mogło nieznaną dotąd radość i rozpocząć nowe, lepsze życie. Takie chwile mogą być także przeżywane w samotności. Opowiada o nich w swym świadectwie Marek, który jako sympatyk zboru ewangelicznych chrześcijan w Szczecinie, wybrał się na wczasy zorganizowane przez ten zbór: A tam każdy dzień taki sam: poranna społeczność, wykłady (temat objawienie wg św. Jana), rozmowy poobiednie, wieczorna społeczność i nocne rozmowy pod namiotem. Pan Jezus rano, po południu, po obiedzie, wieczorem i w nocy. Boża obecność wszechogarniająca. Na dokładkę wykładowcy, gdy tylko mówił o na¬ szym Zbawicielu, oczy się pociły. On płakał! Nie mogłem tego zrozumieć, to było irracjonalne. Z dnia na dzień, z godziny na godzinę przemieniało się moje serce. Z dala od gwaru miasta, z dala od tempa jakim żyłem, z dala od rzeczywistości, jaką znałem — dotykał mnie Bóg swoim słowem. Z każdym dniem coraz mocniej. Aż któregoś dnia, gdy zrozumiałem w sercu swoim, co uczynił dla mnie Pan Jezus — zapłakałem. Wielkimi łzami. Więc zrozumiałem! Jestem zbawiony łaską. To był dzień, gdy oczy płakały, a serce się radowało, cieszyło się, podskakiwałem, chciałem fikać koziołki, skakać i wszystkim opowiadałem: ja jestem zbawiony z łaski, a Ty? (www.betel.kech.pl, 06-02-09) Ci, którzy się nawrócili, są chrzczeni, gdyż chrzest stanowi dopełnienie pro¬ cesu stawania się nowym człowiekiem. Inaczej jest we wspólnotach chrzczą­ cych dzieci. Na fotografiach dołączonych niekiedy do świadectw można zoba¬ czyć osoby w specjalnych białych strojach, a wśród nich autora, właśnie w dniu chrztu. Albo też jego samego wraz z pastorem na moment przed zanurzeniem w wodzie. Chrzest odbywa się w kościelnym baptysterium lub w jakimś akwe¬ nie. Ta uroczystość gromadzi zwykle cały zbór, czasami też nie należących doń krewnych i znajomych przyjmujących chrzest. Ale w świadectwach o chrzcie na ogół jest niewiele. Stwierdza się, że się odbył, czasami podaje się datę i raczej rzadko cokolwiek więcej. W ewangelicznym chrześcijaństwie, zresztą jak w ca¬ łym protestantyzmie, nie uważa się, że sakramenty (a więc prócz chrztu, jeszcze komunia) działają ex opere operato. Aby mogły zaistnieć skutki jakichkolwiek czynności, muszą być spełnione odpowiednie warunki. A zatem najpierw trzeba się nawrócić, czyli umrzeć jako grzeszny człowiek, a narodzić się jako człowiek zbawiony — jedno i drugie wyraża potem akt chrztu. W społecznościach zielonoświątkowych, poza chrztem w wodzie, dąży się ponadto do chrztu Duchem Świętym. Zdarza się, że doświadcza się go przed chrztem w baptysterium czy jeziorze. W każdym razie w świadectwach zielono¬ świątkowców poświęca mu się sporo miejsca. Jako przykład warto zacytować fragment tekstu sygnowanego monogramem L.S.: �50 Grzegorz Pełczyński Gdy zaś zapragnęłam doświadczyć tego przeżycia, także nie było to wynikiem jakichś przemyśleń i rozumowych spekulacji. Absolutnie nie zastanawiałam się też nad tym, w jakie ubierze się ono konkrety. Czułam tylko, oczywiście w opar­ ciu o ogólnie znane miejsca w Piśmie Świętym, których nie studiowałam wtedy, ale które przecież tkwiły w mojej pamięci, że przeżycie tego rodzaju pozwoli mi bliżej stanąć w kręgu świętości Boga. W czasie pewnej modlitwy w grupie osób, z których dwie przeżyły wtedy chrzest Duchem Świętym, odczułam coś, co — jak się później dowiedziałam — nazwane jest „nawiedzeniem Ducha Świętego". Było to jakieś potężne, choć absolutnie wewnętrzne, drżenie pod wpływem jak gdyby wielkiej siły przeze mnie przepływającej. Jednocześnie pogrążona byłam w ogromnie radosnej modlitwie uwielbiającej Boga. (L.S., „Chrześcijanin", 1970, nr 2., s. 13) Końcowa partia świadectwa może zawierać bardzo różne treści. Podane są one jednak w sposób syntetyczny, co upodabnia nieco tę część do epilogu. Można więc tu przeczytać o dalszym życiu bohatera, w którym nie braknie kłopotów, ale też jest więcej sił do ich przezwyciężenia. Niektórzy muszą się zmagać z trud­ nościami wynikającymi z tego, kim są. Jan Rerych ze zboru baptystycznego we Wrocławiu pisał: Odtąd moje życie jest inne. Ale wielu tego nie rozumie. Gdy opowiadam o Bogu i zbawieniu, śmieją się ze mnie i bluźnią. Ja zaś odczuwam lekkość i błogość w sercu i stąd wiem, że znajduję się na dobrej drodze. (J. Rerych, Przez świadectwo do nowego życia, „Słowo Prawdy", 1968, nr 3, s. 13) Ludzie ci z nadzieją patrzą w przyszłość, spodziewając się, że najlepsze przed nimi: spotkanie z Panem. Modlą się o nawrócenie swoich bliskich, tkwiących jeszcze w niewierze. Modlą się o nawrócenie wszystkich, do których mogą do¬ trzeć. Dlatego właśnie kończą świadectwo wezwaniem, tak, jak to uczynił Bazyli Dubowski: Stale jestem przygotowany na spotkanie z Panem. Nie składam swoich oszczędno¬ ści na „czarną godzinę", ponieważ w życiu człowieka prawdziwie wierzącego nie ma „czarnej godziny". Wy też nie gromadźcie swoich skarbów na ziemi, gdzie mól i rdza niszczą, raczej inwestujcie w dzieło Boże, a znajdziecie radość życia. Niech Pan Wam dopomoże. (B. Dubowski, Świadectwo o żywej wierze, „Słowo Prawdy", 1978, nr 7-8, s. 26) Dokonawszy analizy głównych wątków świadectwa, wypada jeszcze zwrócić uwagę na pewne cechy tego gatunku. Cechy, którym zawdzięcza swą specyfikę. Niewątpliwie na pierwszym miejscu wymienić należy biblijność. Chrześcijanin �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 51 ewangelicznie wierzący to homo unius libri, a tą księgą jest oczywiście Biblia. Całe jego postępowanie przed nawróceniem jest niezgodne z tym, co Biblia na¬ kazuje i do czego nakłania. Jego nawrócenie zaś oraz uświęcenie wynika z pod¬ dania się woli Pana, która spisana jest na kartach tej księgi. Nie dziwią więc w świadectwie liczne cytaty z Pisma Świętego, a także aluzje do poszczególnych jego fragmentów. Do Biblii, będącej wszakże Słowem samego Boga skierowa¬ nym do człowieka, autorzy świadectw odwołują się po to, by potwierdzić swo¬ je wywody. A poza tym, jako gorliwi protestanci często z nią obcujący, czerpią z niej wersety wyrażające ich myśli. Kolejna cecha to swoisty indywidualizm świadectw. Osoba dzieląca się świa¬ dectwem, wypowiada się w swoim imieniu. Opowiada o tym, co sama świadomie przeżyła. A są to — uwzględniając drogę, jaką kroczy większość społeczeństwa — doświadczenia dość wyjątkowe. Z owym indywidualizmem łączy się szczerość. Chrześcijanin składający świadectwo opowiada o jednych z najbardziej intymnych aspektów swojego życia. Bez skrępowania mówi o swoich grzechach, które jednakowoż popełnił przed nawróceniem. Teraz, kiedy już jest „nowym człowiekiem" (Kol 3,10), nie wstydzi się do nich przyznać. Od dawnego okresu życia dzieli go tak duży dy¬ stans, że może już o nim rozmyślać ze spokojem, choć mogły w nim być epizody bynajmniej nie przynoszące chluby. Nie mniejszej szczerości wymaga przedsta¬ wienie swego nawrócenia i wszystkiego, co się z nim wiąże. W Polsce, w której katolicyzm masowy jest dominujący, nie ma zwyczaju opowiadania o swoich osobistych przeżyciach religijnych. Ewangelicznie wierzący sąjednak przekona¬ ni, że milczeć o nich nie powinni. Autorzy świadectw czasami podpisują je tylko imieniem albo inicjałami. Ale z reguły widnieje pod nimi imię i nazwisko. W zbiorku Zmienione życie pod niektórymi tekstami jest także adres, numer telefonu i e-mail. Autor zaprasza w ten sposób czytelnika do dialogu, który może przynieść owoce w postaci na¬ wrócenia. Składający świadectwo nieraz uzupełniają je swoją fotografią. Wyżej wspo­ mniano o fotografiach z dnia chrztu. Mogą to być także amatorskie zdjęcia przedstawiające bohatera w otoczeniu rodziny, o której napomknął w swoim świadectwie. Przeważają one w tomie To już 10 lat. Na ogół jednak świade¬ ctwom towarzyszą zdjęcia portretowe wykonane przez zawodowego fotografa. W każdym razie są one potwierdzeniem szczerości świadectw. Człowiek nie za¬ wahał się ujawnić spraw, które wielu wolałoby ukryć nawet przed najbliższymi, a w dodatku pozwolił na publikację swojej podobizny. Cechą, którą tu trzeba wymienić koniecznie, jest dramatyzm świadectw. Życie przed nawróceniem, a także samo nawrócenie, jawią się w nich niekiedy jako wydarzenia z filmu sensacyjnego. A przecież w życiu chyba większości chrześ¬ cijan takich wydarzeń było niewiele albo nawet wcale. Istnieją na to dowody w postaci świadectw, w których życie przed nawróceniem nie obfituje w gorszące �Grzegorz Pełczyński 52 przewinienia, a samo pojednanie się z Bogiem obyło się bez duchowych wstrzą­ sów. Zwracają jednak uwagę świadectwa, w których takie wątki są obecne. Jeśli zaś przyciągnie ich wątek sensacyjny, to jest szansa, że stanie się jednocześnie nieobojętne samo przesłanie. A zatem świadectwa to teksty czerpiące z nauki biblijnej, lecz przesycone jednocześnie osobowością nawróconego, w dodatku pełne dramatyzmu. Bez wątpienia to lektura mogąca zainteresować każdego. Jest przecież autentycznym dowodem na to, iż poszukiwanie sensu własnej egzystencji może być uwieńczo¬ ne pełnym sukcesem. Aczkolwiek mogą się pojawić wątpliwości co do trwałości stanu euforii, jaki następuje po nawróceniu. Na pewno trudno sobie wyobrazić ewangelikalizm bez świadectw. Wygła¬ szane i publikowane drukiem sprawiają, że ten nurt chrześcijaństwa wydaje się bardzo dynamiczny. „Nic nie zastąpi w naszej usłudze i pomocy dla innych osób świadectwa o Panu Jezusie Chrystusie — pisze ewangeliczny publicysta . Tak więc należy się spodziewać, że w każdej denominacji ewangelicznej będą po¬ wstawały wciąż nowe świadectwa. 22 Grzegorz Pelczyhski „THE TESTIMONY". STORIES OF ONE'S O W N CONVERSION (Summary) A testimony is a special genre of religious literature used in the circles connected with the Evangelical churches (Methodist, Baptist, Pentecostal, etc.) or with some groups acti­ ve in the Catholic Church. Testimonies can be delivered during religious meetings or they can exist as texts. The article discusses testimonies as texts. The author of the testimony tells about his life. Prior to conversion it was sinful, away from God, lacking joy. After conversion, when Jesus has been recognized as the personal saviour, life became happier in every respect. The objective of the testimony is to encourage others to convert. In any case, irrespective of the ideological attitude, testimonies are an interesting literary and religious phenomenon. 22 M . Suski, Nasze świadectwo, „Chrześcijanin", 1977, nr 5, s. 7. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fd12c5d3bf6ae1b425025f2336549fb.pdf 18c9dd91b1bd5bf2ad2aed0d5c217f51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource islam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4787 Title A name given to the resource "Allah wybacza, duchy przodków nigdy" / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.53-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 PAWEŁ JESSA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań 1 „ALLAH W Y B A C Z A , D U C H Y P R Z O D K Ó W N I G D Y " . MUZUŁMAŃSKIE UGRUPOWANIA RELIGIJNE W KAZACHSTANIE* Miasto Turkiestan w południowym Kazachstanie jest jednym z najważniej­ szych muzułmańskich centrów pielgrzymkowych w Azji Środkowej, zwanym też „małą Mekką". Swoją sławę zawdzięcza znajdującemu się tam mauzoleum średniowiecznego mistyka Hodży Ahmada Jasawi — eponima sufickiego bra­ ctwa Jasawijja i największego świętego wśród kazachskich awliya . Odwiedza­ jąc Turkiestan w listopadzie 2003 roku, uwagę zwróciłem na około czterdzie¬ stoosobową grupę pielgrzymów ubranych na biało, którzy w dwóch szeregach (na przedzie mężczyźni, z tyłu kobiety) karnie zmierzali do mauzoleum twórcy tureckiego mistycyzmu. Pielgrzymi w bieli wyraźnie odróżniali się od tłumu pątników chcących doświadczyć baraka świętego, jakkolwiek niezwykłość ich stroju można było przyjąć za jeszcze jeden przykład kopiowania pielgrzymki mekkańskiej podczas ziyarat — tradycyjnych odwiedzin grobowców (mazarów) muzułmańskich świętych . Moje przypuszczenia zostały zweryfikowane 2 3 1 Sentencja wypowiedziana przez osobę przewodzącą pielgrzymce Ak dżol do Turkiestanu, która powyższą przestrogą zakończyła instruktaż dla pątników, odnośnie do zasad postępowania podczas ziyarat. Prezentowany materiał został zebrany podczas badań terenowych w Kazachstanie, finansowanych z grantu promotorskiego KBN nr 1 H01H008 26. Pojęcie „świętości" w islamie zawsze poruszało delikatne struny, których dźwięk, echem głoś¬ nych sporów, rozbrzmiewał zarówno wśród muzułmańskich teologów, jak i uczonych zajmujących się problematyką islamu. W literaturze przedmiotu przyjęto stosowanie terminu „święty" dla tłumaczenia arabskiego słowa wali („stojący pod specjalną opieką", „przyjaciel Boga", l.mn. awliya). Pojęcie wali w Koranie w odniesieniu do Allaha i proroka Muhammada oznaczało prawdopodobnie „opiekuna", zaś w stosunku do ludzi — „znajdujących się pod opieką (Allaha)". Muzułmańscy apologeci kultu świętych, szukający uprawomocnienia swoich idei na gruncie szari'atu, powołują się na tekst koraniczny: „Czyż nie tak? Zaprawdę, przyjaciele Boga nie będą się lękać ani nie będą się smucić" (10:62). W hadisach wali rozumiany jest jako „bliski", „przyjaciel" lub nawet „umiłowany" Boga. Formuło­ wanie się koncepcji wali miało miejsce na gruncie sufizmu, jakkolwiek w początkowym etapie pod wpływem doktryn szyickich. W ostateczności nastąpił proces odwrotny, kiedy dogmatyzowana tradycja szyicka zapłodniona została wyrafinowaną filozofią wypracowaną w ramach sufizmu. Ziyara (arab. l.mn. ziyarat) — oznacza „pobożne odwiedziny, pielgrzymkę do świętych miejsc, grobowców"; „pielgrzymkę do grobowców proroków, «świętych» (awliya), szyickich imamów, zaś w północnej Afryce — do żywych shaykh'ów sufickich", J.W. Meri, dz.cyt., zob. s. 135, 524 [zob. 2 3 �Paweł Jessa 54 w chwili zawarcia znajomości z pątnikami (pochodzącymi z Ałmaty), którzy, jak się okazało, byli członkami muzułmańskiego ugrupowania religijnego o nazwie Ak dżol — „Biała Droga". Zgodnie z jego regułą (jak później ustaliłem, dzie­ liło się ono na trzy niezależne odłamy), pielgrzymi kilkudniowego ziyarat do Turkiestanu (jak i innych miejsc świętych) zobligowani byli do noszenia białych strojów, symbolizujących zarówno przejście w stan uświęcenia (analogicznie do hadż), jak i pryncypia „Białej drogi", ukierunkowane na „duchowe oczyszczenie i wychowanie człowieka", rozumiane jako duchowa odnowa mieszkańców Ka¬ zachstanu na drodze powrotu do islamu. Struktury Ak dżol konstytuują się w roku 1997 wokół osoby Bajdżanov'ej Zejnijkamal Kardżinbaevn'ej — uzdrowicielki z położonego nieopodal Ałmaty, kilkunastotysięcznego Kaskelenu. Okoliczności powstania grupy, podobnie jak jej charakter, doskonale odzwierciedlają proces aktywizacji ruchów religijnych w niepodległym Kazachstanie. Odrodzenie religijne, a przede wszystkim reislamizacja Kazachstanu, inicjująca całkowicie nowe zjawiska i procesy w sferze funkcjonowania wspólnoty muzułmańskiej, przebiega dwuwymiarowo. Istotne zmiany zachodzą w pierwszej kolejności na gruncie „islamu oficjalnego" — roz­ woju duchowej infrastruktury państwa: powstanie niezależnego muftiatU, budo­ wa meczetów, organizacja sieci islamskiej edukacji. Równolegle z „odgórnie" inicjowanymi procesami „islamskiego odrodzenia", następuje aktywizacja cha¬ ryzmatycznych jednostek, których postulat „duchowego oczyszczenia" znajduje oddźwięk w kazachskim społeczeństwie . Również Ak dżol wpisuje się w po¬ wyższy nurt, jednakże w tym przypadku na uwagę zasługuje masowy charakter i rozbudowana struktura ugrupowania. Ak dżol, będąc stosunkowo nowym ruchem religijnym, nie znalazło się jeszcze w polu zainteresowań etnologów, tak przynajmniej wynika z rozmów, jakie prze¬ prowadziłem zarówno z liderami, jak i członkami oraz sympatykami poszcze¬ gólnych odłamów ugrupowania. Od nawiązania pierwszego kontaktu z Ak dżol w listopadzie 2003 roku, aż do grudnia 2004 roku prowadziłem badania wewnątrz grupy, uczestnicząc w przeprowadzanych obrzędach, pielgrzymkach i nieformal¬ nych spotkaniach. W dalszej części artykułu zamierzam skoncentrować się na analizie fenomenu Ak dżol, w kontekście pluralizmu religijnego i przemian reli¬ gijności muzułmańskiej we współczesnym Kazachstanie. Pozwoli to tym samym na próbę odpowiedzi na pytanie o miejsce islamu w postradzieckiej rzeczywisto4 szczegóły w bibliografii]; E.A. Pe3BaH, 3uuapa, w: Mcjiam: 3nąuKJioneóimecKuu cjioeap, Moskwa 1991, s. 77. W praktyce to mazar (arab. „miejsce odwiedzin", „miejsce, które się odwiedza"), rozumiany jako „obiekt peregrynacji", lub potocznie — „grób muzułmańskiego świętego") jest obiektem (celem) odwiedzin (ziyarat), jednak w Azji Środkowej ziyarat oznacza zarówno pielgrzymkę, akt oddania się pod opiekę świętego, jak i termin stosowany dla oznaczenia miejsc świętych, T.H. Zarcone, Ziyara. The turkish lands, including the Balcans and Central Asia, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill., s. 534. B.G. Privratsky, Muslim, Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory, Richmond-Surrey, s. 182-183. 4 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 55 ści tej środkowoazjatyckiej republiki. Koncentrując się na prezentacji codzien¬ nych form życia religijnego, zmianach w praktykach i sposobie uczestnictwa, a także na społecznych konsekwencjach tych zmian, zamierzam wskazać głów¬ ne czynniki popularności nowych idei pojawiających się na gruncie islamu oraz preferencji, jakimi kierują się miejscowi muzułmanie, podczas wyboru tej a nie innej koncepcji z lokalnego „rynku religijnego". U źródeł Ak diol — rys historyczny Wprawdzie za cezurę powstania ugrupowania przyjąłem rok 1997 (opierając się na rozmowach z liderami poszczególnych odłamów Ak dżol), to za kamień węgielny można uznać wieszczy sen (kaz. ajan), jaki miała dwa lata wcześniej Bajdżanova Zejnijkamal Kardżinbaevna. We śnie otrzymała ona polecenie od duchów przodków (aruaq), aby zaczęła czytać namaz i rozprzestrzeniać wiarę Muhammada wśród ludzi, podejmując się leczenia alkoholików, narkomanów i wszystkich potrzebujących, a jednocześnie ukazywała im „właściwą drogę", która prowadzi do Allaha. Oniryczny incydent, po którym Zejnijkamal rozpo¬ częła praktykę uzdrowicielki, jest klasycznym przykładem „snu inicjacyjnego", tj. snu, w którym duchy przodków/świętych informują daną osobę, iż jest „nosi¬ cielem daru", np. szamańskiego, uzdrowicielskiego itp. „Sny inicjacyjne" często pojawiają się równolegle z wizjami na jawie i z reguły powiązane są z „chorobą szamańską" . Podjęcie praktyki uzdrowicielki przez Zejnijkamal było równo¬ znaczne z „otwarciem", zaakceptowaniem daru ofiarowanego przez duchy i pod¬ porządkowaniem się ich woli. W kluczowym roku 1997 do Zejnijkamal, która już wówczas cieszyła się lo­ kalną sławą uzdrowicielki, trafia z problemem alkoholowym Tarybaev Qydyrali Mombajuly — późniejszy założyciel jednego z odłamów Ak dżol. Qydyrali nie ukrywa, iż był sceptycznie nastawiony do uzdrowicielskich zdolności Zejnijkamal. Swoje poglądy zweryfikował w następstwie wieszczego snu, który miał trze­ ciego dnia pobytu u uzdrowicielki. Nie był to pierwszy ajan, jakiego doświadczył Qydyrali, jednak w odróżnieniu od poprzednich snów, nasyconych niezrozumiałą dla niego symboliką, w tym została przekazana bezpośrednia informacja. Qydyrali ujrzał we śnie duchy pięciu znamienitych kazachskich przodków: Tuktibjy-aty, Sujinbaj-aty, Sarybaj-aty, Qajnazar-aty i Dżambul-aty (znani pod wspólną na­ zwą Bjes-ata — „Pięciu przodków/ojców") , którzy poinformowali przyszłego 5 6 5 P.M. MycTacjiHHa, IlpedcmaeneHun, Kyjbmu, odpnóu y Ka3axoe, Ałma-Ata, s. 105-107; D. Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, s. 236¬ -237; B.G. Privratsky,Muslim..., dz.cyt., s. 160. „Pięciu przodków" wywodzi się z jednego rodu — Szapraszty (do którego należy również Qydyrali), zaś ich mazary, znajdujące się na rodowym terytorium, wypełniają funkcję jego sakralnej konso¬ lidacji. Każdy z Bjes-ata jest równocześnie „autonomicznym świętym" otoczonym czcią, do grobowca którego przybywają pątnicy. 6 �Paweł Jessa 56 lidera Ak dżol, iż ma „poprowadzić za sobą ludzi". Sen wywarł na tyle mocne wrażenie na Qydyralim, iż wraz z trzema kobietami udał się z pielgrzymką do Turkiestanu, gdzie znajduje się mauzoleum Hodży Ahmada Jasawiego. Decyzja o podjęciu pielgrzymki była naturalną konsekwencją wieszczego snu. Senne wi¬ zje z udziałem zmarłych przodków lub świętych są jedną z zasadniczych moty¬ wacji odbycia ziyarat. Grupa pielgrzymów pod przewodnictwem Qydyraliego, swoją peregrynację rozpoczęła od nawiedzenia i spędzenia nocy w mauzoleum Arslan-baba , realizując tym samym jeden z podstawowych etapów odbycia ziyarat do grobowca Ahmada Jasawiego. Zdarza się, iż miejsca święte pełnią funkcję katalizatora, za sprawą którego na¬ stępuje „otwarcie się" osób będących depozytariuszami „daru", np. szamańskiego, uzdrowicielskiego. Podobny scenariusz miało nawiedzenie mauzoleum Arslan-baba, przez grupę Qydyraliego. Jedna z uczestniczących w pielgrzymce kobiet „ot¬ worzyła się" i zwróciwszy się do Qydyraliego, zaczęła przekazywać błogosławień¬ stwo (bata) bezpośrednio od ducha Arslan-baba. Powyższe zdarzenie zainicjowało formę pośrednich (za pośrednictwem medium, tzw. aqqu [kaz. łabędź] w nomen¬ klaturze Ak dżol) kontaktów duchów z członkami i sympatykami krystalizującej się grupy Ak dżol. Udzielanie bata przez duchy kazachskich przodków i muzułmańskich świętych stanowi obecnie oś praktyki obrzędowej grupy. Arslan-bab podczas udzie¬ lonego błogosławieństwa poinformował Qydyraliego, iż została wyznaczona mu misja, jednak zanim przystąpi do jej wypełnienia, zobowiązany jest przeprowadzić ziyarat w wyznaczonych przez duchy miejscach świętych i złożenia stosownej ofia¬ ry. Qydyrali, analizując powyższe zdarzenie z kilkuletniej perspektywy, stwierdza, iż warunki przekazane przez Arslan-bab były swoistymi próbami (synaq) mającymi potwierdzić jego posłuszeństwo i podporządkowanie się woli duchów. Podkreślając wagę wyboru, przed jakim stanął Qydyrali, Arslan-baba zaznaczył, iż w przypadku odstępstwa od wyznaczonych „zadań", duchy „zabiorą" mu jedynego syna i nigdy nie zazna on szczęścia na tym świecie. Wspomniane ultimatum jest klasycznym przykładem zmuszenia „wybrańca duchów" do przyjęcia ofiarowanego daru (sza¬ mańskiego, uzdrowicielskiego bądź też jasnowidzenia) i rozpoczęcia praktyki. Oso¬ ba „obdarowana" nagle zaczyna chorować (zostaje np. sparaliżowana), zapocząt¬ kowane zostaje pasmo nieszczęść w jej życiu osobistym i rodzinnym. Po upływie pewnego czasu „wybraniec/wybranka" zaczyna widzieć we śnie duchy, które na¬ kazują przyjęcie daru. W przypadku odmowy grożą poważnymi konsekwencjami, włącznie ze śmiercią obdarowanego bądź jego bliskich . Również ówczesne życie 7 8 7 Arslan-bab — legendarny nauczyciel Hodża Ahmad Jasawi. Spędzając noc na mazarze święte­ go, pielgrzym ma nadzieję na przyjęcie swoich próśb, które następnego dnia zostaną wypowiedziane w mauzoleum Ahmada Jasawiego, zgodnie z kazachskim powiedzeniem: „Spędź noc u Arslan-baba, proś u Hodży Ahmada Jasawiego. Zob. A.K. MVMHHOB, Apcnan-6a6, w: HCJIOM na meppumopuu 6uemeuPoccuucKou uMnepuu. SnąKJioneóunecKuu cjioeap, t. 3, Moskwa 2001, s. 15. Por. B.H. EacHJioB, IIIaMancmeoy napodoe Cpedneu Aiuu u Kasaxcmana, Moskwa 1992, s. 110 i n. 8 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 57 Qydyraliego było pasmem porażek, spotęgowanych jego uzależnieniem alkoho¬ lowym. Po powrocie z pielgrzymki i wypełnieniu poleceń Arslan-baba, Qydyrali zaczyna widzieć na jawie postacie duchów — z reguły kilkusekundowe obrazy przezroczystych postaci. Wkrótce ponownie doświadcza wieszczego snu, w któ¬ rym ujrzał trzymane w ręku cztery połączone szeregowo baranie szkielety. Sennej wizji towarzyszył głos informujący, iż trzyma klucz do całego wszechświata, zaś na lewej dłoni ma „pieczęć", „świetlisty promień" (nur), którym będzie „otwie¬ rał" serca „wybrańców". Przeprowadzony po tym wydarzeniu obrzęd „otwarcia" serca zakończył się niemalże fiaskiem. Qydyrali nie otrzymał bowiem żadnych technicznych instrukcji objaśniających procedurę „otwarcia". W trakcie pierw¬ szej próby „otwarcia" serca, Qydyrali lewą ręką dotykał „wybrankę duchów" jednak bez żadnego rezultatu. Pomocny okazał się jego porywczy charakter, gdy zdenerwowany brakiem efektów zaczął uderzać ręką po plecach „wybranki", ta zaczęła przekazywać słowa duchów. Po pierwszym, zakończonym sukcesem „ot¬ warciu" nastąpiły kolejne, a wraz z nimi błogosławieństwa udzielane przez du¬ chy. Jedno z pierwszych bata skierowane zostało do Qydyraliego, którego duchy nazwały „synem narodu", „białym synem", zaś Zeyniykamal nazwana została „białą matką" — Ak Aną. Misja Qydyraliego sprowadzać się miała do „otwiera­ nia" serc wybranym przez duchy osobom, zaś Ak Anie powierzona została funk¬ cja zwierzchnictwa nad Ak dżol. W 1998 roku na kurację zdrowotną do Ak Any przybywa Ermek Mirzageldi — przyszły lider trzeciego odłamu Ak dżol. Jest to również rok „schizmy", której początek jest trudny do precyzyjnego ustalenia ze względu na wyraźną niechęć do podejmowania tego tematu przez liderów poszczególnych odłamów Ak dżol. Obecnie poszczególne odłamy ugrupowania znajdują się w stanie „zimnej wojny". Każda z frakcji uzurpuje sobie prawo do jedynie „słusznej", „popieranej przez duchy przodków drogi ku prawdzie", przerzucając się oskarżeniami o merkantylizm, wykorzystywanie i okłamywanie przychodzących do nich ludzi, używanie czarnej magii, kontakty z dżinami, czy też stawianie poszczególnych liderów na piedestale świętości. Obecnie w Kazachstanie i poza jego granicami działają trzy niezawisłe odłamy Ak dżol: pod przewodnictwem Ak Any, Ermeka Mirzageldiego i Tarybaeva Qydyraliego Mombajuli. Co duchy powiedzą? W kręgu praktyk obrzędowych Ak diol Spiritus movens Ak dżol jawią się duchy kazachskich przodków, wokół któ­ rych skoncentrowana jest sfera obrzędowa ugrupowania. Członkowie Ak dżol wskazują na „duchowe oczyszczenie i wychowanie człowieka" jako zasadnicze priorytety „Białej drogi". Wprawdzie w swojej praktyce obrzędowej Ak dżol od- �Paweł Jessa 58 wołuje się do islamu, który jest fundamentem ugrupowania, lecz jednocześnie pozostaje otwarte na napływ przedstawicieli odmiennych konfesji i narodowości. Zarówno liderzy, jak i szeregowi członkowie ugrupowania podkreślają, iż Bóg jest jeden i dlatego błędem byłoby kategoryzowanie ludzi zgodnie z ich przyna¬ leżnością żuzową , plemienną, etniczną czy religijną. Istotna jest natomiast wiara w Boga i zachowanie „czystości", tj. abstynencja alkoholowa, nieużywanie nar¬ kotyków etc. Zgodnie ze słowami moich respondentów, Ak dżol niesie oczysz¬ czenie i uzdrowienie ludzi, rozbudzając w nich wiarę/światło. Już przy pobieżnej analizie kwestii doktrynalno-obrzędowych wewnątrz Ak dżol, na plan pierwszy wysuwa się kwestia kultu świętych i przodków, konstytuująca rzeczywistość ugrupowania, a właściwie jedność rzeczywistości bez wyróżniania świata natu¬ ralnego i nadnaturalnego, gdyż oba przenikają się wzajemnie. W religijno-magicznym światopoglądzie „akdżolistów" pozycja jednostki i sens jej poczynań zdeterminowana jest postępowaniem jej przodków oraz rezultatem „prób" zsyła¬ nych przez duchy świętych i przodków. Wiara w możliwość ingerencji duchów zmarłych w życie doczesne ludzi odzwierciedla się w kulcie przodków, do których Kazachowie zwracają się w różnych sytuacjach życiowych, prosząc o ich wsparcie i pomoc. Przychylność zmarłych antenatów gwarantują poświęcane ich pamięci rytuały domowe, któ¬ rych publicznym odpowiednikiem jest rytuał ziyarat, w odróżnieniu od rytów domowych nie wymagający „specjalistycznej" wiedzy, gdyż na mazarze jest szejch („strażnik" miejsca świętego) lub mułła, który dokona recytacji Koranu. Ewentualne rytualne zaniedbania względem zmarłych przodków mogą spowo¬ dować ich niezadowolenie, a w konsekwencji „ukaranie" potomka, np. zesłaną chorobą, niepowodzeniem w interesach itp. Z kolei w holistycznej percepcji rze¬ czywistości przez członków Ak dżol każde wydarzenie, każda sytuacja odbierana jest jako inicjowana przez duchy. Jedynym problemem jest właściwa interpretacja zdarzeń — „co duchy chciały powiedzieć?". Wyjaśnień najczęściej udzielają same duchy podczas przekazywanych błogosławieństw. Kontakty żywych ze zmarłymi przodkami i świętymi nie są już incydentalne (i najczęściej oniryczne). Ingerencją duchów tłumaczone są wszystkie, nawet najbardziej banalne, sytuacje życiowe. Życie religijne członków Ak dżol w głównej mierze skoncentrowane jest w ordach stanowiących podstawowe komórki poszczególnych odłamów ugrupowa¬ nia. Aktywizacja ceremonii „otwarcia" jako podstawowej formuły pozyskiwania nowych członków ugrupowania, doprowadziła do stopniowego poszerzenia jego szeregów. Z czasem osoby, które jako jedne z pierwszych „otworzyły" swoje serca, po uzyskaniu stosownej akceptacji duchów opiekuńczych rozpoczynały 9 10 9 Żuz/Dżuz (kaz.) — sto; ponadplemienna grupa polityczno-ustrojowa u Kazachów; wyróżniany jest podział na trzy żuzy: Starszy, Średni i Młodszy. Orda (kaz.) centrum, ognisko; bogata jurta. W nomenklaturze Ak dżol termin używany jest na oznaczenie najmniejszej komórki ugrupowania. Odłam Ak dżol związany z Ak Aną równolegle używa terminu Ata uj („Dom przodków"). 10 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 59 samodzielną praktykę (otwierały własne ordy), pozostając jednakże w ścisłym kontakcie z liderem macierzystego odłamu Ak dżol. Na życie codzienne ordy skła¬ dają się przede wszystkim seanse lecznicze gromadzące licznych uczestników nie zawsze powiązanych z Ak dżol, aczkolwiek to w nim upatrujących nadziei pomyśl¬ nego rozwiązania swoich problemów zdrowotnych, dotyczących życia osobistego, itp. Punktem kulminacyjnym w tygodniowym programie działalności ordy jest ob¬ rzęd szyraq („świece"), odprawiany z reguły w każdy czwartek. Duchy przodków, w gestii których leży wyznaczenie konkretnego dnia dla cyklicznego przeprowa¬ dzania ceremonii szyraq, mogą wyznaczyć dowolny dzień tygodnia. W każdym z odłamów Ak dżol obrzęd szyraq przebiega według pewnego sta¬ łego scenariusza. Od wczesnych godzin popołudniowych w ordzie zbierają się ludzie, którzy po przejściu rytualnej ablucji (tahara) kierują się do ustawionego w centralnym miejscu stolika z Koranem i tekstem modlitwy, do wygłoszenia której zobligowany jest każdy z nowo przybyłych. Następnie lider ordy, przy współudziale swoich uczniów-uzdrowicieli, przystępuje do seansu lecznicze¬ go, który rozpoczyna się od postawienia diagnozy. Uzdrowicielka/uzdrowiciel, stając na nogach leżącego pacjenta, „wnika" w jego strukturę duchową, przy¬ stępując jednocześnie do jej „oczyszczania" z nagromadzonego „brudu" (pod tym pojęciem rozumiane są słabości człowieka, jego grzechy czy też rezultat rzuconego uroku). Techniki wykorzystywane podczas leczenia przez poszcze¬ gólnych uzdrowicieli uwarunkowane są rodzajem posiadanego „daru" (np. baqsy [szaman], emszi [uzdrowiciel]). Zgodnie z relacją informatorki Rahiji, klucz do pomyślnego zakończenia leczenia znajduje się w uświadomieniu pacjenta co do przyczyny choroby, która zwykle jest konsekwencją jego niewłaściwego po¬ stępowania (np. zbytnie hołdowanie ziemskim przyjemnościom, merkantylizm itp.). Celem pełnego „oczyszczenia" rekomendowane jest odbycie organizowa¬ nej przez Ak dżol pielgrzymki do Turkiestanu. Zakończenie seansów leczniczych zbiega się z podjęciem przygotowań do punktu kulminacyjnego ceremonii szyraq, którym jest bata (błogosławieństwo). Przygotowywany jest skromny poczęstunek składający się ze smażonych plac¬ ków, słodyczy i herbaty. Po konsumpcji i uprzątnięciu „stołu", na podłodze stawianajest misa z piaskiem, w którym zatknięte są „świeczki" (szyraq). „Świeczki" (w liczbie 7, 9 lub 11) wykonuje się z bawełny, która po namoczeniu olejem zo¬ staje nawinięta na patyki. Zapalenie szyraq poprzedza czytanie Koranu, po czym misa przekazywana jest kolejnym uczestnikom ceremonii, którzy dymem z pa¬ lących się świec „okadzają" swoje ciała (dym posiada właściwości lecznicze/ /oczyszczające). Wypalenie się świec jest sygnałem do rozpoczęcia przekazywa¬ nia błogosławieństwa . 11 11 W tradycyjnej kulturze Kazachów bata (błogosławieństwo) traktowane jest jako specjalny rodzaj ludowej poezji, w której wygłaszający stara się wyjednać u Wszechmocnego miłosierdzie dla zebranych ludzi. Bata porównuje się do modlitwy, czego dowodem są podniosłe słowa wypowiadane w trakcie błogosławieństwa udzielanego najczęściej przez najstarszego wiekiem mężczyznę (aqsakal). Charakter �Paweł Jessa 60 Przystępując do przekazania błogosławieństwa podczas ceremonii szyraq, osoba predestynowana (aqqu), tj. jeden z „wybrańców duchów", staje naprze­ ciwko zgromadzonych ludzi, czekając na znak od duchów. Do momentu uzyska­ nia znaku od konkretnego aruaq'a , aqqu nie jest w stanie przewidzieć, który z duchów zaszczyci shiraq swoją „obecnością". Indywidualny znak, którym każ­ dy z aruaq'ów anonsuje swoje przybycie, przejawia się uciskiem na określoną część ciała. Hodża Ahmad Jasawi oznajmia swoje przybycie bólem karku, tuż u podstawy czaszki, natomiast Arslan-bab — uciskiem pomiędzy łopatkami. Aqqu, po zidentyfikowaniu przybyłego ducha, obwieszcza jego imię zebranym, którzy wstając z miejsc, kłaniają się razem z aqqu niewidzialnemu przybyszowi z zaświatów. Przybyły aruaq, w pierwszych słowach (ustami aqqu) zwraca się do wszystkich zebranych, udzielając ogólnego błogosławieństwa. W dalszej części bata duch zwraca się indywidualnie do każdego ze zgromadzonych, przywołując fakty zarówno z przeszłości, jak i dotyczące dalszego życia człowieka. Należy pamiętać, iż do Ak dżol trafiają ludzie borykający się z poważnymi problema¬ mi życiowymi, dlatego też w zdecydowanej większości błogosławieństwo ma na celu udzielenie im duchowego wsparcia. Podawane są przybliżone daty „prób", jakim poddana zostanie dana osoba, po których pomyślnym przejściu powinno nastąpić rozwiązanie dręczących człowieka problemów. Jednocześnie duchy za¬ znaczają, iż będą wspierać osobę w trakcie każdej z przepowiadanych prób. Sło¬ wa aruaq'ów jednakże nie koncentrują się tylko na zapewnieniach o otoczeniu opieką danej osoby. W swoich błogosławieństwach duchy często krytykują ludzi za prowadzony tryb życia (przede wszystkim za picie alkoholu), nakazując pod¬ jęcie praktykowania obowiązkowej pięciokrotnej modlitwy, grożąc jednocześ¬ nie poważnymi konsekwencjami w przypadku niewypełnienia poleceń. Poniżej zamieszczam przykład bata „przekazane" przez Arslan-baba podczas obrzędu szyraq w jednej z rosyjskojęzycznych ord: 12 „[...] synu mój, chcę dać Tobie swoje błogosławieństwo i chcę Ci powiedzieć, że [jest] dużo wahania w Twojej głowie. Nawet dzisiaj przychodząc tutaj, zastanawiasz się, jak święci mogą przekazywać to wszystko [myślisz], że ludzie tutaj wiedzą wszystko o sobie; to nie tak mój synu, nic o sobie wiedzieć nie mogą, przecież wielu z nich przyszło na ten szyraq tak jak i ty, po raz pierwszy i ja synu mój, święty Arslan-bab od dziewięciu lat uciskam Ci plecy po prawej stronie, ale ty mój synu nie chcesz mnie i rodzaj wygłaszanego bata dostosowany jest do okoliczności, np. przed odbyciem dalekiej podróży, egzaminami na studia, rozmową o pracę itp. Bata udziela się, trzymając otwarte ręce, którymi na ko¬ niec błogosławieństwa przesuwa się po twarzy. Udzielanie błogosławieństwa zarezerwowane jest dla cieszących się największym szacunkiem aqsakałów, z tego też powodu przekazywanie bata w kręgu Ak dżol przez kobiety wzbudza poważne kontrowersje wśród konserwatywnej części społeczeństwa, zob. C. KeH>KeaxMeTyjibi, KasaxcKue napodnue mpaóuąuu u odpnóu, Ałmaty 2002, s. 38-39. Aruaq (kaz. apyań; uzb. apeox) — od arabskiego słowa ruh (lm. arwah — „duch", „dusza") — duchy zmarłych przodków. 12 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 61 słuchać, myślisz, że się przeziębiłeś; nie mój synu, plecy, o których Ci mówię, to znak dla Ciebie i Ty powinieneś oddać mi cześć, ale Ty tego nie zrobiłeś. Nie uczyniłeś tego z własnej niewiedzy; nie jesteś złym człowiekiem, jesteś dobry i łaskawy, dobra jest Twoja dusza, bardzo czysta i chociaż jesteś mężczyzną, dusza Twoja jest bardzo krucha. Bez względu na wszystko synu mój posiadasz wielki dar, dar, który rzucony został na Twoich synów i jest dar u Twojego syna i jest dar u Twojej młodszej córki. Popatrz, co wyprawia się w Twoim szanyraq , i to tylko dlatego, że w ostatnich latach powinieneś odmawiać namaz i powinieneś już siedem lat temu odwiedzić Mekkę, ale Ty nawet dzisiaj o tym nie myślisz. I ja święty Arslan-bab nakazuję Ci w przeciągu trzech lat odwiedzić Czarny Kamień i pomodlić się do Allaha i poprosić o wybacze¬ nie za swój ród, na który w dziewiątym, szóstym i siódmym pokoleniu klątwa zosta¬ ła rzucona, na całą linię męską. My wszyscy święci modlimy się i prosimy Allaha za Twój ród męski i pomagamy wybawić Cię od tej choroby, która dosięgła Ciebie dzisiaj; ale nie słuchaj nikogo, tylko metodami medycznymi zdołasz wyleczyć cho¬ robę i nie bój się powikłań, żadnych powikłań nie będzie. Dzisiaj my święci otoczyli­ śmy Cię opieką i ja święty Arslan-bab będę przy Tobie w następnym miesiącu, będę z Tobą; idź na operację i niczego się nie bój i zobaczysz, minie dwadzieścia jeden dni i Ty zapomnisz o swojej chorobie; ale pamiętaj synu mój, zanim pójdziesz na operację, musisz odwiedzić miejsca święte, oddać cześć Arslan-babie, oddać cześć Tuktybaj-acie, oddać cześć Suyinbay-acie, oni czekają na Ciebie i otoczą opieką. Ja święty Arslan-bab daję Ci swoje błogosławieństwo [...]". 13 Na uwagę zasługuje wysoki procent osób, które w trakcie bata dowiadują się, że są obdarzone „darem" i w związku z powyższym powinny przejść obrzęd „otwarcia serca". Zgodnie z wyjaśnieniami jednej z moich informatorek, do Ak dżol nie trafiają osoby przypadkowe. Duchy przodków wybierają osoby „ducho¬ we" będące nosicielami „daru" i naprowadzają je na właściwą drogę, na „Bia¬ łą Drogę". Niemniej jednak droga do Ak dżol bywa ciężka i kręta, naznaczona chorobami i rodzinnymi tragediami. Osoba „duchowa", która odziedziczyła po przodkach dar szamański czy uzdrowicielski, często nie jest świadoma tego fak¬ tu. Dawniej, kiedy umierał szaman, jego rodzina oczekiwała na znak od duchów, które zsyłając „chorobę szamańską" na któregoś z krewnych, „wyznaczały" tym samym następcę zmarłego baqsy. Ciągłość tradycji sprawiała, iż taki znak był jasny i czytelny zarówno dla osoby wybranej, jak i jego rodziny . Wieloletnia ateizacja i walka władzy radzieckiej z „przedislamskimi przeżytkami" doprowa¬ dziła do zatarcia wspomnianej tradycji, co ilustrują liczne relacje nowych „wy¬ brańców duchów", którzy nie potrafili w początkowej fazie choroby nadać jej odpowiedniego znaczenia. W tym miejscu docieramy do jednej z podstawowych funkcji bata w Ak dżol. Nieświadomy „wybraniec duchów" właśnie tym kana¬ łem uzyskuje informację odnośnie do posiadanego „daru". Jeśli zastosuje się do 14 13 14 Szanyraq (kaz.) — drewniany, górny krąg na szczycie jurty, dymnik — synonim domu. D. Penkala-Gawęcka, Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem, „Lud" t. 85, s. 181. �62 Paweł Jessa zaleceń duchów i przyjmie „dar" stosunkowo szybko, wówczas może uniknąć „choroby szamańskiej/uzdrowicielskiej". Rozmówczyni Tatiana komentując zasadnicze funkcje bata, stwierdza, iż współcześni ludzie utracili zdolność prawidłowej interpretacji wieszczych snów, bądź w ogóle je ignorują jako wytwory podświadomości. Dlatego też aruaq'y zdecydowały się na nawiązanie kontaktu za pośrednictwem aqqu, które są po¬ średniczkami pomiędzy dwoma światami — „są ziemskimi nauczycielkami wy¬ jaśniającymi prawa «tego» i «tamtego» świata, interpretatorkami snów i znaków zsyłanych przez duchy". Wprowadzenie przez Ak dżol równoległego do trady¬ cyjnie pojmowanego bata, poszerzyło tym samym przestrzeń obrzędową kultu przodków, zmniejszając jednocześnie dystans pomiędzy sacrum (duch) a czło¬ wiekiem. Udzielane przez duchy błogosławieństwo „oswoiło" zaświaty, umac¬ niając jednocześnie wiarę w możliwość ingerencji duchów w życie doczesne ludzi. Podkreślona została również rola „daru" i obowiązków, jakie ciążą z tego tytułu na „obdarowanym", któremu zgodnie ze słowami informatorki Rahiyi „nie dane jest przeżyć jałowego życia; będzie poddawany nieustającym próbom tak długo, aż zdecyduje się na «otwarcie daru». Jeśli nie będzie się «trzymać daru», wówczas na pewno przerodzi się on w nieszczęście". Ak dżol aspiruje do wypracowania nowej jakości islamu, jednoczącej nie tylko muzułmańskich mieszkańców kraju, ale i przedstawicieli odmiennych konfesji (głównie prawosławia). Wspomniana „nowa jakość islamu" budowana jest na bazie tradycjonalistycznego islamu, wzbogaconego o nowe formy obrzędowości nawiązujące do pre-islamskich tradycji religijnych Kazachów. Doskonale ilu¬ struje to zasadnicza działalność grupy, jaką są praktyki lecznicze. W szeregach grupy spotkać można cały przekrój tradycyjnych uzdrowicieli kazachskich: baksy, emszi, tabib, do których ze swoimi problemami przychodzi miejscowa lud¬ ność. Tym samym jest to główny kanał, poprzez który struktury Ak dżol zasilane są nowymi członkami i sympatykami. Można nakreślić pewien schemat odzwier­ ciedlający drogę do Ak dżol, którą przebył przeciętny członek grupy. W powszechnym odbiorze społecznym poszczególni uzdrawiacze działający pod szyldem Ak dżol nie są identyfikowani z ugrupowaniem, lecz postrzegani jako niezależni „wybrańcy duchów". Dopiero po nawiązaniu pierwszego kon¬ taktu pomiędzy uzdrawiaczem a zgłaszającym się do niego człowiekiem inicjo¬ wane jest stopniowe zaznajamianie „pacjenta" z Ak dżol i jego ideologią, pro¬ wadzące w wielu przypadkach do nawiązania systematycznych relacji z grupą, a w dalszej perspektywie (jeśli jest się depozytariuszem „daru"), do włączenia w szeregi „Białej Drogi". Prezentowany scenariusz pozyskiwania nowych człon¬ ków odzwierciedla differentia specifica Ak dżol, wytyczającą wyraźną granicę po¬ między uzdrowicielami praktykującymi w ramach ugrupowania, a „wybrańcami duchów" działającymi indywidualnie. Kontakty ludzi z niezależnymi baqsy, emszi, najczęściej ograniczają się do jednostkowych spotkań skoncentrowanych na postawieniu diagnozy i podjęciu leczenia (bądź też jego zaniechaniu), ewentu- �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 63 alnie ograniczających się do uchylenia zasłony przyszłości przez osoby obdarzo¬ ne „darem" jasnowidzenia. Ak dżol angażuje się natomiast nie tylko w doraźne rozwiązywanie problemów zdrowotnych swoich klientów, lecz również tych dotyczących sfery życia osobistego. Familijna atmosfera wytwarzana wewnątrz grupy sprzyja zacieśnianiu relacji pomiędzy uczestnikami spotkań, dając poczu¬ cie pozyskania nowych przyjaciół — swoistej grupy wsparcia. Każdy problem zostanie poddany indywidualnej analizie, zaś cotygodniowy obrzęd szyraq, we¬ spół z regularnie organizowanymi pielgrzymkami do lokalnych miejsc świętych, dodatkowo sprzyjają wzmocnieniu poczucia wspólnoty. Przychodzący po raz pierwszy do jednej z ord działających w ramach Ak dżol poddawani zostają seansom leczniczym rozpoczynającym się od postawie¬ nia diagnozy. Duchy opiekuńcze uzdrowicieli najczęściej określają przyczynę choroby jako konsekwencję uroku, ingerencji złych duchów bądź też faktu, iż pacjent jest osobą „duchową", co czyni go bardziej wrażliwym na otaczającą rzeczywistość („ściąga" na siebie „brud" innych ludzi). W udzielonym przez du¬ chy bata zostaje ostatecznie potwierdzona diagnoza, której towarzyszy zalecenie odbycia pielgrzymki do Turkiestanu, w trakcie której powinno nastąpić „ducho¬ we oczyszczenie" pielgrzyma — swoiste rite de passage. Uczestnicząc w jednej z zorganizowanych przez Ak dżol (odłam związany z Qydyralim) pielgrzymek do Turkiestanu zaobserwowałem, iż dla pątników peregrynacja była podróżą nie¬ mal mistyczną, z którą wiązali nadzieję na poprawę swojego losu. Oczywiście, wśród entuzjastów były również osoby nastawione bardzo sceptycznie, które na pielgrzymkę zostały wysłane przez swoich krewnych. Początkowa rezerwa stop¬ niowo ustępowała coraz silniejszej wierze, głównie za sprawą bata, w trakcie których ujawniane były szczegóły z ich życia, znane wyłącznie im samym. Tym sposobem uzyskiwali niezbity dowód istnienia aruaqtar. Wraz z akceptacją moż¬ liwości kontaktów z zaświatami, równolegle pojawił się strach przed karą, jaką mogą zesłać duchy przodków. Bardzo szybko uczestnicy pielgrzymki, zaczęli postrzegać otaczającą ich rzeczywistość poprzez pryzmat mistycznych symboli i nieustających prób zsyłanych przez duchy. Rzeczywistość została sprowadzona do poziomu hieratycznych przeżyć mistycznych. Obecność sacrum w trakcie pielgrzymki do Turkiestanu pozwala na oswojenie pątnika ze światem transcendentalnym, jest „oczyszczeniem" i jednocześnie „po¬ dróżą" w zaświaty, po której bardziej zrozumiałe będą jego późniejsze kontakty z duchami. Przeżyte doświadczenie przygotowuje „wybrańca duchów" do obrzę¬ dowego usankcjonowania jego powołania i osadzenia w nowej roli — szeroko rozumianego uzdrowiciela (w zależności od specyfikacji posiadanego „daru"), praktykującego w ramach Ak dżol. W terminie wyznaczonym przez duchy kan¬ dydat udaje się na obrzęd „otwarcia serca", który Qydyrali organizuje raz w mie¬ siącu. Obrzęd podzielony jest na trzy etapy, włączając sam fakt „otwarcia", czyli pierwszego przekazania słowa duchów przez „wybrańca". Kolejne etapy zwią¬ zane są z opanowaniem technik przekazywania bata (wydłuża się czas przekazu �Paweł Jessa 64 i ilość przekazywanych faktów). Po pomyślnym przejściu wszystkich etapów obrzędu, początkujący uzdrowiciel rozpoczyna praktykę w jednej z działających ord. Wraz z rozwojem jego umiejętności i pomyślnym przejściu zsyłanych przez duchy prób aruaqtar wyrażają zgodę na otwarcie własnej ordy. Na uwagę zwraca przeważający udział kobiet w samym Ak dżol, jak i piel¬ grzymkach do miejsc świętych, co podkreśla kontrast pomiędzy meczetem, jako przestrzenią zdominowaną przez mężczyzn, a mazarem, który odwiedzają przede wszystkim kobiety. S. Poliakov w następujących słowach podsumowu¬ je „genderową" dyferencję środkowoazjatyckich budynków kultowych: „Przy¬ gotowany w rodzinie przy pomocy mahalli muzułmanin przechodzi, jeśli jest mężczyzną, na bezpośrednie łono meczetu, a jeśli jest kobietą — w objęcia szejcha mazaru lub bibiotyn (otinczi) [wyróżnienie kursywą — P.J]" . W opiniach radzieckich uczonych fakt ów uwarunkowany był czynnikami „biologicznymi" i „psychologicznymi", tj. większą „wrażliwością" kobiet, które jako gospodynie domowe przejawiały większą troskę o sprawy codzienne, bądź też po prostu ich „łatwowiernością" i „zabobonnością" . Wejście kobiet w rolę depozytariuszek lokalnych tradycji religijnych było jednakże konsekwencją determinacji bolsze¬ wików w kreowaniu nowej, ateistycznej wizji świata, w której islam postrzegany był w kategoriach reakcyjnej ideologii. W rezultacie większość mułłów, iszanów, sufich, oraz innych oficjalnych i nieoficjalnych działaczy religijnych zostało za­ bitych, uwięzionych lub zesłanych do obozów. Fala prześladowań objęła przede wszystkim mężczyzn, zaś kobiety automatycznie zakwalifikowane przez bolsze¬ wików, jako „surogat proletariatu", mogły zachować w kręgu rodzinnym trady¬ cje religijne i przekazać sakralną wiedzę swoim dzieciom. Właśnie powyższym okolicznościom, a nie „naturalnym" ich predyspozycjom, należy przypisać źród15 16 15 C.n. riojuiKDB, TpaóuąonauiuiM e coepeMennoM cpeóneasuamcKoM oóiąecmee, Moskwa2004, s. 191. W odróżnieniu od meczetu, gdzie kobiety pozostają odseparowane od mężczyzn, w przestrzeni mazaru zazwyczaj nie występują oddzielne strefy dla kobiet, które też modlą się w dowolnej części miejsca świętego. Zresztą w wielu przypadkach (przede wszystkim w Uzbekistanie) jest to jedno z dwóch miejsc (obok domu), w których mogą one odmawiać namaz, ponieważ w meczecie mogą przebywać wyłącznie mężczyźni, nawet jeśli znajduje się w nim odizolowane miejsce (np. galeria meczetu), gdzie w zasadzie mogłyby się modlić kobiety. Jak tłumaczyli moi informatorzy, obecność kobiet w meczecie jest niepo¬ żądana ze względu na ich dekoncentrujący wpływ na modlących się mężczyzn, dla których sama świa¬ domość tego, że za zasłoną lub w sąsiednim pomieszczeniu znajdują się kobiety, może przeszkodzić w skupieniu się na modlitwie, a tym samym unieważnić ją. Odmienna sytuacja jest już w Kazachstanie, przede wszystkim w jego północnej części, gdzie miejscowe „duchowieństwo muzułmańskie" wyczu¬ lone jest na zagrożenia płynące z aktywnego prozelityzmu odmiennych konfesji i nieformalnych grup wyznaniowych. Północ Kazachstanu zamieszkuje znaczny procent ludności nie-kazachskiej, głównie Rosjan; jest to też region tradycyjnie najsilniej zlaicyzowany. Miejscowe „duchowieństwo", starając się przyciągnąć jak największą liczbę wiernych do meczetu, a przynajmniej nie dopuścić do ich odpływu, wykazuje się zdecydowanie większą aktywnością „duszpasterską" i tolerancją, niż ma to miejsce w in¬ nych regionach kraju. Zgodnie z relacją mieszkanki Astany (stolicy państwa), miejscowy mułła nie tyl¬ ko nie wygoni młodej Kazaszki z meczetu, do którego przyszła z wyzywającym makijażem i w krótkiej spódniczce, ale także spokojnie wyjaśni niestosowność ubioru i zaprosi na dzień następny. 16 J. Rohoziński, Święci, biczownicy i czerwoni chanowie, Wrocław 2005, s. 253. �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 65 ła procesu feminizacji zarówno religijności pielgrzymkowej, jak i sfery działal¬ ności szeroko rozumianej kategorii „wybrańców duchów" . Miejsca święte, wraz z opartym na nich folklorem, praktykami religijnymi i charakterystyczną architekturą, tworzą zasadniczą część lokalnej, „realnej" for¬ my islamu w Azji Środkowej. Na współczesny wizerunek muzułmańskich miejsc świętych złożyła się suma synkretycznych form i zjawisk będących rezultatem obustronnego oddziaływania elementów miejscowych i ogólnomuzułmańskich. Należy mieć na uwadze, że ziyarat stanowi część większego kompleksu kazach¬ skich obowiązków rodowych, zaś święci i ich grobowce są nierozerwalnie zwią¬ zane z kultem przodków. Częstą praktyką jest też wystawianie przez Kazachów monumentalnych mauzoleów swoim przodkom, których nieznane dotąd miejsca pochówku zostają objawione żyjącym potomkom za pośrednictwem wieszczych snów. Za przykład może posłużyć działająca w Ak dżol uzdrowicielka Gulmira, która podczas mojego pobytu w Ałmaty była na etapie „podnoszenia" grobu, tj. wznoszenia mauzoleum dla swojego przodka (i ducha opiekuńczego) — Mataj-aty. W budowę zaangażowani są wszyscy członkowie i sympatycy ordy Gulmiry, zaś odwiedziny miejsca pochówku znamienitego przodka stanowią jeden z punk¬ tów pielgrzymek organizowanych przez Gulmirę dla swoich uczniów i pacjentów. Uzyskanie niepodległości przez środkowoazjatyckie republiki w roku 1991 wzmocniło proces islamskiego odrodzenia (obserwowany od lat 80. X X wieku), w którym „pielgrzymki do grobowców ważnych awliya ponownie stały się popu¬ larną manifestacją islamskiej pobożności" . W nowej, post-radzieckiej rzeczy¬ wistości najbardziej popularne mazary przeszły pod jurysdykcję miejscowych muftiat'ów lub administracji państwowej, co było równoznaczne z ich inkorpora­ cją do „oficjalnych" struktur usankcjonowanego przez władze islamu. Kult świę¬ tych, postrzegany jeszcze nie tak dawno w kategoriach „pre-islamskich prze¬ żytków", podobnie jak sufizm, obwołany przez mufti'ego Z. Babakhanova jako „niezgodny z islamskimi dogmatami" , w nowej rzeczywistości geopolitycznej uzyskały status integralnych i „oficjalnych" elementów „kazachskich" praktyk islamskich. Analogiczna sytuacja obecna jest również w sąsiednim Uzbekistanie, gdzie oddawanie czci świętym uzyskało dodatkowy wymiar, jako znak lojalności względem reżimu i przywiązania do tradycji narodowych. Nawet zdeklarowani ateiści angażują się w praktyki ziyarat, ponieważ uważają to za ważną „tradycję" narodową, bądź też chcą tym sposobem zademonstrować swoją lojalność wobec reżimu Islama Karimowa. 17 18 19 17 R. Sultanova, Qadiriyya Dhikr in Fergana valley, 2000, s. 531-538; D. Penkala-Gawęcka, Wy­ brańcy..., dz.cyt., s. 186-187; por.: N . Tohidi, „Guardians of the Nation": Women, Islam and the Soviet Legacy of Modernization in Azerbaijan, 1999, s. 39-58. V.J. Schubel, Post-Soviet Hagiography and the Reconstruction of the Naqshbani Tradition in Contemporary Uzbekistan, Istambuł 1997, s. 76. E. Ea6ag>KaHOB, O (pemeax CÀJfVMnpomue «HueucjamcKux oôbmaee», Moskwa 2001, s. 173. 18 19 �Paweł Jessa 66 Poszukując odpowiedzi na pytanie o przyczyny popularności Ak dżol w Ka¬ zachstanie, należy przede wszystkim zwrócić się w kierunku kultu świętych i przodków, które odgrywają prominentną rolę w życiu religijno-społecznym mieszkańców republiki. Auliye, taki jak Hodża Ahmad Jasawi, jest dla Kazachów mediatorem, ponieważ jest „przyjacielem Boga" (WaliAllah), ponadto był też „przyjacielem" kazachskich przodków. Idąc dalej, można powiedzieć, iż auliye są mediatorami przekazującymi nie tylko boskie błogosławieństwo, lecz również etniczne dziedzictwo Kazachów. Tym samym święci jawią się jako „pomost" między dwoma „przepaściami": po pierwsze, pomiędzy ludźmi a siłą duchową, i po drugie, pomiędzy współczesną tożsamością muzułmańską a tożsamością muzułmańską z przeszłości. Muzułmańska tożsamość Kazachów budowana jest niejako na dwóch przeplatających się płaszczyznach — synkretycznej i antysynkretycznej. Bruce Privratsky ostrzega jednak, aby nie kreować sztucznej dy¬ chotomii pomiędzy koranicznym, czystym islamem a praktykami określanymi jako pre-islamskie lub szamańskie (kult przodków i uzdrawianie przy pomocy duchów) . Kazachowie sami dokonują rozróżnienia pomiędzy różnymi formami praktyk religijnych, odnoszących się do teologicznego islamu jako „czystego" ide¬ ału, nazywanego taza dżol („czysta droga"; islamski ideał przybliżany jest przez hodża — przedstawicieli świętych rodzin), podczas gdy codzienne praktyki religij¬ ne definiowane są jako „muzułmańskość" (musilmanshiliq). Nie należy jednakże rozpatrywać ich z pozycji odrębnych, kontrastowych sfer, lecz jako różnorodne aspekty życia religijnego. Sami Kazachowie uważają, iż ich religia posiada islam¬ ską legitymizację, ponieważ została przekazana obecnym pokoleniom przez ich przodków, którzy podążali ścieżką czystego islamu; również z uwagi na istnienie w społeczeństwie hodża (jak i innych osób żyjących zgodnie z taza dżol), oraz po­ przez fizyczną obecność w kazachskim krajobrazie grobowców świętych. Ponadto Ak dżol stara się pełnić funkcję łącza pomiędzy globalną tradycją islamską a heterodoksyjnym kompleksem kazachskich wyobrażeń religijnych, wyróżniając się przy tym otwartością na przedstawicieli odmiennych konfesji. W ramach Ak dżol działają rosyjskojęzyczne ordy, liderzy których nie są muzuł­ manami. Duchy kazachskich przodków i świętych nie są w tej materii islamskimi purystami i poprzestają na fakcie, iż danej osobie (niezależnie od przynależności etno-konfesyjnej) ofiarowany został „dar", który winien zostać przez nią przy¬ jęty. Przyjęcie „daru" również nie warunkuje konwersji na islam, jakkolwiek zdarzają się podobne sugestie ze strony duchów. Dodatkowo działalność ugru¬ powania można opisać w kategorii „tradycji odnalezionej", tradycji poskładanej z ocalałych pozostałości i ponownie włączonej w krwiobieg życia religijnego Ka¬ zachstanu, lecz już w nowej, rozbudowanej formie . Praktyki obrzędowe Ak dżol wyszły poza indywidualne ramy, zostały włączone w organizację, z odpowiednią 20 21 20 21 B.G. Privratsky,Muslim..., dz.cyt., s. 74-109. Zob. D. Penkala-Gawęcka, Wybrańcy..., dz.cyt., s. 182-183. �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 67 strukturą i ideologią. Jednak legitymizację tych poczynań mają zapewniać duchy przodków, demiurgowie ugrupowania. Ak dżol to również próba wyciągnięcia Kazachstanu z religijnego cienia, rzucanego przez tradycyjne centra islamu w re¬ gionie, chociaż bardziej wynikająca z niespełnionych ambicji, niż odzwiercie¬ dlająca rzeczywistość. Jedna z moich informatorek stawiając pytanie: „Dlaczego w Kazachstanie jest mniej wewnętrznych problemów niż w sąsiednich republi¬ kach?", zaraz też udziela na nie odpowiedzi: „Za sprawą Allaha, do którego co­ dziennie modlą się członkowie i sympatycy Ak dżol". Ugrupowanie wprawdzie nie może oczekiwać poparcia ze strony „oficjalnego duchowieństwa", które kwe¬ stionuje ich islamski charakter, poprzestając na określeniu: „szarlatani", jednak w zupełności zadowala się dużą popularnością wśród mieszkańców Kazachsta¬ nu. Kwestią otwartą pozostaje przyszłość ugrupowania, tj. czy ma szansę zako¬ rzenienia się w rzeczywistości religijnej Kazachstanu, czy też jego działalność ograniczona jest długością życia charyzmatycznych liderów? BIBLIOGRAFIA EaôagKcaHOB B. 2001 O (pemeax, CAJTYMnpomue «nueucjiaMCKUx oôunaee», w: A. MajiaineHKO, M.E. OJIKOTT (red.), IlcnaM Ha nocmcoeemcKOM npocmpancmee: esajMÓ usHympu, Moskwa. EacHjiOB B.H. 1992 UlaMancmeo y Hapoàoe Cpeàneû Asuu u Kasaxcmana, Moskwa. KeHKeaxMeTyjibi C. 2002 KasaxcKue napoànue mpaàuuuu u oôpxàu, Ałmaty. Meri J.W. 2002 Ziyàra, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill. MyMHHOB A.K. 2001 Apcjan-6a6, w: HcnaM Ha meppumopuu ôuemeû POCCUÙCKOÙ uMnepuu. 3HUToioneàmecKuû cioeap, t. 3, Moskwa. MycTaiJfflHa P.M. 1992 TlpeàcmaeneHun, Kyibmu, oôpxàu y Kasaxoe, Ałma-Ata. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań. 2001 Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem. Na przykładzie ujgurskiej szamanki z Kazachstanu, „Lud", t. 85, s. nojiHKOB c.n. 2004 TpaàuuoHami3M e coepeMeHHoM cpeàHeasuamcKoM o6iąecmee, w: A K ) . ApanoB (red.), MycyjbMaHcKax CpeàHxxÂ3UM. Tpaàuu,uoHanu3M uXXeeK, Moskwa. Privratsky B.G. 2001 Muslim Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory, Richmond¬ -Surrey. �Paweł Jessa 68 Pe3BaH E.A. 1991 Suùapa, w: IlciaM: DHiAUKJioneàmecKuû cioeap, Moskwa. Rohoziński J. 2005 Święci, biczownicy i czerwoni chanowie. Przemiany religijności muzuł­ mańskiej w radzieckim i poradzieckim Azerbejdżanie, Wrocław. Schubel V.J. 1997 Post-Soviet Hagiography and the Reconstruction of the Naqshbani Tra­ dition in Contemporary Uzbekistan, w: E. Ôzdalga (red.), Naqshbandis in Western and Central Asia: change and continuity. Papers read at a conference held at the Swedish Research Institute in Istanbul June 9—11, Istambuł. Sultanova R. 2000 Qadiriyya Dhikr in Fergana valley, „Journal of the History of Sufism" 1-2. Tohidi N . 1999 „Guardians of the Nation": Women, Islam and the Soviet Legacy of Mo­ dernization in Azerbaijan, „Journal of Azerbaijani Studies", t. 2, nr 1. Zarcone T.H. 2002 Ziyàra. The turkish lands, including the Balcans and Central Asia, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill. Paweł Jessa „ A L L A H FORGIVES, THE SPIRITS OF THE ANCESTORS NEVER FORGIVE". M U S L I M RELIGIOUS GROUPS I N K A Z A K H S T A N (Summary) A few dozen years after Marxist-Leninist atheism in the form of „political religion", Is­ lam has got a new place in the social space, considered to be an element of the „national he­ ritage". Completely new phenomena and processes observed in a Muslim community, help make a claim about a new stage of islamization in Kazakhstan. The process of re-islamization assumes different forms, expressed, e.g. by the activity of the groups led by charismatic leaders, as in the case of the religious movement called Ak Jol („White Road"). Ak Jol is a sort of hierarchical „corporation" where all the members perform specific functions (that of shaman, clairvoyant, blessing giver). The integrative role of the group is very important — while systematically organizing the shiraq ritual (the people who gather are healed and blessed by ancestors' spirits) and pilgrimages to the holy places, it acquires new members and strengthens the ties between the permanent members of the group who identify them­ selves as Ak Jolists, which emphasizes the supraethnic character of the group. The charis­ matic leaders of Ak Jol stress the Muslim character of the group, which, however, is open to the representatives of other religions (mainly Christians) and nationalities other than Kazakh. The ritual practice (including healing) reflects the process of synthesis between the Islamic tradition and non-Islamic tradition of the region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ee87c80e664826eeb302f6ff8f8cabf.pdf 2f24642044e160144cb950afac23655b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource etnologia francuska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1498 Title A name given to the resource Etnologia francuska / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.47-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JACEK t. 61, 1977 BEDNARSKI ETNOLOGIA FRANCUSKA HISTORIA - STAN - OSIĄGNIĘCIA Współczesna etnologia francuska jest dynamicznie rOZWIJaJącą się dyscypliną. Powszechnie znane są jej osiągnięcia ogólnoteoretyczne oraz praktyczne w badaniach społeczeństw pozaeuropejskich. Natomiast nie\viele miejsca poświęcono dotychczas, w polskiej literaturze etnograficznej, rozwojowi badań nad francuską kulturą ludową. Ze względu na obszerność i złożoność tego zagadnienia, niniejszy artykuł, którego przedmiotem są równocześnie dzieje, stan współczesny i osiągnięcia dyscypliny określanej terminem "ethnolog'ie fran~aise", z konieczności sygnalizuje jedynie niektóre problemy, zdaniem autora warte omówienia i przybliżenia polskiem u czytelnikowi. Analizując współczesną etnolologię narodową starano si(~ uchwycić jej wielopłaszczyznowe powiązania z całokształtem nauk etnologicznych we Francji. W ramach etnologii wyróżnia się obecnie we Francji, ze względu na podmiot badarl, trzy dyscypliny: etnologię krajów "trzeciego świata" (ethnologie d'outre-mer lub ethnologie des societes primitives, archaiques), etnologię Europy (ethnologie europeenne lub ethnologie des societes traditionnelles, pn;industrielles) oraz etnologię Francji (ethnologie franc;aise). Rezultaty badawcze każdej z nich stanowią podstawę dla tzw. etnologii ogólnej (ethnologie generale), która zmierza do budowania \\' ramach poszczególnych szkół generalnej teorii kultury. Wyjaśnienia wymaga zastosowanie w tytule artykułu i tekście terminu "etnologia", zamiast przyjętego u nas "etnografia". We' Francji mają one różne znaczenia. Pojęcie "etnografia" dla oznaczenia nie ty Ie nauki, co raczej metody opisywania ludów pojawiło się we Francji w 1807 r. I Terminu "etnologia" użył po raz pierwszy w swojej klasyfil T. Wróblew,:ki. Wstęp do etnografii, Poznań 1969, s. 12. �-18 .J."CEK BED AHSKl kacji nauk A. M. Ampere w 1830 r. 2, a więc w okresi0 początków formułowania postulatu studiów generalnych nad człowiekiem w jego aspekcie fizycznym, psychologicznym i społecznym (m. in. P. Broca, C. Bernard, A. Comte). Z tego właśnie okresu pochodzą szerokie międz,\'dvscyplinarne powiązania etnologi z całokształtem nauk hUlmmist~'cznych, a przede wszystkim przyrodniczych. Zgodnie z dych()~()miczną zasadą klasyfikacji nauk ustaliła się we Francji w połowie XIX w. do dziś aktualna zasada, że etnologia oznacza naukę porÓWna\\Tzq i uogólniającą. etnografia natomiast jest jej procedurą szczegółową - gromadzenie materiałów i opis :1. Tradycja francuska wiązała do okresu II wojm' światowej oba pojęcia z badaniami ludów pozaeuropejskich. badania kultury rodzimej określając w historycznej kolejności jako dt'lllonologia, clemopsychologia, badania ludowych tradycji i folklor. Terminami "etnografia" i "etnologia" objęto badania nad kulturą ludową po II wojnie światowej, przy czym dopiero ich włączenie w ramy etnologii ucz\nilo z tej d.vscypliny dziedzinę w pełni samodzielną. Stosowanie w odniesieniu do badań rodzimej kultury ludowej terminu "etnologia", a nie ..etnografia", jest po prostu uwzględnieniem dostrzeganego powszechnie \"'e Francji. naukowego awansu dyscypliny. We Francji dla rozwoju badań nad kulturą ludową ostatnie 15-1ecie ma znaczenie przełomowe. W tej dziedzinie etnologia w:\'szła szeroko poza dotychczasowe wąskie ramy problematyki folklorystycznej i skierowała swoje zainteresowania na całokształt współczesnej i dawnej kultury wsi. Obecnie możemy obserwować również jej przedmiotowe zbliżenie z całokształtem nauk etnologicznych i intensywnie rozwijającą si(~ współpracę z szeregiem innych dyscyplin humanistycznych. Stan współczesny etnologii narodowej we Francji jest rezultatem prawie dwuwiekowego rozwoju zainteresowań własną ludową tradycją kulturową. Można w nim wyróżnić 4 okresy: 1) kształtowanie się etnografii i etnologii jako samodzielnych dyscyplin naukowych i początki świadomych zainteresowań ludową tradycją narodową (od końca XVIII w.); 2) rozwój dyscypliny pod nazwą "folklor" (od lat 80. XIX w. do II wojny światowej); 3) formowanie się podstaw nowoczesnego ujęcia przedmiotu badań w postaci etnografii metropolitalnej (do mniej więcej lat 50-tych); 4) dynamiczny współcześnie rozwój etnologii narodowej \V kierunku antropologicznego traktowania zjawisk kulturowych. 2 G. de Rohan-Csermak, La premiere apparition du t eTlnc "et hnologic" ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 3, s. 170-184. 8 Por. np. C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W2rsza'wa 1970, s. 54; G. Balandier, Sociologie, ethnologie, ethnographie, [w:l Troiti! de sociologie, t. 1. Paris 1958, s. 101-102: Grand Larouss encyclopedique, t. 4, Paris 1961, ha~l~ .,ethnologie" i "ethnographie", s. 768. �Etnologia 49 francuska Rozwój zainteresowań i badań nad kulturą ludową we Francji kształtowały dwie ściśle ze sobą związane tendencje: 1) stopniowe rozszerzanie przedmiotu badań od folkloru wiejskiego (w tradycyjnym znaczeniu) do całokształtu kulturowych zachowań społeczeństwa francuskiego oraz 2) wysiłek w kierunku ujmowania przedmiotu badań w stopniowo rozwijającej się integracji z innymi dyscyplinami. W artykule zajmiemy się rozwojem etnologii francuskiej w trzech ostatnich wyróżnionych okresach, tzn. od momentu, kiedy kultura ludowa stała się przedmiotem badań wyodrębnionej dyscypliny. Wcześniejsze dzieje mogą być z powodzeniem tematem odrębnego opracowania. BADANIA KULTURY LUDOWEJ W RAMACH FOLKLORU Rozwój badań nad francuską kulturą ludową przypada na koniec XIX i pocz. XX w. Moment przełomowy tworzy z jednej strony działalność szeregu regionalistów, którzy podejmują akcję zjednoczenia wysiłku nad rejestracją żywotnych jeszcze w tym czasie elementów tradycyjnych w kulturze wsi oraz z drugiej, rozwój samej etnografii i etnologii, który niejako inspirował do ujmowania kultury ludowej w ramy określonej teorii i objęcia jej badań przez wyraźnie wyodrębnioną dyscyplinę. Staje się nią w końcu lat 80-tych XIX w. folklor. Pojęcie folkloru, wprowadzone w 1846 r. przez W. J. Thomsa dla oznaczenia kultury duchowej, zostało przeniesione do Francji około 1877 r. przez W. Edwardsa, założyciela Societe ethnologiques de Paris (1839) 4. Termin ten bardzo szybko upowszechnił się we wszystkich krajach romańskich, a we Francji w końcu XIX w. przyjął podwójną denotacj~~. Oznaczał, po pierwsze, całokształt kultury ludowej, zachowując jednocześnie swoje pierwotne znaczenie odnoszące się do wiedzy ludowej lub - szerzej - kultury duchowej; po drugie, naukę o tej kulturze. W ostatnim znaczeniu, spopularyzowany przez pracę P. Sebillot, Le Folklor. Litterature orale et Ethnographie traditionelle (1913), obowiązywał we Francji aż do II wojny światowej. W ujęciu A. Van Gennepa folklor stał się równoważnikiem niemieckiego "Volkskunde". Bezpośrednich źródeł kształtowania się folkloru należy szukać przede wszystkim w szerokim amatorskim ruchu regionalistycznym i kolekcjonerskim, jaki we Francji rozwinął się w okresie pozytywizmu. Urzeczywistnieniem instytucjonalnych dążeń szeregu regionalnych działaczy było powstanie kilku muzeów regionalnych, a przede wszystkim utvvo4 Paris 4 - Poirier, Histoire 19611,s. 30. J. Lud, tom LXI cle ta pensee ethnotogique, [w:] Ethnotogie Gen~" lie. �GO .JACEK BEDNARSKI rzenie w 1885 r. Societe des traditions populaires. Pierwotnym zadaniem stmvarzyszenia było " ... badanie i publikowanie zespołu literatury słownej za\vierającej zabobony, dawne zwyczaje, oraz wszystkiego co jest z t:. ,"'l związane ...".i, ale w praktyce stopniowo zainteresowaniami objęto całokształt kultury ludowej. Członkami towarzystwa, z których dla dziejów etnologii największe znaczenie mieli G. Paris, E. Renan, X. Marmier, L. Bonnemere, P. Aubry i P. Sebillot, byli wyłącznie amatorzy. Od 1866r. tmr.'arzystwo wydawało poświęcone głównie zagadnieniom folkloru słownego "Revue des Traditions Populaires". Jakkolwiek zawarte w nim artykuły były indywidualnymi przyczynkami na bardzo różne tematy, to tworzyły one całość ustrukturyzowaną przez P. Sebillot. Folklor, w którego rozwoju istotne znaczenie miała działalność wspomnia:wgo towarzystwa, wyrastał na bardzo obszernym, ale zarazem nieusystematyzowanym i pozbawionym ogólnych teorii dorobku historykÓ'N, geografów, prowincjonalnych badaczy i amatorów zgrupowanych w rozmaitych "towarzystwach antykwariuszy". Rozwijał siG równocześnie \\' izolacji od drugiego nurtu zainteresowań, jakim były kultury ludów pl'>mitywnych. Wiek XX przyniósł Francji, obok intensyfikacji badań terenowych i groJnadzenia materiałów, wyjście poza charakterystyczny dla pozytywistów etap opisu. Zgromadzona dokumentacja, poszerzona o no,ve badania. stała się przedmiotem opracowania pod kątem określonej teorii. Niektóre z nich uchodzić mogą za równie nienaukowe jak te, które w XIX w. wiązały całą ludową tradycję z Germanami, Celtami, Rzymianami, wpływam: 'Wschodu czy kultur prahistorycznych. Przeważało jednak systematyczne i bardzo sumienne badanie zjawisk i budowanie teorii opartych na konkretnym materiale terenowym i analizie historycznej. \V I połowie XX w. do rozwoju folkloru jako nauki przyczynili siC; głównie P. Sebillot, P. Saintyves, P. Coirault, a przede wszyskim A. Van Gen;1ep. Trzech pierwszych interesowały raczej problemy ściśle folklorystyczne. Van Gennep usiłował natomiast, jako pierwszy, podjąć analize \\'sz:'stkich tradycyjnych zachowań francuskich chłopów. Przyjrzyjmv się działalności tych badaczy, przede wszystkim od strony sposobu ujm,">\vaniaprzedmiotu badań. Sebillot P. (1846-1918), którego porównać można do O. Kolberga, jest po',':szechnie uważany za twórcę folklorystyki francuskiej. Zasługą autora de dziś aktualnego 4-tomowego, systematycznego zbioru Le Folklore de France (1904-1907), jest poszerzenie zakresu badań folkloru w stosunku 5 lVI. Bouteiller. L'oeuvre. et les collections tolkloriques de Lionel Bonnemere "Arts et Traditions Populaires" (dalej "ATP") 1966, R. 14, nr 1-2. (1843-1905), s. 20. �Etnologia francuska 51 do ujęcia tradycyjnego, ograniczającego go do folkloru słownego. Obok dziedzin." określanej jako "litterature orale" (pojęcie to wprowadził w 1881 r.), P. Sebillot wyróżnił tzw. "l'ethnographie traditionnelle" (1886), której głównym przedmiotem zainteresowań miały być zwyczaje, obrzt:;dy. wierzenia, przesądy i ich plastyczne uzewnętrznienie w postaci sztuki ludo\vej h. Warto zaznaczyć również, że jako pierwszy zwrócił uwagt; na konieczność badania folkloru miejskiego różnych grup zawodowych. Jakkolv,iek Sebillot stworzył podstawy pod badania etnograficzne we Fr&ncji. to za właściwych ich twórców należy uznać Saintyvesa i Van Gennepa. Sair,ty\'es (właściwie E. Nourry, 1870-1935) był przede wszystkim teoretykiem folkloru, m. in. redaktorem i głównym współtwórcą 5-tomowCE:.o Corpus du Folklore prehistoriques en France et dans les colonies Francois (1934-1936). Metodologiczne rozważania nad folklorem i charakterem jego badań zawarł w fundamentalnej pracy Manuel de Folklore 1193fi). Według Saintyvesa różnica między folklorem a etnografią, subd\3c:iplinami socjologii, polega na przedmiocie badań. Etnografia z.ajmu]\c ~iE: kulturami pozaeuropejskich ludów prymitywnych, folklor jest naL1l11ia~t nauk<.jo "kulturze tradycyjnej w środowiskach ludowych krajów cy\';lizowanych", względnie nauką o "tradycji u ludów cywilizowanych, głównie w środowiskach ludowych" 7. Saintyves przeciwstawiał się ,)rgani5t\'cznemu ukierunkowaniu Van Gennepa i rozpatrywał zjawiska folklor.",st:·czne przede wszystkim jako fakty psychologiczne i społeczne. i'vli:1"j(,;:t- uwzględniał w programie badawczym folkloru zarówno aspekt pozamaterialny, jak i materialny kultury ludowej, to jednak w pl"aktyce ograniczał się tylko do tej części kultury, która przekazywana jest drogą bezpośredniej komunikacji. Dążenie do objęcia badaniami całokształtu kultury ludowej zrealizował dopiero A. Van Gennep (1873-1957), największy francuski etnolog j folklorysta I poło XX W. Autor Les rites de passage, w dziedzinie etDGgraLi Francji zadebiutował w 1916 r. W latach 1930-1958 ukazało Sil; kilkanaście jego publikacji omawiających różne dziedziny kultury IV':; francuskiej H. Syntezą dorobku jest 3-tomowy Manuel de folklore ,fra.n("(Jisecontemporain (1937-1939). Van Gennep zasłużył się także na polu organizacyjnym zakładając kilka czasopism, m. in. "Revue des Etudl':s Eth!1ographiques et Sociologiques", "Revue d'Ethnographie et de P. Saintyves, Manuel de Folklore, Paris 1936, s. 36. Tamże, S. 38-39. H M. in. Folklore du Dauphine (Isere), t. 1-2, Paris 1932-1933; Folklore de la I3ourgogne (Cote d'Or), Paris 1934; Folklore de la Flandre et Hainaut Fran(;ais iDepartanwnt du Nord), t. 1-2, Paris 1935-1936; Folklore de l'Auvergne et du "elau, P~i'is 1942; Folklore des Hautes-Alpes, t. 1-2, Paris 1946-1948. 6 "i �52 JACEK BEDNARSKI Sociologie", "Le Folklore Vivant" oraz "Nouvelle Revue des Traditions Populaires" . Van Gennep usiłował wypracować syntetyczną wizjc; badań etnologicznych, które traktował całościowo i komplementarnic, będąc jednocześnie prekursorem dyscypliny, którą nazwano później technologią. Szerokie ujmowanie folkloru znalazło swoje odzwierciedlenie w jego defin:cji: "Dziedzina, którą oznaczam tu folklorem, jest szersza niż ta, którą przyjmowali pierwsi «tradycjonaliści», którzy zwracali jedynie uwagę na «przekazywane przez tradycję» baśnie, legendy, pieśni. wierzenia i obrzędy, praktyki wróżebne itd. Rozwój naszej nauki zmusił nas do dorzucenia tutaj badania wszystkich ceremonii, gier i tańców, ludowych kultów świętych, domu i wsi, przyborów gospodarskich, narzqdzi wszelkiego rodzaju, mniejszej i większej sztuki, instytucji stworzonych przez lud albo pozostałych z dawnych okresów, wreszcie sposobóvv' czucia i wyrażania się, które rozróżniają «ludowy» od «wyższego»"~. Van Gennep stworzył własną szkołę metodologiczną, odmienną w założeniach od antropologicznej i historyczno-kulturowej. Stanął na stanowisku organicystycznym i związał folklor z biologią i jej metodami. Postawa ta, będąca w istocie tylko pewnym kątem widzenia, miała prz"Jd" wszystkim zwrócić uwagę na konieczność ujawnienia zjawisk w ich społecznych funkcjach. Jakkolwiek w programie badawcz~'m zatrz~'mał si~ na pozycjach pozytywistycznych, to jednak postulat badania zjawisk żywych i egzystujących w społeczeństwie, a nie przeżytków, stworzył podstawy dla późniejszego rozwoju etnologii. Równolegle z tym zasadniczym, folklorystycznym i zarazem ogólnoteoretycznym nurtem, do którego zaliczyć należy również P. Coirault (1875-1959), wybitnego znawcę słownego folkloru, we Francji od końca XIX w. rozpoczyna się systematyczne zbieranie strojów, rzeźby ludowej, ceramiki, sprzętów i narzędzi oraz dokonuje pierwszych inwentaryzacji budownictwa ludowego. Jest to początek muzealnictwa t'tnografil'znego, dającego oparcie późniejszym studiom nad kulturą matcrialną. Pierwsze regionalne muzeum etnograficzne - Mus('E' <1]sacien- powstało w 1907 r. w Strasburgu. W okresie powojennym założono muze.'! w Arles, Saintes, a w 1922 r. Musee basque w Bayonne. Skupiły one wokół siebie licznych regionalistów i etnografów-amatorów. Folklor.','.>tyczne zainteresowania umocnił właśnie rozwijający się intensywnie od końca XIX w. ruch regionalistyczny, zintegrowany wokół Federation Regionaliste Franc;aise. W swoim programie zmierzał on m. in. \\. ki.erunku udokumentowania i spopularyzowania lokalnych tradycji, pl'zyczynia.ic,c się 9 A. Van Gennep, Le Folklore, Paris 1924, s. 30-31. �Etnologia fi3 francuska nawet do odrodzenia niektórych wymierających już elementów kultury ludowej to. Do II wojny światowej jedyną jednostką organizacyjną etnologii narodowej było Musee des Arts et Traditions Populaires. Musee ATP powstało, podobnie jak Musee de l'Homme, w 1937 r. z przekształcenia dawnego Musee d'ethnographie du Trocadero (1878). Od samego początku swego istnienia stało się jednostką wiodącą ze względu na prowadzone badania i stworzyło metodyczne i organizacyjne oparcie dla sieci muzeów regionalnych. POWOJENNA ETNOGRAFIA METROPOLITALNA Intensywny rozwój etnologii i etnografii we Francji w okresie powo.iennym przyczynił się m. in. do rozpadu wąskich ram folkloru w badaniach kultury ludowej. W praktyce były one mało przydatne zarówno w zastosowaniu do badań historycznych, jak i współczesnych zmian. Folklor ograniczał się w zasadzie do badania samego faktu, rzadko kiedy uwzględniał jego społeczno-ekonomiczne i naturalne podłoże. W okresie międzvwojennym analizę taką przeprowadzała przede wszystkim rodząca się socjologia wsi oraz geografia humanistyczna (geographie humaine). Szczególnie ta ostatnia, dynamicznie rozwijająca się od pocz. XX w. (P. Vidal de La BIache, J. Brunhes, M. Dubois), której przedmiotem badań jest rola środowiska naturalnego w życiu ludzi i określanie geograficznych czynników kształtowania kultury (koncepcja genre de vie), wyrażnie uzupełniała badania folklorystyczne, dając olbrzymi wkład w poznanie materialnych warunków życia na wsi francuskiej. Wysiłek w kierunku rozszerzenia przedmiotu badań dyscypliny zajmującej si(~kulturą ludową doprowadził do rozwoju tzw. etnografii metropolitalnej (ethnographie metropolitaine). Powojenną etnografię metropolitalną cechuje w znacznym stopniu dążenie do historycznego ujmowania badanych zjawisk. Wypracowane przez historyków A.Soboula i G. Lefebre'a teoretyczne założenia prac badawczych SociE~ted'ethnographie fran~aise opierały się głównie na badaniach materiałów archiwalnych. Silna tendencja do analizy historycznej znalazła swój osobliwy wyraz w do dziś rozwijanej koncepcji archeocywilizacji A. Varagnaca, w ramach której kultura ludowa badana jest w ścisłym nawiązaniu do prahistorycznej przeszłości 11. 10 t. Zob. C. Brun, Regionalizm francuski, [w:] Ruch regionalistyczny 1934, s. 267-290. Zob. A. Varagnac. Civilisation tradiiionneHe et genres de vie, w Europie, l, Warszawa 11 Paris 1948. �54 JACEK BEDNARSKI Drugą zauważalną tendencją etnografii francuskiej w omawianym okresie są próby skonkretyzowania koniecznych więzi miGdz.v etnogrDfią. wówczas jeszcze często reprezentowaną przez geografię humanistyczną i historię, a innymi dyscyplinami oraz zbliżenie badań nad kulturą ludową do teoretycznych założeń etnologii ogólnej. Wyraźne braki metodologiczne ujawniły się w monograficznych badaniach wiejskich społeczności lokalnych, w których wzorem były przede wszystkim prace socjologiczne. Szczególnie inspirującą rolę odegrała seria badań terenowych \V departamencie Aveyren, zrealizowanych przez Centre de formation aux recherches ethnologiques pod kierunkiem A. Leroi-Gourhana. Stworz:dv ·me przesłanki dla późniejszych badań interdyscyplinarnych. W latach 1945-1960 badania nad kulturą ludową prowadzono gk'Jnie w trzech kierunkach 12: kultura materialna (m. in. C. Parin, A. G. Ha'..tdricourt, M. J. Brunhes Delamarre, A. Dauzat, H. Polge), folklor ~m in. P. Delarue, A. Van Gennep) oraz atlas dialektologiczno-etnograficzny. Propozycję opracowania nowego atlasu wysunął w 1939 1'. A. Dauz8t. Opierając się na pierwszym atlasie J. G. Gillierona u oraz doś\viadczeniach K. Jaberga i J. Juda, autorów atlasu Szwajcarii i północn:.-ch Włoch, wypracował on nowy model atlasu, w którym badcme zjawlskR zostały ujęte zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Do uniwersytetów etnografia metropolitalna wkraczała bardzo '.'lolno. Jedynie ściśle związana z działalnością muzealną katedra Histoire des Arts et Traditions Populaires w Ecole du Louvre miała do lat GO-tvch prawo nadawania dyplomów z etnografii Francji. Dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej szczególne zasługi organizacyjne w okresie powojennym położył G. H. Riviere. pierwszy wykładowca etnografii metropolitalnej w Ecole du Louvre i dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires. Dzięki niemu i M. lVIagetowi. kierownikowi Laboratoire d'ethnographie fran<;aise, utworzonego przy muzeum w 1945 r., nastąpił wyraźny postęp w pracach badawczych, a Musee ATP stało się centrum etnografii krajowej. Dużym osiągnięci~m M. Mageta było opracowanie podręcznika etnograficznych badań terenowych 14. Musee des Arts et Traditions Populaires prowadziło od 1937 r., ró\vnież podczas wojny w latach 1941-1945, wielokierunkowe badania terenowe, najpierw w regionie Sologne (budownictwo wiejskie) i Basse-Bre12 Zob. J. Topolski, Dzisiejsza etnografia francuska, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1960, nr 1, s. 153-157. 13 J. Gillieron, E. Edmont, Atlas linguistique de la France, t. 1-35, Paris 1902-1910. 14 M. Maget, Ethnographie metropolitaine. Guide d'etudes directe de comportements culturels, Paris 1953. �Etllclogia francuska tagne (muzykologia), a potem praktycznie w całej Francji. Realizowano je przy współpracy specjalistów - architektów, geografów, historyków i muzykologów, a zakresem tematycznym objęto architekturę wiejską, meble, sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze, sztukę i literaturę ludową. Plonem kilku lat pracy było 13420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych. Ponad 1000 monografii arch'itektury wiejskiej opracowano z punktu widzenia funkcjonalnych zależności od środowiska geograficznego i warunków społeczno-ekonomicznych. Ba.dania technik rzemieślniczych skupiały się w kilku tradycyjnych o§rodkach garncarstwa i kowalstwa. Prace kontynuowano po wojnie, rozpoczynając przede wszystkim od naukowego opracowania poszczególnych zagadnień, dla których materiał dokumentacyjny został już zebrany. J'vbzeum podjęło równocześnie intensywną działalność wystawienniczą oraz zajęło się problemami muzeów regionalnych (koordynacja i nadzór nad działalnością) 15. Głównym zadaniem Laboratorie d'ethnographie franc;aise po wojnie było udostępnienie badaczom materiałów dokumentacyjnych i rozbudO''1va zbiorów archiwalnych (fonoteka, filmoteka, fototeka, biblioteka). Istotne znaczenie dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej miało utworzenie w 1947 r. Societe d'ethnographie franc;aise przy Musee ATP. Zadaniem towarzystwa była integracja środowiska etnograficznego, prowadzenie badań terenowych oraz publikowanie ich \vyników na łamach "Mois d'Ethnographie Franc;aise" (1947-1952), a potem kwartalnika "Arts et Traditions Populaires" (od 1953). WSPOŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA W etnografii metropolitalnej rozwinęła się w latach 60-tych etnologia Francji (ethnologie franc;aise). Przełomu, jaki dokonał się w tym okresie w badaniach nad kulturą ludową, nie można inaczej rozpatrywać, jak w powiązaniu z ogólną sytuacją etnologii wśród nauk humanistycznych i jej współczesną wewnętrzną strukturą. Jest to oczywiście zagadnienie bardzo szerokie, ale krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Określenie miejsca etnologii wśród nauk humanistycznych jest we Francji problemem złożonym. Etnologia zrodziła się i długo rozwijała w ramach socjologii, która w ujęciach E. Durkheima czy F. Simianda zmierzała wyraźnie do objęcia swoim rOZimiarem całokształtu nauk społecznych i utożsamienia się z filozofią społeczną. Ten olbrzymi wpływ 15 J. Tuwan6wna, uwzględnieniem muzeów Zarys organizacji etnograficznych. muzeów we Francji ze specjalnym "Lud" 1952, t. 39, s. 472-474. �JACEK BEDNARSKI socjologii na etnologię, określany niekiedy mianem "imperializmu socjologicznego", ulega obecnie pewnemu osłabieniu. Pojawiły się bowiem dwie różne tendencje rozwojowe. Współczesna socjologia francuska, mimo żywych do dzisiaj tradycji socjologii humanistycznej, dąży coraz bardziej do modelu empirycznej socjologii krajów anglosaskich, etnologia natomiast wyraźnie zbliża się do modelu antropologicznego. Coraz bardziej odsuwa się od "malowniczego człowieka" i kieruje ku filozofii nasyconej konkretnymi treściami antropologicznymi. W ten sposób ma się stać "bazą nowego humanizmu" według R. Bastide'a lub "badaniem wszelkich rozmiarów człowieka" zdaniem A. Leroi-Gourhana 16. Socjologia uważana była dotychczas za najwyższy stopień syntezy \v badaniach zjawisk społeczno-kulturowych (etnografia - etnologia socjologia). Obecnie etnologia coraz bardziej usamodzielnia się i - przynajmniej na obecnym etapie rozwoju - trudno uznać ją również za zdominO\vaną przez antropologię. Wprawdzie antropologię społeczną intensywnie rozwija we Francji szkoła C. Levi-Straussa, ale jej wybitnie generalizująca i strukturyzująca postawa dość wyrażnie znajduje się w opozycji do właściwego przedmiotu badań etnologii, jakim są zagadnienia osobowości kultury danej grupy ludzkiej 17. Natomiast ze względu na strukturę nauki problem różnic etnologii i antropologii (w ujęciu anglosaskim) traci na znaczeniu. 2. Etnologię we Francji charakteryzują bowiem od dawna wyraźne międzydyscyplinarne powiązania z socjologią, historią, geografią humanistyczną, psychologią oraz naukami przyrodniczymi, które uważa się za najlepsze wprowadzenie do analizy społeczeństwa i jego kultury 18. Sama etnologia jest pojmowana bardzo szeroko jako kompleks nauk, czy raczej ośrodek integracji kilku dyscyplin i zalicza się do niej - obok etnologii właściwej - antropologię fizyczną, prahistorię, lingwistykę oraz technologię 19. Jest to więc model zbieżny z antropologicznym. Szerokie przedmiotowe ujmowanie etnologii we Francji już od końca XIX w., umożliwiło w tym kraju rozwój badań o charakterze integralnym, traktujących holistycznie analizowaną rzeczywistość, a więc opierających się m. in. na koncepcji "całościowego faktu społecznego" M. Maussa. Ten profil etnologia francuska wypracowała wyłącznie opierając 16 Les sciences eihnologiques. "Revue de l'Enseignement Superieur" 1965, nr 3. s. 23, s. 8. 17 Por. A. Leroi-Gourhan, L'experience ethnologique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1816-1825. 18 Zob. m. in. szereg artykułów [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968. lU Zob. J. Poirier, Le programme de l'ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 556-5'74. �EtnologiJ f1"anc1/.ska ~_. .l. się na badaniach pozaeuropejskich społeczeństw plemiennych 20. Badania francuskiej kultury ludowej, które rozwijali regionaliści, historycy, geografowie i folkloryści, zatrzymywały się najczęściej na opisie i jednokierunkowej interpretacji. Wyraźny przełom nastąpił dopiero w ostatnim 15-leciu, głównie dzięki zastosowaniu metodologii i metod etnologii ogólnej oraz szerokiej panoramy badawczej opartej na współpracy z innymi naukami. "Młodości" etnologii narodowej świadomi są sami francuscy badacze . .Jeszcze na początku lat 60-tych :pytahi o stan zaawansowania prac dotyczących etnologii Francji stwierdzali, że " ... prac takich właściwie jeszcze nie ma. a historia kultury wsi francuskiej od czasów najdawniejszych po chwilę obecną czeka dopiero na swego odkrywcę" 21. Zdaniem M. J. Brunhes Delamarre'a. wyraźnie wzrasta zainteresowanie we Francji własną tradycją kulturową; i chociaż "młodzi etnologowie ... są aż do dnia dzisiejszego bardziej wciągani do badań społeczeństw ... w Azji, Afryce i Ameryce, niż do badań etnologicznych w swym własnym kraju ...", to ,....badania te zaczynają się we Francji w pełni rozwijać pod wpływem m. in. A. Leroi-Gourhana ... i G. H. Riviere'a" 22. Obok tych dwóch badaczy podstawy pod etnologię narodową tworzą głównie M. Maget i J. Cuisenier. Dzięki ich wszechstronnej badawczej i organizacyjnej działalności etnologia Francji znajduje się obecnie na etapie wyraźnej krystalizacji i samookreślenia. Uznanie etnologii za naukę wyłaniającą się współcześnie z humanistyki francuskiej nie wypływa oczywiście z realnej oceny ilości prac poświęconych kulturze francuskiej wsi, których w okresie rozwoju folkloru i etnografii metropolitalnej ukazało się tysiące. "Młodość" etnologii narodowej jest wynikiem postawy przyjętej przez współczesnych etnologów francuskich, a wraz z nimi również przez przedstawicieli innych dyscyplin zajmujących się zarówno zagadnieniami historycznymi, jak i aktualnymi przeobrażeniami społeczno-kulturowymi wsi francuskiej. Postawa ta sprowadza się do uznania za naukowo pożyteczne tylko te osiągnięcia, które odpowiadają przyjętym współcześnie założeniom metodologicznym, reprezentują jedną ze współczesnych szkół etnologicznych i wykorzystują doświadczenia badawcze innych nauk. Przy takim podej- 20 Rozwój etnologii frar:cuskicj nastąpił po 1930 r. (profesjonalizacja etnologii początki intensywnych badat'l terenowych w Afryce, Ameryce, Oceanii). Zob. J. Poirier. Histoire de l'ethnologie, Paris 1974, S. 109-118. 21 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Fl'ancji. "Etnografia Polska" 1964, t. 8, s. 264. 2' M. J.-Brunhes Delamarre, Geographie humaine et ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1472. �58 .JACEK BEDNARSKI scm, dawniejsze prace uchodzą za beletrystyczne lub za popularne opracowania a charakterze krajoznawczym 23. Konsebyencją tej postawy SCj wyraźne rozbieżności między dawnymi założeniami folkloru i współczesną etnologią uniwersytecką. Folklorystyczna interpretacja zjawisk kierowała "i(~przede wszystkim na zagadnienia pochodzenia faktu kulturowego, który rozpatrywany bvJ sam w sobie, najczęściej bez jakichkolwiek zewm;irznych pO'vviązań Ze' współczesnego punktu widzenia folklor dostarczał wi(~c głównie materi8łów, które obecnie mogą być wykorzystywane do rekonstrukcji i opisu różnych etapów historycznego rozwoju kultur:' ludowej we Francji. a przede wszystkim poszczególnych jej dziedzin w układzie regionalnv:ll. Przy podejściu etnologicznym fakty winny być badane w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym, uwzględniającym zmienności i funkcjonalności, a więc nacisk musi wszystkim na zrozumienie mechanizmów przemian. czynniki lokalno.ści. być położony przede Przyjęcie takiej per- spektywy podważyło nawet stawiane niekiedy za wzór analiz\' A. Van Gennepa, które obecnie są przedmiotem ponownej interpretacji 21 Ta metodologiczna reorientacja kierunku analizy zjawisk kulturi ludowej nie zmierza jednak do całkowitego zerwania z teoretyczn:'111 i praktycznym dorobkiem folklorystów, ale do jego umocnienia poprzez zint:egrowanie w ramy etnologii i poszerzenie a strukturalistyczno-funkcjo nulistyczny punkt widzenia, dzięki któremu osiągnięcia te tracą seistyczny" charakter 25. U podstaw współczesnej etnologii francuskiej leży więc S\\'ój "paintegralni ujmowanie zjawisk kultury i traktowanie człowieka jako "niepodzielnego" obiektu badań, jak to określił M. Mauss. Założenie to znajduje swoje odbicie nie tylko w badaniach poszczególnych dziedzin kultury v: uldadzie monotematycznym i badaniach zwartych zespołów społeczności ter:torialnych, ale także w wewnętrznej strukturze etnologii narodowej jako d.yscypliny naukowej. Współcześnie wykazuje ona \vielopłaszczyznowe powiązania ze ściśle z nią spokrewnionymi dyscyplinami, Z archeologią h1cz~ ją koncepcja archeocywilizacji A. Varagnaca, prace nad składem etnicznym terytorium Francji. stwem, czy raczej dialektologią, najwyraźniej z antropologią fizyczn<l Z"viązek z językoznawwystl~puje w badaniach A. Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 264-265. Zob. m. in. H. Raulin, Folklore et ethnologie. ..4 propos de ceremonies agraires dans les Alpes du Nord. "ATP" 1967, R. 15, nr 2, s. 101-118. 25 J. Poirier, Le programme ..., s. 567. 23 24 �Etnologi.' atlasowych etnologii 27. 26. Natomiast technologia francuska jest właściwie integralną częścią Szerokie perspektywy badawcze stosowane są przede wszystkim w badaniach zespołowych, coraz rzadziej natomiast przez indywidualn.'1"Ch badaczy ze względu na wyraźny proces specjalizacji jaki dokonuje się w ramach etnologii (etnologia prawna, ekonomiczna, społeczna, etnorrLlzykologia, mitologia, etnobotanika itd.). Do nielicznych badaczy, którF jeszcze o1::ecnie starają się swymi zainteresowaniami objąć całą złożonoś(~ badanych zjawisk, zaliczyć należy A.-G. Haudricourta i A. Leroi-Gourhana. Reprezentowane przez nich podejście multidyscyplinarne opiera się na jednoczesny:n traktowaniu człowieka jako istoty biologicznej i kulturotwórczej. W ten sposób doszliśmy do zagadnienia przedmiotu badań współczesnej francuskiej etnologii narodowej. Jest to problem niezwykle rrudnv do sprecyzowania, ze względu na postępujący wyraźnie proces zacierania Sil; granic przedmiotu badań wszystkich dyscyplin humanistycznych. Zakres badań etnologii ujmowany jest we Francji bardzo różne. Balandiel' uważa np. etnologię za bardziej "zorientowaną ku archaizmom i obronie świadomości tradycyjnej" niż nastawioną na "ba9anie dynamiki społecznej i współczesnych przeobrażeń", natomiast J. Poirier czyni przcdmi'Jtern badań etnologii społeczność w przeciwieństwie do zbiorowości 28. Teoretyczne prób}' określenia przedmiotu badań nie znajdu~'t zupełnie swego odbicia w praktycznej działalności etnologii. Etnologię narodową interesuje tak aspekt współczesności i przeszłości, jak i kultury wiejskiej i miejskiej. Bli;'~sza jednak analiza doprowadza do wniosku, :~e pewne ograniczenie w tym znkresie wyznacza tradycja badawcza. Zasadniczym przednastępujące atlasy: P. Gardette, Anas linguisiique et t. 1-4. Paris 1950-1968; J. Sl"gUY, Atlas ... de ia Gascogne, t. 1-6, Paris 1954-1974; P. Nauton, Atlas ... du Massif Centmle, t. 1-4. Pmis 1957-1963; H. Bourcelot, Atlas ... de la Champagne et de la Brie, t. 1. Pari1966; E. Beyer. R. Matzen, Atlas ... de l'Alsace, t. 1, Paris 1969; P. DubulsS,)tJ. Atlas ... du Centre, t. l, Paris 1971; J. Martin, G. Tuaillon, Atlas ... de Jura et des Alpes du Nord, t. 1, Paris 1971; G. Massignon, B. Horiot, Atlas .. de l'Ouesl, t. 1. Paris 1971; C. Dondainc, Atlas ... de la Franche-Comte, t. l, Paris 1972; M.-R. :':iimoni-Aurcmbou . .!ltlos ... de l'Ile-de-France et d'Orleanais, t. l, Paris 1972. 27 Technologię zdefiniowano jako dyscyplinę zajmującą się badaniem materialn,:,j działalności LZłowieka i tradycyjnych czynności wyrażających ,ię ,v postaci gestów i sposobów fizycznego zachowania. Zob. A.-G. Haudricourt, La technologi.e culturelle: Essai de methodologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, o. 731 i nast. Wśród głównych rodzajów technik wyróżnia się techniki ciała, produkcji, nabycia. konsumpcji i transportu. Zob. J. Michea, La technologie culturelle: Essai de systematique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 823-880. 28 Les sciences ..., s. 55; J. Poirier, Le programme ..., s. 542-547. 26 Wydano ethnographiqne dotychczao du Lyonnais, �GO JACEK BEDNARSKI miotem badań etnologii narodowej we Francji pozostało społeczeństwo tradycyjne i reprezentowana przez nie kultura ludowa. Nie wdając się w rozważania nad historyczną zmiennością zawartości pojęciowej terminu "kultura ludowa", należałoby zwrócić uwagę na istniejące współcześnie na gruncie etnologii dwa skrajne w tym względzie stanowiska. Jedno reprezentuje A. Varagnac, drugie M. Maget. Charakteryzują one jednocześnie dwa nurty badawcze francuskiej etnologii. W ujęciu A. Varagnaca kulturę ludową (przez niego określoną tradycy jnie jako folklor) stanowi tzw. archeocywilizacja. Jest to kultura niższego poziomu, wiejska, źródłami swymi sięgająca kultury neolitycznej. Dowodem na to są nie tylko przetrwał e archaiczne elementy kultury, ale przede wszystkim podobny swym charakterem sposób życia oparty na bezpośrednich przekazach tradycji i silnie uwarunkowany przez środowisko geograficzne. Podstawą koncepcji archeocywilizacji jest założenie o dualistycznym rozwoju kultury od okresu neolitu. Zdaniem A. Varagnaca rolnicze społeczeństwa neolityczne mogły przetrwać tylko dlatego, że wytworzyły się rygorystyczne i spójne sposoby działania, podobnie jak wytwarzają się instynkty w świecie zwierzęcym. W miarę rozwoju technik stopniowo znikało działanie instynktowne, a tworzyła się przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja, która przy założeniu psychicznej zgodności podmiotów działających i nieznacznego wpływu pozawiejskiego środowiska aż do XX w., stała się podstawą kultury ludowej, przedłużając w ten sposób neolityczny stan kultury 29. W zupełnie odmienny sposób kulturę ludową rozumie M. Maget. Traktuje ją wprawdzie jako kulturę określonej warstwy społecznej, ale równocześnie dostrzega wyraźne związki i wzajemne powiązania między tzw. kulturą "wyższą" i "niższą". W obu wypadkach elementy kulturowe podlegały obustronnemu przenikaniu i czasem trudno jest już obecnie określić ich pochodzenie. Maget wskazuje jednocześnie na dwuznaczność lub uniwersalizm dotychczas powszechnie przyjmowanych kryteriów kultury ludowej, takich jak słowny charakter przekazu tradycji, anonimowość i irracjonalizm, czy integracja kulturowa. Kulturę ludową określić można jedynie poprzez różne kombinacje wielu wyznaczników, wyraźnie ją lokalizując i uwzględniając szerokie społeczno-ekonomiczne podłoże 30. Kierunek badawczy A. Varagnaca nawiązuje bezpośrednio do dorobku francuskich folklorystów i opiera się na badaniu przeżytków kulturo,,,,ych. Trudno uznać go za reprezentatywny dla współczesnej francuskiej 29 Zob. A. Varagnac, Civilisation ...; tegoż, Archeocivirisation ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. l, nr 2, s. 83-91. 30 Zob. M. lVIaget, Problemes d'ethnographie europeenne, Generale, Paris 1968, s. 1247-1338, szczególnie s. 1279-1304. et genres [w:] de vie. ELhnologie �Etnologia fil francuska etnologii narodowej, w przeciwieństwie do teoretycznych założeń M. Mageta. Po tym ogólnym rozeznaniu we współczesnej etnologii francusktej przejdżmy do omówienia jej struktury organizacyjnej, osiągnięć i kierunków badań. STRUKTURA ORGANIZACYJNA, OSIĄGNIĘCIA I KIERUNKI WSPOŁCZESNEJ ETNOLOGII FRANCUSKIEJ BADAŃ Szerokie perspektywy, jakie przyjęła etnologia francuska w badaniach nad kulturą ludową, nie znajdują swojego właściwego odzwierciedlenia w jej strukturze organizacyjnej 31. Etnologię we Francji charakteryzuje z jednej strony rozproszenie i rozmaitość form organizacyjnych, czemu odpowiada pluralizm kierunków badawczych i stanowisk teoretycznych, z drugiej scentralizowanie największych ośrodków etnologicznych w Paryżu. W 1965 r. stanowiły one około 5% paryskich, pozauni\versyteckich instytucji zajmujących się badaniem wsi francuskiej 32. Szczególnie niekorzystna jest sytuacja etnologii narodowej w ośrodkach uniwersyteckich. W tym pionie ma 24 Facultes des Lettres et Sciences Humaines należących do 23 uniwersytetów, 8 posiada ogółem 9 katedr etnologii - 2 w Paryżu oraz w Bordeaux, Lyonie, Montpellier, N anterre, Nicei, Strasburgu i Tuluzie. W wyższych uczelniach innego typu katedry etnologii ma College de France oraz Institut d'Etudes Sociales w Instytucie Katolickim w Paryżu. Żadna z tych placówek ni'::' ogniskuje swoich prac badawczych nad problematyką francuskiej i eur,}pejskiej kultury ludowej. Jest ona rozwijana przede wszystkim w ramach indywidualnych zainteresowań. Ważne znaczenie posiada jednak istniejące od 1946 1'. W Instytucie Etnologii Uniwersytetu paryskiego Centre de formation aux recherches ethnologiques (CFRE), którego zadanien, jest przygotowywanie studentów do prac terenowych, opartych głównie na badaniach wsi francuskiej oraz prowadzenie badań podstawowych. W uniwersytetach pozaparyskich etnologia narodowa reprezentowana jest w bardzo wąskim zakresie. Uwagę zwraca przede wszystkim Uniwersytet w Dijon, gdzie katedrą etnologii i socjologii kieruje M. Maget, jeden ze współtwórców współczesnej etnologii francuskiej 33. W artykule nie uwzględniono zmian organizacyjnych po 1970 r. M. Vincienne, Des centres parisiens de recherche sur La societe rurale fran~aise. "Etudes Rurales" 1965, nr 19, s. 68. 33 O etnologii uniwersyteckiej zob. m. in. G. de Rohan-Csermak, SituatiolO universitaire de l'ethno[ogie europeenne en France. "Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, n.r 4, s. 273-276. 31 32 �62 JACEK BEDNAR3KI Istotne znaczenie w badaniach i kształceniu w zakresie etnologii Francji mają paryskie ośrodki pozauniwersyteckie, w szczególności Ecole Pratique des Hautes Etudes (EPHE). W ramach 5 (Sciences Religieuses) i 6 (Sciences Economiques et Sociales) sekcji EPHE znajduje się ogółem : 1 grup sipecjalistycznych pośrednio lub bezpośrednio związanych z etnologią. Spośród nich interesująca nas problematyka pojawia się w pracach Grcupe d'ćtudes des civilisations traditionnelles kierowanej przez A. Vare gnac;) (prowadzi ona pełne kształcenie i badania w zakresie historyczl;ego rozwoju francuskiej i europejskich kultur etnicznych) oraz Groupe ó'anthropologie des societes paysannes (I. Chiva), Groupe de sociologie rL;rale (P. Rambaud) i Groupe d'etudes mediterraneennes (J. Cuisenier). Te trzy ostatnie grupy rozwijają wielokierunkową działalność (socjologia, ,tYJoLJgia, ekonomia) w kształceniu, badaniach podstawowych i dokumentacji. obszarem zainteresowań obejmując głównie Europę. Pewną rolę w zakresie etnologicznych badań nad współczesną kulturą l':si odgrywa Chaire d'anthropologie social w College de France, szczegc,lnit:' zaś związana z nią grupa I. Chiva oraz Institut d'Etudes Sociales p1'2:v'Inst~·tucie Katolickim (IC), w którym do 1971 r. pracował doskonały zr:awca Europejskiej kultury ludowej, G. de Rohan-Csermak. Jedyna katedra etnografii francuskiej znajduje się w Ecole de Louvre. Cl'j;,ire d'ethnographie franc;aise zajmuje się kształceniem muzeologów i J.:c))Jserwatoróv;. Koordynatorem badań podejmowanych przez poszczególne instytucje jest INC Francji Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) w Par~·żu. CNRS gromadzi pod kontrolą komisji specjalistów wielką liczbe, badaczy, w tym i etnologów. Członkowie 23 Komisji antropologii eblologii prahistorii kierują i nadzorują podejmowane przez CNRS badania. również w zakresie etnologii Francji, do prowadzenia których zatrudnia się pracowników z innych ośrodków (w związku z tym większość' placówek naukowych jest stowarzyszona w CNRS). W 1963 roku 22 Kcmisja zat\vierdziła m. in. interdyscyplinarne badania w Aubrac, a '-N 1965 w Chatillonnais. Jakkolwiek wszystkie wymienione etnologiczne ośrodki w pewnym stopniu związane są z badaniami na terenie Francji, to podstawowym przedmiotem ich działalności jest rozwiązywanie problemów ogólnoteoret~'cznych i to głównie opartych na pracach terenowych poza Europą. W tej slytuacji ciężar badań i prac dokumentacyjnych w zakresie etnologii regionalnej spoczywa na muzeach i towarzystwach etnograficznych. N a ponad ] 000 muzeów, około 600 posiada zbiory etnograficzne z obszaru Francji. Są to w znacznej mierze muzea regionalne, w których obiekty etnograficzne przemieszane są z archeologicznymi i historycznymi. Zasadnicze znaczenie dla badań i dokumentacji francuskiej kultury �Etnologia G3 francuska ludowej rna parvskie :Ylusee National des Arts et Traditions Populaires (;\/fuseeATP), przy którym od 1966 r. działa Centre d'ethnologie fran~aise (Cef). 1\IIuseeATP należy do grupy muzeów - laboratoriów (musee labonitG;re), prowadzCjcych aktywną działalność naukowo-badawczą. Składa się z dwóch głównych działów - służb muzeologicznych i techniczno-nauko\\"'C'h, których celem jest ochrona, konserwacja i udostępnianie obiektó\,' oraz 13 wydziałów badawczych tworzących Cef. Musee ATP \''-,\'8yb rocznie kilkanaście ekip badawczych obejmujących terenem poszukiwań cały obszar Francji. Pracownicy muzeum biorą aktywny udział \\ tadaniz.ch organizo\vanych przez CNRS oraz prowadzą wykłady w szkobch W\'~:sz\'ch:14. Spośród muzeów specjalistycznych, w których gromadzone są obiekty etnogrCiflczne z terenu Francji, wymienić należy Musee international de l'imag(-rie w Epinal (założone w 1951 r.), Musee international de la marionnE,tte w Lyonie (1946) oraz Musee du yin de Bourgogne w Beauvie (1948), Sieć: muzeów regionalnych pokrywa, praktycznie rzecz biorąc, całą Francjf;. Kajczęściej ScI to muzea wieloproblemowe. Największe z nich spełniają podwójn<l 1'01<; - dokumentacyjną i wystawienniczą oraz naukown-baduwczą. Oparciem dla działalności naukowej są prowincjonalne )środki etnologii regionalnej. W dużej części badania finansowane są i kierowane przez J'v1useeATP oraz Direction des Musees de France. Do na.iwi(~ksZ\'chmuzeów regionalnych należą: Musee basque w Bayonne (założone w 1922 r.), lVIusec alsacien w Strasburgu (1907), Musee de Bretagr.e \'.1 Rennes, Musee de ormandie w Caen, Musee de Picardie w Amiens, Musee Dauphinais w Grenoble (1906), Musee catalan des arts et traditions populair.:.s w Perpignan (1963), Musee des arts et traditions populaires d'Auvergne w Riom (1964) oraz Musee d'ethnographie corse w Bastia. Szczególną uwagę zwraca tworzone Le musee de plein air des Landes de Gdscognc które w przvszłości ma stać się kompleksem muzeów zajmuJących sit;' człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym, a zar:.lzem j>Jtężnym instdutem badawczym 3.5. Waj:nvmi ośrodkami etnologii narodowej we Francji są towarzystwa etn(;graficzne. Maj<j one dużą samodzielność, własne środki finansowe 31 Bliżc'j o Musec ATP zob. B. Kopczyńska-Jaworska, Dokumentacja muzealna. "Prace i Material:.- Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria etnograficzna. 1973, nr 17, s, 131-145; Musee des Arts et Traditions Populaires, "ATP" 1966. R. 14, nr 3, ~. 245-258. 8;; Zob. G. H. Riviere. Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience francaise d'un mU'iee de l'environnement. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. 1, nr 1. s. 87-95. Doświadczenia i osiągnięcia paryskiego muzeum etnografii francuskiej. �64 JACEK BEDNARSKI i wydawnictwa. Najważniejszym z nich jest związane z Musee ATP-Societe d'ethnographie fran<;aise (SEF) w Paryżu. U podstaw jego działalności leży rozwój badań etnologicznych i dokumentacja f~'ancuskiej kultury ludowej. SEF do 1970 r. wydawało czasopismo "Arts et Traditions Populaires", a obecnie "Ethnologie Fran<;aise". Za pomocą tych organów SEF prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów terenowych oraz opracowywania monografii tematycznych i regionalnych. W niewielkim zakresie problematykę kultury ludowej można odnależć w działalności Societe d'ethnographie de Paris. Istotną natomiast rolę w dokumentowaniu i popularyzowaniu rodzImych tradycji kulturowych spełnia szereg paryskich towarzystw ogólnokrajo\v\'ch, takich jak: Les etudes Tsiganes, Conseil national de defense des langues et cultures regionales, Confederation nationale des groupes folkloriques fran<;ais, czy Federation regionaliste fran<;aise. Spośród regionalnych towarzystw folklorystycznych i etnograficznych, które prowadzą wielokierunkową działalność (dokumentacyjną, popularyzatorską, badawczą), można wymienić m. in. Federation folklorique d'Ile-de-France w Paryżu (założone w 1938 r.), Societe Douphinoise d'cthnolog~e et d'archeologie w Grenoble (1894), Unvaniez Avror (Federation regionaliste de Bretagne) w Vitre oraz Societe d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des regions voisines w Limoges (196::;). Wszystkie wymienione ośrodki etnologii narodowej prowadzą, jak wspomniano, w mniejszym lub większym zakresie badania nad francuską kulturą ludową. Ze zrozumiałych względów nawet pobieżne ich zaprezentowanie wykracza poza ramy artykułu. Dokonując wi','c \vyboru należałoby przede wszystkim omówić n i e k t ó l' e a s i ą g n i t; c i a ik i l' U n k i b a d a ń na przykładzie C e n t l' U m e t n a log i i f l' a r. c u sk i e j, jako ośrodka wiodącego. VV Centre d'ethnologie fran<;aise przy Musee ATP o1'<:zw szerokim kręgu naukowców, związanych mniej lub hardziej bezpośrednio z tą instytucją, podejmowane są wielokierunkowe badania nad różnynli aspektami dawnej i współczesnej kultury wsi francuskiej, Ich rezultaty mają w przyszłości stać się podstawą opracowania syntetycznego, Mimo nowych tendencji, etnologia francuska kontynuuje przed,:::'\':;Z)'stkim badania nad tymi zagadnieniami, które już tradyn'jnie stanowiły jej właściwy przedmiot zainteresowań. Tak więc rocznie około 43% publikacji dotyczy kultury materialnej, 37% duchowej, a tylko 20% społecznej 36. Podobne proporcje uchwycić można w działalności Cef. W pracach Cef na czołowe miejsce wysuwają się zagadnienia ściśle folkloI~- 36 Na podstawie ilościowej analizy bibliografii etnologii francuskiej 1960-1970 zamieszczonej [w:] "ATP" 1960-1970, R. 8-H. 18. za lata �Etnologia francu-ska rystyczne. W zakresie tej problematyki posiada on najwybitniejszych specjalistów we Francji i największy dorobek. Nie można jednak nie wspomnieć o regionalnych opracowaniach monograficznych ukazujących się w serii Contributions au folklore des provinces de France, wśród których na uwagę zasługują, obok starszych prac A. Van Gennepa, nowsze C. Seignolle'a 37. W ramach Cef istnieje pięć wydziałów bezpośrednio związanych z badaniami folkloru (ludowych gier, zwyczajów i wierzeń, literatury słownej, muzyki oraz tańca ludowego). W zakresie badań ludowego tańca największe osiągnięcia mają J. M. Guilcher i jego żona H. Guilcher. Problematyce tej dotychczas niewiele poświęcono miejsca, nawet A. Van Gennep potraktował ją bardzo marginesowo. Przedmiotem ponad 25-letnich badań terenowych J. M. Guilcher i jego żony jest bogaty w lokalne odmiany ludowy taniec XIX i pocz. XX w. większości francuskich prowincji. Jakkolwiek oboje autorzy rozpatrują taniec przede wszystkim z punktu widzenia ruchu ciała ludzkiego, tym niemniej obok tego ściśle technicznego elementu biorą również pod uwagę jego aspekt muzyczny i psychologiczny, traktując go jako środek ekspresji 38. Literatura ludowa stanowi jeden z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań folklorystycznych. Prace nad tym zagadnieniem, wchodzące w zakres tzw. "etnografii tekstu" (ethnographie textuelle), prowadzone są obecnie w trzech kierunkach: 1) tradycyjna literatura ludowa; 2) jej współczesne przeobrażenia i nowe formy; 3) związek literatury ludowej z literaturą piękną. Zwraca w nich uwagę tendencja do odchodzenia od wyłącznego stosowania analizy filologicznej. Twórczość słowna jest rozpatrywana nie tylko w aspekcie formalnym, ale również we wszelkich uwarunkowaniach społecznych, jakie ją kształtują i w całym mechanizmie funkcjonowania w obrębie wiejskiej społeczności 30. Stanowisko takie reprezentuje przede wszystkim M. L. Teneze, koordynatorka badań nad folklorem słownym w Cef. Obok niej do największych badaczy literatury ludowej należą G. Massignon (folklor Bretanii i Korsyki) oraz M. C. Joisten (Dauphinois i Ariege). Badania etnomuzykologiczne rozwijają się głównie dzięki doskonale 'lO M. in. Le Folklore du Languedoc (Gard, Herault, Lozere), Paris 1960; Le Folklore de la Provence, Paris 1963. 33 Zob. J. M. Guilcher, f1.'ipectes et problemes de la dance pO)JJL!airc traditionnelIe, "Ethnologie F,an!:aise" 1971, t. l, nr 2, s. 7-48; tegoż, La tradition popula.ire de la dance en Basse-Breiagne, Paris 1963. 39 Zob. M. L. Teneze, Le conte merveitteux franc;aise: problematique d'unc recherche. "Ethnologie Fran:;aise" 1972, t. 2, nr 1-2, s. 97-106; tejże, Le contc popu/aire franc;ais: reflcxźons sur un itineraire. "ATP" 1964, R. 12, nr 3-4, s. 93-203. 5 - Lud, (om LXI �JACEK BEDNARSKI rozwiniętej dokumentacji dźwiękowej. Kierują się przede wszystkim w stronę analizy elementów archaicznych i wykrycia podstawowego systemu muzyki ludowej. Z tego względu prowadzi się je głównie na terenach o silnie jeszcze rozwiniętej kulturze ludowej (Gaskonia, Bretania, Masyw Centralny). W zakresie badań muzyki ludowej największe znaczenie mają prace M. Pichonnet-Andrala (również specjalisty w zakresie instrumentów ludowych) oraz C. Marcel-Duboisa 40. Duże osiągnięcia ma Cef w badaniach nad ludowymi grami i zabawami. Etnologowie francuscy odcięli się od psychologicznych i socjologicznych definicji gry oraz zabawy i raczej zmierzają do ich typologizowania i opracowania w szerokim kontekście kulturowym. Etnologiczną klasyfikacją francuskich gier i zabaw dał m. in. P. N. Boratav 41, natomiast szczegółowych opracowań ich różnorodnych form dostarcza głównie H.. Tremaud. Ciekawym przykładem jej zainteresowań są prace nad ludowymi "zapasami" wodnymi w różnych regionach Francji 42. Znaczne tradycje we Francji mają badania nad medycyną ludową. Współcześnie największymi specjalistami w tym zakresie są M. Bouteiller, H:. Graulle i A. L. Mercier. Bouteiller na podstawie dotychczas publiko"vanej literatury, materiałów archiwalnych i prac terenowych w regionach Berry, Anjou, Bretanii i całej południowo-wschodniej Francji opracowała syntezę zagadnienia, w której na uwagę zasługuje analiza zjawiska we wszelkich możliwych uwarunkowaniach historycznych, społecznych i ekonomicznych 43. Twórczość A. L. Merciera dotyczy głównie ludowego ziołolecznictwa i etnobotaniki. Z medycyną ludową wiążą się podjęte na szeroką skalę w 1971 r. w ramach Cef, pod kierunkiem .T. Cuiseniera, badania ludowej higieny i środków zapobiegania chorobera 44. Ogromny dorobek francuskiej folklorystyki w zakresie dokumentacji obrzędowości dorocznej i rodzinnej zostaje obecnie poddawany ponownej interpretacji i badaniom. Wiodącym problemem w pracach Cef (m. in. H.. Raulin, lVI. Robert) są zagadnienia stosunku między funkcjami i znaczeniem zw,vczaju i obrzędu, a ich przemianami w konkretnym lokalnym 40 Paris 41 Np. C. Marcel-Dubois, M. Pichonnet-Andral, Ethnomusicologie de l'Aubrac, Hl6'i. P. "4nalyse N. Boratav, d'un ensemble Une premiere de docmnents eballche sur de Ie fol'dore catalogue enfantin. des jeux franC;ais. "ATP" 1970, R. 18. nr }-2-3.,;. 195-27l. 42 H. Trernaud, Lcs joutes l.anguedociennes. "ATP" 1968, R. 16, nr l. s. 3-46; teżje, Les joutes provenr;ales. "ATP" 1970, R. 18, nr 4, s. 349-382. 48 M. Bouteiller, i'Vledicine papulaire d'hier et d'aujord'hui, Paris 1966. 44 Zob. F. Loux, Pratiques papuiaires d'hygiene et de prevention de la maladie. ,.Ethnologie Fran,a.isc" 1971. t. l, nr 3-4, s. 121-126. �67 Etnologie< francuska i historycznym kontekście opracowywane przy wykorzystaniu bogatych materiałów archiwalnych 45. Drugim obszarem badań Cef, związanym bezpośrednio z charakterem tego ośrodka pracującego głównie na potrzeby Musee ATP, są zagadnienia materialnych aspektów kultury. Ze względu na szybko zanikające obecnie tradycyjne elementy kultury ludowej, pierwszoplanowym zadaniem jest z jednej strony rejestracja i zbadanie istniejących do dziś ośrodków ludowej wytwórczości, a z drugiej odtworzenie na podstawie materiałów archiwalnych i badań terenowych kierunków jej rozwoju. Taki charakter mają badania nad sztuką ludową, w których wspomnieć należałoby o A. Riffie, współautorze wszystkich najważniejszych publikacji dotyczących tego problemu 46, oraz prace nad rękodzielnictwem i przemysłem ludowym. W tej ostatniej grupie brak ogólnych monografii poszczególnych zawodów ukazanych w kontekście lokalnej albo regionaln(·j produkcji. Z mniejszych opracowań warto wspomnieć o nowszych badaniach A. Boriasa i A. Serre'a nad ośrodkami garncarskimi, J. Nicourta odlewniczymi oraz A. Raulina kamieniarskimi 47. Prace nad budownictwem ludowym prowadzono intensywnie w okresit: powojennym i ich efektem jest obszerna dokumentacja dotycząca w~zystkich regionów Francji, zgromadzona w Musee ATP. Dotychczas nie została ona opracowana w formie ogólniejszych syntez. Wybitną specjalistką od zagadnienia wyposażenia wiejskiego domu jest S. Tardieu, ;';tóra wraz z całym zespołem pracowników przystąpiła w latach (jC-tych do monograficznego opracowywania poszczególnych regionów Francji pod względem zróżnicowania wnętrza domu chłopskiego i domowych urządzeń gospodarczych 48. Badania ludowej odzieży opierają się głównie na materiałach źródło\\ yr-h ikonografii, starych kartach pocztowych, fotografiach rodzinn"ch i zbiorach muzealnych. Wielu szczegółowych omówień doczekał się m in. Judowv czepiec (F. Galois i L. Alcan) 49. P,~d kierunkiem M. J.-Brunhes Delamarre opracowywane jest w ra- H. 40 Np. H. Raul;n. op. cit.; H, nr 3, s. 196--237. ·:0 Z vvydanych po wojnic. 1948; Arf ć'/lisuce, pU/iulalrc Strasbour; cle France. 1963; Art lVI. Robert, Artisans RecueiL popuZaire Coutumes Champenoises. "ATP" 1966, de France, Strasbourg 1946Strasbourg 1960; Arts populaires de Lorraine. RecueiZ d'etudes, Strasbourg et paysans d'etudes, 1~66, 47 43 Paris Zoh, szereg artykułów [w:l "ATP" i "Ethnologie Fran<;aise". l\'I. in. S. T;udieu, ObJels domestiques des provinces de France. Arts menagers, 1961: tejże. La vie dom-estique dans Ze Mdconnais rurnZe preindustrieZ, Paris 1964. 49 Np. E. Gallais. Coiffes cle France, Paris 1962. �GS JACEK BEDNARSKI mach Cef zagadnienie tradycyjnych podstaw gospodarczych \vsi francuskiej w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym. Za przykład mogą tu posłużyć badania w ramach Rcp Aubrac nad hodowle! i pasterstwem w regionie Masywu Centralnego. W pracach nad rolnictwem wyróżniają się próby typologizacji narzędzi i sprzętu (M. .l.-Brunhes Delamarre, A. G. Haudricourt, C. Parin, C. Jest). Oczywiście, zasygnalizowane tu osiągnięcia i kierunki badań nie stanowią nawet części prac etnologicznych prowadzonych współcześnie we Francji, nie wyczerpują też działalności Cef. Pozostawiając na uboczu omówienie działalności innych ośrodków etnologicznych i reprezentowc:nych przez nie orientacji badawczych, wydaje się konieczne zwrócenie jednocześnie uwagi na powszechną tendencję współczesnej francuskiej etnologii do międzydyscyplinarnej integracji i związany z nią rozwój współpracy szeregu instytucji naukowych. Za kierunek badail, w którym ta tendencja najwyraźniej występuje, można chyba uznać m o n o g r aficzne badania wiejskich społeczności lokalnych m ikr o r e g i o nów. We współczesnej etnologii francuskiej wyraźnie zaznacza się proces odchodzenia od monotematycznych badail porównawczych na rzecz wieloproblemowych, monograficznych studiów interdyscyplinarnych. Przekonano się, że szybko postępujące zmiany w etnograficznym krajobrazie Francji i skomplikowany mechanizm funkcjonowania tradycyjnych elementów kulturowych we współczesności mogą zostać uchwycone przede wszystkim w ramach opracowań mikrostrukturalnych. Ze względu na swoją złożoność nie mogą one jednak być realizowane ani przez pojedynczego badacza, ani w ramach jednej dyscypliny. Z tych powodów l"nt'~c'(; monograficznych badań interdyscyplinarnych ogół etnologów uzndł za najważniejszą, a społeczność lokalną za podstawową jednostkę bada\vcz'l. Zdaniem M. Mageta, na ważność badań monograficznych sp~)łeczności lokalnych składają się następujące czynniki: 1) mała objętość demograficzna; 2) silnie rozwinięte w niej stosunki interpersonalne; 3) względna reprezentatywność, przy założeniu właściwego doboru obiektu badail (w etnologii ważne są badania tzw. strefy marginalnej o słabym stopniu urbanizacji); 4) możliwość wielokierunkowej analizy zjawisk i określenia mechanizmu przemian, w szczególności zaś czynników opóźnienia kulturowego. Ideałem byłoby, gdyby badając kulturową rzeczywistość francuskq można było " ...poznać każdego Francuza tak wszechstronnie, jak każd~' wieśniak znany jest w swojej wsi" 50. Współcześnie prowadzone monograficzne badania wiejskich społeczności uwzględniają całą złożoność lokalnego środowiska i osadzają przed50 M. Maget, Problemes ..., s. 1321-1322. �Etnologi,a f,'ancuska 69 miot badań w realiach n~gionu. Z tego względu zalicza się je do tzw. studiów regionalnych (etudes regionales). Przy ich opracowywaniu wykorzystuje się zarówno własne doświadczenia (w zakresie etnologii głównie Musee ATP oraz CFRE), jak obce, szczególnie amerykańskiego antropologa L. Wylie'a. z badań w Prowansji (1950-1951) oraz Andegawenii (1957-19G5). W ostatnim 15-1eciu z inicjatywy CNRS podjęto we Francji szereg interesu.iących przcdsit:;wzięć o charakterze interdyscyplinarnym, z których dla etnologii największe znaczenie mają tzw. Re.cherches cooperatives sur programme (Rcp) w regionach Aubrac i Chatillonpais. Model badań Rcp zostal wvpracowany na podstawie szeregu eksperymentów (j charakterze interdyscyplinarnych studiów małych regionów. Jednym z nich były, przeprowadzone w latach 1962-1964 przez Direction Generale de la Recherche Scientifique et Technique (DGRST) pod kierunkiem R. Gessain, badania na terenie Bretanii zwane Pont-Croix. Obiektem badań były dwie wsie w departamencie Finistere-Plozevet (3700 mieszkańców) o typie rolniczo-rybackim oraz Goulien (700 mieszkańców), wieś hpowo rolnicza, w której badania miały charakter kontrolny i prowadzone były przez jednego etnologa, C. Pelras. Interdyscyplinarne badania \\' Plozevet, w których z etnologów brali m. in. udział A. Leori-Gourhan i D. Laurent objęły swym zasięgiem szereg zagadnień, z których do najważniejszych należułoby zaliczyć: 1) świadomość przynależności do grupy i problem\' osobowości: 2) terminologia i dawne techniki lokalnego rzemiosła; :j) wierzenia: 4) problemy dwujęzyczności; 5) literatura ludowa; 6) postęp w kulturze tradycyjnej oraz 7) ogólna struktura wsi, zewnętrzne i wewnętrzne 'zw'iązki tradycyjnej społeczności ze współczesnością. Wynikiem prac b.vIll kilka opracowań szczegółowych 'II, a uzyskane doświadczenia wykorzystano przy organizacji Rcp Aubrac. Badania Rcp Aubtac prowadzono w latach 1963-1966, wed,ług projektu A. Leroi-Gourhana i G. H. Riviere'a, pod bezpośrednim kierownictwem C .. J es ta i C. Parina. Zasadniczy profil badań został opracowany przez Centre de recherches ethnologiques (UP), a ich współorganizatorami były: Institut Nutional de la Recherche Agronomique (INRA), Centre de sociologie europh'nnc (EPHE), Direction de Musees Nationaux, Muzeum Akwitańskic oraz Uniwersytet w Tuluzie i Montrealu. W pracach badawczych udział \vzit;li etnologowie, socjologowie, historycy, geografowie, dialektologowie, <lgronomowie, zootechnicy i ekonomiści. Terenem badali. były Monts Aubrac, górski region w środkowej Fran- 51 M. in. E. Morin. Commune en France, la metamorphose de Plozevet, Paris 1967; C. Pel ras, Goulien, commune rurale du Cap Sizun. Etude' d'ethnologie globale . ..Bulletin et Memoire de la Societe d'Anthropologie de Paris" 1966, s. 143.,.-588. �70 JACEK BEDNARSKI cji a średniej wysokości 1000 m (departamenty Aveyron, Lozere i Cantal). Region Aubrac jest ważnym ośrodkiem ekonomicznym Masywu Centralnego, zwanym "zbiornikiem wyżywienia". Obejmuje około 300 zamkniętych pastwisk "montagnes", na których gospodaruje 75 wsi (ponad 10 tys. mieszkańców). Zasadniczym przedmiotem badań Rcp Aubrac były zagadnienia związane z hodowlą. Ekipy badawcze obejmowały siedem grup tematycznych: 1) etnologia historyczna - rekonstrukcja dawnych struktur społeczno-ekonomicznych Aubrac; 2)etnologia ogólna - strefy wypasu, współzależność pracy w gospodarstwach, szałasy; 3) agronomia - rasy bydła, owiec, pożywienie, rolnictwo; 4) socjologia ekonomiczna - produkcja hodowlana, pastewna, zbyt produktów, zmiany ekonomiczne; 5) dialektologia - zróżnicowanie dialektyczne, język pasterzy; 6) tradycyjne życie kulturalne - zwyczaje i wierzenia, literatura słowna, c~riomuzykologia, etnochoreologia; 7) techniki przekazu - dokumentacja badań. Poza terenami Aubrac badania prowadzono w Paryżu i objęto nimi stałych i czasowych mieszkańców pochodzących z Aubrac, szczególną uwagę z~racając na procesy adaptacyjne w warunkach wielkomiejski<:h. Rezultatem Rcp Aubrac jest 7-tomowe opracowanie zbiorowe 52. Przedłużeniem Rcp Aubrac były przeprowadzone w latach 1967-1971 pod kierunkiem R. Ravis badania grupy wsi w departamencie Ardeche (kanton Coucouron), odnoszące się głównie do problem:l więzi gminnych i wzajemnej pomocy 53. W latach 1965-1968 podjęto z udzialem etnologów następne badania z cyklu Rcp. Rcp Chatillonnais (pierwotnie zwane Rcp France-Est) objęły swym zasięgiem niewielki obszar o 30 tys. mieszkańców (115 wsi wokół przemysłowego centrum) kantonu Chatillon-sur-Seine (departament Cote-d'or w Burgundii). Współorganizatorami badań były Centre de sociologie europeenne, Station centrale d'economie et sociologie rurale ONRA), Centre de recherches historiques (EPHE), Centre de recherches ethnologiques, Chaire d'anthropologie sociale oraz Cef. Badania prowadziły cztery ekipy - historyczna, etnologiczna, ekonomiczna i socjologiczna pod kierownictwem F. Fureta, H. Raulina, C. Servolina, I. Chiv,Y oraz J Cuiseniera. Prace badawcze ogniskowały się wokół problemu przeobrażeń tradycyjnych społeczności wiejskich pod wpływem procesu uprzemysłowienia i urbanizacji oraz systemu ekonomicznego i kulturowego ChJtillon- 52 L'Aubrac, Etude etablissement 51 humain, ethnologique, linguistique, agronomique et iiconomiqu<: Zob. G. Ravis, Le Haul. Plateau Ardechois 1967-1970, [w:] Proceeding') Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973. ~. 473-475, Hungarian d'nn t. 1-5, Paris 1970-1975, t. 6-7 w przygotowaniu. :lf the �Etnologia 71 francuska nais z uwzględnieniem jego tradycyjnej kultury. Ich wynikiem jest kilka opracowań monograficznych Sł. Wypracowany przez CNRS program badań Rcp jest odpowiednio modyfikowany w zależności od specyfiki terenu badań. Etnologowie, szczególnie z kręgu Cef, biorą w nich bardzo aktywny udział i należą do głównych ich współorganizatorów. W monograficznych badaniach społeczności lokalnych etnologia francuska zmierza w kierunku wszechstronnej analizy zjawisk. Tego typu prace można prowadzić przede wszystkim opierając się na zespole złożonym z przedstawicieli różnych dyscyplin. Jakkolwiek indywidualne badania etnologiczne są możliwe, to muszą zdaniem C. Parisa i C. Jesta brać pod uwagę zarówno aspekt przestrzennego zróżnicowania, jak i historycznego rozwoju na szerokim społeczno-ekonomicznym podłożu, czego dobrym przykładem mogą być badania A. Casanovy nad zespołem społeczności korsykańskich. Podejmowanie badań zespołowych wymaga przede wszystkim opracowania jednego spójnego programu oraz właściwego doboru jednostki badawczej, która aby była reprezentatywna dla współczesnego krajobrazu Francji nie może być społecznością izolowaną, ale zróżnicowaną, umożliwiającą przeanalizowanie różnych dróg rozwoju 55. W badaniach etnologicznych ważne jest ujmowanie społeczności wiejskiej w kategoriach historycznych, a nie tylko administracyjnych i socjologicznych 56. TENDENCJE ROZWOJOWE ETNOLOGII FRANCUSKIEJ Spośród najważniejszych kierunków rozwoju współczesnej etnologii francuskiej na uwagę zasługuje przede wszystkim nowa koncepcja etnologii oparta na pojęciu etnosu w postaci tzw. "etnologii obszaru francuskiego" (ethnologie du domaine franc;aise), włączająca do przedmiotu badań społeczności emigracji francuskiej. Teoretyczne założenia "etnologii obszaru francuskiego" przedstawił \V 1971 r. J. Cuisenier 57. Pod pojęciem "obszaru francuskiego" rozumie M. in. F. Loux, M. de Virville, I~e systeme social d'un regIon ruraie. Ie ,,:etudes Rurales" 1969, nr 35, s. 5-135; M. C. Pingaud, Terres et jamitles dans un village du Chdtillonais de 183'5 1870. "Etudes Rurales" 1971, nr 42, s. 52-104. 55 C. Parin. C. Jest, L'etude des communautes en France, [w:] Proceedings of the Hungarian Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973, s. 471-472. 5li C. Parin, Contribution a une problematique de la communaute villageoise dans Ie domaine eUTopeen. "L'Ethnographie" 1970, nr 64, s. 34-60. 51 J. Cuisenier, Construire son objet: l'ethnologie fTan~aise et son domaine. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. l, nr l, s. 7-10. 5( Cht'Hillonnais. a �·-C) j"" JACEK BEDNARSKI on zespół kultur w których dominującym elementem jest język francuski i społeczeństw emigracji francuskiej bez względu na miejsce i czas ich założenia" 58. Zalicza do niego umo'wnie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujanę i Reunion. Głównym przedmiotem badań tego obszaru ma być uchwycenie struktury i zasad funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych, charakterystycznych dla zamieszkujących go społeczeństw. Nie ma to być jednak antropologiczny typ badań polegający na analizie odpowiednich podkultur (emigrantów) w ramach kultury ogólnej (kultury, w której emigranci żyją) i wykrywanie zasad, które tworzą ten system w jego opozycjach (w stosunku do innych kultur), ale podejście etnologiczne polegające na porównywaniu podkultur ze sobą i każdorazowym odnoszeniu ich do kultury francuskiej. Etnologia obszaru francuskiego mająca z pewnością swoją przekonywającą argumentację historyczno-kulturową, stawia przed sobą dwa zadania - jedno pozanaukowe, zrodzone ze społecznej praktyki i drugie - wybitnie naukowe. Nie ma ograniczać się do jakiejś określonej kategorii badaczy czy problematyki, ale wyznaczać jedynie zasięg badań na cały kulturowo spokrewniony obszar. Wydaje się, że taki sposób traktowania etnologii narodowej jest jej dużą szansą wyjścia poza tradycyjny teren badań (w latach 60-tych pod tym kątem prowadzono w Kanadzie, USA i Meksyku badania etnomuzykologiczne). Teoria obszaru francuskiego bezpośrednio związana z wcześniej sformułowaną przez G. de Rohana-Csermaka koncepcją europejskiego interkontynentalnego kompleksu etnicznego 59, kładzie wyraźnie nacisk na problemy etnicyzmu, a więc zagadnienie, które jak dotychczas rzadko było w etnologii francuskiej podejmowane 60. Dokonując podsumowania stanu francuskiej etnologii narodowej, obok zaprezentowanych wyżej osiągnięć, nie można pominąć niektórych zarysowujących się współcześnie tendencji badawczych, Do tych zaliczyć niewątpliwie można następujące: 1) intensyfikacja prac badawczych nad poszczególnymi dziedzinami kultury ludowej w celu opracowania jej obszernej syntezy (w ramach Cef), która dotychczas nie powstała; 2) rozwój współpracy etnologii z innymi dyscyplinami poprzez podejmowanie przedsięwzięć zespołowych (w rHmach Rcp): P'" Tamże, s. 9. G. de Rohan-Cscrmak, La notion de "complexe ethnique europeen". ,Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 1, s. 45-58. 60 Por. S. A. Tokarev, Etnograficeskije nabljudenija vo Francii. "So\'ctsk<JJa Etnografija" 196R. nr 3, s. 131-132. 58 59 �Etnoloaia francuska 3) odejście od badań wycinkowych na rzecz długofalowych i wieloproblemowych pozwalających uchwycić mechanizmy zachodzących zmian i śledzić procesy adaptacyjne, integracyjne i akulturacyjne (tzw. "ethnologie ił long terme", której założenia i celowość po raz pierwszy sformułował i wykazał M. Griaule); 4) roz~zerzenic prz::dmiotu badań na różne aspekty kultury i różne kategorie środowisk zarówno wiejskich, jak i miejskich (analiza zachowań typowych i powtarzalnY'ch); 5) upowszechnienie stosowania metod informatyki do opracowywania danych etnograficznych zarówno dla potrzeb muzealnictwa (Musee ATP), jak i badań porównawczych systemów kulturowych (metody te wprowadzono po raz pierwszy w Rcp Chatillonnais) 61. JACEK BEDNARSKI FRENCH ETHNOLOGY - ITS HISTORY ACHIEVEMENTS - PRESENT STATE (S u m m ary) The J:ational clhnology of France, shown in historical perspective, is the topic of the article. The b,,!2:lIl1ing~ of intcre~t in native Calk culture in France date back to the c:ld of the eighLcenth Cl'ntury. The Ctppearance of and later the development Ul c:hnogr;;pi;y and cI hnology in the first half of the nineteenth century led to the uildł~rlak il:g of speci ric .,tl1die~ of the French cultural tradition. It did not lead. howeve-r, tf' their he-in;; fully incorporated into the framework of the two cliscip!lnt's. [,'rom the end of the 1880's to the Second World War thcy wen: coneentrr:u.'c1 within the field of folklore. The creaticn of the Scci6te des traditions popul;;in" and the dcvl'lopment of a regionalistic movement were of crucial in'portanc:c:. The theoreticc1l bases for studies of folk culture were created in the first half of the twentieth century by P. S6biIlot, P. Saintyves and above all by A. Van Gcnnep. In the 1960's dhnolo:~y in France came into its own as a result of metropolitan c1hnography which he,d b(,Ccl c1cvclcping ~ince Lh2 Sccor1d World War. The pa,! fifken year., have been of crucial importance for the development. of folk culture in FrancC'. In this area ethnology has gone [ar beyond the former 61 Zob. J. Cuisenier, qlLes enropeennes international lHel hades avancees de traiiement et applications d'ethnoiogic de l'informaiiqne, europeenne, Paris des donnees ethnoghaphi- [w:] Actes 1973, s. 73-97. dn premier congres �JACEK BEDNARSKI narrow framework of problems of folklore and has directed its interests toward the whole of old and modern rural culture. A methodoll)gical reorientation in analyzing the phenomena is found mainly in a departure from studies of a genetic nature in favor of comparative studies in which reality is treated holistically with a broad socia-cultural basis, which among other things makes it possible to grasp its functional and structural mechanisms and the dynamics of the chang~s which are occurring. Contemporary national ethnology in France is charactenzed among other things by distinct ties with other disciplines in the humanitie;o. a complex internal structure and a view of the object under investigation in perspective at many levels. Of special importance for its development in the pO:'l\var period are tht: contributions of J. Cuisenier, A. Leroi-Gourhan, M. Magel, G. H. Riviere and A. Varagnac. The burden of studies of folk culture in France falls mainlyon non-academic centers, especially the museums and ethnographic societies. The leading center is the Centre d'ethnologie franc;aise which is attached to the Musee des Art~ et Traditions Populaires. The studies being carried out by Cd. which are based on intensive field work, have as their goal the production of " ,y:.thesis of French folk culture. The realization of regional, interdisciplinary monographic studies within the framework of the so called Recherches Cooperali',"t·, sur Programme. being coordinated by the CNRS, is also of great importance. Among rE'cent tendencies in French ethnology the following are the most noteworthy: the concept of "an ethnology of French territor:'···. which indude, studies of areas where Frenchmen have emigrated, and attempts t.o go beyond the traditiGnal subject matter of ethnology as mere folk culL:'!'. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d40d03d427d664c58376bc5592a0a58.pdf d87cb25f41ce93bf656f30181f0f3ae6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1497 Title A name given to the resource Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.15-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. s T u D I A, R o z p R A Lud, w y t. 61, 1977 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI AMERYKAŃSKA ANTROPOLOGIA KULTUROWA I .JEJ WSPOŁCZESNE PROBLEMY Antropologia kulturowa w Stanach Zjednoczonych stanowi jedną z najbardziej rozwiniętych dyscyplin amerykańskich nauk społecznych 1. Jednocześnie tworzy ona w światowym środowisku antropologicznym silny i \'"pływowy blok, \v dużym stopniu określający również współczesny kształt etnologii europejskiej 2. Już te dwa fakty nakładają na nas niejako obowiązek pilnego śledzenia rozwoju, przewodnich tendencji i toku dyskusji toczących siG po drugiej stronip Atlantyku. Znajomość współczesnej antropologii amerykańskiej pozwala bowiem z jednej strony na adaptację tych osiągnięć, które uznane być mogą za bezsporne i przydatne, z drugiej zaś umożliwiają zastąpienie bezrefleksyjnego i niejednokrotnie nieświadomego przejmowania wszelkich "nowości" selektywnym pndejściem krytycznym. W tym celu niezbędna jest jednak nie tylko znajomość klas:'!cznych już dziś osiągnięć amerykańskiej antropologii kulturO\vej ery L. H. Morgana, F. Boasa, A. L. Kroebera, M. Mead R Benedict~, ale przede wszystkim ocena aktualnych tendencji i prą1 Pierwsza wersj .•( mmeJszego artykułu przedstawiona została na zebraniu n:wkoviym Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w dniu 9 lutego 1976 r. 2 Wydaje sil;, iż oddziaływanie to jest przez wielu badaczy niezauważane. Przykład cm takiej postawy może być np. praca A. Waligórskiego, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973, w której tylko kilka stron poświęcono antrop',Jogii amerykańskiej. 3 Na temat tych osiągnięć pisali u na,;: B. Moliński, Historia osobowość s:· 11 b'. ]jefleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966; A. Kłoskowska, Róźnorocinr;;;ć w,:()rrJW kult.ury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory k !I/tL i:{, War,;zawa 1966. s. 7-52; tejże, Psychologiczna orientacja współczesnej e!nowcjo/()gii omeF)lkoilskiej. "Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych 1950, t. 1; tejże, KoncepcJe' typu osobowości we współczesnej antropologii kulturalnej . ..t\r(,1,i\vum Historii Filozofii i Myśli Społecznej" 1959, t. 5 (przedruk w pracy: Z histor.;i i socjologii kultury, Warszawa 1969); tejże, Człowiek i kultura. Wstęp d; pJi'kiego wydania, Iw:] L. W. Simmons (ed.), Wódz Słońca. Autobiografia l; C. Tnla)lcsvy, Indianina z plemieni.a Hopi, Warszawa 1964, s. 9-18; J, Lu- �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI dów, wyrastających wprawdzie z tradycyjnych orientacji teoretycznych i metodologicznych, lecz zyskujących sobie obecnie niezależnyr status. Niestety, ten właśnie aspekt zainteresowań nie odzwierciedlił się dotychczas wyraźnie w polskim piśmiennictwie etnograficznym i socjologicznym4• Stąd też niniejszy artykuł wychodzi niejako naprzeciw istniejącemu zapotrzebowaniu, ale nie może on jednak wypełnić luki, jaka mimo zainteresowań rozwojem antropologii amerykańskiej powstała w krajo\,vej literaturze fachowej. Będzie on więc jedynie swoistym przewodnikiem po meandrach współczesnej antropologii kulturowej prezentując tylko niektóre wybrane problemy, z których każdy nadaje się na odrębne, obszerne krytyczno-analityczne opracowanie. Zatem zamiast systematycznego wykładu o przedmiocie badań, teoriach kultury i sposobach interpretacji materiału zdecydowano się na przedstawienie subiektywnego 'J,yboru niektórych zagadnień, kierując się głównie osobistymi zainteresowaniami oraz charakterem refleksji na temat stanu amerykmlskiej antropologii zrodzonej w toku bezpośrednich studiów w USA:l, jak i licznych towarzyszących im lektur. Rozpocznijmy nasze uwagi od kilku stwierdzeń o charakterze statystycznym. Najbardziej rzucającym się w oczy zewnętrznym przejawem rozwoju antropologii kulturowej w USA jest szybko zwiększająca się liczba departamentów uniwersyteckich wyspecjalizowanych w tej dziedzinie nauk społecznych. Zjawisku temu towarzyszy oczywiście niebywały wzrost kadry oraz absolwentów różnych stopni. Dla ilustracji przytoczmy dane statystyczne, które informują nas, iż tylko \V 1973 r. najniższy stopień uniwersytecki (B.A.) z zakresu antropologii uzyskało ok. 5 tys . .studentów, tytuł natomiast doktora (Ph. D.), otwierający drogę do kariery uniwersyteckiej i naukowej, zdobyło w roku akademickim 197111912 tY11ski, Ewolucjonizm w etnologii (szczególnie rozdz. 9); J. Szacki, a etnografia radziecka. Łódź 1956 do wydania polskiego, [w:] R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, Warszawa, 1975, s. VII-XLIII; P. Sztompk"l. Wstęp do wydania polskiego, [w:] A. L. Kroeber, Istota kultury, War..-zawa 1973. s. VI-XXXIX; K. Małkowska, Problem akulturacji tv efnologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 61-72. ~ Zob. np. J. Topolski, Przedmowa, [w:] P. Bagby, Kul/ura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, Warszawa 1975, s. 5-21; A. Posem-Zieliński, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problem'll i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu. "Etnografia Polska" 1971. t. 15, z. 2. s. 103-136; J. Nowaczyk, Leslie A. White teoretyk amerykańskiego neoewolucjonizmu. "Euhemer. Przegląd Religioznawczy" 1964, t. 8, z. 6, s. 23-39. 5 Autor przebywał w r. akademickim 1974/1975 na Uniwersytecie Minnesoty w Minneapolis dzięki stypendium Fundacji Kościuszkowskiej z Nowego Jorku, które umożliwiło mu również odwiedzenie innych naukowych ośrodków akademickich. anglosaskiej Wstęp �Amerykmiska antropologia kulturowa 17 ... w dziedzinie nas interesującej aż 300 osób. Jednocześnie trwa dobra passa dla popularności podstawowych kursów z antropologii, które zapoznają studentów innych kierunków humanistycznych, jak i nauk ścisłych oraz technicznych z głównymi zasadami nauki o kulturze, ucząc także relatywizmu kulturowego i zrozumienia dla odmienności zachowań i wartości, przydatnych w stosunkach ze światem zewnętrznym. W takich wstępnych wykładach uczestniczyło przeciętnie rocznie w latach 1962-1966 ok 75 tys. osób 6, a liczba ta w ostatnim dziesięcioleciu wydatnie się zwiększyła. W tak rozwiniętym programie nauczania, wynikającym z ogromnego zapotrzebowania społecznego na antropologów, tkwi przyczyna dominacji amerykańskich specjalistów na forum międzynarodowym, co uwidacznia się zarówno w trakcie kongresów, jak i na łamach czasopism. Przykładem służyć może choćby międzynarodowy organ "Current Anthropology", będący faktycznie pismem północnoamerykańskiej elity antropologicznej. Wśród tej dużej liczby absolwentów amerykańskich uczelni znajduje się sporo reprezentantów krajów Trzeciego Świata oraz Europy, co z kolei sprzyja transplantacji doświadczeń i dorobku antropologii kulturOWe} na nowy grunt. Z roku na rok zwiększa się także zainteresowanie amerykańskich antropologów badaniami na terenie krajów europejskich} co także ułatwia wzajemne oddziaływania. Te wszystkie zjawiska nie są wszakże jedynym powodem usprawiedliwiającym nasze zachęty do głębszego poznania współczesnych realiów w zakresie antropologii w Stanach Zjednoczonych. Obok ilościowego wzrostu badaczy i prac, spotykamy się tam bowiem z interesującymi z;awiskami jakościowymi. Należą do nich: zaawansowanie w rozwoju technik badawczych, zarówno terenowych jak i interpretacyjno-analitycznych, metodologiczna otwartość wynikająca z interdyscyplinarnego współdziałania i tradycji pluralizmu postaw badawczych, próby zmiany oric:·ntacji zarówno teoretycznej, jak i przedmiotowej, wreszcie refleksja etyczna związana z dyskusją na temat skutków praktycznego zastosOl'i;.mia rezultatów badań w życiu społeczno-politycznym. Tym próbom modernizacji antropologii kulturowej towarzyszą ostre dyskusje i spory na temat perspektyw rozwojowych owej dyscypliny, które jako żywo przypoDnnają nam okres rodzimych rozważań nad kryzysową sytuacją i rozdrożami polskiej etnografii 7. Na niektóre z tych dyskusyjnych problemów chci,,;łbym przede wszystkim zwrócić uwagę. 6 H. Russel Bernard, Th;e Human Way. Readings in Anthropology. York - London 1975, s. IX. 7 Zob. np. J. Burszta, Czy kryzys w etnografii. "Studia Metodologiczne" t. l, s. 91-104; J. Heyman, Etnografia na rozdrożu. "Współczesność" 1970, A. Posem-Zieliński, Optymistyczna wizja etnografii, "Współczesność" 1970. 2 - Lud. lorn LXI New t\\65, 7; :1r t3. ;l(' �18 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Zagadnienia te zostały tu zgrupowane w trzy zespoły problemów. W pierwszym zwrócono uwagę na społeczne uwarunkowania badań oraz na stosunek antropologów do otaczającego ich świata współczesnego. W drugiej grupie przedstawiono wysiłki zmierzające do stworzenia nowego modelu antropologii w oparciu o krytyczną ocenę tradycji i stanu dotychczasowego. Wreszcie na koniec naszkicowano zarys najważniejszych kierunków i orientacji metodologiczno-teoretycznych będących \'17 ciużej mierze rezultatem nowego stosunku antropologii kulturowej do dY5{~~·plinpokrewnych. DYLEMATY ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOSCI ',Vspółczesna amerykańska antropologia kulturowa stanowi rezultat trój-2topniowej ewolucji tej dziedziny wiedzy 8. Jej narodziny i pierwszy okn:s rozwoju przypadł na lata triumfu kapitalizmu i trwał od zakończenia Wojny Domowej aż do lat gO-tych XIX w. Obowiązującym wówCZCi5 paradygmatem był społeczny darwinizm, a na gruncie antropologicznym panowała jego ewolucjonistyczna interpretacja w morganowskim w.vdaniu. Drugi etap rozwoju antropologii przypadł na lata liberalnych rdorm (1890-1945) i charakteryzował się powodzeniem historycznego empiryzmu ukształtowanego przez F. Boasa i jego uczniów, oraz wzrostem zainteresowania podejściem relatywistycznym uwzględniającym koncepcję kulturowego pluralizmu i zwracającym uwagę na związek cech OSClbD\\'ości z typem kultury. COf3Z wyraźniejszy staje się twórczy wpływ etnologii europejskiej, prc.viokujący do podjęcia studiówetnopsychologicznych (culture and personality approach), dyfuzjonistycznych (age-and-area theory), a przy koócu tego okresu także funkcjonalno-strukturalnych, przeszczepionych pod 'xpływem A. R. Radcliff-Browna i B. Malinowskiego. Jednocześnie powoli krystalizuje się typowe dziś dla amerykańskiej antropologii podejście komparatystyczne typu "cross-cultural studies". Nadal jednak w centrum zainteresowań znajduje się kultura konkretnej grupy etnicznej rozpatrywana pod kątem jej etosu, organizujących ją wzorów i konfiguracji oraz obowiązujących wartości i norm, co jest w dużej mierze rezultatem reakcji antyewolucjonistycznej. W pierwszej fazie tego, rzec można, kluczowego okresu rozwoju antropologii, który uczynił ją potęgą naukową, zainteresowanie badaczy 8 Wykorzystuję tu nieco zmodyfikowany schemat, zaproponowany przez E. R. WoHa, American Anthropologists and American Society, [w:] A. Tylcr (ed.l, Concepts and Assumptions in Contemporary Anthropology, "Proceedings of the Southern Anthropological Society" 1969, nr 3, s. 3-11. �Amerykmiska antropologia I!) kulturowa", skupiło sil' przede wszystkim na rodzimej egzotyce tkwiącej w indiańskich rezenvatach. Gorączkowe, acz systematyczne zbieranie informacji o odchodzących w przeszłość kulturach wydawało się wówczas nakazem chwili. Z biegiem lat zorientowano się jednak, iż równie pilne jest śledzenie bieżącego procesu zmian społeczno-kulturowych. Dla realizacji tego celu stworzono teorię akulturacji, którą - co ciekawe - uważano \': latach 3D-tych za nieantropologiczną, bowiem przedmiotem swych zainteresowań czyniła ona nie społeczność i kulturę tradycyjną, lecz form," przejściowe. Ta zmiana orientacji badawczej sprzyjała narodzinom antropologii stosowanej, której osiągnięcia służyły jednakowoż nie tyle Indianom, co modernizacji programów szkolnych dostosowanych do pot rzeb dzieci ze środowisk imigracy jnych. Trzeci, współczesny nam okres, otwiera umownie rok 1945, sytuujący Stan\ Zjednoczone w rzędzie światowych potęg politycznych, militarnych, ekonomicznych i naukowych. Rozpoczyna się ekspansja antropologii kultUfl>\Vej. jej dorobku, doświadczeń i orientacji, skutecznie teraz dystansującej brytyjską antropologię społeczną· Ulegają udoskonaleniu wypracowane Vi poprzednim okresie teorie, na powrót zostaje zwrócona uwaga na ewolucjonizm, rodzi się także potrzeba szerszego niż dotychczas uwzględni~:1ia perspektywy historycznej. W zakresie metod następuje dalszy postęp związany z przejmowaniem technik statystycznych i testów psychologicznych. Wraz ze zmianą otaczającego antropologów świata zmienia się także i przedmiot ich zainteresowań badawczych. Naukowa ekspansja USA oraz procesy dekolonizacyjne skłaniają badaczy do żywszego zainteresowania się krajami Trzeciego Swiata, w których szuka się zarówno egzotyki w "tradycyjnym" etnograficznym wydaniu, jak i problemów współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych. Jednocześnie staje się poWGli widoczna tendencja do przechodzenia od studiów nad społecznościami pierwotnymi, prostymi czy plemiennymi, do badań społeczności chłopskich, co z jednej strony zbliża antropologię do socjologii, z drugiej zaś ułatwia dialog z kontynentalną etnologią europejską. Przełomem, który zamyka pierwszą fazę tego okresu, jest odejście tzw. "wielkiej antropologicznej generacji" uczonych, co następuje na przełomie lat 50-tych i 50-tych 9. Zamiast spodziewanej ery nowych wybitnych indywidualności następują teraz lata krytyki, dyskusji, obrachunków z przeszłością, co w dużym stopniu wiąże się z ogólną atmosferą radykalizacji poglądów amerykańskich kręgów uniwersyteckich w dobie 9 A. Hultkranz. h'escni Trends and 196~. V(;l. 1. S. 93. The Study Future of Tasks. North American "Temenos. Indian Studies Religion: in Comparative Retrospect, Religion" �20 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI wojny w Wietnamie, upadku mitu "welfare state" i aktywizacji społeczno-politycznej studentów. W ślad za ogromnym ilościowym wzrostem placówek antropologicznych na uniwersytetach i "college'ach" następuje wzrastająca dyferencjacja szkół, metod i kierunków, a wraz z krytyką dawnych orientacji dokonuje się powolny zwrot ku radykalizmowi w podejściu do zastanych dokonań. Postuluje się nie tylko potrzebę opracowania wielkich syntez, których bazą byłyby tysiące dotychczasowych studiów empirycznych, ale ró"vnież zwraca się uwagę na konieczność dalszego zacieśnienia i zbliżenia antropologii do współczesności i do uczynienia z niej nauki potrafiącej również analizować własne pluralistyczne społeczeństwo przemysłowo-miejskie. W ten sposób dokonany został istotny zwrot od prymatu rodzimych studiów indianistycznych ku zainteresowaniom "egzotycznym" i odległym Trzecim Swiatem, i w dalszym ciągu od dominacji badarl społeczeństw postkolonialnych i endokolonialnych do ""zrastającego udziału analiz społeczeństwa amerykańskiego, jego problemó\v etnicznych i sposobów życia (way of life). Niemniej badania rozwijają się we wszystkich trzech zasygnalizowanych wyżej kierunkach, świadcząc a rosnącej polaryzacji zainteresowań antropologów amerykańskich. Jeqynie proporcje udziału tych specjalizacji ulegają wyraźnym zmianom, przekształcają si" także warunki badań w ramach tych specjalizacji, określone obecnie ncwym układem relacji łączących przedmiot studiów, tj. analizovvane społeczności z ich podmiotem - zbiorowością antropologó"v. Na niektóre z tych zagadnień zwrócimy teraz nieco większą uwagI:. rozpoczynając od studiów indianistycznych. Kryzysowa sytuacja w te.i dziedzinie jest najbardziej wyraźna, co wiąże się prz'.'de wszystkim ze stopniową radykalizacją środowisk indiańskich postępującą od pał. lat 60-tych. Utworzenie "American Indian Movement", rosnąca popularnośf: haseł "Red Power", spektakularne akcje protestacyjne w Washingtonlc. Alcatraz i Wounded Knee, wzrost świadomości społeczno-politycznej i historycznej Indian 10, to wszystko czynniki niezbyt sprzyjające "spo· kojnym" badaniom nad tradycją i procesami akulturacji. Amerykańska antropologia, która od 100 lat oscylowała między uniwersyteckimi "campusami" a indiańskimi rezerwatami stała się w oczach tubylców jedn'l z głównych agend znienawidzonego "establishmentu". eitwierdzającą zacofanie Indian i ich status najuboższej grupy społecznej w USA. UświC1- New York 1968: A. M. Je:iephy . .Jr.. Freedom, Nev,' York 1972; w polskiej literaturze: E. Nowicka, Indianie nie z westernu, [w:] Obrazy świata bialycil. Warszawa 1973, s. 170-229; B. Kohutnicki, Nowe form;; spoleczneoo protest1ó Indian okupacja Alcatraz. "Etnografia Polska" 1972, t. 16. z. 2. s. 199-204. 10 Zob. np. S. Steiner, Red Power. The American The New Indians' Indian, Fight for �Amery1cmiska antropologia 21 k!llturcwa ... dcmienie sobie tego faktu zaowocowało falą niechęci do poddawania się badaniom antropologicznym. Podkreślano przy tym, iż tubylcy nie zamierzają być nadal "prywatnym zoo dla antropologów", którzy na swe studia oderwane od rzeczywistości przeznaczają znacznie większe fundusze, aniżeli cała pomoc rządowa udzielana Indianom. Najdosadniej myśl tę wyraził jeden z czołowych intelektualistów indiańskich, Vine Deloria Jr., który stwierdził, iż "nie powinniśmy być obiektem obserwacji dla tych, którzy w niczym nam nie pomagają" 11. Ten poważny zarzut znajduje uzasadnienie przede \\'szystkim w scientyźmie antropologicznych ujęć, przysłaniającym niejednokrotnie istotne problemy współczesnego życia. Obserwacje naukowe, produkcja publikacji, uczone dyskusje, terenowa weryfikacja teorii, a na\vet tzw. badania stosowane (applied researches) zamiast rzeczywiście służyć Indianom, przysparzają jedynie prestiżu amerykańskiej antropologii. Na dodatek wiele ustaleń naukowych spotyka się obecnie z gwałtowną krytyką działaczy indiańskich zarzucających "białym" specjalistom fałszowanie obrazu przeszłości indiańskiej kultury i jej deprecjonowanie. Ten ostatni zarzut odnosi się przede wszystkim do religioznawczych analiz indiańskich wierzeń i mitów. Gwałtowność tych ataków i ostrość zarzutów raz uzasadnionych, często jednak krzywdzących wielu zasłużonych dla sprawy indiańskiej antropologów, usprawiedliwia atmosfera obecnej walki politycznej Indian i budzenie się wśród nich nowej panindiańskiej świadomości etnicznej. 'W rezultacie antropologowie wycofują się ze swych indianistycznych zainteresowań, gdyż trudno jest im przełamać rosnącą barierę nieufności. Peza tym fundacje, które niegdyś nie szczędziły środków na popieranie tego typu studiów, obecnie wycofują się powoli z finansowania badań uznanych w kołach "sponsorów" za niepopularne ze względu na ich ewentL:alne reperkusje społeczno-polityczne. W rezultacie powstaje niepokojąca próżnia, której nie są w stanie wypełnić nawet historycy, cieszący się znacznie większym uznaniem wśród Indian. Ich bowiem ekspertyzy i opinie S8, obecnie często przywoływane jako argumenty w licznych procesach o prawa własności Indian do określonych terytoriów i sposobów ich u7ytkowania. Jednak obok prowadzenia pożytecznych studiówetnohistorycznych wzrasU.l potrzeba zajęcia się społecznościami indiańskimi osiadłymi w wielkich miastach. Ten ruch migracyjny nasila się z roku na rok, a indiańskie dzielnice powiększają liczbę swych mieszkańców, stwarzając \Ą;'ładzommiejskim nowe nieoczekiwane społeczne problemy; tymczasem zaś antropologowie wyraźnie zaniedbują problematykę badawczą zwią11 1870, V. Deloria, Jr.. Custer . 9B-99. Died for Your Sins: An Indian Manifesto, New York �22 ALEKSANDER POSERN··ZIELIŃSKI zaną z życiem miejskim Indian 12. Przezwyciężenie tego impasu b~dzie naj prawdopodobniej możliwe poprzez zmianę stosunku antropologów do Indian i odbudowę wśród nich utraconego autorytetu oraz dzięki studiom podejmowanym przez rosnącą liczbę badaczy indiańskiego pochodzenin. nie obciążonych stygmatem "białej", endokolonialnej antropologii. Zanik tradycyjnej kultury indiańskiej spowodował wzrost zainterc:sowań amerykańskich antropologów bardziej "egzotycznymi" terenami Początkowo były to wyspy Pacyfiku, ościenny Meksyk, czy zależne od CSA rejony antylskie. Natomiast po II wojnie światowej, wraz ze WZri;'item wpływów amerykańskich w Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce. amtól"\kańska antropologia rozpoczęł'a swą "trzecioświatową" karierę. Właśnie ten wyraźny związek ekspansji naukowej z ekspansją polityczno-ek;!1omiczną stał się w ostatnich latach obiektem szczególnie ostrej kr'/tyh Podkreślano z całym naciskiem fakt, iż amerykańska antropologia prz,,;jda w pełni tradycje związanej z kolonializmem etnologii zachodnioei..lrop~.;skiej, utwierdzając w ten sposób swe powiązania z "establishment.';'!1·'. wyrażane w znanym sloganie głoszącym, iż antropologia jest "dzieck.em zachodniego imperializmu" 13. Jednocześnie wskazywano, że dotychczasowe badania w krajach L'Zl'cich miały charakter "na,ukowego kolonializmu" i "intelektualnej eksploatacji" H, będącej uzupełnieniem dominacji politycznej i ekonomicznej. Istota tego zjawiska - jak twierdzono - polega na tym, iż centrum obróbki danych naukowych znajduje się w odległej metropolii, do l,tórej wY"v'ozisię materiały źródłowe w podobny sposób jak naturalne suro\\·ce. Nie to jest jednak najważniejsze, lecz fakt, iż rezultaty tych studiÓVl sbżą rozwojowi nauki ojczyzny badacza, zamiast wspierać postęp kra:jó\v i narodów badanych. Wskazuje się, iż ta sytuacja jest przyczyną rosnącej nieufności krajów Trzeciego Świata do tego rodzaju badań antropologicznych, co znajduje swój realny wyraz w coraz częstszych barierach wznuszonych przed ekipami naukowców pragnących prowadzić tam tcrew:\y,j eksplorację. Spotykamy się tu więc z podobnymi trudnościami, jakie towarzY'szą studiom indianistycznym, z tą jedynie różnicą, iż problem ten dotycz~; kwestii międzynarodowych i często jest uwarunkowany sprawami natury 12 Przykładem może być obszar tzw. Twin City (Minneapolis i Sto Pau!), który jest jednym z większych w USA skupisk miejskich Indian. Mimo to nie prowadzi się tam (dane dat. r. 1975/76) żadnych poważniejszych badań naukowych. Na temat sytuacji tej kategorii Indian zob. J. O. WaddeI and O. M. Watson, The American Indian in Urban Society, Boston 1971. 13 K. Gough, Anthropology: Child of Imperialism. "Monthly Review" 1968, vol. 19, nr 11, s. 12-27. 14 V. Deloria, Jr., op. cit., s. 97-100. �J\meryka1iska antropologia ku~tltro'U:Ja... czysto politycznej. Nie wdając się w tym miejscu w analizę zasadności i prz:vczyn tej totalnej krytyki dotychczasowych osiągnięć, stwierdzić jedynie można, iż jest ona wyrazem intelektualnej frustracji tych kręgów naukowych, które w porę dostrzegły niebezpieczeństwo grożące antropologii, związane z ewentualnością utraty szerszych możliwości bada\vczych na skutek jej izolacji od palących problemów współczesności i amerykocentryzmu. Aby przezwyciężyć ten kolejny dylemat, proponuje się pro\vadzt2nie tego rodzaju badań, które byłyby przydatne nie tylko dla rozwoju teorii zmiany kulturowej, ale służyłyby również społecznej praxis. Stąd głosy postulujące organizowanie mieszanych ekspedycji z udziałem miejsco\vych specjalistów, szkolenie tubylczej kadry naukowej, a nawet publikowanie rezultatów analiz w języku badanego kraju. Za ważne zadani!.: uznaje się takie studia, które pomagałyby swymi wynikami ludom postkolonialnym w odnalezieniu w istniejącej jeszcze tradycji swej zagubionej kulturowej osobowości oraz umożliwiłyby ochronę tubylczych kultur przed tego rodzaju unifikującym postępem cywilizacyjnym, który w S\wj istocie jest tylko zamaskowaną formą kulturowego etnobójstwa (ethnocide). Największe zainteresowanie skupia się jednak na tzw. antropologii rozwoju (anthropology of development) 1\ której przedmiotem studiów' są procesy modernizacji tradycyjnych społeczności chłopskich i plemiennych. Trudno tu nie wspomnieć o pionierskich pracach E. Wolin nad chłopstwem Ameryki Łacińskiej i ruchami ludowymi 16, oraz C. Gecrtza nad wzajemnymi uwarunkowaniami kultury, religii, sytuacji politycznej i ekologicznej indonezyjskiej wsi 17. Dużą popularnością cieszą się także badania nad społeczno-kulturowym pluralizmem krajów postkolonialnych o strukturze polietnicznej. Problemy te analizuje się zazwyczaj w ten sposób, by ukazać procesy przenikania się i nakładania podziałów kulturowych, rasowych, etnicznych, politycznych i klasowych. Wśród zagadnień najczęściej opracowywanych znajdują się problemy granic etnicznych i interetnicznych związków, kształtowania się świadomości etnicznej, społecznego znaczenia etnocentryzmu i stereotypów, roli migracji w procesie formowania się nowych grup mniejszościowych, adaptacji tradycyjnych społeczności do J. W. Benett and G. Thaiss, Survey Research in Anthropological Field [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook of Method' in Cultural Anthropology, New York - London 1973, s. 325. If, E. R. Wolf, Peasant Wars of the Twentieth Century, New York-Evanston.San Francisco-London 1973; tenże, Sons of the Shaking Earth, Chicago 1959. 17 C. Geertz, Agricultural Involution: The Process of Ecological Change in Indonesia, Berkeley 1963; tenże, The Religion of Java, Glencoe 1960. 15 Work, �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELI.ŃSKI zurbanizowanego trybu życia, wreszcie dyferencjacji i unifikacji etnicznej lA. Lista tych zagadnień wskazuje na rosnącą popularność kulturowej antropologii etnicznej, która charakterem stawianych sobie pytań oraz metodami badawczymi zbliża się do socjologii, ekonomij i nauk politologicznych. Szczególne zainteresowanie procesami etnicznymi i społeczeństwami pluralistycznymi znajduje również swe uzasadnienie w nowym podejściu do multikuIturowej rzeczywistości amerykańskiej i jej wewnętrznych interetnicznych procesów narodotwórczych. Ten blok problemów określa się w USA jako tzw. "studia etniczne" (ethnic studies). Udział antropologii w rozwiązywaniu tych zagadnień nie jest jeszcze zbyt duży, choć wzrasta on z każdym rokiem. Popularność i żywe zainteresowania studiami etnicznymi wiążą się przede wszystkim z ruchem odrodzenia sen tymedów etnicznych, z poszukiwaniami własnego dziedzictwa kulturowego wśród postimigranckich grup i upadkiem doktryny "tygla" (melting pot), głoszącej bezkonfliktowe stapianie się różnych zbiorowości etnicznych i reprezentO\'\'anych przez nie tradycji kulturalnych w nową jedną ogólncamerykańską cywilizację 19. Najważniejszym działem "studiów etnicznych" są badania nad AfroAmerykanami. rozpoczęte już przez M. Herskovitsa w latach 30 i 40-tych naszego stulecia 20. Ich znaczenie wzrosło niepomiernie w dobie gwałtownej walki Murzynów o swe polityczne, społeczne i ekonomiczne prawa oraz własną kulturową osobowość. Ruch "Black Power" stał się u progu lat 70-tych katalizatorem procesu narodzin nowej świadomości etnicznej wśród licznych grup i zbiorowości imigrantów, a także i ich potomków. Zjawisko to określane jako "odrodzenie etniczności" (revival of ethnicity) zwróciło na siebie szczególną uwagę nauk społecznych, głównie zaś socjologów i historyków. którzy bezzwłocznie przystąpili do intensywnych studiów nad ludnością meksykańską (Chicano studies), żydowską, azjatycką (Oriental studies) oraz nad tzw. "Białymi etnikami" (White ethnics), czyli po prostu Amerykanami pochodzącymi z nieanglosaskich krajów Europy, a więc głównie wschodniej, południowej i północnej. W ostatnim okresie do akcji tej włączyli się także antropologowie, zwracający uwagq na. rolę tzw. "małej tradycji" w utrzymaniu się odrębności kulturov'iej 18 Zob. L. Despres, Anthropological Complex Societies. "Current Theory, Anthropology" Cultural Pluralism 1968. vol. 9, nr and the Study tenże (ed.), Ethnicity and Resource Competition in Plural Societies, The Hague 1975. 19 Zob. na ten temat H. Kubiak, Rodowód narodu. amerykańskiego, Kraków of 1, s. 1-26; 1975. 20 tu przede wszystkim o pracy: The Myth of the Neguj Past, Boston badaniach zob. u N. E. Whitten and J. F. Szwed (ed.), AfroAnthropology, New York 1970. Myślę 1941. O bieżących American �.1merykańska ant,·opologi.a kultuTowa ... 25 poszczególnych grup, na procesy akulturacji i asymilacji, oraz na kulturowo uwarunkowane odmienności charakterów etnicznych 21. Ta wyraźna zmiana orientacji zainteresowań przedmiotowych antropologii spowodowała w okresie ostatnich 15 lat wyraźny zwrot w kierunku zacieśniania wiE~Zówz socjologią i folklorystyką. Obie wymienione dyscypliny legitymowały się już uprzednio sporym dorobkiem w zakresie badań nad współczesnym społeczeństwem amerykańskim. Obecnie z dośvv:adczenia tego zamierza skorzystać antropologia, wnosząc jednak na to pole badawcze swe własne metody i sposoby analizy, wypracowane \\. toku studiów nad społecznościami prostymi, względnie homogenicznymi Klamrą spinającą te dwi.e orientacje (socjologiczną i folklorystyczną) są wymienione już studia etniczne, raz koncentrujące się na ludowej t\\'órczości i jej współczesnych przemianach, to znów zajmujące się adaptacją imigrantów do "American way of life", rozpatrywaną z perspektyW) etnicznego getta. Ten ostatni problem wiąże się z prężną specjalizacją zwaną antropologią miejską (urban anthropology), która w warunkach amerykańskich gigantycznych metropolii posiada szczególne znaczenie. Wypada tu nadmienić, iż choć specjalizacja ta na dobre rozwinęła się dopiero w 1972 r. 22, to jednak czerpie ona swe soki z tradycji tzw. "community studies", rozpoczętych w latach 30 i 40-tych przez W. L. Warnera i H. M. i R. S. Lyndów, którzy dostarczyli nam opracowania słynnego już Yankee City i Middletown 2'1. Obecnie centrum zainteresowań przesunęło się z małego miasteczka na metropolię, w której analizuje się procesy urbanizacji społecznej, tj. adaptacji do miejskich warunków życia, oraz zjawisko tzw, urbanizmu, a więc kształtowania się form miejskiego sposobu życia 24. Obok postulatu przeorientowania antropologii na badanie społeczeństwa miejskiego, wyraźna jest także tendencja do objęcia studiami tych 21 Przeglądem tej problematyki może być lektura nowego pisma "Ethnicity. ,\n Interdisciplinary Journal of the Study of Ethnic Relations", którego pierwszy zeszyt ukazał się w 1974 r. 2~ W tym roku ukazało się pismo "Urban Anthropology" i biuletyn "Urban Anthropology New,letter", a dwa lata później praca G. M. Foster and R. V. Kempel" (cd.). .:1 nthropologist in Cities, Boston 1974. 23 R. S. Lynd and H. Lynd, Middletown: A Study in Contemporary American Culturc, New York 1929; tenże. Middletown in Transition: A Study in CulturaL Cr;T?·flicts, New York 1937; W. L. Warner and P. S. Lunt. The Social Life a Modern Community, New Haven 1941. Zob. także A. L. Bertrand i Z. T. Wierzbicki. Socjologia wsi 'UJ Stanach Zjednoczonych. Stan i. tendencje rozwojowe, W:-ocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 121-225. 24 E. M. Eddy (cd.) Urban Anthropology. Research Perspectives and Strategies . ..!°l'occedings of the Southern Anthropological Society" 1968, nr 2. (lf �26 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zjawisk i instytucji współczesnej Ameryki, które określają codzienne warunki życia zarówno w mikro- jak i makroskali. Hasłem \vywoławczym jest tu idea "studying up" połączona z dążeniem do utrzymania holistycznego podejścia 25. Zgodnie z tą dyrektywą podejmuje się pierwsze próby antropologicznej analizy takich instytucji, jak banki, towarz~;stwa ubezpieczeniowe, wojsko, przemysł rozrywkowy, svstem komunikacji itp., słowem tej całej superstruktury, która decyduje o kształcie amerykańskiego społeczeństwa. Na ocenę wyników tych badań jest jeszcze za wcześnie, choć już obecnie widać wyrażnie, iż grozi im zagubienit: antropologicznej specyfiki i pogrążenie się w próbach pseudoor~;ginalnego powielania prac pokrewnych dyscyplin społecznych. Mimo, że antropologię kulturową wiążą z folklorystyką niepodważalne związki, to jednak sytuacja na tym polu w dużym stopniu przypomina rodzimy separatyzm obu tych specjalności. Dopiero w ostatnich latach niewidzialne, acz istotne przedziały powoli ulegają likwidacji głównie pod wpływem rosnącego znaczenia orientacji historyczno-antropologicznej w folklorystyce oraz studiów etnicznych i ludoznawczych w antropologii. Pierwsza orientacja, reprezentowana współcześnie przede wszystkim przez ośrodek R. Dorsona w Bloomington, Indiana, oddaliła się Gc! strukturalistycznych analiz i etno psychologicznych dociekań, koncentrując się na społecznym kontekście treści folklorystycznych, rozpatrywanych jako efekt specyfiki historycznej konkretnych kręgó\v środowiskowych i regionalnych USA. Preferuje się przy tym podejście antypozytywistyczne, krytykując jednocześnie dotychczasowe ujęcia atomizujące twórczość ludową i nieuwzględniające jej dynamiki rozwojo\vej 26. W drugim nurcie mieszczą się inspirowane przez dorobek etnolog li europejskiej studia ludoznawcze (folk-life studies), mające wypełnić dotkliwie odczuwaną lukę w pracach nad zaniedbywaną amerykańska kulturą ludową i popularną 27. Ten nurt badań antropologicznych obejmuje także swym zainteresowaniem pozaamerykańskie obszary, przede wszystkim społeczności chłopskie Europy (Bałkanów, Hiszpanii, Włoch, Austrii, Norwegii), gdzie prowadzi się coraz bardziej zaawansowane badania terenowe próbujące łączyć teoretyczny dorobek amerykańskiej an- 2~ L. Nader, Up the Anthropologist Perspectives Gained from Studying Ur. (w:] D. Hynes (ed.) Reinventing Anthropology, New York 1974, s. 284-311. 26 Organem tej orientacji jest "Journal of the Folklore Institute", któreg(, pierwszy numer ukazał się w 1964 r. jako pismo Instytutu Folkloru Uniwersytetu Indiana. Zob. także artykuły publikowane w: Toward New Perspectives in Folklorc, Austin 1972. 27 Zob. F. Lee Utley, A Role for Folk Life Studies in Th.e United Stateo . .,Ethnologia Europaea" 1971 (1970), vol. 4, s. 150-154. �Amerykańska antropologia .)- ....1 kulturowa ... tropologii kulturowej z ujęciami etnologii europejskiej 28. Spotykamy się tu zatem z typowym sprzężeniem zwrotnym ułatwiającym przenikanie idei i doświadczeń poprzez Atlantyk oraz łamiącym tradycje izolacjonizmu i partykularyzmu narodowych "szkół" etnologicznych 29. Wracając jednakże na grunt rzeczywistości amerykańskiej z\vróćmy uwagę na główne kierunki badań antropologicznej folklorystyki i ludoznawstwa. Tradycyjne zainteresowania indiańskimi mitami i folklorem Zachodu zostały uzupełnione studiami nad regionalnym zróżnico\vaniem amerykańskiej kultury ludowej pochodzenia anglosaskiego. Rozwinęły się także studia nad folklorem i tradycją Murzynów, Chicanos oraz szeregu białych grup etnicznych, takich jak np. Ukraińcy, Grecy, Rumuni, przy czym coraz częściej w centrum zainteresowania badaczy znajduje się hvórczość nowego typu, a więc ta, która powstała już na amerykańskim gruncie, zanika zaś dawny typ studiów zajmujących się głównie kulturowym bagażem imigrantów. Wreszcie coraz więcej uwagi z\vraca się na związek folkloru ze współczesną kulturą masową, wykorzystując w tym celu niektóre teoretyczne ustalenia M. Macluhana. Naj\viększą popularnością cieszą się w tym zakresie studia nad kontrkulturą młodzieżową związaną z ruchem kontestacyjnym i anarchistycznym, mistycyzmem i nilrkomanią 30. NURTY MODERNIZACJI Rejestr problemów badawczych rozpatrywanych przez amerykańską antropologię stanowi wyraźne świadectwo intelektualnego fermentu, jaki ogarnął interesujące nas kręgi naukowe w Stanach Zjednoczonych. Coraz 28 Zob. P. Leser, ,.Ethnologia America. Eu.Tupeon Ethnology (1970), vol. 4, s. 5-8: The Academic Europaea" and American L Portis Position 1967, vol. of 1, nr Anthropology. European Ethnology 4, s. 320-322; "Ethnolo;;ia in NO"rth Ch. H. Lange, EUl"opaea" Hill Winner, Studia nad spoleczno.0ciami chlopskimi. w antropologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1974, t. 18, z. 2, s. 129-144. 29 Nie można jednak przeceniać wpływu europejskiej myśli etnologicznej i folklorystycznej, gdyż nadal słaba znajomość osiągnięć etnologii krajów Europy jest często szokująca. Niektórzy przyrównują stopień tej wiedzy do znajomości osiągnięć humanistyki arabskiej czy chińskiej, gdzie bariera językowa jest nieporównanie większa. Zob. R. Cohen, R. Naroll, Method in Cultural Anthropology, [w:] R. Cohen and R. Naroll (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 6. Sytuację tę zrnieniają nie tylko rosnące kontakty i coraz liczniejsze publikacje europejskich etnologów w języku angielskim, ale i działalność naukowa europejskich etnologów i folklorystów osiadłych na stałe w USA. 3D Ogólnej, choć w wielu miejscach uproszczonej charakterystyki współczesnej amerykańskiej folklorystyki dokonała ostatnio L. M. Zemljanova, Sovriemiennaja amierikanskaja fol'kloristika. Teoreticeskije napravlenija i tendencii, Moskva 1975. �28 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'vyraźniej odczuwana jest potrzeba szybkiej modernizacji nauki o człowieku i jego kulturze. Wyraża się ona w poszukiwaniach nowego modelu antropologii, takiego modelu, który w znacznie większym stopniu odpo,viadałby rzeczywistym potrzebom praktycznym i teoretycznym. Chodzi przy tym głównie o to, aby antropologia z jej metodami, przedmiotem badań, celami poszukiwań i praktycznymi osiągnięciami odzwierciedlała sytuację współczesnego świata. Jest bowiem nie do przyjęcia odgrodzenie się od niego nie\vidzialną barierą czystego scientyzmu. Cel ten antropologowie amerykańscy zamierzają osiągnąć zasadniczo trzema sposobami: 1) poprzez sygnalizowane już wyżej przeorientowanie tradycyjnych zainteresowań; 2) poprzez zastosowanie nowego podejścia, nowego sposobu oglądu rzeczywistości; 3) poprzez poszukiwania nowych form łączenia teorii z praktyką. Na niektóre aspekty tych trzech podstawowych dróg modernizacji antropologii, mających uratować ją przed skostnieniem, zwrócimy obecnie nieco uwagi. Od dłuższego już czasu toczy się spór na temat przedmiotu badań antropologii kulturowej i jej specyfiki mającej decydować o istocie odrębności owej dyscypliny. Nie należy sądzić, aby szybko przyniósł on konkretne vstalenia. Wiadomo jedynie, iż w centrum antropologicznych zainteresowań znajduje się różnorodnie definiowana kultura, którą poddaje się analizie z punktu widzenia jej powiązań z całokształtem procesów społecznych, uwarunkowań środowiskowych, przebiegu jej historycznych przekształceń oraz ram psychicznych określających zachowania się jednostek i grup. Takie szerokie ujęcie nie ogranicza w niczym kompetencji antropologii kulturowej, powodując jej przybliżenie się do szeregu dyscyplin pokrewnych. Jednocześnie mnęła tradycyjna bariera odgradzająca antropologię, zorientowaną dotychczas na badania społeczeństw prostych, od socjologii i pokrewnych nauk społecznych służących analizie społeczeństw złożonych (complex societies). W tej sytuacji wyznaczenie "typowego" dla antropologii pola badawczego jest już obecnie niemożliwe. Potwierdzają to również w pełni bibliografie antropologiczne, w których znaleźć można prace na wszystkie możliwe tematy. W takim układzie akceptowanym powszechnie hasłem-programem stało się powiedzenie: "let anthropology be what anthropologist do" (pozwólcie antropologii być tym, co czyni antropolog) 31, jako oddającym najpełniej obecny pluralizm zainteresowań. W ten sposób do grona dyscyplin ściśle związanych od dawna z antropologią, takich jak psychologia, ekologia, lingwistyka i prahistoria, dołączyła i socjologia. ~l D. Hymes, The Use of Anthropology: mes (ed.), R.einventing ..., op. cit., s. 7. Critical, Political, Personal, [w:] D. Hy- �Amerykmisku untropologta kulturowa ... 29 Wielu badaczy uważa nawet, iż integracja obu tych dyscyplin pod względem koncepcji jest niechybna, gdyż teoretyczne podstawy obu nauk muszą być tożsame. Inni podkreślają, iż zbliżenie to nie oznacza całkowitej fuzji, a jedynie zapowiada nową formę interdyscyplinarnej kooperacji., w toku której następować będzie antropologizacja pewnych działów socjologii i socjologizacja niektórych ujęć antropologicznych. Wskazuje się przy tym - nie bez racji - na rosnące znaczenie inspiracji i wpływu antropologii na socjologię amerykańską, która w humanistycznym, holistycznym i jakościowym podejściu antropologów do badanych społeczeństw dostrzegła obecnie szansę wzbogacenia swych własnych analiz 32. Zbliżeniu do socjologii towarzyszy również zjawisko prężnego rozwoju antropologicznych specjalizacji pogranicznych, takich jak antropolog.ia ekonomiczna, polityczna i prawna. Ten nurt wyraźnie nawiązuje do brytyjskich doświadczeń funkcjonalistów, choć w miarę zaawansowania badań uwidaczniają się w nim cechy typowo amerykańskiego eklektyzmu, polegające na zmiennym operowaniu metodami interpretacji w zależności od specyfiki rozwiązywanych problemów i charakteru stawianych sobie pytań. Wśród prób dążących do wypracowania nowego podejścia antropologii do badanej rzeczywistości społeczno-kulturalnej i vvłasnej dyscypliny wyróżnić można trzy - jak się zdaje - główne orientacje. Pierwsza z nich koncentruje się na sprawach warsztatowych, uwypuklając znaczenie wypracowania i doboru właściwych metod zbierania i obróbki danych, druga cechuje się antyscientystycznym zaangażowaniem humanistycznym na nowo "odkrywając" dla antropologii człowieka i jego istotne problemy egzystencjalne, wreszcie trzecia orientacja podkreśla przede wszystkim swe zaangażowanie społeczno-polityczne i z tej racji określana jest często jako "antropologia radykalna". Przyjrzyjmy się teraz pokrótce owym orientacjom, pamiętając jednak o tym, iż są one jedynie sweg,) rodzaju konstrukcjami idealnymi, nie występującymi prawie \'1 stanie "czystym" w amerykańskiej rzeczywistości naukowej. Z reguły bowiem mamy do czynienia ze splotem poglądów reprezentatywnych dla wszystkich tych trzech nurtów, a jedynie ich wzajemne proporcje i rozkład akcentów świadczyć mogą o rzeczywistych preferencjach. Pierwsza orientacja, którą określa się czasami jako "scientific approach" (podejście czysto naukowe) w doskonaleniu teoretycznych rozważań, metodologii, technik analizy i metod pracy terenowej, szuka swoistego remedium, mającego nobilitować antropologię do rangi "prawdziwej" nauki, ustalającej twierdzenia typu nomologicznego. Zwraca się 32 Tendencję tę zauważył również P. Sztompka, analizujący sytuację czesnej socjologii amerykańskiej. Zob. P. Sztompka, Dylemaiy socjologii kańskiej. "Studia Socjologiczne" 1974, nr 2(53), s. 161-162. współamery- �;'\0 ALEKSANDER POSERN-ZIELrNSKI więc coraz większą uwagę na problemy konstrukcji teorii i sposoby ich konfirmacji oraz falsyfikacji, a także na metody dochodzenia do generalizacji antropologicznych. Podkreśla się programową otwartość metodologiczną, która wyraża się w skłonności do łatwego przyswajania interpretacyjnych ujęć pokrewnych dyscyplin wykorzystywanych następnie w toku analiz materiału antropologicznego. Dyskutuje się na temat krytyki źródeł i różnych modeli analizy. Modernizuje się również w szybkim tempie asortyment technik analitycznych, wzbogacany coraz częściej a dorob~~kstatystyki matematycznej, skomplikowane testy psychologiczn(:', ujęcia strukturalne, taksonomiczne i semantyczne. Jednocześnie przykłada się wielką wagę do udoskonalenia pracy tereTIO\vej:zauważono bowiem słusznie, że im doskonalsze stają się techniki analiz:--, tym wyraziściej ukazują się podstawowe niedoskonałości materiału empirycznego. Stąd też bierze się przypisywanie coraz większego zl13czenia takim problemom, jak: opis atmosfery psychicznego kontaktu ekipy badawczej z badaną społecznością, uniformizacja kwestionariuszy w celu uzyskania większej porównywalności danych, rola międzykulturowej przekładalności pojęć wyrażanych w odmiennych językach, odpowiedni dobór metody obserwacji uczestniczącej, wreszcie możliwości v-prowadzania do badań terenowych eksperymentów i sposoby weryfikacji błędó\v zarówno respondentów, jak i antropologów. Jednym z najlepszych przeglądów- wszystkich tu wymienionych problemów i wielu jeszcze innych zagadnień jest bez wątpienia ogromna i wielce pożyteczna praca A Handbook of Method in Cultural Anthropology, na którą złożył się trud blisko 50 uczonych, w części związanych z wysoko cenionym Northwe~tern University z Evanstone, Illinois 33. Doskonalenie warsztatu antropologicznej analizy, wzbogacanie go o metody standaryzowane i sporą dozę statystyki matematycznej, coraz liczniej~ze próby budowania formalnych modeli zjawisk i procesów, wywołały poważną krytykę części antropologów orientujących się na odmienny typ badań. Ten antyscientystyczny kierunek określa swe podejście do studiów nad kulturą jako tzw. "humanistic approach" (humanistyczne podejście), nawiązując w ten sposób wyraźnie do szerszego nurtu odnowy amerykańskich nauk społecznych, zwanego "nowym humanizmem" 34. Wyrósł on na gruncie surowej krytyki dotychczasowych osiąg33 Tom ten, publikowany pierwszy raz w 1970 r., zawiera prawie tysiąc stron dwuszpaltowego druku. Został wydany przez Ronalda Cohena i Raoula Narolla, którzy zebrali w nim artykuły na temat epistemologicznych aspektów antropologii, krytyki źródeł, budowy teorii, metodyki pracy terenowej, modeli analizy etnograficznej, problemów kategoryzacji i komparatystyki w antropologii. 34 L. H. Warshay. The Current State of Sociological Theory: Diversity, Polarity,. Empiricism and Social Theories. "The Sociological Quarterly" 1971, vol. 12,. nr 1, s. 39. �.\mery/w1iska antropologia kuituro1JJa .. 31 niet. Dyskusje na ten temat przybrały jednak na sile dopiero od r. 1970, kiedy to nowojorska ,.New School for Social Research" powołała do życia pismo pod znamiennym tytułem "Critical Anthropology". Na jego łamach. a także i w innych periodykach, takich jak np. "Current Anthropology", czy "Nevvsletter of American Anthropological Association", zwracano U\\'ng~, iż scientyzm i superspecjalizacja spowodowała rosnące oddalaniE' się nntropologii od człowieka i jego problemów życiowych. Podk,'eślan0 przy tym, iż dalsza kontynuacja pozytywistycznego podejścia uczyni z antropologii dyscyplinę dostarczającą "lifeless description of human life" (pozbawionych życia opisów ludzkiego życia) ~5. Nabzetn chwili jest jednak nie tylko przezwyciężenie tego sterylnego i'cient:-'zmu, ale także powstrzymanie rosnącej dyferencjacji antropologii rozpadającej si(~ na wąskie, wzajemnie izolowane subdyscypliny, tracące z pola widzenia całokształt problematyki i dostarczające coraz \vi<:kszt:j ilości publikacji na tematy o coraz mniejszej wadze 36. W zakresie propozycji metodologicznych humanistyczna orientacja antropologiczna proponuje rozwijanie metod jakościowych, takich jak introspekcja, obserwacja uczestnicząca, metoda biograficzna, a więc umożliwiających takie :.pogłębianie·' studiów, których celem byłoby dotarcie do warstwy norm. \"'artości, idei i celów ludzkich działań, bez jednoczesnej utraty bezpośredniego kontaktu z badaną społecznością. Badacze reprezentujący to stano\visko, odcinając się od tradycji behawioryzmu proponują, aby nO'Na wersja antropologii kulturowej przybrała nazwę "nowej etnografii" (m·\\· ethnography) :n. Propozycja ta wraz z renesansem popularności nazwy ..etnologia", którego przejawem jest choćby powołanie takich czasopim:.. jak "Ethnology" i ostatnio "American Ethnologist" (1974 r.), jest również symbolicznym odwrotem od poddawanej krytyce tradycyjnej antropologii kulturowej. ]';ow" etnografia rna być "krytyczną", "dialektyczną" i "refleksyjną" \VErsją dawnej antropologii kulturowej ~8. Pierwszy przymiotnik akcentować ma ideę wyzwolenia się spod wpływów obowiązujących paradygmatów antropologiczn\"Ch i pozytywistycznych ideologii "value-free-scie- j,; BC':'eman G. D., Anemic and Emetic Analyses in Social Anthropology. "American Anthropologist" 1966, vol. 68, s. 350. ~fi M. Harris, T/w Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of CuUure. New York 1970, s. 3. 87 Jako jeden z pierwszych propozycję takiej nazwy przedstawił W. Sturtevant, Studies in Ethnoscience ("American Anthropologist" 1964, vol. 66, cz. 2, s. 99-131), który jednakże reprezentował odmienny nurt odnowy antropologii, poszukujący w lingwistyce impiracji dla dalszych studiów. S8 Zob. B. Scholte. Toward a Reflexive and Critical Anthropology, [w:] D. Hymes (cd.), Reinventing Anthropology ..., op. cit., s. 430-457. �32 ALEKSANDER POSERN-ZIELl' SKI nce" (nauki wolnej od wartościowań). Z kolei "dialektyczny" aspekt nOwej etnografii tkwi w postulatach łączenia teorii z praktyką i społecznej odpowiedzialności badacza za skutki swych zawodowych poczynań. Antropolog winien bowiem nie tylko zaspokajać swe ambicje nauko\VE i wzbogacać teorię kultury, ale również działać tak, by rezultaty jego studiów były także przydatne dla członków badanej społeczności. Wreszcie przymiotnik - "refleksyjny" - oZnacza takie podejście, które świadczyłoby o rzeczywistym humanistycznym zaangażowaniu, istotnym przede wszystkim przy wyborze przedmiotu naukowych dociekań. Selekcja problemów badawczych winna bowiem wynikać z koncepcji odnowionej antropologii, której naczelnym zadaniem jest służenie rCi.1lizacjiludzkiej wolności. To zaangażowanie ma się przejawiać m. in. w takim doborze problematyki, który byłby uzasadniony przez aktualną sytuację społeczno-kulturową konkretnych środowisk zagrożonych np. zagładą lub utratą własnej osobowości kulturowej, czy też objętych nurtem gwałtownych przemian. Byłaby więc to antropologia reagująca bez opóźnień na bieżć1ce, najbardziej palące problemy współczesności. Nic zatem dziwnego, iż orientacji tej nadaje się często nazwę "urgent anthropology" (pilna, nagląca antropologia). Refleksyjny stosunek do wyboru konkretnej tematyki winien odpowiadać także refleksyjnej akceptacji określonej metody ć.lllalizy.Ta ostatnia powinna być zawsze dobierana do problematyki badawczej, nigdy zaś odwrotnie, a więc tak jak czyni się to jeszcze często obecnie tylko w celu zademonstrowania warsztatowej wirtuozerii. Nie trudno zauwa7;."::ć, iż podejście proponowane przez zwolenników "urgent anthropology" Jest o tyle słuszne, o ile będzie ono uzupełnieniem innych badań ważnych dla rozwoju teorii kultury, a nie posiadających często bezpośredniego związku z praktyką społeczną. \V przeciwnym wypadku grozi antropologii, podobnie jak i socjologii amerykańskiej, co trafnie zamvażył :iuz P. Sztompka, rezygnacja "z naukowych, uogólniających ambicji ..." ~': i przyjęcie pozycji naiwnego w gruncie rzeczy pragmatyzmu. Trzeci nurt odnowy antropologii powstał w istocie z "lewego" skrzydła orientacji humanistycznej, wiążąc swą bezkompromisową i totalną krytykę tradycyjnych kierunków z hasłami polityczno-rewoluc.yjnymi. Przedstawiciele "radykalnej antropologii' atakują kolonialne i imperialistyczne korzenie nauki o człowieku i jego kulturze, zdecydowanie odrzucają wszelkie związki współczesnej antropologii z "establishmentem" i przeciwstawiają się przerostowi znaczenia technik badawczych spychających na dalszy plan same problemy. W swej krytyce, pozbawionej częstokroć konstruktywnych rozwiązań, posuwają się oni tak dalece, iż 89 P. Sztompka, op, cit., s. 173. �ALEKSANDER POSER""-ZIELINSKI określają dotychczasową antropologię jako wyrafinowaną ludyczną pseudonaukową specjalizację "białeg,o człowieka", która - poprzez swe funkcje rozrywkowe -- umożliwia sfrustrowanym klasom średnim iluzoryczną ucieczkę od monotonii kapitalistycznej codzienności w świat fascynującej egzotyki. Interpretowane w tym samym duchu badania terenowe przedstawia się z kolei jako wyszukaną formę intelektualnej turystyki 40. W poglądach zwolenników tej orientacji dostrzec można silne wpływy anarchistycznego neomarksizmu i trockizmu tzw. nowej lewicy. Czerpie się również obficie z teoretycznego dorobku rewolucyjnych ideologów Trzeciego Świata (F. Fanon, E. Guevara, Mao-Tse-Tung, Kim-Ir-Sen), Podstawowym celem radykalnej antropologii winno być bezpośrednie zaangażowanie badaczy w działalność polityczną względnie rewolucyjną wszędzie tam, gdzie istnieją ku temu odpowiednie warunki, aby wiedzą teoretyczną i znajomością mechanizmów społeczno-kulturowych zmian służyć szybszym transformacjom anachronicznych struktur społeczno-politycznych. Stanowisko to, cieszące się pewną popularnością w niektórych koła,;:h młodych adeptów antropologii w dobie wojny w Wietnamie, obecnie traci zwolenników. Złożyło się na to wiele przyczyn, wśród których takie, jak utopijność haseł, brak możliwości ich realizacji, dogmatyzm polityczny i uproszczenia w interpretacji rzeczywistości społecznej należą z pewnością do ważniejszych. Ferment wniesiony przez radykalnych antropologów nie poszedł jednak na marne, sprzyjał on bowiem kształtowaniu się krytycznej autorefleksji szerokich kręgów antropologicznych, uzmysławiał badaczom ich własne społeczne uwikłania, wskazał na pewne nowego typu możliwości badań procesu rewolucyjnego, wresz'Cie przyczynił się do wzrostu zainteresowań amerykańskich antropologów teoretycznym dorobkiem marksizmu 41. Nie można tu pominąć także ich zasług: w dziele ożywienia dyskusji na temat etyki badań antropologów i ich odpowiedzialności za wykorzystanie efektów studiów terenowych. Na te aktualne problemy wskazywali zresztą prawie wszyscy przedstawiciele orientacji humanistycznej. Punktem zwrotnym owej dyskusji stało się ujawnienie współudziału antropologów w anty partyzanckich projektach opracowanych przez Pentagon S, Willis, Skeletons in the Anthropological Closet, [w:] Hymes (ed.), s. 141-142. H Zob. M. D. Caulfied, Culture and Imperialism. Proposing a New Dialectic, [w:] Hymes (ed.), op. cit., s. 182-212. Innym przykładem może być koncepcj,1 tzw. "kulturowego materializmu" - będąca połączeniem materializmu historycznego i kulturowej ekologii neoewolucjonistów. Zob. M. Harris, op. cit., s. 654-687. Warto odnotować także wzrost zainteresowań twórczością K. Marksa, w czym największe zasługi położył L. Krader, The Ethnological Notebooks of Karl Marx, Assen, Holland 1974; tenże, The ilsiatic Mode of Production, Assen 1975. 40 O)). 3 - W. cit., Lud, tom LXI �Amerykariska ant.ropol()gi.a kulturowa ... do walki z ruchami lewicowymi w Ameryce łacińskiej i Tajlandzie 42. Afera ta spowodowała szybkie uformowanie (1970 r.) Komitetu do Spraw Etyki (Commitee on Ethics) przy "American Anthropological Association" który zaatakował jawną i bezpośrednią, czy nieświadomą i pośrednią kooperację antropologów z agend.ami rządowymi w badaniach maj,ących na cel!l - nie tyle dobro badanej społeczności, co interes racji stanu. Dotyczyło to w szczególności studiów nad Indianami i Murzynami OI'az badań prowadzonych w krajach trzecich. Jednym z podstawowych pryncypiów nowej etyki zawodowej staje się powoli zasada, w myśl której antropolog nie może działać wbrew interesom badanej przez siebie wspólnoty i w żadnym razie nie może uchylać się od odpowiedzialn:;ści za praktyczne skutki swych analiz 43. Ta nowa postawa spowodowała konieczność zreformowania dotychczasowych zasad obowiązujących w antropologii stosowanej (applied anthrop8logy), w myśl których rzeczą antropologa było dostarczanie ekspertyz, a sprawą polityka czy działacza społecznego podejmowanie decyzji. Taki podział ról poddaje się obecnie surowej krytyce, wskazując na konieczność~ uczestnictwa badacza we wszystkich fazach procesu kierowanej zmia:1Y społeczno-kulturowej. Jedną z ciekawszych prób odejścia od tradycji antropologii stosowanej jest program tzw. badań oddziaływujących, wysuwany przez tzw. "action anthropology" 44. Preferuje on takie dziabnie antropologa, które umożliwia mu nie tylko integrację z badaną wspólnotą, ale i subtelne oddziaływanie na przebieg zmian, zwykle przez nit go prowokowanych. W tym układzie badacz pełni jednocześnie rolę tem:etyka, agenta zmiany i ukrytego przywódcy wspólnoty. Nieliczne dotąd próby realizacji takiego programu spotkały się jednak z ostrą kryt,\"};:'1' która zarzuca "oddziaływującej antropologii" utopijność założeń (jednostkowe działania w izolowanych społecznościach nie mogą przynieść więk,zych efektów w makroskali), brak kontroli nad takimi eksperymentami społecznymi i arbitralność rozwiązań, wreszcie wąski praktycyzm od'.vracający się od badań empirycznych o ambicjach teoretycznych 45. 4~ J. L. Horowitz ReLationship between (ed.), The Rise and Fall Social Science of Project and Practical E. Wolf and J. Jorgensen, Anthropologists Review of Books" 1970, nr 19, s. 26-35. on Camelot: Studies in the Cambridge, Mass. 1967; Warpath. "The New York Politics, the 43 Totcard on Ethics for Anthropologists. "Current Anthropology" 1971. vol. 12. 3 (wypowiedzi J. G. Jorgensena, R. N. Adamsa i D. J, Jone,:a), s. 321-356. 41 R. Piddington, A.ction Anthropology, [w:] Applied Anthropolugy, J. M. Clifton (e d,), Boston 1970, s. 127-143, 45 J. F'risch, "Action" Anthropology, "Scientific" llnihro]Ju!u[ju and 11merican Indians. ,.New Unive,sity Thought" 1971, vol. 7, s. 12-15. K. H. ~;chlesier, flc;ioT< 11, �ALEKSANDER PLURALIZM POSERN-ZIELIŃSKI KIERUNKOW 35 I ORIENTACJI Pluralizmowi przedmiotowych zainteresowań amerykańskiej antropologii kulturowej i różnorodnym koncepcjom przyszłościowego modelu antropologii odpowiada obecnie również pluralizm postaw badawczych. Wynika on przede wszystkim z akceptacji różnorodnych koncepcji kultury, określających przecież perspektywę oglądu przedmiotu badań, rodzaj i charakter stawianych sobie pytań i uzyskiwanych na nie odpowiedzi, dobór metod analizy i zasad interdyscyplinarnej współpracy. Nie bez znaczenia jest również ciążenie tradycji, czyli spuścizny dominujących niegdyś szkół i kierunków, których zmodernizowane kontynuacje odgrywają również współcześnie poważną rolę. Towarzyszą im jednak postawy nowe, wyrosłe na fali krytyki i opozycji względem poprzednich orientacji. W rezultacie w tej prawdziwej amerykańskiej mozaice antropologicznej wyróżnić można co najmniej pięć najważniejszych orientacji, a mianowicie: psychologiczną, lingwistyczną, statystyczną, ekologiczną i historyczną. Podana tu kolejność, której będziemy się trzymali w naszym skrótowym przeglądzie., odpowiada również z grubsza popularności pcszczególnych postaw antropologicznych w Stanach Zjednoczonych. Współczesna orientacja psychologiczna jest w prostej linii spadkobierczynią tzw. "culture-and-personality approach", zwanej również niekiedy studiami nad osobowością w kulturze (personality-in-culture studies). Z tej też racji kontynuuje ona tradycje zainteresowań nauk behawioralDych, choć \V znacznie większym zakresie uwzględnia ona splot uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i kulturowo-historycznych. Jeden z czołowych jej reprezentantów, A. F. C. Wallace, określił nawet tę orientację jako "the new culture-and-personality approach" 46, inni natomiast skłonni są używać jeszcze starszych określeń w rodzaju etnopsychologii lub psychologicznej antropologii. Nie jest to bynajmniej orientacja jednolita, rozpada się ona bowiem na kilka kierunków, wśród których co najmniej trzy zasługują na wzmiankG· Pienvszy z nich tworzą tzw. międzykulturowe studia osobowościowe (personality cross-culturally studies), koncentrujące się na badaniach poróvvnawczych osobowości kulturowych, ze szczególnym uwzględnieniem dociekań nad działaniem mechanizmu tzw. orientacji poznawczej, czyli obrazu społeczno-kulturowej rzeczywistości kształtowanego przez doświadczenie jednostki 47. Dużym powodzeniem cieszy \ the Southern Cheyenne. "Current Anthropology" 1974, vol. 15, m 3. s. 277-283 i komentarze: s. 289-303. 45 A. F. C. Wallace, The New-Culture-and-PersonaLity, [w:] T. Gladwin and W. Sturtevanl (cd.), Anthropology and Human Behavior, Washington 1962. 41 R. B. Edgerton, Method in Psychological Anthropology, [w:] R. Naroll and R. Cr,!,('n (cd.l. A Handbook ..., op. cit., s. 338-352. r1nthro!Jol.o(J!I and �3G A?nerukariska antroJJolo'Jia kulturo1.cn .. , się także specjalizacja zwana "etnopsychiatrią" i to głównie ze v/zględu na jej związek z praktyką społeczną oraz programami szeregu agend służby zdrowia. Studia te obejmują zjawiska patologii i ich kulturowe uwarunkowania, zajmują się także związkami zachodzqcymi między zmianami kulturowymi a stanem zdrowia psychicznego. co w dobie intensywnych procesów modernizacji, asymilacji i akulturacji \vielu społeczności ma kapitalne znaczenie 48. Trzeci kierunek tej orientacji można by nazwać etnopsychohistorycznym, a to z tego wzglc;clu, iż próbuje on stosować interpretację etnopsychologiczną do faktó\v historycznych, nawiązując w ten sposób do modnej obecnie psychohistorycznej interpretacji procesu dziejowego. Ulubionym przedmiotem badań są zwykle zmiany społeczne, ruchy religijne, kontakty interetniczne, konfrontacje ideologii, funkcje różnych form religii itp. A. F. C. Wallace, W. La Barre i D. F. Aberle to jedni z czołowych przedstawicieli tego nurtu MI. Ogólnie rzecz biorąc, w zakresie metod analizy orientacja psychologiczna wykorzystuje najnowsze osiągnięcia psychologii, w mniejszej mierze czerpiąc z technik typowo antropologicznych. Dało to m. in. powód dD krytyki wskazującej, iż psychologiczna antropologia staje się powoli po prostu między-kulturową wersją zwykłej psychologii. Jednym z pomostów łączących orientację psychologiczną z lingwistyczną jest bez wątpienia relatywistyczny kierunek "poróvmawczych badań nad podmiotowo ujmowaną kulturą" (cross-national research into subjective culture). Nawiązuje on otwarcie do psycholingv"ist\'cznej szkoły E. Sapira i B. Whorfa 50, postulując badanie komparatystyczne wartości, stereotypów, postaw, odczuć, znaczeń, z uwzgl(,'c1nieniem pełnej lokalnej specyfiki wynikającej z odmienności kultur i Jf,'zykó\v. Naczelnym celem tego kierunku jest zrozumienie ludzi obcej kultury możliwe jedynie poprzez interpretację posługującą się pojęciami ich 'własnego systemu semantycznego. Aby cel ten osiągnąć, reprezentanci tego kierunku zwracają szczególną uwagę zarówno na elementy uniwersalne, jak i na specyficzne, które decydują o unikalności poszczególnych systemów kulturowych. Systemy te określają przecież odmienność narodowych zachowań. Zadaniem badacza jest natomiast wy jaśnienie przyczyn ·18 B. C. Maday, The Ethnologist and Mental Health. "Ethnologia Europaea" 1970, 'lal. 4, nr 4, s. 33-37. 49 Zob. np. R. J. Lifton and E. Olson (ed.), Explorations in PSlIchohistory. The Welljeet Papers, New York 1974; A. F. C. Wallace, Religion: /łn Anthropological View, New York 1966; W. LaBarre, The Ghost Dance. The OriQins oj Religion. New York 1972; D. F. Aberle, The Peyote Religion among the NavałlO. "Viking Fund Publications in Anthropology" (New York) 1966, nr 42. 50 Charakterystykę tej orientacji daje A. Schaff, Język a po::.:nanie, Warszawa 1964, w rozdziale "Etnolingwistyka: Hipoteza Sapira- Whorfa", s. 79-130. �Amerykańska antropologia kultu1·ou:a ... 37 i mechanizmów tego zróżnicowania 51. A zatem mamy tu do czynienia z no,-""ąwersj<l badań nad charakterem narodowym, które - co warto przypomnieć - roz,,:,ijały się w latach ostatniej wojny, głównie w celu ,głębszego poznania przeciwników i sojuszników Stanów Zjednoczonych. Obok tradyC\jnie już rozwijanych zainteresowań związkami kultury i języka wzrasta również znaczenie studiów nad niejęzykowymi sposobami IWfl1UnikO\vania.Najmodniejszym jednak działem antropologii lingwistycznej jest kierunek określany jako "etnonauka" (ethnoscience), etncsemantyka czy ludowa taksonomia (folk taxonomy). Jest on nową wersją dawnych badań nad wiedzą ludową. Kierunek ten koncentruje się na badaniach systemu znaczeń, poprzez które ludzie różnych kultur \vidzą świat jako uporządkowaną całość, zajmuje się rolą tych znaczeń \v systemie poznawczym, wreszcie interesuje się ustrukturyzowaniem ludzkiej wiedzy. W myśl tych wytycznych powstają zatem studia na temat np. etnobotaniki, etnozoologii, etnoanatomii itp. konkretnych społeczności, rekonstruujące wiedzę tych grup o fragmentach otaczającej ich rzeczywistości. Stają się one podstawą do międzykulturowych studiów epistemologicznych, mających za zadanie nie tylko odkrywać reguły myślenia i uniwersalne prawa rządzące wiedzą, ale i dotrzeć do istoty badanej kultur)' niejako od środka poprzez analizę poznawczej zawartości wyrażeń j~zykowych. W ten sposób specjaliści od "ethnoscience" usiłują znaleźl' odpowiedź na pytanie: jak przedstawiciele konkretnej kultury postrzegają otaczający ich świat i jak specyfika tego postrzegania, odzwierciedlona w języku, złączona jest z lokalnym systemem kulturowym 52. Specjalizacja ta ukształtowała się w latach 60-tych. Łączono z nią wówczas duże nadzieje, sądząc, iż zrewolucjonizuje tradycyjną antropologię i przybliży ją człowiekowi. Stąd też. określano niejednokrotnie "ethnoscience" jako jedną z ważniejszych gałęzi "nowej etnografii" 53. Obecnie wydaje się jednak, iż kierunek ten znalazł się również w awangardzie nurtu scjentystycznego, oddalając się systematycznie od tzw. humanistycznego podejścia. Wyrazem tego są przede wszystkim metody analizy. wykorzystujące obficie dorobek najnowszy strukturalnego językoznawstwa, statystyki i teorii mnogości. Ch. E. O~gcod. On the Strategy of Cross-National Research into Subjective Iw:] The Social Sciences. Problems and Orientations Selected Studies . ..Studic!> in the Behavioral Sciences" vol. 4, The Hague-Paris-La Haye 1968, s. 475~507. 52 O. Werner and J. Fenton, Method and Theory in Ethnoscience OT Ethnoepistemuloal!, [w:J R. Naroll and R. Cohen (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 537-578 i tam dalsza bibliografia. Zob. także krytykę tej orientacji u M. Harrisa, The Rise of Anthropological Theory, op. cit., s. 568-604. 53 Zob. przypis 37. ;.1 Culture, �38 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Ze statystycznym podejściem łączą się w amerykańskiej antropologtl przede wszystkim tzw. "cross-cultural researches" (badania międzykulturowe). Są one jednocześnie metodą analizy faktó~ kulturowych, kierunkiem interpretacji zróżnicowań społeczno-kulturowych, który dąży do ustanowienia globalnych generalizacji. Stanowią również system klasyfikacyjno-informacyjny o poszczególnych kulturach i ich treściach Nurt ten czerpie inspiracje z antropologicznej teorii areałó,,' kulturowych, nawiązuje do tradycji socjologicznej szkoły Yale, od\vołuje się także często do niektórych prekursorskich idei samego E. B. Tv lora, 'wreszcie rozwija pomysły wypracowane w europejskich ośrodkD::h etnograficznych badań atlasowych. Jest on także bez wątpienia prób,! zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych, wykorzystującą najnowsze techniki i metody ich kodowunia i nast~imie przetwarzania. Może być on również traktowany jako kolejne dążenie do odejścia od analiz mikrostrukturalnych na rzecz m,łkrostrukturiJlnych lub wręcz globalnych. Bada się więc porównawczo zasięgi poszczególnych instytucji, artefaktów, typów zachowań, wzorów kulturowych, głównie w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji. Dla maksymalnego zmniejszenia negatywnych skutków atomizującej kulturową rzeczywistość statystyki, stosuje się w analizach szeroki asortvment technik właściwego doboru prób (sampling technique). co ma umożliwić uzasadnione porównywanie zbiorów treści kulturowych, reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność ich kul tury 54. W ramach tej orientacji wyodrębnić można dwie podstawowe ,.szkcły". Pierwsza z nich, łącząca się z nazwiskiem H. E. Drivera, zorientowana jest na badanie Indian Ameryki Północnej. Interesując się korelacjami różnorodnych elementów kulturowych, ukazuje je \\'szakż,::, w ich historycznej i geograficznej zmienności 55. Druga "szkoła", zWlązuna przede wszystkim z nazwiskiem G. P. Murdocka, porzuciła europejską koncepcję kartogramu etnograficznego na rzecz wyszu:·;anej kwantytatywnej analizy zakodowanych informacji, wymaganej przez technikę elektronicznego przetwarzania danych 56. F. W. Moore, Current Trends in Cross-Cultural Researcr'" ~W:] Tile SociaL op. cit., s. 469-474. 55 H. E. Driver and W. M. C. Massey, Comparative Studies oj North rll'<cricun Indians. "Transactions of the American Philosophical Socic!y" 1957, '101. 47, s. 165-456; H. E. Driver, Introduction to statistics for Compa.ra.tive Research, rw:] F. W. Moore (ed.), Readings in Cross-Cultural Methodolcgy, New Haven 1961. 56 G. P. Murdock, Outline of World Cultures, New Haven 196.3; tenże, Outline of Cultural Materials, New Haven 1965; tenże Cross-Cultural Sampling. "Ethnology" 1966, vol. 5, s. 97-114. 54 Sciences, �Amerykańska antrapalauia kultuJ'ou:a ... 39 Dorobkiem tej szkoły jest przede wszystkim "Human Relations Area File", placówka jednocząca funkcje archiwum, etnograficznego centrum informacji i instytutu badań porównawczych, zorganizowana przy Yale University w New Haven. Wprawdzie początki tej instytucji sięgają rGku 1937, to jednak naukowa działalność nabrała impetu pod koniec lat 50-tych, a zaczęła wywierać szerszy wpływ dopiero w ostatnich 20 latach. Archiwum to kompletuje dane etnograficzne odnoszące się do kilkuset etnosów, dzieląc je wg. standardowego systemu klasyfikacji na ogromną ilość zagadnień. W ten sposób stanowi ono największe w swiecie źródło do studiów porównawczych o ambicjach nomotetycznych ;;'. Powodzenie tej placówki włączonej w system międzyuczelnianej i międzynarodowej wymiany informacji sprzyjało rozwojowi podobnych inicjatyw. Najważniejszą z nich było założenie w r. 1966 kolejnego "banku informacji" pod nazwą "Societal Research Archives System", którego centrala zainstalowana została w "Cross-Cultural Cumulative Coding Center" przy University of Pittsburgh 58. Na podstawie danych z obu tych archiwów wspomniany już Murdock podjął się trudu opracowania nowatorskiego etnograficznego "atlasu" świata, uwzględniającego w tabelach ponad 800 społeczności, przy czym w myśl założeń projektodawcy inicjatywa ta ma być pierwszym krokiem w kierunku kodowego, a więc porównywalnego, systemu opisu kultury każdego społeczeństwa .;9 Czy próba ta się powiodła - na to niesposób jeszcze obecnie w pełni odpowiedzieć. W każdym bądź razie te prace, które już wyszły z kręgu Murdocka, spotkały się z dość ostrą krytyką. Wskazywano przy tym na brak weryfikacji wykorzystanych źródeł, na niekonsekwencje w przyjętej taksonomii etnicznej, na niereprezentatywność informacji znajdujących się w archiwach. Słowem poddano krytyce wstępne fazy obróbki materiałów, decydujące o końcowym efekcie niezależnie od precyzji zastosowanych później technik. Nie ulega także wątpliwości, iż niektóre ze studiów wykorzystujące technikę statystyczno-porównawczą przynoszą w rezultacie dość banalne wnioski, które można byłoby uzyskać znaczn:e szybciej i przy mniejszym nakładzie środków metodami tradycyjnym:. Niemniej wyznaczony kierunek poszukiwań wydaje się być interesujący. 57 F. W. Moore, The Human Relations Area Files, [w:] R. Naroll and R. Cohen (ed.), 2'1 lIandbook ..., op. cit., s. 640-648; zob. także omówienie polskie: B. Ja\'.-onka, Human Relations Area File (HRAF), "Lud" 1974, t. 58, s. 270-274. 58 D. R. White, Societal Research Archives System: Retrieval, Quality, Control and Analysis oj Comparative Data, [w:] R. NaroU and R. Cohen, (ed.), A H'J.ndbook ..., op. cit., s. 676-685. 59 G. P. Murdock, Ethnographic Atlas. "Ethnology" vol. 1-6 (1962-1967j; zob. także omówienie: M. Posem-Zielińska (ree.), Ethnology 1967, t. 6, z. 1-4. [w:l "Lud" 1969, t. 53, s. 411-414. �·10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI pOmijając bowiem krytykowane sposoby wykorzystania zasobów HRAF i SRAS oraz łączone z nimi, być może, zbytnie nadzieje, należy stwierdzić, że do bezsprzecznych osiągnięć tej orientacji zaliczyć trzeba stworzenie międzynarodowego centrum informacji etnograficznej. Do najbardziej klasycznych tradycji antropologii, a mianowicie do idei ewolucjonistycznych, nawiązuje wyraźnie orientacja "kulturowo-ekologiczna", będąca jednocześnie pomostem między dorobkiem marksistowskiej teorii rozwoju społecznego a osiągnięciami nauki amerykańskiej. Nurt ten wywieść należy z unilinearnego neoewolucjonizmu L. A. \Vl;ite'a 60 i multilinearnego neoewolucjonizmu J. H. Stewarda 61 oraz z ich syntetycznego dopełnienia w postaci koncepcji ewolucji konkretnej (specific) i ogólnej (general), jakie wypracowali antropologowie z kręgu lhiversity of Michigan w Ann Arbor w latach 60-tych 62. Obecnie zainteresowanie procesem ewolucji i jego prawami rozpatrywanymi w skali gIcbalnej spadło wyraźnie na rzecz studiów nad przebiegiem procesów mikroewolucyjnych, tj. na śledzeniu historycznego rozwoju konkretnej kultUI'~·, rozwoju stanowiącego wariant jednej z wielu alternatywnych możliwości ogólnoludzkiego postępu. Szczególną uwagę zwraca się przy tym na relacje zachodzące między człowiekiem jako twórcą kultury, a otaczającym go środowiskiem (analiza ekosystemowa). To ekologiczne podejście zostało wyraźnie zapożyczone z archeologii, która zresztą w ujęciu reprezentantów tej szkoły jest dyscypliną ściśle kooperującą z antropologią kulturową. Związek ten jest zresztą dwustronny. Kulturowi ekologowie włączają i wykorzystują ustalenia archeologii w swych opracO\vaniach syntetycznych, a archeolodzy wykorzystują teoretyczny dorobek neoewolucjonistycznej szkoły ekologicznej w interpretacjach pradziejO\vych. Podstawowe założenia tego kierunku posiadają bez wątpienia charakter materialistyczny, co odzwierciedliło się zresztą w nazwie nadawanej również temu kierunkowi: "kulturowy materializm" 6:J. Centralnym fil: L. A. White, The Science of Culture. A Study of Man and Civilization, New York-London 1949; tenże, The Evolution of Culture. The Development of Civilizahem to the Fall of Rome, New York-Landon-Toronto 1959. 6J .J. H. Steward, Theory of Cultural Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1958. 6~ M. D. Sahlins and E. R. Service (ed.), Evolution and Culture, Ann Arbor 19t)]; zob. także fragment tej pracy w polskim przekładzie [w:] Elementy teorii SfJcjol.ogicznych. Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej, Warszawa 1975, ". 350-373; E. R. Service, Cultural Evolutionism. Theory in Practice, New York 1971. 63 M. Harris, op. cit., s. 654-687. �Amerykańslw an'tropologia 41 l~ulturowa". punktem zainteresowań studiów tego typu jest adaptacja człowieka do środowiska rozpatrywana z perspektywy zmiennych technologiczno-ekologicznych i technologiczno-ekonomicznych. Społeczna zaś organizacja i ideologia grup.',- w ostatniej instancji traktowane są jako zmienne zależne od determinant podstawowych procesu zmian. Kierunek ten, choć początkowo najbardziej związany z badaniami względnie ilozowanych społeczności, ostatnio coraz częściej podejmuje problemy znacznie bardziej złożone, jak analizy: kolonialnej i endokolonialnej sytuacji chłopstwa, modernizacji rolnictwa i jej społecznych konsekwencji, ekonomicznych uwarunkowań politycznych i religijnych konfliktów państw Trzeciego Świata itp. Ambicje poznawcze tego nurtu są jednak w istocie znacznie szersze, Ostateczny cel badań stanowią bowiem poszukiwania ogólnych praw historii kultury, określających przebieg procesów ewolucyjnych. rewolucyjnych i inwolucyjnych, tj. kumulatywnych zmian adaptacyjnych. "Kulturowy materializm" jest zatem jedyną orientacją w antropologii amerykańskiej zainteresowaną teorią rozwoju społecznego i dlatego też jej dorobek, problemy i dalsze losy nie powinny być dla nas obojętne. Rozwój zainteresowań historią regionalną USA, rosnące trudności w prO\vadzeniu antropologicznych badań terenowych w indiańskich rezerv,.'atach, szybki zanik tradycyjnej kultury tubylczej, wreszcie powolny powrót historvcznego podejścia w amerykańskich naukach społecznychte wszystko czynniki sprzyjające narodzinom tzw. etnohistorii. Orientacja la, związana z badawczymi i teoretycznymi inicjatywami W. N. Fentona 64, jest genct.ycznie związana z historycznym empiryzmem F. Boasa i dyfuzjonizmem C. Wisslera. Nawiązuje także do tradycji diachronicznych studiów nad kulturowym kontaktem i akultacją 6;';. Ten historyczny kierunek, któreg'J reprezentanci publikują swe studia na łamach pisma "Ethnohistory", ześrodkowany jest obecnie wokół amerykańskiej problematyki etniczne.; i kulturowej historii poszczególnych grup indiańskich zamieszkujących USA. Nacisk kładzie się przy tym na możliwie pełną rekonstrukcję przebiegu historii konkretnej grupy tubylców i to od czasów najdawniejsz)'Ch. Postulat ten wiąże oczywiście mocno ethnohistorię z archeologią. Jednocześnie duże znaczenie przywiązuje się do analizy kolonialnych dziejów Indian, opierając się w tym przypadku na materiałach archiwalnych, by w końcowym etapie studiów skupić się na ukazaniu dziejów najnowszych, odtwarzanych na podstawie oficjalnych doku- 64 1962, vol. 9 65 W. N. FcntC:1. Ethnohistory and its Problems. "Ethnohistory" A. Hultkranz, Historical Approaches in American Ethnology. Survey .. ,Ethnoloo:la Europaea" 1967, vol. l, nr 2, s. 112-116. A Research �ALEKSANDER POSERN-ZTELI' SKI mentów, a także i tradycji ustnej 66. W ten sposób obraz kultury Indian po raz pierwszy zyskał tak pełny wymiar historyczny, który w dawnych pracach antropologicznych był przecież całkowicie zaniedbywany. Ważnym dorobkiem metodologicznym tej orientacji S<l przede wszystkim propozycje etnologicznej eksploracji zasobów archiv.:alnych i ukazanie, w jaki sposób z materiałów pisanych wydobyć można treści niezbędne dla rekonstrukcji procesów kulturowych. Dla etn'Jloga europejskiego postulat ten nie jest zbyt odkrywczy. Jednakże dor;iosłość wkładu etnohistorii do współczesnej antropologii amerykańskiej należy doceniać, pamiętając o tym, iż za Atlantykiem przez dziesif:'c~olecia panował ant y- względnie ahistoryzm, likwidujący skutecznie wszelkie próbv analiz diachronicznych. Podsumowując ten pobieżny przegląd głównych orientacji i kierunków współczesnej amerykańskiej antropologii kulturowej zwróćmy )lWagę, iż niezależnie od różnorodnych perspektyw oglądu kultury, \vynikających z odmienności teoretycznych założeń, tylko trzy postawy badawcze, wyróżnione już zresztą trafnie przez Cohena, posiadają istotne znaczenie 67. Pierwsza z nich, to postawa strukturalna, forsowana przede wszystkim przez "ethnoscience", a wyrażająca się poszul<iwaniem związków między całościami i poszczególnymi częściami badanej rzeCZVWlstości. Celem studiów jest więc ustalenie formalnych praw i regu~ rządzących kulturą, a zatem takich zasad, które potrafią nawet WI-' jaśnić statystyczne regularności w zjawiskach stochastycznych. Druga postawa reprezentowana jest przez podejście holistyczne, wyrażane w postulacie, iż badanie konkretnej kultury winno uwzględniać wszy5'tLie jej aspekty istotne, takie jak np. historyczny, ekonomiczny, psychologiczny itp. Natomiast analiza każdego z fragmentów niepodzielnej kultury musi uwzględniać - zgodnie z zasadami holizmu - ich różnorodne kont~ksty, bez których nie może być mowy o jakimkolwiek naukowym wyjaśnianiu zjawiska. Tę dyrektywę badawczą starają się realizować takie kierunki, jak np. etnohistoryczny czy kulturowo-materialistyczn:.: (ekologiczny). Bezsprzecznie hegemonistyczną pozycję zajmuje postawa porównawcza, którą najlepiej charakteryzują założenia tzw. "cross-cultural studies". Przyjmuje się tu explicite lub implicite, iż międzykuJturowa k;)rnparatystyka stanowi istotę samej antropologii, której ostat('cznym ':elem winno być przecież wykrywanie uniwersalnych praw kulturowych i zasad działania mechanizmów społecznych. O popularności tej pf;stawy 66 J. Vansina; Oral Tradition. A study in historical Methoclo1oU1/, Chicag,) 1~65: of Ftah, S·.11~ Lalce City b.r. W., tam także dalsza bibliografia. 67 R. Cohen, Preface, [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook .... ,p. cit., s. VII-IX. Ethnic Oral History at the American West Center, University �Anlcrykaliskn antropologia, kulturcl.cQ.,. -13 świadczy fakt, że aż 910f0 publikacji amerykańskich z r. 1967 o ambicjach nomotetycznych należało do tej właśnie kategorii studiów 68. Przeniknęła ona bez reszty wszystkie orientacje i kierunki, od psychologicznych do historycznych, zaszczepiając wszędzie dyrektywę komparatystycznych studiów międzykulturowych. Porównuje się więc zarówno postawy, wzory, jak i typy kulturowej osobowości, systemy taksonomiczne i procesy adaptacji do środowiska, całe jednostki etniczno-kulturowe. jak i ich poszczególne części, artefakty, idee i zachowania, prahistoryczne cywilizacje i współczesne polietniczne narody. A więc antropologia kulturowa w tym ujęciu stała się "antropologią między-kulturową", która poszukuje synchronicznych i diachronicznych uniwersaliów oraz analizuje cechy specyficzne poszczególnych kultur w celu znalezienia dla nich wspólnych kulturowych mianowników. UPADEK CZY ODRODZENIE? Na zakończenie warto podkreślić, iż amerykańska antropologia., I)d~hodząc od studiów nad tubylczą kulturą "tradycyjną" i jej akultura": cyjnymi przemianami, rozwija się w dwóch tylko pozornie przeciwstawnych kierunkach. Jednym z nich jest antropologia współczesności, zbliżająca badaczy do socjologów, drugim zaś antropologia historyczna. pokrewna studiom prowadzonym przez historyków. W rezultacie miejsce antropologii w oficjalnej strukturze nauk uniwersyteckich, wiążącej zwykle w jeden departament archeologię, lingwistykę, antropologię fizyczną i kulturową (etnologię), nie odpowiada w pełni bieżącym potrzebom i nie stanowi odzwierciedlenia rzeczywistych pierwszoplanowych powiązań interdyscyplinarnych. Jednocześnie nastąpiła szczególnego rodzaju "zewnętrzna" i "wewnętrzna" ekspansja antropologii likwidująca kontynentalny izolacjonizm, rozszerzająca granice zainteresowań i \v)'znaczająca nowe perspektywy. Przejawiała się ona z jednej strony w objęciu studiami ludów Trzeciego Świata i krajów europejskich, z drugiej natomiast w porzuceniu Ameryki Indiańskiej jako głównego doświadczalnego poletka antropologii, na rzecz wielostronnego poznania współczesnej Ameryki w jej całokształcie etniczno-kulturowych zróżnico\yań. Mimo wielu w gruncie rzeczy pozytywnych tendencji, szereg ważkich dylematów absorbuje uwagę amerykańskich antropologów, martwiących się a przyszłość swej dyscypliny. Większość tych problemów nie jest jednak typowa wyłącznie dla antropologii, dotyczy bowiem równie dobrze socjologii, jak i innych pokrewnych nauk społecznych. Posta"'.:y po68 C. J. Erasmus and W. R. Smith, Cultural Anthropology in the United Srak' Analysis. ,,80thwestern Journal of Anthropology" 1967. since 1900: A Quantitative vol. 23, nr 2, s. lll-HO. Q �ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zytywistyczne ścierają się z humanistycznymi, kognitywizm i konceptwilizm przeciwstawia się wąsko pojętemu empiryzmowi i aktywizmowi, a technikocentryzm przy wyborze problemu badawczego stoi w opozycji 9dc, skrajnego praktycyzmu. O tych sprawach, w kontekście sytuacji soc.jo1ogii amerykańskiej, pisał już szerzej P. Sztompka, do którego art yJwlu wypada mi odesłać czytelnika 69. Właśnie te dylematy sprawiają, iż kr:dyczni sceptycy, głoszący koniec dawnej antropologii, nawołują teraz do jej gruntownej przebudowy, by mogła ona przetrwać, a raczej odrodzić: się w nowej postaci. W:'idaje się jednak, iż opinie te, jak większość skrajnych poglądów, należą do przesadzonych. Kadrowe i materiałowe zaplecze antropologii w USA, jej bogate tradycje i dorobek są tak duże, iż stać ją na luksus p:Jralizmu metod, przedmiotów i problematyki badań oraz na polaryzację postaw określających stosunek do studiów teoretycznych i praktycznych. Ta różnorodność gwarantuje z kolei wysoką temperaturę dyskusji, pro\,:adzi do wzrostu samoświadomości i autorefleksji badaczy, wreszcie kształtuje atmosferę naukowej konkurencji sprzyjającą postępowi badań j ~topniowej eliminacji poglądów sprzecznych z duchem epoki. To wszys-kc nie zapowiada w gruncie rzeczy sytuacji prawdziwie kryzysowej, " jest jedynie przejawem zdrowego fermentu wywołanego pilną koniecznością przeorientowania zastygłych schematów. Ostrość i gwałtowność niektórych wypowiedzi jest w dużym stopniu efektem relatywnej deprywacji amerykańskiego środowiska antropologicznego, które wychowane na wielkich tradycjach przeszłości rozczarowało się pozbawioną supt.'rwy bitnych indywidualności codzienną przeciętnością antropologii i utratą jej dawnego autorytetu zarówno w kraju, jak i poza granicami Stanów Zjednoczonych. Jedną z prób odbudowy podupadłego prestiżu stanowią wysiłki zmierZ8jące do zastąpienia dawnej koncepcji hegemonistycznego miejsca anlropologii amerykańskiej w nauce światowej ideą równorzędnego partnerst\va. W tym właśnie duchu przebiega dialog rozpoczęty na dobre \\i T. 1974 w Chicago na IX Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. O tym zaś, iż będzie on z pewnością kontynuowany, świadczyć może inicjatywa wydania monumentalnej serii publikacji z udziałem autorów z całego świata pt. World Antropology, której pierwszy tom ukazał się w r. 197510. Zamiast więc mówić o fataP. Sztompka, op. cit. Ta wielotomowa seria, projektowana na ok. 100 woluminów, wydawana jest. pc:: red. Sol Taxa. Zawierać ma ok. 1800 rozpraw antropologów amerykańskich i innych, prezentujących najnowsze osiągnięcia wszystkich dziedzin i specjalności DC.uk antropologicznych. Wydawcą jest zasłużona dla nauk społecznych oficyna hcJenderska "Mouton". 69 7" �Anlerukań.ska ant.ropul'Jyia kulturuu:a ... listycznym obrazie "kryzysu" i o apokaliptycznej wizji "końca antropologii", należałoby raczej pisać o rozterkach i twórczych poszukiwaniach nowych rozwiązań czy nowych dróg, które mogą doprowadzić do kolejnego wielkiego "odrodzenia" antropologii kulturowej. Czy jednak rzeczywiście w tym właśnie kierunku wiodą propozycje tzw. "antropologii ponownie wynalezionej" (reinventing anthropology) lub "na nowo obmyślonej" (rethinking anthropology) pokaże z pewnością przyszłość. ALEKSANDER AMERICAN POSERN-ZIELIŃSKI CULTURAL ANTHROPOLOGY (S ummar AND ITS CURRENT PROBLEMS y) Attempts to modernize the American cultural anthropology in the last decade were examined in the artide. In his discussion the author included: the development of new research techniques both in field work and in analytical and interpretative studies, the methodological £lesibility resulting from interdisciplinary collaboration and the tradition of pluralism in research approadics, attempts to change the theoretical basis and areas of investigation, and the ethical consideration. These problems were discussed in three sections. In the first attention was directed to the socIal settings for studies and to the relationship of anthropologbts to the contemporary world. Next, efforts designed to create a new model for anthropology based on a critical evaluation of tradition and the existing state of the science was presented. Finally, the characteristics of the most important trends as well as the methodological and theoretical orientations were outlined. The author traced the evolution of American anthropology from American Indian ~tudies to interest in the Third World and on to analyses of American society, its ethnic problems and ways of life. Against this background it wa', shown how anthropology is converging with sodology and folklore studies and with certain trends in European ethnology. Among the many attempts to modernize anthropology three basic approaches were distinguished. The first and strongest is the scientistic approach which concentrates on methodological problems of a formal nature and stresses the necessity of elaborating and selecting the pr<Jper methods of collecting and processing scienlific data. The second approach, the humanistic, which is gaining exists which stresses above all socia-political commitment. All these approaches are rather ideal construction, here selected only for analytical reas'cn. They exist in American anthropology as intermingled components of particular trends and orientations in which the real preferences can be seen only after an examination of their mutual proportions. �4(i ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI The pluralism of research methods resulting from the acceptance of various concepts of culture also corresponds to the pluralism in research areas and to the various concepts of a future model for anthropology. Among the most important approaches are the psychological, the linguistic, the comparative and statistical, the ecological and the historical. At the same time the author states that the American anthropology that begins with studies of "live" native cultures and their acculturative changes is developing in two directions: toward an anthropology of contemporary times, hence in the direction of sociology, and toward historical anthropology, hence in the direction of history. In conclusion the author states that the self-criticism of American anthropologists is exaggerated because it is not an indication of the certain decline of the discipline but only a sign of a healthy ferment, the growth of self-awareness and introspection on the part of researchers. The sharpness of this self-criticism is to a large extent the effect of the relative deprivation of American anthropological community which was reared in the great traditions of the past and is now disappointed has any super-outstanding personalities with everyday reality locking and becausse it has lost its former authority both at home and outside of thE' United States. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/136fb83a0c2751ff032db41619e51b4a.pdf 49db19ef246703771aab0f116196d1d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource kultura ludowa etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1496 Title A name given to the resource Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.3-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JOZEF t. 61, 1977 BURSZTA WARTOŚCI KULTURY LUDOWEJ W SPOŁECZEŃSTWIE SOCJALISTYCZNYM * Ró\vnolegle z budową podstaw rozwiniętego społeczeństwa socjalisty'cznego jc~teśmy świadkami i współuczestnikami tworzenia się kultury socjalistycznej. Kultura ta jest ujmowana przez klasę robotniczą i jej p2rtię jako czynnik długofalowego i perspektywicznego procesu kształtowa!lia społeczeństwa socjalistycznego, stanowi ona jeden ze wskaźnikó\v jego stylu i jakości życia., Rozwój kultury staje się także niezb'idnym warunkiem dalszego postępu społeczno-gospodarczego i technicznego. U podstaw kierowania rozwojem kultury socjalistycznej leżą zasady leninowskiej teorii kultury. i oparte na nich wytyczne polityki kulturalnej pmlstwćl. Kultura społeczeństwa socjalistycznego nie jest i nie może być kultuq stworzoną zupełnie od nowa z pierwiastków powstałych i utworzonych tylko we właściwym mu ustroju. Mówiąc o kulturze proletariackiej Lenin pisał: "Marksizm zdobył światowo-historyczne znaczenie jako ideolo,{ia rC\l'olucyjnego proletariatu dzięki temu, że bynajmniej nie odrzucił najcenniejszych zdobyczy epoki burżuazyjnej, lecz przeciwnie, przys"oi.ł sobie i przetworzył wszystko, co było wartościowe w trwa.i'l<>'lTI ponad dwa tysiące lat rozwoju myśli i kultury ludzkiej" 1. W innym znów miejscu czytamy: "Kultura proletariacka nie wyskoczyła niewiadomo skąd, nie jest ona wymysłem ludzi mieniących się specjalistarni od kultury proletariackiej. Wszystko to jest zupełna bzdura. Kultura prolc~ariacka powinna być prawidłowym rozwinięciem tych zasobów w:t:'dzy. które ludzkość wypracowała pod jarzmem społeczeństwa kapi* Pr~('c1rllk z organu teoretycznego i politycznego KC PZPR "Nowe Drogi" 1076, l~r 10 (323), s. 137-146. • l W. L Ler.in. O kv.ltlt1·.ze proletariackiej, [w:] Dzieła t. 31, Warszawa 1955, KiW, 'i. 319. �4 JÓZEF BURSZTA talistYC.l;l€go" 2. Chodzi zatem o selektywną adaptację i twórcze rozwijanie postępowych, a więc adekwatnych dla roz\voju i potrzeb społeczeństwa socjalit;tycznego, elementów tradycji kulturowej. W zakres kulturowego dorobku narodu wchodzą elementy kultury tworzonej przez -różne klasy i warstwy społeczne w jego obrębie, inter·nacjonalne treści klasowe kultury warstw pracujących oraz kultury uniwersalnej. ogólnoludzkiej. Interesuje nas tutaj zwłaszcza ta pierwsza, tj. kultura narodowa. Każda bowiem kultura rozwija się w ramach etnicznych, narodowych i - w ich obrębie - w warunkach klasowych. Każda kultura narodowa ma swoją specyfikę widoczną na tle kultur narodowych. '.V"półtworzą ją specyficzne losy historyczne, uwarunkowania jej rozwoju, uwidocznione m. in. we wzajemnym stosunku i powiązaniu ze sobą wielu jej nurtów. Jak wiadomo, w społeczeństwach klasowo zróżnico'A;anych wyodrębniły się wyraźnie dwa główne nurty kultury: kultura panująca, a więc kultura klas wyzyskujących masy ludowe, szczególnie uprzywilejowanych, i kultura warstw pracujących, wyzyskiwanych. W dziejach społeczeństw europejskich z reguły tylko ta pierws?J była uważana za "reprezentacyjną" kulturę narodowć-!, podczas gdy teł druga pozostawała kulturą ludu, kulturą zdominowanych klas i warstw społecznych w obrębie narodu. Zajmiemy się tu kwestią tej drugiej - rzekomo ,.niższej" i "partykularnej" kultury ludowej, traktowanej czasami i dziś jako "subkultura". Jak się ona tworzyła? Jak układają się rzeczywiste relacje między pojęciem kultury ludowej i kultury narodowej: Jakie są losy tej kultury w procesach gwałtownych przemian współcz,-~snych? Czy autentyczna kultura ludowa, 'czy też jej €lementy - i jal<ie - są konstruk· tywnym czynnikiem w życiu społeczeństwa socjalistycznego i w kształtowaniu jego narodowej kultury? Jak wartościuje się tradycje ludowe w potocznym życiu, a jak w polityce kulturalnej? Jakie są formy piC'lęgnowania tych tradycji - i jakich - oraz jakie są tego konsekwencje zarówno dla samej tradycji, jak też w oddziały,vaniu na osobowość' człowieka współczesnego? - Oto najważniejsze i bynajmniej niełatwe do odpowiedzi pytania nasuwające się przy rozważaniu tego problemu. * Kultura ludowa, będąc elementem klasowego zrozmcowania społeczeństwa, rozwijając się w społeczeństwie klasowym w warunkach ucisku ekonomicznego i społeczno-politycznego "stanu chłopskiego" oraz jego izolacji kulturalnej, jeszcze w XIX wieku musiała b.ve w Polsce żyjącej 2 KiW, W. L Lenin, Zadania S. 287. związków młodzieży, [w:] Dzieła t. :i1, Warszawa 1')55, �Wartości kultury ledowej ... pod zabc:,ami kulturą względnie samowystarczalną, zaspokajającą ogół potrzeb życio'vvych lokalnych społeczności chłopskich. W ramach tego sposob:.t życia ukształtowały się jej odrębności w stosunku do kultury \varstw posiadających, uważanej niesłusznie za narodową wyłącznie. A więc wśród tych odrębności takie cechy kultury ludowej, jak jej strona techniczno-materialna, formy życia zbiorowego włącznie z bogatą, pełną symboliki i artyzmu stroną obrzędową, swoiste sposoby tłumaczenia otaczającego świata i praktyki umożliwiające radzenie sobie z tym światem, jak też przebogate treści i formy folkloru przejawiającego się we wszystkich sytuacjach życiowych i zaspokajającego zarówno potrzeby przeżyć estetycznych, jak i potrzeby indywidualnej ekspresji twórczej. Całość tak ukształtowanej przez lud własnej kultury, zróżnicowanej regionalnie, zacho'vvała i reprezentowała na zewnątrz istotne cechy etniczne narodu i w tym też sensie była ona od samego początku powstania narodu kulturą reprezentacyjną dla całego narodu. Właśnie ze względu na zachowanie etniczno-polskich form i treści, kultura ludowa zaczęła pełnić już od końca XVIII w. swoistą funkcję identyfikacji narodowej i politycznej. Funkcja ta przejawiała się ze szczególną wyrazistością w okresach różnych kryzysów społecznych i politycznych, takich jak insurekcja kościuszkowska, walki powstańcze i narodowowyzwolel1cze w XIX w., zrywy warstw chłopskich, plebsu miejskiego, a p6źniej, w drugiej połowie XIX w., robotników w walce o zniesienie ucisku społecznego, politycznego i narodowego, a dalej także \v okresach przełomów kulturalnych, czego wyrazistym przykładem może być przełom romantyzmu. Kultura ludowa, tworzona w swoim całokształcie przez różne warstwy ludu w łonie narodu, stawała się zatem podstawowym czynnikiem zachowywania i utrwalania tożsamości kulturalnej i moralno-ideowej narodu. Było to faktem niezmiernie doniosłym i znaczącym zwłaszcza wówczas, kiedy naród polski był pozbawiony własnej organizacji państwowej. Z całą siłą i wyrazistością ukazywał się wtedy głęboko patriotyczny i autentycznie narodowy charakter kultury ludowej. Kultura ludo'wa tworzona przez warstwy chłopskie mogła się zachować w pełnych swoich formach, treściach i wartościach tylko w ramach względnie zamkniętej, wyizolowanej od szerszego świata i stosunkowo samowystarczalnej społeczności wiejskiej. Tak było jeszcze w okresie feudalizmu. Jednakże w ślad za zmianami obiektywnych warunków życia tej społeczności musiała ulegać zmianom i jej kultura. Równolegle z tymi przemianami następowało rozszerzenie się cech i wartości tej kultury poza środowisko wiejskie. Wraz z rozwojem stosunków społeczno-produkcyjnych i przybierającą z wolna na sile migracją mieszkańców wsi do rosnących w znaczenie miast, wraz z rozwijającymi się w nich �6 JOZEF BURSZTA przemysłowymi formami wytwarzania, początkowo manufakturami, a później większymi ośrodkami przemysłowymi, przybysze ze wsi wchodzili tam w skład kształtującej się stopniowo warstwy proletariatu miejsko-przemysłowego, wnosząc ze sobą, rzecz oczywista, cechy i wartości kultury tworzonej na wsi przez w!1rstwy chłopskie. W wyniku tego następowało naturalne łączenie się elementów kultury przeszczepionych ze wsi na grunt miejski z tymi, które stanowiły elementy tradycji kulturmvej plebsu miejskiego i które powstawały w warunkach pracy robotniczej. Tak właśnie z pierwiastków oryginalnych, jak i we wzajemnym przenikaniu się wymienionych nurtów zaczęła się kształtować kultura tworzona, prz\'swajana oraz inspirowana przez klasę robotniczą jako nowy, historycz~1ie coraz ważniejszy nurt kultury ludowej. Mówiąc zatem o kulturze ludowej, powinniśmy rozumieć pod tym pojęciem kultun~ w.ytwarzaną przez warstwy chłopskie, plebs miejski oraz przez klasę robotniczą jd:;) 'NZ:,jemnie się uzupełniające i tworzące całokształt kultury ludowej. W prak-tyce jednak utarło się u nas zawężające rozumienie kultury ludovvej jaLo tradycyjnej kultury warstw chłopskich. * Polityka kulturalna Polski Ludowej wychodzi z leninowsJ-::i'2j koncepcji istnienia dwóch nurtów kulturowych w społeczeństwie nurodowym. z uznawania i szacunku dla postępowych tradycji zarówno kultury da'.\'niejszych klas panuJących . .isk i ludO\vej, oraz z potTL>.1")y spoży':kowan'l obu tych nurtów dziedzictwa kulturalnego ,w kształtowaniu no\\-ego spułeczeństwa socjalistycznego. W zakresie tradycji ludowej polityka ta znalazła syntetyczny wyraz w przyjętym przed laty i ,'eD.lizowanym haśle: "Kultura ludowa - dobrem narodu". Przejdźmy od razu do scharakteryzowania niezmiernie doniosłego zjawiska w życiu kulturalnym Polski Ludowej, jakim stał się awans wybranych dziedzin tradycyjnej kultury ludowej. Złoż}ły się nań współzależne w pewnej mierze nurty wydarzeń: 1) szeroki i spontaniczny rozwój zainteresowania społeczeństwa niektórymi tradycjami kultury ludowej; 2) zinstytucjonalizowana działalność kulturalna bazująca na wartościach tradycji ludowej i współczesnych przejawach twórczości ludowej, a wynikająca z zasad i kierunków polityki kulturalnej państwa ludowego. Rzecz znamienna, że oba te nurty są zasadniczo ze sobą zgodne i wydają się wzajemnie uzupełniać. Wzrastające zainteresowanie tradycjami kulturalnymi zarówno chłopskimi, jak i robotniczymi stało się udziałem środowisk lokalnych i regionalnych oraz szerokich kręgów społeczeństwa. Konkretne przejawy tych zainteresowań - to zbieractwo tradycyjnych wytworów kultury ludowej (narzędzia, naczynia, ozdoby itd., a zwłaszcza wytwory sztuki ludo- �Wartości kultury ludowe) ... 7 wej), amatorska dokumentacja lokalnych postaci tradycji ludowych, zwłaszcza folkloru, jak też spontaniczne inicjatywy społeczeństwa wychodzące naprzeciw polityce kulturalnej państwa w realizClcji jej p-ogramów. Ta sprzyjająca atmosfera zainteresowań sprawiła, że autentyczni nosiciele tej tradycji - ludzie samej wsi - zaczynają odnosić się z szacunkiem do swej przeszłości kulturowej. A przecież nie tak dawno nierzadko odwracano się od własnej tradycji jako symbolu społecznego, ekonomicznego i kulturalnego upośledzenia. Warto w tym miejscu stwierdzić, że większość tradycyjnych v:~"'''iOrów kultury ludowej zachowała się w środowisku wiejskim bądź ~3ko przeżytki z życia dawnych społeczności chłopskich, bądź jako (różnie zresztą w środowisku oceniane). relikty, bądź też tylko jako treści pamięciowe starszego pokolenia. Relikty materialne - domy, zagrody, dawne narzędzia, naezyn.ia, ozdoby itp., nawet wytwory dawnej sztuki ludowej - jeśli są jeszcze w użyciu, to jako przejściowe pozostałości z dawnego okresu gospodc\rowania i życia. Chętnie są one zastępowane nowymi dobrmni materialr:',rmi w myśl powszechnie panującej na wsi tendencji do techniczno-cyv;.i.llzacyjnej modernizacji. W życiu rodzinno-familijnym, sąsiedzkim i w ramach dOl'O'::m~g!) cyklu prac gospodarskich spotyka się jeszcze zredukowane prz0jcnvv obrzędowości, pozbawione jednak w znacznej mierze formy ceremoniCllrlL'j oraz oprawy słowno-wokalno-muzycznej, jak też otoczki symboliki magiczno-religijnej. Niełatwo jest dziś wydobyć tę symbolikę nav/et z pJmięci starszych, w przeciwieństwie do dających się dość dokładnie z:' > konstruować form samych obrzędów. Właśnie ta pamięć starszego pokolenia, poparta źródłami pisanymi, staje się podstawą do reanimac) niektórych obrzędów przez zespoły amatorskie dla celów sceniczno-widowiskowych. W zakresie kultywowania i popularyzacji tradycji ludowych na t:'.~·agę zasługują szczególnie trzy kierunki działań: l) zabezpieczanie ma~i::'1'~3lnych zabytków kultury ludowej; 2) rozwijanie i doskonalenie roźrl'/ch form opieki nad współczesną twórczością ludową; 3) rozszerzenie lL~('enatu nad ruchem folkloryzacyjnym. Zabezpieczanie materialnych zabytków ludowych odbvwa się głównie poprzez akcję muzealną. Nigdy przedtem nie uczyniono \v tej dz:edz:nic tyle, co w okresie Polski Ludowej. Chodzi tu zarówno o uhvorzenic wielu specjalistycznych muzeów etnograficznych, sieci muzeów regionalnych z działami etnograficznymi, aż do lokalnych izb regionalnych chroniących zabytki ludowe najbliższej okolicy. Na uwagę zasługuje zabezpieczanie szczególnie cennych zabytków budownictwa ludowego czy to na miejscu (in situ), czy w specjalnych parkach etnograficznych, których liczba �8 JOZEF BURSZTA wzrosła w ciągu trzydziestolecia PRL z kilku do ponad trzydziestu. Niemal każdy region etnograficzny ma ambicję posiadania własnego parku etnograficznego. Charakterystyczne, że parki takie z reguły powstają w wyniku inicjatyw oddolnych, którym zazwyczaj przewodzi zapalony i ofiarn~' ideolog-działacz. * Sprawy twórczości ludowej budziły ożywione dyskusje i powodowały rozbieżne stanowiska: od nader krytycznych i pesymistycznych po apologetyczne i wręcz entuzjastyczne. Wbrew głosom pesymistycznym można mówić' - jak już wspomniano - nie tylko a dalszym ciągu artystycznej twórczości ludowej, ale nawet o jej w i d o c z n y m l' o z woj u. Kontynuo\vane są więc w licznych ośrodkach całego kraju tradycyjne rodzaje plastyki; zdobnictwo z papieru, słomy, piór itp., wyroby z drewna, żelaza. kości, skóry; rzeźba figuralna w drewnie, glinie; malarstwo na szkle, papierze, ścianach; artystyczne wyroby tekstylne - makatki, dywany. narzuty; miniaturyzowane pamiątki itd. Twórczość tego rodzaju jest również żywo uprawiana na zasiedlonych po wojnie ziemiach zachodnich i północnych, a nowe jej rodzaje pojawiły się w takich regionach, gdzie ich poprzednio nie było lub gdzie już zamierały. Kontynuacji sztuki ludowej - podjętej i rozwijanej również przez przedstawicieli pokolenia młodego - sprzyjają w istotnej mierze takie czynniki, jak: konkursy z nagrodami urządzane przez wydziały kultury urzędów wojewódzkich, towarzystwa regionalne, redakcje pism itp. Podstawowe znaczenie ma opieka prawna, pomoc materialna i organizacja zbytu wytworów. Opiekę prawną i status twórcy ludowego uzyskują artyści ludowi (plastycy, prozaicy, poeci) poprzez przynależność do istniejącego od ośmiu lat (i bodaj unikalnego w Europie) Stowarzyszenia Twórców Ludowych z siedzibą w Lublinie; pomoc materialną, głównie poprzez jVlinisterstwo Kultury i Sztuki, a także Cepelię, która to instytucja organizuje również zbyt. Działający z ramienia wspomnianych instytucji etnografowie i plastycy sprawują nad twórczością plastyczną opiekę merytoryczną dbając o jej czystość. O przejawach i formach tej sztuki informuje specjalistyczne czasopismo "Polska Sztuka Ludowa", katalogi konkursów i wystmv oraz wydawnictwa muzealne. Twórczość prozatorską i poetycką zawarła 5-tomowa seria Wydawnictwa Lubelskiego "Wieś Tworząca". Biblioteka Stowarzyszenia Twórców Ludowych prezentuje aktualnie w 15-woluminowej serii wydawniczej utwory indywidualnych twórców. Natomiast bieżącą twórczość ludową przedstawia "Biuletyn" Stowarzyszenia Twórców, który w najbliższym czasie rna poszerzyć zakres swej tematyki. Żywotności polskiej sztuki ludowej towarzyszy wzrastające jej uznanie w kraju i za granicą. �Wartości kultury ludowej ... 9 Istnieje duż,Y, nie zawsze w pełni zaspokajany popyt na wytwory współczesnej sztuki ludowej. Stąd też Związek Spółdzielni Rzemiosła Ludo\vego i Artystycznego "Cepelia", kontaktujący się z około 800 twórcami, wypracował swoisty "plan produkcyjny". Wytwory te - wraz z cpartą na wzorach ludowych masową produkcją rękodzielniczą oraz przemysłową Cepelii - idą szeroko w Polskę i w świat, popularyzując naszą sztukę ludo'lcvą wśród swoich i obcych. Ów komercjalizm ożywia twórczość: plastyków ludowych, ale pociąga za sobą również zjawiska niepożądane, np. pracę twórcy wyłącznie w celach zarobkowych, co prowadzi do powielania wzorów, schematyzmu i pozbawienia jej głębszych wartości artystycznych. Należy w większym stopniu dbać o to, by do produkcji masowej trafiały wzory twórców najbardziej ambitnych, posiadające wysokie walory artystyczne. Wiele się u nas rnówi i pisze a charakterze w s pół c z e s n e j sztuki ludawf j. Podkreśla si~ słusznie jej różność od sztuki tradycyjnej, tworzonej spontanicznie. tylko jako wyraz ekspresji twórczej i na użytek swego środowiska. Dziś twórca ludowy wyszedł ze swymi dziełami na zewnątrz swego or:-'ginalnego środowiska. Jego prace znajdują się nie tylko w muzeach. ale zdobią mieszkania inteligenckie w kraju i na świecj(. Fakty powyższe świadczą o przełamaniu dawnej opinii, że co ludowe - to prymit,\'\vne, nieświadome, nieestetyczne, niewarte większej uwagi. Dowodzą one, że wytwory sztuki ludowej mogą mieć frapującą formę i głęboką treść: ideologiczną, godne ustawienia ich obok dzieł twórców profesjonalnych. Awans współczesnej polskiej sztuki ludowej jest m. ln, wynikiem wiązania tradycji z nowoczesnością, wartości ludowych z ogólnonarodowymi, i doniosłej roli odgrywanej w kulturze socjalistycznej. * l'JcJjbogatszą częścią kultury ludowej jest folklor. Jako estetyczny, samodzielny dział kultury duchowej stanowi on część twórczości właściwe;j każdej klasie i warstwie społecznej, każdej grupie zawodowej. Jednym z najbogatszych w formy i treści stał się folklor chłopski, właśnie jako wytwór środowiska, jego życia i pracy w zwartych, wyodrębnionych przestrzennie i trwałych społecznościach wiejskich. Folklor jest częścią twórczości, "w której artystyczne odbicie rzeczywistości odbywa si~ za pomocą słowno-muzyczno-choreograficznych i dramaturgicznych form kolektywnej twórczości ludowej - wyrażających światopogląd mas pracując'ich i nierozerwalnie związanych z ich życiem i obyczajem" 3. Z każdą stroną życia na wsi - z wszystkimi rodzajami pracy w domu, 3 W. Gusiew. Estctvka folkloru, Wrocław 1974, s. 7. �10 . JOZEF I3URSZTA w zagrodzie, w polu, z każdym etapem życia człowieka (narodzinami, ożenkiem, pogrzebem), z życiem sąsiedzkim i gromadnym, z wyznaczonvmi kalendarzem i cyklem dorocznych zajęć, obrzędó'N, świąt - powiązały się określone formy i treści słowne, wokalno-muzyczno-t::meczne, jak tez specyficzne zachowania z ich zrozumiałą dla uczestników symboliką itd. Zawarte w klasycznych postaciach folkloru wartości artystyczne i humanistyczne stają się źródłem ich współczesnej reanimacji \\' ohr-:bie kultury narodowej. Mieszczą się tu zjawiska należ;:[Ce przeważnie do współczesnego folkloru pokazowego, widowiskowego, określanego dla odróżnienia od folkloru tradycyjnego w jego autentycznych postaciach i funkcjach - jako f o l k lor y z m. Niekiedy wiążą się one również bezpośrednio z przejawami folkloru autentycznego. Te autentyczne postacie folkloru pokazowego polegaj;:l na przeniesieniu przez jegp nosicieli wybranych, znanych z autopsji i praktyl<owanych (dawniej) form i treści folkloru w nową sytuację, jak;:! tworzą zazwvr:za.i widowiska dla publiczności estradowej. Przykładem\vystępy kapel ludowych, śpiewaków i gawędziarzy ludowych. Folklor laki funkcjonuje jednakże w sytuacji specjalnie zaaranżowanej, w ]{t6rcj następuje oddzielenie wykonawców od widzów. Pozostała mu jedna, ale zasadnil:'za funkcja estetyczna. Folklor widowiskowy należy współcześnie -.'J zn JCZnej mierze do zjawiska folkloryzmu. W zależności od stopnia interpretacji oryginalnego 1.woru folklorystycznego, niejako w zależności od "odległości" od źródła, tj. traclycy jnego folkloru chłopskiego, robotniczego czy innego, zespoły folklorystyczne wykazują różne stopnie "folkloryzmu". Najbhżej źródła są zespoły autentyczne, złożone z ludzi znających folklor z autopsji. Drugi stopień Zd,jmują zespoły regionalne ukazujące folklor w scenicznY'm opnlc')I';<miu. a więc z rozwiniętymi w stosunku do pierwowzoru uld:ldami sc(:n!cznymi. choreograficznymi i wokalnymi oraz zazwyczaj z pc)\\rjqkszoną kapela. Kierownicy zespołów wiedzą dobrze, jak trudno Vi opracowanym .scen:::7.nie folklorze zachować jego oryginalne wartości artys~yczne, o które tak dbają jurorzy festiwalowi. Nie wszystkim się to udaje i dochodzi nieraz do _pokazowej szmiry. Pod względem odtwarzania artyzmu ludowego zespoły regionalne wykazują sporą gamę stopni pośrednich. Najbardziej odległe od autentycznego źródła są tak zwane zespoł:stylizowane. Ich program artystyczny jest w gruncie rzeczy tylko inspirowany przez treści autentyczne, które zostają tu artystycznie tak rozbudowane i przetworzone, że tworzą w istocie nO\ve utwory art\stvcznc. W towarzyszącej im muzyce spotyka się wręcz nowe kompoz~"cje. zachowujące tylko pewne cechy muzyki ludowej. Czołowe zespoły zawodowe ("Mazowsze" i "Sląsk") osiągnęły szczyty artystycznej styEzaeji "na ludowo", ale szczyty te są do zdobycia tylko przez kierowników i zesp:)ły �Wartości Iw.ltury ludowej. .. 11 wysokiej klasy. Zespoły amatorskie usiłują nieraz iść w ich ślady, nie mając często ku temu wystarczających możliwości. Powstaje stąd również pokazowa szmira z tym, że na "wyższym" poziomie. Potrzebna jest energiczna walka z tego rodzaju zjawiskami. Amatorskich zespołów folklorystycznych mamy w Polsce na pewno ponad tysiąc, przy czym rosną tendencje do ich posiadania przez prawie każdą gminę i każde większe środowisko robotnicze. Zależy to od tego, czy jest na miejscu właściwy animator. Materialne podstawy swej egzystencji zespoły znajdują w urzędach do spraw kultury. w instytucjach handlowych czy w większych zakładach wytwórczych. One pomagają w zdobyciu koniecznego wyposażenia, zwłaszcza strojów regionalnych, bez których występy zespołu nie są do pomyślenia. Bodźcami dla prac\' i rozwoju zespołów są właśnie występy - w swoim zakładzie pracy, w swej miejscowości, na uroczystościach oficjalnych, na zlotach, a zvrłaszcza na festiwalach wojewódzkich, regionalnych i ogólnopolskich, czy wreszcie (marzenie każdego zespołu) za granicą. Satysfakcją za ogromny trud włożony w przygotowanie programu są wyróżnienia i nagrody uzyskiwane na przeglądach. Najwyższym uznaniem sćł dyplomy i nagrody im. Oskara Kolberga oraz międzynarodowe (taką jest np. Europa Preis - nagroda europejska im. G. Herdera). Obserwując od lat powstawanie i działalność amatorskich zespDłó.v folklorystycznych, z podziwem notowałem panującą wśród ich członków atmosferę zapału i oddania się sprawie, bez liczenia sil; z czasem i kosztami. Niezwykle wymowne jest ró\vnież żywe zainteresowanie środowisk lokalnych zarówno egzystencją zespołów, jak i ich pokazami. l\lają one zawsze ogromne wzic;cie i komplet widzów. Folklor i folkloryzm uprawiane przez amatorskie zespoły są tylko na początku wewnętrzną sprawą środowisk lokalnych. Oparta na tradycji ludowej ich działalność artystyczna, bo na tym właśnie polega folkloryzm - wyszła poza naturalne środowisko folkloru i w nowym jego ujęciu czy przetworzeniu stała się, m. in. dzięki popularyzacji przez środki audiowizualne, częścią składową współczesnej kultury powsze::hnej, i jako taka jest chłonnie odbierana przez całe społeczeńsh';,). Można rzec, że folklor i folkloryzm uprawiane przez zespoły nadają polskiej kulturze reprezentacyjnej więcej treści i barw narodowych opartych na artystycznych, regionalnych wartościach kultury ludowej. \V tym i kultury środowisk robotniczych. Stwarzają one ważne ogniwo kultur." socjalistycznej. * W Polsce Ludowej, ogólnie biorąc, odziedziczone formy kultury ludowej ulegały przeobrażeniom, zmieniła się też ich rola. Uwarunkowani.em �l~ JOZEF BURSZTA tych przeobrażeń stały się podstawowe przemiany ustrojowe, postęp techniczny i ekonomiczny, uprzemysłowienie i urbanizacja, modernizacja wsi i rolnictwa, umasowienie oświaty i kultury wśród społeczeństwa polskiego, a więc gruntowna i wszechstronna zmiana stylu życia mas. pracujących. Wszechogarniający proces przemian doprowadził do ukształtowania się olbrzymiej liczbowo współczesnej klasy robotniczej i do spotęgowania jej wpływu na kulturę oraz zmienił w pewnym stopniu zastany obraz kultury społeczności chłopskiej. Jakkolwiek musiała ona przystosować się do nowych, zmodernizowanych warunków życia - ciąg ludowej tradycji kulturowej bynajmniej nie został przerwany, lecz tylko z m i e n i o n y. Tradycja ta żyje nadal - choć znacznie ograniczona nie (dko w autentycznym środowisku wiejskim, ale weszła ona po części \\" skład kultury tworzonej, asymilowanej oraz inspirowanej przez klasę robotniczą i pod wieloma względami wzbogaciła ją. W świetle założeń marksistowskiej teorii kultury i polityki kulturalnej państwa wykorzystywanie nagromadzonych, postępowych, humanistycznych i artystycznych wartości tradycji ludowych staje się jednym z. wymogów współczesności, zadaniem i treścią codziennej działalności kulturalnej. Istnieje również w omawianej przez nas dziedzinie wiele problemóv/ -- pytań domagających się odpowiedzi i wyjaśnień. Niektóre z nich chciałbym tylko zamarkować. Konieczna wydaje się bowiem m. in. głębsza niż dotychczas penetracja naukowa zjawisk kultury ludowej. Skoro mowa o tradycji ludowej, należałoby zatem odpowiedzieć na pytanie. jaką przedstawia ona rzeczywistą wartość w poszczególnych warstwach społeczeństwa. Jak wskazuje już pobieżne rozeznanie, dokonały się w tej dziedzinie istotne przewartościowania. Tradycja ludowa w warunkach społeczeństwa socjalistycznego stała się jednym ze składników kultury ogólnonarodowej i bardzo często właśnie w tej postaci a nie jako kultura "egzotyczna", "pierwotna", "prymitywna" czy wąskośrodowiskowa - jest przyswajana przez poszczególne warstwy i środowiska społeczne. Czynnikami sprzyjającymi jej upowszechnianiu i dodatniemu wartościowaniu stały się m. in. mecenat klasy robotniczej, dokumentującej za jej pośrednictwem własne tradycje kulturalne, tożsamość i funkcje kulturotwórcze oraz powstanie dynamicznej inteligencji pochodzenia ludowego, uznającej w tej kulturze jeden z elementów swego rodowodu klasowego. Nawiązywanie do tradycji i kultur ludowych, jak i do tradycji plemienno-etnicznych jest na pewno tendencją ogólniejszą, manifestującą się m. in. w krajach trzeciego świata. Wiąże się ona zapewne, z jednej strony, ze swoistą obroną współczesnych społeczeństw przed unifikacyjnym zalewem cywilizacji światowej i skomercjalizowanej kultury maso- �Wariości kuliury ludowej ... wej. Jest to rówmez, z drugiej strony, przejaw procesu współczesnego różnicowania kulturowego i element kształtowania się oblicza kultur narodowych. Jakie zatem byłyby analogie i jakie różnice w wartościowaniu i w roli tradycji ludowych w społeczeństwach socjalistycznych w zestawieniu z niektórymi tendencjami światowymi? Odpowiedź z całą pewnością wymaga rozszerzonych analiz porównawczych, które przyczyniłyby się do wzbogacenia naszej wiedzy o kulturze narodowej na tle kultur innych społeczeństw. Warto tu podkreślić, że w społeczeństwach socjalistycznych, w odróżnieniu od kapitalistycznych, kultura ludowa - jako kultura klasy robotniczej i całego świata pracy - znalazła się w głównym nurcie kultury ogólnonarodowej i że rozszerzyła widnokrąg jej wartości. Sama też zmieniła swój charakter - stała się w większym stopniu wyrazicielką ethosu moralnego oraz potrzeby i poczucia piękna ludzi pracy. Jeśli w przeszłości kultura ludowa była niejednokrotnie odzwierciedleniem różnic społecznych, w społeczeństwie socjalistycznym występuje jako jeden z czynników integracji narodu oraz stanowi źródło jego wartości ideowo-moralnych. Nawiązując do przeszłości i czerpiąc inspiracje ze współczesności, staje się ona, i powinna stawać się w coraz większym stopniu, elementem osobowości kulturalnej narodu, jego ideałów socjalistycznych. Poważny kompleks zagadnień badawczych wiąże się ze zjawiskami nawiązywania do wartości kultury ludowej przez tych, którzy biorą w niej aktywny udział, oraz przez tych, którzy zadowalają się jedynie bierną konsumpcją kulturalną. Dokumentacji wymaga również sam ruch folklorystyczny w jego linii rozwojowej, nasileniu, osiągnięciach, sukce·sach i porażkach. Sprawy te nie są dotąd rejestrowane w całości przez żaden z ośrodków badawczych. Na szczegółowe zaś rozeznanie zasługuje zagadnienie, jak ten ruch wpływa na aktywność kulturalną i w jakiej mierze oddziałuje na kształtowanie się regionalizmu kulturalnego jako czynnika zbiorowej aktywności kulturalnej. W regionaIiźmie tkwi na pewno potężna siła kulturotwórcza, pomnażająca dorobek ogółu. Powstaje tu dalszy problem, mianowicie, jak bezpośredni i pośredni kontakt z folklorem i folkloryzmem wpływa wychowawczo na osobowość kulturalną człowieka w świetle dyrektyw humanizmu socjalistycznego. Ideałem kultury socjalistycznej jest bowiem bogactwo ludzkiej osobowości, rozwijane w toku twórczej pracy, w pomnażaniu wytworów kultury materialnej i duchowej, przeznaczonych dla społeczeństwa. Nie ulega wątpliwości, że kontakt ten oddziałuje pozytywnie, chociaż potrzebne jest szczegółowe rozpoznanie tego wpływu. Celem socjalistycznej rewolucji kulturalnej jest ukształtowanie nowej kultury socjalistycznej z postępowych pierwiastków narodowych oraz internacjonalistycznych, z tych wartości, jakie nagromadziła kultura lu- �11 JOZEF BURSZTA dowa, plebejska, chłopska i robotnicza. Jest więc godne obserwacji, jak te wartości wchodzą w ogólną kulturę społeczeństwa, jaki jest mechanizm i o.koliczności tego wchodzenia, jak więc ukształtuje się rzeczywisty proces integracji narodu i kultury narodowej. Jest to w rzeczywistości temat na osobny artykuł. W tym miejscu podkreślmy jedynie znaczenie tych wartości dla kształtowania się nie tylko kultury artystycznej, ale również kultury pracy, obyczajowości socjalistycznej, kultury życia codziennego i odpoczynku. Chodzi także o właściwą selekcję wartości i wzorów zgodnie z potrzebami współczesnego rozwini.ętego społeczeństwa socjalistycznego. Problemy te i inne, z tym związane, na pewno są lub staną się przedmiotem badań odpowiednich instytutów naukowych z Instytutem Kultury na czele. Są to procesy, które żywo interesują także etnografów, jako że dotyczą właśnie roli tradycji kultury ludowej. Na tym zaś odcinku istnieje wiele braków i białych pól. Dzieje się tak m. in. dlatego, że Polska Ludowa - w przeciwieństwie do innych krajów socjalistycznych - nie posiada centralnego instytutu etnograficznego, który mógłby objąć całość problemów współczesnej etnografii i uzupełnić dotkliwe braki w tej dziedzinie 4. Taki instytut mógłby wśród swoich zadań postawić także całościowe badanie tych współczesnych procesów, o których była wyżej mowa. 4 Takie luki istnieją nic tylko w zakresie badań kultur pozapolskich. co zrozumiałe, ale również polskiej kultury ludowej, także w jej współczesnych aspektach. Przykładem może być polski folklor muzyczny. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79be652991d4ade1902a99d83cb0643e.pdf 0c3a7151901a3dbc1bad4bfe4271529e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1615 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1495 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.205-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 S . R . Barrett, Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method, University of Toronto Press, Toronto 1996, ss. 270 N a temat antropologii uprawianej w ośrodkach kanadyjskich wiemy stosunkowo niewiele. Kształtujące się w naszym kraju ś r o d o w i s k o antropologiczne zwraca u w a g ę g ł ó w n i e n a osiąg­ nięcia amerykańskie i brytyjskie, a całkiem od niedawna n a niektóre ośrodki antropologiczne we Francji oraz w Holandii. Z tego między innymi powodu warto przybliżyć pracę pod tytułem d o ś ć o g ó l n y m i skromnym Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method. Jej autor S . R . Barrett - profesor antropologii n a uniwersytecie w Guelphi, autor kilku książek - nie jest m o ż e g w i a z d k ą w tej dyscyplinie, lecz jest badaczem d o ś w i a d c z o n y m i uznanym. W n a j w i ę k s z y m stopniu jest on z w i ą z a n y z F . G . Bailey'em, jednym z g ł ó w n y c h reprezentantów „transakcjonalizm u " (social action theory), podkreślającego rolę aktywności ludzi i w niektórych ś r o d o w i s k a c h bardziej znanego n i ż inny klasyk tego nurtu - F . Barth. S . R . Barrett poświęcał się w równej mierze teorii, j a k i badaniom empirycznym, które prowadził m.in. w Kanadzie (miasto w Ontario ukryte pod kryptonimem „Paradise"), n a Korsyce oraz w delcie Nigru. O p r ó c z ponad czterdziestu stron „ W s t ę p u " , w k t ó r y m wyjaśniona została terminologia, w e w n ę t r z n y p o d z i a ł antropologii, jej usytuowanie w ś r ó d innych nauk, cel i układ pracy, k s i ą ż k a zawiera cztery części, a w nich łącznie dziewięć rozdziałów. W każdej z czterech partii powtarza się podział n a fragment d o t y c z ą c y teorii i fragment o d n o s z ą c y się do metod. Podjęcie się r ó w n o ­ ległej analizy teorii i metod m o ż n a u z n a ć za największą zaletę recenzowanej pracy. Dalej nato­ miast u k ł a d staje się j u ż bardziej dowolny, nie zawsze zadawalający i czytelny, lecz stanowią o nim mniejsze p o d r o z d z i a ł y d o t y c z ą c e pojedynczych orientacji badawczych, metodologicznych refleksji, pojedynczych p r z y k ł a d ó w (case studies) oraz biografii badaczy. N a najniższym szczeblu tego u k ł a d u znajdują się bardzo krótkie i rzeczowe fragmenty, do których nie s p o s ó b dotrzeć inaczej niż z a p o ś r e d n i c t w e m indeksu. K s i ą ż k a m a czytelny u k ł a d diachroniczny - pierwszy rozdział dotyczy powstawania dys­ cypliny (ewolucjonizm, dyfuzjonizm, funkcjonalizm strukturalny), drugi traktuje o okresie moder­ nizacji i „podpierania" zbudowanego j u ż gmachu (ekologia kulturowa, teoria konfliktu, teoria aktywności społecznej), trzeci natomiast odnosi się do etapu burzenia i rekonstrukcji. W tym fragmencie znajdują się charakterystyki trzech orientacji: strukturalizmu, postmodernizmu i an­ tropologii feministycznej. D o takiej konfiguracji n u r t ó w badawczych ł a t w o jest zgłaszać zastrze­ żenia, mając n a względzie c h o c i a ż b y w y b ó r orientacji, ich zaklasyfikowanie (np. objęcie d w ó c h n u r t ó w funkcjonalnych jednym określeniem), zasadność zaliczania do jednej grupy, nadmierne eksponowanie niektórych z nich, co j u ż samo w sobie stanowi zafałszowanie obrazu. Zastrzeżenia rodzić m o ż e inne uproszczenie, to znaczy kwitowanie sprawy metod analitycznych przez zamiesz­ czanie p o d r o z d z i a ł ó w z a t y t u ł o w a n y c h "The Methods Literature", bez koniecznych p r ó b uszcze­ g ó ł o w i e n i a , podobnie j a k to m a miejsce w przypadku metodyki terenowej ("The Fieldwork Situation"). W sensie analitycznym jest to nieco za m a ł o w sprawie metod, o których więcej informacji rozproszono w innych partiach książki - często są to w s k a z ó w k i d o ś ć - "Some New Rules of Thumb", co w dobie daleko p o s u n i ę t e g o relatywizmu agresywne badawczego i triumfu miękkich „ m e t o d " musi polskiego czytelnika zastanawiać. Praca ma wiele zalet. Z o s t a ł a ona napisana językiem przystępnym, zawiera bardzo d u ż o ciekawych, niekiedy zaskakujących przykładów, proporcje między warstwą faktograficzną i teoretycz­ n ą w y d a j ą się b y ć dobre, a cała książka jawi się j a k o w y j ą t k o w o klarowna i systematyczna. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Zdaniem autora, ekologia kulturowa odznacza się dziewięcima podstawowymi cechami, w ś r ó d k t ó r y c h są: docenianie w p ł y w u technologii, prymat podejścia „etic", traktowanie kultury jako sfery zjawisk praktycznych i użytecznych, znaczenie podejścia nomotetycznego (dyskusyjne), zwracanie uwagi g ł ó w n i e n a systemy nie zaś n a jednostki. I n n ą ciekawą cechą opracowania jest przedstawianie pewnych kontrowersji ("The Redfield-Lewis Controversy") lub konfrontacji róż­ nych n u r t ó w , np. „feminizm i postmodernizm" lub „feminizm i marksizm". Problematyka antropologii feministycznej - jeszcze tak trudno zrozumiała dla naszych czytel­ n i k ó w - zajmuje w książce wiele miejsca, prawie pięćdziesiąt stron. Autor przedstawia założenia tej orientacji, konfrontuje j ą z niektórymi innymi orientacjami, omawia stan o p r a c o w a ń , przy­ kłady z d w ó c h odległych części świata, krytykę tego nurtu ze strony a n t r o p l o g ó w i reprezentantów innych dyscyplin, rozważając także wcale s e n s o w n ą kwestię czy kobiety radzą sobie w badaniach terenowych lepiej niż mężczyźni (tutaj bardziej celowe b y ł o b y wskazanie n a specyficzne tematy, które kobiety m o g ą realizować z w i ę k s z y m powodzeniem niż mężczyźni, a nie traktowanie sprawy w wymiarze o g ó l n o a n t r o p o l o g i c z n y m ) . T a właśnie partia książki - przyznać należy, że jest ona ciekawa i cenna - ujawnia pewne specyficzne d l a całości niedostatki, eksponowanie niekiedy d o ś ć j a ł o w y c h kwestii (predylekcja żeńskiej części środowisk akademickich do stosowania metod jakoś­ ciowych), wykorzystywanie kalek interpretacyjnych z odległych sfer rzeczywistości kulturowej jedynie ze względu n a ich zewnętrzną atrakcyjność ( „ k o l o n i a l n y charakter relacji m i ę d z y płcia­ mi"), n i e z n a j o m o ś ć kilku podstawowych z tego zakresu prac (np. fundamentalnego, odczuciu, brytyjskiego opracowania Feminism and Anthropology, w moim H . L . Moore z roku 1988), wreszcie kierowanie się w wyborze sylwetek badawczych subiektywną opinią - „ o d tych o s ó b najwięcej się n a u c z y ł e m " (s. 167). Warto d o d a ć , że w ś r ó d scharakteryzowanych bliżej przed­ stawicielek „feministycznej antropologii" znajdują się: Marjorie Shostak (badania w Botswanie), M a r l y n Strathern (badania n a Nowej Gwinei, ponadto teoretyk kultury), E l v i Whittaker (badania na Hawajach). Przedstawianie zalet oraz n i e d o s t a t k ó w pracy m o g ł o b y trwać dłużej, m u s z ę w i ę c p o p r z e s t a ć na stwierdzeniu, że książka Anthropology. A student's Guide to the Theory and Method jest p r a c ą w a r t o ś c i o w ą , zasługującą n a d o k ł a d n ą lekturę. Przytacza wiele interesującego materiału z historii antropologii, j a k również wystarczająco d u ż o ciekawych ( m o ż e nie zawsze g ł ę b o k o zinterpretowa­ nych) informacji o jej aktualnym kształcie. Jednocześnie łączy ona w jednym ujęciu sprawy teorii i metod, r o z w a ż a n i a teoretyczne i przykłady terenowe, a autor interesująco przedstawia nie tylko sylwetki badaczy, ale r ó w n i e ż umiejętnie posługuje się pojęciami, wykazuje s k ł o n n o ś ć do kon­ struowania modeli (np. model zmiany w środowisku o złożonej strukturze postetnicznej i zawo­ dowej) oraz uwrażliwienie na czyhające n a współczesnego antropologa przeszkody, których nie n a p o t y k a ł w dobie rozwiniętych s y s t e m ó w kolonialnych. Tego rodzaju refleksje zgromadzone zostały w ostatnim rozdziale książki. Sądzę, że recenzowana praca powinna b y ć bardzo pomocna w studiowaniu niezbyt odległej przeszłości antropologii, szczególnie w ś r o d o w i s k a c h akademickich. Gdyby została przetłu­ maczona n a język polski, studenci nasi otrzymaliby ciekawy materiał i z d e c y d o w a n ą pomoc w zgłębianiu tajemnic tej dyscypliny, o wiele bardziej przejrzystą i konkretną, n i ż niektóre rodzime opracowania. Mieczysław Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, Trojan H . F . Vermeulen, A . A . R o l d a n (red.), L o n d o n - N e w Y o r k : Routledge 1995, ss. 261 W kontekście etnologii europejskiej/antropologii Europy rzadko się do tej pory słyszało o d o ś w i a d c z e n i a c h specjalistycznych środowisk w Holandii. Ostatnio jednak poczyniono w tym kraju wiele w interesującym nas zakresie. Przejawia się to szczególnie w studiach d o t y c z ą c y c h strefy ś r ó d z i e m n o m o r s k i e j , etniczności i sytuacji grup imigrantów oraz w badaniach nad historią �207 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA etnografii/antropologii Europy. Niewiele jednak b r a k o w a ł o , aby w a ż n a praca z tej dziedziny, j a k ą jest Fieldwork ostatniej and footnotes. Studies in the history of European anthropology, nie o d b i ł a się w Polsce ż a d n y m echem. N a realność tego niebezpieczeństwa zwrócił mi u w a g ę jeden z jej r e d a k t o r ó w , p r o s z ą c jednocześnie o skreślenie w tej sprawie paru uwag i refleksji. Rzecz charakterystyczna, książka zaskakuje czytelnika j u ż przy pierwszym zetknięciu. Nie chodzi przy tym jednak o „ e g z o t y c z n e " postacie z okładki (okazują się one bardziej swojskimi - to rysunki naskalne z V a l Camonica), lecz o nazbyt skromny tytuł, słabo przystający do całości dzieła. Praca dotyczy bowiem nie tylko znaczenia b a d a ń terenowych - c h o c i a ż m y ś l ta została dobrze zaakcentowana, a w i ę k s z o ś ć artykułów to c o ś znacznie więcej n i ż jedynie o d n o ś n i k i i przypisy, to często wcale udane ujęcia analityczne. Drugie zaskoczenie, czekające niechybnie polskiego czytelnika, wynika ze swojskiego klimatu, jaki w tej książce panuje. Nie płynie to głównie z obecności w niej artykułu "Ethnography and anthropology, the case of Polish ethno­ logy", k t ó r e g o autorami są Z . Jasiewicz i D . Slattery (stąd w i e l o ś ć polskich nazwisk w indeksie), ale przede wszystkim zdecydowanego n a w i ą z y w a n i a do osiągnięć B . Malinowskiego przez trójkę zagranicznych a u t o r ó w - P. Skalnika, A . A . R o l d á n o oraz H . F . Vermeulena. N i e k t ó r e z a r t y k u ł ó w to jednak d o ś ć przypadkowe, chociaż przydatne przyczynki, poszerza­ j ą c e i pogłębiające zarazem stan naszej wiedzy o pra- i p o c z ą t k a c h refleksji etnograficznej (dla zachodniej Europy raczej antropologicznej) na naszym kontynencie. Chodzi tutaj o opracowa­ nia d o t y c z ą c e dzieła Orang Outang L o r d a Monboddo - inaczej Jamesa Burnetta (1714-1799) - autorstwa A . Barnarda, j a k również o artykuły d o t y c z ą c e studium H . J . Nieborera (1873-1920) 0 niewolnictwie (tekst J . J . de Wolfa) oraz o ś w i e c e n i o w y c h i romantycznych inspiracji A . Bastiana. W grupie tej korzystnie w y r ó ż n i a się artykuł na temat p o c z ą t k ó w i instytucjonalizacji etnografii 1 etnologii w Europie oraz w U S A w okresie 1771-1845 H . F . Vermeulena, w k t ó r y m p o d j ę t o się analizy t y t u ł ó w preetnograficznych o p r a c o w a ń i pojawiania się nazwy dyscypliny (np. pierwsze użycie określenia „ e t n o l o g i a " przez s ł o w a c k i e g o historyka A . F . K o M r a w roku 1783). Autor niewiele jednak wykracza poza wczesne dzieje „etnografii" w środkowej Europie, lecz w tym kontekście jego tekst jest zdecydowanie w a ż n y , dobrze udokumentowany i zasługiwałby na obszerny komentarz. S p o ś r ó d czternastu a r t y k u ł ó w skupionych w trzech partiach książki m o j ą u w a g ę zwróciło tylko kilka. Chodzi konkretnie o teksty o d n o s z ą c e się do takich zagadnień, jak: relacja etnologia - antropologia w Szwecji ( T . Gerholm), wczesne niemieckie relacje z p o d r ó ż y ( M . Harbsmeier), dzieje etnologii w Słowenii (Z. Šmitek, B . Jezernik), a przede wszystkim artykuł Т.К. Schippersa „ A history of paradoxes: Anthropologies of Europe". W pierwszym opracowaniu słusznie pod­ k r e ś l o n o centralną w z g l ę d e m antropologii pozycję entologii w Szwecji (sytuacja n a tle Europy d o ś ć specyficzna), c h o c i a ż egzemplifikacja tego zjawiska i wyjaśnienie jego przyczyn w y d a j ą mi się d o ś ć fragmentaryczne. W artykule M . Harbsmeiera o niemieckich p o d r ó ż n i k a c h z p ó ź n e g o oświe­ cenia („Spataiufklarung") zabrakło właściwie p r z y k ł a d ó w ciekawych p o d r ó ż y po peryferiach Europy, a g ł ó w n i e z rejonu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , B a ł k a n ó w oraz ze Skandynawii. Relacji z po­ d r ó ż y po tych obszarach b y ł o d o ś ć d u ż o i dla pierwszych, przednaukowych „ s y n t e z " były one w a ż n e . W tym kontekście autor zwrócił u w a g ę jedynie na obszerne dzieło S.P. Pallasa z p o d r ó ż y po Rosji (1771-1776). W ciekawym opracowaniu dotyczącym antropologii/etnologii w krajach europejskich Т.К. Schippersa r ó w n i e ż nie zabrakło n i e d o p o w i e d z e ń , uproszczeń, a nawet p o m y ł e k . T a k n a przykład ojciec niemieckiego ludoznawstwa J . W . Riehl b y ł związany z tradycją „statystyki topo­ graficznej", bracia Grimmowie natomiast z filologią; nie jest natomiast p r a w d ą , że w przypadku k a ż d e g o z nich istniały r ó w n i e znaczące p o w i ą z a n i a z tymi dwoma nurtami. B ł ę d n e jest r ó w n i e ż zdanie, że m ł o d z i europejscy antropologowie wystartowali do b a d a ń w Europie w latach pięć­ dziesiątych, w tym samym czasie, j a k młodzi antropologowie kulturowi ze S t a n ó w Zjedno­ czonych" (s. 241). Nieprecyzyjnie określono również relacje między n i e m i e c k ą „ V o l k s k u n d e " a s z w e d z k ą szkołą e t n o l o g i c z n ą S. Erixona, jak r ó w n i e ż zakres jej w p ł y w u n a m a ł e etnologie niektórych krajów. Ciekawe jest natomiast zwrócenie przez autora uwagi na niektóre (specyficzne) uwarunkowania w k s z t a ł t o w a n i u się międzywojennej etnologii we Francji - np. n a niechęć m i ę d z y �208 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zwolennikami szkoły E . Durkheima a środowiskiem folklorystycznym (Van Gennep) - jak rów­ nież na p o c z ą t k i antropologicznych b a d a ń wsi na Wyspach Brytyjskich. Zbyt fragmentaryczne wydaje się również „ W p r o w a d z e n i e " do pracy, napisane przez jej r e d a k t o r ó w . Problem ukryty w tytule: „ T h e history of anthropology and Europe" m o ż n a rozu­ m i e ć wprawdzie d o ś ć dowolnie, powinien on jednak wykraczać znacznie poza prezentację g ł ó w ­ nych tez z konkretnych artykułów. Recenzowana praca jest jednak ciekawa, w a ż n a i konstruktywna. D l a studiujących dzieje etnografii (antropologii) w Europie stanowić powinna istotną pomoc. Mieczysław Nigel Barley, Niewinny antropolog. Notatki z glinianej chatki, Prószyński i S-ka, Trojan Warszawa 1997, ss. 211 „ N i e w i n n y antropolog" Nigela Barleya jest zapisem d o ś w i a d c z e ń i naocznych obserwacji etnografa b a d a j ą c e g o system wierzeń i o b y c z a j ó w niewielkiego k a m e r u ń s k i e g o plemienia D o w a y ó w . Relacja Barleya m a p o s t a ć zbeletryzowanego reportażu, którego język odznacza się nieby­ w a ł ą giętkością i plastycznością. Znamienny dla relacji Barleya jest także autentyzm spostrzeżeń służący rzeczowemu i wielostronnemu przedstawieniu realiów pracy w terenie. W ten s p o s ó b autor demistyfikuje romantyczny p o g l ą d osadzający świat społeczeństw plemiennych w onirycznej sce­ nerii miejsca szczęśliwego, w k t ó r y m antropolog nawiązuje ż y w ą więź porozumienia z miejscową l u d n o ś c i ą . Barley z iście d e m a s k a t o r s k ą pasją o b n a ż a p o z o m o ś ć tego przekonania; pokazuje, jak wiele istotnych r ó ż n i c oddziela krąg kultury prymitywnej od świata cywilizacji Zachodu. Dyso­ nanse te stają się źródłem psychicznego niepokoju i rozterek antropologa starającego się przywyk­ n ą ć do nowego ś r o d o w i s k a kulturowego. Jego o d m i e n n o ś ć zauważa Barley jeszcze w Wielkiej Brytanii. Skrajna biurokratyzacja i brak subordynacji widoczny w zachowaniach p r a c o w n i k ó w linii lotniczych „Air Cameroon" oraz u r z ę d n i k ó w ambasady kameruńskięj, gdzie udaje się przed p o d j ę c i e m ekspedycji, świadczą jak dalece afrykański kodeks norm i w z o r ó w postępowania l e k c e w a ż y rygory europejskiej obyczajowości. D o ś w i a d c z e n i e Barleya pokazuje, iż nie m a nic bardziej b ł ę d n e g o od p r ó b y ekstrapolacji s p o s o b ó w myślenia i zachowania kultywowanych w gra­ nicach orbis interior n a świat obcej kultury. Postrzeganie i organizowanie rzeczywistości ma bowiem niejednakowy charakter w odniesieniu do różnych społeczeństw. Zależy ono w dużej mierze od rozumienia p o j ę ć o g ó l n y c h , takich jak „przestrzeń" i „czas", które wyznaczają ludzką orientację w świecie. O b e c n o ś ć antropologa w wiosce D o w a y ó w stwarza warunki do konfrontacji r ó ż n y c h s p o s o b ó w percepcji rzeczywistości. Jeden z nich właściwy jest dla ponowoczesnego świata cywilizacji Zachodu, drugi o b o w i ą z u j e w świecie kultury prymitywnej. Czas. C z ł o w i e k a wychowanego w tradycji są w europejskiej uderza fakt, iż Dowayowie stanie precyzyjnie określić swojego wieku. Formalne miary czasu, takie jak nie tydzień i miesiąc, s t a n o w i ą tutaj bowiem produkt akulturacji i są inaczej interpretowane przez starszych c z ł o n k ó w plemienia. Starsi Dowayowie odliczają dni „ o d chwili obecnej". Aby ustalić chro­ nologiczny porządek zdarzeń posługują się sformułowaniami typu: „dzień przed dniem przed przedwczoraj". Nieznany jest im europejski nawyk planowania czasu i dysponowania nim jak c z y m ś materialnym. W kraju D o w a y ó w rytm zajęć wyznaczany jest przez periodyczność zjawisk przyrody. Po­ śpiech jest w tym świecie działaniem zbędnym. C z ł o n k o w i e plemienia robią wszystko w stosow­ nym dla siebie czasie. Monitowani do pokazania c z e g o ś w konkretnej chwili odpowiadają: „ T o nie jest dobra pora" (s. 89). Brak tu jakichkolwiek paraleli do europejskiego sposobu przeżywania t e m p o r a l n o ś c i zjawisk, k t ó r e g o manifestacją jest traktowanie czasu jako czegoś niezwykle cennego o pozorach d o t y k a l n o ś c i i atrybutach u ż y t k o w o ś c i . Jest to znamienna cecha kultury europejskiej, w której łonie d o k o n a ł o się uprzedmiotowienie czasu. Paradoksalnie, czas w kulturze D o w a y ó w pozbawiony jest aspektu, k t ó r y sugerowałby k o n i e c z n o ś ć oszczędzania go. „ L u d z i e dziwią się �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 209 - pisze Barley - ż e m o g ę czuć się obrażony, kiedy zjawiają się o dzień albo o t y d z i e ń p ó ź n i e j lub kiedy pokonawszy 15 k i l o m e t r ó w , nie zastaję ich w domu" (s. 89). N i e h o m o l o g i c z n o ś ć d w ó c h koncepcji czasu: obowiązującej w świecie kultury europejskiej i związanej ze światem kultury tradycyjnej ujawnia się t a k ż e w tym, iż w doświadczeniu człowieka świeckiego natura czasu jawi się jako jednorodna. Homo religiosus natomiast w y r ó ż n i a w czasie metafizyczne granice, momenty mocne i szczególne. Istnieje dla niego czas zwykły, powszedni i czas święty, niecodzienny. Czasem n i e z w y k ł y m jest w świecie D o w a y ó w inicjacja. Wszystkie momenty w a ż n e , p r z e ł o m o w e , inaugurujące nowy okres w życiu plemienia, wszystkie święta kalendarzowe o d n o s z ą się tutaj do ceremonii obrzezania. Jest ona szczególnie istotna, g d y ż rytualne odrodzenie - wieńczące akt inicjacji - związane jest z periodycznym stwarzaniem czasu na nowo; stanowi symboliczne znoszenie starego p o r z ą d k u i kreację nowego świata. Inicjacja m a zwykle miejsce p o m i ę d z y 10 a 20 rokiem życia. Wszyscy chłopcy z wioski poddawani są zabiegowi w tym samym czasie. Celem inicjacji jest uwolnienie obrzezanego od skazy kobiecości, zamiana „ m o k r e g o " c h ł o p c a w „ s u c h e g o " mężczyznę. Pierwsza faza obrzędu oznacza s y m b o l i c z n ą śmierć uczestnika inicjacji. W chwili opuszczenia wioski, które rozpoczyna ten etap, c h ł o p c y są jeszcze „ w i l g o t n i " i dlatego wymaga się od nich, aby przez trzy kolejne dni klęczeli zanurzeni w rzecznym nurcie. Zabiegowi obrzezania zostają poddani, kiedy zaczyna p a d a ć . N a s t ę p n i e opuszczają nadrzeczne obozowisko i udają się w kierunku g ó r . Kolejne dziewięć miesięcy jest okresem społecznej bezczasowości, który konotuje wejście obrzezanego w czas święty i niezwykły. M ę ż c z y z n a jest w ó w c z a s skrępowany tabu zakazującym mu n a w i ą z y w a n i a kontak­ t ó w z płcią przeciwną oraz nakazującym mu pozostawanie poza obszarem osady. Uczestnicy obrzędu, ze względu n a osobliwy stan w j a k i m pozostają - stan przejściowej dzikości - u w a ż a n i są z a obdarzonych niezwykłymi właściwościami magicznymi i j a k o tacy s t a n o w i ą niebezpieczeńs­ two dla t k w i ą c y c h w p o r z ą d k u życia codziennego w s p ó ł p l e m i e ń c ó w . Po zakończeniu okresu odosobnienia c h ł o p c y powracają do wioski. M o g ą uczynić to jedynie w porze suchej, co jest k o n s e k w e n c j ą symboliki przypisywanej obrzędowi obrzezania. Jego finalna faza oznacza w ł ą c z e ­ nie inicjowanych c h ł o p c ó w w porządek plemienia, jest znakiem ich naturalnego odrodzenia i wejścia w n o w ą erę czasu. Umieszczanie dziewczynki podczas pierwszej menstruacji w chacie, w której proso jest ściera­ ne n a m ą k ę stanowi ekwiwalent izolacji c h ł o p c ó w poddawanych zabiegowi obrzezania. T u r ó w ­ nież mamy do czynienia z aktem okresowego wyłączenia z życia w s p ó l n o t y , w czasie k t ó r e g o dokonuje się przeistoczenie dziewczynki w d o r o s ł ą kobietę. Miesiączkująca dziewczynka, podob­ nie j a k inicjowany chłopiec, znajduje się w czasie sakralnym i tak jak on zostaje wyrwana z ustalonego rytmu działań powszednich i skazana na odseparowanie od reszty w s p ó ł p l e m i e ń c ó w . W czasie n i e z w y k ł y m umieszczane jest także - organizowane przez D o w a y ó w dla zmarłych - święto czaszek oraz żniwa. Ich rozpoczęcie wyznaczane jest przez rytmy kosmiczne, co zgodne jest z przekonaniem, iż człowiek kultury archaicznej inicjuje nowe zdarzenie wtedy, kiedy znak do tego daje natura, nigdy wcześniej. „ N a t u r a dostarcza wzoru działalności, modelu egzystencji" - powiada M a r i a Janion (1975, s. 256). Stoi to w jawnej sprzeczności z predylekcją Europejczyka do planowania przyszłości i ścisłego przestrzegania harmonogramu zajęć. D l a człowieka Zachodu najbardziej k o n s t y t u t y w n ą cechą czasu jest bowiem trwanie. T o , że m o ż e b y ć on percypowany inaczej wydaje się Europejczykowi kuriozalne. Tymczasem - z a u w a ż a Edward Hall - czas jest dla c z ł o n k ó w kultury prymitywnej „[...] tym, co zdarza się, kiedy z b o ż e dojrzewa albo owoce doras­ tają, charakterystyczną sekwencją zdarzeń. Jest naturalnym procesem, który objawia się, kiedy ż y w a substancja odgrywa swój w ł a s n y dramat ż y c i o w y " (Hall 1987, s. 146). Przestrzeń. Przynależność do d w ó c h odrębnych s y s t e m ó w kulturowych implikuje nie tylko r ó ż n y stosunek mentalny do czasu, ale i odmienny rodzaj doświadczenia przestrzennego. P o g l ą d na świat w ł a ś c i w y dla kultury tradycyjnej zakłada dychotomiczny podział przestrzeni n a przeciw­ stawne sobie obszary. Są nimi: terytorium życia codziennego, n a k t ó r y m sacrum objawia s w ą moc jedynie poprzez obrzędy i obszar świętości n i e u p o r z ą d k o w a n e j . Jest to przestrzeń znajdująca się poza granicami zamieszkanego terytorium: bezkształtna i nieokreślona, pełna zgubnych i destruk­ cyjnych sił duchowych. Czasem, w k t ó r y m terra ignota staje się szczególnie niebezpieczna jest noc. �210 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA C i e m n o ś ć zawsze w a r t o ś c i o w a n a jest repulsywnie. Jest znakiem śmierci, martwoty, inercji. Ciem­ n o ś ć p o t ę g u j e stopień entropii, rodzi apokaliptyczny lęk. Dowayowie unikają opuszczania wsi n o c ą . Wierzą, ż e okolice nawiedzają w ó w c z a s złe moce. W y s y s a j ą one krew ludzi i b y d ł a p o w o d u j ą c choroby, a nawet śmierć. Człowiek przebywający n o c ą poza granicami wioski n a r a ż o n y jest na ataki dzikich bestii; grozi mu także spotkanie z olbrzymem Pieprzową G ł o w ą , który - j a k wierzą tubylcy - o k ł a d a p o d r ó ż n y c h razami. (Strach przed P i e p r z o w ą G ł o w ą skutecznie zapobiega „wałęsaniu s i ę " kobiet po okolicy. „Wałęsającym się" kobietom imputuje się c u d z o ł ó s t w o . ) Jedynie człowiek wyrosły w świecie municypalnych o b s z a r ó w kultury Zachodu, wolny od resentymentów, a takim jest badacz, ma o d w a g ę ł a m a ć endemiczne tabu. „ D o w a y o w i e szczerze się dziwili - pisze Barley - że wędruję przez busz po ciemku i uznawali to za ryzykancką śmiałość" (s. 89). Nieprzyjaznym i niszczycielskim mocom wstępu do wioski broni palisada z ł o d y g prosa i k a k t u s ó w . Przed k a ż d ą w i o s k ą mieści się również okrągły plac, który jest miejscem celebrowania o b r z ę d ó w . N a placu tym znajduje się centralne drzewo, które pełni funkcję symbolicznej osi świata. Tutaj także eksponowane są utensylia i przedmioty istotne dla życia religijnego plemienia. Plac przed wsią, na k t ó r y m znajduje się drzewo centralne nie jest jednak jedynym świętym miejscem w s p ó l n o t y . Przestrzeń egzystencjalna m o ż e b y ć bowiem przerywana nieskończenie wiele razy. Miejscami sakralnymi s ą także domy D o w a y ó w , których architektura odwzorowuje geome­ tryczną b u d o w ę centrum. M a j ą one kształt rotundy, a w y d ł u ż o n e s t o ż k o w a t e dachy imitują obraz axis mundi, słupa kosmicznego, który umożliwia łączność p o m i ę d z y trzema poziomami wszech­ świata. W ten s p o s ó b dom mieszkalny kosmizuje świat, znosi chaos poprzez nadanie mu kształtu i struktury. Cechy miejsca świętego posiada również chata stanowiąca miejsce fizycznej i sym­ bolicznej izolacji miesiączkującej kobiety oraz sanktuarium, w k t ó r y m przechowywane są konse­ krowane czaszki. Fragmentem przestrzeni j a k o ś c i o w o r ó ż n y m od innych jest także znajdujące się niedaleko zagrody dla b y d ł a miejsce, gdzie zakopane są święte kamienie. M a j ą one z a p e w n i ć z d o l n o ś ć do r o z m n a ż a n i a zwierzętom, ale m o g ą oddziaływać także na p ł o d n o ś ć człowieka i dlate­ go wolno zbliżać się do nich jedynie osobom starszym, które nie m o g ą j u ż m i e ć potomstwa. Święte kamienie i naczynia przechowywane są również poza terytorium osady, w miejscach szczególnie n i e d o s t ę p n y c h , takich jak górskie jaskinie i w y ł o m y skalne. Pozostają one pod opieką osoby o specjalnym statusie, j a k ą jest zaklinacz deszczu. Istotne dla r o z w a ż a ń nad organizacją i sposobami w a r t o ś c i o w a n i a przestrzeni w kulturze D o w a y ó w jest również zwrócenie uwagi na występujący w tej społeczności podział przestrzeni w e d ł u g kryterium płci. Jest to p o ś r e d n i o związane z wyróżnianiem przez w s p ó ł p l e m i e ń c ó w lat m ę s k i c h i żeńskich. Przestrzeń dzieli się tu zatem n a obszary, na których toczy się życie kobiet i na terytoria b ę d ą c e wyłączną w ł a s n o ś c i ą mężczyzn. Kobiety chowane są po śmierci w innym miejscu niż obrzezani, a w i ę c p e ł n o w a r t o ś c i o w i mężczyźni. Nie wolno im także p r z e b y w a ć w miejscach z w i ą z a n y c h z rytem obrzezania. M ę ż c z y ź n i i kobiety mieszkają w osobnych chatach. A k t seksual­ ny pary nie związanej ślubem odbywa się zawsze w domu kobiety. Sytuację tę zmienia diametral­ nie zawarcie m a ł ż e ń s t w a . Miejscem intymnych s p o t k a ń m a ł ż o n k ó w jest odtąd chata mężczyzny. Zachowania. O d m i e n n o ś ć obyczajowości charakterystycznej dla kultury D o w a y ó w od przy­ j ę t y c h w świecie Zachodu w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a ujawnia się r ó w n i e ż w preferowaniu w granicach tych ś w i a t ó w różnych t y p ó w z a c h o w a ń przestrzennych. Dowayowie okazują k o m u ś sympatię siadając mu na kolanach, głaszcząc po głowie i obej­ mując. M ę ż c z y ź n i tego plemienia c h o d z ą trzymając się za ręce, sypiają spleceni w uścisku. Nie jest to jednak odbierane w kategoriach z a c h o w a ń seksualnych, co sugerowałaby norma zwyczajowa regulująca stopień bliskości k o n t a k t ó w w kulturze europejskiej. M y , wychowani w świecie Z a ­ chodu - m ó w i Hall - „[...] nie lubimy d o t y k a ć innych poza chwilami intymnymi" (Hall 1987, s. 164). Zachowanie D o w a y ó w jest więc dla Barleya p o g w a ł c e n i e m konwencji, jaka obowiązuje w świecie jego kręgu kulturowego. Ź r ó d ł o konfuzji badacza stanowi r ó w n i e ż s p o s ó b , w jaki Dowayowie demonstrują różnice statusu p o m i ę d z y zwykłymi członkami plemienia a białym przybyszem. „ L e d w o przysiadałem na kamieniu n a tym samym poziomie, co wszyscy - raportuje Barley - a robiło się okropne zamieszanie. �211 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ludzie rozpaczliwie usiłowali coś zmienić, znaleźć się niżej ode mnie albo nalegali, żebym spoczął n a macie, co p o d n o s i ł o m ó j status" (s. 53). Postponowanie miejscowych norm odbierane jest j a k o despekt. Badaczowi, k t ó r y u w a ż a n y jest za o s o b ę o wyjątkowej pozycji społecznej, zabrania się kontaktu z miejscowym pospólstwem, kobietami i dziećmi. Jego partnerami w konwersacji m o g ą b y ć jedynie osoby społecznie uprzywilejowane: naczelnik wioski, starcy i czarownicy. T a k ż e prowokowanie odpowiednimi sytuacji komunikacyjnej regulowane jest w społeczności Dowayów normami. Lokalny zwyczaj zakazuje poruszania w obecności niektórych osób t e m a t ó w d o t y c z ą c y c h intymnej sfery życia. Dlatego pytanie Barleya o m o ż l i w o ś ć podejmowania s t o s u n k ó w seksualnych w czasie polowania, zadane mężczyźnie, k t ó r e g o siostra z n a j d o w a ł a się w strefie objętą konwersacją, potraktowane zostało jako afront. Z zachowaniem w sytuacji komunikacyjnej w i ą ż ą się także określone reguły d o t y c z ą c e sposobu prowadzenia konwersacji. Dowayowie w y m a g a j ą od swego r o z m ó w c y ciągłych reakcji s ł o w n y c h oraz ekspresyjnych g e s t ó w . Nierealizowanie takiego modelu rozmowy powoduje, iż skonsternowany interlokutor milknie. Przytoczone przykłady społecznych z a c h o w a ń i postaw stanowią spektakularne dowody n a to, j a k odmienne prawidła i wzorce p o s t ę p o w a n i a obowiązują w świecie społeczeństw prymityw­ nych i współczesnej kultury Zachodu. T a wzajemna nieprzystawalność d w ó c h s y s t e m ó w kulturo­ wych jest w ę z ł o w y m zagadnieniem sprawozdania Barleya. Angielski antropolog u z m y s ł a w i a nam także, jak ł a t w o wpadamy w zasadzki własnej cywilizacji absolutyzując swój p o g l ą d na świat, i j a k trudno jest nam p o g o d z i ć się z myślą, że m o g ą istnieć środki o d w o ł a w c z e od tego, co w świecie naszego kręgu kulturowego uznane zostało za prawomocne. LITERATURA Hall E. 1987 Bezgłośny język, P I W , Warszawa. Gorączka romantyczna, Janion M. 1975 P I W , Warszawa. Aleksandra Rzepkowska Halina Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja, Katowice 1997, W y d . Uniwersytetu Śląskiego, ss. 167 Jedno z najnowszych o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h Zaolzia - jak zaznacza we Wstępie jego autorka, Halina Rusek - w ł ą c z a się w dyskusję nad p r o b l e m a t y k ą mniejszości narodowych oraz zagadnieniami związanymi z procesami asymilacji. Kwestie P o l a k ó w żyjących nad Olzą, podobnie jak w innych krajach socjalistycznych przed 1989 г., były rozwiązywane teoretycznie pozytywnie, w rzeczywistości jednak mieliśmy do czynienia z cichym wynaradawianiem społeczności mniej­ szościowej. Silną b y ł a też presja społeczeństwa w i ę k s z o ś c i o w e g o d ą ż ą c e g o do j e d n o r o d n o ś c i . Sytuacja polskiej grupy, która p o w s t a ł a w wyniku działania m e c h a n i z m ó w wielkiej polityki, to d o s k o n a ł y przykład ilustrujący „przebieg współczesnych p r o c e s ó w asymilacyjnych z a c h o d z ą c y c h w społeczności, k t ó r a d o s y ć wyraźnie na wszystkich płaszczyznach życia zaznacza s w o j ą odręb­ n o ś ć etniczno-kulturową, c h o c i a ż nieustannie asymiluje się ze społeczeństwem czeskim" (s. 8). Jest to r ó w n o c z e ś n i e przykład regionu pogranicza, gdzie stale mamy do czynienia z przenikaniem się kultur a miejscowa l u d n o ś ć uczestniczy w co najmniej trzech wymiarach kultury: regionalnej śląskiej, polskiej i czeskiej. T o właśnie na kulturę regionalną nakładają się kultury narodowe, polska i czeska. „Treści i wzory kultury, których nosicielami są różne grupy społeczne - w y r ó ż ­ nienie grup n a r o d o w o ś c i o w y c h to wskazanie tylko jednego aspektu zróżnicowania s p o ł e c z n e g o tego regionu - mieszają się ze sobą, d o p a s o w u j ą do nowych sytuacji i t w o r z ą coraz to nowy wymiar zjawiska nazwanego kulturą z a o l z i a ń s k ą " (s. 8). �212 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA A u t o r k a pracy stawia wiele pytań d o t y c z ą c y c h t o ż s a m o ś c i narodowej, etnicznej i kulturowej m i e s z k a ń c ó w tego zakątka pięknej Ziemi Cieszyńskiej, ich świadomości narodowej i podstaw samoidentyfikacji. Pojawiają się one w momencie, kiedy p a ń s t w o czeskie oficjalnie deklaruje w swojej polityce n a r o d o w o ś c i o w e j zasady, że bogactwo kraju leży w jego r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to sygnałem udzielenia jakby większej autonomii w sprawach kultury mniejszościom narodowym. Zastanawiając się nad zagadnieniem asymilacji polskiej grupy narodowej do czeskiej większości A u t o r k a konstruuje socjologiczne studium - w y k a z u j ą c się przy okazji d o s k o n a ł ą z n a j o m o ś c i ą literatury przedmiotu tak polskiej, czeskiej, j a k i zaolziańskiej - „ g ł ó w n y c h p r o c e s ó w wyznaczają­ cych podstawy egzystencji polskiej społeczności zaolziańskiej" (s. 9). Jak czytamy: „ P r z e d m i o t e m pracy są kulturowe wzory zachowania składające się n a s p o s ó b życia polskich rodzin oraz poszukiwanie w nich z a c h o w a ń nieobojętnych d l a p r o c e s ó w asymilacyjnych" (s. 9). P o d s t a w ą opracowania stała się relacja z b a d a ń empirycznych, towarzyszy im część teore­ tyczna z u p o r z ą d k o w a n ą wiedzą o rzeczywistości zaolziańskiej, skonstruowany opis s p o ł e c z n o -kulturowych u w a r u n k o w a ń omawianych zjawisk. K s i ą ż k a m a przejrzystą strukturę, składa się z siedmiu rozdziałów, które w logiczny s p o s ó b snują w y w ó d na temat kulturowych w z o r ó w życia polskich rodzin na Zaolziu i ich p o w i ą z a ń z procesami zwanymi asymilacją. Jest rezultatem wieloletnich b a d a ń . W rozdziale p o ś w i ę c o n y m s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m uwarunkowaniom proce­ s ó w asymilacyjnych n a Zaolziu poznajemy elementy opóźniające procesy asymilacji, a więc: spora l i c z e b n o ś ć polskiej grupy, jej z a w a r t o ś ć terytorialna, pokrywanie się, do jakiegoś czasu, struktury etnicznej z k l a s o w ą , czy silnie określone poczucie tożsamości z kulturą macierzystego narodu. Obok tego to, co j ą przyspieszało: prowadzona polityka n a r o d o w ś c i o w a , brak bieżących kontak­ t ó w z Polską, szkody górnicze (rozproszenie P o l a k ó w w d u ż y c h miastach), systematyczne „roz­ rzedzanie" polskiego ś r o d o w i s k a poprzez osadnictwo czeskie i słowackie n a pograniczu, charakter rynku pracy, m a ł ż e ń s t w a mieszane. Religia, zdaniem Autorki, w tym przypadku nie stymuluje w znaczący s p o s ó b s t o s u n k ó w n a r o d o w o ś c i o w y c h . Z o s t a ł a r ó w n i e ż z w r ó c o n a uwaga n a rolę życia organizacyjnego P o l a k ó w n a Zaolziu jako istotnego wyznacznika odrębności kulturowej. Dlatego też w dalszej części pracy brakuje mi o d w o ł a ń do tego kręgu zagadnień, szczególnie gdy Autorka - pisząc o „ w z o r a c h życia rodzin­ nego, towarzyskiego i sąsiedzkiego" (rozdz. I I I ) wyróżniając m.in. kontakty rodzinne, przyjaciel­ skie, sąsiedzkie, jakby zapomina o wspaniałych tradycjach właśnie w s p ó l n e g o , rodzinnego spędza­ nia czasu wolnego, np. w ramach imprez typu Gorolskie Święto, czy wizyt w teatrze (Scena Polska). R ó w n i e ż w tym rozdziale, k t ó r e g o tytuł sugeruje ukazanie funkcjonujących wzorów realizowanych w e w n ą t r z rodziny trochę m a ł o jest, moim zdaniem, - a m o ż e nie ma? - informacji o wzorach polskiej rodziny. M o ż e szczególny szacunek dla o s ó b starszych? M o ż e rola ż o n y -matki? M o ż e w i e l o p o k o l e n i o w o ś ć tych rodzin, a m o ż e - i n a to jest wiele p r z y k ł a d ó w - pewne, jakby zakodowane wzory aktywności kulturalno-oświatowej czyli społecznikostwo, pokoleniowy udział w pracach c h ó r ó w , z e s p o ł ó w itp. C z y wystarczy tylko w ramach w z o r ó w wychowawczych w y m i e n i ć w y s y ł a n i e dzieci do klas czy szkół polskich? Autorka pisze o roli społecznej funkcji rodziny jako punktu odniesienia dla jej c z ł o n k ó w a nie wspomina o zawodach, które są w s p ó l n e dla wielu p o k o l e ń (praca w kopalni, hucie, nauczyciel itp.). Podobnie pisząc o roli tradycji (rozdz. I V ) i m i ę d z y p o k o l e n i o w e g o przekazu jeszcze bardziej należało podkreślić z jednej strony znaczenie z n a j o m o ś c i dziejów rodziny (kroniki rodzinne, drzewa genealogiczne, hymny rodzinne itp.) a z drugiej przekazywanie wiedzy o przeszłości Zaolzia. Niestety, należy to z a u w a ż y ć z żalem, to drugie w obrębie współczesnej rodziny coraz częściej przestaje b y ć realizowane. A l e właśnie czy to oznacza, że nikt tego nie robi? W bardzo ciekawym rozdz. V I (1) „ K u czy przeciw asymilacji? Podsumowanie badań" A u t o r k a o m a w i a j ą c źródła wiedzy historycznej skupia się przede wszystkim n a roli ś r o d k ó w masowego przekazu. M o i m zdaniem, w przypadku Zaolzia bardzo w a ż n ą , żeby nie rzec najważ­ niejszą wręcz byla i jest działalność Polskiego Związku K u l t u r a l n o - O ś w i a t o w e g o . Jego imprezy, festyny, festiwale, przeglądy to bardzo istotne i znaczące formy przekazu tradycji. T o one m.in. d o p r o w a d z i ł y w latach 80-ych do zmiany stosunku m ł o d y c h ludzi do stroju ludowego. A polityka wydawnicza? Literatura regionalna, historia regionu, j e d n o n i ó w k i , materiały okolicznościowe �213 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA - wszystko to historia, dzieje tych ziem. O d lat m o ż e m y o b s e r w o w a ć wielką d b a ł o ś ć o zachowanie d o k u m e n t ó w życia polskiej grupy. Podsumowaniem r o z w a ż a ń jest rozdział V I I („Dwuwymiarowość tożsamości etniczno- -kulturowej społeczności pogranicza - p r ó b a generalizacji"), który wskazuje generalnie n a po­ d w ó j n ą identyfikację n a r o d o w ą i biwalencję kulturą, chociaż pisząc o roli i znaczeniu samoidentyfikacji m i e s z k a ń c ó w Zaolzia A u t o r k a podkreśla, i ż jest to przede wszystkim samoidentyfikacja regionalna. Pracę uzupełniają tabele statystyczne, w z ó r realizowanego kwestionariusza wywiadu oraz bogata bibliografia. Dodatkowym walorem pracy jest fakt, iż Autorka od lat mieszkając na Zaolziu w i ę k s z o ś ć prezentowanego w recenzowanej pracy materiału m o g ł a zweryfikować w prak­ tyce. Jest bowiem nie tylko badaczem czy obserwatorem analizującym polskie życie na Zaolziu, ale także jego uczestnikiem. Urszula Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej". Auf deutschen Spuren im „Gelobten Kaczmarek Land", Ł ó d ź 1997, Wydawnictwo Literatura, ss. 208 Praca przygotowana przez grono studentów germanistyki Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o pod re­ dakcją Krystyny Radziszewskiej i przy konsultacji naukowej Stefana Pytlasa, Ryszarda B o n i s ł a w skiego oraz M a r k a Budziarka jest efektem zajęć z przedmiotu Landeskunde, prowadzonych pod kierunkiem dr K . Radziszewskiej, a mających n a celu zainteresowanie studentów historią w ł a s ­ nego miasta i regionu. K s i ą ż k a jest rodzajem przewodnika po zabytkach Ł o d z i , o m ó w i o n y c h w sześciu nienumerowanych rozdziałach, w których przedstawiono: fabryki i pałace, k o ś c i o ł y i zabytki związane ze w s p ó l n o t a m i parafialnymi, budynki szkolne, teatry, redakcje gazet, instytu­ cje dobroczynne oraz cmentarze. R o z d z i a ł s i ó d m y , przynoszący krótkie informacje o sześciu p o d ł ó d z k i c h miejscowościach zamieszkałych w znacznej mierze przez N i e m c ó w , odbiega od zasadniczej koncepcji książki, p o ś w i ę c o n e j przecież Ł o d z i . Z kolei w rozdziale ó s m y m zawarto noty biograficzne wybranych o s ó b . Tekst pracy uzupełniają współczesne fotografie opisywanych o b i e k t ó w . D o b ó r ilustracji nie zawsze wydaje się trafny, np. p a ł a c Juliusza Heinzla, w k t ó r e g o opisie wskazano na walory architektoniczne budowli, pokazany został od strony m a ł o efektow­ nego dziedzińca (s. 25). K s i ą ż k a , której wydanie sponsorowane b y ł o przez W y d z i a ł strategii U r z ę d u Miasta Ł o d z i , w zamierzeniu A u t o r ó w jest zaproszeniem - j a k piszą na wstępie - na matą ucztę odkrywały łódzkie zabytki, które warte są odkrycia, w Ł o d z i , przedstawia ich kulturę oraz pokazuje gdzie rozwijało związkowe i działały instytucje charytatywne. dla oczu, by ale zarazem informuje o historii N i e m c ó w się [ich] życie kulturalne, sportowe, Wszystkie te miejsca, budynki i instytucje, do których powstania lub działania przyczynili się w jakimkolwiek stopniu ludzie p o c h o d z ą c y z Nie­ miec - uznane zostały z a ślady niemieckie w Łodzi. Jest rzeczą powszechnie w i a d o m ą , że do powstania p r z e m y s ł o w e j Ł o d z i , zwłaszcza w pierwszym okresie jej rozwoju, przyczynili się walnie „ p o ż y t e c z n i cudzoziemcy", w ś r ó d których było wielu przybyszy z krajów niemieckich. Wiadomo również, ż e zwłaszcza Niemcy przyczynili się w pierwszym rzędzie do rozwoju ł ó d z k i e g o prze­ m y s ł u . Byli t e ż obok znacznej ilości Ż y d ó w sponsorami r ó ż n y c h inicjatyw społecznych i kultural­ nych (licznie przybyli Czesi zasilili z czasem raczej szeregi proletariatu p r z e m y s ł o w e g o ) . Pisze o tym zresztą w króciutkim, jednostronicowym wstępie prof. Stefan Pytlas. Czytelnik omawianej książki otrzymuje szereg pożytecznych informacji o budowie, projektan­ tach i czasie powstania omawianych o b i e k t ó w oraz o ich u ż y t k o w n i k a c h . W i a d o m o ś c i te, zebrane pracowicie, c h o ć j a k w y k a ż ą dalsze uwagi - po amatorsku, zaczerpnięte zostały przez s t u d e n t ó w z r ó ż n e g o rodzaju polskich i niemieckich źródeł, uzupełnionych niekiedy wspomnieniami star­ szych Ł o d z i a n . Z a p o z n a j ą c e m u się z pracą etnografowi nasuwa się jednak pytanie: co m o ż e m y u z n a ć w ogóle z a ślad niemiecki oraz kiedy jest to wyłącznie i tylko wyłącznie ślad niemiecki? �214 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Nie m o ż e chyba ulegać wątpliwości, że jeżeli fabrykę zakładał i b u d o w a ł świeżo przybyły do k r ó l e s t w a Polskiego Niemiec, to budynek założonej przez niego fabryki m o ż n a t r a k t o w a ć jako ślad działalności Niemca w Łodzi. Autorzy pominęli jednak istotną (zwłaszcza n a użytek czytel­ nika tekstu niemieckiego) informację, że koncepcja uprzemysłowienia Łodzi p o w s t a ł a w gronie P o l a k ó w - ministrów rządu K r ó l e s t w a Polskiego. Szukając śladów działalności N i e m c ó w przed­ stawili Autorzy miasto, w k t ó r y m zabrakło w o g ó l e P o l a k ó w ! Podkreślając, kto d a ł pieniądze na b u d o w ę p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w pominęli np. to, że inicjatywa budowy szpitala i m . A n n y M a r i i była wynikiem społecznej działalności lekarzy zrzeszonych w łódzkim oddziale Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, czy że działalność charytatywna w Łodzi nie wynikała tylko ze zrozumienia [ N i e m c ó w ] dla działalności społecznej (s. 124), lecz była o g ó l n ą c e c h ą epoki, w której brak zorganizowanej p a ń s t w o w e j czy samorządowej działalności socjalnej w y m u s z a ł inicjatywy indywidualne. U t o ż s a m i a n i e wszystkiego, co ewangelickie z niemieckością pokazuje w krzywym zwierciadle stosunki etniczne w mieście. T o uogólnienie jest szczególnie rażące w przypadku w c i ą g n i ę c i a na listę „ ś l a d ó w niemieckich" kościoła ewangelicko-reformowanego, do którego w Ł o d z i należeli przede wszystkim Czesi, Polacy oraz nieliczni Francuzi czy Szwajcarzy, a tylko w y j ą t k o w o Niemcy. Z opisu szkół niemieckich wynika, że p o w s t a w a ł y one na pustyni oświatowej, podczas gdy skądinąd wiadomo, że w Łodzi j u ż w 1863 г., a więc wcześniej n i ż niemiecka, p o w s t a ł a pierwsza polska ł ó d z k a pensja z a ł o ż o n a przez Teofilę S c h m i d t o w ą , a prowadzona „ w duchu patriotycznym". S z k o ł a ta, kilkakrotnie zmieniająca właścicielki, była zalążkiem zna­ nego w okresie m i ę d z y w o j e n n y m gimnazjum J . Pryssewiczówny, a następnie J . Czapczyńskiej. Autorzy, zapewne z racji swego filologicznego wykształcenia, pominęli s k o m p l i k o w a n ą pro­ blematykę asymilacji i poczucia tożsamości o s ó b pochodzenia niemieckiego, nie licząc się z tym, że dla niektórych z nich wymienianie ich p r z o d k ó w (nie m ó w i ą c o nich samych) wyłącznie w k o n t e k ś c i e n a r o d o w o ś c i i kultury niemieckiej m o ż e b y ć wręcz szokujące, czy nawet bolesne. Zdajemy sobie sprawę, że problem t o ż s a m o ś c i etnicznej jest zagadnieniem niezwykle delikatnym i trudnym do k r ó t k i e g o o m ó w i e n i a . Jednakże przemilczenia i brak informacji zwłaszcza o samoidentyfikacji niektórych z wymienianych o s ó b rzeczywiście niemieckiego pochodzenia, ale w swo­ im poczuciu P o l a k ó w , jest przekłamaniem. Pastor R u d o l f Gundlach (s. 58) założył pierwszy polski ewangelicki chór kościelny w 1916 r. W kościele Św. Jana, dzięki przychylności pastora parafii ks. Juliusza Dietricha o d b y w a ł y się n a b o ż e ń s t w a liczącej ok. 5000 wiernych Polskiej Parafii Ewangelickiej (por. s. 60-61). Przemilczenie bez jakiejkolwiek wzmianki tego, że jednak w Ł o d z i zachodziły procesy asymilacji kulturowej, polonizacji rodzin pochodzenia niemieckiego, zwłaszcza gdy w e ź m i e się pod u w a g ę cenę, jaką ludzie ci zapłacili za swą p o l s k o ś ć podczas ostatniej wojny, wydaje się nierzetelne i niesprawiedliwe. Przykładem m o ż e b y ć informacja o ks. Aleksandrze K a r o l u Falzmanie, pastorze ze Zgierza (s. 188), który zginął, jak to podano w Dachau, ale właśnie dlatego, że u w a ż a ł się za Polaka i nie chciał przyjąć Volkslisty! Nie wiem również, czy umiesz­ czenie w podobnym kontekście spolonizowanej rodziny dr. K a r o l a Jonschera obok o s ó b de­ klarujących s w ą n a r o d o w o ś ć niemiecką tak, jak czynił to np. Ernst Leonhardt (s. 191) nie jest pewnego rodzaju niezamierzoną manipulacją. A b y u n i k n ą ć n i e p o r o z u m i e ń , we wstępie powinny b y ć c h o c i a ż zasygnalizowane trudności związane z podjęciem tak skomplikowanej tematyki. T a m też n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć o trudnych do uniknięcia błędach, które m o g ł y p o w s t a ć podczas gromadzenia m a t e r i a ł ó w przez zespół autorski nie znający metody pracy historyka. U badacza dziejów Łodzi i s t o s u n k ó w polsko-niemieckich omawiana tu książka rodzi p o k u s ę napisania obszernej glosy prostującej długą listę błędów, pomyłek i mylnych interpretacji. I nie chodzi tu o p o p r a w n o ś ć „ n a u k o w o - h i s t o r y c z n e g o ujęcia", do k t ó r e g o Autorzy nie rościli sobie pretensji (s. 7), lecz o szacunek dla prawdy o przeszłości, szacunek dla ludzi, których dorobek został przypomniany, wreszcie o szacunek dla czytelnika, któremu w głowie mieszać nie należy. O d przewodnika k a ż d y czytelnik m a prawo oczekiwać, że będzie go rzetelnie informował. W y b ó r obiektów i s p o s ó b ich opisu jest przywilejem autora. Natomiast udokumentowanych j u ż faktów, dat i nazwisk zmieniać mu nie wolno. Swoiste kuriozum stanowi opis kamienicy Roberta Schweikerta (s. 27-28), której pod wskazanym adresem nie ma! Nie jest to skutkiem błędu literowego, bowiem mylny adres p o w t ó r z o n y jest w spisie treści rozdziału i na planie umieszczonym na wyklejce. �215 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Po lekturze książki trudno m i e ć p e w n o ś ć , gdzie leży Monschau, m i e j s c o w o ś ć rodzinna naj­ w i ę k s z e g o ł ó d z k i e g o p r z e m y s ł o w c a K a r o l a Scheiblera. R a z umieszczono j ą w zachodniej Nadrenii (s. 201), raz (s. 202) w Saksonii, a w tekście polskim p o s ł u ż o n o się francuskim brzmieniem tej nazwy (s. 192), co stwarza jeszcze większe zamieszanie. N i e p r a w d ą jest, że Beniamin Krusche przybył do Pabianic w 1830 r. (s. 175). M i a ł o to miejsce we wrześniu 1825 г., po rezygnacji z osiedlenia się w T u r k u (Kunitzer 1942, s. 326). F i r m a „ K r u s c h e i Ender" nie p o w s t a ł a w 1830 г., lecz 54 lata p ó ź n i e j . A b y nie p o p e ł n i ć tych podstawowych b ł ę d ó w , należało wyjść poza lekturę jubileuszowego numeru „ L o d z e r Zeitung" z 1913 r. O d tamtego czasu napisano n i e m a ł o n a temat przemysłu w ł ó k i e n n i c z e g o w Ł o d z i i okręgu. Jeśli prawdziwym m a b y ć twierdzenie, ż e K a r o l Rajmund Eisert b y ł największym w Łodzi w y t w ó r c ą w y r o b ó w w e ł n i a n y c h (s. 150), to j a k określić Juliusza Heinzla? (Pytlas 1972, s. 15). W krótkiej wzmiance o Ł ó d z k i m Towarzystwie Strzeleckim, najstarszej i najdłużej nieprzerwanie działającej organizacji niemieckiej (s. 131-132) znalazły się dwa błędy. N i e p r a w d ą jest, ż e Towarzystwo z o s t a ł o rozwiązane w 1905 r. w wyniku w y d a r z e ń rewolucyjnych. Liczyło w ó w c z a s blisko 100 c z ł o n k ó w , a lata poprzedzające wybuch I wojny 1 światowej były okresem jego w z m o ż o n e j a k t y w n o ś c i . N i e p r a w d ą jest, że budynek Towarzystwa został wybudowany w 1859 r. Pojawił się w ó w c z a s p o m y s ł budowy, ale przez długi czas nie potrafiono u p o r a ć się z biurokratycznymi przeszkodami. Budynek stanął dopiero w 1877 r. A b y to stwierdzić nie trzeba sięgać do archiwaliów. S ą n a ten temat publikacje w d o s t ę p n y c h perio­ dykach ( W o ź n i a k 1987). B r a k ł o konsekwencji w sposobie używania dawnych i współczesnych nazw ulic. Nie m o ż n a pisać, że Tytus K o p i s c h w y b u d o w a ł bielnik przy ul. Tymienieckiego (s. 191) nie p o d a j ą c obok ówczesnej jej nazwy. O dacie budowy tego najstarszego w Ł o d z i obiektu p r z e m y s ł o w e g o książka przynosi dwie sprzeczne ze s o b ą informacje. R a z są to lata 1824-1826 (s. 31), a raz r o k 1828 (s. 191). K t ó r a wersja jest poprawna? W tym przypadku wystarczyło o d w o ł a ć się do jednego z wielu p r z e w o d n i k ó w po mieście. P r z y k ł a d ó w wzajemnie przeczących sobie informacji m o ż n a niestety p o d a ć więcej. Trudno znaleźć uzasadnienie dla stosowania w książce całkiem dowolnych t e r m i n ó w w miej­ sce jednoznacznych i powszechnie przyjętych. W 1820 r. Ł ó d ź stała się o s a d ą fabryczną, nie miastem fabrycznym, istniały komisje wojewódzkie nie o k r ę g o w e (s. 14), R a d a Administracyjna w y d a w a ł a postanowienia, nie zarządzenia (s. 55), a j a k m o ż e w y g l ą d a ć „ p ó ł n o c n o - p o ł u d n i o w e skrzyżowanie w a ż n y c h tras" (s. 14) trudno się d o m y ś l i ć . Mylne jest przypisanie policji udziału w przygotowaniu miasta pod osadnictwo p r z e m y s ł o w e (s. 14). Błędne jest rozróżnienie m i ę d z y „ W i e l k i m K s i ę s t w e m P o z n a ń s k i m " a „ziemiami znajdującymi się pod panowaniem pruskim" (s. 176), p o n i e w a ż Wielkie K s i ę s t w o P o z n a ń s k i e s t a n o w i ł o część tych ziem. Nieporozumieniem jest szkic Niemieckie osadnictwo w Łodzi treści wstępem, (s. 13-15), nazwany w spisie e k s p o n u j ą c y powyrywane z k o n t e k s t ó w fakty drugo- i trzeciorzędne, a pomijający podstawowe uwarunkowania tego procesu. Pomawianie w ł a d z K r ó l e s t w a Polskiego o to, ż e były przeciwne prywatnej własności z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h (s. 13) jest f a ł s z o w a n i e m historii lub dowodzi niezrozumienia istoty uprzemysłowienia K r ó l s t w a Polskiego w latach 1820-1830. W rze­ czywistości, na wiele s p o s o b ó w opisany j u ż protekcjonizm rządowy, p o ł ą c z o n y n a gruncie łódz­ kim ze skrajnym wręcz prywatyzmem tutejszych przedsiębiorców, czerpiących d o d a t k o w ą siłę z protestanckiego etosu pracy, zadecydowały o gospodarczym i kulturalnym sukcesie miasta. Marginesowe znaczenie m i a ł o przedłużenie osadnikom prawa do wyrębu lasu (s. 14). Wszak nie byli drwalami, lecz w ł ó k i e n n i k a m i i życiowe znaczenie miały dla nich przemilczane w tekście licencje n a b e z c ł o w y p r z e w ó z surowca, nisko oprocentowane kredyty, bezzwrotne pożyczki i otwarcie c h ł o n n y c h r y n k ó w zbytu w Rosji. T a m tkwił klucz do bogactwa łódzkich przedsiębior­ c ó w . Bez jednozdaniowej c h o ć b y wzmianki o tych czynnikach, atrakcyjność Łodzi i jej n i e p o r ó w ­ nywalny z niczym r o z w ó j p o z o s t a n ą niezrozumiałe dla nieprzygotowanego czytelnika. 1 Swego rodzaju demonstracją siły i znaczenia Towarzystwa b y ł portret zbiorowy jego człon­ k ó w , zamieszczony w „ T y g o d n i k u Ilustrowanym", 1907, nr 25, s. 511, jako ilustracja do artykułu S. G ó r s k i e g o , Niemcy w Polsce, t a m ż e , s. 511-514. �216 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Z a g a d k ą s a m ą w sobie jest rozdział O nich się mówi. Sprawia on wrażenie „ d o k l e j o n e g o " do przewodnika, informatora o miejscach, nie o osobach. Autorzy nie ujawnili, jakie kryterium wyboru postaci zastosowali. M ó w i ć o k i m ś m o ż n a dobrze, ale m o ż n a i źle. M o ż n a też, jak zrobiono to w przypadku pastora Juliusza Dietricha, p o d a ć jedynie daty i miejsca urodzin i śmierci. W tekście książki p o ś w i ę c o n o jego osobie dwa o g ó l n i k o w e zdania. C o zatem m ó w i się o pastorze J . Dietrichu? Nie wiadomo. Jeśli wśród wspomnianych w rozdziale duchownych nie wymieniono pastora G u s t a w a Manitiusa, a tym bardziej biskupa Juliusza Bursche, o których rzeczywiście „się m ó w i " , a także pisze, to koncepcję tego rozdziału trudno zrozumieć. B ł ę d a m i szczególnie przykrymi są deformacje nazwisk. Dotyczy to głównie postaci istotnych dla treści książki - architektów i budowniczych: np. na s. 29 Bakke zamiast Balcke, n a s. 63 Minikiel zamiast Mimikel (Strzałkowski 1997), ale i innych: Szczawiscy zamiast Szczawińscy, Zanhder zamiast Zahnder (s. 208). Nie wszystkie nazwiska znalazły się w indeksie (np. Leopold Zoner, Paulina Volkman, której nazwisko zniekształcono ortograficznie, s. 189). N i e k t ó r y c h nazwisk nie m o ż n a znaleźć n a stronach, do których odsyła indeks (m. in. Antoni Potempa, s. 98). M i m o ż e tekst pracy jest j ę z y k o w o paralelný, indeks temu przeczy. T . K o p i s c h np. w tekście polskim m a b y ć wymieniony 5 razy, z a ś w niemieckim tylko 3, co jest oczywistą nieprawdą. Podobne dysproporcje d o t y c z ą szeregu innych o s ó b . Jest w i ę c indeks p o m o c ą z a w o d n ą , szczegól­ nie w części niemieckojęzycznej i nie ułatwia poruszania się w treści książki. Blisko 20 r ó ż n y c h b ł ę d ó w obciąża j e d n o s t r o n i c o w ą bibliografię (s. 204). Nie wypada nie d o s t r z e g a ć różnicy między autorem a redaktorem książki (poz. 15), a przypisanie Alfredowi Lattermannowi (poz. 13) autorstwa pracy zatytułowanej rzekomo „Sonderdruck" ( = nadbitka) brzmi j a k dowcip. Tekst, z a r ó w n o polski jak i niemiecki, obciążają bardzo liczne błędy literowe, z których pierwszy traktujący Ł ó d ź m a ł ą literą mamy j u ż na pierwszej stronie w s t ę p u . Erratę b ł ę d ó w literowych (nie wszystkich!) w tekście niemieckim otrzymają ci czytelniej', którzy pofaty­ gują się po n i ą do wydawcy książki. Szkoda, że tak potrzebna i ciesząca się zainteresowaniem czytelników publikacja budzi wielorakie wątpliwości, a po części dezinformuje. Wobec zamiaru wznowienia książki warto chyba ponownie przemyśleć jej koncepcję, a n a pewno trzeba u s u n ą ć błędy. LITERATURA Kunitzer 1942 E. Der Vater der Stadt Pabianitz. Gottlieb Krusche ger, [in:] Deutsche (1769-1851) und seine Nachfol- Gesatalter und Ordner im Osten, hrsg. von K . Luck, Leipzig. P y t l a s S. 1972 Geneza i początki w Łodzi, działalności zakladu przemysłu wełnianego Juliusza Heinzla „ Z e s z y t y N a u k o w e Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o " , seria I , z. 86, Ł ó d ź . S t r z a ł k o w s k i J. 1997 Woźniak 1987 Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1914 roku, Ł ó d ź . K. Towarzystwa strzeleckie w miastach Polski środkowej w XIX i na początku XX wieku, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", t. 29, s. 137-162. Bronisława Dariusz Matelski, Mniejszość Kopczynska-Jaworska, niemiecka w Wielkopobce Krzysztof Woźniak w latach 1919-1939, P o z n a ń 1997, W y ­ dawnictwo Naukowe U A M , ss. 576 P o 1989r. opublikowano w Polsce wiele prac naukowych, które zapisywały tzw. „białe karty" w najnowszej historii naszego kraju. Nie zawsze ich autorom u d a w a ł o się oddzielić emocje od rzeczowej analizy ź r ó d ł o w e j . Jest to w pewnym sensie zrozumiałe, p o n i e w a ż piszący o wyda- �217 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA rżeniach sprzed kilkudziesięciu lat byli w nie często osobiście z a a n g a ż o w a n i . O d n o s z ą c się z należ­ nym szacunkiem do tego dorobku, należy o d n o t o w a ć nowe zjawisko, jakim jest pojawienie się w ostatnim czasie o p r a c o w a ń p i ó r a przedstawicieli m ł o d e g o pokolenia historyków. B e z o b c i ą ż e ń spowodowanych emocjami podejmują oni próbę opisu i wyjaśniania p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w badawczych, u s t o s u n k o w u j ą c się często krytycznie do istniejącego dorobku naukowego. Omawia­ na praca wpisuje się właśnie w ten nurt. Problematyka mniejszości narodowych w I I Rzeczypospolitej była jednym z najważniejszych e l e m e n t ó w polityki odrodzonego p a ń s t w a polskiego. W y n i k a ł o to ze składu etnicznego p a ń s t w a , k t ó r e g o o k o ł o 60% obywateli b y ł o n a r o d o w o ś c i polskiej. R e s z t ę stanowili przedstawiciele kilku­ nastu mniejszości, z których najliczniejsze były: ukraińska, ż y d o w s k a , białoruska i niemiecka. M o ż e to dziwić, ale nie zmieni faktu, że żadna z wymienionych grup nie d o c z e k a ł a się do tej pory całościowej polskiej monografii naukowej. Potrzeba powstania takich o p r a c o w a ń jest oczywista nie tylko w aspekcie naukowym, lecz także w kontekście dzisiejszych polskich w y s i ł k ó w skierowa­ nych n a utrzymywanie poprawnych s t o s u n k ó w z sąsiadami. Bez rzetelnej wiedzy opartej n a własnych badaniach oraz odrzucenia wielu m i t ó w i stereotypów nie uda się tego zrobić. Prezen­ towana k s i ą ż k a jest pierwszą pracą tego rodzaju w polskiej literaturze naukowej. J u ż c h o ć b y z tego w z g l ę d u zasługuje n a odnotowanie i o m ó w i e n i e . Dariusz Matelski jest wychowankiem Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jako pracownik naukowy tej uczelni zajmował się badaniami archiwalnymi oraz p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w n a r o d o w o ś c i o w y c h w I I R P ze szczególnym uwzględnieniem s t o s u n k ó w polsko-niemieckich w X X w. Jest autorem wielu publikacji i edycji źródłowych p o ś w i ę c o n y c h tej pro­ blematyce. Opierając się n a w ł a s n y c h badaniach źródłowych, p o d e j m o w a ł w nich często p o l e m i k ę z utartymi, jednostronnymi sądami dotyczącymi s t o s u n k ó w polsko-niemieckich w X X w. O m a ­ wiana praca jest efektem b a d a ń prowadzonych w latach 1990-1994. Warto przy tym podkreślić, że literaturę przedmiotu aktualizowano a ż po 1996 rok. K s i ą ż k a Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939 u k a z a ł a się w niewielkim, bo liczącym zaledwie 900 egzemplarzy, nakładzie. Utrudni to z p e w n o ś c i ą sięgnięcie po n i ą wielu uczonym. Dlatego warto, moim zdaniem, p o ś w i ę c i ć nieco więcej miejsca o m ó w i e n i u jej konstruk­ cji i zawartości. K s i ą ż k ę tworzy siedem rozdziałów poprzedzonych w s t ę p e m i wykazem s k r ó t ó w . Jednak łącznie z z a k o ń c z e n i e m zajmują one ledwie nieco ponad p o ł o w ę objętości pracy (do s. 366). W dalszej części, n a ponad dwustu stronach, umieszczono obszerny aparat naukowy: aneks, spis map i tabel, wykaz ilustracji, bibliografię, indeksy osobowy, nazw geograficznych, rzeczowy oraz streszczenie w języku niemieckim. Prawie w całości część t a pełni rolę pomocy ułatwiającej korzystanie z tekstu. Jedynie w przypadku prawie czterdziestostronicowego aneksu m o ż e m y m ó w i ć o istotnym uzupełnieniu treści p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w przez umieszczenie w nim osiemnastu tabel zawierających szczegółowe dane liczbowe ilustrujące kolejne rozdziały, uzyskane przez autora dzięki kwerendom ź r ó d ł o w y m . W e „ W s t ę p i e " Matelski uzasadnił p r z e k o n y w u j ą c o przyjęte ramy chronologiczne (1919-1939) i terytorialne ( w o j e w ó d z t w o p o z n a ń s k i e nazywane zamiennie W i e l k o p o l s k ą ) określając, ż e j a k o mniejszość n i e m i e c k ą rozumie „ o s o b y n a r o d o w o ś c i niemieckiej będące obywatelami polski­ mi zamieszkujące wtedy n a terenie w o j e w ó d z t w a p o z n a ń s k i e g o i przyznające się do niemieckiej tradycji narodowej (kryterium języka ojczystego). Polskę uznawały one za kraj osiedlenia, a R z e s z ę N i e m i e c k ą za ojczyznę" (s. 9). Cele rozprawy zostały zebrane w o ś m i u punktach i obejmują one, uogólniając, próbę odpowiedzi n a pytania d o t y c z ą c e p r o b l e m ó w : polityki pol­ skich i niemieckich w ł a d z w stosunku do tej mniejszości oraz stosunku do niej Wielkopolan. Osobne miejsce zajmuje opis różnych form aktywności N i e m c ó w w Wielkopolsce: od życia codziennego po działalność organizacji politycznych, kulturalnych, wyznaniowych i gospodar­ czych. Przyjęcie takiej koncepcji pisania p o z w o l i ł o autorowi zaprezentować w pełny s p o s ó b udział tej grupy ludności w życiu regionu w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Pierwszy rozdział - „ L i c z b a i rozmieszczenie N i e m c ó w wielkopolskich", prezentuje w d w ó c h częściach proces narastania do 1918 r. i słabnięcia (po tej dacie) i l o ś c i o w e g o mniejszości nie­ mieckiej w Wielkopolsce. Bogaty materiał statystyczny prezentują tabele i mapy, w których �218 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zaprezentowano dane statystyczne kolejnych spisów ludności, przeprowadzonych w latach: 1921, 1926, 1931, 1934, 1936, o d n o s z ą c je do przedwojennego spisu z 1910 r. W mapach, chyba z przyczyn redakcyjnych, d o s z ł o do „ n a ł o ż e n i a się" d w ó c h przedziałów wielkości 1-3% z 3-5% (wykropkowane). Utrudnia to korzystanie z nich. C a ł o ś ć ilustruje jednak wyraźnie proces repolonizacji Wielkopolski po 1918 r. Tylko w dekadzie 1921-1931 (dwa spisy statystyczne) udział ludności polskiej zwiększył się z 83,2% (z 1 967865 o s ó b ) do 90,5% (z 2113 783 o s ó b ) . R o z d z i a ł stanowi dobre wprowadzenie do dalszych r o z w a ż a ń . I c h tematem jest stosunek władz Polski i Niemiec do mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce. O m a w i a j ą c o c h r o n ę p r a w n ą N i e m c ó w w I I Rzeczypospolitej, Matelski podkreślił znacze­ nie podpisanego przez Polskę tzw. m a ł e g o traktatu mniejszościowego (ratyfikowany przez sejm 31 grudnia 1919). N a tym tle p o k a z a ł d ą ż e n i a obu krajów do przeniesienia tych spraw n a forum s t o s u n k ó w dwustronnych. I c h efektem było podpisanie w 1937 r. wspólnej deklaracji w sprawie ochrony mniejszości niemieckiej w Polsce. Autor podkreślił dwa elementy. Po pierwsze o g r o m n ą zmianę, j a k a nastąpiła po dojściu do władzy Józefa Piłsudskiego w 1926 r. Wyznaczono wtedy jasne wytyczne dla polityki p a ń s t w a w stosunku do mniejszości, które w następnych latach realizowano. O b e j m o w a ł y one: bezstronność władz, ścisłe przestrzeganie traktatów, dążenie do uregulowania spraw przynależności p a ń s t w o w e j . Po drugie, pewien dysonans, jakim były działa­ nia niektórych w o j e w o d ó w p o z n a ń s k i c h , którzy nie znając specyfiki regionu dopuszczali się wielokrotnie n a d u ż y ć w stosunku do N i e m c ó w w Wielkopolsce. Opisując politykę p a ń s t w a niemieckiego w stosunku do N i e m c ó w osiadłych w Polsce, Matelski wydzielił dwa jej etapy: w czasach Republiki Weimarskiej i w okresie I I I Rzeszy. W s p ó l n ą cechą obu e t a p ó w była d w u t o r o w o ś ć tej polityki. Przy oficjalnych wezwaniach do wyjeżdżania z Polski (nasilenie zwłaszcza w i a t a c h 1918-1919), strona niemiecka starała się równocześnie o wzmocnienie ekonomiczne i prawne tej grupy, jako oparcia dla wszelkich ewentualnych roszczeń terytorialnych. Wykorzystywano do tego celu p o c z ą t k o w o instytucje m i ę d z y n a r o d o w e , j a k L i g a N a r o d ó w . Po dojściu Hitlera do władzy i wycofaniu się Niemiec z organizacji m i ę d z y n a r o d o w y c h , politykę w stosunku do r o d a k ó w mieszkających w Polsce prowadziły one w oparciu o instytucje pozarządo­ we. R o z d z i a ł k o ń c z ą r o z w a ż a n i a n a temat stosunku społeczeństwa Wielkopolski do mniejszości niemieckiej. Matelski p o s t a w i ł tu d o ś ć kontrowersyjną, moim zdaniem, tezę d o t y c z ą c ą istoty tego problemu. Stwierdził mianowicie, że Polacy w Powstaniu Wielkopolskim walczyli nie tyle z Niemcami, co z p a ń s t w e m niemieckim. Ich stosunek do samych N i e m c ó w od p o k o l e ń mieszkają­ cych w p o z n a ń s k i e m b y ł przy tym bardziej pozytywny niż do P o l a k ó w z Galicji i K o n g r e s ó w k i , „[...] którymi władze [polskie po 1918] zastąpiły administrację pruską. Wśród tej grupy ludności n a p ł y w o w e j b y ł a spora liczba o s ó b nieuczciwych lub drażniących swym podejściem do pracy sumiennych na o g ó ł rodowitych P o z n a n i a k ó w , przyzwyczajonych do porządku i solidności. Przybysze nie posiadali cenionych przez Wielkopolan cech, jak: m r ó w c z a pracowitość, staranność p o s u n i ę t a do pedantyzmu, o b o w i ą z k o w o ś ć , a nawet uczciwość nazywane przez nich błędnie «przejawami i pozostałościami prusactwa». Wprowadzili oni do urzędów ł a p o w n i c t w o i nepotyzm. Byli oni przez m i e j s c o w ą l u d n o ś ć pogardliwie nazywani «bosymi Antkami z K o n g r e s ó w y » oraz « G a l o n a m i ze w s c h o d u » , a także «Galicjakami z K o n g r e s ó w y » " (s. 63). N a d o w ó d prawdziwości tego wywodu autor przytoczył fakty braku odwetu n a Niemcach po zwycięstwie powstania przy r ó w n o c z e s n y m spontanicznym likwidowaniu starych p o m n i k ó w i nazw ulic. Dopiero brak uregulo­ wania p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w (np. sprawa k o l o n i s t ó w ) z a n t a g o n i z o w a ł z czasem stosunki polsko-niemieckie w Wielkopolsce. Programowo antyniemiecka Narodowa Demokracja oraz Związek Obrony K r e s ó w Zachodnich w i o d ł y prym w tych działaniach po stronie polskiej. I c h p o s t a w ę przejęła później, zdaniem Matelskiego, historiografia P R L , blokując odmienne punkty widzenia, starające się ukazać zróżnicowanie wewnętrzne mniejszości niemieckiej. Rozumowanie to, c h o c i a ż oparte na prawdziwych przesłankach, d o p r o w a d z i ł o autora chyba do zbyt daleko idących w n i o s k ó w . R ó ż n i c e regionalne istnieją w Polsce po dzień dzisiejszy. Funkcjonują przecież nadal pewne stereotypy i określenia typu „krakowskie centusie", „warszawskie Antki", „ p o z n a ń s k i e Pyry", „szczecińskie śledzie". Nie oznacza to jednak wcale, że mieszkańcy wymienionych miast są bardziej obcy p o z o s t a ł y m Polakom niż n a przykład Niemcy czy Rosjanie. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 219 Trzeci rozdział jest najobszerniejszy w całej pracy (ponad 100 stron i 600 p r z y p i s ó w ) i m ó g ł b y z powodzeniem u k a z a ć się jako osobna książka. Omawia życie polityczne N i e m c ó w wielkopols­ kich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Matelski przeanalizował s z c z e g ó ł o w o działalność kolejnych w p o r z ą d k u chronologicznym organizacji od Niemieckich R a d Ludowych p o w o ł a n y c h w 1918 r. przez Deutschtumsbund p o w s t a ł y wl921r., Deutsche Vereinigung in Westpolen, organizacje m ł o ­ d z i e ż o w e a ż po działalność N S D A P n a tym terenie. Osobne miejsce zajęło przedstawienie udziału mniejszości niemieckiej w wyborach parlamentarnych i s a m o r z ą d o w y c h . Oparte na bardzo szero­ kiej bazie źródłowej r o z w a ż a n i a s ą chyba najlepszą częścią omawianej pozycji. R o z d z i a ł po­ ś w i ę c o n y życiu politycznemu k o ń c z ą uwagi p o d s u m o w u j ą c e . Podkreślając, że „życie polityczne N i e m c ó w Wielkopolskich b y ł o najbardziej r o z b u d o w a n ą formą uzewnętrzniania aktywności spo­ łecznej" (s. 173) A u t o r dodaje, że chociaż wielobarwne, to b y ł o ono jednak zdominowane przez ugrupowania konserwatywne. W rozdziale znajdujemy p o l e m i k ę z d o m i n u j ą c y m w polskiej historiografii p o g l ą d e m o agenturalnej proweniencji tych u g r u p o w a ń politycznych. Matelski pisze, że „nie zagrażały [one] integralności terytorialnej Rzeczypospolitej" (s. 173). Szkoda, że w z a k o ń ­ czeniach p o z o s t a ł y c h r o z d z i a ł ó w nie znajdujemy takich krótkich p o d s u m o w a ń , prezentujących jasno wnioski wyciągnięte przez A u t o r a z przedstawionego materiału. Czwarty rozdział omawia zagadnienia życia gospodarczego N i e m c ó w w Wielkopolsce w okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m . R o z p o c z y n a j ą c analizę od s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h na wsi z w i ą z a n y c h z działalnością przed 1918 r. K o m i s j i Kolonizacyjnej, Matelski przechodzi do wyjaśnienia przy­ czyn silnej pozycji ekonomicznej tej grupy, wskazując na o g r o m n ą pomoc, j a k ą otrzymywała ona w postaci k r e d y t ó w w niemieckich bankach funkcjonujących w Wielkopolsce i wprost z Rzeszy. W rozdziale o m ó w i o n o ich działalność dokładnie, chociaż brak źródeł bankowych nie p o z w o l i ł n a pogłębienie tej analizy. Wywody te w j a k i m ś stopniu podważają, moim zdaniem, funkcjonujący nadal w polskiej ś w i a d o m o ś c i społecznej mit Niemca-dobrego gospodarza, potrafiącego o s i ą g n ą ć wszystko s a m ą pracowitością i wytrwałością. Prawda jest bardziej z ł o ż o n a . Nawet najlepsza organizacja pracy nie na wiele się zdaje, gdy brakuje nowoczesnych ś r o d k ó w produkcji i od­ powiedniej technologii. M o ż n a to prześledzić w pracy n a przykładzie rozwoju niemieckiej spół­ dzielczości w Wielkopolsce (głównie mleczarskiej). N a s t ę p n e dwa rozdziały n a prawie stu stronach prezentują życie religijne i kulturalno- o ś w i a t o w e mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce. A n a l i z ą objęto nie tylko d o m i n u j ą c y k o ś c i ó ł ewangelicki (unijny, augsburski i luterański), który w 1910 r. skupiał 80,99% N i e m c ó w miesz­ kających na tym terenie. Osobno przedstawiono także siedem mniejszych o d ł a m ó w ewangelickich: b a p t y s t ó w , z i e l o n o ś w i ą t k o w c ó w , adwentystów, m e t o d y s t ó w , Badaczy Pisma Świętego, „ F r o m m e Gemeinde" i W s p ó l n o t y Chrześcijańskiej. M a m wątpliwości, czy określenie ich w książce, zgodnie z t e r m i n o l o g i ą z okresu I I R P , mianem sekt jest słuszne. Obecnie mają w większości status o d r ę b n y c h K o ś c i o ł ó w . Osobno przedstawiono działalność k a t o l i k ó w niemieckich i N i e m c ó w wyznania m o j ż e s z o w e g o . Prezentując życie kulturalno-oświatowe autor skupił się n a jego formach zorganizowanych - od szkolnictwa, przez prasę, teatr, film i sztukę po towarzystwa oraz sto­ warzyszenia naukowe i sportowe. C o charakterystyczne - zmniejszeniu się liczby szkół (tabela na s. 263) i instytucji oficjalnych (np. teatry zawodowe) towarzyszyło zwiększanie się liczby instytucji amatorskich tego typu (teatry, chóry) i r o z w ó j innych form działalności (prasy). Z a ­ brakło w tej części nieco opisu o b y c z a j ó w c z ł o n k ó w tej grupy etnicznej i kultywowanych przez nich e l e m e n t ó w kultury p r z o d k ó w . L u k ę t ę tylko w m a ł y m stopniu wypełniają fotografie, których jest w pracy ponad 70 (np. nr l „ D o m rodziny bamberskiej na p o d p o z n a ń s k i m D ę b c u w 1911 г.", nr 2 „ B a m b e r k i p o z n a ń s k i e w strojach ludowych" i nr 36 „Bamberki w czasie procesji B o ż e g o Ciała") oraz opis działalności niemieckich grup m a s o ń s k i c h (zdjęcia nr 54-56 p o k a z u j ą ich sie­ dziby i insygnia z terenu Wielkopolski). Charakterystyczny s p o s ó b zabudowy, tzw. pruski mur, prezentuje fotografia nr 60. Szkoda, że nie u z u p e ł n i o n o jej informacją n a temat prezentowanego obiektu (podobnie j a k innych). Fotografia nr 60 przedstawia zatem kościół ewangelicki w Wie­ leniu nad N o t e c i ą , mieszczący się przy ulicy Nowe Miasto. Po wojnie zamieniono go n a magazyn. S p ł o n ą ł kilkanaście lat temu od uderzenia pioruna. Podobnych, niepełnych o p i s ó w zdjęć jest w pracy więcej. N a przykład fotografia nr 59 przedstawiająca siedzibę Niemieckiego Konsulatu �220 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Generalnego w Poznaniu pokazuje znany mi budynek przy ulicy Zwierzynieckiej w Poznaniu, w k t ó r y m mieści się obecnie siedziba jednego z o d d z i a ł ó w Polskiej Akademii Nauk. Podobnie rzecz się m a z prezentowanymi na fotografiach „ B a m b r a m i p o z n a ń s k i m i " . N a s. 23 autor pisze, co prawda, o przesiedleńcach z Bambergu, a w bibliografii znajdujemy pracę Marii Paradowskiej (aktualnie jest p r z e w o d n i c z ą c ą Z w i ą z k u B a m b r ó w Poznańskich) Bambrzy. Mieszkańcy wsi miasta Poznania dawnych ( P o z n a ń 1995), jednak brak informacji obok zdjęć utrudni z p e w n o ś c i ą czytelnikowi mniej zorientowanemu skojarzenie tych danych. W z a m y k a j ą c y m książkę s i ó d m y m rozdziale Matelski zmienia kierunek narracji: zamiast opisu samej mniejszości, omawia jej stosunek do państw: niemieckiego i polskiego. Po przed­ stawieniu metod działania u g r u p o w a ń niemieckich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Autor przechodzi do najbardziej kontrowersyjnych p r o b l e m ó w działalności irredentystycznej od k o ń c a 1938 r. i ist­ nienia V kolumny w 1939 r. Opisowi przejawów wrogości N i e m c ó w w stosunku do Polski (propaganda szeptana, zwalnianie P o l a k ó w z pracy, bojkot świadczeń, ucieczki do Rzeszy itp.) towarzyszy w książce prawdziwe zapewne stwierdzenie, że nie wszyscy Niemcy zajmowali t a k ą p o s t a w ę . N a potwierdzenie tej tezy Matelski przytacza dane liczbowe d o t y c z ą c e w y s o k o ś c i świad­ czeń n a rzecz Funduszu Obrony Narodowej i Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. Procentowy udział w w y s o k o ś c i wpłat N i e m c ó w b y ł nieco wyższy od ich odsetka w stosunku do o g ó ł u ludności Wielkopolski. M o i m zdaniem, jest to zbyt wątła przesłanka, aby m o g ł a służyć do w y c i ą g a n i a zbyt daleko idących w n i o s k ó w . T a k i stan rzeczy wynika raczej z w y ż s z e g o poziomu z a m o ż n o ś c i tej mniej licznej grupy etnicznej (podobnie rzecz się miała w odniesieniu do Ż y d ó w ) . U s t o s u n k o w u j ą c się do problemu V kolumny, Autor uznał, że j e d n ą z przyczyn jej powstania b y ł o „brutalne p o s t ę p o w a n i e z ludnością niemiecką" (s. 340), które przejawiało się w wystąpieniach antyniemieckich i niezręcznym p o s t ę p o w a n i u wojewody L u d w i k a B o c i a ń s k i e g o . „ R e p r e s j o m " ze strony w ł a d z przypisuje Matelski zanik niemieckiej aktywności politycznej i p o d w a ż e n i e pozycji ekonomicznej tej grupy w 1939 r. Wysiedlanie 85 tys. N i e m c ó w z 30 kilometrowego pasa przy­ granicznego, rozpoczęte w czerwcu 1939 г., odegrało także d u ż ą rolę w antagonizowaniu stosun­ k ó w polsko-niemieckich w przededniu wojny. Faktem pozostaje jednak, co przyznaje sam Autor, że zdecydowana c h o c i a ż s p ó ź n i o n a akcja w ł a d z polskich w Wielkopolsce była skuteczna i dzięki niej n a tym terenie nie d o s z ł o do wystąpień antypolskich w sierpniu, j a k to m i a ł o miejsce c h o ć b y n a G ó r n y m Śląsku. Czytelnik pracy Dariusza Matelskiego wiele razy jest zaskakiwany o d m i e n n ą od przyjętej interpretacją znanych mu f a k t ó w z historii s t o s u n k ó w polsko-niemieckich. Z interpretacją t ą nie zawsze m o ż e (i chce) się zgodzić. I nie o to chyba chodzi Autorowi. Zawsze przecież pozostaje pytanie: co k i e r o w a ł o autorem, że właśnie w taki s p o s ó b prezentuje swoją wizję tego fragmentu historii. N a pytanie to o d p o w i e d z i a ł sam Matelski w zakończeniu, pisząc: „Odrzucenie uprzedzeń, jakie niejednokrotnie musiały towarzyszyć licznym badaczom polskim tego okresu, ciężko do­ ś w i a d c z o n y m przez rasistowską politykę Trzeciej Rzeszy, pozwoli na rezygnację z widzenia N i e m c ó w w Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o jedynie j a k o forpoczty imperializmu niemieckiego. Z drugiej strony również rezygnacja historiografii niemieckiej z pomijania drażliwych dla P o l a k ó w p r o b l e m ó w związanych z działalnością irredentystytczną i s z p i e g o w s k ą N i e m c ó w w Drugiej Rzeczpospolitej wpłynie na rozpoczęcie rzeczowej dyskusji w o k ó ł omawianych w rozprawie zagadnień. K a ż d e uproszczenie jest przecież zarzewiem mniej lub bardziej planowanych zafałs z o w a ń i n i e d o m ó w i e ń , a nawet u ż y w a n i a inwektyw i p o m ó w i e ń " (s. 364). Oparta n a obszernym materiale ź r ó d ł o w y m praca Matelskiego z p e w n o ś c i ą m o ż e s t a n o w i ć dobry punkt odniesienia w takiej dyskusji. Odnotowane z o b o w i ą z k u niedociągnięcia, redakcyjne nie zmieniają ogólnej, pozytywnej oceny pracy p o z n a ń s k i e g o historyka. M o ż n a sobie tylko życzyć, żeby podobnego c a ł o ś c i o w e g o opracowania d o c z e k a ł y się w najbliższej przyszłości także inne mniejszości n a r o d o w o ś c i o w e w s p ó ł t w o r z ą c e n a j n o w s z ą historię Polski. Andrzej Furier �221 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie. W stepi dalekoj. Poljaki w Kazachstanie, M . Gawęcki, J . Jaskulski (red.), P o z n a ń - A ł m a t y 1997, ss. 144, 29 fot. Przemiany polityczne w Europie Ś r o d k o w e j i Wschodniej umożliwiły w ostatniej dekadzie otwarcie nowego rozdziału w historii k o n t a k t ó w Polski z jej wschodnimi sąsiadami. Charak­ teryzuje się on o b u s t r o n n ą otwartością i dążeniem do wyjaśniania trudnych m o m e n t ó w we w s p ó l n e j historii. D z i a ł a n i a te, określane mianem zapisywania białych plam w historii naszych krajów, napotykają na liczne trudności. S ą one z reguły mniejsze w krajach, które podobnie jak Polska w y z w o l i ł y się z zależności od Rosji. Największe problemy napotykają te procesy w samej Rosji i krajach nadal blisko z nią związanych. Zajęci roztrząsaniem trudności, często zapominamy 0 ogromnych dokonaniach w tej dziedzinie w ciągu ostatnich lat. N a pierwszym miejscu należy w y m i e n i ć o d k ł a m y w a n i e historii najnowszej. Przykładem dobrze ilustrującym te działania jest sprawa mordu k a t y ń s k i e g o . N a drugim miejscu p o s t a w i ł b y m nawiązanie bliskich więzi z Polaka­ mi mieszkającymi n a Wschodzie i otoczenie ich opieką p r a w n ą przez polskie placówki dyplo­ matyczne. Jednym z następstw tego procesu jest powstanie ogromnej liczby organizacji polonij­ nych na Wschodzie oraz r o z w ó j działalaności kulturalno-oświatowej, z zakładaniem polskich szkół n a czele. Osobne miejsce zajmuje odbudowa struktur K o ś c i o ł a katolickiego, który w wyniku d ł u g i e g o procesu historycznego zajął w y j ą t k o w e miejsce jako element kształtujący ś w i a d o m o ś ć 1 narodową Polaków w Rosji . Tematem politycznych dyskusji pozostaje nadal problem zorganizowanego powrotu do kraju r o d a k ó w , którzy trafili w głąb Rosji w wyniku zesłań i deportacji. D o tej pory w ł a d z e p a ń s t w o w e nie potrafiły, niestety, w y p r a c o w a ć spójnej polityki określającej jasno zasady takich d z i a ł a ń . Niepowodzenie w tej dziedzinie prowadzi często do niesprawidliwych u o g ó l n i e ń (celują w nich publicyści) sprowadzających się do stwierdzenia, że Polska zapomniała o Polakach mieszkających n a Wschodzie. C z ę ś c i o w o tę lukę w polskiej polityce zagranicznej wypełnili działacze samo­ r z ą d o w i , którzy - nie czekając n a odgórne decyzje - umożliwili przyjazd do kraju i osiedlenie się w nim wielu polskim rodzinom ze Wschodu. W i o d ą c ą rolę w organizowaniu k o n t a k t ó w z krajem r o d a k ó w mieszkających n a Wschodzie spełniają polskie p l a c ó w k i dyplomatyczne funkcjonujące w krajach ich zamieszkania oraz polskie organizacje społeczne i instytucje naukowe. Nie zawsze dobrze sobie one radzą ze stojącymi przed nimi problemami. W ś r ó d wielu przyczyn takiego stanu rzeczy są trudności obiektywne, wynikają­ ce z w a r u n k ó w panujących n a miejscu (np. t o c z ą c a się wojna) oraz subiektywne, mające swe ź r ó d ł o w umiejętnościach i operatywności konkretnych ludzi. Wiele ciekawych w y d a r z e ń w życiu P o l a k ó w mieszkających n a Wschodzie przechodzi w Polsce jakby bez echa. W wyniku tego powstaje fałszywe wrażenie, ż e nic tam się nie dzieje. Dlatego tym ważniejsze wydaje się od­ notowanie w y d a r z e ń zasługujących n a u w a g ę i popularyzację. Jednym z takich w y d a r z e ń jest, moim zdaniem, wystawa W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie, zorganizowana w 1997 r. w A ł m a t y . Opierając się n a jej katalogu i relacjach organizatorów spróbujemy ją o m ó w i ć . Zorganizowanie wystawy W stepie dalekim stanowi nawiązanie do 60 rocznicy przesiedlenia P o l a k ó w z Ukrainy do Kazachstanu w latach 1936-1937 i 750-lecia p o d r ó ż y do Karakorum Benedykta Polaka. K o n c e p c j ę i scenariusz ałmackiej wystawy o p r a c o w a ł kierownik Muzeum Etnograficznego w Poznaniu - Janusz Jaskulski. U d a ł o mu się w c i ą g n ą ć do w s p ó ł p r a c y przy zorganizowaniu wystawy cztery instytucje: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu, Centralne P a ń s t w o w e Muzeum Republiki K a z a c h ­ stan w A ł m a t y , Stowarzyszenie „ W s p ó l n o t a Polska" w Warszawie i Muzeum Narodowe w Po­ znaniu (którego o d d z i a ł e m jest Muzeum I n s t r u m e n t ó w Muzycznych w Poznaniu). Z n a c z ą c ą pomoc o k a z a ł y organizatorom: Ambasada R P w A ł m a t y , Wielkopolskie Muzeum Historyczne 1 Wielkopolskie Stowarzyszenie Pomocy Polakom n a Wschodzie „ O s t o j a " z siedzibą w Poznaniu. Katalogowy spis o b i e k t ó w zaprezentowanych n a wystawie, zamieszczony n a k o ń c u jej katalogu, 1 T r u d opracowania Słownika organizacji i działaczy polonijnych podjęła ostatnio K o m i s j a ds. P o l a k ó w n a Wschodzie warszawskiego Stowarzyszenia P o l s k a - W s c h ó d . �222 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA prezentuje ponad sto o b i e k t ó w : od odzieży i p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u po dokumenty i zdjęcia. Organizatorzy wykonali o g r o m n ą pracę zwracając się o w y p o ż y c z e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w do kilkunastu m u z e ó w i a r c h i w ó w w Polsce i Kazachstanie. U z u p e ł n i o n o ten zbiór fotografiami p o c h o d z ą c y m i z licznych publikacji (zebrano je w bibliografii zamieszczonej na k o ń c u katalogu). Osobne miejsce w ś r ó d e k s p o n a t ó w zajęły przedmioty przekazane do izby pamięci w kazachskich miejscowościach: Krasnokamionka, Letowocznoje, Oziernoje, Zielony G a j przez osoby prywatne - P o l a k ó w zamieszkałych w Kazachstanie. Wystawa w A ł m a t y stała się także okazją do podsumowania polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń nad pobytem P o l a k ó w w Kazachstanie. J . Jaskulski uznał we „Wstępie", że przynajmniej dwie prace, wydane dawniej, zasługują na odnotowanie: Z . Jasiewicza, z a t y t u ł o w a n a Polacy jako badacze i obserwatorzy ludów Azji Środkowej i Kazachstanu (Warszawa 1976) oraz G . Sapargalijewa i W . Djakowa, Obszczestwienno - politiczeskaja diejatielnosť w dorewolucjonnom Kazachstanie ssylnych Polaków ( A ł m a - A t a 1971). D r u g a pozycja pod zmienionym tytułem 2 u k a z a ł a się później w Polsce . N o w y rozdział w polskich badaniach nad t ą p r o b l e m a t y k ą rozpoczął w 1990 r. zespół kierowany przez M a r k a G a w ę c k i e g o . Zajęto się wtedy określeniem liczebności grupy polskiej w Kazachstanie i badaniami stanu świadomości etnicznej polskich zesłańców z Ukrainy, zamiesz­ kujących od 1936 r. w okolicach Kokczetawu, A k m o ł y i A ł m a - A t y . Po 1993 r. do prac tych włączyli się pracownicy poznańskiego Muzeum Instrumentów Muzycznych - i M . K o s k o . W pewnym sensie wystawa „ W stepie dalekim" jest podsumowaniem J . Jaskulski polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń polskiej obecności w tej części Azji Centralnej, ze szczególnym uwzględnieniem tego ostatniego ich okresu. W ś r ó d licznych o p r a c o w a ń n a temat pobytu P o l a k ó w w Kazachstanie, które opublikowano w ostatnich latach (ich przegląd zawiera „ W s t ę p " cytowanego katalogu wystawy) n a wyróżnienie zasługują wspomnienia samych zesłań­ c ó w . D o s k o n a ł y m przykładem takiego opracowania jest praca Teofila Mikulskiego, zbiorowa Polaków Fotografia deportowanych do okręgu pawlodarskiego (Wrocław 1995). Wystawa zaprezentowana w listopadzie i grudniu 1997 r. w stolicy Kazachstanu w n a s t ę p n y m roku trafiła do polskich sal wystawowych. Jest ona kolejną z cyklu wystaw na ten temat zorganizowanych przez ośrodek poznański. Już w 1993r. w Uniwersytecie im. A . M i c k i e w i c z a zorganizowano pierwszą ekspozycję p o ś w i ę c o n ą współczesnej sytuacji P o l a k ó w w Kazachstanie. Kolejna wystawa Polacy w kazachstańskim stepie o d b y ł a się w 1994 r. w Muzeum Henryka Sienkiewicza n a p o z n a ń s k i m Starym R y n k u . W 1996 r. wystawa W 60 rocznicę ludności do Kazachstanu deportacji polskiej została przygotowana przez „ W s p ó l n o t ę P o l s k ą " i zaprezentowana w salach jej krakowskiego oddziału. W y b ó r n a miejsce pierwszej prezentacji ałmatyńskiego Centralnego P a ń s t w o w e g o Muzeum Kazachstanu b y ł celowy. N a w i ą z y w a ł do historii kazach­ skiego muzealnictwa, w której odznaczyli się Polacy: Tomasz Z a n (1832), Seweryn Gross (lata 80-е, X I X w.), W ł a d y s ł a w N i e d ź w i e d z i a (pocz. X X w.). Podkreślało to w k ł a d P o l a k ó w w zacho­ wanie z a b y t k ó w kazachskiej kultury materialnej. Wystawie W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie towarzyszył dwujęzyczny katalog (red. J . Jaskulski, M . G a w ę c k i ) pod tym samym tytułem. Obok wstępu i w i a d o m o ś c i o g ó l n y c h , j a k spis o b i e k t ó w , bibliografia, kalendarium i indeksu nazwisk, zawiera on także ciekawe aneksy. Katalog jest interesującym kompendium wiedzy o losach P o l a k ó w w Kazachstanie. Prezentuje on historię kolejnych zesłań, pionierski w k ł a d P o l a k ó w w zagospodarowanie stepów, związki polsko-kazachskie, przemiany z a c h o d z ą c e w ostatnich latach. Takie ujęcie problematyki b y ł o m o ż l i w e dzięki bogatemu materiałowi archiwalnemu, który u d a ł o się zgromadzić w ciągu siedmiu lat b a d a ń . O b e j m o w a ł y one z a r ó w n o kwerendy archiwalne w kraju i za granicą, jak też badania terenowe. W ś r ó d e k s p o n a t ó w zaprezentowanych n a wystawie przeważają fotografie i dokumenty (głównie kopie i duplikaty), których wystawiono ok. 150 (w katalogu opisano ok. 100). Osobne miejsce zajmuje ponad 200 pamiątek historycznych, określanych przez organizatorów mianem „ o k r u c h ó w 2 G . Sapargalijew, W . Djakow, Polacy w Kazachstanie w XIX wieku, Warszawa 1982. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 223 przeszłości". Znalazły się w ś r ó d nich XIX-wieczne obrazy, książki i drobne sprzęty codziennego u ż y t k u (stroje, ordery, tkaniny, rękodzieło) oraz pamiątki po p o w s t a ń c a c h styczniowych ( g o d ł o Polski z masy p e r ł o w e j , intarsje). W katalogu warto zwrócić u w a g ę n a znajdujące się n a k o ń c u spisy k a p ł a n ó w , którzy pracują obecnie w Kazachstanie (43 osoby) i tych, którzy tam zmarli (19) oraz spis polskich nauczycieli pracujących w Kazachstanie (31). Szerokie tło historyczne pobytu P o l a k ó w w Kazachstanie zaprezentowane z o s t a ł o w pięciu artykułach-esejach napisanych przez z n a w c ó w przedmiotu. Dokonajmy k r ó t k i e g o przeglądu ich zawartości. Gąjrat Sapargalijew w artykule „Jedni z pierw­ szych" podkreślił, że Polacy przybywający do Kazachstanu nie ulegli naciskom rosyjskim i nie zwrócili się nigdy przeciwko Kazachom. Kazachowie, „naród niehistoryczny", zawdzięczają Pola­ kom rozpoczęcie b a d a ń nad ich kulturą i historią. R o z p o c z ę ł o to współpracę p o l s k o - k a z a c h s k ą j u ż w X I X w. Szczególne słowa uznania n a l e ż ą się, zdaniem Sapargalijewa, Adolfowi Januszkiewiczowi, który w y d a j ą c w Berlinie i Poznaniu swoje wspomnienia z Kazachstanu zapocząt­ k o w a ł w Europie zainteresowanie tym krajem. Podobne znaczenie miała także t w ó r c z o ś ć innych polskich literatów i uczonych w X I X w. Antoni K u c z y ń s k i w „ P o l s k i m opisaniu kraju stepowego" kontynuuje myśl swojego po­ przednika, sięgając do działalności w k o ń c u X V I I I w. konfederata barskiego, K a r o l a Lubicz-Chojeckiego. Interesujące wydaje się podkreślenie kolonizacyjnej akcji rosyjskiej w X I X w. n a stepach zauralskich, prowadzonej przy użyciu polskich zesłańców. Kuczyński podkreślił w k ł a d P o l a k ó w w organizowanie życia kulturalnego i oświaty n a terenie Kazachstanu. C h w a l e b n ą kartę zapisali n a tym terenie także polscy lekarze: J . Kiszeński, N . Wyszpolski, J . Domaszewicz i inni. Artur K i j a s , pisząc o „ N a r o d z i e ukaranym", skupił się na opisaniu l o s ó w P o l a k ó w , którzy zostali deportowani do Kazachstanu z Ukrainy w okresie w ł a d z y radzieckiej. Nasilenie represji w stosunku do P o l a k ó w n a s t ą p i ł o po 1926 r. Interesujące dane statystyczne uzupełnia opis metod stosowanych przez władze radzieckie w czasie wysiedlania P o l a k ó w . Autor o d n o t o w a ł rolę K o ś ­ cioła katolickiego w walce P o l a k ó w o przetrwanie. Po pierwszej fali zsyłek w latach 30-tych, kolejne nastąpiły w czasie I I wojny światowej i po niej. O d n o t o w u j ą c brak zainteresowania w ł a d z P R L tym problemem, autor podkreślił zasadniczą zmianę, j a k a nastąpiła od lat 1987-1988. Interesująco przedstawiono trzy g ł ó w n e współczesne skupiska P o l a k ó w w Kazachstanie: o b w ó d kokczetawski, okolice A ł m a t y i Karagandy. Poruszony przez A . K i j a s a problem działalności K o ś c i o ł a katolickiego w Kazachstanie rozwinął A d a m Hlebowicz w materiale „ K o ś c i ó ł w stepie". Skupił się przy tym na jego losach w X X w. W ostatnim materiale „ « W s p ó l n o t a » i inni..." Jolanta W r o c z y ń s k a zebrała podstawowe informacje o organizacjach polskich zajmujących się niesieniem pomocy Polakom mieszkającym w Kazachstanie. Obok „ W s p ó l n o t y Polskiej" wymieniła kilkanaście takich organizacji, mają­ cych swoje siedziby w w i ę k s z y c h miastach Polski: Warszawie, Poznaniu i G d a ń s k u . T e n krótki przegląd u ś w i a d a m i a , j a k powszechna jest w kraju g o t o w o ś ć niesienia pomocy Polakom na Wschodzie i c h ę ć zachowania łączności z nimi. Jest jakże wymownym dowodem nieprawdziwości s ą d ó w , m ó w i ą c y c h o pozostawieniu P o l a k ó w na obczyźnie samym sobie. Wystawa W stepie dalekim była g ł ó w n y m punktem o b c h o d ó w Święta N i e p o d l e g ł o ś c i Polski w Kazachstanie, dlatego jej otwarcie nastąpiło w listopadzie 1997 r. Zorganizowana przy pomocy Ambasady R P w Kazachstanie m i a ł a bardzo uroczystą oprawę w postaci d w ó c h k o n c e r t ó w . Podczas wernisażu m i a ł o miejsce polskie prawykonanie trzech pieśni kazachskich w opracowaniu Aleksandra Zatajewicza n a g ł o s i fortepian (Benigna Jaskulska i Iwona Sawicka). N a drugim koncercie zaprezentowano m u z y k ę polskiego baroku w wykonaniu artystów polskich i kazach­ skich (B. Jaskulska i Prezydencka Orkiestra Kameralna z A ł m a t y ) . Istotne znacznie dla prze­ prowadzenia c a ł e g o przedsięwzięcia m i a ł udział s p o n s o r ó w : Polskiej Nafty i G a z u z Warszawy. Wystawie t o w a r z y s z y ł o d u ż e zainteresowanie kazachskich ś r o d k ó w masowego przekazu oraz świata nauki i kultury. Przykładem dobrego odbioru wystawy jest komentarz zamieszczony przez poczytny miesięcznik „ A ł m a t y A r t " (w grudniu 1997). Organizatorzy wystawy W stepie dalekim planują jesienią 1998 r. otwarcie jej w Polsce. Po ekspozycji w Poznaniu ma ona zawitać do Warszawy, G d a ń s k a , K r a k o w a i Rzeszowa. Otwarciu �224 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wystawy w Poznaniu m a towarzyszyć sesja naukowa p o ś w i ę c o n a aktualnym problemom P o l a k ó w w Kazachstanie i ich m o ż l i w o ś c i o m powrotu do kraju. Życząc organizatorom powodzenia w re­ alizacji tych zamierzeń należy podkreślić, że j u ż teraz omawiana wystawa zrealizowała stawiane jej cele. Zaprezentowano w Kazachstanie szeroką p a n o r a m ę z w i ą z k ó w polsko-kazachskich przez pryzmat l o s ó w konkretnych ludzi. P o z n a ń s k i e Muzeum Narodowe w z b o g a c i ł o swoje zbiory 0 c e n n ą kolekcję i n s t r u m e n t ó w muzycznych i o b i e k t ó w etnograficznych (m.in. kazachska jurta z p e ł n y m w y p o s a ż e n i e m ) . D z i ę k i dotacji Prezydenta Miasta Poznania wiele o b i e k t ó w pozyska­ nych na w y s t a w ę zostało zakupionych przez Wielkopolskie Muzeum Historyczne. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że p o w s t a ł a pierwsza tego rodzaju kolekcja w historii polskiego muzealnictwa. Warto o d n o t o w a ć to wydarzenie, jakby wieńczące bogaty dorobek naukowy o ś r o d k a p o z n a ń s k i e g o w tej dziedzinie b a d a ń . Andrzej Grzegorz Pełczyński, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności Furier etnicznej, Warszawa 1997, K o ł o Z a i n t e r e s o w a ń K u l t u r ą Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa L u d o ­ znawczego, ss. 183, ilustr. W dawnej Polsce, w wieku X V I - X V I I , Ormianie stanowili niewielką, ale pod w z g l ę d e m kulturowym bardzo wyrazistą grupę etniczną. Osiadając na p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h krańcach Rzeczypospolitej zachowali nie tylko odrębne wyznanie i język (nie będący j u ż zresztą czystym j ę z y k i e m ormiańskim), lecz r ó w n i e ż w ł a s n e prawa i obyczaje. Ormiańskie kolonie we Lwowie, K a m i e ń c u Podolskim, Barze, Tyśmienicy czy Z a m o ś c i u cieszyły się licznymi przywilejami i sa­ m o r z ą d e m . O d g r y w a ł y d u ż ą rolę w handlu i kontaktach dyplomatycznych ze Wschodem, z w ł a s z c z a zaś z Turcją, Persją i Zakaukaziem a ormiańscy kupcy i rzemieślnicy przyczynili się do orientalizacji smaku artystycznego i kultury materialnej w znacznie XVII-wiecznej Polsce. Ormiańskie dzielnice, charakterystyczne postacie ich m i e s z k a ń c ó w , przydawały w prze­ szłości kresowym miastom Rzeczypospolitej kolorytu, dzięki k t ó r e m u były one „skrawkiem Orientu pod polskim niebem". Czynnikiem najsilniej podtrzymującym więzi między polskimi Ormianami i ich poczucie odrębności grupowej była religia. P o c z ą t k o w o przynależność do monofizyckiego K o ś c i o ł a ormiańs­ kiego, później po unii z K o ś c i o ł e m katolickim, j u ż tylko osobny ormiański obrządek w ciągu X V I I I 1 X I X w. ulegający coraz silniejszej latynizacji. W r a z z latynizacją Ormian. Najznaczniejsze rody ormiańskie zdobywały w nowej ojczyźnie nie tylko majątek, ale i w y s o k ą niekiedy pozycję społeczną, w c h o d z ą c do stanu szlacheckiego i zyskując wszystkie jego przywileje. W X I X w. ci ziemianie o r m i a ń s k i e g o pochodzenia niewiele j u ż różnili się od swych polskich sąsiadów. W i ę k s z o ś ć z nich o d z n a c z a ł a się patriotyzmem, przywiązaniem do kraju osiedlenia, z a a n g a ż o w a n i e m w jego sprawy a wiele ormiańskich nazwisk trwale zapisało się w dziejach kultury polskiej. Dzieje Ormian w dawnej Polsce znane są d o s y ć dobrze. Już w X I X w. p o w s t a ł o parę obszernych prac p o ś w i ę c o n y c h tej tematyce, a w ś r ó d nich najbardziej chyba znany, ks. Sadoka Barącza, Rys dziejów ormiańskich (1869). O tym wcześniejszym okresie dziejów Ormian polskich wiele pisano r ó w n i e ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . W latach 60-ych podjęła t ę tematykę, wzboga­ cając j ą o parę fundamentalnych o p r a c o w a ń , M i r o s ł a w a Zakrzewska-Dubasowa, która s w ą pracę Ormianie w dawnej Polsce (1982) zamyka stwierdzeniem, i ż nowsze ich dzieje dopiero czekają n a opracowanie. T o trudne i pod pewnymi względami pionierskie zadanie podjął właśnie Grzegorz Pełczyński w swojej książce, której pierwsza zasadnicza część jest właściwie historią etniczną Ormian polskich w X X wieku, c h o ć - j a k sam autor podkreśla - pracą historyczną sensu stricte nie jest. Jej celem jest stwierdzenie, jaki status etniczny przysługuje polskim Ormianom. Ó w status grupy wyznacza jej o d r ę b n o ś ć etniczna, ulegająca w X X wieku p o w a ż n y m przemianom. Śledzenie p r o c e s ó w , które je p o w o d o w a ł y p o ś w i ę c o n a jest znaczna część rozprawy. �225 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Podkreślić jednocześnie trzeba, że chociaż inni autorzy poświęcali niekiedy nieco uwagi zagadnieniom specyfiki etnicznej Ormian polskich, to książka G . Pelczyńskiego jest pierwszą pracą n a u k o w ą w całości p o ś w i ę c o n ą tej tematyce. Jest też pierwszym, jak się wydaje, w bogatej, mającej p ó ł t o r a w i e k o w ą tradycję literaturze dotyczącej tej grupy, tak obszernym opracowaniem etnograficznym, w przeszłości bowiem Ormianami polskimi częściej zajmowali się historycy, historycy sztuki czy j ę z y k o z n a w c y , niż etnografowie. K s i ą ż k a G . Pelczyńskiego składa się ze wstępu, trzech podzielonych na rozdziały (i niekiedy p o d r o z d z i a ł y ) części, podsumowania i obszernej bibliografii. We „Wstępie" wyjaśnia autor treść etnonimu „Ormianie polscy", określa obszary względnie zwartego niegdyś osadnictwa tej grupy i r o z w a ż a z a s a d n o ś ć u ż y w a n i a w stosunku do niej terminu „grupa etniczna". Następnie przed­ stawia stan b a d a ń nad Ormianami polskimi od p o ł o w y X I X w. do współczesności, zastanawia się nad miejscem problematyki etnicznej w naukach humanistycznych, formułuje cel pracy, omawia wykorzystane w niej źródła i uzasadnia jej strukturę. Część pierwsza, najobszerniejsza, stanowiąca blisko p o ł o w ę pracy, nosi tytuł „Tradycja i zmiana wśród Ormian polskich w wieku X X " i jest, jak to określa autor „historią etniczną" grupy w omawianym okresie. Przedstawione w niej zostały procesy etniczne zachodzące wśród polskich Ormian w ciągu naszego stulecia. W części drugiej ( „ Ś w i a d o m o ś ć etniczna") zajmuje się autor zagadnieniem odrębności etnicznej Ormian polskich w aspekcie ś w i a d o m o ś c i o w y m . W czę­ ści trzeciej („Status etniczny") stara się określić ich miejsce wśród innych mniejszości w Polsce, w społeczeństwie polskim i w ormiańskiej diasporze oraz przedstawić problem w świetle wy­ branych koncepcji klasyfikacji etnicznej. Zamyka pracę krótkie podsumowanie omawianych w niej kwestii, w k t ó r y m autor stwierdza, że koncepcją uwzględniającą najwięcej aspektów sytuacji etnicznej Ormian polskich jest bromlejowska teoria hierarchii w s p ó l n o t etnicznych, „której poziomy dają m o ż l i w o ś ć adekwatnego ustalenia miejsca danej grupy etnicznej wobec wszystkich innych, w kontekście których się ona znajduje. Poziomem odpowiednim dla Ormian polskich jest w s p ó l n o t a subetniczna czyli subetnos. M ó w i ą c przeto, iż Ormianie polscy w ciągu X X wieku są subetnosem narodu polskiego, wyraża się chyba najlepiej ich status etniczny" (s. 161). Ormianie polscy w XX wieku Grzegorza Pelczyńskiego to X X V I I publikacja niezwykle prężnie od lat działającego K o ł a Zainteresowań Kulturą Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z k t ó r y m autor od dawna współpracuje i k t ó r e m u zawdzięcza szerokie kontakty ze środowiskiem polskich Ormian oraz możliwości etnograficznej penetracji skupisk ormiańskich w r ó ż n y c h miastach Polski (s. 12). M y ś l ę wszakże, że ta interesująca i po­ trzebna praca znajdzie licznych czytelników również poza gronem Ormian polskich, od dawna na jej wydanie oczekujących. Andrzej Woźniak „Zabawy i zabawki". Kwartalnik poświęcony zagadnieniom ludyzmu i ludyczności, Kielce 1997, Ryszard K a n t o r (red.), W y d . Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, ss. 183, il. M u z e u m Zabawkarstwa w Kielcach oraz mające w tym mieście siedzibę Towarzystwo R o z ­ woju Zabawkarstwa r o z p o c z ę ł o w 1997 roku wydawanie kwartalnika o tematyce bezpreceden­ sowej n a polskim prasowym rynku wydawniczym. Redaktor naczelny, prof. Ryszard Kantor, we „ W s t ę p i e " do pierwszego numeru określił tematyczny zakres czasopisma jako najszerzej rozumia­ ną p r o b l e m a t y k ę ludyzmu i ludyczności, a więc to wszystko, czym z w y k ł o się określać ludzką s k ł o n n o ś ć do zabawy oraz - jakże często niedocenianą - kulturową rolę tej sfery działalności człowieka. Potrzebę wydania podobnego czasopisma R . Kantor uzasadnił również niedostatkiem wiedzy o zabawce i jej roli kulturowej z a r ó w n o w polskiej nauce, jak i całym społeczeństwie, podkreślając zapóżnienie pod tym w z g l ę d e m do reszty świata, a także niedocenianie ekonomicz­ nego znaczenia tych gałęzi wytwórczości krajowej, które służą zaspokajaniu potrzeb związanych �226 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA z uprawianiem gier i zabaw, zwłaszcza, gdy coraz częściej - jak pisał - skazani jesteśmy n a import b u d z ą c y zastrzeżenia estetyczne. „ C h c e m y , aby nasze pismo zachowując swój naukowy charakter, stało się także źródłem fachowej informacji o stanie rynku zabawkarskiego, o kondycji polskich p r o d u c e n t ó w zabawek, o miejscu polskiej zabawki na rynku ś w i a t o w y m . " Kreśląc tak p o m y ś l a n e cele, Redakcja zaprosiła do współpracy z a r ó w n o badaczy ludyzmu - h i s t o r y k ó w kultury, so­ c j o l o g ó w , e t n o l o g ó w , p s y c h o l o g ó w , p e d a g o g ó w - jak i p r a k t y k ó w - projektantów, e k o n o m i s t ó w , k o l e k c j o n e r ó w i p r o d u c e n t ó w zabawek. U k ł a d pierwszego p o d w ó j n e g o numeru (artykuły i rozprawy, materiały z b a d a ń , źródła i informacje, recenzje) zapowiada przejrzysty i u p o r z ą d k o w a n y charakter czasopisma. Z a r ó w n o opracowania teoretyczne (J. G r a d , „ Z a b a w a - analiza pojęć i koncepcji"; T . Paleczny, „ S p o ł e c z n e p o d ł o ż e zabawy") jak i r ó ż n o r o d n e tematycznie monografie (I. Kabzińska, „ Z a b a w a a zakaz magiczny"; J.S. Łątka, „ G r y i zabawy w haremie"; B . Plichowska, „ Z a b a w y i zabawki chłopięce w X I X - w i e c z n y m Krakowie"; U . Janicka-Krzywda, „Zbójnicka biesiada") z a p o w i a d a j ą c i e k a w ą treść. W ś r ó d materiałów z b a d a ń terenowych Czytelnik znajdzie prace o odpustach n a G ó r n y m Śląsku ( D . Świtała), zabawach dzieci na Śląsku Cieszyńskim (B. Jasińska), tradycyjnych i w s p ó ł ­ czesnych zachowaniach ludycznych m i e s z k a ń c ó w Jaworzynki ( G . Odoj), a także artykuł ze świata kultury żydowskiej (A. Ciałowicz, „ O ż y d o w s k i m trefnisiu"). Ponadto zespół redakcyjny przed­ stawił zarys dziejów i charakterystykę działalności Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach oraz informacje o Towarzystwie Rozwoju Zabawkarstwa. Warte podkreślenia jest również ogłoszenie przez Redakcję stałego konkursu kwartalnika na wspomnienia, prace, dokumentacje związane z zabawkami, zabawami i grami. W polskiej literaturze tematu zauważalny jest brak teoretycznego zarysu historii b a d a ń nad ł u d y z m e m . Prace podobne do zamieszczonego w omawianym numerze artykułu „ Z a b a w a - ana­ liza pojęć i koncepcji" wydają się b y ć niezbędne do uzupełnienia wielu luk w polskich opracowa­ niach b a d a ń historii ludyzmu. Cenna jest r ó w n i e ż k a ż d a monografia czy przyczynek do poznania polskich tradycji zabawkarskich, zwłaszcza tych, które bez zewnętrznej pomocy m o g ą przestać istnieć. Zawsze z u w a g ą będą przez nas czytane również artykuły dotyczące obcych kultur. Celem tego kwartalnika nie jest wszak b y ć jedynie skryptem akademickim czy zbiorem źródeł do b a d a ń naukowych. A b y dobrze spełnił swoją rolę, powinien dotrzeć do j a k najszerszego grona Czytelników, zwłaszcza do tych, którzy w c h o d z ą c w świat dorosłych zaczną k s z t a ł t o w a ć p o l s k ą kulturę m a s o w ą . B y przestała zagrażać ponura wizja obrazu współczesnej kultury prezentowana w zamieszczonym artykule T . Palecznego: „ W s p ó ł c z e s n a kultura w dziedzinie zabawy oferuje bowiem połączenie Hyde Parku z Disneylandem, salony gier elektronicznych z siecią Internetu, lokale z peep show oraz teatry uliczne, pornograficzne filmy w sieci wypożyczalni wideokaset oraz happeningi « P o m a r a n c z o w e j Alternatywy)), subkulturę p u n k ó w , a także kino familijne w nie­ dzielne p o p o ł u d n i e , kult i d o l ó w w rodzaju Madonny oraz antyestetyzm rapu i amoralizm sata­ n i s t ó w , kameralną partyjkę bilarda z zadymami k i b i c ó w piłkarskich, golf z w a l k ą bokserską Bowe-Gołota". Ż y c z ą c Redakcji powodzenia w wydawaniu tak ciekawego czasopisma chciałabym na koniec zwrócić u w a g ę n a zbyt skromny materiał ilustracyjny, co m o ż e , w e d ł u g mnie, w p ł y n ą ć na gorszy o d b i ó r zamieszczanych t e k s t ó w . Joanna Bar Rzeki - kultura, cywilizacja, historia, Jerzy K o ł t u n i a k (red.), Katowice 1992-1995 Jerzy K o ł t u n i a k , z którego inicjatywy r o z p o c z ę t o wydawanie omawianej tu serii, z wykształ­ cenia polonista, d a ł się p o z n a ć szerszemu gremium j a k o dziennikarz i autor kilkuset publikacji oraz audycji radiowych p o ś w i ę c o n y c h g ł ó w n i e problematyce historycznej i socjologicznej, ściśle p o w i ą z a n e j z kulturą ziem nadodrzańskich. Jest on również inicjatorem i koordynatorem działań m a j ą c y c h n a celu utworzenie P a ń s t w o w e g o Muzeum Odry. D z i ę k i d u ż e m u zaangażowaniu �227 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA J . K o ł t u n i a k zdołał zainteresować swoją inicjatywą szereg instytucji pozornie mających niewiele w s p ó l n e g o z n a u k ą . Sponsorami wydawnictwa, poza K B N i Ośrodkiem B a d a ń Społeczno- -Kulturowych Towarzystwa Zachęty Kultury w Katowicach, są bowiem także S p ó ł k a Akcyjna „ O d r a - T r a n s " we W r o c ł a w i u , G ó r n o ś l ą s k i e Przedsiębiorstwo W o d o c i ą g ó w w Katowicach i in. Celem wydawnictwa - jak wynika z formularza z a m ó w i e n i o w e g o - jest upowszechnianie, w ujęciu interdyscyplinarnym, wiedzy o rzekach, wzajemnych zależnościach p o m i ę d z y przyrodą, kulturą i t e c h n i k ą . Wydawcy stawiają sobie ponadto za cel wykazanie: a) przyrodniczego, geograficznego i kulturowego fenomenu rzek; b) znaczenia rzek w rozwoju kultur i cywilizacji; c) dziedzictwa przestrzeni kulturowej rzek oraz zagadnień jego ochrony, żywotności i m o ż l i w o ś c i s p o ż y t k o w a n i a m.in. w rozwiązywaniu współczesnych p r o b l e m ó w miast i r e g i o n ó w nadrzecznych. N a d r z ę d n y m jednak celem, j a k wynika z tej ulotki, jest wypracowanie „Karty kulturowej rzeki" - swoistego instrumentu opisu i analizy przestrzeni kulturowej rzeki. O p r ó c z r o z w a ż a ń teoretycznych - jak stwierdza J . K o ł t u n i a k - zainteresowany znajdzie w tym wydawnictwie artykuły poruszające kwestie i tematy, które w przyszłości będą w y m a g a ć szerszego opracowania monograficznego. Zwraca u w a g ę szeroki wachlarz zainteresowań nauko­ wych a u t o r ó w artykułów. Obok przedstawicieli nauk przyrodniczych i historycznych w kolejnych tomach znajdujemy opracowania architektów, p r a w n i k ó w a także a u t o r ó w reprezentujących nauki ścisłe. D o b ó r a u t o r ó w jest zresztą m o c n ą stroną wydawnictwa. Zawiera ono publikacje tak wybitnych a u t o r y t e t ó w j a k Gerard Labuda, Dorota Simonides, Lech Leciejewicz, Jerzy Topolski, Andrzej Piskozub i in. E t n o g r a f ó w z oczywistych w z g l ę d ó w interesują przede wszystkim publikacje z zakresu tej dyscypliny. W tomie I znajdujemy interesujący artykuł Doroty Simonides, „ O d r a - folklor - pogranicze kultur", s. 83-119). A u t o r k a omawia w nim stan b a d a ń nad folklorem flisaków odrzańskich, poczynając od roku 1843, a k o ń c z ą c n a materiałach z w ł a s n y c h b a d a ń z grupą s t u d e n t ó w W S P z Opola. Kreśli zakres problematyki uwzględnionej w badaniach folklorystycznych, a następnie przechodzi do przedstawienia zwyczajów, o b r z ę d ó w , wierzeń i p o d a ń flisaków z Odry. W k o ń ­ cowej części artykułu autorka uwzględniła pieśni flisaków oraz tzw. wolanki, czyli krótkie, rymowane teksty, odzwierciedlające ich stosunek do ludzi nie związanych z w o d ą . Zygmunt K ł o d n i c k i w artykule „Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych" (t. I I I , s. 45-65) zajmuje się s z c z e g ó ł o w o problemami techniki kartografowania oraz m e t o d ą etnogeograficzną i retrogresywną s t o s o w a n ą w kartografii etnograficznej. Artykuł ten zawiera ponadto podsumo­ wanie dorobku kartografii etnograficznej w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem zastosowania metody etnogeograficznej w badaniach nad kulturą prasłowiańską. Autor formułuje wnioski m.in. na podstawie analizy pracy K . M o s z y ń s k i e g o O sposobach badania kultury materialnej W t y m ż e tomie I I I odnotowujemy Praslowian. również obszerny artykuł Aleksandra Posern-Zieliriskiego „ Ś r o d o w i s k o naturalne i rzeki w amerykańskiej antropologii kulturowej" (t. I I I , s. 15-43). Autor szeroko omawia w nim teorię areałów kulturowych charakteryzując j e d n o c z e ś n i e różne p o g l ą d y na t ę kwestię. D a l s z a część jego wywodu nawiązuje j u ż wyraźnie do problemu roh rzek z a r ó w n o w procesie kolonizacji Ameryk, jak i ich znaczenia kulturowo-gospodarczego Ciekawe są r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e koncepcji neo-ewolucjonistycznej, i cywilizacyjnego. która, rozwijana przez J . H . Stawarda i K . A . Wittfogela, d o p r o w a d z i ł a do powstania orientacji zwanej w amerykańskiej antropologii kulturowej - e k o l o g i ą kulturową. W tomie I V znajdujemy artykuł Janusza Bohdanowicza „ D e m o n y wodne w polskim folklorze (ujęcie przestrzenne)"; (t. I V , s. 221-243). N a podstawie materiałów zgromadzonych w archiwum РАЕ autor zajmuje się demonem zwanym w kulturze ludowej topielcem, utopcem, itp. Zasięg w y s t ę p o w a n i a wierzeń z w i ą z a n y c h z działalnością utopca jest w d u ż y m stopniu p o w i ą z a n y z siecią rzek n a terenie kraju. O d r ę b n y m w ą t k i e m wierzeniowym jest przekonanie co do istnienia tzw. rusałek, występujących w e d ł u g wierzeń w dwojakiej postaci - jako istoty leśne i wodne. A r t y k u ł zawiera 6 map obrazujących rozmieszczenie na terenie Polski różnych wierzeń związanych z rze­ komym istnieniem d e m o n ó w wodnych. M a p y utrzymane są w konwencji obowiązującej w Pol­ skim Atlasie Etnograficznym. �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA D l a czytelników zainteresowanych wydawnictwem podajemy wykaz a r t y k u ł ó w zamieszczo­ nych w p o s z c z e g ó l n y c h tomach: T o m I : Gerard L a b u d a - „Rzeki w dziejach n a r o d ó w " ; Jacek Kolbuszewski - „Szczęście w i o s ł e m wyliczone - motyw rzeki w myśleniu symbolicznym i w literaturze"; W ł a d y s ł a w Filipowiak - „ Z najstarszych dziejów Odry j a k o szlaku komunikacyjnego i handlowego"; Dorota Simonides - „ O d r a - folklor - pogranicze kultur"; Julian Janczak - „Odrzańskie archiwalia kartograficzne"; Lech Leciejewicz - „ R o l a mniejszych rzek w dziejach dawnych społeczeństw na przykładzie Parsęty"; M i c h a ł Parczewski - „Sieć rzeczna a rozmieszczenie osadnictwa wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e g o we wschodniej części polskich Karpat"; Przemysław Smolarek - „Muzeum W i s ł y w Tczewie"; Stanisław Januszewski - „Zabytki techniki odrzańskiego szlaku wodnego"; Janusz K o r z e ń - „Park Krajobrazowy Doliny Bobru". T o m I I : Andrzej Pisk ozub - „Wielkie cywilizacje rzeczne"; B o l e s ł a w Orłowski - „Rzeki j a k o wyzwanie dla techniki"; Janusz Bogdanowski - „Problem architektury krajobrazu rzecznego"; E w a Jakus-Borkowa - „Europejski program badań nazw wodnych"; Wiesław Drobek - „Zagadnie­ nia kompleksowego wykorzystania i ochrony z a s o b ó w wodnych rzek U S A " ; M a r t a Ruszczycka-Mizera - „Geografia wobec rzek"; Alicja Karłowska-Kamzowa - „ D o b r a kultury w dolinie Warty"; S ł a w o m i r M o ź d z i o c h - „Znaczenie „ p o ż y t k ó w wodnych" w życiu codziennym mieszkańców wczesnośredniowiecznego Śląska"; Maciej Łagiewski - „Rzeczne przeprawy"; Jerzy Litwin - „ M u z e a rzek i żeglugi śródlądowej n a świecie"; Jerzy K o ł t u n i a k - „ C z y powstanie karta kulturowa rzeki?" T o m 111: Aleksander Posern-Zieliński - „ Ś r o d o w i s k o naturalne i rzeki w amerykańskiej antropologii kulturowej"; Zygmunt K ł o d n i c k i - „Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych"; Stefan K a ł u s k i - „ R z e k i a granice polityczne"; Stanisław Januszewski - „ D z i e d z i c t w o hydrotech­ niczne K a n a d y - problem ochrony i prezentacji"; Zdzisław Mikulski - „ Z dziejów b a d a ń rzek w Polsce - ludzie i ich dzieła"; Andrzej Jankowski - „ G e n e z a współczesnej sieci dolnorzecznej na obszarze Polski"; Jerzy Wyrzykowski - „ R z e k i jako przedmiot zainteresowań turystycznych"; Alfred Kaniecki - „ R o l a wody w średniowiecznym mieście"; Stanisław C z a j a - „Przemiany s t o s u n k ó w wodnych w przestrzeni cywilizacyjnej G ó r n e g o Śląska od X I V do X V I I I w."; Artur Magnuszewski - „ S y s t e m y geoinformacyjne ( G I S ) jako baza danych hydrologicznych"; Marian D r u ż k o w s k i - „ K o m p l e k s o w e badania krajobrazowe w małych zlewniach rzecznych". T o m I V : Jerzy Topolski - „Przestrzeń i historia"; Stanisław Kurnatowski - „Interdys­ cyplinarność w badaniach przestrzeni dorzecza. Przemiany i wzajemne oddziaływanie środowisk - przyrodniczego i kulturowego"; Tadeusz Margul - „Święte rzeki świata"; Ernest Niemczyk - „ M o t y w y akwatyczne w architekturze"; Stanisław Liszewski - „ G e o g r a f i a miast nadrzecznych"; Józef Stanielewicz - „Rzeki jako warsztat pracy"; Andrzej Piskozub - „ R e n - rzeka Europy"; Piotr Fast - „ R z e k i w literaturze rosyjskiej. Rekonesans"; Janusz Bohdanowicz - „Demony wodne w polskim folklorze"; Marian M i ł k o w s k i - „ D r o g i wodne i żegluga ś r ó d l ą d o w a w wy­ branych czasopismach europejskich"; Joanna Dynus-Angiel - „Rzeki w edukacji szkolnej". K a ż d y z t o m ó w jest bogato ilustrowany, zawiera szereg map i w y k r e s ó w oraz odrębną dla k a ż d e g o artykułu bibliografię. Uzupełniają to dwujęzyczne streszczenia (angielski, niemiecki) oraz krótkie notki o autorach artykułów. Kredowy papier i gustowna o k ł a d k a sprawiają dodatkowo korzystne wrażenie. Janusz Bohdanowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f708b75960bece14dc225039e7e7b37.pdf a63c0af131dbce47283c9db6b043f73b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1613 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1493 Title A name given to the resource Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.173-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M , P o z n a ń K U L T U R A L U D O W A W F I L M I E POLSKIM L A T SIEDEMDZIESIĄTYCH W ciągu stuletnich dziejów kinematografii polskiej nakręcono mnóstwo filmów, których akcja toczy się na wsi, głównymi bohaterami są chłopi i które poruszają problemy tej właśnie klasy społecznej. W takich filmach ze zro­ zumiałych powodów ukazywane są elementy kultury ludowej. Twórcy filmowi przedstawiają je bardzo różnie. Film fabularny nie jest jedyną dziedziną artystycznej działalności, w której wykorzystuje się kulturę ludową. Czyni się to z powodzeniem w literaturze, sztukach plastycznych, muzyce bądź w rozmaitych widowiskach scenicznych. Trudno nie zauważyć, że w dziełach literatów, plastyków, muzyków, a także w występach zespołów folklorystycznych jedynie przetwarza się wybrane ele­ menty kultury ludowej. Podobnie bywa niekiedy w filmach. Ale ich twórcy mogą też - co zresztą czynią najczęściej - zrekonstruować kulturę ludową mniej czy bardziej konkretnego regionu i okresu historycznego. Dlatego więc na ekranie wydaje się ona bliższa autentykowi aniżeli na przykład w powieści. Badacze chłopskiej kultury częstokroć interesowali się zagadnieniem wyko­ rzystywania jej przez twórców kultury narodowej. Praktykę tę na ogół określali mianem folkloryzmu (por. Burszta 1985, s. 298-304; Smolińska 1995). Zdumie­ wa jednak fakt, iż prawie wcale nie zainteresowali się dokonaniami filmowców, pozostawiając je krytykom i filmoznawcom. A przecież ostatnie dwa pokolenia Polaków poznały kulturę ludową raczej tylko w takiej postaci, w jakiej odtwo­ rzono ją na kinowym czy telewizyjnym ekranie. Jednak stary paradygmat uprawiania etnografii nie stwarzał odpowiednich możliwości badań nad filmem. Ale nawet kiedy w latach siedemdziesiątych zaczął się on zmieniać (Buchowski 1995, s. 40^43), kiedy zaczęła formować się antropologia filmu (zob. Numer specjalny...), kultura ludowa w filmie fabularnym nie stała się przedmiotem wnikliwych badań. A bez wątpienia, jak stwierdził znawca filmu etnograficzne­ go, Maciej Łukowski, jest „to także obszar do szczegółowego omówienia" (Łukowski 1987, s. 125). Jak na razie leży on odłogiem. Porównując wizerunki kultury ludowej w filmach fabularnych z kolejnych epok polskiego kina, dostrzega się mnóstwo różnic pomiędzy nimi. Nic w tym dziwnego, bo przecież wyobrażają one kulturę ludową z rozmaitych �174 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI jej okresów, a także regionów. Ale najbardziej interesujące są chyba nie te różnice, które wynikają z czasu i miejsca akcji, lecz te, których źródło znajduje się w założeniach ideologicznych i artystycznych twórcy danego filmu, na ogół zgodnych z etosem jego epoki (por. Skotarczak 1996). Należy więc w pełni zgodzić się z Ryszardem Kantorem, który pisał, że „problematyka wiejska w polskim filmie fabularnym [...] to temat, który nie może być traktowany autonomicznie, w oderwaniu od zjawisk społecznych i politycznych, od przemian cywilizacyjnych i mentalnych, od kondycji polskiej literatury, pol­ skiego teatru, sztuk plastycznych itd..." (Kantor 1991, s. 42). Przed I I wojną światową filmy o chłopach, filmy ukazujące kulturę chłop­ ską, kręcono sporadycznie. Ich liczba wyraźnie wzrosła w kinematografii powojennej, co było podyktowane w dużej mierze względami politycznymi. Władza, określająca się chętnie jako „ludowa", niejako sprzyjała ludowej tematyce w dziełach artystycznych. Jednakże jej poruszanie nie mogło być sprzeczne z aktualnie obowiązującą ideologią. W okresie panowania kanonów socrealistycznych w sztuce, a więc mniej więcej od końca lat czterdziestych do połowy pięćdziesiątych, obraz kultury ludowej rekonstruowano w takich między innymi filmach jak „Jasne Łany" (1947) w reżyserii Eugeniusza Cękalskiego, „Gromadzie" (1952) Jerzego Kawalerowicza i Kazimierza Sumerskiego czy „Pożegnaniu z diabłem" (1957) Wandy Jakubowskiej. Starano się w nich skupić uwagę na tradycyjnych stosunkach ekonomicznych na wsi, które ukazywano jednoznacznie jako niesprawiedliwe, co miało tłumaczyć nieuchronną konieczność ich zmiany. Z kolei w innych filmach, w „Warszawskiej premierze" (1951) w reżyserii Jana Rybkowskiego i „Młodości Chopina" (1952) Aleksandra Forda udowadniano ludową proweniencję kultury narodowej. W filmach okresu „małej stabilizacji", czyli realizowanych od końca lat pięćdziesiątych do końca sześćdziesiątych, charakteryzujących się większą swo­ bodą twórczą, kultura ludowa jawiła się zazwyczaj jako przejaw zacofania. W takich filmach jak „Mój drugi ożenek" (1964) Zbigniewa Kuźmińskiego czy „Wiano" (1964) Jana Łomnickiego szokuje prymitywna, wiejska obyczajowość. Najwybitniejszymi filmami o tematyce wiejskiej, jakie powstały w latach sześćdziesiątych, są bezsprzecznie „Sami swoi" (1967) Sylwestra Chęcińskiego oraz „Słońce wschodzi raz na dzień" (1967, premiera 1972) Henryka Kluby. Ten pierwszy w komediowej formie ukazuje zderzenie kultur, a także zde­ rzenie różnych charakterów, które nastąpiło tuż po wojnie na Ziemiach Odzy­ skanych. W pierwszych latach powojennych dzieje się również akcja filmu Kluby, który w sposób wielce wyrafinowany posłużył się w nim poetyką mitu. Ten artykuł poświęcony jest wizerunkom kultury ludowej w filmach fabu­ larnych lat siedemdziesiątych opowiadających o chłopstwie - wyjątkowo licznych i różnorodnych w tym okresie. Badając te wizerunki, trzeba się przede wszystkim zastanowić nad sposobami ich kreacji, a także nad ich funkcją w dziele filmowym. �175 K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM Lata siedemdziesiąte, kojarzące się z rządami Edwarda Gierka, to kolejna epoka w dziejach Polski Ludowej, liberalniejsza od poprzedniej, pełna złudzeń co do znaczenia kraju w świecie. Niewątpliwie dla sztuki to okres nie najgor­ szy, powstało wszak wtedy sporo wybitnych dzieł. Produkcja filmowa była wówczas stosunkowo duża i bardzo zróżnicowana. Kręcono giganty historycz­ ne przypominające o dawnej wielkości Rzeczypospolitej, rozwijało się kino moralnego niepokoju usiłujące krytykować niesprawiedliwe układy społeczne, powstawały też filmy eksperymentalne. W tej dekadzie nakręcono najwięcej filmów o chłopach , filmów wykorzy­ stujących kulturę ludową. „Jeżeli w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych - pisał Czesław Dondziłło - tradycyjna kultura wiejska kojarzyła się twórcom z anachronizmem i zacofaniem, które zlikwidować trzeba jak najszybciej, 0 tyle młode kino [...] lat siedemdziesiątych w umierającej tradycji kultury chłopskiej zaczęło dostrzegać wartości godne ocalenia" (Dondziłło 1985, s. 37). Przekonano się bowiem, że odrzucenie tych wartości było zbyt pochop­ ne. Nie tylko zresztą ze względów moralnych, lecz także artystycznych. Trudno wyobrazić sobie większy hołd złożony tradycyjnym wartościom moralnym, obejrzawszy telewizyjny film Jerzego Zaorskiego pod tytułem „Chleba naszego powszedniego" (1974). Bohater tego filmu, starszy mężczyz­ na ze wsi pracujący w Warszawie (Bolesław Płotnicki) w najprostszych czyn­ nościach nieomal celebruje owe wartości, niespotykane już zresztą u miesz­ czuchów. Znamienne jest to, iż uosabia je człowiek pochodzący właśnie ze środowiska wiejskiego. 1 Wyrazem fascynacji kulturą wiejską w kinie lat siedemdziesiątych jest przede wszystkim szereg filmów, których akcja dzieje się w okresie zaborów, kiedy to kultura ta przeżywała największy rozkwit. Niewątpliwie wizja bogatej 1 pełnej siły kultury ludowej ukazywana w tych filmach mogła być szczególnie pożądana przez ówczesne władze. Kaszubska kultura ludowa zauroczyła Ryszarda Bera, który w 1971 r. nakręcił „Kaszebe". Jego konsultantem do spraw etnograficznych i zarazem odtwórcą jednej z głównych ról był znany pisarz kaszubski, Jan Piepka. W filmie wyróżnić można dwa wątki fabularne: pierwszy opowiada o dziew­ czynie, która nie może pogodzić się ze śmiercią ukochanego, drugi o walce rybaków kaszubskich (polskich) z niemieckimi. Twórcy filmu częstokroć kon­ centrują uwagę na osobliwościach etnograficznych Kaszub. Z wielką dokład­ nością zrekonstruowano tutaj wszystko to, co składało się na kulturę Kaszu­ bów u schyłku X I X w. Nawet większość dialogów toczy się w języku ka­ szubskim, raczej niezrozumiałym dla widza. Niektóre, dość obszerne partie „Kaszebe" przypominają film etnograficzny. Pewnie dlatego krytycy zarzucili filmowi nadmiar ludowości (np. Eberhardt 1971). 1 Jednakże w c i ą ż narzekano n a m a ł ą liczbę f i l m ó w o tematyce wiejskiej: Gałaj (1974); Dlacze­ go nieobecni? (1979); Wójcik (1983). �176 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI Swoją fascynację kulturą ludową potwierdza Ber następnym filmem pod tytułem „Przez dziewięć mostów" (TVP 1973). Scenarusz na podstawie włas­ nej powieści zatytułowanej „Nagi sad" napisał Wiesław Myśliwski. Film opo­ wiada o ojcu (Franciszek Pieczka), który musi przez dziewięć mostów prze­ prowadzić swą żonę wraz z chorym dzieckiem, by dziecko ozdrowiało. Reży­ ser próbuje zrozumieć, co kryje się w umysłach ludzi, którzy wierzą w skutecz­ ność takich właśnie zabiegów. Jest to dość trudne zadanie. Z pewnością proza Myśliwskiego, znawcy chłopskiej mentalności, pomogła się z nim uporać. Klasyczne dzieła literackie - bardzo chętnie w latach siedemdziesiątych ekranizowane - bywały nieraz pierwowzorami filmów w taki czy inny sposób związanych z kulturą ludową. Przykładem może być „Wesele" w reżyserii Andrzeja Wajdy z 1973 r. Na pewno ekranowa wersja dramatu Stanisława Wyspiańskiego, w którym tak wielu jest chłopskich bohaterów, dała większą możliwość wykorzystania kultury ludowej, niż przedstawienie sceniczne. Nie­ przypadkowo w czołówce filmu wymieniono Zdzisława Szewczyka z Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Film mógł przybliżyć rozmaite elementy kul­ tury podkrakowskiego chłopstwa, wydobyć z nich więcej znaczeń. Nade wszystko zaś wprowadzić w samo centrum obrzędu. Na tyle pozwalał pierwo­ wzór mający od dziesiątek lat ustalone miejsce w polskiej kulturze i w świado­ mości narodowej Polaków. Przedsięwzięciem nie mającym precedensu w dotychczasowej produkcji filmowej byli „Chłopi" (1973), trzynastoodcinkowy serial telewizyjny (zrealizowa­ no też dwuczęściową wersję dla kin) Jana Rybkowskiego, według powieści Władysława Reymonta. Konsultantem filmu był Mieczysław Róg-Świostek, komunistyczny działacz polityczny i publicysta zajmujący się sprawami chłopski­ mi. Wyjątkowość tej ekranizacji polega właśnie na jej rozmiarach: przez trzynaś­ cie godzin pokazuje się życie pouwłaszczeniowych chłopów z zamożnej łowickiej wioski. Taki metraż pozwala na ukazanie tego życia w niezwykle dokładnie odtworzonym kontekście kulturowym. Część krytyków (Mruklik 1974, s. 5; Łużyńska-Doroba 1991, s. 120-121) uważała, że twórcy filmu poświęcają temu kontekstowi zbyt dużo uwagi. Niewątpliwie kultura ludowa jest w tym serialu wciąż obecna, ale nie cierpi na tym fabuła rozwinięta w kilka wzajemnie powiązanych wątków. Z pewnością Rybkowskiemu nie można postawić takich samych zarzutów, jak twórcy „Kaszebe". Chyba jedynie dziewiąty odcinek serialu, zatytułowany „Wielkanoc", w nadmiarze wypełniają scenki niczym z filmu etnograficznego. Ponieważ akcja serialu dzieje się w ciągu jednego roku można było w nim ukazać kulturę ludową zgodnie z jej naturalnym rytmem, wyznaczającym jej periodyczną zmienność. Dało to sposobność do ukazania poszczególnych stadiów obrzędowości dorocznej. Ale także te składniki, które temu rytmowi nie podlegają znalazły się w niektórych odcinkach. Przykładów dostarcza wiele scen obrazujących codzienną egzystencję bohaterów. Niewątpli­ wie serial Rybkowskiego zawiera bardzo dokładny opis kultury łowickiej ostatniej ćwierci X I X w. Poszczególnym elementom kultury ludowej nie nadano jednak jakichś znaczeń dodatkowych. Na nic więcej nie pozwalały ramy �K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM 177 gatunkowe - „Chłopi" bowiem są serialem obyczajowym. W role stosunkowo licznych bohaterów tego serialu wcielili się popularni aktorzy. Kreując daną postać, każdy z nich prócz cech charakteru musiał uwzględnić jej miejsce w społeczności lokalnej, a w związku z tym jej specyfikę kulturową. W wyniku ich pracy powstał szereg wyrazistych i mocno zapadających w pamięć po­ staci chłopskich, wśród których wyróżniają się zwłaszcza: Boryna (Władysław Hańcza), Jagna (Emilia Krakowska), Dominikowa (Jadwiga Chojnacka) czy Kuba (Tadeusz Fijewski). Kolejnym ludowym serialem telewizyjnym, a także filmem kinowym, był „Janosik" (1974) Jerzego Passendorfera. Nie jest to adaptacja żadnego z licz­ nych utworów literackich o słynnym słowackim rozbójniku. W Czechosłowacji powstały o nim trzy filmy, z których najbardziej znany jest „Janosik" Martina Frica z 1936 r. (Karcz 1973, s. 136-138). Wszystkie, łącznie z „Janosikiem" Passendorfera, są odmianą gatunku określanego mianem „filmów płaszcza i szpady". Jak wiadomo, akcja takich filmów dziać się musi w czasach histo­ rycznych i obfitować w mnóstwo nieprawdopodobnych awantur. Nie brak w nich wątków romansowych, a także komicznych. Akcja polskiego „Janosi­ ka" toczy się w ciągu kilku lat pierwszej połowy X I X w. na Podhalu, aczkol­ wiek jego twórcy nie zadali sobie trudu, ażeby zrekonstruować jakąś konkret­ ną epokę. Taka dezynwoltura wobec historii w „filmach płaszcza i szpady" jest najzupełniej dopuszczalna. Tytułowy bohater omawianego filmu (Marek Perepeczko) jest rozbójnikiem, jego profesja implikuje więc żywot pełen przy­ gód. Spośród jego kamratów wyróżnia się Pyzdra (Witold Pyrkosz) i Kwiczoł (Bogusz Bilewski), a ich błazeńskie kłótnie wprowadzają sporo humoru. Janosik ma oczywiście ukochaną, która jednak wbrew legendzie nie przy­ czynia się do jego zguby. Ukazane w filmie elementy kultury góralskiej, takie jak stroje, architektura czy muzyka, mają za zadanie tworzyć jedynie tło dla zbójeckich przygód. Gwara, a właściwie pewne jej składniki: intonacja i niektóre słowa, niekiedy służy do wzmacniania efektów komicznych. Porównując „Janosika" z „Chło­ pami" zauważa się, iż jego twórcy niewiele w nim zaprezentowali kultury ludowej. Jednakże na więcej chyba nie zezwoliła konwencja filmu. Przeciwieństwem „Janosika" zdaje się być „Ród Gąsieniców" (1979), se­ rial telewizyjny zrealizowany przez Kondrada Nałęckiego, według powieści Józefa Kapenika. Więcej w nim bowiem dbałości o realia historyczne, a przede wszystkim kulturowe. W czołówce wymienionych zostało aż kilku konsul­ tantów: Aleksandra Bogucka, Andrzej Kapeniak, Bolesław Karpiel, Leon Niedzielski, Józef Pitoń, Tadeusz Szczepanek i Zdzisław Szewczyk. Serial opowiada o kilku pokoleniach góralskiego rodu Gąsieniców od początku X I X w. do 1918 r. Twórcy chcą pokazać, w jaki sposób ich dzieje łączą się z dziejami regionu i całej Polski. Gąsienicowie z początku X I X w. to rozbójnicy mający tylko świadomość przynależności do społeczności lokalnej, względnie regionalnej, a ich potomkowie z początku następnego stulecia czują się już Polakami. Poszczególne etapy procesu ich unaradawiania, w każdym �178 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI z sześciu odcinków komentuje głos zza kadru. Nade wszystko zaś proces ten ukazuje zawikłana historia rodu. W omawianym serialu z ogromnym pietyzmem odtworzono kulturę góral­ ską. Nie jest to abstrakcyjna góralszczyzna z „Janosika", ale w miarę pełny obraz kultury mieszkańców Podhala danego okresu historycznego. Podobną dbałość w odtwarzaniu kultury ludowej wykazali jedynie twórcy „Kaszebe". Wziąwszy pod uwagę choćby tylko materialne składniki kultury, które dość łatwo ukazać na ekranie, dojdzie się do konkluzji, iż nie spełniają one wyłącznie funkcji dekoracji filmowej, lecz przyczyniają się do zaistnienia przestrzeni, w której mogą dziać się losy poszczególnych osób. Z nie mniejszą skrupulatnoś­ cią przedstawiono inne sfery kultury ludowej. Bohaterowie „Rodu Gąsieniców" mówią gwarą góralską, niestety nie zawsze zrozumiałą dla ceprów. Nierzadko śpiewają czy grają, ale zawsze jest to uzasadnione akcją. Ich obyczaje zdumie­ wają surowością, umotywowaną jednakże trudnymi warunkami życia. W serialu Nałęckiego występuje bardzo wiele postaci, brak tu bohatera, którego się pamięta, może poza Mariką (Hanna Skarżanka). Widz zapamiętuje raczej całą społeczność złożoną z ludzi partycypujących w tej samej kulturze, aniżeli pojedyncze postacie. Ci ludzie cenią sobie osobistą niezależność, są częstokroć skrajnymi indywidualistami. Ale wielką wartością jest też dla nich grupa, do której należą, dlatego mogą uczynić wiele, by zachować jej odrębność. W latach zaborów i także w początkowym okresie pierwszej wojny świato­ wej dzieje się akcja filmu Tadeusza Kijańskiego „...Cóżeś ty za pani" (1979). Jego scenariusz został zainspirowany motywami powieści Tadeusza Nowaka „Obcoplemienna ballada". Jest to film o skomplikowanych stosunkach międzyzaborowych, a zarazem o rodzącej się świadomości narodowej chłopów pol­ skich i o krwawej ofierze, jaką muszą oni złożyć, żeby ich ojczyzna mogła cieszyć się wolnością. Podejmując tę niełatwą tematykę reżyser posługuje się bardzo często niejednoznacznymi sposobami filmowego wyrazu, do czego niewątpliwie skłaniała proza Nowaka, a ponadto określona tradycja mówienia o sprawach narodowych. Już samo miejsce akcji filmu Kijańskiego daje się rozmaicie interpretować, jest nim bowiem wioska położona na granicy zaboru rosyjskiego i austriackiego. Po obu stronach zaborczego kordonu pojawia się wielce alegoryczna postać - karuzelnik. Treści patriotyczne wyrażone są w tym filmie także poprzez rozmaite elementy kultury ludowej, wszak jego głównymi bohaterami są chłopi. Jeden z nich jest rzeźbiarzem wyrabiającym figurki orłów (Łużyńska-Doroba 1991, s. 165-174). Z 1979 r. pochodzi też „Placówka" Zygmunta Skoniecznego, będąca ekra­ nizacją znanej powieści Bolesława Prusa. „Placówka" mówi o walce chłopa polskiego z obcymi kolonistami, zatem jak „...Cóżeś ty za pani" porusza istotne kwestie narodowe. Jednakże film Skoniecznego to dzieło realistyczne. Kultura ludowa jest w nim więc tym, czym jest w rzeczywistości. Warto zauważyć, że reżyser kreuje ją bardzo świadomie, choć nie całkiem zgodnie z literackim pierwowzorem. W wypowiedzi dla „Filmowego Serwisu Praso­ wego" mówił: „Wzorzec etnograficzny wskazuje na Lubelszczyznę, bo znał ją �K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM 179 Prus z dzieciństwa i swoich pobytów w Nałęczowie. Mnie bliskie jest Sieradz­ kie. Stąd kostium sieradzki. Nie jest on dosłowny, ale nosi jego cechy. Stąd też wzorzec budownictwa" (Skonieczny 1979). Taka zmiana była możliwa dlate­ go, że reżysera interesował głównie określony problem dotyczący w czasach zaborów większości chłopów polskich, niezależnie od regionu. Bez wątpienia za współtwórcę filmu uznać należy Franciszka Pieczkę. Grając Józefa Ślimaka musiał on ukazać ewolucję świadomościową tego bohatera, nie opuszczając przez cały czas jednego kontekstu kulturowego. Bardzo interesującym przedsięwzięciem jest adaptacja „Chama" Elizy Orzeszkowej, dokonana przez Laco Adamika w 1979 r. W tym telewizyjnym filmie miasto zostało przeciwstawione wsi: ludzie z miasta są źli, wsiowi natomiast dobrzy. Pochodząca z miasta Franka, wychodząc za mąż za Pawła, przenosi się na wieś. Mimo iż chłopi, pośród których przebywa są łagodni i bardzo jej życzliwi, ona czyni im wiele złego, zwłaszcza swemu mężowi. Nie wynika to jedynie z jej charakteru. Franka, będąca do niedawna służącą we dworze, nie umie czy też nie chce dostosować się do życia na wsi. Nie potrafi zaakceptować własnej deklasacji, na którą się nieopatrznie zgodziła. M ą ż wykazuje jednak dla niej wiele cierpliwości, jest nie tylko gotowy wykonywać kobiece prace, ale nawet przebaczać jej zdrady. Ten cham, jak też jego krewni, pełen jest ewangelicznych cnót, których mieszczanie w ogóle nie posiadają. Osobną grupę stanowią filmy przedstawiające sytuację chłopów w pierwszych latach powojennych. Są wśród nich filmy opowiadające o zasiedlaniu wiosek na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych: „Południk zero" (1971) w reżyserii Waldemara Podgórskiego, „Przystań" (1971) Pawła Komorowskiego, „Grzech Antoniego Grudy" (1975) Jerzego Sztwiertni, a także mówiące o walkach z party­ zantką niepodległościową: „Ciemna rzeka" (1974) Sylwestra Szyszki i „Opowieść w czerwieni" (1974) Henryka Kluby. Tematyka ta nie wymagała rekonstruowania zbyt wielu elementów kultury ludowej. W filmach o osadnikach widać ludzi z różnych regionów, a więc z odmiennych kultur lokalnych, którzy w nowym miejscu zaczynają tworzyć nową społeczność. Zanim ona powstanie, odmienne specyfiki kulturowe będą musiały się ze sobą zderzyć. Jednak wymienione filmy nie zajmują się tym zbytnio. Ich twórcy interesują się przede wszystkim psy­ chologicznymi konsekwencjami wynikłymi ze znalezienia się w niezwykłych warunkach, jakie tuż po wojnie zaistniały w niektórych częściach kraju. Realizowane w latach siedemdziesiątych filmy z chłopskimi bohaterami to oczywiście nie tylko filmy historyczne, akcja wielu z nich dzieje się na współczesnej wsi polskiej. Ich twórcy nie mogli nie przedstawić obrazu kultury wsi, o której opowiadali. Byli na szczęście świadomi, iż w ciągu ostatnich dziesięcioleci uległa ona gwałtownym przemianom. Wieś lat siedemdziesiątych ukazano w „Nie ma mocnych" (1974) i „Kochaj albo rzuć" (1977) czyli w drugiej i trzeciej części komediowego tryptyku Sylwestra Chęcińskiego, który zapoczątkowali „Sami swoi" w 1967 r. Największą atrakcją �180 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI tych filmów są dwaj, nieustannie się wadzący główni bohaterowie: Pawlak (Wacław Kowalski) i Kargul (Władysław Hańcza). Znakomite dialogi przez nich wypowiadane to dzieło scenarzysty, Andrzeja Mularczyka. W „Nie ma mocnych" zostały poruszone liczne problemy trapiące ówczesną wieś polską, a przede wszystkim brak młodych ludzi gotowych pozostać na wsi i trudnić się rolnictwem. Pawlak i Kargul zestarzawszy się, nie mają komu przekazać swoich gospodarstw, a wraz z nimi pewnych tradycji, którym starali się dochowywać wierności przez całe życie. Mimo iż udaje się im pozyskać kogoś takiego, to jednak okazuje się on być nieodpowiedni, bo zbyt „nowoczesny". Zaakceptowanie go, które w końcu następuje, oznacza pogodzenie z duchem nowych czasów. A tymi nowymi czasami jest oczywiście nader dynamiczna epoka gierkowska, której liczne aspekty film odsłania. Z kolei „Kochaj albo rzuć" opowiada o pobycie Kargula i Pawlaka w Ameryce. W filmie ukazano środowiska polonijne i ich kulturę, w której duże znaczenie ma folkloryzm. Ale pierwsza sekwencja filmu rozgrywa się w Polsce, na wsi. Zawiera ona jedną scenę wartą przypomnienia. Otóż Kargul i Pawlak wraz z rodzinami pozują do fotografii, którą chcą następnie wysłać krewniakowi żyjącemu w Ameryce. Pawlak kreuje się na człowieka sukcesu: w odświętnym stroju, na tle traktora, kolorowego telewizora i pożyczonego małego fiata. Kargul zamierzający wzbudzić litość w rodaku zza oceanu i w rezultacie odnieść materialne korzyści, staje przed obiektywem w codziennym stroju ubogiego chłopa. Nie podoba się to Pawlakowi, co wywołuje kłótnię. Ale fotograf nie może dłużej czekać, robi więc zdjęcia dwóch sąsiadów, których przebrania zestawione razem, zdają się trafnie wyrażać prawdę o ówczesnej wsi polskiej. Tę prawdę usiłuje też przekazać Krzysztof Wojciechowski w swoich bar­ dzo oryginalnych filmach, w „Kochajmy się" (1974) i „Rodzinie" (1976). Trudno je zakwalifikować jednoznacznie jako filmy fabularne, gdyż grają w nich samych siebie chłopi z pewnych mazowieckich wiosek. Ich ewident­ ny brak profesjonalizmu bynajmniej nie razi, a pozwala lepiej poznać ich psychikę, a także kulturę. Pracując prawie wyłącznie z naturszczykami, Wojciechowski realizuje swoją koncepcję „kina czystego". W jednym z wywia­ dów reżyser powiedział: „Postępuję trochę jak etnogríď, który w izolowanych zaściankach, w cywilizacyjnej głuszy odnajduje źródła nieskażonej tradycji narodowej. Interesuje mnie to, co w naszej mentalności jest stałe, niezmienne. Chciałbym poznać ten zespół cech, który składa się na tzw. charakter narodo­ wy" (Wojciechowski 1974, s. 6). Nie on jeden w latach siedemdziesiątych miał podobne cele. Jednak niezależnie od tego, czy udało mu się je zrealizować, pokazuje on współczesną mu rzeczywistość wiejską, w której niemałą rolę odgrywa wciąż tradycja. Na wsi dzieje się akcja filmów podejmujących problematykę ekologiczną. Wydaje się to zupełnie oczywiste, bo przecież mieszkaniec wsi żyje bliżej natury, może więc być niejako jej obrońcą. Przypomnieć tutaj wypada omawiany wyżej film „Chleba naszego powszedniego", w którym chłop jest uosobieniem war­ tości moralnych. W „Olśnieniu" (1976) Jana Budkiewicza mieszkańcy wsi �K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM 181 również są wierni swoim kanonom etycznym, które wyznaczają także ich stosunek do natury. Wierność im zapewnia tym ludziom zwycięstwo w starciu z technokratą uważającym, iż człowiek może dowolnie manipulować przyrodą. Mówiąc o „Olśnieniu" trudno nie wspomnieć o zderzeniu kultur w nim ukazanym. Bohaterem filmu jest młody Góral, Jan Gąsienica (Janusz R. Nowicki) przebywający okresowo w kaszubskiej wiosce. Stara się on przeła­ mać nieufność nowego środowiska, jednak pozostaje dlań obcym. Tylko raz, gdy ubrany w strój góralski zjawia się w miejscowej knajpie i potem - wziąw­ szy do ręki skrzypce, daje popis góralskiej muzyki, zyskuje uznanie Kaszubów. Lecz film mówi głównie o zderzeniu dwóch cywilizacji: jedna przestrzega prawa natury, druga tego nie czyni. Góral wyobcowany wśród Kaszubów staje po stronie tej drugiej. W końcu jednak dostrzega swoją pomyłkę i nie­ zwłocznie ją naprawia. Innym filmem o tematyce ekologicznej jest „Pełnia" (1979) w reżyserii Andrzeja Kondratiuka. Jego bohater, Pan Wojtek, przybywa z Warszawy na wieś, aby spędzić tutaj urlop. Ponieważ mu się tu podoba, przedłuża urlop do kilku miesięcy. A n i żona, znana warszawska aktorka, ani też przyjaciel nie są w stanie namówić go do powrotu. Wraca on dopiero wówczas, gdy sam poczuje się do tego gotowy. Ów pan Wojtek udręczony miejskim życiem na wsi znalazł ukojenie dzięki bezpośredniemu kontaktowi z przyrodą. Nie bez znaczenia byli też ludzie tu mieszkający: mieszczucha urzekła ich szczerość i prostota. Film ten wyraża zatem pochwałę wsi. Warto zauważyć, że w fil­ mach kręconych w poprzednich dekadach, z miasta na wieś przybywali na ogół ludzie pełni szlachetnych intencji, mający w niej do spełnienia misję cywilizacyjną. W „Olśnieniu" natomiast przybysz z miasta jest postacią nega­ tywną, jego działalność szkodzi naturalnemu środowisku, które potrafi chro­ nić żyjąca w nim społeczność lokalna. Z kolei w „Pełni" mieszczuch szuka na wsi wartości, których mu brakowało w mieście. A zatem w obydwu filmach występuje opozycja wieś-miasto, przy czym wieś jest dobra, miasto zaś złe. Próbą przezwyciężenia tej opozycji, jak twierdzi Roch Sulima (1985, s. 338), jest serial telewizyjny „W słońcu i w deszczu" (1979) w reżyserii Sylwestra Szyszki, według scenariusza Mariana Pilota. Ukazana w nim wieś nie jest ani dobra, ani zła. Starsze pokolenie jej mieszkańców - hołdujące jeszcze dawnym tradycjom, niemniej niż młodsze - ulegające wpływom kultury masowej, przybiera rozmaite postawy etyczne wobec aktualnych problemów. Filmem zasługującym na szczególną uwagę jest niewątpliwie „Opis obycza­ jów" (1973) zrealizowany przez Józefa Gębskiego i Antoniego Halora. Boha­ terami filmu są studenci etnografii odbywający letnią praktykę terenową w jednej z kieleckich wiosek. Znerwicowany asystent będący ich opiekunem (Zdzisław Leśniak) wymaga od nich utrwalania przejawów dawnej kultury ludowej: gwary i obyczajów. Studenci jednak nie potrafią do tego tylko ograniczyć swych zainteresowań. Najbardziej ciekawi ich pewna rodzina, która od zakończenia wojny zachowuje całkowite milczenie. Odkrywanie jej tajemnicy to najważniejszy wątek filmu. Przybyła na zakończenie praktyk pani �182 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI profesor (Zofia Mrozowska) przyznaje, że być może etnografia powinna zająć się również takim zagadnieniem. Stosunkowo wiele filmów lat siedemdziesiątych porusza problem awansu cywilizacyjnego mieszkańców wsi. W poprzednich okresach polskie kino rzad­ ko zajmowało się tym tematem, w przeciwieństwie do literatury. Bohaterowie tych filmów to ludzie, którzy opuściwszy wieś przenieśli się do miasta, lecz nawet jeśli w nim zrobili karierę, zostało to okupione niewspółmiernym wysił­ kiem. Mieszkańcy miasta zawsze postrzegali ich jako obcych i oni także czuli się pośród nich jak obcy. Poza tym pochodzenie wyznaczyło im gorszy status, czego nie byli w stanie zupełnie zmienić, nawet po osiągnięciu wysokiej pozycji w hierarchii społecznej. A ponadto mieli świadomość utraty tego wszystkiego, co gwarantowała im tradycyjna społeczność wiejska. Bohaterami omawianych filmów są z reguły inteligenci lub osoby usiłujące nimi zostać. Tytułowy bohater „Małego" (1970) Juliana Dziedziny jest zwykłym robotnikiem, bo nie udało mu się skończyć technikum. Udało to się jednak chłopskiemu synowi z filmu „Pójdziesz ponad sadem" (1974) Waldemara Podgórskiego, na podstawie prozy Ryszarda Binkowskiego. O drodze ze wsi do miasta wiodącej przez szkoły opowiadają dwa seriale telewizyjne: „Jagoda w mieście" (1971) Wadima Berestowskiego oraz „Daleko od szosy" (1976) Zbigniewa Chmielewskiego, ze znakomitymi dialogami Henryka Czarneckiego. Inteligentami są główne postacie dwóch filmów z 1978 г.: „Tańczącego jastrzę­ bia" Grzegorza Królikiewicza, według powieści Juliana Kawalca i „Wesela nie będzie" - kolejnej adaptacji prozy Binkowskiego dokonanej przez Podgórskiego. W tych dwóch ostatnich filmach, a także w „Płomieniach" (1979) Ryszarda Czekały, dokonano nader dramatycznej konfrontacji tych, którzy wieś opuścili z tymi, którzy w niej pozostali. W wymienionych wyżej filmach kultury ludowej jest raczej mało, chociaż jej pojedyncze elementy odgrywają często bardzo ważną rolę. Są bowiem czymś, czego bohaterowie muszą się pozbyć, żeby pozyskać akceptację nowe­ go środowiska. A niejeden szczegół zdradza ich wiejskie pochodzenie, na przykład jakieś wyrażenia czy intonacja gwarowa, ubiór tudzież sposób jedze­ nia. Eksponowanie tych rozlicznych niuansów możliwe jest zwłaszcza w seria­ lu, ze względu na jego metraż i strukturę. Lecz bynajmniej nie one zdają się być najistotniejsze. Bohaterowie zostali wszak określeni przez kulturę ludową nie tylko zewnętrznie, lecz przede wszystkim wewnętrznie. Zatem mieć musieli taki a nie inny światopogląd, system wartości i normy moralne. Jednakże w toku procesu awansu cywilizacyjnego wszystko to uległo różnorakim prze­ mianom. Kiedy zaś los styka ich ponownie z dawnym środowiskiem są już inni, postępują już nie tak, jak powinien ktoś, kto do tego środowiska należy. Przykładem jest Michał Toporny z „Tańczącego jastrzębia", który odmawia pomocy swoim dawnym ziomkom, mimo iż tego wymaga od niego solidar­ ność grupowa. Znakomitych przykładów dostarczają też „Płomienie", szcze­ gólnie sceny stypy ujawniające degenerację moralną członków rodziny: tych miastowych i tych pozostałych na wsi. Tytułowe płomienie na końcu filmu, �K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM 183 trawiące rodzinne gospodarstwo, oznaczają śmierć tych wszystkich tradycji, które pokoleniom urodzonym na wsi po wojnie są już zupełnie nieprzydatne (Dondziłło 1985, s. 48). Wyjątkowo znaczącymi współtwórcami filmów na temat awansu są akto­ rzy. To oni przecież muszą pokazać, że kreowana przez nich postać ma, albo też kiedyś miała chłopską duszę. Małego z filmu Dziedziny, granego przez Janusza Gajosa, trudno postrzegać jako chłopa, gdyż koncepcja tej postaci raczej nie wymagała determinant kulturowych. Mały Janusza Gajosa to czło­ wiek wrażliwy: jest nim w środowisku robotniczym i pewnie był nim kiedyś mieszkając na wsi. Być może jego wrażliwość, nieustanny, choć łagodny niepokój, były przed laty powodem jego migracji. Z kolei Krzysztof Stroiński w „Pójdziesz ponad sadem" i w serialu „Daleko od szosy" zagrał młodego człowieka, który świadomie decyduje się na życie inne niż to, jakie wiodą jego bliscy - na życie w mieście. Aktor potrafił pozyskać wiele sympatii dla swych postaci, zwłaszcza dla serialowego Leszka. W ich optymizmie został w jakiś sposób zawarty optymizm lat siedemdziesiątych lansowany przez propagandę sukcesu. Stroiński zagrał także młodego inteligenta pochodzenia chłopskiego w kolejnym filmie Podgórskiego „Wesela nie będzie". Jego bohater przeżywa kryzys w związku z niemożnością ustosunkowania się do swej chłopskiej przeszłości. Kreując go, Stroiński nadawał mu chwilami cechy nieomal tragiczne. Postacią bezsprzecznie tragiczną jest natomiast Toporny z „Tańczącego jastrzę­ bia", grany przez Franciszka Trzeciaka; za swój awans musi on zapłacić bardzo wysoką cenę. Niekonwencjonalna metoda narracji użyta w tym filmie pozwoliła aktorowi przeprowadzić bardzo wnikliwe studium granej postaci, w którym znalazło się też miejsce dla jej osobliwości kulturowych. Wśród omawianych w tym artykule filmów pozycję wyjątkową zajmuje „Awans" (1975) w reżyserii Janusza Zaorskiego. Ta adaptacja powieści Edwarda Redlińskiego jest niespotykaną dotąd w polskim kinie wręcz antro­ pologiczną próbą ustosunkowania się do ludowego dziedzictwa kulturowego. Jej początek przypomina filmy o tematyce wiejskiej z lat pięćdziesiątych: na wyjątkowo zacofaną wieś przybywa nauczyciel, ażeby poprzez oświatę pod­ nieść jej poziom cywilizacyjny. Pyszałkowaty i idealistyczny zarazem wydaje wojnę panującym tutaj tradycjom ludowym. Pragnie unowocześnić wieś, do czego ma się przyczynić elektryfikacja. Unowocześnienie rzeczywiście następu­ je i to w skali wręcz nieprawdopodobnej. Chłopi przestają się różnić zewnętrz­ nie od mieszkańców metropolii zachodnich, stają się też intelektualistami. Jednak nie podoba się to wczasowiczom, dla których pobyt na wsi ma być odpoczynkiem po trudach życia w nowoczesnym mieście. Poza tym okazuje się, że efektem modernizacji wsi jest także degrengolada moralna, która prze­ jawia się w nocnych orgiach. Lecz na tym film się nie kończy. Autorzy ukazują jeszcze inną możliwość rozwiązania problemu. Otóż wioska pozornie staje się tradycyjna, a tak naprawdę cepeliowska. I jako taka w pełni zadowala wcza­ sowiczów. Główny bohater żeni się z ukochaną, a noc poślubna ma miejsce w amfiteatrze wobec licznie zgromadzonych widzów. �184 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI Z powyższego streszczenia wynika, iż , Awans" pod względem formalnym jest filmem nader specyficznym. Poetyka groteski, a także eseju filmowego, pozwoliła autorom na swobodniejszą wypowiedź. Dzięki temu mogli poruszyć mnóstwo spraw, z którymi bardziej konwencjonalny twórca nie mógłby się uporać w jednym tylko utworze. Generalnie Redliński i Zaorski chcą wyśmiać i w ten sposób wyrazić swój negatywny stosunek do tego, co z polskimi chłopami uczynił ustrój narzucony Polsce w 1944 r. Zniszczył on niewątpliwie ich świat, w którym czuli się tak dobrze zadomowieni. W zamian zaś, mimo wielu obietnic, nie dał nic lepszego. Redliński i Zaorski zdają się ewokować rozmaite poglądy na temat kultury ludowej - „figury myślenia o ludowości", jak je określa Roch Sulima (1982). W pierwszej części filmu kultura ta traktowana jest jako przejaw zacofania. Jego część druga ukazuje natomiast chłopów jako ludzi w pełni uczestniczących we współczesnej cywilizacji. Do takiego uczestnictwa chciał ich doprowadzić komunizm, jednak zupełnie mu się to nie udało. W ostatniej partii autorzy wypowiadają się na temat tego, co rzeczywiście uczyniono z chłopstwem. Pokazują zatem i objaśniają jednocześnie stereotyp tradycyjnej wsi, utrwalony zwłaszcza wśród mieszkańców miast przez literaturę i mass media. Na ekranie widać więc chłopów odgrywających przed turystami farsę ludowości, przez co unaoczniają widzom cały fałsz folkloryzmu. * * * Filmy z chłopskimi bohaterami stanowią niewątpliwie znaczącą część do­ robku polskiego kina lat siedemdziesiątych. Rekonstruowana w nich kultura ludowa to z pewnością interesujący przedmiot badań. Aczkolwiek mniej waż­ ną kwestią zdaje się być zgodność filmowego wizerunku tej kultury z rzeczy­ wistością opisaną w pracach etnograficznych. O wiele bardziej domaga się wyjaśnienia problem metod i celów wykorzystania jej w filmie. Otóż najczęściej eksponowano na ekranie przejawy kultury ludowej bez­ pośrednio dostępne obiektywowi kamery. Wyzyskując urokliwość wielu jej elementów, skomponowano niejeden piękny kadr, chociażby w takich filmach jak „Kaszebe", „Chłopi" czy „Ród Gąsieniców". Jednak w niewielu dziełach ukazano mniej widoczne aspekty kultury ludowej; do wyjątków należy „Przez dziewięć mostów" i „Awans". Nie można zapomnieć o filmach, w których pokazano tylko wybrane elementy kultury ludowej bądź sytuację zaistniałą po jej zaniku, co wymagało również niemałego kunsztu. Nietrudno stwierdzić, że wielu reżyserom w uporaniu się z kulturą wiejską dopomogły literackie pierwowzory ich filmów. Zawarte w nich jej opisy i inter­ pretacje - niekiedy szczególnie wnikliwe, a przy tym sugestywne - zostały z mniejszym lub większym powodzeniem przełożone na język filmowy. Poza tym niejednemu reżyserowi pomogli etnografowie jako konsultanci. Ich nazwiska czasami utrwalano nawet w czołówkach. Autorzy omawianych tutaj filmów udowodnili, że chłopska kultura jest dziedziną kryjącą w sobie bardzo wiele możliwości twórczych. Nie tylko stanowić �185 K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM może swoistą scenerię mającą uwiarygodnić chłopskie pochodzenie występujących postaci. Okazało się bowiem, że ten czy ów jej składnik niejednokrotnie nabiera w filmie jakiegoś dodatkowego znaczenia. A dzieje się tak wówczas, gdy wykorzystuje się go do bardziej konkretnych celów, na przykład propagando­ wych, artystycznych czy rozrywkowych. Raczej niewielu reżyserów uznało ją za fenomen, któremu warto poświęcić cały film (Pełczyński 1988, s. 34). LITERATURA B u r s z t a J. 1987 Chłopskie B u c h o w s k i M. źródła kultury, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, [w:] Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A . Posern-Zielinski (red.), Wydawnictwo D r a w a , Po­ znań, s. 35-59. Dlaczego nieobecni? 1979 Dlaczego nieobecni? (dyskusja między R . B e r e m , G . K r ó l i k i e w i c z e m , J . Kasakiem, W . M y ś l i w s k i m , M . W a ś k o w s k i m , Z . Wójcikiem), „Ekran", nr 18, s. 3-5, nr 19, s. 17-19. D o n d z i ł ł o C. 1985 Młode kino polskie lat siedemdziesiątych, M ł o d z i e ż o w a Agencja Wydawnicza, Warszawa. Eberhardt K. 1971 Miraże malowniczości, „Ekran", nr 16, s. 8. G a ł a j D. 1974 O kinie w chłopskim kraju (wywiad), „ K i n o " , nr 11, s. 3-5. K a n t o r R. 1991 Karcz Problematyka wiejska w polskim filmie fabularnym po II wojnie światowej. klęsce, „Powiększenie", nr 1-2, s. 41-52. D. 1973 Filmy płaszcza K o r n a t o w s k a M. Krajobraz po i szpady, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa. 1990 Wodzireje i amatorzy, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa. Ł u k o w s k i M. 1988 Polski film etnograficzny, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Ł u ż y ń s k a - D o r o b a J. 1991 Portret czy karykatura? Filmowy obraz świadomości społeczno-narodowej chłopów od końca XVIII w. do II wojny światowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o , Ł ó d ź . M r u k l i k B. 1974 „Chłopi" Numer specjalny 1992 w pigułce, „ K i n o " , nr 3, s. 4-7. Numer specjalny poświęcony Konteksty", nr 3-4. Pełczyński G. antropologii filmu i fotografii, „ P o l s k a Sztuka Ludowa. 1988 Ekran ludowy, „ N u r t " , nr 11, s. 33-34. 1997 Kultura ludowa w filmie, „ T w ó r c z o ś ć Ludowa", nr 3, s. 12-14. R o b o t y c k i C. 1995 Ludowość jako alternatywa i paradoks, [w:] Folklorystyka. Dylematy i perspektywy, D . Simonides (red.), Uniwersytet Opolski. Instytut Filologii Polskiej, Opole, s. 151-157. S a r z y ń s k i P. 1997 Żegnaj konopielko, [w:] Czy zmierzch kultury ludowej?, S. Zagórski (red.), Ł o m ż a . �186 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI S k o n i e c z n y Z. 1979 ( W y p o w i e d ź ) , „ F i l m o w y Serwis Prasowy", nr 17-18, s. 6. Skotarczak D. 1996 Od Astaire do Travolty. Zjednoczonych, Amerykański musical filmowy w kontekście historii Stanów Instytut Historii U A M , P o z n a ń . S m o l i ń s k a T. 1995 Folkloryzm i problem folkloryzacji, [w:] Folklorystyka. Dylematy i perspektywy, D . Simoni­ des (red.), Uniwersytet Opolski. Instytut Filologii Polskiej, Opole 1995, s. 137-150. Sulima R. 1982 Literatura 1985 Folklor i literatura, Warszawa. a dialog kultur, L u d o w a Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. W ó j c i k Z. 1983 Polski film nie lubi wsi (wywiad), „Ekran", nr 21, s. 2-3. Wojciechowski K. 1974 Znalazłem swój matecznik (wywiad), „ F i l m " , nr 47, s. 6-7. G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI T H E IMAGES O F F O L K C U L T U R E I N POLISH FILMS Summary M a n y films have been made in Poland telling about peasants and people of rural background. T h e films may become the subject of ethnographic concern. T h e point is not so much in the consistence between screen images and the ethnographic reality of folk culture. T h e problem to be discussed points at aims and methods of using folk motives in films. The elements of folk culture most often displayed in movies are those which are within the easiest reach of the cinecamera. There are however many films whose creators attempted at showing what is less visible and spectacular in folk (peasant) culture. It is by no means easy to express in the language of cinema and those films belong to the most remarkable. Some of them show only selected elements of folk culture or the social situations occuring after the former old peasant culture had been changed. This requires a great skill indeed. Helpful to film directors were the novels on which the films were based. Ethnographic consultants contributed to the value of the films too. F o l k culture is being used in cinematography in different ways. Most of folk elements make up a scenery which is supposed to point out the peasant origin of the characters. I n some films a particular detail of peasant culture become especially meaningful, introduced for different purposes - either for propaganda, or for artistic reasons or simply for entertainment. Only few film-makers considered folk culture worth making the main subject of the film. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe73f2cfa1ffa44e6fd87beae7bdb015.pdf a1733092552f67fb4af8083cdbc58f4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1612 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1492 Title A name given to the resource Tacy sami, ale inni. Potoczna interpretacja rzeczywistości pogranicza / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.161-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 PAWEŁ SCHMIDT Katedra Etnologii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o T A C Y SAMI, A L E I N N I . POTOCZNA INTERPRETACJA RZECZYWISTOŚCI POGRANICZA Żyjemy w dziwnym kraju, a raczej w kraju dziwnych ludzi. Na każdym kroku można tu spotkać przejawy tak niezwykłej solidarności narodowej (choćby w czasie ostatniej powodzi), jak też, o wiele częściej, swoistej seg­ regacji dyktowanej lokalnym szowinizmem. Wzajemny antagonizm miast, a nawet osiedli i ulic w tych miastach, jest na tyle utrwalony w świadomości przeciętnego Polaka, że ten może, mówiąc o jakiejkolwiek części kraju, stwier­ dzić z przekonaniem - „Tam nas nie lubią". A jednak nas. Owo my, swoiste poczucie przynależności do jednej, w miarę spójnej grupy narodowej, przejawia się głównie poprzez istnienie autostereotypu Polaka - z reguły człowieka gościnnego, patrioty, lecz jednocześnie upar­ tego i nad wyraz ambitnego („co, Polak nie potrafi?"). Poczucie wspólnoty prowadzi nieraz do absurdalnych sytuacji faworyzowania cech powszechnie uznanych ze negatywne, jeśli tylko są udziałem kogoś, kogo możemy w pew­ nym kontekście włączyć do grupy ludzi określanych pojęciem my. Spójrzmy: informacja o zatrzymaniu pijanego grabarza, który szedł (!) mając we krwi bodaj siedem promili alkoholu nie wywołuje zgorszenia czy oburzenia. Prze­ ciwnie - obok rozbawienia, pojawiają się sądy świadczące o niezwykłym dokonaniu tego człowieka - „Jak on to zrobił? Gigant, geniusz!". Nic tylko wystawić mu pomnik jako honorowemu przedstawicielowi narodu polskiego w Księdze Rekordów Guinessa. Ten przykład jest oczywiście żartobliwie przejaskrawiony, jednak w jakiś sposób istniejący w naszej rzeczywistości. W pewnych wypadkach można się spotkać z identyfikowaniem się z ludźmi powszechnie pogardzanymi, uważa­ nymi za „zakały społeczeństwa", co jest uzasadnione tylko jednym - zgodnoś­ cią z ogólnie podzielanym wizerunkiem własnym. Pewne cechy wyróżniające danych ludzi i kształtujące ich obraz dostrzega­ my przede wszystkim u przedstawicieli innych nacji. Jeśli cechy te są podobne i podobnie postrzegane, mówi się o zbieżnościach w „charakterze narodo­ wym" czy wręcz o „narodowych sympatiach". Rzecz w tym, że Polacy uloko­ wali te sympatie dość daleko - kraje śródziemnomorskie, Węgry, Francja. Powszechnie podzielane zdanie o sąsiadach jest zdecydowanie negatywne, często motywowane wydarzeniami historycznymi. Ale także odmiennością �162 PAWEŁ S C H M I D T cech uznawanych za powszechne i przekładanych poprzez obowiązujący wo­ bec danego narodu stereotyp na pojedynczych jego przedstawicieli. Wśród sąsiednich Polakom narodów szczególne miejsce zajmują Słowacy. O ile pozostałe nacje postrzegane są wybitnie negatywnie (mimo dostrzegania pewnych pozytywów, np. pracowitość i umiłowanie porządku u Niemców), 0 Słowakach nie krążą żadne opowieści, podania czy choćby anegdoty, co mogłoby stworzyć powszechnie znany wizerunek tego narodu. W przeciwieństwie do innych sąsiadów, Słowacy nie są ani dobrzy, ani źli. Oprócz tego, że są często łączeni i myleni z Czechami, oprócz dostrzegania „śmieszności" ich języka, oceniani są przez zdecydowaną większość Polaków tak, jak choćby mieszkańcy Hondurasu - czyli w ogóle. Można to traktować jako „wyjątek potwierdzający regułę" lub przykład na to, że niczego niemal nie można w badaniu relacji społecznych generalizować, nakładając na owe badania ściśle określone i ustalone teorie czy metody, mające „uporządkować" działania naukowe. Chciałbym przedstawić tutaj sytuację pewnego pogranicza, jednak nie tyle pod kątem świadomości tożsamości narodowej jego mieszkańców, lecz przez pryzmat ich potocznej wiedzy o świecie, która przekłada się na ich tożsamość lokalną i etniczną. Od 1994 roku prowadzę badania na polskim Spiszu i Podhalu. Oba regiony oddzielone są od siebie rzeką Białką, będącą ściśle określoną granicą pomiędzy terenami zamieszkałymi przez Górali podhalańskich i Spiszaków. To silnie zaznaczone rozgraniczenie samo nasuwa pomysł badania i opisywa­ nia obu grup wraz z relacjami zachodzącymi między nimi przy pomocy kategorii ugruntowanych w antropologii, tj. swój - obcy oraz orbis interior 1 exterior. Zwłaszcza po wysłuchaniu opinii o sąsiadach, typu: Spiszacy to nieludzie, o d m i e ń c y bez określonej n a r o d o w o ś c i . T a m gdzie przychylniejszy wiatr, zależnie z której strony, tak oni chcą b y ć raz Polakami, raz S ł o w a k a m i [...] Zawiść do S p i s z a k ó w dziedziczy się w genach. T a k o Spiszach m ó w i ł m ó j dziadek, moja matka i j a też. T o j u ż jest 1 tradycja ( A Z E A 6264) . Powyższa wypowiedź zdaje się potwierdzać binarny schemat: swój - to k t o ś znany, przez co bezpieczny, „ o s w o j o n y " , postrzegany pozytywnie; obcy - nieznany, przez co niebezpieczny, inny, postrzegany i oceniany negatywnie (por. Stomma 1986). Przy zastosowaniu tego modelu świata społecznego sytuacja wydaje się prosta i jasno określona. Tłumaczy ewentualny antagonizm, „zawiść" dwóch sąsiadujących ze sobą grup, nawet przekonanie o dziedziczności nastawienia, postaw, poglądów o obcych, bo skoro oni rzeczywiście są obcy, a zatem niebezpieczni itd... Jednak tłumaczenie to wydaje się nazbyt proste w zesta­ wieniu z otaczającą nas zawiłą rzeczywistością pełną cech i zjawisk nieokreś­ lonych lub przynajmniej określonych znacznie słabiej niż przedstawione wyżej kategorie. L . Mróz zauważył, że 1 Archiwum Z a k ł a d u Etnografii U Ł , dalej: A Z E A . �T A C Y SAMI, A L E INNI 163 jest prawie niemożliwe, by jakakolwiek s p o ł e c z n o ś ć czy kultura tak prosto widziała różnicę między s o b ą a wszystkim, co się poza n i ą znajduje, by nie czyniła różnicy m i ę d z y sąsiednią grupą lub plemieniem - odmiennym wprawdzie jakimiś elementami, ale m a j ą c y m szereg cech w s p ó l n y c h [...], a tymi którzy z gruntu są odmienni - kolorem skóry, religią, językiem, g o s p o d a r k ą , a w i ę c czynnikami odgrywjącymi bardzo istotną rolę w określaniu własnej grupy ( M r ó z 1979, s. 158). Wywód ten posłużył jego autorowi do wyszczególnienia wśród obcych innych, mniejszych kategorii, nie wnikając jednak w istotę dualistycznego podziału, zmieniając go tylko w nieco bardziej złożoną strukturę. Czy jednak porównując dwie badane grupy jesteśmy jako badacze skazani na rozbijanie podzielanego przez nie świata na dwie odrębne, przypisane im analogicznie części? Celowo za teren badań wybrałem polski Spisz i Podhale. Mieszkańcy tych dwóch regionów określają je, co prawda, jako dwie odrębne jednostki prze­ strzenne stanowiące terytoria dwóch grup, istniejące jednak jakby w większej przestrzeni wspólnej dla obu społeczności, której to przestrzeni niektórzy nadają miano góralszczyzny: G ó r a l , to k t o ś , kto urodził się tutaj [pod Tatrami - P.S.]. W innych górach, to j u ż niegórale. Po drugiej stronie Tatr mieszkają górale słowaccy. G ó r a l e mieszkają także n a Spiszu, Orawie i Liptowie ( A Z E A 6258); G ó r a l , to mieszkaniec gór. Niegórale, to cepry. Ale inny góral z Podhala, inny z B e s k i d ó w ( A Z E A 6279). Pozostaje to w zgodzie z istniejącym w świadomości mieszkańca Podtatrza modelem przestrzennym świata. W świecie tym własne terytorium, a więc takie, które jest zamieszkane przez ludzi uznawanych za swoich, jest ograniczone nie tylko do regionu (np. Podhala, Spiszą, Orawy) czy nawet wsi, ale także do danego przysiółka, ulicy, osiedla. Częste są przypadki waśni, rywalizacji mło­ dzieży z dwóch części jednej miejscowości, np. między Bukowiną Dolną i K l i ­ nem (Podhale), między Wojtyczków Potokiem i Pawlikami (wieś Rzepiska na Spiszu). Stąd przy rozpatrywaniu relacji międzygrupowych z uwzględnieniem kategorii swój - obcy nie wystarczy chyba wyróżnienie kilku poziomów obcości. Należałoby się zastanowić także czy swój oznacza swój w każdej sytuacji. Tu dochodzimy do relacji pomiędzy przedstawieniem i opisem danego zjawiska, a kontekstem, w jakim owo zjawisko jest sytuowane przez opisują­ cego je człowieka. Rozpoczynając badania i wiedząc (na podstawie obserwacji dokonanych podczas wielokrotnych wyjazdów „niebadawczych" na Podhale i Spisz) o wza­ jemnej niechęci przejawianej przez członków obu grup do siebie, starałem się znaleźć „obiektywne" czynniki, które służą samookreśleniu się Spiszaków i Górali podhalańskich oraz podkreśleniu przez nich odrębności względem siebie. Ta sama religia i stosunek do niej, te same podstawy gospodarcze (identyczny sposób uprawy ziemi i hodowli, mocna pozycja turystyki w budżecie prawie każdego gospodarstwa, podejmowanie takich samych zajęć pozarolniczych i na tę samą skalę) nie sprzyjały ich wyróżnieniu. Rozmówcy mówiąc o różnicach między badanymi grupami podkreślali odmienności w stroju i gwarze. Jednak te dwa kryteria również okazały się zawodne, a przynajmniej niewystarczające �164 PAWEŁ S C H M I D T dla wykazania „obiektywnych różnic" warunkujących poczucie odrębności i tożsamości etnicznej. Strój ludowy, tak na Spiszu, jak na Podhalu, jest (lub w przypadku Spiszą, był) silnie zróżnicowany pomiędzy poszczególnymi wsiami, co zresztą uniemożliwiło opracowanie monografii stroju podhalańskiego dla potrzeb Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Omówienie zaś w tym wydawnictwie stroju spiskiego (Starek 1954) wykazuje istnienie trzech podstawowych jego odmian, z których każda dzieli się na podtypy - otrzymujemy więc ilość odmian ubioru niemal równą ilości wsi w tym regionie. Jeśli chodzi o gwarę, różnice w mowie Podhalan i Spiszaków nie są aż tak wielkie, by uniemożliwiały wzajemne zrozumienie się. Oba dialekty należą zresztą do tej samej grupy gwar góralskich polskich (Sowa 1990). Można więc stwierdzić, że nie istnieją żadne obiektywne - a więc możliwe do wyróżnienia także z zewnątrz - kryteria podziału mieszkańców tej części Podtatrza na Spiszaków i Podhalan oprócz historycznych różnic w osadnictwie obu regionów ( X I I I - X V I I w.). Mimo to: Spisok to Spisok, a nie G ó r o ] ( A Z E A 6278); Po drugiej stronie Białki to farbowani G ó r a l e , mieszani, nieprawdziwi. Bo prawdziwi G ó r a l e to tylko u nas, n a Podhalu mieszkają ( A Z E A 6273); G ó r a l niekoniecznie musi u r o d z i ć się w górach. Wystarczy, że w nich mieszka. Ale Spisza­ kiem jest ten, który się tu urodził i w y c h o w a ł ( A Z E A 6288); Ja nie czuję potrzeby nazywania się G ó r a l e m . Jestem Słowak, ale określiłbym się Spiszakiem ( A Z E A 6290). W tych i wielu innych wypowiedziach widać wyraźne rozgraniczenie, na­ wet opozycję terminów Góral i Spiszak. Istnieje ona jednak jedynie w kon­ tekście szczegółowego określenia etnicznego. Tu Góral nie oznacza już miesz­ kańca „góralszczyzny", lecz konkretnego, wybranego spośród ogółu człowie­ ka, uznającego siebie i uznawanego przez innych za Podhalanina. W innych kontekstach Spiszak może być swój dla mieszkańca Podhala i odwrotnie - w czasie pielgrzymki na Jasną Górę, w pracy w PKS czy GS, wreszcie gdy rozmowa dotyczy problemów związanych z gospodarką rolną w południowej Polsce czy braku letników w sezonie. Ów swój jest wtedy znajomym z pielgrzymki, kolegą z pracy, przedstawicielem tej samej grupy zawodowej. Nawet w kontekście etniczności ten konkretny człowiek nie jest sprowadzany do jednego mianownika z resztą członków własnej grupy, którzy w tym konkretnym kontekście są obcy .Wielość poziomów identyfikacji wpły­ wających na tożsamość jednostki w grupie, jak też całych grup, komplikuje budowę świata społecznego do tego stopnia, że możemy mówić co najwyżej o swojskości w pewnym, jasno określonym kontekście czy sytuacji. Klasyczne ujęcie kategorii swój-obcy należy zaś chyba odnieść tylko i wyłącznie do grup o znacznie niższym poziomie dystrybucji wiedzy niż w społeczeństwie współ­ czesnym. Takich, w których członek danej grupy był tym, czym b y ł - jednym ze swojego ludu [...] Był tym, kim był - nie podlegającą wyobcowaniu j e d n o s t k ą , bezpiecznie ukrytą i p o d t r z y m y w a n ą przy życiu w kokonie zwyczajów od urodzenia, a ż do śmierci (Mead 1978, s. 3-4). �T A C Y SAMI, A L E INNI 165 Jednak w takim wypadku badanie tożsamości czy problemów identyfikacji mija się z celem, gdyż w tego typu grupach problem ten nie istniał - wobec braku grup odniesienia, braku jakiejkolwiek alternatywy. W kontekście etniczności samookreślenie się jednostki jako członka danej grupy polega tylko i wyłącznie na przeświadczeniu, że ona nim jest. Podzielane przez wszystkich członków grupy przekonanie typu: „jestem Spiszakiem", „on jest Spiszakiem" nie wymaga z reguły specjalnego tłumaczenia czy „uprawomacniania" na mocy ustalonych tradycją praw i norm. Jest jednym ze składników wiedzy inter subiektywnej, wspólnej dla ogółu społeczności, przyjmowane jest jako oczywiste. Według J.C. Turnera kategoria c z ł o n k o s t w a jest warunkiem koniecznym i wystarczającym, by p o w s t a ł a grupa (za: Bikont 1986, s. 770). Dopiero po ustaleniu „kto jest k i m " , swoim czy nie, następuje proces interpretacji tego faktu - dopasowywanie go do ogólnie podzielanego modelu świata społecznego czy to w celu utwierdzenia się w tym przekonaniu, czy też dla wytłumaczenia sobie samemu podobieństw, różnic, zasadności identyfika­ cji. Podobieństwo z sytuacją przedstawioną przez M . Mead jest tylko pozorne. Tam oczywistość bycia jednym z nas wynikała z izolacji świadomościowej. Tutaj, z ogólnie panującego domniemania, że świat jest taki sam dla wszystkich oraz, że w stosunku do wszystkich przejawia te same właści­ wości (Turner 1985, s. 474). To domniemanie zaś pozwala członkom grupy z a a n g a ż o w a ć się w proces typifikacji. D z i ę k i niej jednostki m o g ą efektywnie u s t o s u n k o w a ć się do otaczającego je świata, albowiem nie są zmuszane do analizowania k a ż d e g o niuansu i konkretnej ich sytuacji. Ponadto typifikacja ułatwia wejście w świat, daje bowiem m o ż l i w o ś ć traktowania innych j a k o typowe obiekty danego rodzaju (Turner 1985, s. 475). Jeśli więc ktoś zostanie uznany za typowego członka grupy i sam podziela owo przekonanie, trudno byłoby zmienić ów stan rzeczy, podając argumenty choćby najbardziej obiektywne i przekonujące. Tym bardziej, że przekonanie o człon­ kostwie w grupie warunkuje „wyznawanie" tego samego stylu życia, tych samych norm, nakazów, zachowań. Takie upodobnienie się członków grupy do siebie w sytuacji, gdy występują oni jako reprezentanci danej społeczności czy etnosu nie jest spowodowane „myśleniem grupowym", gdyż takowe nie istnieje. Grupa składa się z wielu jednostek, które mając prawo do indywidualnego rozumowania skłaniają się jednak do podzielania systemu myślenia, zachowań, działań reprezentowanych przez daną społeczność czy raczej przez większość jej człon­ ków. W grupie funkcjonującej na poziomie tożsamości społecznej jej c z ł o n k o w i e w y k a z u j ą mniejszą rozpiętość z a c h o w a ń , n i ż by na to wskazywały indywidualne różnice m i ę d z y nimi (Bikont 1986, s. 774). Proces interpretacji, uświadamiania sobie własnej tożsamości, jak też utrwalania się i uświadamiania tożsamości zbiorowej, polega na wykrywaniu, �166 PAWEŁ S C H M I D T postrzeganiu podobieństw między ludźmi uznanymi za swoich oraz, i chyba bardziej, na odnajdywaniu i postrzeganiu różnic między nimi, a innymi - zna­ nymi obcymi. Wyobrażenie o tym, że oni mieszkają w tym samym świecie, podzielają i ulegają tej samej rzeczywistości, co my, prowadzi do nasilenia się poczucia odrębności. Tłumaczenie zaobserwowanych zjawisk kryteriami włas­ nego świata, własnej kultury, a więc przekładanie pewnego modelu rzeczy­ wistości zbudowanego z typowych elementów na ogół rzeczywistości, powo­ duje niezrozumienie czy może mylną interpretację działań członków sąsiedniej społeczności. Wywołuje przekonanie o tym, że oni naprawdę są inni, nawet mimo pozornego podobieństwa, skoro w danej sytuacji zachowują się inaczej niż my. Ta odmienność nie jest jednak spowodowana tylko innym sposobem ubierania się, odmienną mową czy innymi „obiektywnymi" różnicami. Jej sednem jest właśnie inna interpretacja tej samej (w przekonaniu obserwato­ rów) rzeczywistości, tłumaczonej potoczną wiedzą o sąsiadach, ale i o sobie samym. Z sytuacją taką spotykamy się najczęściej na terenie pogranicza, gdzie częstotliwość kontaktów międzygrupowych, częstsze i bardziej wyraziste peł­ nienie przez jednostki ról reprezentantów grupy, sprzyja postrzeganiu zjawisk odmiennych od znanych, własnych, swoich. N a Spiszu, to p ó l mszy po polsku, p ó ł po słowacku - to jak to wszystko zrozumieć? ( A Z E A 6265). Różnica pomiędzy językami - polskim i słowackim - nie jest oczywiście tak wielka, by mogła spowodować kłopoty ze zrozumieniem tekstu, wypowiedzi, a tym bardziej liturgii, która jest taka sama zarówno w kościele polskim, jak i słowackim. „To wszystko", czego nie można zrozumieć oznacza tu raczej całość sytuacji, w pewnym sensie niepojmowalnej dla Górala podhalańskiego - członka grupy jednolitej etnicznie, językowo i narodowo. Dwunarodowość społeczności mieszkającej w jednej wsi czy choćby regionie, uważającej się za spójną grupę (i postrzeganej tak przez Podhalan), nie istnieje w góralskim (podhalańskim) modelu świata społecznego, a przynajmniej silnie się z nim kłóci. Góral, to człowiek przekonany o swej wartości, potomek ludzi, którymi była zafascynowa­ na cała elita kulturalna i intelektualna Polski przełomu X I X i X X wieku. Skoro ówcześni Górale byli stawiani za wzór, ich kultura i gwara miała być rzekomo ostoją, skansenem „prawdziwej" kultury polskiej, występowanie w ich kraju i utożsamianie się z innymi wartościami, z wartościami innej kultury wydaje się uderzać w góralską godność, jest dla nich uwłaczające. Góral jako symbol polskości i wolności w nieistniejącym na skutek zaborów kraju przetrwał właściwie do dziś w świadomości samych Górali. Stąd czują się oni poniekąd nadal bastionem mającym chronić czystości kultury polskiej przed obcymi wpływami, a nawet źle w ich mniemaniu pojętą nowoczesnością. No, j a k my by z Bronkiem flaske wypili, to my by jescy zaśpiywali! Ino nie tak, jak piscy ta małpa, ta z tego, jak mu tam, „Krywań". K r y w a ń to przecie... Bo to Polska przyjmuje nazwę Giewont, abo co insego. K r y w a ń [...] to słowacka góra. T o tak te cymbały po tych zespołach nazwy jakieś, sam nie wie o co chodzi, nie wie - jakieś sobie nazwy wymyśla i pieje jak ta Górniak. Była fajno na pocatku, teroz sie wygina jak glizdo jakaś, jakieś cupiradło francowate takie ( A Z E A 6894). �T A C Y SAMI, A L E INNI 167 W świadomości Górala poczucie wartości, wyższości własnej osoby, grupy i kultury jest czymś naturalnym. Oczywistym tak samo jak jego tożsamość, może nawet jest jednym z silniej widocznych jej przejawów. I podobnie jak w przypadku samookreślenia się jest ono wtórnie interpretowane w celu „uprawomocnienia", nadania mu znaczenia niezaprzeczalnego faktu. G ó r a l e , to p o c h o d z ą od szlachty [...] Nasz papież jest z gór. N o i my dobre ludzie jesteśmy ( A Z E A 6887). Odnoszenie się do innych z lekceważeniem, określane przez Górali jako hardość, twardość, jest oceniane przez nich jak najbardziej pozytywnie. Wy­ śmiewane jest natomiast przez Spiszaków, którzy przeciwstawiają temu własny „charakter", żyjąc wedle swego mniemania „spokojniej": M y tu żyjemy powolutku, po cichutku, jak u Pana Boga za piecem ( A Z E A 6289). Ów spokój, częste podkreślanie faktu życia na prowincji - nie spotkałem się (w przeciwieństwie do Podhala) z centralnym, nadrzędnym sytuowaniem własnego regionu i kultury przez Spiszaków - przejawia się w pewnych sytuac­ jach u tutejszej ludności brakiem jakiejkolwiek aktywności wobec wydarzeń historycznych, politycznych, „godzeniem się" z koleją losu, naturalnym sta­ nem rzeczy. Cecha ta, interpretowana u sąsiednich Górali jako „niechciejstwo" czy wręcz tchórzostwo, jest przez Spiszaków motywowana (analogicznie do hardości, zadziorności Podhalan), „uprawomamiana". Nadaje się jej zna­ czenie „charakteru społecznego" czy cechy wyróżniającej i oczywiście pozy­ tywnej, nawet pożytecznej: Podczas I I wojny światowej Spisz należał do Słowacji, a granica [...] przebiegała w z d ł u ż Białki [...] Podhalanie nie rozumieli naszej sytuacji [niestawiania czynnego oporu hitlerowcom - P.S.]. U w a ż a l i , że trzymamy sztamę z okupantem i czerpiemy z tego jakieś korzyści. W y s t ę p o w a l i oni zbrojnie przeciw Niemcom, jak to G ó r a l e [...] Natomiast Spiszacy nie przeciwstawiali się i dlatego ocalili swe życie ( A Z E A 6338). Lata 1939-1948, a więc okres wojny i pierwsze lata powojenne, pełnią dosyć istotną rolę w postrzeganiu i interpretowaniu rzeczywistości społeczno-kulturowej u reprezentantów omawianych grup. Wydarzenia, które miały miejsce w tym czasie są często podstawą interpretacji postrzeżonych zachowań i cech sąsiadów, a także własnego nastawienia wobec nich. Wywoływanie historycznych zdarzeń służy tłumaczeniu wzajemnej niechęci, odnoszącej się jednak do całości grupy jako zespołu typowych jej reprezentantów, nie zaś do konkretnych, znanych osób, które są często znajomymi, krewnymi - postrze­ ganymi więc w kontekście prywatnych relacji interpersonalnych, a nie przyna­ leżności grupowej czy etnicznej. Wyraźne oddzielenie dwóch aspektów po­ strzegania tych samych, bądź co bądź, osób widać w porównaniu wypowiedzi informatów starszych i młodzieży: M y mieszkali z tej strony Białki, no to jak j a dziecko urodziła, to w nocy przyszli i nawet strzyloł jeden do mnie. W y b i ł szybę w okni i strzyloł, a j a była pierwszy dzień po porodzie. D o s t a ł a m szoku, nie wiedziała, co się stało, co oni zrobili. D o s t a ł a m silnego krwotoku. T o cud, że w y z d r o w i a ł a m . �168 PAWEŁ S C H M I D T T o nie b y ł jedyny taki wypadek. Trzy razy u nas byli, ale na szczęście nikt z rodziny nie zginął. Zabierali nam konie, świnie, owce, a my musieli stać i n a to patrzeć. I byli tacy, co byli nawet znajomi, ale nic nie m o g l i ś m y im zrobić. Teraz w i ę k s z o ś ć z nich uciekła do Ameryki. Obecnie nie m a ich w Polsce ( A Z E A 6337); N a n a s z ą zagrodę kilkakrotnie napadali ci zbóje i zachowywali się bezwzględnie wobec nas, nie zważając nawet na to, że przed wojną byli z nami zaprzyjaźnieni. Pewnego popołudnia, w 1943 roku, siedziałem z ż o n ą w domu [...] Nagle zaczęły ujadać psy i przez okno zobaczyłem jak bandyci grasują po naszym p o d w ó r k u . Z d ą ż y ł e m tylko złapać dziecko na ręce i uciec w las. Ż o n a została... Bandyci wybili szybę w oknie i zaczęli strzelać. N a szczęście ż o n a zagrzebała się cała w pierzynę, tak iż wyglądało, że nikogo nie m a w domu [...] T o cud, że przeżyła do dziś. [...] Sam kiedyś widziałem tego bandziora, który n a p a d ł n a m ó j dom i żonę, i jedynymi słowami jakie do niego wyrzekłem b y ł o pytanie, czy m a jeszcze w domu ten karabin, z którego strzelał do mojej żony, po czym odszedłem, nie czekając n a o d p o w i e d ź ( A Z E A 6338). Młodzież, tak spiska, jak i podhalańska, nie postrzega się nawzajem przez pryzmat wydarzeń z okresu wojny. Młodzi Spiszacy i Podhalanie są dla siebie bardziej mieszkańcami dwóch różnych wsi, czasem regionów, niż reprezentan­ tami grup pozostających w konflikcie: Ś m i e s z n e jest nazywanie mnie Spiszakiem, a Podhalanina Podhalaninem. Nie ma p o d z i a ł ó w , granic. Jestem obywatelem polskim ( A Z E A 6286). Ludzie młodzi, tj. uczniowie, osoby zaraz po ukończeniu szkoły, są dla siebie przede wszystkim kolegami, znajomymi, nieraz nawet krewnymi. Od­ czuwanie relacji prywatnych między tymi ludźmi powoduje zacieranie ostrych podziałów i granic. Ważniejsza w tym przypadku jest ich tożsamość społeczna, nawet osobista tożsamość jednostki (dostrzeganie u siebie i innych cech indy­ widualnych), niż przynależność etniczna. Wróćmy jednak do konfliktu z czasów wojny. Dlaczego wydarzenia te nie były przyczyną jedynie prywatnych konfliktów między rodzinami (z takimi przykładami można spotkać się do dzisiaj, zwłaszcza na Podhalu), a zostały przełożone na ogół społeczności, skoro ludzie uwikłani w konflikt po obu stronach z reguły dobrze się znali, a przynajmniej rozpoznawali się nawzajem? Przypomnijmy: ludzie żyją w przekonaniu, że świat jest taki sam dla wszyst­ kich. Odmienne odnoszenie się do niego, postrzeganie go, nie zmienia tego domniemania. Powoduje jedynie odmienny sposób postrzegania innych, nie zaś ich świata, który jest tym samym otoczeniem, co nasze. Nawet ci inni mogą być podobni, tylko myślą inaczej, skoro w tych samych warunkach działają inaczej niż my. Postrzeganie różnic w działaniach prowadzi więc do powstania poczucia odmienności, odrębności wobec grupy sąsiedniej czy jakiej­ kolwiek grupy odniesienia. Interpretacja działań innych, obcych, zachodzi zaś bardziej pod wpływem prób zrozumienia racjonalności tych działań, niż symbo­ licznego postrzegania i rozumowania: T a w r o g o ś ć taka była, bo m y ś m y byli pod Słowacją, no to tu nie było wojny, a w Polsce była. N o to tam b y ł a bieda, a tu był s p o k ó j . T u jedzenie b y ł o , normalnie m o ż n a b y ł o żyć. Ludzie handlowali m i ę d z y sobą, a ci którzy zazdrościli drugim przechodzili przez w o d ę i napadali. Konie zabrali, c z ł o w i e k a zbili i rzucili byle gdzie. Odwetu ż a d n e g o nie b y ł o , bo była taka sprawa, że oni tam mieli broń, bo tam wojna była, a tu nie było. Z widłami nie m o ż n a było przecież wyskoczyć ( A Z E A 6289). �T A C Y SAMI, A L E INNI 169 Jednak zbrojnych wypadów Podhalan na wsie spiskie nie można tłumaczyć jedynie różnicami majątkowymi czy okazją - posiadaniem broni. Może więc wychowanie w cieniu legend i podań o „zbójnikach równających świat"? Na Podhalu dawni zbójnicy do tej pory otaczani są szacunkiem, w przeciwieńst­ wie do Spiszą, gdzie hruba gazdówka liczyła się o wiele bardziej niż chodzenie za bucki. Poszukajmy jednak gdzie indziej. W piekarni w Bukowinie pracuje kobieta z Jurgowa. Kierownik się nieraz z niej n a ś m i e w a . Nabija się, że j a k wjeżdżali Niemcy, to Jurgowianie ich kwiatami witali ( A Z E A 6269); W czasie wojny p o z o s t a w a l i ś m y w konflikcie. Z a Niemca Spiszacy pogrzebali orła b i a ł e g o na Czarnej G ó r z e . Spiszacy trzymali z Niemcami ( A Z E A 6263). Może więc urażone uczucia patriotyczne? Poniekąd tak. Zastanówmy się - kim jest Góral. Górale podhalańscy podkreślają na każdym niemal kroku swoją polskość. Traktują Polaków jako naród lepszy od innych, męski, twar­ dy, buńczuczny. Cechy typowe Polaków są więc zgodne z wyróżnikami góralskości, z autostereotypem „prawdziwego Górala". Po dziewiętnastowiecznej góralofilii przejawianej przez elitę kulturalną Polski, a ostatnio po pontyfikacji Papieża-Górala, przepojeni poczuciem własnej wyższości Górale stali się wybra­ nymi spośród wybranych. W czasie wojny solidaryzowali się z całym walczącym z okupantem narodem. Oprócz walki z hitlerowcami, znaleźli wroga polskości całkiem blisko, na Spiszu, traktując tamtejszą ludność tak jak volksdeutsch'y. Administracyjna i polityczna granica pomiędzy Generalną Gubernią (Podhale) i faszystowską Republiką Słowacji (Spisz) nie podzieliła wspólnej rzeczywistości Spiszaków i Podhalan na dwa odmienne światy. Umożliwiła tylko wyłączenie tych pierwszych, nie stawiających czynnego oporu przeciw okupantom, poza margines polskości i góralskości, co mogło pociągnąć za sobą uprawomocnione w ten sposób, opisane wcześniej działania: Spiszacy, to tchórze, a nasz Góral, to twardy Góral. Oni w czasie wojny skumali się z Niemcami. M y nigdy b y ś m y tak nie zrobili. Korzyść korzyścią, ale patriotami Podhalanie zawsze byli ( A Z E A 6264). Uznanie pewnych działań zachodzących w ściśle określonej sytuacji za typowe dla danej społeczności może powodować wzajemną niechęć, wrogość i jej nasilanie się. Nieistotne w tym momencie jest to, czy sytuacja, w której dane działanie miało miejsce była również typowa dla wzajemnych kontaktów. Nawet wyjątkowość sytuacji, w tym przypadku wojny, przyspiesza tworzenie stereotypów. Wizerunek grupy sąsiedniej powstaje w sytuacji ekstremalnej na zasadzie postrzeżenia choćby jednego działania. W życiu codziennym także często oceniamy ludzi na podstawie jednostkowych zachowań. Choćby powie­ dzenie „prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie", również odnosi się do powstawania wizerunku danej osoby w sytuacji ekstremalnej, nie zachodzącej na co dzień, nietypowej. Takie „pobieżne" kreowanie wizerunków innych, zwłaszcza obcych, prowa­ dzi do powstania w modelu rzeczywistości społeczno-kulturowej konstruktów, które pozornie wydają się być uproszczeniami czy uogólnieniami pewnych elementów tego modelu: �170 PAWEŁ S C H M I D T T u my Spiszaków nazywamy Słowakami. T o tak jak Litwa i Ł o t w a - dla nas Ruscy ( A Z E A 6272). O ile jednak przekładanie nazwy Ruscy na inne narodowości można jeszcze „na siłę" tłumaczyć niewiedzą czy właśnie uproszczeniem modelu rzeczywistości w świadomości przeciętnego Polaka, to trudno odnieść takie działanie do sytuaq'i pogranicza, gdzie wzajemna bliskość i częstotliwość kontaktów wyklucza niezna­ jomość samookreślenia się sąsiadów. Tutaj celem tego działania jest dyskredytac­ ja obcej grupy, podkreślenie własnej odmienności, odrębności, uwydatnienie identyfikacji z większą grupą, w tym przypadku narodem polskim: Przyjeżdżają tu Polacy z Polski centralnej, to dla nich jest normalne, że są tu Polacy i S ł o w a c y . A dla tych P o l a k ó w [Podhalan - P.S.], którzy całe życie zwalczają i będą zwalczać S ł o w a k ó w tutaj, na Spiszu, to oni zawsze c o ś w y m y ś l ą ( A Z E A 6290). Oczywiście można całą tę sytuację omówić i zinterpretować przy zastoso­ waniu opozycji swój - obcy. W rzeczywistości pogranicza wyraźniej, niż na obszarach o jednolitej lub przynajmniej podobnej świadomości etnicznej ich mieszkańców, zarysowują się ostre podziały, podkreślane są różnice - te „prawdziwe" (obiektywne) i istniejące tylko w celu odróżnienia się od innych, tłumaczenia otaczającego świata i zachodzących w nim zjawisk. Jednak chyba nie tylko w przypadku badań czy choćby obserwacji omówionego tu po­ granicza nasuwają się pewne wątpliwości. Świat społeczny, zwłaszcza współ­ czesna rzeczywistość, jest bowiem bardziej złożony niż binarny model oparty na ściśle określonych kategoriach swojskości i obcości. W polskiej antropologii skupiono się na badaniu kultury wsi polskiej. Wprowadzając różne metody badań i interpretaq'i zapomniano jakby, że kultura ta nie pozostaje tą samą, odizolowaną strukturą zbudowaną z jasno określonych elementów, posiadających jedno jedyne znaczenie zrozumiałe przez wszystkich. Z kolei współcześni reprezentanci kultury wsi polskiej częściej jawią się jako uczestnicy kultury masowej, integrującej mniejsze grupy w jeden, w miarę spójny, homogeniczny organizm. Ludzie ci nie ograniczają już pojęcia swojego świata, jak też świata w ogóle, do dobrze znanej, „bezpiecznej" i „oswojonej" przestrzeni. Wraz z poszerzeniem się wiedzy o świecie i , co za tym idzie, samego świata, w społeczeństwie współczesnym świat ten z prostej struktury czystych znaczeń i kategorii zmienił się w skomplikowany zespół różnych obszarów rzeczywistości, powiązanych ze sobą, często zachodzących i nakładających się na siebie. Całość tej rzeczywistości jest z reguły trudna do pojęcia, niezrozumiała współczesnemu człowiekowi. Jak pisze Ferdinand Fellmann: Dwudziestowieczny relatywizm p o g r ą ż a J a w a n o n i m o w o ś c i struktur. R o s n ą c a matematyzacja nauk przyrodniczych i społecznych s p o w o d o w a ł a , że jednostka czuje się j u ż tylko oczkiem w sieci, której w z ó r pozostaje dla niej niezrozumiały. Pojęcie świata traci tym samym swoją p o z y t y w n ą w y m o w ę . Świat, niegdyś kwintesencja teologicznego ładu, administrowanego przez Boga, redu­ kuje się do „ ś w i a t a odniesień" wtórnych s y s t e m ó w (Fellmann 1993, s. 48-49). Z owej nadmiernie skomplikowanej i rozbudowanej rzeczywistości każdy człowiek wybiera te jej wycinki, na podstawie których stara się odnaleźć �171 T A C Y SAMI, A L E INNI lub nawet ukonstytuować sens otaczającego go świata. W ten sposób wnika w labirynt kontekstualności zjawisk, które z reguły nie posiadają jednego, wspólnego dla wszystkich odbiorców w każdym czasie i w każdej sytuacji znaczenia. Nasza wiedza o świecie, tak potoczna, jak i naukowa, zawiera konstrukty, to znaczy zbiory abstrakcji, generalizacji, formalizacji, idealizacji specyficznych dla p o s z c z e g ó l n y c h p o z i o m ó w or­ ganizacji myślenia. Ściśle m ó w i ą c , nie istnieją nagie fakty. Wszystkie fakty są zawsze j u ż faktami wyselekcjonowanymi z kontekstu wszechświata przez a k t y w n o ś ć naszego u m y s ł u . F a k t y są zatem zawsze zinterpretowanymi faktami albo ujmowanymi za p o m o c ą sztucznej abstrakcji w ode­ rwaniu od kontekstu, albo r o z w a ż a n y m i w ich w ł a ś c i w y m kontekście [...] Nie znaczy to jednak, że w życiu codziennym czy w nauce nie jesteśmy w stanie ująć rzeczywistości świata. Znaczy to po prostu, że ujmujemy tylko pewne jego aspekty, te mianowicie, które są dla nas w a ż n e albo ze względu na nasze codzienne sprawy, albo z punktu widzenia zespołu akceptowanych reguł proceduralnych, zwanych m e t o d ą n a u k o w ą (Schiitz 1984, s. 139-140). Dlatego nie można generalizować postaw czy nastawień współczesnego Polaka wobec sąsiednich nacji. Dlatego też, wspomniany na wstępie pijany grabarz może być, w zależności od potrzeby, a nawet nastroju obserwa­ tora, postrzegany raz negatywnie, raz pozytywnie. Dlatego także różne może być rozumienie tak ściśle przecież, wydawałoby się, określonych kategorii swojskości i obcości. LITERATURA B i k o n t A. 1986 Tożsamość społeczna w świetle prac H. Tajfela i J.C. Turnera, „Przegląd psycho­ logiczny", t. 29, nr 3, s. 769-783. Fellmann F. 1993 Świat przeżywany i świat duchowy. Feomenologiczne pojęcie teoria kultury, [w:] Świat przeżywany. a protestancka Fenomenologia i nauki społeczne, świata Warszawa, s. 48-102. Mead M. 1978 Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa. Mróz L. 1979 Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 157-168. Schiitz A. 1984 Potoczna i naukowa interpretacja scientystyczne ludzkiego działania, tendencje w socjologii współczesnej, Sowa F. 1990 System fonologiczny polskich gwar spiskich, W r o c ł a w . Starek E. 1954 Strój spiski, P o z n a ń . Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa. T u r n e r J. 1985 Struktura teorii socjologicznej, Warszawa. [w:] Kryzys i schizma. Warszawa, s. 137--192. Anty- �172 PAWEŁ S C H M I D T PAWEŁ S C H M I D T THE SAME B U T DIFFERENT. 'COMMMON SENSE INTERPRETATION' OF T H E SOCIAL R E A L I T Y OF ETHNIC B O R D E R L A N D Summary T h e text published here was the author's paper read at the 19'* General Meeting of the Polish th Sociological Society Sept. 22 1997 in Katowice. The author presents the problems of the ethnic borderland or rather the interpretation of particular concepts concerning it. ("difference", "familiar­ ity", "strangeness") in the perspective of the "common knowledge" peculiar to its inhabitants. H e emphasizes the plurality and diversity of problems in order to point to the usefulness of social phenomenology (i.e. sociology of knowledge) in anthropological studies. T h e author stresses the role of "justification" of social phenomena by their interpretation in terms of shared constructs of common knowledge. O n the ethnic borderland experience of difference belongs to the basic components of people's everyday life and thus common knowledge becomes an essential instrument of interpretation of the behaviour both of one's own people and 'the others'. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e413d5e7dcd6fc3b3e5b4220a8528951.pdf 6a9709a8d87c8d046700780e7695acb0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1611 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1491 Title A name given to the resource Kult świętego Wojciecha we wsi mazowieckiej XVIII i pierwszej połowy XIX wieku na tle kultu innych świętych / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.141-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa K U L T ŚWIĘTEGO WOJCIECHA WE WSI MAZOWIECKIEJ X V I I I I PIERWSZEJ POŁOWY X I X W I E K U N A T L E K U L T U I N N Y C H ŚWIĘTYCH I . Jedno z najwybitniejszych dzieł polskiej literatury hagiograficznej - Ży­ woty świętych Starego i Nowego Zakonu Piotra Skargi po raz pierwszy wyszło spod prasy w roku 1579 i do przełomu X I X i X X w. doczekało się około trzydziestu wydań, z tego dziewięciu jeszcze za życia autora (Chrzanowski 1971, s. 261). Czemu przypisać tak ogromny sukces wydawniczy tej pisanej w pośpiechu, kompilatorskiej książki; sukces, który zaskoczył jej autora? Niewątpliwie, wobec braku podobnej literatury w języku polskim, istniało na nią wówczas zapotrzebowanie. Wydaje się jednak przede wszystkim, że to ów ogromny kaznodziejski dar przekonywania i „potęga wymowy", które zyskały Skardze miano „tyrana dusz ludzkich", nie zawiodły go również, gdy przyszło mu sięgnąć po pióro (Chrzanowski 1971, s. 256). Mieszkańcy Mazowsza, z którego Skarga pochodził - urodził się bowiem w 1536 r. w Grójcu, „sześć mil od Warszawy", chełpili się, że jest ono twierdzą katolicyzmu. Również w opinii nuncjusza papieskiego Fulwiusza Ruggieriego, Mazowsze było wówczas „tak katolickie, jak same Włochy". O prawowierności Mazurów i ich gorliwości religijnej krążyły po Polsce opowieści, zaś Ulrich Werdum pokpiwał, że tak ściśle przestrzegają postów, iż za mniejszy grzech uważają zamordowanie łamiącego post, niż się na to godzić (Gieysztorowa, Zahorski, Łukasiewicz 1968, s. 94). Mimo, że Mazowsze w niewielkim stopniu dotknęła fala reformacji, sto­ sunkowo wcześnie osiadł tu najbardziej aktywny w walce z jej wpływami zakon jezuitów. Już od lat 60-ych X V I w. mieli oni siedzibę w Pułtusku, w X V I I w. założyli swe domy i kolegia w Łomży, Płocku, Rawie, Warszawie. Oprócz jezuitów działało na Mazowszu wiele innych, zarówno dawnych, jak i nowych zakonów, takich jak dominikanie, bernardyni, bonifratrzy, refor­ maci, pijarzy, misjonarze, kapucyni, a z żeńskich m.in. wizytki, sakramentki (Gieysztorowa, Zahorski, Łukasiewicz 1968, s. 96-98). Miało też Mazowsze swoich świętych. Na początku X V I I w. odbyła się beatyfikacja zmarłego kilkadziesiąt lat wcześniej w Rzymie, młodego nowicjusza jezuickiego, urodzonego pod Przasnyszem Stanisława Kostki. Z Mazowszem �142 ANDRZEJ WOZNIAK związana była działalność założyciela zakonu marianów Jana Stanisława Papczyńskiego (1631-1701) i znacznie wcześniej, błogosławionego Władysława z Gielniowa (1440-1505), patrona Warszawy (Hagiografiapolska, dalej: Hagio­ grafia... 1972, s. 192-208, 455-458). Kult świętych odgrywał w potrydenckiej religijności polskiej istotną i stale rosnącą rolę. Podlegał jednak daleko idącym przekształceniom i stałej kontroli ze strony Kościoła, który między innymi przy jego pomocy starał się roz­ wiązać jeden z najbardziej palących problemów duszpasterskich epoki: jak głosić nauki o dogmacie i moralności, zwłaszcza wśród ludu, napotykające na trudną do pokonania barierę, określaną przez C. Hernasa jako „konflikt języków" , tak aby jednocześnie nie wchodzić zbyt głęboko w materię Pisma Świętego i nie ułatwiać przenikania treści niesionych przez reformację. Przedsięwzięciem mającym stanowić krok w kierunku rozwiązania tego problemu był zrodzony w środowisku polskich jezuitów projekt stworzenia obszernego dzieła w języku polskim zawierającego żywoty świętych . Po uzys­ kaniu zgody zwierzchności zakonnej przygotowanie tego dzieła zlecono ks. Piotrowi Skardze. Skarga podejmował się tej pracy początkowo niezbyt chętnie i dopiero w trakcie pisania zaczął doceniać jej znaczenie dla kształ­ towania świadomości religijnej społeczeństwa, zwłaszcza zaś „ludzi pospoli­ tych", do których swoje dzieło adresował. Książka powstawała rekordowo szybko, jej pisanie zajęło autorowi niepełny rok i pierwsze wydanie Żywotów świętych ukazało się w Krakowie jesienią 1579r. (Tazbir 1983, s. 84-85). We wstępie do Żywotów... Skarga pisał, że pragnie zająć czytelnika tak, „aby do Biblijej nie tęsknił, w której z trudnością tajemnic Boskich odrazić się albo źle czytając zarazić się można" (tamże, s. 85). 1 2 Sukces wydawniczy Żywotów... przeszedł najśmielsze oczekiwania zarówno inspiratorów ich wydania, jak i autora. Do połowy XVTI w. dzieło to, uzupeł­ nione i poprawione jeszcze za życia autora, było regularnie wznawiane i do­ piero w drugiej połowie stulecia wyparła je na pewien czas literatura hagiograficzna nowego typu, lepiej dostosowana do gustów ówczesnego czy­ telnika. Jednakże przynajmniej przez kilka dziesięcioleci były Żywoty świętych ulubioną lekturą zarówno mężczyzn, jak i kobiet, od królowych poczynając, na szlachciankach i mieszczankach kończąc. Pośrednio, poprzez kazania, tra­ fiały prawdopodobnie i do ludności wiejskiej. Zawarta w Żywotach „ ż y w a n a sercach, a nie na czernidle ewangelia" miała - jak pisał Skarga w przedmowie - stworzyć w z ó r p o s t ę p o w a n i a dla ludzi k a ż d e g o stanu i wieku... Z a r ó w n o najbiedniejszy chłop, jak książę, mogli tu znaleźć receptę na w ł a s n ą drogę do d o s k o n a ł o ś c i , przepisy uwzględniające ich możliwości oraz sytuację stanową [...]. 1 C z e s ł a w Hernas (1965, 1.1, s. 101) zwraca u w a g ę n a trudności, n a jakie d u c h o w i e ń s t w o n a p o t y k a ł o w przekazywaniu najbardziej podstawowych zasad dogmatyki i etyki w ś r o d o w i s k u wiejskim i m a ł o m i a s t e c z k o w y m , „gdzie trafiały one na n i e p o d a t n ą glebę", przede wszystkim z powodu nieprzekładalności na język ludowy większości abstrakcyjnych pojęć. 2 Żywoty świętych ku narodowym. były pierwszym w Europie tak obszernym dziełem hagiograficznym w języ­ �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E WSI M A Z O W I E C K I E J 143 Dopiero w n a s t ę p n y m stuleciu rozkwitnie w Polsce literatura hagiograficzna, ukazująca stanowe wzory świętości dla c h ł o p ó w (św. Izydor), szlachty (podkomorzy Andrzej Bobola) czy m ł o d z i e ż y szkolnej (święty Stanisław Kostka). Z a c z a s ó w Skargi przede wszystkim w Żywotach szukano odpowiedzi, j a k ż y ć w swoim stanie bez porzucania jego o b o w i ą z k ó w i zrzekania się przywilejów, ale mimo to z perspektywą na zbawienie czy nawet - świętość. Były to w i ę c wielkie zwierciadła w z o r ó w obyczajowych, gdzie ludzie mieliby znajdować „życia swego prostowanie i nauki z p r z y k ł a d ó w r ó w n y c h sobie s t a n ó w " (Tazbir 1983, s. 97-98). Problemu, który C. Hernas określa jako „konflikt języków" w dialogu duszpasterza z chłopem, nie rozwiązał wiek X V I I , ani stulecie następne, zwłaszcza w jego warstwie dogmatycznej. Jednakże szerokie upowszechnienie w wieku X V I I literatury hagiograficznej w języku polskim niewątpliwie znacz­ nie ułatwiało Kościołowi przekazywanie różnym stanom odpowiednich dla każdego z nich wzorów obyczajowych. W okresie potrydenckim kult świętych, podobnie jak i inne dziedziny życia religijnego, ulegał znacznym przekształceniom. Ostrożniej traktowano wszel­ kie przejawy cudowności nie zatwierdzone przez Kościół; nakazywano więc np. komisyjne sprawdzanie autentyczności relikwii, usuwano kulty świętych, których nie było w brewiarzu rzymskim (Górski 1986, s. 206). Mimo to, w wieku X V I I zainteresowanie świętością rosło, kult świętych rozszerzał się. F. Konieczny w swojej książce Święci w dziejach narodu polskiego nazwał to stulecie „nowym okresem świętych" (Konieczny b.d.w., s. 369-389). To ono właśnie w poważnej mierze ukształtowało podstawowe cechy religijności pol­ skiej, a szczególne piętno wycisnęło na religijności ludowej. I I . Kultura mazowieckiej wsi przeduwłaszczeniowej wykazywała sporo istot­ nych cech, różniących ją od kultury ludowej innych wielkich regionów historyczno-etnograficznych (Woźniak 1987). Pewne specyficzne cechy wsi mazowieckiej tego okresu zauważyć można również w sferze kultury religijnej (Woźniak 1997, s. 19-37). Tak właśnie rzecz się miała np. z interesującym nas kultem świętych, w którym oprócz zjawisk i tendencji o szerszym zasięgu, występowało także nieco lokalnej specyfiki. Święci byli patronami grup lokalnych, miast, krajów, zrzeszeń i korporacji zawodowych, zakonów, cechów, profesji i stanów. Byli też święci, do których zwracano się w specjalnych przypadkach: chorób zakaźnych - „moru", padacz­ ki, bólu zębów, gardła, oczu, wrzodów. Był patron chroniący od ognia, przed złodziejami, opiekun dobrej sławy, itp. Kulty różnych świętych szerzyły po­ szczególne zakony. Tak więc np. bernardyni szerzyli nabożeństwo do św. Anny, jezuici do św. Ignacego i bł. Stanisława Kostki, pijarzy do św. Józefa Kalasantego, franciszkanie do św. Antoniego. Święci niegdyś bardzo popularni, z cza­ sem ulegali zapomnieniu, a ich miejsce zajmowali inni, zwłaszcza świeżo kanonizowani. Zakony propagowały kult świętych m.in. popierając bractwa kościelne, odgrywające poważną rolę w szerzeniu i utrwalaniu kultu okreś­ lonych osób. Dominikanie opiekowali się bractwem różańcowym, karmelici szkaplerzowym, bernardyni bractwem św. Anny, franciszkanie bractwem Męki Pańskiej (Bystroń 1976, s. 303-307). �144 ANDRZEJ WOZNIAK Trzy pierwsze z wymienionych bractw należały w X V I I I w. do najpopu­ larniejszych na Mazowszu. Niektóre jego regiony jednak miały swoją spe­ cyfikę: występowały tam bractwa nie cieszące się gdzie indziej popularnością. Tak np. było z bractwem Św. Rocha mającym za zadanie opiekę nad zakaźnie chorymi. Bractwo to, o dość dawnej metryce, zachowało pewną popularność w zachodniej części Mazowsza (m.in. w łowickiem), podczas gdy w diecezji płockiej nie było znane (Woźniak 1995, s. 5). Głównym celem bractw dewocyjnych przy kościołach parafialnych było ożywianie i rozbudzanie życia religijnego oraz podnoszenie poziomu moralnego parafian. „Tych wszyst­ kich bractw Tarczą, Obroną i Opieką jest niebo, a celem sam Pan Bóg" - jak napisał w księdze bractewnej parafii bolimowskiej jeden z tamtejszych duchownych (tamże, s. 7-8). W drugiej połowie X V I I I w. w diecezji płockiej istniało około 340 parafii i ich filii. Według obliczeń J. Flagi, w sumie były tam 292 bractwa dewocyjne i 100 konfraterni miłosierdzia stosunkowo niedawno powstałych i o nieco innym niż dawne bractwa charakterze (Flaga 1976, s. 38). Na tak dokładne obliczenia źródła pozwalają tylko w przypadku diecezji płockiej. Możemy się jedynie domyślać, na podstawie bardzo fragmentarycznych danych, że sytuacja w tej dziedzinie w innych rejonach Mazowsza była zbliżona lub podobna. Lista bractw dewocyjnych diecezji płockiej zestawiona przez J. Flagę obejmuje 22 ich rodzaje. Na pierwszym miejscu znajdują się bractwa różańcowe, których było tu 91, na drugim św. Anny (37), na trzecim szkaplerzne (21), a dalej w kolejności: Najświętszej Trójcy (10), Opatrzności Bożej (6), św. Barbary (4), Pocieszenia N M P (3), św. Antoniego Padewskiego (2), literackie (2), Niepokala­ nego Poczęcia N M P (2), 5 Ran Chrystusa (2), Serca Jezusa (2), Aniołów Stróżów (1)-podobnie jak i wszystkie pozostałe: św. Izydora, św. Jana Nepomucena, św. Józefa, kapłańskie, M B Bolesnej, św. Michała Archanioła, Najświętszego Sakramentu, N M P Łaskawej, Ukrzyżowania Pana Jezusa. Spe­ cyfiką wyróżniającą diecezję była, zdaniem autora, stosunkowo wysoka liczba bractw Opatrzności Bożej, być może związana z działalnością jezuitów, którzy to bractwo propagowali (Flaga 1976, s. 39-40). Materiały z wizytacji diecezjalnych stanowią najcenniejsze źródło do badań nad życiem religijnym przeduwłaszczeniowej wsi mazowieckiej. Z nich po­ chodzi większość wiadomości o działalności bractw kościelnych w diecezji płockiej, z nich też możemy się dowiedzieć, kult których świętych Kościół najbardziej propagował. Tak np. w diecezji płockiej, a jak pozwalają stwier­ dzić inne źródła, także na całym Mazowszu, w drugiej połowie X V I I I w. najczęściej spotyka się świątynie pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny (z różnymi oczywiście odmianami: Wniebowzięcia, Nawiedzenia, itp.). W dal­ szej kolejności, do najczęściej spotykanych w diecezji płockiej należały koś­ cioły pod wezwaniem św. Trójcy, św. Jana Chrzciciela, św. Stanisława biskupa i męczennika, św. Anny, św. Wawrzyńca. Poza tą diecezją do najpopularniej­ szych mazowieckich patronów kościołów prócz Najświętszej Maryi Panny należała św. Anna, święci apostołowie Piotr i Paweł, a także (podobnie jak �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J 145 w diecezji płockiej) św. Jan Chrzciciel i św. Trójca. Do patronów często spoty­ kanych na całym Mazowszu należeli też św. Wojciech biskup i męczennik, św. Bartłomiej, św. Mikołaj. Stosunkowo liczne były kościoły pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Nie należały na Mazowszu do rzadkich (ale przede wszystkim poza diecezją płocką) kościoły, których patronem był św. Roch. Wśród kościołów mazowieckich X V I I I i pierwszej połowy X I X w. nie udało się znaleźć żadnego, którego patronem byłby św. Izydor, opiekun „ora­ czy" - chłopów. Bywał on natomiast niekiedy (choć nieczęsto) patronem ołtarzy. T u jednak sprawa przedstawia się nieco inaczej niż z patronami i wezwaniami kościołów. Najczęściej powtarzają się wprawdzie ołtarze po­ święcone Najświętszej Maryi Pannie, ale następnymi w kolejności patronami są: św. Anna - „babka Chrystusowa" i św. Antoni Padewski. Stosunkowo często, zwłaszcza w diecezji płockiej, patronem ołtarza bywał św. Wojciech. Dość popularnymi patronami ołtarzy w diecezji płockiej byli też św. Rozalia i św. Roch, ten drugi jednak znacznie większą popularnością cieszył się na Mazowszu poza tą diecezją {Materiały... 1981-1996, t. I - V I I I , Zaleski 1988). Najczęściej powtarzające się imiona patronów mazowieckich kościołów i ołtarzy należały jednocześnie na przełomie X V I I I i X I X w. do najpopular­ niejszych na Mazowszu imion chłopskich. Wśród najczęściej spotykanych imion męskich wymienić należy następujące: Jan, Wojciech, Stanisław, Józef, Jakub, Wawrzyniec. Wśród imion kobiecych niewątpliwie najpowszechniej powtarzającym się w różnych rejonach Mazowsza była Marianna, do często spotykanych należały też: Franciszka, Anna, Katarzyna . Doniosłą rolę w życiu religijnym wsi przeduwłaszczeniowej odgrywały pielgrzymki i odpusty. Były wprawdzie przede wszystkim wydarzeniami religij­ nymi, ale ich świecki wymiar był również bardzo istotny. Pozwalały zwiedzać nieznane okolice, zobaczyć bliższe i dalsze miasta, dawały okazję do spotkań z ciekawymi ludźmi, do zaopatrywania się w różnego rodzaju dewocjonalia - różańce, szkaplerze, obrazy świętych, krzyżówki, figurki zdobiące później wiejskie izby oraz przypominające i utrwalające zasłyszane w czasie piel­ grzymki treści. Dla ówczesnej wsi pielgrzymki i odpusty były jedyną okazją „wyjścia poza ciasny krąg codziennych zajęć i kłopotów" (Chodzidło 1969, s. 125-126). W X V I I I i pierwszej połowie X I X w. istniało na Mazowszu, około 200 sanktuariów i miejsc odpustowych o zasięgu wykraczającym poza granicę parafii. Szczególnie liczne były w diecezji płockiej. Ogromna ich większość, podobnie zresztą jak w całej Polsce, to ośrodki kultu maryjnego (ponad 75%). Dość liczne były miejsca kultu osób Trójcy Świętej oraz niektórych świętych, 3 3 N a podstawie materiałów z Archiwum G ł ó w n e g o A k t Dawnych ( A G A D ) i Archiwum Diecezjalnego w P ł o c k u ( A D P ) ; A G A D , A r c h . G o s p . Prymasa Poniatowskiego 92; Nieborowskie A r c h . G o s p . c z . I I I , sygn.131; Archiwum z M a ł e j Wsi I A/37; A D P sygn. 86, В 177, 1297. Materiały te, p o c h o d z ą c e z różnych r e g i o n ó w Mazowsza, zawierały w sumie kilkaset imion. D u ż ą p o p u l a r n o ś ć imienia Józef przypisać należy szerokiemu upowszechnieniu w środowisku wiejskim, zwłaszcza od drugiej p o ł o w y X V I w., kultu św. Józefa. Ołtarze p o ś w i ę c o n e temu świętemu nale­ żały w k o ś c i o ł a c h Mazowsza, szczególnie diecezji płockiej, do częściej spotykanych. �146 A N D R Z E J WOŹNIAK zwłaszcza zaś św. Anny, św. Rocha i św. Antoniego*. Mazowieckie ośrodki kultowe miały różną skalę oddziaływania. Przynajmniej niektóre z nich posia­ dały charakter ponadregionalny i przyciągały pątników z dość odległych niekiedy okolic. Inne cieszyły się sławą „miejsc świętych" w skali ziemi czy powiatu, ale były też takie, których znaczenie niewiele wykraczało poza grani­ ce parafii, lub też których dawna sława ulegała już zapomnieniu. W X V I I I i na początku X I X w. najbardziej znanym miejscem pielgrzymek na Mazowszu był Sierpc w województwie płockim, z klasztorem benedyktynek i słynącą cudami figurą Matki Bożej w głównym ołtarzu przyklasztornego kościoła pod wezwaniem N M Panny. F . M . Sobieszczański opisując Sierpc w Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda w latach 60-ych X I X w. stwierdza, że kościół Najświętszej Maryi Panny w tym mieście wystawiony w r. 1483 „po objawieniu się cudownego obrazu Bogarodzicy [...], pod względem łaski, pierwsze, jak mówią, po częstochowskim zajmuje miejsce" (Sobieszczański 1866, s. 442). W X V I I i X V I I I w. ośrodkiem kultu Matki Boskiej nie mniej, a w pewnym okresie może nawet bardziej niż Sierpc, cudami słynącym było miasteczko Czerwińsk w pow. wyszogrodzkim. Nazywano je nawet podobno niegdyś „Jasną Górą Czerwińską" (Gawarecki 1846, s. 220). Od końca X V I I w. cudownym obrazem Świętej Rodziny i odpustami słynęła wieś Mied­ niewice nad Suchą Strugą, między Wiskitkami a Bolimowem. Obraz, za którego przyczyną zasłynęły Miedniewice, kupiony został w 1674 r. na odpuś­ cie w Studziannie przez Jakuba Trojańczyka, gospodarza z Miedniewic. Za­ wiesił on drzeworyt, wzorowany na obrazie ze Studzianny, w stodole na sosze. Obraz zaczął objawiać cudowne właściwości, które przyciągały do wsi wier­ nych z całej okolicy. W X V I I I w. na miejscu stodoły Trojańczyka powstał kościół i klasztor ufundowany przez kolejnych właścicieli Miedniewic. Od końca X V I I w. do dziś obraz otaczany jest czcią wiernych z bliższych i dal­ szych okolic (Cabanowski 1996, s. 98). Jedno z najliczniej przez mazowieckich pątników odwiedzanych sanktua­ riów - Skępe, w czasach przedrozbiorowych znajdowało się poza granicami tzw. „starego" Mazowsza, choć jak całą Ziemię Dobrzyńską, łączyły je z tym regionem, a zwłaszcza z województwem płockim, liczne i dawne związki. Dopiero w 1815 r. wraz ze znaczną częścią Ziemi Dobrzyńskiej (późniejszy obwód lipnowski) włączono je do powiększonego województwa płockiego. Do sanktuarium w Skępem, niegdyś klasztoru bernardynów ze słynącą cudami statuą M a t k i Boskiej, z dawna ciągnęły pielgrzymki nie tylko z niedalekich Kurpiów, ale i z całego Mazowsza. W latach 70-ych ubiegłego stulecia tak pisał o Skępem Oskar Kolberg: „Jak do Częstochowy, ciągną tysiące poboż­ nych z całego kraju. W Skępem ujrzałeś dawniej i bure kurtki Kurpiów od Ostrołęki, długie bez rękawów sukmany Kujawian i siwe kapoty Mazurów zza Płocka; wielu z Ziemi Chełmińskiej, Michałowskiej i dalekiej Warmii". 4 Obliczenia własne na podstawie materiałów z katalogu encyklopedycznego ks. Zaleskiego Sanktuaria polskie... (1988). �147 K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J Po kasacji zakonów, gdy w Skępem zabrakło spowiedników, pisał dalej Kolberg, „lud zaczyna się garnąć do Obór" również w Ziemi Dobrzyńskiej (DWOK 1964, t. 27, s. 375). W okolicach Raciąża i Mławy od końca X V I I I w. sławą miejsca cudow­ nego cieszył się kościół parafialny w Koziebrodach z obrazem Matki Boskiej głośnym licznymi łaskami. O Koziebrodach pisał dość obszernie, powołując się na Gawareckiego, Oskar Kolberg: „Na uroczystość Matki Boskiej pobożni nie tylko z okolic przyległych, lecz o mil kilkanaście, a nawet często i z Prus licznie zgromadzają się, szczególniej na Wniebowzięcie i Narodzenie N . Panny oraz na Zesłanie Ducha św. (Zielone Święta), przychodzą na odpusty kompanije ludu z parafii pobliskich z pasterzami swemi na czele" (DWOK 1964, t. 27, s. 381-382). Od początku X V I I w. popularnymi miejscami pielgrzymek w Polsce stały się kalwarie, odtwarzające drogę krzyżową Chrystusa w Jerozolimie. Fun­ datorami kalwarii byli najczęściej magnaci i wyżsi przedstawiciele hierarchii kościelnej. Do najbardziej znanych w Rzeczypospolitej należały: Kalwaria Zebrzydowska, ufundowana w 1602 г., Pakość nad Notecią (1628), Kalwaria Żmudzka (1639), Kalwaria Pacławska (1668) i Góra Kalwaria na Mazowszu (1670), wokół której, podobnie jak i w paru innych przypadkach, powstało miasteczko . Oprócz Góry Kalwarii w ziemi czerskiej, była na Mazowszu jeszcze jedna kalwaria, znacznie mniej znana, ufundowana w 1731 r. w pod­ warszawskim Ujazdowie (Jackowski 1995, s. 20-21; Zaleski 1988, s. 454) . Żuromin, od 1767 r. miasteczko szlacheckie w ziemi zawkrzeńskiej, powiecie szreńskim, podobnie jak Góra Kalwaria, swój „miejski" awans zawdzięcza powstałemu tam w pierwszej połowie X V I I I w. sanktuarium Matki Boskiej. Historia tego sanktuarium przypomina, przynajmniej w początkowej swojej fazie to, co wydarzyło się kilkadziesiąt lat wcześniej w Miedniewicach: cudowne wydarzenia związane z obrazem Matki Boskiej znajdującym się w domu gospodarza z Żuromina, dały początek znanemu nie tylko w okolicy ośrodkowi kultu Najświętszej Maryi Panny oraz kościołowi i klasztorowi jezuitów, po ich kasacie przejętemu przez reformatów (Gawarecki 1847, s. 193-209, 297-308). Największe sanktuaria, związane przeważnie z klasztorami, stosowały róż­ ne, niekiedy bardzo sugestywne środki, które miały za zadanie utrwalać w pa­ mięci pątników treści związane z odwiedzanym miejscem świętym i kultem, któremu było poświęcone. W Czerwińsku пр., jak pisał W . H . Gawarecki, „księża kanonicy [...] mieli na blasze z miedzi wielkości arkusza papieru wyryty obraz Najświętszej Panny M A R Y I [...], którego odbite ryciny od­ wiedzającym to miejsce dawali. Rycina ta [...] poniżej obrazu widok kościoła 5 6 5 W roku powstania K a l w a r i i otrzymało ono prawa miejskie. Takie miasteczka powstające w o k ó ł miejsc kultowych, o specyficznej zabudowie i układzie urbanistycznym nazywane są w lite­ raturze „miasteczkami 6 kalwaryjskimi". Popularna na Mazowszu, c h o ć przed rozbiorami leżąca poza jego granicami, b y ł a zapom­ niana dziś kalwaria w Oborach w Ziemi D o b r z y ń s k i e j . Pisze o niej Kolberg (1964, s. 375). �148 A N D R Z E J WOŹNIAK z przyległym klasztorem przedstawia [...]" Miedzioryt opatrzony był podpisem zawierającym krótką historię obrazu i sanktuarium oraz informaqe o cudach i łaskach, których doznawali odwiedzający sanktuarium pobożni pielgrzymi. Czerwińscy kanonicy regularni utrzymywali również przy kościele liczną orkiestrę („muzykę"), która grywała nie tylko podczas większych uroczy­ stości, lecz również w czasie codziennych mszy św. (Gawarecki 1846, s. 213, 218-219). „W piątki przy mszy św. na Kalwarii oborskiej - pisał O. Kolberg - śpiewano przy odgłosie trąb: Jezu Chryste panie miły - w poniedziałki w kaplicy opatrzności boskiej podczas mszy śpiewanej huczał organ i trąby" (DWOK 1964, t. 27, s. 375). W Skępem niezapomniane wrażenie, na długo pozostające w pamięci pątników, wywierał wspaniały wystrój sanktuarium, obszernie opisany przez Gawareckiego (1846a, s. 291). W wielu znanych miejscach odpustowych sprzedawano sztychowane lub drzeworytnicze wize­ runki patronów miejscowego kościoła. Wydaje się jednak, że nie zawsze były one wierną repliką lokalnego „cudownego obrazu". Na przełomie X V I I I i X I X w. kształtuje się bowiem i coraz bardziej upowszechnia specyficzny pod względem stylistyki drzeworyt ludowy (Grabowski 1970, s. 13n). Podałem tu kilka przykładów mazowieckich sanktuariów, których sława w X V I I I i pierwszej połowie X I X w. niejednokrotnie wykraczała poza granice regionu. Pomijam największe miasta Mazowsza - Warszawę, Płock, Łowicz, które miały własną specyfikę. W każdym z nich znajdowały się miejsca otacza­ ne szczególna czcią, obrazy i figury słynące jako cudowne i „łaskawe", ale ich związki z kulturą ludową miały nieco inny charakter niż sanktuariów prowin­ cjonalnych. Przykładami sanktuariów lokalnych o mniejszej skali, których zasięg oddziaływania wykraczał jednak poza granice paru parafii mogą być kościoły w Czerniewicach (dekanat rawski) i Głuchowie (dekanat skierniewic­ ki). Od początku lat 30-tych X V I I I w. oba kościoły znane były w Łowickiem i Rawskiem jako loca sacra. W pierwszym z nich łaskami słynął ołtarz Pana Jezusa Ukrzyżowanego, w drugim ołtarze - Matki Boskiej i Pana Jezusa {Zeznania 1977, s. 373-385). Sanktuarium o podobnej skali, ale zlokalizowanym tuż poza granicami ówczesnej Warszawy, był klasztor i kościół bernardynów w Czerniakowie. W kościele tym umieszczona pod wielkim ołtarzem szklana trumna ze zwłokami św. Bonifacego słynęła cudownymi uzdrowieniami w choro­ bach oczu. Przybywały tu pielgrzymki nie tylko z sąsiednich wsi, ale i z Warsza­ wy, w maju na trzydniówkę świętych Pankracego, Serwacego i Bonifacego, zwłaszcza zaś na odpust w dniu św. Bonifacego (DWOK 1963, t. 24, s. 18). Nieco miejsca chciałbym poświęcić również tym lokalnym ośrodkom kul­ towym, których oddziaływanie ograniczało się do własnej parafii lub też niewiele poza nią wykraczało. Niektóre z tych ośrodków już w X V I I I lub na początku X I X w. utraciły swoje znaczenie i niekiedy tylko wota i echa ludo­ wych opowieści przypominały o ich sławnej przeszłości. Inne, tak jak np. Ujazdowska Kalwaria, zupełnie przestały istnieć. W kościele parafialnym p.w. św. Jana Chrzciciela we wsi Ciemniewko w dekanacie nowomiejskim, w latach 70-ych X V I I I w. znajdował się obraz, �149 K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E WSI M A Z O W I E C K I E J o którym w protokóle wizytacyjnym z tego okresu napisano: obraz „jeden Najśw. Maryi Panny, Bractwa Szkaplerza Św., łaskami słynie jako parafia doznawała, lecz żadnego konkursu ludu nie masz tak jak po inszych miejscach prócz tylko z parafii. Od kogo od zwierzchności uznany nie masz pisma na t o " (Materiały... 1985, t. 4, s. 159). We wsi Uniecku (dekanat raciążski), w drugiej połowie X V I I I w., w kościele p.w. św. Jakuba Większego Apostoła, w wielkim ołtarzu był obraz „Matki Boskiej cudami od roku 1688 słynący, których wiele doznawało; te cuda nie są urzędownie roztrząśnione, zaświadczają tylko 0 nich pisma Imć ks. Tomasza Jana Grzybowskiego, dziekana raciążskiego, plebana ówczas unieckiego, ręką jego i innych ludzi zacnego urodzenia podpisane". Obraz otaczały wota, cuda poświadczały również odnotowane w protokole wizytacyjnym zeznania (Materiały... 1989, t. 5, s. 249, 265-266). Wielkimi łaskami słynął w końcu X V I I I w. obraz Królowej Nieba i Ziemi N . Maryi Panny w kościele czy raczej publicznej kaplicy p.w. Najświętszej Maryi Panny we wsi Sokołowo w dekanacie wyszkowskim (Materiały... 1991, t. 6, s. 226-228). W parafii Szelków (dekanat makowski) w drugiej połowie X V I I I w. oprócz kościoła parafialnego była jeszcze „od dawna na puszczy" pustelnia, w której mieszkał „pustelnik imieniem Kacper". Przy pustelni znaj­ dowała się kaplica p.w. św. Rozalii i dom dla pątników. Msze w kaplicy odprawiano tylko raz w roku - przy okazji odpustu w dniu św. Rozalii (Materiały... 1991, t. 6, s. 75). Pustelnia znana była nie tylko w parafii - czci­ ciele św. Rozalii docierali tu z daleka. W późniejszym okresie stała się dość znanym ośrodkiem pątniczym. Cudowny wizerunek Matki Boskiej posiadał również kościół p.w. N M P i św. Wojciecha w Raciążu. W drugiej połowie X V I I I w. tamtejszy proboszcz pisał jednak, że choć „dawne pisma [...] i wizyty wspominają, iż tam Matka Boska przyczyną swoją wielom łask udzielała", to ponieważ kościół się palił, nie wie czy obraz jest ten sam, a urzędowych poświadczeń jego cudowności brak (Materiały... 1989, t. 5, s. 206) . 7 I I I . Wśród około 200 sanktuariów działających na Mazowszu w X V I I I 1 pierwszej połowie X I X w. nie było miejsc kultowych poświęconych św. Woj­ ciechowi. Nawet tam, gdzie jedynym patronem kościoła bywał św. Wojciech, sanktuarium stanowiło zazwyczaj ośrodek kultu Matki Boskiej. Tak było np. 1 K o ś c i o ł ó w z wizerunkami świętych, co do c u d o w n o ś c i których tamtejsi plebani nie mieli p e w n o ś c i , b y ł o w ó w c z a s na Mazowszu więcej. W e wsi Pustelnik (dekanat stanisławowski) w kaplicy p.w. św. Katarzyny Panny i Męczenniczki, w latach 70-ych X V I I I w. znajdował się obraz św. Katarzyny, k t ó r e m u „przyznawają, że jest łaskawy, lecz prawnie przez nikogo nie jest uznawany" (Materiały... 1996, t. 8, s. 190-191). Podobnie we wsi Duczymin (dekanat janowski), gdzie, jak odnotowano podczas wizytacji w drugiej p o ł o w i e X V I I I w., w wielkim ołtarzu była „statua wyrażająca N M P , przy której z d a w n o ś c i lat ludzie łaski doznawali, n a co dowodu nie masz ani kiedy były, jedynie in vulgo pro tali tradetur (Materiały..., 1995, t. 7, s. 206). Proboszcz k o ś c i o ł a św. Trójcy we wsi Zawady w dekanacie makowskim pisze w p r o t o k ó l e , że „ o b r a z św. Trójcy n a tabulaturze drewnianej, piękny [...] b y ł przedtem cudowny, jako świadczą dokumen­ ty" (Materiały... 1991, t. 6, s. 90). �150 ANDRZEJ WOZNIAK w Lewiczynie kolo Grójca, gdzie w XVII-wiecznym kościele św. Wojciecha znajduje się obraz Matki Boskiej Lewiczyńskiej od 1684 r. uznawany za cu­ downy i od X V I I w. stanowiący cel pielgrzymek, przybywających również z innych regionów. Także w Białej Rawskiej i w Makowie koło Skierniewic kościoły pod wezwaniem św. Wojciecha od dawna były ośrodkami kultu ma­ ryjnego. Taki ośrodek stanowił też w X V 1 I - X V I I I w. kościół Matki Boskiej Łaskawej i św. Wojciecha w Łowiczu. Nieco wcześniej wspomniałem już o roz­ terkach proboszcza z Raciąża związanych z cudownym niegdyś obrazem Matki Bożej w tamtejszym kościele parafialnym p.w. Najświętszej Maryi Panny i św. Wojciecha. W interesującym nas okresie na Mazowszu w granicach z pierwszej połowy X I X w., a więc nieco szerszych niż w poprzednim stuleciu, istniało ponad 30 kościołów, których patronem lub rzadziej współpatronem był św. Woj­ ciech. Ponad połowa z nich znajdowała się na terenie diecezji płockiej. Więk­ szość mazowieckich kościołów pod patronatem św. Wojciecha erygowana została jeszcze w średniowieczu; około 25% w X V I w., pozostałe w X V I I i X V I I I w . Ze starożytnej najczęściej metryki kościołów pod tym wezwa­ niem zdawał sobie sprawę już W.H. Gawarecki, historyk Mazowsza, pisząc: „Uważać potrzeba kościoły w Polsce za najdawniejsze, które pod tytułem Ś. Wojciecha, apostoła Prus założone były. Prawda ta nie potrzebuje do­ wodów bliższych, albowiem jest niezaprzeczona, gdyż wkrótce po śmierci Ś. Wojciecha [...], dla uczczenia pamięci jego czynów chwalebnych i gorliwości 8 0 rozszerzenie wiary świętej, pod imieniem jego, kościoły w Polsce zakładano 1 budowano" (Gawarecki 1846, t. 10, s. 23). Mazowieckie kościoły noszące imię św. Wojciecha były nie tylko dawne, ale nierzadko także w bardzo złym stanie, czasem wręcz w ruinie. Wśród najbardziej drastycznych przykładów wymienić można kościół parafialny w Czerwińsku, którego wiek w protokóle wizytacyjnym z 1775 r. określano na 350 lat. Pozbawiony w tym czasie części dochodów, „w niczym nie reparowa­ ny, owszem coraz bardziej osobliwie w dachu rujnuje się, że podczas deszczu trudno nabożeństwa odprawiać" (Materiały... 1982, t. 2, s. 121, 128). Popada­ jący coraz bardziej w ruinę kościół w 1778 r. rozebrano. We wsi Bońkowo, w parafii Dąbrowa (dek. mławski) „od lat dwuchset (tj. od drugiej połowy X V I w. - A.W.) znajdowała się [...] prebenda, czyli kaplica pod tytułem św. Wojciecha o pół mili od kościoła fundowana". Kaplica miała swojego księdza z odpowiednim uposażeniem, po pewnym czasie jednak „dla przy­ czyn [...] fundatora", została pozbawiona tego uposażenia i zaczęła popadać w ruinę, ołtarz św. Wojciecha zaś przeniesiono, jak zeznawali najstarsi miesz­ kańcy wsi, do kościoła parafialnego. W kościele tym, p.w. św. Stanisława biskupa i męczennika, patrona Królestwa Polskiego, w czasie sporządzania protokółu wizytacyjnego (1776 г.), ołtarza św. Wojciecha jednak już nie było 8 Najstarsza z mazowieckich świątyń p.w. św. Wojciecha, nie istniejąca j u ż kaplica zamkowa w P ł o c k u p o w s t a ł a na p o c z ą t k u X I w. (ok. 1015 г.). �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J 151 (Materiały... 1984, t. 3, s. 25-26). Różnego rodzaju napraw wymagał niewielki, ubogi kościółek parafialny „pod tytułem św. Wojciecha, Biskupa i Męczennika" we wsi Malużyno w dekanacie płońskim (Materiały... 1989, t. 5, s. 50-52). Dotychczas wydane wizytacje generalne parafii diecezji płockiej zawierają łącznie kilkanaście opisów kościołów i kaplic, których patronem lub współpatronem był św. Wojciech. O kilku z nich, znajdujących się w najbardziej opłakanym stanie, już pisałem. Lepiej przedstawiała się sytuacja pozostałych opisywanych w protokółach wizytacyjnych kościołów . Bardzo niewiele wiemy o obchodach uroczystości ku czci św. Wojciecha. Nawet wizytacje kościołów jego imienia zawierają bardzo skąpe informacje na ten temat. Plebani najczęściej podają jedynie, że „fest" (uroczystość) ku czci patrona kościoła odbywa się 23 kwietnia. Przeważnie dowiadujemy się rów­ nież, że uroczystości tej nie towarzyszą żadne nieprzyzwoitości,występki i „excessy". Czasami znajdujemy jeszcze dodatkową wiadomość o wystawieniu Najświętszego Sakramentu w dniu św. Wojciecha, podobnie zresztą jak i w in­ ne święta patronalne. Do wyjątków należeli duchowni, którzy tak jak pro­ boszcz z Raciąża pisali nieco więcej o tym, co stanowiło świecką oprawę uroczystości kościelnych. Raciążski pleban z naciskiem podkreśla, że podczas uroczystości patronalnych „nieprzyzwoitości jako jarmarki nie praktykowały się, które odrywały ludzi od nabożeństwa i bogomyślności dając im sposób przedaży i kupiectwa jako też pijaństwa, a stąd i pląsów karczemnych" (Ma­ teriały... 1989, t. 5, s. 205). W Czerwińsku ołtarz św. Wojciecha posiadał przywilej odpustu pozwalają­ cego kapłanom świeckim i zakonnym odprawiać msze święte „na wybawienie dusz z mąk czyśćcowych" (Materiały... 1982, t. 2, s. 123). Najwięcej wia­ domości o formach kultu św. Wojciecha podał proboszcz parafii Cygowo-Poświętne. W jego wzniesionym w 1763 r. kościele św. Wojciecha i św. Jana Chrzciciela, w czasie uroczystości św. Wojciecha dnia 23 kwietnia odbywało się wystawienie Najświętszego Sakramentu, zaś w porządku nabożeństw w niedziele i święta czytamy: Hora 7 de mane cantat pars matutini in Dominicis et festis post officium cantilena de S. Adalberto cantat (Materiały... 1994, t. 8, s. 124-134). Jedyną wzmianką o drugim święcie ku czci świętego, uroczystości translacji (przeniesienia relikwii św. Wojciecha), znajdujemy w protokóle wizy­ tacyjnym z Raciąża z 1775 r. (Materiały... 1989, t. 5, s. 220). 9 Pojedyncze wzmianki o odpuście w dniu św. Wojciecha znaleźć można także w opisach kościołów nie noszących jego imienia. W parafii Kurowo koło Sierpca, w kościele św. Piotra i Pawła wystawienie Najświętszego Sakramentu i procesja, „zawsze przy zgromadzeniu ludu", odbywały się m.in. w dniu św. Wojciecha (Materiały... 1984, t. 3, s. 52). Pod Mławą, w małym drewnianym kościółku św. Wawrzyńca Męczennika, w bocznym ołtarzu znajdował się obraz „Świętego Wojciecha Biskupa i Męczennika". Kościółek był mocno zniszczony i tylko 9 Dotyczy to zwłaszcza wybudowanego w 1763 r. k o ś c i o ł a św.św. Wojciecha i Jana Chrzciciela we wsi C y g o w o - P o ś w i ę t n e w dekanacie stanisławowskim (Materiały... 1996, t. 8, s. 124-136). �152 ANDRZEJ WOZNIAK cztery razy do roku, m.in. właśnie na św. Wojciecha, odbywały się w nim nabożeństwa i „procesje z krzyżem" (Materiały... 1984, t. 3, s. 69). W latach 70-ych X V I I I w. w miasteczku Szreńsk, oprócz kościoła parafial­ nego „św. Wojciecha arcybiskupa gnieźnieńskiego" i Wszystkich Świętych, były jeszcze dwie kaplice . Jedna „idąc do zamku [...] pod tytułem św. Stanisława biskupa krakowskiego", druga zaś „za miasteczkiem [...] pod wioską Przychód, murowana, jest konsekrowana, ściany ma w okrąg, na szerz i dłuż jest łokci ośm, prócz murów. Sklepienie ma w okrąg. Ołtarz stary drewniany stolarską robotą, nie znać malowania. W tym ołtarzu obraz na dłuż półtrzecia łokcia, malowany na płótnie św. Wojciecha, bardzo zły, podziurawiony. Mensa tego ołtarza murowana, z gradusem. Portatyla na nim nie masz, na wschód słońca przestawiony rzeczony ołtarz. Okienko na łokieć wzwyż z żelazną kratą, bez szkła. Drzwi łokci 5 wąskie, bez zamknięcia. Po ścianach krzyżów consecrationis 12 malowanych. W górze 3 herby malowane, jeden Ogończyk, drugi Junosza z infułą, trzeci Dołęga z infułą. W murze tej kaplicy ze cmentarza na wschód jest murowany kamień, jak nazywają polskich kamieni, na którym z tradycji (pewnej lub niepewnej) św. Wojciech przechodząc do Prus siedział. Jest podobieństwo na tym kamieniu wyrażony znak, jakby wykowany plac, sposobny do siedzenia człowiekowi. Ta kaplica jest dachówką przykryta, formy w karpia łuszczkę, na wierzchu żelazny krzyż, od którego rysa znaczna ciągnie się przez sklepienie i mur nad tym wmurowanym kamieniem. Cmentarz tylko obkopany. Te dwie kaplice z powieści ludzkiej przez ś.p. Feliksa Srzeńskiego, wojewodę płockiego, natenczas dziedzica miasteczka Srzeńska są postawione, bez żadnego funduszu. W tej kaplicy św. Wojciecha zwykła się odprawiać msza raz do roku, w dzień św. Wojciecha, w kaplicy zaś św. Stanisława teraz nie odprawuje się msza, a to dla indultu, który wyszedł" (Materiały... 1984, t. 3, s. 270-271). Główne obchody dnia św. Wojciecha odbywały się uroczyście , co protokół wizytacyjny podkreśla, w kościele farnym w Szreńsku. O uroczystoś­ ciach tych nie dowiadujemy się jednak niczego bliższego, poza często w takich okolicznościach powtarzanym stwierdzeniem, że w czasie ich trwania „nie zwykły się praktykować jakowe excessa" (Materiały... 1984, t. 3, s. 267). 10 11 Mamy podstawy przypuszczać, że Szreńsk, jedno z najstarszych miast na Mazowszu, wymieniany w dokumencie mogileńskim jako jeden z 19 grodów mazowieckich, był niegdyś ośrodkiem żywszego kultu św. Wojciecha. K . Pacuski w Słowniku starożytności słowiańskich wezwanie św. Wojciecha, związane później ze szreńskim kościołem parafialnym, przypisuje również średniowiecznej kaplicy grodowej (SSS 1975, t. 5, s. 550-551). Kult św. Wojciecha utrzymywał się tu, jak wynika z protokółu wizytacji parafii, jeszcze w drugiej połowie X V I I I w., choć miał już wówczas, jak się wydaje, jedynie charakter lokalny. W późniejszym 1 0 Trzecią kaplicą w Szreńsku, a raczej k o ś c i o ł e m , była prebenda św. Barbary, drewniana, „ o d w ó c h c h ó r a c h " niedawno, na miejscu starej „wywracającej się zbudowana" (Materiały... 1984, t. 3, s. 303). 1 1 Określenie takie w opisach o b c h o d ó w dnia św. Wojciecha jest na Mazowszu rzadkością! �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E WSI M A Z O W I E C K I E J 153 okresie jednak kult ten coraz bardziej podupadał; zniknęła nawet kaplica z „kamieniem św. Wojciecha", na jej miejsce zaś postawiono w pierwszej połowie X I X w. „figurę Chrystusa Ukrzyżowanego". Nawet kościół parafialny nie zachował do naszych czasów wezwania św. Wojciecha (obecnie p.w. Niepokala­ nego Poczęcia N M P ) i tylko odpust w dniu tego świętego oraz echa krążących niegdyś legend przypominają dawnego patrona (Zaleski 1988, s. 264). W jednym z odpustowych druków zachowała się mianowicie opowieść, że kiedy św. Wojciech głosił kazania w pogańskim jeszcze Szreńsku, żaby tak przeraźliwie rechotały w okolicznych mokradłach, że nie było słychać jego głosu. Rozgniewa­ ło to świętego, który zaklął żaby, żeby zamilkły i podobno „od tej pory w Szreńsku nie ma żab zupełnie" (Braun 1977, s. 24). Jak się wydaje, w pierwszej połowie X I X w. na Mazowszu już tylko w Rypinie w ziemi lipnowskiej odpust św. Wojciecha przyciągał większą liczbę pątników z dość odległych nawet okolic. Rypin, jeden z najstarszych grodów ziemi dobrzyńskiej, swój okres świetności przeżywał w średniowieczu. Później coraz bardziej chylił się ku upadkowi. Pod koniec X V I I I w. był niewielkim ubogim miasteczkiem. Pod panowaniem pruskim, około 1800 г., miał zaledwie 72 domy i około 250 mieszkańców i dopiero od roku 1815 zaczęło się porządko­ wanie i rozwój gospodarczy miasta. Rypin z dawna słynął z jarmarków. Niegdyś było ich 12, w początkach X I X w. pozostało już tylko 6. Jeden z nich odbywał się we wtorek po odpuście św. Wojciecha, który świętowano w miejscowym kościele parafialnym pod wezwaniem św. Trójcy (Sławenko-Sławiński 1856, t. 30, nr 2, s. 126-132, nr 3, s. 297-298). Według O. Kolberga, rypiński odpust św. Wojciecha gromadził rzesze ludu z bliższych i dalszych okolic (DWOK 1964, t. 27, s. 375). Nie wiadomo jednak czy przypisać to należy wyłącznie czci dla św. Wojciecha, czy też dodatkową atrakcję stanowił wspomniany wyżej jarmark. W opisach Rypina z ubiegłego stulecia brak na ogół wiadomości o tym mieście jako miejscu pielgrzymek, a cytowany wyżej A . Sławenko-Sławiński ledwo o odpuście wspomina, nie podając o nim żadnych dokładniejszych wiadomości (Sławenko-Sławiński 1856, t. 30, n r 3 , s. 284). Nasza wiedza o przejawach i formach kultu św. Wojciecha w mazowiec­ kich parafiach i kościołach jego imienia jest bardzo uboga i nie wykracza poza to, co zostało już wcześniej powiedziane o kilku świątyniach pod tym we­ zwaniem opisanych w wizytacji diecezji płockiej z drugiej połowy X V I I I w . 12 13 1 4 1 2 Ziemia lipnowska (lipnowskie, późniejszy o b w ó d lipnowski), to część ziemi dobrzyńskiej, przed rozbiorami leżącej poza granicami Mazowsza, c h o ć historycznie z nim związanej. W 1815 r. lipnowskie zostało w ł ą c z o n e do rozszerzonego w o j e w ó d z t w a p ł o c k i e g o . 1 3 Ś w . Wojciech nie tylko nie b y ł w s p ó ł p a t r o n e m tego kościoła, lecz nawet żaden z ołtarzy nie był mu p o ś w i ę c o n y i tylko jeden z kościelnych d z w o n ó w nosił jego imię. 1 4 B y ł y to k o ś c i o ł y i kaplice w miejscowościach B o ń k o w o (par. D ą b r o w a ) , Czerwińsk, D r o ­ bin, M a l u ż y n , P o ś w i ę t n e - C y g o w o , Raciąż, Stupsk, Szreńsk i Ząmbskie, których patronem lub w s p ó ł p a t r o n e m b y ł św. Wojciech. O przejawach kultu tego świętego w p o z o s t a ł y c h parafiach wiemy przeważnie jeszcze mniej. �154 ANDRZEJ WOZNIAK Nawet w przypadku takich parafii jak Kompina, Szreńsk i Wiązowna, które doczekały się osobnych opracowań, sprawa nie przedstawia się lepiej. Starej, erygowanej w X V w. parafii w podłowickiej Kompinie, poświęcił przed czter­ dziestu laty obszerną monografię ks. Józef Wieteska, autor jeszcze paru innych publikacji o podobnej tematyce. Praca ks. Wieteski zawiera sporo interesują­ cych wiadomości o życiu religijnym parafii w pierwszej połowie X I X w., zwłaszcza zaś o działalności bractw kościelnych. W kompińskiej parafii ist­ niały trzy takie bractwa: miłosierdzia, Przemienienia Pańskiego i bractwo św. Rozalii, które po stuletnim okresie dość ożywionej działalności w końcu X V I I I w. zaczęło podupadać. Św. Rozalia czczona była jako patronka chro­ niąca od chorób i zarazy - „morowego powietrza", a z jej świętem 4 września łączyło się czterdziestogodzinne nabożeństwo. W X I X w. wiele kobiet w pa­ rafii nosiło to imię (Wieteska 1948, s. 173). Ustanowione przez prymasa M.J. Poniatowskiego w 1786 r. bractwo miłosierdzia istniało w parafii na prze­ łomie X V I I I i X I X w., ale nie przejawiało żywszej działalności (Wieteska 1948, s. 175-176). Bractwo Przemienienia Pańskiego zostało założone w 1832 r. przez ówczesnego proboszcza z Kompiny, ks. Wojciecha Klonowskiego i znacznie przyczyniło się do ożywienia życia religijnego w parafii oraz do szerzenia w niej zasad wstrzemięźliwości i do zwalczania pijaństwa. Jedno z trzech dorocznych zgromadzeń bractwa odbywało się w dniu św. Wojciecha (Wieteska 1948, s. 177-186). Uroczystość tę, jak pisze J. Wieteska, wyprawiał proboszcz, zaś pozostałe odpusty - bractwa (1948, s. 111). Żadnych wiadomości o kulcie św. Wojciecha w parafii Wiązowna w X V I I I i pierwszej połowie X I X w. nie zawierają opracowania ks. Józefa Noyszewskiego (1951) i Krzysztofa Oktabińskiego (1997). Marek Piotrowski, autor niewielkiej monografii Szreńska, nie wspomina nawet, że tamtejszy kościół parafialny nosił kiedyś wezwanie św. Wojciecha i Wszystkich Świętych; pisze tylko o kościółku (w X V I I I w. kaplicy) św. Wojciecha za miastem (Piotrowski 1986, s. 17-19). Naszą wiedzę o miejscu kultu św. Wojciecha w religijności ludowej Mazowsza w X I X w. niewiele wzbogacają materiały zebrane przez Oskara Kolberga. Dzień św. Wojciecha był wówczas w meteorologii ludowej, podobnie zresz­ tą jak dni związane z imionami wielu innych świętych, jedną z dat kalendarza rolniczego. Opisując zwyczaje i wierzenia związane z rokiem obrzędowym na Mazowszu tzw. „Polnym", tj. w zachodniej jego części, należącej do woje­ wództw mazowieckiego i rawskiego, pod dniem św. Wojciecha, 23 kwietnia Kolberg zanotował: Zdarzają się w ten d z i e ń grzmoty, lecz te są dla gospodarzy p o ż ą d a n e , i jest przysłowie: 1. K i e d y grzmi w święto Wojciecha rośnie rolnikom pociecha. T e n grzmot często pierwszym n a w i o s n ę bywa, a kiedy takowy wieśniak usłyszy, idzie przed chatę i tak zwanego k o z ł a przewraca (tj. oparłszy ręce o ziemię, robi skok przez głowę) w mnie­ maniu, iż już w tym roku paraliż naruszyć go nie m o ż e . Ale i dla koni, które w ó w c z a s n a trawę w y c h o d z ą czas to dobry. 2. N a święty Wojciech - kobyli pociech. �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I MAZOWIECKIEJ 155 Z b o ż e już w ó w c z a s p o d s k o c z y ł o w górę: 3. T a k ą pszenica zwykle urodzajną bywa, która n a święty Wojciech przepiórkę pokrywa. A w życie skryje się j u ż i wrona. Więc: 4. G d y na Wojciecha - wrony z żyta nie w i d a ć - m o ż e s z resztę karmy - ze stodoły w y d a ć ( D W O K 1963, t. 24, s. 154-155). Imię św. Wojciecha znalazło się również w paru pastorałkach z okolic Karczewa, Żelechowa i Łaskarzewa - np. „Świętego Wojciecha - pannom uciecha", czy w nieco innej wersji: „Wesoła pociecha - pana Wojciecha" (DWOK, 1963, t. 26, s. 63-67). IV. W kulturze religijnej Mazowsza X V I I I i pierwszej połowy X I X w. kult św. Wojciecha należał do najmocniej osadzonych w tradycji, o czym świadczyć może zarówno znaczna liczba świątyń, przeważnie o średniowiecznej metryce, pod jego wezwaniem, jak i duża popularność tego imienia, zwłaszcza w środo­ wisku wiejskim . Także w dziewiętnastowiecznym folklorze Mazowsza imię św. Wojciecha utrwaliło się wyraźniej niż imiona wielu innych popularnych świętych, takich np. jak św. Antoni z Padwy, św. Jan Chrzciciel czy szczegól­ nie tu czczona św. Anna. To zakorzenienie imienia Wojciech w mazowieckiej tradycji znajduje również pewne odzwierciedlenie w toponomastyce regio­ nu, choć może nie jest ono tak silne jak w niektórych innych prowincjach. Ze 137 nazw miejscowości w Polsce wywodzących się od imienia Wojciech, 11 znajduje się na Mazowszu. Jest ich tu zatem mniej niż w Wielkopolsce, Małopolsce, na Pomorzu czy choćby na Kielecczyźnie . 15 16 Wykorzystane w opracowaniu materiały pozwalają również stwierdzić, że w interesującym nas okresie kult św. Wojciecha nie należał do szczególnie propagowanych przez czynniki kościelne czy państwowe tak jak np. kult św. Stanisława (Kurek 1998, s. 214-216). Wprawdzie oficjalna tytulatura świę­ tego pojawiająca się w dokumentach kościelnych: Biskup i Męczennik, Patron Królestwa Polskiego, łączyła w sobie elementy religijne z politycznymi, ale jak się wydaje, większych praktycznych konsekwencji dla popularyzacji kultu św. Wojciecha to nie miało. W przeszłości, zwłaszcza w okresie kształtowania się kultu św. Wojciecha, ścisłe współdziałanie obu tych czynników w jego propagowaniu pozwoliło mu zyskać rangę kultu państwowego. „Od samego początku [...] główną rolę odgrywały środowiska kościelne, zrazu świeckie, lecz później ze szcze­ gólną intensywnością, zwłaszcza w sprawach kultu, środowiska zakonne, przede wszystkim dominikanie i franciszkanie. Równie zainteresowane kultem 1 5 W ś r ó d ponad 80 r ó ż n y c h imion męskich występujących n a nagrobkach Cmentarza P o w ą z ­ kowskiego w Warszawie w latach 1790-1850 do najpopularniejszych należały: Józef, Franciszek, Jan (niekiedy Jan Nepomucen), Antoni, K a r o l , zaś do grupy stosunkowo często spotykanych: Ignacy, M i c h a ł , Stanisław, Ludwik, Wojciech i Jakub. D o rzadziej u ż y w a n y c h należały np. Jerzy, Ksawery, Andrzej, A d a m , Dominik; por. Szenic 1979. 1 6 Por. Słownik Geograficzny, Warszawa 1893, T . X I I I , s. 738-744. �156 ANDRZEJ WOZNIAK św. Wojciecha były od samego początku czynniki polityczne. Biskup praski Wojciech przez sam fakt męczeństwa i złożenia jego relikwii w Gnieźnie stworzył podstawę do ubiegania się w Rzymie o przekształcenie dotychczaso­ wego polskiego biskupstwa misyjnego w organizację metropolitalną i utworze­ nie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, które by obejmowało całą Polskę. Już na początku X I I wieku uznano go za patrona państwa" (Labuda 1997, s. 7). Po okresie intensywnego rozwoju w pierwszych latach po śmierci św. Wojciecha, jego kult na pewien czas niemal zamarł, do czego przyczyniło się przede wszystkim spustoszenie katedry gnieźnieńskiej podczas najazdu Brzetysława i uwięzienie do Pragi zwłok męczennika wraz z innymi relikwiami. Spu­ stoszona katedra nie stanowiła już ośrodka kultowego, zwłaszcza że główny punkt ciężkości politycznej i kulturalnej państwa polskiego przeniósł się po roku 1040 wraz z dworem książęcym na południe, do Krakowa, a później okresowo do Płocka. Dopiero wznowienie polityki północnej za Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego, a przede wszystkim zagrożenie ze strony Pomorza i późniejszy podbój tego kraju, stworzyły polityczne przesłanki od­ rodzenia kultu św. Wojciecha, misjonarza północnych pogan i patrona me­ tropolii gnieźnieńskiej. Pierwszym przejawem tego odrodzenia jest ponowna konsekracja katedry w Gnieźnie około 1090 г., z czym wiąże się geneza święta translacji relikwii św. Wojciecha obchodzonego 20 października. Dalsze po­ świadczenia przynosi kronika Galla Anonima opowiadająca o cudzie spowo­ dowanym przez świętego podczas walk z Pomorzanami. Św. Wojciech przed­ stawiony jest tu jako konny wojownik z mieczem w ręku, którego widok przeraża najeźdźców. Spełnia on tu już rolę patrona narodowego, opiekuna Kościoła i patrona państwa (Kiersnowski 1997, s. 318). W świetle tego, co zostało powiedziane łatwo zrozumieć popularność św. Wojciecha w wiekach średnich, zwłaszcza na Mazowszu, szczególnie nara­ żonym na najazdy Pomorzan, Prusów, Jaćwieży, a później Litwy. Zdaje się ona nie maleć tu nawet wtedy, gdy postać św. Wojciecha przesłania szeroko upowszechniany od X I I I w. kult drugiego patrona Polski, św. Stanisława. To właśnie na Mazowszu ma miejsce podjęta w połowie X I I I w. niezbyt udana zresztą próba wprowadzenia nowego, regionalnego kultu: biskupa płockiego Wernera, który w 1172r. poniósł męczeńską śmierć z rąk Prusów, nasłanych przez swego adwersarza, kasztelana wiskiego Bolestę. Ów motyw pruski prze­ wija się również w legendzie innego mazowieckiego kandydata na ołtarze, wojewody Krystyna oraz w jednej z mazowieckich wersji legendy o św. Jacku Odrowążu. Postać biskupa Wernera „pasterza Mazowsza", łączy w sobie dwa wzorce osobowe: św. Wojciecha, misjonarza Prusów i św. Stanisława, wzo­ rowego kapłana i zarządcy diecezji (Deptuła, Witkowska 1972, s. 155-157). Te analogie ze św. Wojciechem szczególnie chętnie wykorzystywała dziewięt­ nastowieczna historiografia wywodząc biskupa Wernera z rodu Porajów, z którym z kolei wiązano św. Wojciecha-Sławnikowica. W. H . Gawarecki w artykule o benedyktynach zgromadzenia płocko-pułtuskiego pisał mianowi­ cie, że zakon benedyktynów został sprowadzony do Płocka „przez biskupa �157 K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J mazowieckiego Wernera, h. róża, z familii św. Wojciecha to jest Porajów pochodzącego, jedynastego z porządku biskupów [płockich - A W ] za panowa­ nia Bolesława Kędzierzawego w roku 1166. Jest podanie, acz to na domysłach zasadza się, że poprzednio zgromadzenie Benedyktynów przez hrabiego Poraj brata rodzonego św. Wojciecha, Polski i Prus apostoła, pierwiastkowo na Winiarach pod Płockiem około roku 1015, miało być umieszczone. Tam dzicz pogańska pruska wyciąć go i klasztor spalić miała" (Gawarecki 1844, s. 2). Jedną z zasług biskupa Wernera było, zdaniem Gawareckiego, szerzenie na Mazowszu kultu św. Wojciecha (tamże, s. 6) . Źródła zawierają świadectwa szczególnej czci okazywanej św. Wojciechowi przez władców polskich w X I I i X I I I w. Jeszcze Kadłubek określa go jako „najświętszego patrona Polaków", ale po zgonie Przemyśla I I i wygaśnięciu wielkopolskiej linii Piastów „rozluźniają się węzły, jakie łączyły monarchów z bazyliką gnieźnieńską" (Nowacki 1997, s. 236-237). Wraz z kanonizacją św. Stanisława (1253) w Krakowie powstaje nowy ośrodek kultu, obejmujący cały kraj. Kraków staje się też stolicą odrodzonego Królestwa Polskiego, zaś powiązania władców Polski z gnieźnieńskim sanktuarium św. Wojciecha słabną. Od czasu do czasu królowie polscy przypominają sobie jeszcze o czci należnej św. Wojciechowi jako patronowi Polski, powierzając tak jak Zygmunt Stary w 1511 r. kraj „orędownictwu św. Wojciecha patrona Królestwa Polskiego", ale nawet tego rodzaju sporadyczne gesty nie są w sta­ nie zmienić faktu, iż od X V I w. jego kult traci swoje dawne znaczenie (Nowacki 1997, s. 237). 17 Na Mazowszu kwestia animacji kultu świętego w X V I I i pierwszej połowie X V I I I w. nie przedstawiała się lepiej niż w całej Polsce; nie wspierały go już zakony, którym niegdyś w znacznej mierze zawdzięczał swą popularność, nie propagowały kościelne bractwa. W X V I I I w. przypomniał postać św. Wojciecha Naruszewicz, poświęcając mu wiele uwagi w swoim dziele, ale do szczegól­ nego zainteresowania postacią świętego przyczynił się dopiero jubileusz 900-lecia jego męczeńskiej śmierci w 1897 r. i obecne obchody milijne. LITERATURA Braun 1977 K. Szlakiem św. Wojciecha, [w:] Warszawa i Mazowsze. Rozważania nad dziejami, Т. I , Warszawa. B y s t r o ń J . S. 1976 Dzieje obyczajów Cabanowski 1996 1 7 w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, Т. I , Warszawa. M. Opowieści o kościołach dekanatu grodziskiego, Grodzisk Mazowiecki. Legenda biskupa Wernera bardziej utrwalona była w historycznych przekazach i spekula­ cjach heraldyków (por. W . H . Gawarecki, K . Niesiecki) niż w ludowej tradycji i ponownie zajęto się p o s t a c i ą Wernera w ostatnich dziesięcioleciach (por. przede wszystkim liczne prace C z . D e p t u ł y ) . �158 ANDRZEJ WOZNIAK C h o d z i d ł o T. 1969 Kościół i kultura ludowa, [w:] Księga w ramach społeczeństwa, tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, cz. I I I . Kościół Lublin. C h r z a n o w s k i I. 1971 Historia literatury niepodległej Polski (965-1795), Warszawa. D e p t u ł a C , W i t k o w s k a A. 1972 Wzorce ideowe zachowań i zjednoczona. Państwo, ludzkich w XII i XIII społeczeństwo, wieku, [w:] Polska dzielnicowa kultura. Pod red. A . Gieysztora, Warszawa, s. 119-158. F l a g a J. 1976 Bractwa i przejawy diecezji płockiej, ich życia religijnego w 2. polowie XVIII wieku na przykładzie „ R o c z n i k i Humanistyczne", T . X X I V , s. 35-67. Gawarecki W.H. 1844 Wiadomość historyczna o benedyktynach zgromadzenia płocko-pułtuskiego, „Pamięt­ nik Religijno-Moralny", T . V I I , s. 1-21. 1846 1846 Wiadomość o starożytnym Czerwińsku niegdyś Opisanie kościoła klasztorze kanoników istniejących, regularnych loretańskich w mieście „Pamiętnik Religijno-Moralny", Т. X , s. 197-223. z klasztorem księży bernardynów w mieście Skępem, „Pamiętnik Rehgijno-Moralny", Т. X I , s. 240-257, 289-310. 1847 Wiadomość o kościele z klasztorem księży reformatów w mieście Żurominie, „Pamięt­ nik Religijno-Moralny", Т. X I I , s. 193-209, 297-308. G i e y s z t o r o w a I . , Z a h o r s k i A., Ł u k a s i e w i c z J . 1968 Cztery wieki Mazowsza. Szkice z dziejów 1526-1914, Warszawa. G r a b o w s k i J. 1970 Ludowe obrazy drzeworytnicze, Warszawa. Górski K. 1986 Zarys dziejów duchowości w Polsce, K r a k ó w . Hagiografia 1972 Hagiografia polska, Т. I I , P o z n a ń . Her nas C. 1965 W kalinowym lesie, Т. I , U źródeł folklorystyki polskiej, Warszawa. J a c k o w s k i A. 1995 Rozwój pielgrzymek w Polsce, [w:] A . Jackowski., A . Witkowska., I . Sołtan, E . Bilska., Z . Jabłoński, Przestrzeń w okresie od XVII i sacrum. Geografia kultury religijnej w Polsce i jej do XX w. na przykładzie ośrodków przemiany kultu imigracji pielgrzymkowych, K r a k ó w , s. 13-34. K i e r s n o w s k i R. 1997 O brakteatach z czasów [w:] Święty Bolesława Krzywoustego i roli kultu św. Wojciecha w Polsce, Wojciech w polskiej tradycji historiograficznej. Antologia tekstów. Wybór i opracowanie G . Labuda, Warszawa, s. 312-331. K o l b e r g O. 1963-1964 Dzieła wszystkie ( D W O K ) , T . 24, 26, 27, W r o c ł a w - P o z n a ń . Konieczny F. b.d.w. Święci w dziejach narodu polskiego, K o m o r ó w . K u r e k J. 1998 Eucharystia, biskup i król. Kult Świętego Stanisława w Polsce, W r o c ł a w . Labuda G. 1997 Wstęp, [w:] Święty Wojciech w polskiej tradycji historiograficznej. Antologia tekstów. W y b ó r i opracowanie, Warszawa, s. 7-20. Materiały 1981-1996 Materiały do dziejów ziemi płockiej. W y d . M . M . Grzybowski, Płock. Z archiwaliów diecezjalnych płockich XVIII wieku. �159 K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J N o w a c k i J. 1997 Z dziejów kultu św. Wojciecha w Polsce, [w:] Święty historiograficznej. Antologia tekstów. Wojciech w polskiej tradycji W y b ó r i opracowanie G . L a b u d a , Warszawa. N o y s z e w s k i J. 1951 Parafia Wiązowna. Dekanat Karczew, „ W i a d o m o ś c i Archidiecejzalne Warszaw­ skie", R . 35, nr 5-6, s. 156-171. Oktabiński K. 1997 Parafianie od św. Wojciecha w Wiązownie w latach 1897-1997, Wiązowna. Piotrowski M. 1986 Szreńsk miasto zapomniane (Zarys dziejów), Sławenko-Slawiński 1856 Warszawa. A. Rypin i jego kościoły. Wyjątek z rękopisu pod tytułem: Lipnoskie pod względem historycznym, statystycznym i archeologicznym opisał podczas wycieczki odbytej jesie­ nią 1855..., „Pamiętnik Historyczno-Moralny", T . X X X , nr 2, s. 121-142, nr 3, s. 277-297. Słownik Geograficzny 1893 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod. red. B . Chlebowskiego, T . X I I I , Warszawa. Słownik Starożytności 1975 Słownik starożytności słowiańskich, Т. V , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k . S[obieszczański] F.M. 1866 Sierpc, [w:] Encyklopedya Powszechna S. Orgelbranda, T . X X I I I , s. 441-443. S z e n i c S. 1979 Cmentarz Powązkowski 1790-1850. Zmarli i ich rodziny, Warszawa. T a z b i r J. 1983 Piotr Skarga. Szermierz kontrreformacji, Warszawa. W i e t e s k a J . ks. 1948 Woźniak Parafia Kompina. Monografia historyczna, [Niepokalanów]. A. 1987 Kultura mazowieckiej nienia ) , 1995 wsi pańszczyźnianej XVIII ipocz. XIX wieku. (Wybrane zagad­ Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź. Bractwa kościelne we wsi mazowieckiej XVIII i pierwszej połowy XIX wieku (m-pis), Warszawa. 1997 Obrzędy - I połowa i praktyki religijne mazowieckiej wsi przeduwłaszczeniowej XIX w.), [w:] Kultura ludowa Mazowsza (koniec i Podlasia. Studia i XVIII materiały, pod. red. A . K o ł o d z i e j c z y k a i A . Stawarza, Т. I I , Warszawa, s. 19-37. Z a l e s k i W. 1988 Sanktuaria polskie. Przenajświętszej, Katalog Matki Bożej encyklopedyczny i Świętych miejsc szczególnej Pańskich, czci, osób Trójcy Warszawa. Zeznania 1977 Zeznania o otrzymanych łaskach w parafiach Czerniewice i Głuchów, nacie łowickim archidiecezji gnieźnieńskiej, warszawskiej) z lat 1731-1763. od roku 1818 na terytorium Nieznane przekazy do dziejów w archidiako­ archidiecezji religijności czasów saskich, opr. i wyd. ks. S. Librowski, „Archiwa, Biblioteki i Muzea K o ś c i e l n e " , T . X X X I V , s. 373-385. �160 ANDRZEJ WOZNIAK A N D R Z E J WOŻNIAK T H E C U L T O F ST. A D A L B E R T A M O N G T H E R U R A L P O P U L A T I O N I N M A S O V I A ( C E N T R A L P O L A N D ) I N T H E 18 O F T H E 19 th th AND T H E FIRST HALFTH C E N T U R I E S C O M P A R E D WITH T H EC U L T O F O T H E R SAINTS Summary I n the first part of the article the author deals with the more general subject of the cult of saints in folk Catholicism in the post-Trident period showing its changes. T h e second part concerns the particular local version of folk piety in Masovia. He writes about the convents propagating cults of particular saints along with aims and forms of activity of church confrater­ nities plaing the same role. T h e question he puts is: which saints were supported and propagated in the region of Masovia in the period under research? I n search for the answer he has studied first of all the data concerning the names of patron saints given to particular churches and altars. He found that in the 1 8 tb century most of the churches in Masovia were St. M a r y churches. Other patron saints occuring often were: St. Trinity, St. John the Baptist, St. Anne, St. Peter and Paul, St. Stanislaus, St. Adalbert and St. Nicolaus. Virgin M a r y was the most popular patron saint of altars, followed by St. Anne and St. Anthony of Padua. T h e author also recorded many altars dedicated to St. Adalbert, St. Rosalie and St. R o c h . It is remarkable that the names of the patron saints appearing often in churches belonged to the most popular Christian names given to peasant children in Masovia i n the 1 8 th and 1 9 th centuries. I n the eighteenth and nineteenth centuries great was the role played by pilgrimages and church patrons' festivals. There were about 200 sanctuaries and centres of worship of the overparish range in Masovia. Great majority of them were dedicated to Virgin M a r y (more than 75%), the other ones' patron saints were mainly St. Trinity and other saints, mostly St. Anne, St. Anthony and St. R o c h . T h e author gives a more detailed description of some of these places of worship. H e remarks that none of them was dedicated to St. Adalbert. There were however over thirty churches in Masovia of which St. Adalbert was the patron or co-patron saint. Most of them had been founded in Middle Ages, nearly 25% in the sixteenth century and only few in the seventeenth and eighteenth centuries. Not much evidence concerning the cult of St. Adalbert can be found in the sources; only the little town of Szreńsk is supposed to have been the centre of that patrron saint. I n the first halfth of the nineteenth century only the St. Adalbert festival in R y p i n is known to maintain some popularity. It can be ascertained that in the eighteenth and nineteenth centuries the cult of St. Adalbert had been deeply rooted in the religious tradition for a long time. It can be proved by a consider­ able number of St. Adalbert churches among the oldest ones and the popularity of the name among the rural population. Remarkable is the role of St. Adalbert i n the folklore of the region, more noticeable than that played by the other saints. T h e name appears also in the toponymy of the region. Still in the 18 th and 1 9 th centuries the cult of that saint was propagated by official and church authorities (unlike that of St. Stanislaus). I n Middle Ages the cult of St. Adalbert had the rank of official state cult and was propagated in Masovia as well. That is what allowed it to last as long as to the turn of the eighteenth and nineteenth centuries despite the attempts of introducing another regional patron saint, bishop Werner, who, later was often associated with the family of St. Adalbert. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af31f74d6ecc0373eb323a6bc56a2339.pdf 0d32d685b03f8119fe14767688eaab2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1490 Title A name given to the resource Między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa: Indiańscy arystokraci z Tetzcoco (Nowa Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.107-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI Instytut Archeologii i Etnologii P A N M I Ę D Z Y SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA: I N D I A Ń S C Y A R Y S T O K R A C I Z TETZCOCO (NOWA HISZPANIA) W 1539 R O K U . S T U D I U M MIKROETNOHISTORYCZNE* W latach 1536-1540 przez środkowy Meksyk, od 1521 r. będący jądrem Nowej Hiszpanii, przetoczyła się fala inkwizycyjnych dochodzeń i procesów przeciw Indianom oskarżanym o różnego rodzaju odstępstwa od chrześcijań­ stwa . Akta tych spraw, zachowane w meksykańskim Archivo General de la Nación (i po części opublikowane na początku naszego stulecia ), zawierają nadzwyczaj bogaty materiał źródłowy, z którego korzystało wielu badaczy. Naturalną poniekąd koleją rzeczy wydobywano z niego przede wszystkim przykłady ilustrujące typowe przypadki odrzucania nowej religii lub nie respekto­ wania jej poszczególnych norm . Zdecydowanie mniejsze - by nie powiedzieć: minimalne - zainteresowanie okazywano społecznemu otoczeniu podsądnych. Prawda, że akta inkwizycyjne rzadko pozwalają wyjść poza to, co zechcieli 1 2 3 * A r t y k u ł ten jest wyimkiem z większego opracowania. Dlatego pomijam w nim szereg w a ż n y c h skądinąd zagadnień, m.in. o m ó w i e n i e specyficznych źródeł, jakimi są w ogólności akta inkwizycyjne, a zwłaszcza akta powstałe w XVI-wiecznej Ameryce, będące pod pewnymi względa­ mi tematem samym w sobie. 1 W Meksyku trybunał inkwizycyjny p o w o ł a n o oficjalnie w 1569 r. Wcześniej funkcje in­ kwizytorskie pełnili lokalni zwierzchnicy franciszkanów i innych z a k o n ó w żebraczych w ramach u p r a w n i e ń uzyskanych n a mocy bulli z lat 1521 i 1522; od 1528 r. pełnił je pierwszy w tym kraju biskup, Juan de Zumárraga, formalnie mianowany apostolskim inkwizytorem 27 czerwca 1535 r. (Greenleaf 1961, s. 3-25); o problemach i kontrowersjach związanych z objęciem Indian jurysdyk­ cją inkwizycyjną patrz: Greenleaf 1965. 2 Proceso 1910 (istnieje reprint: Guadalajara, Jal. 1968 oraz wznowienie: M é x i c o Procesos 1912; patrz też opublikowane później: Proceso 1941; Carreño 1950, 3 1980); passim. Zwykle zresztą czyniono to w opracowaniach d o t y c z ą c y c h dziejów chrystianizacji Meksyku (np. Ricard 1933; Cuevas 1946; L a m b 1956; Alberro 1972; Uchmany 1980) i działalności in­ kwizycji (np. Jimenez Rueda 1946, s. 1-12; Greenleaf 1961, s. 42-75; Mariel de Ibáñez 1979, s. 39-54). Stosunkowo nieliczne są prace p o ś w i ę c o n e głównie lub wyłącznie reakcjom Indian n a chrystianizację (np. León-Portilla 1974, 1976, 1984; K l o r de A l v a 1982), a zupełnie sporadyczne takie, w których pewne partie materiałów procesowych poddano dokładniejszej analizie (Nuttal 1911; K l o r de A l v a 1981; Gruziński 1989, s. 31-62). �108 RYSZARD TOMICKI powiedzieć o sobie i o innych ludzie składający zeznania. Wynikające stąd ograniczenia są szczególnie dotkliwe wtedy, gdy mówiąc o otoczeniu podsądnych mamy na myśli tę jego część, która jawi się jako mało zróżnicowana grupa „dobrych chrześcijan" (buenos cristianos), sytuująca się w opozycji do in­ kryminowanych postaw i czynów. W odniesieniu do osób, przeciw którym nikt nie zeznawał i które były - przynajmniej teoretycznie - poza podejrzeniami, mało kiedy da się powiedzieć coś konkretnego. Ich rzeczywiste poglądy, postawy i zachowania pozostają na ogół niedostępne badaniom. Zdarzały się jednak sytuacje, kiedy ludzie w zasadzie nie związani ze sprawą stawali się przedmiotem żywego zainteresowania ekip śledczych i zmuszeni byli składać zeznania nie mając czasu na przemyślenie ich treści, wskutek czego wyjawiali więcej, niżby chcieli i zamierzali. Niżej poddany zostanie analizie jeden z takich przypadków, najbardziej chyba interesujący, jeśli chodzi o rozpoznanie stosunku indiańskiej elity polityczno-intelektualnej tych czasów do chrześcijaństwa i dawnej rodzimej religii. Przypadek ów miał bezpośredni związek z najgłośniejszym procesem inkwizycyjnym w całych wczesnokolonialnych dziejach Meksyku. W ostatniej dekadzie czerwca 1539 г., na skutek donosu złożonego na ręce „kapitana konkwisty duchowej" , biskupa Meksyku i apostolskiego inkwizy­ tora Juana de Zumárraga, wszczęto śledztwo w sprawie don Cariosa Ometochtli, oskarżonego przez donosiciela, również Indianina, o apostazję, antychrześcijańską propagandę, nawoływanie do restytucji pogaństwa i życie w konkubinacie. Don Carlos miał wówczas około 35 lat. Pochodził z Tetzcoco. Był jednym z licznych synów Nezahualpilliego (zm. 1515?), ostatniego wielkiego władcy tego miasta, które wraz z Tenochtitlanem i Tlacopanem współtworzyło imperium azteckie. Jako dorastający chłopak przebywał w oto­ czeniu zdobywcy Meksyku, Hernána Cortesa. Ochrzczony w 1524 г., przeszedł najprawdopodobniej przez franciszkańska szkółkę dla indiańskiej młodzieży. W roku 1539, po śmierci swego przyrodniego brata don Pedra Tetlahuehuetzquititzina, dotychczasowego tlatoaniego Tetzcoco, pretendował do objęcia wakującej funkcji, napotykając na opór miejscowej elity, w tym własnych krewnych. Rozpoczęte na dobre w pierwszych dniach lipca dochodzenie, a następnie proces trwały blisko pięć miesięcy. Wszystkie postawione don Carlosowi zarzuty zostały potwierdzone, on zaś nie potrafił zdyskredytować świadków oskarżenia ani znaleźć wiarygodnych świadków obrony. W ogłoszo­ nej 20 listopada sentencji, skonsultowanej z wicekrólem Nowej Hiszpanii, członkami Królewskiej Audiencji oraz zwierzchnikami dominikanów i fran­ ciszkanów z miasta Meksyku, Zumárraga uznał go za „propagującego swe poglądy heretyka" (hereje do\g\matizador), odmawiającego - na domiar złego - przyznania się do winy. W praktyce oznaczało to wyrok śmierci. Publiczne auto de fe odbyło się dziesięć dni później, w niedzielę 30 listopada, na głów­ nym placu stolicy Nowej Hiszpanii. 4 4 Określenie użyte w liście grupy franciszkanów do K a r o l a V z 17 listopada 1532 г., M o t o l i n í a 1986, s. 92. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 109 M a p a 1. Rejon Tetzcoco i G ó r y Tlaloca (Tlalocantepetl) - obszar wydarzeń b ę d ą c y c h przedmiotem dochodzenia inkwizycyjnego. Oznaczono wyłącznie miejscowości, o których mowa jest w artykule. W prawym g ó r n y m rogu pokazano lokalizację G ó r y Tlaloca na terenie Meksyku Sprawa, która będzie nas interesowała, pojawiła się na marginesie śledztwa przeciw don Carlosowi, w pierwszej jego fazie, w wyniku dość nieoczekiwane­ go zbiegu okoliczności. I. PROLOG Po otrzymaniu donosu i potwierdzeniu zawartym w nim zarzutów w Chiconauhtli, skąd pochodził delator, Juan de Zumárraga osobiście przybył do Tetzcoco, aby asystować przy aresztowaniu podejrzanego i kierować docho­ dzeniem. 4 lipca don Carlos został uwięziony. Tego samego dnia zajęto jego dobra. Podczas przeszukania należących do niego domów wpierw znaleziono kodeks kalendarzowy czyli - jak podano w protokóle - „rachubę świąt demona, które Indianie zwykli obchodzić zgodnie ze swą wiarą" (en su ley), później odkryto dwa pomieszczenia pełne reliktów pogaństwa. W pierwszym „były dwie nisze przypominające kaplice, niskie, sięgające mniej więcej do piersi, a obok nich kamienna kolumna przylegająca do ściany i w rzeczonej kolumnie znajdowały się jakieś twarze i kamienne figury bożków; w dru­ gim pomieszczeniu był domek podobny do dawnej świątyni, a obok niego, na ścianach, kilka kamiennych figur bożków, oraz parę [idoli zrobionych] �по RYSZARD TOMICKI 5 z obciętych włosów" (Proceso 1910, s. 8) . W sumie po rozbiciu ścian i kolum­ ny wydobyto dziewiętnaście rzeźb, które towarzyszący Hiszpanom tetzcokańscy dostojnicy potrafili zidentyfikować, trzydzieści przedstawień, o których Indianie nic nie umieli powiedzieć, oraz dwa modele świątyń. Wśród ziden­ tyfikowanych figur były wizerunki czołowych bóstw epoki przedhiszpańskiej - Quetzalcoatla, Xipe, Chicomecoatl, Tlaloca. Zdumiewające, dokonane w centrum miasta odkrycie zaowocowało na­ tychmiastowym przesłuchaniem wuja don Cariosa, Pedra Izcuitecatla, który był jedynym stałym bywalcem domu, opiekując się nim na polecenie siostrzeń­ ca. Chociaż świadek nie potrafił wyjaśnić kto, kiedy i po co zgromadził figury, gdyż zajmował się domem zaledwie od dwóch lat, przyznał jednak, iż w tym czasie don Carlos wielokrotnie przychodził oglądać bożki; zaprzeczył nato­ miast, by kiedykolwiek składał im ofiary. Z dużymi oporami, w dwóch ratach, wymienił następnie dwanaście osób, które także oglądały figury. W końcu wyjawił, że „zanim przybyli chrześcijanie ów dom był domem modlitw i zbie­ rano się w nim, aby obchodzić święta i prosić swoich bogów o to, czego chciano, lecz po przybyciu chrześcijan nigdy więcej tego nie robiono" (Proceso 1910, s. 9-11). Dwie z wymienionych przez Pedra Izcuitecatla osób przesłuchano jeszcze tego samego dnia, jedną - nazajutrz. Żadna z nich nie była specjalnie rozmow­ na. Jedyne, co Zumárraga uzyskał, to pewność, że figury znajdowały się w domu od kilkunastu lat. Sugerowano mu, że zgromadził je w czasach, gdy niszczono bożki, dawno nieżyjący wuj don Cariosa, mając na względzie wy­ łącznie surowiec, bo kamienia - jako budulca - brakowało. Jeden ze świad­ ków, przyznawszy, iż wie o figurach od lat siedemnastu (od 1522 г.), tłumaczył swe dotychczasowe milczenie przekonaniem, że były to rzeczy zniszczone i bez znaczenia. Zapytany, ile razy czcił owe idole i składał im ofiary, zmienił nieco ton. Oświadczył, że jeśli przychodził popatrzeć na figury, to jedynie po to, by w duchu powiedzieć sobie: „należałoby je zniszczyć", choć nie wtrącał się, nie chcąc rozgniewać opiekuna domu (Proceso 1910, s. 11-14, 27-28). Już 4 lipca stało się oczywiste, że przechowywanie wizerunków dawnych bogów było w Tetzcoco „tajemnicą Poliszynela". Biskup Zumárraga musiał dostrzec w ujawnionych faktach wierzchołek góry lodowej, albowiem naza­ jutrz, w sobotę 5 lipca, wezwał do siebie grupę sprawujących w mieście wła­ dzę dostojników i przedstawił im alternatywę: albo dowiodą swej wierności chrześcijaństwu wyjawiając wszystko, co wiedzą, o przypadkach posiadania idoli i otaczania ich kultem zarówno w Tetzcoco, jak i poza nim, albo - gdyby nie chcieli tego uczynić, a zostanie im dowiedzione, że sami są winni lub osłaniają innych - spotka ich surowa kara. Słowa biskupa, iż „teraz zoba­ czy, jacy są z nich chrześcijanie", nie pozostawiały cienia wątpliwości co do powagi sytuacji. 5 M o w a najprawdopodobniej o kosmykach w ł o s ó w obcinanych po urodzeniu i po śmierci, przechowywanych przez rodzinę jako świętości, por. Motolinia 1970, s. 131-132. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A I I . DRAMATIS PERSONAE 111 I I C H ZEZNANIA INDYWIDUALNE W ten sposób do złożenia wyjaśnień zmuszonych zostało pięć osób: don Lorenzo de Luna - gubernator prowincji Tetzcoco , don Francisco, Lorenzo Huiznaualtlailotla, don Hernando de Chavez i don Antonio. Dwaj ostatni byli burmistrzami (alcaldes), co pozwala domniemywać, iż dwaj wymienieni wcześ­ niej byli rajcami (regidores), a łącznie stanowili czołowych przedstawicieli władz municypalnych Tetzcoco . Cała piątka reprezentowała zatem najwyż­ sze władze miasta i podległej mu prowincji. Do kompletu brakowało tylko tlatoaniego, lecz tetzcokański „stolec królewski" pozostawał nie obsadzony od śmierci don Pedra Tetlahuehuetzquititzina w początkach maja 1539 r. Stosunkowo mało wiadomo o poszczególnych dostojnikach. Najprawdo­ podobniej wszyscy, przed których imionami pojawia się hiszpański tytuł don, należeli do arystokracji, byli - mówiąc po nahuatlańsku - pipiltin, to znaczy wywodzili swój rodowód od jednego z poprzednich władców Tetzcoco. Doty­ czy to czterech z nich. Spośród arystokratów postacią, o której mamy nieco więcej informacji, jest don Lorenzo de Luna. Daleko spokrewniony z nim kronikarz Fernando de Alva Ixtlilxóchitl (15787-1650) uważał go za syna Nezahualpilliego, co by oznaczało, że był przyrodnim bratem don Cariosa Ometochtli . Jednak na większe zaufanie zasługuje jeden ze świadków w procesie, według którego don Carlos nazywał gubernatora mi sobrino (Proceso 1910, s. 42); don Lorenzo de Luna byłby więc jego bratankiem lub siostrzeńcem . Mógł natomiast, jak utrzymywał wspomniany kronikarz, przyjąć chrzest w 1524 r. razem z większoś­ cią członków rodu panującego w Tetzcoco. Zapewne miał za sobą naukę w przyklasztornej szkółce, ponieważ potrafił podpisać się na protokóle zeznania (podobnie jak don Hernando de Chávez). Data jego powołania na urząd gubernatora nie jest znana, lecz na pewno nie pełnił tej funkcji przed 16 kwiet­ nia 1537 г., a był gubernatorem już 23 stycznia 1538 r. , co wskazuje, że 6 7 8 9 10 6 U r z ą d administracji kolonialnej, wśród Indian wprowadzony jako konkurencyjny, a z cza­ sem zastępczy w stosunku do tradycyjnej i d o ż y w o t n i e j funkcji tlatoaniego. Gubernator - miano­ wany przez wicekróla lub wybierany i zatwierdzany przez niego - stał n a czele prowincji (jednostki podziału terytorialnego niższej niż audiencje, na które dzieliło się wicekrólestwo), p i l n o w a ł w niej p o r z ą d k u , n a d z o r o w a ł płacenie p o d a t k ó w i egzekwowanie świadczeń n a rzecz p a ń s t w a , b y ł sędzią i, w razie potrzeby, d o w ó d c ą pospolitego ruszenia. Wraz z radą miejską (cabildo) stolicy prowin­ cji, zarządzał całą prowincją. Por. Gibson 1960, s. 178-179; Gibson 1964, s. 166 i nast. 7 a) Wprowadzona przez H i s z p a n ó w zarząd municypium (ayuntamiento) struktura wybieralnych w ł a d z lokalnych obejmowała: składający się z d w ó c h burmistrzów lub jednego burmistrza g ł ó w n e g o i kilku zwykłych, mających do pomocy rajców (regidores) oraz licznych wyspecjalizowa­ nych u r z ę d n i k ó w (pisarza, alguacila czyli stróża porządku publicznego i in.); b) radę miejską (cabildo) składającą się z o g ó ł u u r z ę d n i k ó w pod przewodnictwem burmistrza lub - w stolicy prowincji - gubernatora. 8 9 1 0 A l v a Ixtlilxóchitl 1975-1977,1, s. 492; tak też Greenleaf 1961, s. 74 przyp. 10. Analogicznie Cline 1966, s. 85 (tablica genealogiczna), który uznaje go za siostrzeńca. Z akt innego procesu wiadomo, że 16 kwietnia 1537 r. gubernatorem Tetzcoco był niejaki don Francisco, Procesos 1912, s. 42. O drugiej dacie patrz dalej, w związku z pismem wicekróla Nowej Hiszpanii do don Lorenza de Luny. �112 RYSZARD TOMICKI sprawował urząd przez dwie kolejne kadencje - w latach 1538-1539. W roku 1540 na jego miejsce mianowany został don Antonio Pimentel Tlahuitoltzin (patrz niżej). Nic pewnego nie potrafię powiedzieć o pozostałych osobach. Na zasadzie bardzo hipotetycznego przypuszczenia można utożsamiać don Antonia, burmistrza, z synem Nezahualpilliego noszącym imię Tlahuitoltzin, znanym także jako don Antonio Pimentel, który wkrótce po straceniu don Cariosa Ometochtli został jednocześnie tlatoanim i gubernatorem Tetzcoco . Postawa, jaką „nasz" don Antonio zaprezentował podczas przesłuchań, czyni­ łaby taki awans wielce prawdopodobnym . Z kolei don Francisca, przypuszczalnego rajcę, można kojarzyć z innym synem Nezahualpilliego, znanym jako don Francisco Mochiuhquechoietzomatzin (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977,1, s. 492). Być może to on piastował urząd gubernatora Tetzcoco w 1537 r . W dostępnych mi źródłach nie zdołałem znaleźć bliższych informacji o don Hernandzie de Chavez, drugim obok don Antonia burmistrzu. Nie wykluczo­ ne, że był także członkiem rodu rządzącego w Tetzcoco od dziesiątków lat . Lorenzo Huiznaualtlailotla, pełniący prawdopodobnie urząd rajcy, to jedy­ na osoba, wobec której nie użyto tytułu don . Pochodził więc z niższej warstwy społecznej, aczkolwiek noszony przezeń w charakterze nazwiska tytuł huitznahuatlailotlac świadczy, że był wysokiej, a nawet bardzo wysokiej rangi dostojnikiem w lokalnej hierarchii (według standardów przedhiszpańskich) . Pewne jest wszakże, iż wezwani nagle przed oblicze inkwizytora dostojnicy reprezentowali najściślejszą elitę polityczną Tetzcoco, a w większości - najwyż­ sze kręgi miejscowej arystokraqi. Wszyscy, o czym świadczą ich imiona, byli ochrzczeni. Przynajmniej niektórzy mieli za sobą naukę w przyklasztornej szkółce. Pod względem wymienionych cech nie różnili się od don Cariosa Ometochtli. Punktem wyjścia przesłuchań, jakim poddano ich za pośrednictwem tłuma­ cza, była naturalnie sprawa figur znalezionych w domu don Cariosa i wprost sformułowane przez biskupa Zumarragę podejrzenie, że „wszyscy oni wiedzieli 11 12 13 14 15 16 1 1 Pomar 1964, s. 214; Gibson 1964, s. 171 (przypuszczenia tego autora, że don Antonio Pimentel Tlahuitoltzin był gubernatorem także wcześniej - oparte na Titles 1946, s. 120 i 122, gdzie m o w a o roku 1537 - nie są uzasadnione, gdyż p o w o ł a n e źródło, znane w p ó ź n y c h kopiach, jest dokumentem s f a ł s z o w a n y m i zawiera ewidentne błędy). 1 2 Patrz bliżej: V I . Wnioski. 1 3 Por. przyp. 10. 1 4 Osoba o tym imieniu i nazwisku s y g n o w a ł a 27 lipca 1545 r. list w sprawie zatwierdzenia wyboru nowego tlatoaniego Tetzcoco (Horcasitas 1978, s. 152). 1 5 Nie u ż y t o go w p r o t o k ó l e zeznania indywidualnego, co jest w s k a z ó w k ą najważniejszą. W jednym z późniejszych p r o t o k o ł ó w , gdzie wymienia się wszystkich d o s t o j n i k ó w , Huiznaualtlailotla figuruje wprawdzie jako „ d o n Lorenzo" (Proceso 1910, Lorenzo s. 22), lecz tu tytuł dodano mu najwyraźniej „ z rozpędu". 1 6 T y t u ł taki przysługiwał jednemu z czterech najbliższych d o r a d c ó w tlatoaniego, pełniących j e d n o c z e ś n i e rolę sędziów (z kategorii tecuhtlatoque), por. L ó p e z Austin 1961, s. 95. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 113 o nich i widzieli je" (Proceso 1910, s. 15). Każde zeznanie dotyczyło zatem tej kwestii, lecz w pewnej tylko mierze, zawsze bowiem okazywało się szybko, iż dla przesłuchiwanych o wiele bardziej istotne jest ujawnienie innej sprawy, o której dotąd Hiszpanie nie wiedzieli. Ponieważ jej specyfika wymaga analizy zeznań oraz towarzyszących im zdarzeń zgodnie z porządkiem chronologicz­ nym, najpierw omówię - jako sprawę odrębną - wyjaśnienia na temat figur . Czterech z pięciu dostojników zdecydowanie zaprzeczyło, by wiedzieli o ich przechowywaniu. Don Lorenzo de Luna wyraził przy tym pogląd, że najpewniej „jakiś Indianin zebrał tam owe idole i ukrył je" w czasach, gdy wyobrażenia dawnych bóstw były niszczone. Z kolei don Hernando de Chávez, który podobno nigdy nie był w domu don Cariosa, zapewnił, że gdyby wiedział o figurach, na pewno by o nich doniósł, gdyż stale daje baczenie na przejawy bałwochwalstwa, aby je ujawnić i ukarać. Tylko don Antonio przyznał się do widywania figur, niemniej - jak oświadczył - nie wiedział, co one przedstawiały. Nie sposób stwierdzić, czy złożone wyjaśnienia odpowiadały prawdzie. O kłamstwo można podejrzewać jedynie don Antonia, albowiem argument niewiedzy (pojawiający się także w zeznaniach innych osób, o których tutaj nie będzie mowy) brzmi mało przekonująco zważywszy, iż zaraz po odkryciu figur spora ich część została zidentyfikowana jako wizerunki konkretnych bóstw przez don Lorenza de Lunę, don Francisca i innych dostojników, co skrupulatnie odnotowano w protokole. Nawet jeśli don Antonio nie posiadał stosownej wiedzy, wydaje się wielce wątpliwe, by nie miał też świadomości, co reprezentowały sobą - generalnie rzecz biorąc - owe figury. Tak czy inaczej wyjaśnienia były zdawkowe i z pewnością nie zadowoliłyby Zumárragi, gdyby przesłuchiwani zamierzali na tym poprzestać. Nieoczekiwa­ nie jednak - jak wspomniano - każdy z nich poświęcił przynajmniej kilka zdań wydarzeniom mającym miejsce w Tetzcoco i okolicy w minionych miesiącach. Nie próbowano bynajmniej odciągnąć uwagi Hiszpanów od kwestii figur. Wprost przeciwnie, dostojnicy - znalazłszy się w kłopotliwym położeniu - uznali za konieczne ujawnić jeszcze jedną mało dla siebie wygodną sprawę, zanim biskup usłyszy o niej od kogo innego. Ich zeznania, dotyczące tych samych i niezbyt odległych w czasie zdarzeń, różnią się między sobą dość znacznie. Jest to bezsporny dowód (nie jedyny zresztą), że nie zdążono uzgodnić wspólnej wersji. Fakt ten ma swoje oczy­ wiste zalety, pozwala bowiem na rekonstrukcję z jednej strony indywidualnych postaw, z drugiej zaś rzeczywistego, choć jedynie przybliżonego przebiegu wypadków. Aby nie tracić z oczu specyfiki poszczególnych zeznań, będę analizował je kolejno. Dla jasności wywodu przyjmuję, idąc za wersją ze­ znającego jako pierwszy gubernatora Tetzcoco, iż w grę wchodziły dwa odręb­ ne zespoły zdarzeń: 1) akty bałwochwalstwa związane z przydrożnymi krzyża­ mi oraz 2) akty bałwochwalstwa związane z Górą Tlaloca. 17 1 7 O m a w i a j ą c poniżej zeznania pięciu d o s t o j n i k ó w nie podaję odsyłaczy do źródła; wszystkie znajdują się w: Proceso 1910, s. 16-22. �RYSZARD TOMICKI 114 II.1. A K T Y BAŁWOCHWALSTWA ZWIĄZANE Z PRZYDROŻNYMI KRZYŻAMI Gubernator don Lorenzo de Luna zaprezentował następująca wersję pierw­ szego zespołu zdarzeń: Oto przed około 70-80 dniami ( ± 1 6 - 2 6 kwietnia ) dotarła do niego wiadomość, że w Tetzcoco „przywoływano demona" i kierowa­ no do niego modły. Pomimo natychmiastowego zwołania miejscowych dostojni­ ków nie zdołał się dowiedzieć, kto był winny nagannych czynów. Zarządził przeto dochodzenie, nakazując jednocześnie kopać pod krzyżami, których wiele stało przy drogach, i pod niektórymi udało się znaleźć „kilka noży i krzemieni, i innych pozostałości ofiar". Wydobyto je stamtąd. W chwili składania zeznania świadek miał je nadal w swym posiadaniu. Pewne efekty przyniosło także wdrożone dochodzenie. Okazało się, że w rytuałach brało udział wielu ludzi, wskutek czego gubernator nie odważył się nikogo uwięzić. W trakcie przesłuchania oznajmił wszelako, iż „jeśli jest to potrzebne", teraz może osoby te wymienić (czy złożył donos, nie wiadomo; w aktach brak odnośnych informacji). Składanie ofiar pod przydrożnymi (i nie tylko) krzyżami było w omawia­ nym okresie jedną z typowych form kontynuowania dawnych kultów. Rzecz nie polegała wyłącznie na tym, że krzyże wznoszono często w miejscach, gdzie Indianie czcili wcześniej własnych bogów. Pewne znaczenie miał też fakt, iż ustawienie krzyża stanowiło dla misjonarzy akt oczyszczenia danego miejsca, wykluczający możliwość przebywania tam diabła (co rozumiano w bardzo fizyczny sposób ). Dla nie podzielających tego przekonania Indian krzyże niejako automatycznie zapewniały względne bezpieczeństwo wszystkiemu, co zdołano u ich stóp zakopać (zarówno wizerunkom bóstw, jak też przeznaczo­ nym dla nich ofiarom) . Z zeznania gubernatora jasno wynika, że w Tetzcoco składano ofiary umieszczając je właśnie pod krzyżami; to też ukierunkowało późniejszą akcję poszukiwawczą. W przeciwieństwie do gubernatora pozostali dostojnicy nie zamierzali nikogo denuncjować. Żaden z nich nie powiedział o składaniu ofiar. Starali się zaprezen­ tować akcję poszukiwawczą jako naturalny przejaw chrześcijańskiej gorliwości lokalnych władz (a więc swojej własnej). Don Francisco - nie wyjaśniając powodów podjęcia akcji - zauważył, iż jego zdaniem znalezione obiekty pochodziły sprzed około 15 lat (±1524), z czasów, gdy krzyże stawiano , czego 18 19 20 21 1 8 Podane tu i dalej daty są m o j ą rekonstrukcją (według o b o w i ą z u j ą c e g o w ó w c z a s kalendarza juliańskiego). Zeznający zawsze operowali w z g l ę d n ą r a c h u b ą czasu. 1 9 Por. np. relację Cervantesa de Salazar (1971,1, s. 132): „Pndianie] uważali za b o g ó w i CZCiii j a k o takich [...] niektóre drzewa [...] składając krzyż między przed nimi ofiary; [...]Bóg zechdś, takimi drzewami, te zaraz usychaly, jak to sie zdaryvh od [miasta] Meksyk". J ? штг УЮ że sdv stwiimn w Cw„ г W Шя / Fe, półtorej . 212, 213. fegua �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 115 miał dowodzić zły stan zachowania części z nich. Don Hernando de Chávez oznajmił, że poszukiwania podjęto w wyniku pewnej rozmowy, w której uczestniczyli gubernator, burmistrzowie i rajcy. Przypomniano sobie wówczas, iż niektóre krzyże zostały wzniesione w miejscach, gdzie dawniej były pogańskie ołtarze, w związku z czym mogło się pod nimi jeszcze „coś" znajdować. Przypuszczenie okazało się trafne. Świadek wymienił wśród znalezionych przed­ miotów już nie tylko - jak jego poprzednicy - noże i krzemienie, lecz także jakieś kamienne figury (algunas figuras de piedra), skrzyneczki i szereg innych ofiarniczych utensyliów. Identycznie jak don Hernando de Chávez przedstawili przyczy­ nę akcji poszukiwawczej Lorenzo Huiznauatlailotla i don Antonio; ten drugi wskazał przy okazji jako prawdziwego jej pomysłodawcę don Hernanda de Chávez, a wśród znalezisk wymienił wprost figury bożków (figuras de ídolos). Istniała jeszcze jedna różnica między gubernatorem a resztą dostojników. Nikt nie potwierdził podanego przez don Lorenza de Luna terminu akcji poszukiwawczej. Wszyscy datowali ją zgodnie (choć każdy z osobna) na okres Wielkiego Postu, który w 1539 r. wypadał w dniach od 19 lutego do 5 kwiet­ nia. Ujawnione zdarzenia miały więc miejsce co najmniej parę tygodni wcześ­ niej, niż twierdził gubernator, co oznaczało, iż od mniej więcej trzech miesięcy znał on tożsamość osób składających ofiary i nie doniósł o tym, a ponadto przetrzymywał w niewiadomym celu wydobyte spod krzyży obiekty, w tym wizerunki dawnych bóstw. Do sprawy chronologii wydarzeń przyjdzie jeszcze wrócić. Teraz zauważyć wypada, iż nieco zaskakującą w kontekście innych zeznań gotowość don Lorenza de Luny do oddania bałwochwalców w ręce inkwizycji wytłumaczyć można (przynajmniej częściowo) rangą piastowanego przezeń urzędu i związa­ ną z tym większą odpowiedzialnością za sytuację w Tetzcoco. Z hiszpańskiego punktu widzenia na nim jako funkcjonariuszu administracji kolonialnej ciążył obowiązek egzekwowania praw stanowionych przez władze zwierzchnie, a za­ kres zobowiązań przyjętych wraz z nominacją obejmował również sferę życia religijnego. Dobrze ilustruje to rozporządzenie, jakie 23 stycznia 1538 r. skie­ rował pod jego adresem wicekról Nowej Hiszpanii, Antonio de Mendoza. Wicekról sygnalizował na wstępie swe zaniepokojenie sytuacją w prowincji Tetzcoco, gdzie wielu tubylców stale pozostawało poza kontrolą, żyło w kon­ kubinacie, składało potajemnie ofiary i dopuszczało się innych aktów bałwo­ chwalstwa. Stwierdzając brak należytej dbałości o zmianę tego stanu rzeczy w minionych latach, pisał następnie: [...] nakazuję, żebyście przymuszali i ponaglali Indian tej prowincji, aby w niedziele i o b o w i ą z k o w e święta szli do najbliższych kościołów i klasztorów wysłuchać mszy i przyjąć n a u k ę chrześcijańską [...]; [...] nakazuję wam d o w i a d y w a ć się i wiedzieć o ofiarach i bałwochwalstwie, jakie byłyby czynione przez t u b y l c ó w tej prowincji, a jeżeli stwierdzicie i odkryjecie, że są tacy, którzy to czynią, razem z w i a d o m o ś c i a m i , jakie o tym będziecie mieli, przyślecie do mnie owych przestępców, uwięzionych i pod d o b r ą strażą [...]; i będziecie n a p o m i n a ć i ostrzegać, by nikt nie czynił rzeczonych ofiar i b a ł w o c h w a l s t w a , ani nie uczestniczył w pijatykach, ani nie żył w konkubinacie, pod groźbą, iż zostanie ukarany; a jeśli byście takich znaleźli i gdyby żyli w konkubinacie, ich także pojmiecie i przyślecie do mnie wraz z c<łpowiednimi w i a d o m o ś c i a m i (Mandamientos 1939, s. 235-236). �116 RYSZARD TOMICKI Pismo nie miało charakteru reprymendy. Autor parokrotnie dał w nim wyraz zaufaniu do adresata jako „dobrego chrześcijanina" , a to zdaje się wskazywać, iż zwracał się do nowo mianowanego gubernatora. Aczkolwiek o działalności don Lorenza de Luna w tej roli mało wiadomo, nie ma podstaw, by go posądzać o całkowite ignorowanie zobowiązań wobec Hiszpanów. Zapewne w jakiejś mierze czynił, co do niego należało. Z donosu na don Cariosa Ometochtli wiemy, że poczynania te były w środowisku indiańskim zauważane, gdyż zdaniem delatora ówże don Carlos, ostro kryty­ kujący Indian współdziałających z Hiszpanami, wymienił kiedyś z imienia i nazwiska gubernatora powiadając: „nie rozumiem tego, co mówi mój sobrino [bratanek łub siostrzeniec], Lorenzo de Luna; nie przyjmuję do wiadomości tego, co m ó w i " (Proceso 1910, s. 42; potwierdzenie w zeznaniu innego świad­ ka, s. 45-46). Jeżeli jednak przytoczone słowa adekwatnie opisywały formy jego aktywności, a więc jeśli ograniczał się on do perswazji, to z punktu widzenia Hiszpanów nie wywiązywał się należycie ze swych powinności. Po­ średnio obciążały go również zarzuty postawione don Carlosowi, bo nie mógł nie wiedzieć o konkubinacie oskarżonego, unikaniu przezeń uczestnictwa w mszach i jego awersji do propagujących chrześcijaństwo Indian. Dodatkowe odkrycie w domu don Cariosa figur bogów, o których wiedzieli prominentni członkowie rady miejskiej Tetzcoco (burmistrz don Antonio), w pełni uzasad­ niało niedwuznaczną sugestię biskupa Zumárragi, że miejscowe władze na czele z gubernatorem nie tylko tolerowały, ale i osłaniały winnych odstępstw od prawdziwej wiary. 22 Decydując się na ujawnianie nowego przypadku zakazanych praktyk, dotąd trzymanego w tajemnicy, don Lorenzo de Luna jeszcze bardziej obciążył swoje konto. Liczył więc prawdopodobnie, że wydając ludzi składających ofiary udobrucha nieco Zumarragę. Rozbieżności między jego zeznaniem a zeznaniami innych dostojników pozwalają ponadto przypuszczać, że chciał za wszelką cenę zminimalizować znaczenie znalezionych pod krzyżami obiektów (przemilczał wizerunki bóstw) oraz być może skrócić okres zwłoki w złożeniu doniesienia i przekazaniu znalezisk, przesuwając w tym celu o parę tygodni prawdziwą datę akcji poszukiwawczej. To ostatnie przypuszczenie potwierdza fakt, iż później - o czym będzie jeszcze mowa - eksponował tezę, jakoby zamierzał doprowadzić poszukiwania do końca i wtedy oddać biskupowi wszystko, co udało się znaleźć w okolicach Tetzcoco. Analogiczne wytłumaczenie ewidentnej winy zaniechania zaprezentował przesłuchiwany w dalszej kolejności (ale tego samego dnia, 5 lipca) Lorenzo de Águila, dostojnik rezydujący w miejscowości Chiauhtla, który prowadził tam na polecenie don Lorenza de Luny poszukiwania w okresie Wielkiego Postu (19 lutego - 5 kwietnia), a następnie - jak oświadczył - miał strzec wydobytych spod krzyży obiektów „dopóki nie znajdzie się wszystkiego" 2 2 Pismo m o g ł o mieć związek z faktami ujawnionymi w latach 1536-1537, podczas p r o c e s ó w p o c h o d z ą c e g o z Tetzcoco Martina Ocelotla (Procesos 1912, s. 17-51), jego brata Andresa Mixcoatla, m i e s z k a ń c a Chiauhtli, oraz sługi ich obu, Cristóbala Papalotla (Procesos 1912, s. 53-78). �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA 117 (Proceso 1910, s. 28). Z uwagi na czas, jaki upłynął od zakończenia akcji, trudno dać wiarę tym zapewnieniom. Najprawdopodobniej dostojnicy w ogóle nie zamierzali ujawnić całej sprawy Hiszpanom. Postawa taka nie byłaby niczym niezwykłym. 7 lipca Zumárraga wysłuchał doniesienia niejakiego Gerónima de Pomar o wydarzeniach w Huexotla, miejsco­ wości leżącej na południe od Tetzcoco i podległej temu miastu. Świadek był Hiszpanem i zgłosił się sam, korzystając z obecności biskupa w Tetzcoco. Pragnął go poinformować, iż bywając od około trzech i pół miesiąca (tj. od końca lutego) dość często w Huexotla zauważył niezamieszkany dom ozdobiony matami i plecionkami, przez Indian zwany tecuancale , w którym nocami widywało się płonący ogień. Przekonany, że dzieje się w nim coś złego, zażądał od tamtejszego tlatoaniego, aby noszący „diabelskie imię" budynek zburzono, i zagroził doniesie­ niem o wszystkim biskupowi. Jedyną reakcją Indian było wzniesienie ogrodzenia utrudniającego dostęp do domu (zatem tlatoani, niejaki don Pedro, nie próbował nawet niczego wyjaśniać wścibskiemu Hiszpanowi). Jednak przed mniej więcej 40 dniami, kiedy Zumárraga składał wizytę w Tetzcoco, najwyżsi dostojnicy z Huexotli - tlatoani don Pedro, bliżej nie zidentyfikowany don Juan oraz miejscowi burmistrzowie i rajcy - przekazali świadkowi wiadomość, że „uważają go za ojca i brata, a ponieważ w minionych dniach polecił im to, co dotyczyło domu, to jeśli [...] wiadomo mu, gdzie znajduje się diabeł czyli jakieś bożki albo chalchuyes *, niech je wydostanie z pomocą swoich Indian i zatrzyma sobie; a gdyby sam nie chciał tego robić, niech im powie, oni zaś to wydostaną; i żeby nie starał się powiedzieć niczego Panu Biskupowi". 13 2 Z relacji tej wynika, że władze Huexotli co najmniej tolerowały jakieś niedozwolone rytuały i , rzecz znamienna, miały poczucie względnego bez­ pieczeństwa. Sposób, w jaki zareagowano na interwencję Hiszpana, był z pew­ nością efektem przymykania oczu przez część hiszpańskich kolonistów na niektóre formy indiańskich kultów, te w szczególności, które nie przybierały ostentacyjnego charakteru. Istnienie takiej postawy sygnalizował na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych X V I w. franciszkanin i kronikarz Toribio de Benavente zwany Motolinią (1970, s. 47-^-8, 333), pisząc z oburzeniem o Hisz­ panach przeciwstawających się radykalnym metodom walki z bałwochwal­ stwem już to z obawy przed rebelią Indian, mogącą zagrozić głównie ich interesom ekonomicznym, już to z chęci wzbogacenia się, co było możliwe, gdy zwalczaniem pogaństwa nie zajmowali się misjonarze, lecz sami encomen­ deros, którzy przy okazji zawłaszczali wyroby ze szlachetnych metali i cennych kamieni. Złożona ostatecznie Gerónimowi de Pomar propozycja dowodzi, że Indianie usiłowali wykorzystywać różnice między misjonarzami a kolonistami, 2 3 Sensu tej złożonej z d w ó c h r z e c z o w n i k ó w nazwy nie potrafię odczytać: tequani to „dzikie/ groźne dla Judzi zwierzę", w dalszych znaczeniach „złoczyńca, okrutnik", „pożeracz ludzi (kani­ bal)", ale w pewnych kontekstach także „kara (boska)"; calli to „ d o m " . 2 4 Zniekształcony i podany z hiszpańską k o ń c ó w k ą 1. mn. wyraz chalchihuitl - szmaragd lub inny cenny k a m i e ń o zielonkawym zabarwieniu, g ł ó w n i e jadeit. �118 RYSZARD TOMICKI nie stroniąc od prób przekupstwa. Tylko tak rozumieć można namowy do samodzielnego zajęcia się szukaniem idoli czy „chalchuyes" i ofertę udzielenia w tym pomocy pod warunkiem zachowania tajemnicy przed Zumárraga . Dla interesującej nas sprawy doniesienie Gerónima de Pomar ma dużo większe znaczenie, niżby to wynikało z opisu wydarzeń w Huexotli. Ujawnia ono bowiem fakt, o którym na pewno pamiętali wszyscy zainteresowani, tak przesłuchujący, jak przesłuchiwani, choć nigdzie indziej w protokołach nie ma o nim mowy. Chodzi o pobyt biskupa Zumárragi w Tetzcoco przy końcu maja 1539 r. Ściśle rzecz biorąc, Hiszpan datował wizytę na około 40 dni wstecz, tj. na +28 maja (licząc od 7 lipca, kiedy złożył doniesienie; być może miała ona związek z obchodzonym 25-26 maja Zesłaniem Ducha Św.). W owym czasie poszukiwania pod krzyżami były już dawno zakończone, a gubernator Tetzcoco miał w swym posiadaniu liczne pogańskie obiekty. Skoro przyznał się do tego dopiero 5 lipca, to podczas wizyty biskupa przy końcu maja nie wyjawił niczego. W tej sytuacji rzekomy zamiar doprowadzenia poszukiwań do końca tracił wiarygodność. Niemniej jednak ciąg dalszy jego zeznania wskazuje, iż wiedział, co robi, przyznając się do zachowania nagannego wprawdzie, lecz nie dającego podstaw do poważniejszych podejrzeń. Miał na sumieniu jeszcze gorszy „występek" i nade wszystko zależało mu na zatajeniu, że i tego dopuścił się przed majową wizytą chrześcijańskiego hierarchy. Tym razem szło o recydywę kultu boga deszczu Tlaloca na odległej kilkanaście kilometrów od miasta górze nazywanej imieniem bóstwa. Mimo że gubernator operował trochę innym niż Gerónimo de Pomar przybliżeniem chronologicz­ nym, w świetle dalszych zeznań jego intencja jest całkowicie przejrzysta. 25 П.2. A K T Y BAŁWOCHWALSTWA ZWIĄZANE Z GÓRĄ T L A L O C A Kontynuując zeznanie don Lorenzo de Luna oświadczył, że przed około 40 dniami, tj. +26 maja, doniesiono mu o zaobserwowaniu dymu ponad Górą Tlaloca . Posłał tam alguacila, Pedra Zapotlacatla, który znalazł jakiegoś bożka (un ídolo), kadzidło (copal), ofiarny papier ze śladami krwi, pióra i inne 26 2 5 Tropienie „ s k a r b ó w " znajdujących się w grobach i dawnych miejscach kultu było w tych latach zajęciem d o ś ć powszechnym i po części zalegalizowanym, por. instrukcję dla wicekróla Nowej Hiszpanii z 25 kwietnia 1535 r. oraz inne dokumenty zestawione w: Icaza 1928, s. 11 (nr 17), 44 (nr 118), 50 (nr 143) i in.; M o t o l i n í a (1970, s. 47^18, 333) zaświadcza nasilenie się p o s z u k i w a ń w latach 1539-1540 pod przykrywką likwidowania pozostałości p o g a ń s t w a . 2 6 W zeznaniach nazywa się ją na ogół Tlalocatepetl < Tlalocantepetl „ G ó r a Miejsca Tlaloca", czasem Tlalocan (la sierra que se dice Tlaloca[ń\; por. też Duran 1967, I , s. 82) albo nawet Tlaloc (la sierra que se dice Tlaloc; por. też Pomar 1964, s. 165); określenie Tlalocan „Miejsce Tlaloca" to także nazwa pozaziemskiej siedziby tego b ó s t w a , przestawianej j a k o rajska kraina w ó d , wiecznie zielonych roślin i obfitości pożywienia. Posługuję się dzisiejszą n a z w ą G ó r a Tlaloca jako najwygod­ niejszą w u ż y c i u . W y n i o s ł o ś ć ta, sięgająca 4150 m n.p.m., znajduje się w p ó ł n o c n e j części pasma Sierra Nevada, oddzielającego D o l i n ę Meksyku (na zachodzie) i D o l i n ę Puebla (na wschodzie). W czasach przedhiszpańskich istniało tam sanktuarium Tlaloca, jedno z najważniejszych lub wręcz najważniejsze dla m i e s z k a ń c ó w Doliny Meksyku (Martínez Marin 1972, s. 163-164). �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 119 przedmioty. W tym samym czasie przybywający z Huexotzinco wędrowcy powiadomili go, że widzieli nie tylko dym i „oznaki składania ofiar", lecz także schodzącą z góry gromadę Huexotzinków, przypuszczalnych ofiarników. Wobec tego postanowił rozmieścić na górze strażników w celu ustalenia tożsamości sprawców. Straże wystawiały poszczególne barrios , każde na okres tygodnia. Najpierw posłano ludzi z Coatlichanu. Po nich na górę udali się mieszkańcy Chiauhtli, lecz ci, przybywszy na miejsce, znaleźli nowy pęk okrwawionych papierów, posążki bożków, kadzidło i szereg innych pozostałości po świeżo złożonej ofierze. Sprawcy pozostali nieznani, ponieważ Coatlichan zdjęło swoje straże w sobotę, a Chiauhtla wystawiła nowe dopiero w poniedziałek. Ofiary złożono natomiast w niedzielę (gdyby nie położenie, w jakim znajdował się don Lorenzo de Luna, można by sądzić, że zakpił sobie z Zumárragi, kładąc fiasko chwalebnych zamiarów na karb rygorystycznego przestrzegania nakazu święcenia niedziel jako dni wolnych od pracy). Do powyższego gubernator dodał tylko tyle, iż wszystko, co znaleziono na Górze Tlaloca, jest u niego pod kluczem. 21 Zeznający jako drugi w kolejności don Francisco datował spostrzeżenie dymu nad górą na około 30 dni wstecz, tj. ± 5 czerwca, a więc jeszcze później niż don Lorenzo de Luna. Wśród obiektów, jakie znaleźli wysłani tam ludzi, wymienił papiery ze śladami świeżej krwi, muszle, kamień chalchihuitl, kawałki tkanin (mantillejas), żywicę ulli, pióra i inne ofiarne drobiazgi. W ogóle nie wspomniał o jakimkolwiek bożku. Wyznał za to, iż według tego, co słyszał, Huexotzinkowie oczyszczali drogi prowadzące na górę, do „domów demona", jak zwykli czynić w dawnych czasach, co było „złym znakiem". Huexotzinkom przypisał też złożenie ofiar, których ślady odnaleziono, nie wskazując podstaw takiego sądu. Następny przesłuchiwany, Lorenzo Huiznauatlailotla, podał nieco inną niż jego poprzednicy kolejność i chronologię zdarzeń. Oznajmił mianowicie, że wkrótce po akcji poszukiwań pod krzyżami w okresie Wielkiego Postu (19 lutego - 5 kwietnia) burmistrz don Hernando de Chavez udał się z kilko­ ma ludźmi na Górę Tlaloca, skąd przynieśli wygrzebane spod ziemi rzeczy mające związek w ofiarami (i w tym przypadku o żadnym bożku nie było mowy). Znacznie później, bo przed około 30 dniami ( ± 5 czerwca) świadek dowiedział się, że na górze zostały złożone ofiary, ale na ten temat nic więcej nie miał do dodania i nie wiedział, kto mógł być sprawcą tego czynu. Jeżeli ktokolwiek z ekipy śledczej analizował na bieżąco zeznania, w tym momencie powinien się zorientować, że don Lorenzo de Luna i don Francisco zataili jedną wyprawę na Górę Tlaloca, zorganizowaną - zgodnie z zeznaniem Lorenza Huiznaualtlailotla - około Wielkanocy (w 1539 r. wypadającej 2 1 D o s ł o w n i e „dzielnice". T u mowa o miejscowościach podległych tlatoaniemu Tetzcoco (patrz mapka) i z tego powodu traktowanych j a k o „części" miasta. Wymienione dalej Coatlichan i Chiauhtla, a ponadto Huexotla i Tetzoyocan ( > T e z o y u c a ) były mizerną p o z o s t a ł o ś c i ą dawnego w ł a d z t w a t e t z c o k a ń s k i e g o , w większości rozparcelowanego po konkwiście p o m i ę d z y hiszpańskich encomenderos; patrz: Gerhard 1972, s. 311-312. �120 RYSZARD TOMICKI 6 kwietnia), a z kolei don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla starali się ukryć fakt znalezienia jakiegoś bożka. Jawne kłamstwa i przemilczenia wszyst­ kich przesłuchanych dotąd osób ujawniły jednak dopiero zeznania dwóch pozostałych świadków. Don Hernando de Chávez przedstawił podobną chronologię zdarzeń, jak jego bezpośredni poprzednik, dodając wszakże kilka ważnych szczegółów. Według niego, po zakończeniu poszukiwań pod krzyżami postanowiono konty­ nuować akcję przenosząc ją na pobliskie góry. Na Górze Tlaloca alguacil Pedro Zapotlacatl znalazł kamiennego bożka, posąg Tlaloca, który rozbił i pozostawił na miejscu. Wkrótce potem świadek udał się tam osobiście i pod jego nadzorem rozbity posąg przetransportowano do Tetzcoco. Podczas tej samej wyprawy na skraju góry odkryto jeszcze jedną kamienną figurę nie zidentyfikowanego w zeznaniu bóstwa. Ją również rozbito i przyniesiono do miasta. Po pewnym czasie odbyła się następna wyprawa; wtedy znaleziono ofiarne papiery oraz inne drobne obiekty, ale ponieważ don Hernando de Chávez nie brał w niej udziału i nie widział przyniesionych przedmiotów, nie potrafił nic o nich powiedzieć. Nie wiedział również, kto złożył ofiary. Słyszał natomiast od tetzcokańskich kupców, że w Meksyku (Tenochtitlanie), Chalco, Huexotzinco i Tlaxcali jego uważano za sprawcę zniszczenia posągu Tlaloca i miano mu to za złe. Na Górę Tlaloca wyprawiano się więc trzykrotnie. Już podczas pierwszej wyprawy, będącej kontynuacją poszukiwań pod krzyżami, odnaleziono posąg Tlaloca. Wyprawa ta, której przewodził alguacil Pedro Zapotlacatl, musiała się odbyć jeszcze w okresie Wielkiego Postu (19 lu­ tego - 5 kwietnia) albo zaraz po Wielkanocy (6 kwietnia), w każdym razie przed końcem kwietnia, gdyż traktowano ją jako bezpośrednią kontynuację wcześniejszych działań. Don Lorenzo de Luna kłamał zatem twierdząc, że Pedro Zapotlacatl znalazł bożka, do tego - nie zidentyfikowanego, dopiero po dostrzeżeniu dymu nad Górą Tlaloca w ostatnich dniach maja (co bez wątpienia oznaczać miało: po ówczesnej wizycie Zumárragi w Tetzcoco). Druga wyprawa, pod wodzą don Hernanda de Chávez (wspomniana także przez Lorenza Huiznaualtlailotla), miała miejsce niedługo po pierwszej. Wtedy przyniesiono rozbity posąg Tlaloca do Tetzcoco. Trzecia wyprawa, w której don Hernando de Chávez nie brał udziału, była najwyraźniej tą, którą don Lorenzo de Luna chciał przedstawić jako jedyną. Zorganizowano ją po dostrzeżeniu dymu nad Górą Tlaloca - albo w końcu maja, jak utrzymywał gubernator, albo około 5 czerwca, jak twierdzili don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla. Wówczas posągu Tlaloca od dawna na górze nie było. Ostatni z zeznających dostojników, don Antonio, niewiele wniósł do kwe­ stii chronologii wypraw, ujawnił za to nowe szczegóły pozwalające ujrzeć wydarzenia w szerszym kontekście. Przede wszystkim potwierdził fakt znale­ zienia kamiennego posągu Tlaloca bezpośrednio po akcji poszukiwań pod krzyżami. Posąg był zagrzebany w ziemi, a po odnalezieniu został rozbity. Świadek wyjaśnił zarazem, że Tlaloc był bogiem wód i „kiedy nie padało, �121 M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A a potrzebowano wody, udawano się na ową górę, aby rzeczonemu Tlalokowi złożyć ofiary, tak z Meksyku, jak z Tezcoco, Chalco, Huexotzinco, Choluli, Tlaxcali i całej okolicy". Odkąd w kraju są chrześcijanie, zwyczaju - jego zdaniem - nie kontynuowano. Dopiero w „minionych dniach", gdy brako­ wało deszczu, kupcy handlujący w Huexotzinco i Tlaxcali wrócili stamtąd z wiadomością, że mieszkańcy tych miast „wygrzebywali [posąg] spod ziemi i mówili, że to przez Tetzcokanów nie padało, bo rozbili boga Tlaloca, boga wód, i za ich przyczyną wszyscy umierają z głodu". Zreferowany fragment przyniósł nader istotne uzupełnienie wersji zdarzeń podanej przez don Hernanda de Chávez. Mówiąc o odszukaniu i rozbiciu posągu don Antonio odnosił się do pierwszej wyprawy. Wówczas pozosta­ wiono figurę na górze. I to właśnie wtedy tetzcokańscy kupcy zaczęli roz­ głaszać, iż winą za panującą w całym regionie katastrofalną suszę obarcza się Tetzcokanów. Wzmianka o suszy, trwającej zapewne od dłuższego czasu, skoro pociągnęła za sobą głód i (być może) śmiertelne ofiary, sama w sobie odsłania ważną okoliczność towarzyszącą omawianym wydarzeniom . Po­ zwala też zrozumieć lepiej, co pragnął zakomunikować ekipie śledczej don Hernando de Chavez wyznając, że jego osobiście czyniono odpowiedzialnym za zniszczenie posągu boga wód, nie tylko zresztą w Huexotzinco i Tlaxcali, lecz również w Meksyku (Tenochtitlanie) i Chalco, słowem - wszędzie. 28 Nie mniej interesujące informacje zawierał ciąg dalszy zeznania don Antonia. Stwierdził on, że doniesienia kupców zaniepokoiły tetzcokańskich dostojników tak dalece, iż postanowili wysłać potajemnie ludzi do Huexotzinco i Tlaxcali, aby na miejscu sprawdzić, co konkretnie mówiło się o całej sprawie. Misja zakończyła się zaskakującym rezultatem, gdyż wysłannicy ustalili, że „nic się nie mówiło". Widzieli natomiast oczyszczone przez Huexotzinków drogi wiodące na Górę Tlaloca, co dawniej zwykło się robić, gdy zamierzano złożyć ofiary. Jeżeli świadek mówił prawdę, a w tym przypadku nie ma powodu sądzić inaczej, jego relacja prowadzi do wniosku, że zniszczenie posągu Tlaloca w trakcie pierwszej wyprawy spotkało się z dezaprobatą nie w odległym Huexotzinco i jeszcze dalszej Tlaxcali, lecz w samym Tetzcoco, kupcy zaś, którzy wyrażali ją publicznie, powoływali się na sąsiadów wyłącznie w celach taktycznych. Z wiadomości dostarczonych przez szpiegów wynikało przecież, że Huexotzinkowie dopiero szykowali się do odwiedzin miejsca kultu Tlaloca. Jeśli tak rzeczywiście było, to z dużym prawdopodobieństwem można też przyjąć, że druga wyprawa pod wodzą don Hernanda de Chavez ruszyła na górę z zadaniem usunięcia corpus delicti zanim dotrą do niego sąsiedzi. O tej wyprawie don Antonio nic nie powiedział. Przeszedł od razu do wypadków, jakie nastąpiły po zaobserwowaniu dymu nad Górą Tlaloca. Posłani tam ludzie znaleźli wiele papierów ze śladami krwi, kadzidło, przepiórkę (ptaka dość powszechnie składanego w ofierze w czasach przedhiszpańskich) 2 8 O suszy i głodzie j a k o okolicznościach z w i ą z a n y c h z rewitalizacją p o g a ń s k i m praktyk w s p o m n i a ł też autor donosu na don Cariosa Ometochtli, Proceso 1910, s. 1. �122 RYSZARD TOMICKI i inne pozostałości rytuału ofiarnego. Co się dało zabrać, przyniesiono do Tetzcoco i oddano gubernatorowi. Na podstawie pewnych szczegółów stwier­ dzono, że ofiarę złożyli Huexotzinkowie, albowiem - jak wyjaśnił świadek - „każda społeczność (pueblo) miała swój sposób składania ofiar". Następnie wystawiono na górze straże, lecz nikogo nie zdołano ująć, chociaż jeszcze dwu- lub trzykrotnie natrafiono na pozostałości nowych ofiar. Tyle uznał za stosowne wyjawić ostatni z piątki dostojników. Po wy­ słuchaniu go ekipa śledcza dysponowała niezłym rozeznaniem co do prawdo­ mówności poszczególnych świadków. Ponieważ jednak nikogo z nich nie zatrzymano, siłą rzeczy i oni zyskali możliwość uświadomienia sobie groźby, jaką stworzyły poważne różnice w opisie minionych zdarzeń. Że tak się stało, dowodzi błyskawicznie podjęta decyzja, w wyniku której doszło do jeszcze jednego, tym razem zbiorowego zeznania. III. Z E Z N A N I E Z B I O R O W E Zaraz po przesłuchaniu don Antonia przed biskupem Zumárraga stawiło się ponownie czterech zeznających wcześniej dostojników, aby wspólnie udzielić dodatkowych wyjaśnień. Brakowało jedynie don Antonia. Powód jego nieobec­ ności nie został podany, lecz porównanie zeznań indywidualnych z tym, które zapragnęli złożyć czterej dostojnicy, nie pozostawia zbyt wielkiego pola do domysłów - zapewne nie chciał on uczestniczyć w ryzykanckim szalbierstwie. Don Lorenzo de Luna i jego towarzysze podjęli próbę zatuszowania rozbież­ ności zarówno między własnymi zeznaniami, jak też między nimi a zeznaniem don Antonia (Proceso 1910, s. 22-24). Miała ona wszelako dość niezwykły charakter. Dostojnicy zaczęli od stwierdzenia, że - „jak mówili poprzednio" - niedawno, gdy dotkliwie odczuwano skutki panującej suszy, dotarła do nich wiadomość o składaniu na Górze Tlaloca ofiar bogu wód zwanemu Tlalokiem (wcześniej tylko don Hernando de Chávez i don Antonio wymienili imię bóstwa, nikt zaś oprócz don Antonia nie mówił o suszy i jej związku z wydarzeniami). Wiadomość o tyle ich nie zaskoczyła, iż wiedzieli, że na górze stał w przeszłości posąg tego boga, cieszącego się sławą jednego z najstarszych na ziemi, do którego „cały kraj" przychodził z prośbami o deszcz i stosownymi ofiarami. Słyszeli ponadto, że w okresie wojen między Huexotzinco i Tlaxcala z jednej strony, a Meksykiem (Tenochtitlanem) i Tetzcoco z drugiej, pewnego razu Huexotzinko­ wie rozbili posąg, aby zrobić na złość Meksykanom (mieszkańcom Tenochtitlanu). Władca Meksykanów, Ahuitzotl, polecił go potem naprawić i Tlaloca czczono dalej, gdyż był „starożytny" i stał na górze od niepamiętnych czasów . 29 2 9 O k o ł o 1582 r. Tetzcokanie byli przekonani, iż Tlaloc stał na górze zanim ich praprzodkowie przybyli w ten rejon i założyli swoje osiedla (Pomar 1964, s. 165). Archeologiczne rozpoznania wskazują, że miejsce kultu na G ó r z e Tlaloca m o g ł o funkcjonować od okresu formatysvnego, tj. od pierwszych w i e k ó w n.e. (Townsend 1991, s. 29; Iwaniszewski 1994, s. 165). �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 123 Kiedy zatem doniesiono im o składaniu ofiar, domyślili się od razu, że posąg najpewniej jest tam nadal. I rzeczywiście, wysłani przez nich ludzie odnaleźli po długich poszukiwaniach zagrzebaną w ziemi, popękaną figurę z wyraźnymi śladami naprawy - jej części okręcone były żelaznym, złotym i miedzianym drutem. Wszystko to przetransportowano do Tetzcoco. Na dowód dostojnicy zaprezentowali Zumárradze duży kłąb żelaznego drutu, siedem sztabek złota i trzy sztabki miedzi, uzyskane - jak wyjaśnili - po przetopieniu złotego i miedzianego drutu, a ponadto kamień chalchihuitl z glifem kalendarzowym zawierającym liczbę 6, który miał zdobić oblicze bóstwa. Opowieść o rozbiciu posągu i jego późniejszej reperacji (przed rokiem 1502 ) już na pierwszy rzut oka była mocno podejrzana. Niewiarygodnie brzmiało twierdzenie jakoby posąg zniszczono na złość Meksykanom, skoro rzekomi niszczyciele, Huexotzinkowie, również otaczali Tlaloca kultem, co przyznawano we wcześniejszych zeznaniach i powtórzono nieco później w zeznaniu zbioro­ w y m . W ogóle w przedhiszpańskim Meksyku raczej nie niszczono umyślnie wizerunków bóstw podczas wojen, nawet jeśli były to postacie bogów-opiekunów wroga; najchętniej zabierano je i umieszczano w świątyniach własnego miasta. To jedna uwaga, jaka się tu nasuwa. Druga dotyczy użycia do naprawy posągu m . in. żelaznego drutu - tak być nie mogło, bo żelaza w przedhiszpańs­ kim Meksyku nie znano . Czy Hiszpanie zwrócili uwagę na obie kwestie, nie sposób powiedzieć, lecz dalszy tok dochodzenia wymownie świadczy, że z tych czy innych powodów w prawdziwość opowieści powątpiewano. Po okazaniu znalezisk dostojnicy wrócili do opisu wydarzeń. Usunąwszy posąg Tlaloca, w miejscu, gdzie się znajdował, wystawiono straże, chcąc stwierdzić, czy ofiary będą kontynuowane, a jeśli tak, to przez kogo. Czujność 30 31 32 3 0 Ahuitzotl, wspomniany jako zleceniodawca naprawy, b y ł tlatoanim Tenochtitlanu w latach 1486-1502. 3 1 Ponadlokalne znaczenie sanktuarium n a G ó r z e Tlaloca potwierdza D u r a n (1967, I , s. 83), w e d ł u g k t ó r e g o raz w roku, w „ m i e s i ą c u " Huey Tozoztli, przybywali tam w ł a d c y i arystokracja z m i a s l - p a ń s t w p o ł o ż o n y c h z a r ó w n o po zachodniej stronie Sierra Nevada (Tenochtitlan, Tetzcoco, Tlacopan, Xochimilco, a więc z imperium azteckiego), jak i po stronie wschodniej (Tlaxcala, Huexotzinco). K r o n i k a r z informuje dalej, że po złożeniu ofiar przez w ł a d c ó w imperium n a górze zostawali wojownicy mający zapobiec kradzieży klejnotów i jedzenia przez w r o g ó w , H u e x o t z m k ó w i T l a x c a l a n ó w . Straż trzymano d o p ó t y , d o p ó k i łatwo psująca się część ofiary nie uległa zniszczeniu; wtedy resztę zakopywano i wojownicy opuszczali sanktuarium. Złupienie cudzych ofiar, to mimo wszystko co innego niż zniszczenie wizerunku boga. Wszelako w i a r y g o d n o ś ć przekazu nie jest pewna, g d y ż Duran p o d a ł następnie, że straże, wystawiane przez okoliczne miejscowości, zmieniały się „ c o sześć dni" (s. 85). T e n zaś szczegół nazbyt przypomina wydarzenia ujawnione w 1539 r. by nie zapytać, czy cały przekaz nie jest tylko i wyłącznie ich pogłosem? Bezsporny w p ł y w w y d a r z e ń z 1539 r. na treść „pamięci historycznej" odnotowany będzie w przyp. 41. 3 2 Nie wyrabiano t e ż drutu, nawet ze złota czy miedzi. Naiwny anachronizm, z jakim mamy tu do czynienia, przypomina mi pewnego m ł o d z i e ń c a ze wsi A c a t l á n w stanie Guerrero (Meksyk), który w maju 1987 r. - w rozmowie z egzotycznymi, przybyłymi z „ojczyzny p a p i e ż a " obser­ watorami lokalnego święta, o d b y w a j ą c e g o się przed okazałym k o ś c i o ł e m - w y c h w a l a ł w i e l k o ś ć swych indiańskich p r z o d k ó w , potrafiących z b u d o w a ć tak wspaniałą świątynię w czasach poprze­ dzających k o n k w i s t ę . �124 RYSZARD TOMICKI nie przyniosła oczekiwanego skutku, ponieważ kolejne ofiary złożone zostały w innym miejscu, na zboczu od strony Huexotzinco. Dwa lub trzy razy znaleziono tam papiery ze śladami krwi, kadzidło, kawałki tkanin (mantillas), naszyjniki i inne przedmioty. W tym samym miejscu, od strony Huexotzinco - co z naciskiem podkreślono, odkryto też kałużę świeżej krwi: „wyglądało na to, że złożono w ofierze jakiegoś chłopca (muchacho), niedawno, sądząc po krwi i po śladach" . Tak papiery, jak sposób ofiarowania wskazywały, iż było to dzieło Huexotzinków; pomyłka nie wchodziła w grę, gdyż każda „prowin­ cja" miała sobie tylko właściwe znaki i metody składania ofiar. W tej części zeznania łatwo dostrzec element, którym poprzednio pojawił się tylko w zeznaniu don Antonia. Chodzi o fakt dwu- lub trzykrotnego złożenia ofiar pomimo wystawienia na górze straży. Jest to szczegół przyciągający uwagę i z tego powodu, iż wraz z odstąpieniem dostojników od wersji podanej wcześniej przez don Lorenza de Lunę, przebieg zdarzeń stał się prawdziwą zagadką. Gubernator utrzymywał pierwotnie, jakoby pozostałości ofiar znaleziono tylko raz, w miejscu, skąd zabrano posąg Tlaloca, i że ofiary złożono w niedzielę, kiedy strażników akurat nie było. Wyjaśnienie, choć zaskakujące, brzmiało logicznie. Utraciło ono swój walor w chwili, gdy don Lorenzo de Luna zdecydował się przyznać - idąc za wersją don Antonia, która tym samym musiała być bliższa prawdy - iż ofiary złożono jeszcze dwa lub trzy razy. Teraz, aby wytłumaczyć nie ujęcie sprawców, przesunął miejsce składania ofiar poza obszar kontrolowany przez straże . Ale gdyby ofiary znajdowano faktycznie gdzieś na zboczach góry, to w swym indywidualnym zeznaniu gubernator nie musiałby uciekać się do kłamstwa. Jeżeli wtedy nie podał tego najprostszego wyjaśnienia, rodzi się pytanie: czy przypadkiem nie było tak, że ofiary składano - nie bacząc na obecność strażników - dokładnie w miejscu, gdzie zwykł stać lub gdzie do niedawna był ukryty posąg Tlaloca , czego wszakże nikt, łącznie z don Antoniem, nie chciał wyjawić (w istocie don Antonio nie sprecyzował, gdzie „znajdowano" pozostałości ofiar). Podejrzenie jest tym bardziej zasadne, że don Antonio, mimo swej gadatliwości, o pewnych rzeczach mówić nie zamierzał. Na wstępie przemilczał prawdziwe przyczyny akcji poszukiwań pod krzyżami. Później zataił odkrycie śladów krwawej ofiary z chłopca; fakt ten wyszedł na jaw dopiero podczas zeznania zbiorowego i to zapewne tylko dlatego, iż dostojnicy obawiali się, że Zumárraga wie już o nim od don Antonia. 33 34 35 3 3 O składaniu dzieci w ofierze Tlalokowi i generalnie b ó s t w o m akwatycznym patrz: Moto- linia 1970, s. 34, 218-219; D u r á n 1967, I , s. 83; Pomar 1964, s. 165; Broda 1971, s. 272-276, passim; Broda 1991b, s. 94. 3 4 Przesłuchany po zbiorowym zeznaniu d o s t o j n i k ó w Lorenzo de Á g u i l a z Chiauhtli, który na polecenie don Lorenza de L u n y wysłał stamtąd strażników na G ó r ę Tlaloca, też utrzymywał, że p o z o s t a ł o ś c i ofiar znaleźli oni „ o d strony Huexotzinco", Proceso 1910, s. 28. 3 5 W czasach przedhiszpańskich p o s ą g stał w sanktuarium otoczonym wysokim murem, por. D u r a n 1967,1, s. 82, a także wyniki penetracji archeologicznych: Townsend 1991; Iwaniszewski 1994 (tutaj wcześniejsza literatura). Jednakże w 1539 r. p o s ą g był ukryty, zagrzebany w ziemi i zarzucony kamieniami (patrz: I V . Dodatkowi świadkowie), zapewne gdzieś w pobliżu dawnego sanktuarium. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 125 Postawione wyżej pytanie nieuchronnie pociąga za sobą następne: czy ofiary składali rzeczywiście Huexotzinkowie, jak starano się wmówić ekipie śledczej, czy może czynili to również albo wręcz wyłącznie mieszkańcy miasta i/lub prowincji Tetzcoco? Za hipotezą taką przemawiałoby dostrzeżone w ze­ znaniu don Antonia echo konfliktu, jaki po zniszczeniu posągu Tlaloca po­ wstał wśród samych Tetzcokanów, z których część potępiała akt świętokradz­ twa używając Huexotzinków i Tlaxcalanów jako parawanu. Ważnych poszlak dostarczają tu także indywidualne zeznania Lorenza Huiznaualtlailotla i don Hernanda de Chávez, obaj bowiem zapewniali początkowo, że nie wiedzą, kto składał ofiary, zaś ewentualność, że chcieli w ten sposób osłonić dalekich sąsiadów, wydaje się bardzo mało prawdopodobna. Na szczęście dla dostojników żadnych kłopotliwych pytań im nie zadano. Kończąc swe wyjaśnienia, przekazali biskupowi Zumárradze rozbity na ka­ wałki posąg, żelazny drut, sztabki złota i miedzi oraz kamień chalchihuitl z glifem kalendarzowym. Przy okazji podkreślili, że „szukali i znaleźli owego bożka, a ponieważ już to rozpoczęli, zdecydowani są szukać pozostałych, jakie by się jeszcze znajdowały w całych górach i które zdołają odnaleźć, jeżeli biskup da im na to zgodę i pozwolenie". Nie omieszkali dodać, że „jeśli nie powiadomili Jego Wielebności wcześniej, to dlatego, że szukali innych [boż­ ków] i zamierzali dać mu wszystkie razem". Ostatnie utrwalone w protokole słowa miały wzmocnić zasadniczą dla całego zeznania tezę, iż wydarzenia związane z Górą Tlaloca rozegrały się stosunkowo niedawno. Unikano jak ognia bardziej precyzyjnych odniesień chronologicznych. Odnalezienie posągu Tlaloca miało nastąpić po prostu „w minionych dniach", po dostrzeżeniu oznak odbywającego się rytuału ofiar­ nego. Powrócono więc do pierwotnej wersji don Lorenza de Luny, modyfiku­ jąc ją jedynie w części dotyczącej przyczyn nie zidentyfikowania ofiarników oraz ilości złożonych ofiar i ich charakteru. Nawet don Hernando de Chávez, który przyczynił się najbardziej do wykazania fałszywości tej wersji, teraz przekonywał Zumarragę, że podczas jego majowego pobytu w Tetzcoco wła­ dze miasta i prowincji nie dysponowały jeszcze obiektami z Góry Tlaloca. IV. D O D A T K O W I ŚWIADKOWIE Kłamstwo szyte było grubymi nićmi. Tym też tłumaczyć można szybkość działania ekipy śledczej, która jeszcze tego samego dnia, w sobotę 5 lipca, wezwała trzech dodatkowych świadków. Byli to uczestnicy wyprawy uwieńczonej odnalezieniem posągu boga deszczu - alguacil Pedro Zapotlacatl (wspominany w niektórych zeznaniach indywidualnych), Juan Tlacuzcalcatl oraz niejaki Andrés. Przesłuchano ich w podanej kolejności (Proceso 1910, s. 25-27). Cała trójka oświadczyła, że Tlaloca znaleziono przed 60-80 dniami ( ± 1 6 kwietnia - 6 maja) w wyniku poszukiwań przedsięwziętych na polecenie 36 3 6 K a ż d y z zeznających użył jednak innego określenia, odpowiednio - mniej więcej 60-70 dni temu, 60 lub 80 dni temu, o k o ł o 60 dni temu. �126 RYSZARD TOMICKI don Lorenza de Luny. Według Pedra Zapotlacatla figury szukano kopiąc w różnych miejscach, zanim na nią natrafiono. Kamienny posąg oblepiony był nasionami różnych roślin, już zgniłymi, co - zdaniem świadka - świadczyło 0 umieszczeniu ich „dawno temu" . Posąg rozbito i niektóre jego fragmenty zniesiono do Tetzcoco. Resztę przyniosła później inna grupa. Wersja ta po­ krywała się z zeznaniem don Hernanda de Chavez, choć według niego za pierwszym razem zniszczono jedynie posąg, zostawiając go na górze. Zapewne Pedro Zapotlacatl poprawił nieco przebieg zdarzeń, gdyż następny świadek, Juan Tlacuzcalcatl, potwierdzając rozbicie odnalezionej po dłuższych poszuki­ waniach figury, pękniętej przez środek i oblepionej rozmaitymi nasionami, nic nie powiedział o przetransportowaniu kawałków rzeźby do Tetzcoco. A nie był nastawiony na oszczędne używanie słów, skoro sam dodał, że Tlaloca dawniej zwano Tlalocantecuhtli . Najważniejszym elementem zeznań obu tych świadków było wszakże zde­ cydowane zaprzeczenie, gdy przesłuchujący zapytali ich, czy przy posągu znaleziono jakieś złoto, srebro (sic!) lub tepuzque (miedź) i w jakiej ilości. Tym samym zakwestionowane zostało twierdzenie jakoby posąg był naprawiany 1 powiązany drutami. Istniała jeszcze co prawda możliwość, iż to nowi świad­ kowie z jakichś powodów mijali się z prawdą, lecz tę ewentualność wykluczyło zeznanie Andresa. Według niego posąg bóstwa odnaleziono na wysoko porośniętej łące, wciśnięty między kamienie i przykryty nimi. Był przez środek pęknięty. Kiedy figurę rozbito, świadek i kilka innych osób „wzięli głowę" i „na niej" znaleźli siedem kawałków złota oraz trzy kawałki tepuzque, każdy o długości mniej więcej jednego xeme . Poza tym głowa obwiązana była żelaznym drutem. Wszystkie znaleziska przyniesiono do Tetzcoco i przekazano gubernatorowi. Na pytanie, czy na posągu były też szlachetne kamienie lub co innego, padła odpowiedź przecząca. Zeznanie to dostarczyło koronnego dowodu, że tetzcokańscy dostojnicy dopuścili się mistyfikacji, a następnie usiłowali odpowiednio przygotować kolejnych świadków. Bez wątpienia działali w dużym pośpiechu, gdyż Andresa powiadomili o samej istocie mistyfikacji, nie podając mu szczegółów zapew­ niających jej pozory wiarygodności. Czy Pedra Zapotlacatla i Juana Tlacuzcalcatla nie zdążono poinstruować, czy też nie chcieli oni kłamać, nie wiado­ mo. W każdym razie sprzeczności w zeznaniach świadków dodatkowych, a zwłaszcza rozbieżność między wersją Andresa a zbiorowym zeznaniem do­ stojników, czyniły całą sprawę aż nadto przejrzystą. Na posągu Tlaloca nie 37 38 39 3 7 Ze s p o r z ą d z o n e g o na podstawie ustnych p r z e k a z ó w opisu Pomara (1964, s. 165) wynika, że w czasach, gdy sanktuarium Tlaloca funkcjonowało normalnie, obok p o s ą g u znajdowało się specjalne naczynie, w k t ó r y m corocznie umieszczano - w gęstej mazi z gumowatej żywicy olli - nasiona wszystkich roślin, jakie u ż y w a n o w celach s p o ż y w c z y c h lub innych. W okresie później­ szym obywano się, jak widać, bez owego naczynia. 3 8 „ P a n Tlalocanu", patrz przyp. 27. 3 9 XemeIjemeIgeme - hiszp. miara długości; odległość dzieląca k o ń c e kciuka i palca wskazują­ cego przy ich maksymalnym oddaleniu od siebie. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA 127 40 znaleziono ani żadnych drutów, ani szlachetnego kamienia ; historia o roz­ biciu figury przez Huexotzinków i jej późniejszej naprawie została więc spre­ parowana dla uwiarygodnienia „znaleziska" . Jaki cel mógł przyświecać mistyfikacji? Wedle wszelkiego prawdopodobień­ stwa najcenniejsza część rzekomego znaleziska stanowić miała swoisty okup uwalniający dostojników od konsekwencji matactw lub przynajmniej dowo­ dzący ich dobrej woli (zgodnie z protokółem, gdy Zumárraga kazał ich poin­ formować, że zatrzymuje złoto w formie depozytu, dostojnicy dobrowolnie zrzekli się go na rzecz Świętego Oficjum, Proceso 1910, s. 24). Ilość przekazanego Hiszpanom kruszcu nie była mała. Odrębny protokół przejęcia darowizny precyzuje, że 7 sztabek zawierało 207 pesos 16-karatowego złota, co odpowiada 983,25 gramom. To prawie kilogram. Po odliczeniu królewskiej kwinty oraz dziesięciny pozostało 161 pesos i 3 tomines albo - w przeliczeniu na tzw. złoto kopalniane (oro de minas) -114 pesos i 6 tomines. Aby uzmysłowić wartość tego „datku" wystarczy podać, że w maju 1537 г., podczas licytacji dóbr pewnego skazanego za bałwochwalstwo Indianina, za 122 pesos w złocie kopalnianym (przy cenie wywoławczej 30pesos) sprzedano: a) zabudowania mieszkalne i ziemię o powierzchni ponad 5 ha wraz z wieloma drzewami i plantacją agaw, b) ziemię o powierzchni ponad 2 ha ze wszystkim, co się na niej znajdowało, c) ziemię o nieznanej powierzchni ze wszystkim, co na niej było {Procesos 1912, s. 46). W czerwcu tego samego roku za 28 pesos sprzedano dom w dzielnicy Santa Ana w mieście Meksyku, a za 2 pesos można było kupić 15 kompletów wierzchniego okrycia wraz z przepaskami biodrowymi (Procesos 1912, s. 47-48, 51). 41 V. FINAŁ W sobotę 5 lipca don Lorenzo de Luna i inni dostojnicy zgłosili się raz jeszcze do Zumárragi, żeby oddać mu obiekty wydobyte podczas poszukiwań pod krzyżami, jak również resztę tego, co przyniesiono z Góry Tlaloca. Zapewne byli już świetne zorientowani, czego zdołali dowiedzieć się Hiszpanie. Nic dziw­ nego, że nie szczędzili wysiłków dla poprawienia swego wizerunku. W protokóle 4 0 W świetle przedstawionej rekonstrukcji zdarzeń bezzasadne jest branie za d o b r ą m o n e t ę związku glifu kalendarzowego zawierającego liczbę 6 z p o s ą g i e m Tlaloca i f o r m u ł o w a n i e na tej podstawie hipotez o d n o ś n i e do archeoastronomicznych a s p e k t ó w sanktuarium na G ó r z e Tlaloca, patrz: Iwaniszewski 1994, s. 168. 4 1 Nie m o ż n a jednak w y k l u c z y ć , że konstruując swą „legendę" dostojnicy nawiązywali do jakichś rzeczywistych prac renowacyjnych. Pomar (1964, s. 166) opowiada o podjętej za panowa­ nia Nezahualpilliego (1472-1515?) próbie zastąpienia starego p o s ą g u Tlaloca nowym, rychło zniszczonym przez uderzenie pioruna. Por. też hipotezy a r c h e o l o g ó w o rozbudowie sanktuarium przy k o ń c u X V stulecia (Iwaniszewski 1994, s. 165-166). Warto tu d o d a ć , że o k o ł o 1582 r. w Tetzcoco istniało przekonanie, iż odnaleziony za c z a s ó w Zumárragi p o s ą g miał jedno z ramion przytwierdzone do korpusu trzema grubymi g w o ź d z i a m i ze złota i jednym g w o ź d z i e m miedzia­ nym, które, po zniszczeniu p o s ą g u na rozkaz biskupa, zostały zabrane (Pomar 1964, s. 166; Torquemada 1969, I I , s. 45-46). Oto znamienny przyczynek do kwestii wiarygodności tzw. ustnej tradycji historycznej. �128 RYSZARD TOMICKI przeczytać można, iż złożyli solennie zapewnienie, że oddają wszystkie TLOCTJ znalezione pod krzyżami oraz podczas trzech lub czterech (sic!) wypraw na Górę Tlaloca i nic więcej nie mają, lecz jeśli o czymś się dowiedzą lub coś odkryją, bo zamierzają szukać gdzie tylko się da, bezzwłocznie powiadomią biskupa i przeka­ żą mu to, co znajdą. Ale to nie wszystko. Z kolejnego dokumentu wiadomo bowiem, że biskupa nakłoniono, aby osobiście udał się na górę Tetzcotzinco, gdzie było „wiele postaci bożków wykutych w skałach". Brak informacji, kiedy doszło do rozmowy na ten temat - jeszcze w sobotę, czy może w niedzielę; stwierdzono jedynie, że wyprawa odbyła się w poniedziałek 7 lipca „na prośbę rzeczonego gubernatora i dostojników". W Tetzcotzinco, pod bacznym okiem inkwizytora, gromada Indian dokonała dzieła zniszczenia, posiłkując się ogniem w celu skruszenia kamiennych postaci, ponieważ „Jego Wielebność rozkazał im zniszczyć je wszystkie tak, by ślad po nich nie został" (Proceso 1910, s. 29). K r o k ten podyktowała dostojnikom już nie tyle chyba obawa o własną reputację i pozycję, ile wprost o wolność. Tetzcotzinco, niewielka, położona opodal Tetzcoco góra, na której mieli swą rekreacyjną siedzibę tetzcokańscy władcy, stanowiła jedną z najpiękniejszych realizacji azteckiej sztuki ogrodowo-parkowej. Na zalesionych zboczach, poprzecinanych murowanymi lub wykutymi w skale pieszymi ciągami oraz siecią kanałów i zbiorników wod­ nych, rozmieszczone były zespoły rzeźb i płaskorzeźb. Jak zaświadcza kroni­ karz Fernando de Alva Ixtlilxóchitl, któremu zawdzięczamy najdokładniejszy opis posiadłości, blisko wierzchołka, przy pierwszym zbiorniku wodnym, wznosiła się lita skała z wykutymi w formie okręgu glifami kalendarzowy­ mi, obrazującymi kolejne lata życia założyciela siedziby, Nezahualcoyotla (zm. 1472). Na zewnątrz okręgu wyobrażono jego najważniejsze dokonania. Wewnątrz znajdował się zespół symboli zwany przez kronikarza „herbem" władcy - był tam m.in. dom w płomieniach (glif oznaczający podbój), jakiś inny dom o wyszukanej architekturze, pomiędzy domami - ozdobiona dro­ gocennymi kamieniami noga jelenia, z której wystrzeliwały okazałe pióro­ pusze, dalej łania mająca na ciele wizerunek ramienia trzymającego łuk i strzały, następnie postać wojownika, po bokach dwa jaguary, z pysków których wydobywała się woda i ogień (glif oznaczający wojnę). Na obrzeżach tego zespołu widniało dwanaście głów „władców i panów". Według Alvy Ixtlilxóchitla to właśnie te wizerunki kazał zniszczyć biskup Zumárraga „są­ dząc, iż są to jakieś bożki" (1975-1977, I I , s. 115)* . 2 Późnemu kronikarskiemu przekazowi niekoniecznie trzeba wierzyć. Badania archeologiczne wykazały, że na wzgórzu znajdowały się również wyobrażenia bóstw i miejsca ich kultu (Townsend 1995, s. 137-144). Jeżeli więc dominowała nawet symbolika historyczno-komemoratywna, ze względu na jej nieczytelność 4 2 O przywiązaniu t e t z c o k a ń s k i e g o rodu panującego do Tetzcotzinco świadczy sporządzone w pierwszej p o ł o w i e X V I I I w. drzewo genealogiczne, gdzie dano wyraz żalowi z powodu po­ stępującej stale dewastacji posiadłości, Kutscher 1961. Fragmenty zniszczonych w 1539 r. p ł a s k o ­ rzeźb z a c h o w a ł y się po dziś dzień, por. Parsons 1971, tablica 46a. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 129 dla Hiszpanów Tetzcotzinco doskonale nadawało się do „rzucenia na pożarcie" biskupowi. Don Lorenzo de Luna nie poprzestał zresztą na tej jednej manifestaq'i prawo wierności. Choć Zumárraga wrócił tego samego dnia do Tetzcoco, gubernator ruszył dalej w góry z wielką liczbą ludzi szukać kolejnych idoli. Nazajutrz, we wtorek 8 lipca, dostarczył Hiszpanom kilka wykopanych gdzieś kamiennych i glinianych figur bożków, naszyjniki z cennych kamieni, dwie tarcze i szereg drobnych przedmiotów ofiarnych (Proceso 1910, s. 31). Na tym definitywnie kończą się informaq'e dotyczące sprawy, która zamknię­ ta została równie nieoczekiwanie, jak się pojawiła. Biskup Zumárraga przerwał nowe, ledwo rozpoczęte śledztwo; podobnie postąpił zresztą w przypadku figur odkrytych w domu don Cariosa Ometochtli, rezygnując z dociekania, kto i w jakim celu odwiedzał pomieszczenia, w których je przechowywano. Począwszy od 8 lipca uwaga ekipy śledczej skoncentrowała się na poglądach i czynach głównego podejrzanego, niedawnego pretendenta do rangi tlatoaniego Tetzcoco. VI. WNIOSKI Dzięki stosunkowo obszernym materiałom zgromadzonym w trakcie docho­ dzenia, analiza drobnego epizodu pozwala sformułować kilka hipotez w dwóch przynajmniej kwestiach. Pierwsza to świadomość religijna indiańskiej elity w kon­ kretnym momencie historycznym. Kwestia druga to ewentualny związek opisa­ nych wydarzeń z werdyktem, jaki zapadł w procesie don Cariosa Ometochtli. 1. O świadomości religijnej gubernatora don Lorenza de Luna i innych członków tetzcokańskiej rady miejskiej wnioskować można w pierwszej kolej­ ności na podstawie tego, co wiemy o ich działaniach w obliczu nasilenia się pogańskich praktyk wśród podległej im ludności. Jak wynika z zeznań, prak­ tyki te związane były z panującą od dawna suszą i spowodowanym przez nią głodem. Dodatkową, nie ujawnioną podczas dochodzenia okoliczność stano­ wił fakt, iż okres, dla którego zaświadczone jest nasilenie modłów i ofiar, miał w rejonie Tetzcoco kluczowe znaczenie dla rolnictwa. Zazębiały się wówczas ważne fazy dwóch podstawowych cyklów rolniczych. Uprawy na terenach sztucznie nawadnianych, wysiewane w styczniu/lutym i zbierane w czerwcu/ lipcu, ostatni etap wzrostu osiągały przy końcu pory suchej, tj. w kwietniu/ maju. Z kolei na terenach nieirygowanych siewu dokonywano tuż przed nastaniem pory deszczowej, zwykle między końcem kwietnia a początkiem czerwca, warunkiem zaś prawidłowego przebiegu wegetacji było nadejście regularnych opadów w maju i czerwcu . Ich brak zawsze groził nieurodzajem. W czasach przedhiszpańskich w wypadającym w kwietniu „miesiącu" Huey Tozoztli następowała kulminacja obrzędów poświęconych bóstwom wód i płod­ ności, w szczególności Tlalokowi, do którego sanktuarium na górze noszącej jego imię pielgrzymowali wtedy władcy i najwyżsi dostojnicy okolicznych 43 Broda 1983, s. 150 i nast.; Iwaniszewski 1994, s. 159-160. �130 RYSZARD TOMICKI 44 miast . Mając to na względzie, można sądzić, że pierwsza wysłana z Tetzcoco wyprawa na Górę Tlaloca, datowana przez jej uczestników (świadków dodatko­ wych) na okres między 16 kwietnia a 6 maja, miała ścisły związek z tradycyjnym kalendarzem i dorocznym świętem obchodzonym w górskim sanktuarium. Cel wyprawy - odszukanie i zniszczenie posągu boga - traktować należy jako podstawowy wskaźnik świadomości religijnej zarówno tych, którzy polecenie wydali, jak i jego wykonawców. Takiego czynu dopuścić się mogli tylko ludzie, którzy utracili wiarę w boskość lub w ogóle w istnienie Tlaloca i nie podzielali przekonania, że zniszczenie jego wizerunku grozi sankcjami o charakterze nadnaturalnym czy to samym niszczycielom, czy też całej okolicznej ludności. Postawa ta dotyczyła z pewnością ogółu bóstw z przedhiszpańskiego panteonu, o czym świadczą inne przypadki bezczeszczenia ich wyobrażeń. Nie oznacza to, że tetzcokańscy dostojnicy powodowali się wiarą chrześ­ cijańską. Ich zachowanie w okresie poprzedzającym śledztwo, jak również postawa zaprezentowana podczas przesłuchań skłaniają raczej ku tezie, że byli ludźmi zdystansowanymi także wobec chrześcijaństwa. Ważnym sygnałem jest tu pojawienie się w niektórych zeznaniach terminu „chrześcijanie" (cristianos) jako synonimu nazwy Hiszpanie (Proceso 1910, s. 11, 21). Wprawdzie był to uzus językowy występujący powszechnie, nawet w latach znacznie później­ szych , lecz posługiwanie się nim - choćby mimowolne - przez członków tetzcokańskiej elity ma wymowę specjalną z uwagi na rolę, jaką Tetzcoco odgrywało we franciszkańskim projekcie ewangelizacyjnym (patrz niżej). Jesz­ cze bardziej wymowna jest wszakże niechęć dostojników do ujawnienia Hisz­ panom już nie tylko osób praktykujących dawne kulty, ale i samych obiektów kultu, które „dobrzy chrześcijanie" powinni byli uważać za siedlisko demo­ nów i bezzwłocznie przekazać hiszpańskim „specjalistom" w celu ich właś­ ciwego zniszczenia . Dla władz Tetzcoco posągi i figurki bóstw, zabierane z miejsc kultu i składowane gdzieś pod kluczem, nie były najwyraźniej ani 45 46 4 4 Por. przyp. 32. D u r a n (1967, I , s. 83) d a t o w a ł to święto na 29 kwietnia; w e d ł u g ustaleń Pomara (1964, s. 168) m i a ł o ono w y p a d a ć zwykle w maju. Współcześni badacze sytuują „miesiąc" Huey Totoztli w okresie od 13 kwietnia do 2 maja (wg kalendarza gregoriańskiego, Broda 1983, s. 149; jest to korelacja hipotetyczna, jak wszystkie inne, które spotyka się w literaturze meksykanistycznej). Podobne, odbywane na wierzchołkach gór rytuały, określane obecnie mianem „ z a n o s z e n i a p r ó ś b o deszcz" {peticiones de lluvia) i bynajmniej nie ograniczone w okresie przedhiszpańskim do G ó r y Tlaloca, przetrwały do naszych c z a s ó w w wielu rejonach Meksyku (obser­ wacje własne w 1987 r. we wsi Petlacala, stan Guerrero, Meksyk; por. m.in.: Sepúlveda 1972, 1977; B r o d a 1991a; Iwaniszewski 1986, 1992). 4 5 M u ñ o z Camargo (1979, s. 249; 1984, s. 268), p o c h o d z ą c y z Tlaxcali metys zaświadcza, że jeszcze n a p o c z ą t k u lat osiemdziesiątych X V I w. Indianie d o ś ć powszechnie nazywali H i s z p a n ó w cristianos mimo perswazji z a k o n n i k ó w , aby używali nazw Hiszpanie lub Kastylijczycy, g d y ż sami są także chrześcijanami. Potwierdza to Mendieta (1945, I I I , s. 163-167), franciszkanin, który o zaszczepienie i podtrzymywanie dychotomii c h r z e ś c i j a m ^ n d i a n i e oskarżał H i s z p a n ó w , w tym r ó w n i e ż część kleru. 4 6 D o procedury tej misjonarze przykładali wielką w a g ę . N p . p o g a ń s k i e obiekty oddane w Tetzcoco biskupowi Zumárradze zostały wyekspediowane do miasta Meksyku, aby tam „zrobić z nimi, co należy". �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 131 zasobnikiem świętej mocy istot, które sobą reprezentowały, ani kryjówką diabła wymagającą magicznej destrukcji. Wszystkie znane nam poczynania gubernatora, burmistrzów i rajców Tetzco­ co prowadzą do wniosku, że usiłowali oni lawirować między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa. Nic nie wskazuje, by skłonni byli - w przeciwieńst­ wie do władz Huexotli, o których mówił Gerónimo de Pomar - aprobować dawne praktyki religijne. Ale też nie przejawiali specjalnej ochoty do ich tropie­ nia, a tym bardziej ujawniania. Na akty bałwochwalstwa, czy po prostu zachowa­ nia naganne, reagowali wybiórczo i doraźnie, gdy uznawali to za niezbędne i/lub możliwe, kierując się najprawdopodobniej z jednej strony - stopniem zagrożenia ingerencją Hiszpanów, z drugiej - przewidywaną reakcję własnej społeczności. Tolerowanie zgromadzonych w domu don Cariosa Ometochtli figur bogów nie było jedynym przykładem powściągliwości w likwidowaniu pogaństwa. Podobnie postępowano w odniesieniu do miejsc i obiektów kultu, takich jak przydrożne krzyże z zakopanymi u ich stóp bożkami czy ukryte w górach, w pobliżu dawnych sanktuariów posągi, pozostawiane przez lata w spokoju. Aktywność, jaką dostojnicy wykazali akurat w 1539 г., spowodowana była zapewne udziałem w składaniu ofiar pod krzyżami wyjątkowo dużej liczby ludzi i spodziewaną w bliskiej przyszłości ponowną intensyfikacją rytuałów ofiarnych, tym razem na Górze Tlaloca. Wyjawione przez don Antonia zaniepokojenie możliwością, iż sąsiedzi obarczyli ich winą za klęskę suszy i głodu, pozwala jednak domniemy­ wać, że przy silniejszym nacisku „opinii publicznej" być może zaniechaliby niszczenia pogańskich świętości. Nie wykluczone zresztą, że ostatecznie ugięli się pod presją. Kilkakrotne złożenie ofiar na górze pomimo obecności straży, choć pozostaje epizodem zagadkowym, każe dopuścić jako prawdopodobne i takie wyjaśnienie, iż w tym przypadku zrezygnowano z bezpośredniej ingerencji. Mimo ograniczeń, jakie narzuca materiał źródłowy, jego analiza dostarcza mocnych przesłanek do skorygowania dotychczasowych sądów na temat podzia­ łów religijnych istniejących około roku 1539 w Tetzcoco. Mam na myśli w szcze­ gólności opinię Serge'a Gruzińskiego (1989, s. 34), który - komentując m.in. materiały zebrane w sprawie don Cariosa Ometochtli - stwierdził, że pozwalają one uchwycić dwie wyraźnie zarysowane grupy: nowych chrześcijan oraz „trady­ cjonalistów" (hołdujących nadal pogaństwu), a ponadto znacznie słabiej widocz­ ną grupę stanowiącą „niezdecydowane pogranicze między tymi dwoma oboza­ m i " , a złożoną z ludzi pragnących być w dobrych stosunkach ze wszystkimi bogami i wszystkimi duchownymi, tyleż pogańskimi, co chrześcijańskimi, kierują­ cych się bardziej oportunizmem aniżeli cynizmem i zapewniających swoisty balans pomiędzy chrześcijańską dewocją a przywiązaniem do tradycji. Piątka dostojników, o których była mowa, zdecydowanie wyłamuje się z tego schematu. Uznać ich należy za przedstawicieli takiego odłamu indiańskiej społeczności, który w sferze zachowań publicznych charakteryzował się konformizmem wobec religii dominującej (deklaratywny chrystianizm, uczestnictwo w obrzędach koś­ cielnych itp.), natomiast w sferze rzeczywistych postaw - indyferentyzmem tak w stosunku do dawnej rodzimej religii, jak i chrześcijaństwa. �132 RYSZARD TOMICKI Wystąpienie tego typu reakcji na chrystianizację teoretycznie można było przewidzieć, co też uczyniono , niemniej jednak omawiany przypadek dostar­ cza egzemplifikacji mimo wszystko dość nieoczekiwanej. Dotyczy bowiem ludzi wywodzących się ze środowiska, które właściwie już od stycznia 1521 г., gdy Tetzcoco stało się de facto aliantem konkwistadorów, pozostawało pod silnym wpływem Hiszpanów, a w kilka lat później wybrane zostało jako najodpo­ wiedniejsze do pełnienia roli demonstratora i rozsadnika pożądanych postaw i zachowań w sferze życia religijnego. Przywołajmy tylko podstawowe fakty. Nie kto inny, jak tetzcokańska arystokracja wydała pierwszego tlatoaniego będącego chrześcijaninem - don Hernanda Cortesa Tecocoltzina (zm. 1521), który przyjął nową wiarę jeszcze przed upadkiem imperium azteckiego (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977, I , s. 390-391, 457). W sierpniu 1523 r. trzej pierwsi franciszkanie, jacy dotarli do Nowej Hiszpanii w celach misyjnych, wybrali na swą siedzibę Tetzcoco i tam, w dawnym pałacu Nezahualcoyotla, najsłynniejszy z nich, Pedro de Gante, utworzył pierwszą szkółkę dla arystokratycznej młodzieży (Mendieta 1945, I I , s. 57-58, I V , s. 53; Torre Villar 1973, s. 73). W czerwcu 1524 г., wkrótce po przybyciu regularnej misji franciszkańskiej, niemal cały tetzcokański ród panujący przyjął chrzest (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977, I , s. 492). 1 stycznia 1525 r. w Tetzcoco franciszkanie rozpoczęli akcję bezwzględnego niszczenia miejsc i obiektów pogańskiego kultu, rozszerzo­ ną następnie na inne miasta i rejony Nowej Hiszpanii (Motolinia 1970, s. 209). W 1526 r. w mieście tym zapoczątkowano systematyczną, codzienną katechezę i masowe chrzty (Motolinia 1970, s. 251), jak również sprawowanie sakramentu pokuty (Motolinia 1970, s. 53, 258). W tym samym roku misjonarze wybrali Tetzcoco, aby 14 października udzielić z niebywałą pompą pokazowego ślubu in facie ecclesiae bratankowi ówczesnego tlatoaniego i siedmiu innym młodzień­ com „wychowanym w domu Bożym" (Motolinia 1970, s. 65-66, 262; Mendieta 1945, I I , s. 147) . Tam też w 1528 r. zorganizowano pierwszą indiańską procesję (Motolinia 1970, s. 252). Było wreszcie Tetzcoco jednym z czterech miast - obok Meksyku (Tenochtitlanu), Tlaxcali i Huexotzinco - w których od połowy 1524 r. działały nieprzerwanie klasztory franciszkanów. Wszystko to zdawałoby się świadczyć, że gdzie jak gdzie, ale wśród członków tetzcokańskiej elity, będących przez kilkanaście lat prawdziwymi „królikami doświadczalnymi franciszkańskiej ewangelizacji" (Gruziński 1989, s. 34), stopień przyswojenia i ugruntowania nowej religii powinien być zadowalający. Wydarzenia z 1539 r. zaprzeczyły takiemu mniemaniu pokazując, że w procesie przechodzenia od pogaństwa do chrześcijaństwa znacząca część indiańskiej arystokracji - zna47 48 4 1 Por. t y p o l o g i ę z a p r o p o n o w a n ą przez K l o r de A l v a (1982, s. 351-352), który nie potrafił w s z a k ż e u d o k u m e n t o w a ć skrywanego indyferentyzmu religijnego (s. 360). 4 8 Przywołani franciszkańscy kronikarze nazywają głównego bohatera ceremonii, don Hernanda Pimentela, bratem ó w c z e s n e g o tlatoaniego. Jest to ewidentny błąd, gdyż młodzieniec ten b y ł synem nieżyjącego j u ż wtedy Coanacochtzina, brata don Hernanda Cortesa Ixtlixocbitla, który w 1526 r. s p r a w o w a ł funkcję tlatoaniego Tetzcoco (obaj byli synami Nezahualpilliego; Kutscher 1961, s. 245; Horcasitas 1978, s. 152). �133 M I Ę D Z Y SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA cząca politycznie, bo dzierżąca władzę w resztkach swych dawnych dominiów - wytworzyła własną neutralną przestrzeń pomiędzy religijnymi biegunami i próbowała utrzymać wobec nich podobny dystans. 2. Powodu, dla którego biskup Zumárraga przerwał dochodzenie w spra­ wie bawochwalczych praktyk w Tetzcoco i okolicy, rezygnując zarazem z po­ ciągnięcia do odpowiedzialności dostojników winnych licznych wykroczeń i kłamstw, szukać należy - jak się zdaje - w przyjętej wówczas strategii zwalczania pogaństwa. W istocie rzeczy sytuacja zastana w Tetzcoco nie przedstawiała się najgorzej. Wprawdzie postawa lokalnych władz daleko od­ biegała od oczekiwań, lecz nie sposób było zarzucić im aprobaty dla bałwo­ chwalstwa ani tym bardziej aktywnego w nim uczestnictwa. Dalsze śledztwo wykazało też, że jawna apostazja don Cariosa Ometochli pozostała zjawiskiem odosobnionym - reszta tetzcokańskiej arystokracji ani nie była skora pójść w jego ślady, ani nie kwapiła się wybrać go tlatoanim, ani nie zamierzała stawać w jego obronie. Sytuacja taka, choć mało satysfakcjonująca z punktu widzenia kilkunastoletnich, skupionych na elicie indiańskiej wysiłków misyj­ nych, w konkretnym historycznym kontekście mogła być oceniona jako umiar­ kowanie zadowalająca. Od 1536 r. rosła bowiem stale liczba ujawnionych przypadków przechowywania wizerunków dawnych bogów lub ich relikwii, oddawania im czci i kontynuowanie innych pogańskich zwyczajów. Raz po raz okazywało się przy tym, że krąg winnych obejmuje również arystokrację. W połowie 1539 r. zjawisko uzyskało dodatkowy wymiar. 20 czerwca, tuż przed wpłynięciem donosu na don Cariosa Ometochtli, biskup Zumárraga otrzymał jeszcze jedno doniesienie, początkowo brzmiące wręcz niewiarygodnie. Dotyczyło ono ukrywania figur bóstw znajdujących się niegdyś w stolicy imperium azteckiego, Tenochtitlanie, i wywiezionych stamtąd przed zdobyciem miasta przez hiszpańskich konkwistadorów w sierpniu 1521 r . Gdy zaczynało się dochodzenie w Tetzcoco, biskupa i jego współpracowników bulwersowało nade wszystko pytanie: jak to było możliwe, że „najważniejsze bożki całego kraju" pozostawały w ukryciu przez kilkanaście lat i nikt ich nie ujawnił? Zanim proces don Cariosa dobiegł końca, w wyniku prowadzonych równolegle w innych miastach przesłuchań stało się jasne, że pytanie to należałoby skiero­ wać do najznakomitszych przedstawicieli indiańskiej elity środkowego Meksyku 49 - ludzi uchodzących od dawna za przykładnych chrześcijan, na pozór pogodzo­ nych z warunkami pax hispana, często funkcjonujących jako „ p a n o w i e " lub wysocy dostojnicy głównych miast i prowincji, współpracujących na co dzień z administracja kolonialną, a niekiedy mających nawet za sobą podróże do Hiszpanii na dwór królewski. Biskup Zumárraga, który już 24 listopada 1536 r. w liście do Rady Indii wyrażał przekonanie, że jedynym remedium na potajemne praktykowanie 50 4 9 Procesos 5 0 S ł o w e m señores 1912, s. 115 i nast.; zobacz też: Nuttal 1911. „ p a n o w i e " (albo caciques „ k a c y k o w i e " , które z czasem w y p a r ł o to pierw­ sze) Hiszpanie określali indiańskich w ł a d c ó w - tlatoque (1. mn. od tlatoani). �134 RYSZARD TOMICKI bałwochwalstwa wśród Indian byłoby powywieszanie większości biorących w tym udział „kacyków" (Liss 1975, s. 82), w 1539 r. zdecydował się sięgnąć po exemplum tremendum jako najodpowiedniejszy oręż w walce o dusze tubyl­ czej arystokracji . Don Carlos nadawał się do tej roli doskonale, tak ze względu na pochodzenie i pozycję społeczną, jak też - być może - z uwagi na jego konfliktowe stosunki z najbliższym otoczeniem (zmniejszające ryzyko gwałtownej reakcji na drakońską karę). Wbrew opinii niektórych „obiektyw­ nych badaczy", gotowych uznać proces don Cariosa za praworządny, a wyrok za usprawiedliwiony licznymi dowodami jego winy jako „szerzyciela herezji" (Greenleaf 1961, s. 75), nie ma najmniejszej wątpliwości, że jak w każdym procesie pokazowym, tak i tu kwalifikacja przestępstwa, a zwłaszcza wysokość kary były rezultatem przedwstępnych kalkulacji. Dowodzi tego pismo skiero­ wane do Zumárragi 22 listopada 1540 r. w imieniu członków Rady Indii, zaniepokojonych jego wcześniejszym listem do biskupa Badajoz (Hiszpania), w którym nie krył, iż w sprawach toczących się przeciw „kacykom" obwi­ nianym o nawrót do bałwochwalstwa i wywieranie szkodliwego wpływu na pozostałych Indian zamierza kilku z nich skazać na stos i konfiskatę majątku, aby „wzbudzić strach i dać innym nauczkę" (Carreóo 1941, s. 13-14) . Śmierć don Cariosa stanowić miała adresowany do całej indiańskiej elity komunikat, że pobłażliwość misjonarzy osiągnęła kres. 51 52 Pozostaje kwestią do dalszych badań, w jakim stopniu adresaci przesłania odczytali je właściwie i jakie praktyczne skutki pociągnęło ono za sobą w bliż­ szej i dalszej perspektywie. Jest to zagadnienie o tyle intrygujące, iż strategia Zumárragi wkrótce po wcieleniu z życie została zastopowana przez Koronę, a jej autor utracił w 1543 r. uprawnienia apostolskiego inkwizytora. Czy stosunkowo szybkie odejście od ekstremalnych metod zwalczania pogaństwa znalazło jakiekolwiek odzwierciedlenie w postawach Indian? Wiadomo na pewno, że w samym Tetzcoco bezpośrednim skutkiem wyda­ rzeń roku 1539 było wzmożone pozbywanie się obiektów tak czy inaczej związanych z pogaństwem albo po prostu kojarzących się z nim. Świadczą o tym trudności, jakie w 1582 r. napotkał Juan Bautista de Pomar, metys, siostrzeniec don Cariosa, zabrawszy się do spisywania relacji o Tetzcoco. Pragnąc rzetelnie wykonać pracę, poszukiwał starych piktograficznych ksiąg, będących jego zdaniem najbardziej wiarygodnym źródłem wiedzy historycznej, lecz dotrzeć do nich nie zdołał, bo jak stwierdził: „Te, które zostały w posia­ daniu niektórych dostojników [po zniszczeniach okresu konkwisty], spalili oni 5 1 „ P e d a g o g i a strachu" - by u ż y ć określenia ukutego dla metod działania inkwizycji w E u r o ­ pie (Biały 1989, s. 79) - nie była obca misjonarzom pracującym w Nowej Hiszpanii i n a przyleg­ łych obszarach, por. Clendinnen 1982; K l o r de A l v a 1982, s. 357. Karanie bałwochwalstwa śmiercią zdarzało się jednak bardzo rzadko; wcześniej w ś r o d k o w y m Meksyku kara taka spotkała kilku wysokich d o s t o j n i k ó w z Tlaxcali w 1527 r. (Gibson 1967, s. 34-37). 5 2 Z a u ż y c i e m radykalnych metod zwalczania p o g a ń s t w a i zastosowaniem strategii „pouczają­ cych p r z y k ł a d ó w " opowiadali się w tym czasie także inni, c h o ć zapewne nie wszyscy misjonarze, por. pismo Zumárragi z lutego 1537 r. w: Cuevas 1914, s. 493. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 135 ze strachu przed don Juanem de Zumárraga [...], żeby nie przypisał im rzeczy związanych z bałwochwalstwem, albowiem w owym czasie o uprawianie bał­ wochwalstwa, po tym jak został ochrzczony, oskarżony był don Carlos Ometochtzin..." (Pomar 1964, s. 153). Można jednak przypuszczać, że poświad­ czone przez dociekliwego amatora historii zjawisko było zaledwie powierzch­ niowym przejawem o wiele trudniejszej do zaobserwowania reorientacji „poli­ tyki wyznaniowej", jaką podjęła w tym czasie tetzcokańska arystokracja. Oprócz inkwizycyjnego dochodzenia, silny bodziec ku temu stanowiły wydane 10 czerwca 1539 r. surowe rozporządzenia wicekróla Nowej Hiszpanii, po wielokroć ogłaszane i objaśniane zainteresowanym, które zakazywały m. in. obejmowania urzędów i uzyskiwania oficjalnych godności przez Indian „nie chcących być chrześcijanami" (Carreño 1950, s. 52; Dyckerhoff 1985, s. 11). W tej sytuacji, biorąc nadto pod uwagę potencjalną groźbą wznowienia w dowolnym momencie zawieszonego śledztwa w sprawie aktów bałwo­ chwalstwa w Tetzcoco i na Górze Tlaloca, uprawiana dotąd z niejakim powodzeniem polityka zrównoważonego dystansu wobec pogaństwa i chrześ­ cijaństwa zdecydowanie traciła rację bytu. Jej kontynuowanie przynieść mogło rządzącym miastem potomkom Nezahualpilliego jedynie utratę władzy i ma­ jątku, nie mówiąc o ewentualnych innych karach. Że w Tetzcoco starano się sprostać nowemu wyzwaniu, zdają się świadczyć przetasowania w radzie miejskiej, do jakich doszło na przełomie 1539 i 1540r. oraz w latach następ­ nych. Aczkolwiek nie dysponujemy w tym względzie dokładnymi informa­ cjami, istniejące dokumenty umożliwiają poczynienie kilku interesujących obserwacji odnośnie do dalszych losów osób, które wyszły obronną ręką z konfrontacji z Zumárraga. Otóż, patrząc na te cząstkowe, ale być może wystarczająco reprezentatywne dane, zauważa się przede wszystkim, że po roku 1539 nikną całkowicie z pola widzenia don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla, obaj zdecydowanie naj­ bardziej oporni podczas przesłuchań, początkowo w ogóle nie mający zamiaru ujawnić Hiszpanom kulisów akcji poszukiwań pod krzyżami oraz faktu odnale­ zienia posągu Tlaloca, a następnie uczestniczący w kompromitującej mistyfika­ cji. Nie wykluczone, iż z powodu swej postawy w śledztwie musieli usunąć się na dalszy plan. Inaczej rzecz się miała z don Lorenzo de Luną. Ten stracił wprawdzie urząd gubernatora wraz z upływem kadencji, lecz pozostał postacią liczącą się w lokalnej hierarchii władzy, gdyż jakiś czas potem, w roku 1545, to on najprawdopodobniej piastował urząd burmistrza Tetzcoco i uczestniczył w elekcji kolejnego tlatoaniego (Horcasitas 1978, s. 152) . W gronie decyden­ tów pojawił się wówczas także don Hernando de Chávez, człowiek niesłychanie „giętki", jedyny z piątki dostojników, który w śledztwie ujawnił od razu faktyczny przebieg wypadków związanych z Górą Tlaloca, starając się zarazem 53 5 3 Brak całkowitej p e w n o ś c i co do tego wynika z faktu, iż w dokumentach figuruje on j a k o „ d o n Lorenzo". Jednak p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , że chodzi o j e d n ą i tę s a m ą o s o b ę jest duże, p o n i e w a ż z owych lat nie jest znany żaden inny dostojnik o tym imieniu. �136 RYSZARD TOMICKI wywrzeć jak najlepsze wrażenie na Zumárradze, co nie przeszkodziło mu przyłączyć się ostatecznie do zbiorowego zeznania i zaprzeczyć swej pierwotnej wersji zdarzeń. Wreszcie don Antonio... Jeżeli słuszne jest postulowane na wstępie utożsamienie go z don Antoniem Pimentelem Tlahuitoltzinem, to nie kto inny, jak on właśnie mianowany został w 1540 r. nowym gubernatorem i obrany kolejnym tlatoanim Tetzcoco. W awansie tym dopatrywać się można z jednej strony efektu koncyliacyjnego nastawienia Hiszpanów, z drugiej zaś wyraźnej oznaki reorientacji dokonywanej przez tetzcokańską elitę. Don Antonio wypadł podczas przesłuchań stosunkowo najlepiej. Nie o wszystkim mówił, ale dostarczył Zumárradze poszlak, które - gdyby ten zechciał pójść ich śladem - doprowadziłyby prawdopodobnie do ujawnienia rzeczywistej roli ludności miasta i prowincji Tetzcoco w rytuałach ofiarnych na Górze Tlaloca, jak również prawdziwego wymiaru kunktatorstwa miejscowych władz wobec bałwochwalców. A co może najważniejsze, tylko don Antonio uchylił się od uczestnictwa w mistyfikacji. Jego postawa w śledztwie pozwalała go zakwali­ fikować - bardziej niż kogo innego - do kategorii Indian „chcących być chrześcijanami". Cokolwiek zaś mogli mu wyrzucać później pozostali dostoj­ nicy, szczęśliwy finał tej części dochodzenia, w którą uwikłani byli osobiście, czynił don Antonia dobrym kandydatem do najwyższych stanowisk także z ich punktu widzenia. W najbliższej przyszłości jedynie człowiek akceptowany przez Hiszpanów, a nie będący ani skrytym poganinem, ani nadgorliwym neofitą, był w stanie chronić Tetzcoco od niebezpieczeństw związanych z ist­ nieniem ciągle żywego pogańskiego podglebia, prowokującego ze wszech miar niepożądane ingerencje inkwizytorskie, a jednocześnie bronić żywotnych in­ teresów własnej grupy społecznej, w tym zwłaszcza jej stanu posiadania, mocno nadwerężonego w minionych latach i uszczuplanego dodatkowo przez konfiskaty majątku ludzi skazanych w procesach inkwizycyjnych. Jeśli don Antonio - powtórzmy raz jeszcze - był faktycznie don Antoniem Pimentelem Tlahuitoltzinem, to taką właśnie politykę starał się prowadzić. Skądinąd wiadomo bowiem, że nowy tlatoani i gubernator Tetzcoco zaraz po objęciu tych funkcji wdał się w spór sądowy z hiszpańskimi władzami o część dóbr zarekwirowanych jako własność don Cariosa Ometochtli, dążąc do wykazania, że należały one do majątku rodowego i tylko czasowo były w pry­ watnym użytkowaniu (Cline 1966; Cline 1968). Nadzwyczaj wymownym świa­ dectwem troski i dbałości don Antonia Pimentela Tlahuitoltzina o utrzymanie resztek dawnego władztwa w rękach prawowitych spadkobierców jest też jego testament z 20 lipca 1545 r. (Horcasitas 1978, s. 149-152). Z dokumentu, będącego typowym testamentem politycznym, wynika niedwuznacznie, że waż­ nym elementem realizowanego w latach 1540-1545 programu było - jakże by inaczej - manifestowane na różne sposoby przywiązanie do chrześcijaństwa. Złożony ciężką chorobą tlatoani z naciskiem podkreślał konieczności kontynuo­ wania zakrojonej na dużą skalę akcji wznoszenia w prowincji Tetzcoco solid­ nych (a nie byle jakich, jak bywało niegdyś) kościołów i skoncentrowanych wokół nich nowych osiedli. Przedsięwzięcie to, nawiasem mówiąc bardzo �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 137 kosztowne, było niewątpliwie odpowiedzią na postulaty misjonarzy i miało na celu mocniejsze związanie rzesz ludności indiańskiej z Kościołem. Jeśli zważyć przy tym, że testator wskazał jako swego następcę don Hernanda Velázqueza (kiedy indziej występującego pod nazwiskiem Pimentel), tego samego, który w 1526 r. był głównym bohaterem pokazowego ślubu kościelnego zorganizo­ wanego przez franciszkanów dla wychowanych i wykształconych w „domu Bożym" młodych arystokratów, to sądzić należy, iż po roku 1539 tetzcokańska elita gotowa była nie tylko uściślić swe związki z chrześcijaństwem ze względów taktycznych, ale i przekazać władzę w ręce młodszego pokolenia, silniej zapew­ ne identyfikującego się intelektualnie i emocjonalnie z nową religią. LITERATURA A l b e r r o S. 1972 Políticas de la Iglesia frente a las manifestaciones idolátricas durante la Colonia, [w:] Religión en Mesoamérica. XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, M é x i c o , s. 485-494. A l v a I x t l i l x ó c h i t l F . de 1975-1977 Biały L. Obras históricas, ed. E . O'Gorman, 2 vols., M é x i c o . 1989 Dzieje inkwizycji hiszpańskiej, Warszawa. B r o d a [de C a s a s ] J . 1971 Las fiestas aztecas de los dioses de la lluvia, „Revista E s p a ñ o l a de A n t r o p o l o g í a 1983 Americana", t. 6, s. 245-329. Ciclos agrícolas en el culto: un problema de la correlación del calendario mexicano, 1991a [w:] Calendars in Mesoamérica and Peru. Native American Computations of Time, eds. A . F . Aveni, G . Brotherston, B A R International Series 174, Oxford, s. 145-165. Cosmovisión y observación de la naturaleza: el ejemplo del culto de los cerros, [w:] 1991b Arqueoastronomía y etnohistoria en Mesoamérica, eds. J . Broda, S. Iwaniszewski, L . M a u p o m é , M é x i c o , s. 461-500. The Sacred Landscape of Aztec Calendar Festivals: Myth, Nature, and Society, [w:] To Change Place: Aztec Ceremonial Landscapes, ed. D . Carrasco, Niwot, Col., s. 74-120. Carreño A.M. 1941 Don fray Juan de Zumárraga, primer obispo y arcobispo de México. Documentos inéditos, publicados con una introducción y notas por..., M é x i c o . Don fray Juan de Zumárraga. Teólogo y editor, humanista e inquisidor inéditos), México. C e r v a n t e s de S a l a z a r F . 1950 (Documentos 1971 Crónica de la Nueva España, edición de M . M a g a l l ó n , estudio preliminar e índices por A . Millares Cario, 2 vols., Madrid ( B A E , 1.154-155). C l e n d i n n e n I. 1982 Disciplining the Indians: Franciscan Ideology and Missionary Century Yucatán, „Past and Present", nr 94, s. 27-48. Violence in Sixteenth- Cline H.F. 1966 1968 The Oztoticpac Lands Map of Texcoco, 1540, „Quarterly Journal of the Library of Congress" (Washington), t. 23 (2), s. 76-115. The Oztoticpac Lands Map of Texcoco, 1540: Further Notes, [w:] Actas y memorias del XXXVII Congreso Internacional de Americanistas, Buenos Aires, t. I I I , s. 119-137. Cuevas M. 1914 Documentos inéditos del siglo XVI para la historia de México, 1946 Historia de la Iglesia en México, M é x i c o , 1.1. México. �138 RYSZARD TOMICKI D u r á n D. 1967 Historia de las Indias de Nueva España e Islas de la Tierra Firme, edición de Á . M a . Garibay K . , 2 vols., M é x i c o . Dyckerhoff U. 1985 Umerziehung in Neu-Spanien, „ M e x i c o n " , vol. V I I (1), s. 10-13. G e r h a r d P. 1972 A Guide to the Historical Geography of New Spain, Cambridge. G i b s o n Ch. 1960 The Aztec Aristocracy in Colonial Mexico, History", t. 2 (1959-1960), s. 169-196. „ C o m p a r a t i v e Studies in Society and 1964 The Aztecs under Spanish Rule. A History of the Indians of the Valley of 1519-1810, Stanford, C a l . Mexico, 1967 Tlaxcala in the Sixteenth Century, Stanford, C a l . (2 wyd.) Greenleaf R.R. 1961 1965 Zumárraga and the Mexican Inquisition, 1536-1543, Washington. The Inquisition and the Indians of New Spain: A Study in Jurisdictional „ T h e Americas", t. 22 (2), s. 138-166. 1969 The Mexican Inquisition of the Sixteenth Century, Albuquerque. G r u z i ń s k i S. 1989 Confusion, Man-Gods in the Mexican Highlands. Indian Power and Colonial Society, trans, from the French by E . Corrigan, Stanford, C a l . 1520-1800, Historia 1963 Historia de la nación mexicana. Reproducción a todo color del Códice de 1576 (Códice Aubin), edición, introducción, notas, índices, versión paleográfica y traduc­ ción directa del náhuatl por el doctor C h . E . Dibble, Madrid. Horcasitas F. 1978 Los descendientes de Nezahualpilli: documentos del cacicazgo de Tetzcoco (1545-1855), „ E s t u d i o s de Historia Novohispana", t. 6, s. 145-185. I c a z a F . A . de 1928 Selección de documentos referentes a México, de extractos sacada de los volúmenes de la de Belmente existentes en el Archivo de Indias por don Colección , jefe de la Comisión Mexicana de Investigaciones y Estudios Históricos y confrontados con las signaturas originales. Años 1922 y 23, „Revista Mexicana de Estudios Históricos", t . 2 (1-4), s. 7-112. I w a n i s z e w s k i S. 1986 1986 1992 La arqueología de alta montaña en México y su estado actual, „Estudios de Cultura N á h u a t l " , t. 18, s. 249-273. De Nahualac al Cerro Ehécatl: una tradición prehispánica más en Petlacala, [w:] Arqueología y etnohistoria del Estado de Guerrero, ed. R . Cervantes Delgado, M é x i c o , s. 497-518. Los cerros que envían las lluvias y delimitación del territorio: la sobrevivencia de una cosmovisión prehispánica en Petlacala, Guerrero, México, [w:] América Latina local y regional, Varsovia: C E S L A , t. 3, s. 183-187. 1994 Archaeology and Archaeoastronomy of Mount Tlaloc, Mexico: „Latin American Antiquity", t. 5 (2), s. 158-176. J i m é n e z R u e d a J. 1946 Herejías y supersticiones en la Nueva España K l o r de A l v a J . J . A Reconsideration, (Los heterodoxos en México), México. 1981 Martín Oceloti: Clandestine Cult Leader, [w:] Struggle and Survival in Colonial America, eds. D a v i d G . Sweet, G a r y B . Nash, Berkeley - L o s Angeles - London, s. 128-141. 1982 Spiritual Conflict and Accommodation in New Spain: Toward a Typology of Aztec Responses to Christianity, [w:] The Inca and Aztec States, 1400-1800: Anthropology and History, eds. G . A . Collier, R . I . Rosaldo, J . D . Wirth, New Y o r k , s. 345-366. �139 MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA Kutscher G. 1961 Ein Stammbaum des koniglichen Geschlechtes von Tetzcoco. Postkolumbische Bilddokumente aus Mexiko im Berliner Museum für Vdlkerkunde: I, „Baessler-Archiv", N . F . , t. 9, s. 233-263. Lamb U. 1956 Religious Conflicts in the Conquest of Mexico, „Journal of the History of Ideas", t. 17, s. 526-539. León-Portilla M. 1974 Testimonios nahuas sobre la conquista espiritual, „Estudios de Cultura N á h u a t l " , t. 11, s. 11-36. La conquista espiritual: puntos de vista de los frailes y de los indios, [w:] tenże, 1976 Culturas en peligro, M é x i c o , s. 63-91. Los franciscanos vistos por el hombre náhuatl. Testimonios indígenas „ E s t u d i o s de Cultura N á h u a t l " , 1.17, s. 261-339. 1984 Liss P.K. 1975 Mariel XVI, Mexico under Spain, 1521-1556. Society and the Origins of Nationality, Chicago and London. L ó p e z A u s t i n A. 1961 La constitución Mandamientos 1939 del siglo real de México-Tenochtitlan, México. Mandamientos del Virrey D. Antonio de Mendoza: 1 Die. 1537 a 12 Sep. 1538, 7 Mar. 1550 a 25 Mar. 1550 (introducción de E . O'Gorman), „Boletín del Archivo General de la N a c i ó n " , t. 10 (2), s. 213-311. de I b á f i e z Y . 1979 Martínez 1972 El Tribunal de la Inquisición en México (siglo XVI), M é x i c o (2 wyd.). M a r í n C. Santuarios y peregrinaciones en el México prehispánico, [w:] Religión en Mesoaméri­ ca. XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, Sociedad Mexicana de A n t r o p o l o g í a , M é x i c o , s. 161-178. M e n d i e t a G . de 1945 Historia eclesiástica indiana, ed. J . de D o m a y q u í a , 4 tomy, M é x i c o . M o t o l i n í a T . [de B e n a v e n t e ] 1970 Memoriales e Historia de los indios de la Nueva España, ed. F . de Lejarza, Madrid. 1986 Epistolario (1526-1555), ed. L . G ó m e z C a ñ e d o , M é x i c o . M u ñ o z Camargo D. 1979 1984 Historia de Tlaxcala (Crónica del siglo XVI), anotada por A . Chavero, M é x i c o . Descripción de la ciudad y provincia de Tlaxcala, [w:] Relaciones geográficas del siglo XVI: Tlaxcala, ed. R . A c u ñ a , 1.1, M é x i c o . N u t t a l l Z. 1911 L'éveque Zumárraga et les idoles principales du Grand Temple de Mexico, de la Société des Américanistes de París", n.s., t. 8 (1-2), s. 153-171. „Journal Parsons J.R. 1971 Prehistoric Settlement Patterns in the Texcoco Region, Mexico, A n n Arbor. P o m a r J . B . de 1964 Proceso 1910 1941 Procesos 1912 Relación de Texcoco, 1582, [w:] A . M a . Garibay К., Poesía los señores de la Nueva España, M é x i c o , s. 152-219. náhuatl. I. Romances de Proceso inquisitorial del cacique de Tezcoco, ed. L . González Obregón, M é x i c o (Publica­ ciones de la Comisión Reorganizadora del Archivo General y Público de la N a c i ó n , 1.1). Proceso inquisitorial contra una india curandera, 1538, „Boletín del Archivo General de la N a c i ó n " , t. 12 (2), s. 209-214. Procesos de indios idólatras y hechiceros, ed. L . González Obregón, M é x i c o (Publicacio­ nes de la Comisión Reorganizadora del Archivo General y Público de la N a c i ó n , t. 3). �140 RYSZARD TOMICKI R i c a r d R. 1933 La 'conquete spirituelle' du Mexique. Essai sur 1'apostolat et les méthodes mission- naires des Ordres Mendiants en Nouvelle - Espagne de 1523-24 a 1572, Paris. Sepúlveda 1972 у H..M.T. Ritos y ceremonias paganas en el ciclo agrícola: Mesoamérica. la petición de lluvias, [w:] Religión en XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, Sociedad Mexicana de A n t r o p o l o g í a , M é x i c o , s. 537-541. 1977 Ceremonias de petición de lluvias, „ R e v i s t a Mexicana de Estudios A n t r o p o l ó g i c o s " , t. 23 (3), s. 345-363. Titles 1946 The Titles of Tetzcotzinco (Santa Maria Nativitas), translated and annotated by B . McAfee and R . H . Barlow, „Tlalocan", t. 2 (2), s. 110-127. T o r q u e m a d a J . de 1969 Monarquía indiana, introducción por M . León-Portilla, 3 vols., M é x i c o . T o r r e V i l l a r E . de l a 1973 Fray Pedro de Gante. Maestro y civilizador de América, México. T o w n s e n d R. F. 1991 The Mt. Tlaloc Project, [w:] To Change Place: Aztec Ceremonial Landscapes, ed. D . Carrasco, Niwot, C o l . , s. 26-30. 1995 77ie Aztecs, London (2 wyd.). U c h m a n y E . A. 1980 Cambios religiosos en la conquista de México, „ R e v i s t a Mexicana de Estudios A n t r o p o l ó g i c o s " , t. 26 (1), s. 1-57. RYSZARD TOMICKI B E T W E E N S C Y L L A O F PAGANISM AND CHARIBDIS O F CHRISTIANITY. T H E I N D I A N A R I S T O C R A C Y O F T E T Z C O C O (NEW SPAIN) I N 1539. A M I C R O E T H N O H I S T O R I C A L STUDY Summary T h e article belongs to a broader study and is focused on the analysis of documents of the trial of Inquisition against don Carlos Ometochtli, an Indian aristocrat of Tetzcoco, New Spain (today Mexico), sentenced to death in 1539 for "widespreading of heresy". During the inquiry, the investigating group headed by bishop Juan de Zumárraga forced five local notables representing local authorities and enjoying the reputation of "good Christians", to give evidence and to reveal "the acts of paganism". T h e analysis of their declarations and all the circumstances shows that a considerable group of Indian aristocracy had conformed to Christianity only apparently. They declared their faith in public while their actual attitudes were indifferent both to Christianity and to their native religion. They strived to control the native society, -their subjects- attached rather to pagan cults, and at the same time for the colonial administration and clergy, they wanted to save appearances to be active in fighting against paganism within the area of their rule. T h e investigation and the trial resulted in the immediate reorientation of the "religious policy" of the local elite who not only tried to manifest more strongly their commitment to Christianity but also replaced in 1545 the former tlatoani (ruler) by a younger one, educated by the Franciscans, a man with a stronger intellectual and emotional identification with the new faith. T h e case studied by the author of the article throws a new light on the process of Christianization of the Aztecs in Mexico and especially the conversion of the native aristocracy. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c52118ef621e72da949aef44b0732b1d.pdf e7916714b1cea2b20e33ecb7bdc17a35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource kultura symboliczna - źródła Słowianie - kultura symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1679 Title A name given to the resource Żródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej dawnych Słowian / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 Lud, t. 65, 1981 MICHAŁ BUCHOWSKI ŹRÓDŁOWE PODSTAWY REKONSTRUKCJI KULTURY SYMBOLICZNEJ DAWNYCH SŁOWIAN * 'w rdz~ejach humanistyki ;podejmuje się nieusltal1iIlietrud odtworzenia kultury m~niony;ch ,epoik. Równ~eż na terenie słowiano:znawstwa eZYJI1iono niejednokrotnie próby qpisania życia Słowian, w tym talk21eich kultury symbolicznej. Wystarczy przytoczyć tu prace L. Niederlego, A. BriickiI1era, A. A. Sz:a'ohmatowa, V. J. Mans~kki, K. MOl!;lzyńiSkiego, J. Kostrzewskiego, a ostatnio H. ŁownniańiSkiego. Niamal zaws.z,e wysiłki takie pobudzają do i'e:fleiksji, która przytbierrać może rÓlŻne formy i· kierunJki. W niniejszym szkicu chciałbym się skupić przede wszystkim nad: 1) kwestią przydatności i stosowałnOiŚoi poszczególnych kategorii źródeł (historyc:nnych, eŁnogra.ficznych 'i archeologicznych) do rekonstrulkcji ikultury symrboihcznej, a w j'ej obrębie reHgiidawnych Słowian. Ponadto postaram się oddać 2) podsIta'Wowe założenia wyjściowe Łowm:iańskiego odnośn~e do rozum~enia 'l",ełi,gH i jej historycznych form oraz jego 3) kry'tyczmą analizę ujęć i wyników \badawczych in11ydhau:torów. Jak w~dać z pow~:zJej J1isty s1a'wi,aJny;ch,celów, rozważania skoncentrują się na sprawa'ch - w ,tym ikonteklŚcienajibarrdz~ej ~stotnych dla etnograd:'ii- 'pożyteczności badań podedmowanych na jej gruncie i trafności proponowaJIly'ch przez jej lp'l"zedstawiciell ro'związań, iktóre pr,zec~eż stają się III1Omelnroem wyjściowym dalszych zwb~egów. Przedlc;ięwzięcie to nie będzie miaro ,charaikteru prostej rela'cji, lecz także !komentarza i próby pewnego ustosunlkowan:1a się do niektórych kwestii. Za'cznijmy więc od .zagaJdni'eń ll'1aj\ba!I'idziej ogólny,ch, 'na'zw~jmy je: teor'etyc:mlo-r'eligiO':zmawczydh. \W ,tynnw:zględzie trudności rodzą się jUIŻ niemal1 ~d samego początku. W opmii fachowców panuje dość pows.wchne przekonanie o dUlŻychIkł(~pOltachwiąri;ą'cy;chsię z usta/leniem de:frnicjl religii; w ,związku z tym problem ten 'Pozostaje przedim10 tem dyskusji na gruncie włelu dys'cyplin nm się zajmujący,ch. Kształt i tr'eść tych defiJnkj'i ~l,eżą od przyjętej perl!;lp~ty'Wy badawc:rej i ce~ów podejmowanych studiów. Dlatego niektórzy .batdiwczestoją lila stanowisiku, że re]igia i 'wiele i:nny'ch terminów .z dziedziny humanistyki nie denoitujoe uchwytnego empirycznie .zj.awiSka, lecz 'zaledwie zespół cech o istotnej l * AIl'ItyikJuł IPOlWlSltał ReUl1ia SrowiJam. i jej w fWymJiIkIu :!'efa,ekiSlji 1I1I:ro 'kiSiąiŻJką upadek, iP\WN; W:aIl'I!JZaJwa !li917i9. Henry!k.a ŁawmiańJslkJiegJo. �206 MIDCHAŁ BUCHOWSKJ: ~bieżmości 1. PO'l/osrtaje wówczas :tylko spTawa 'opera'cyj.noiŚci ty'ch pojęć w badainiai.ch. H. Łowm~afuki, pozos1tający na lPozy'cji historylka, traiktuje religię jako fakt histor)'lC'Ziny,bo choć nie sposób stwi,erdizić realności świata nadprzyrodzonego ii jego ;ptowiąJzańze ~jawiskami natmaln)'lrni,io fakty ziemslkie, będące domnierrnan)'lrnefełktem d'Ziałarlr~o'ścisił wyż:sz)'Ich, posiadają Ich:araikter oibiekitywny, 'Poddają s.lę naukowej krytyce (s. 16 -17). Dzięki hadaniom w ramaich hilStorii mcmna wyjawić waZkie i ni,erozłączne cechy religii, chociaż jej zagadnienia ogólne i geneza należą do kompetencji ,etnologii ,i f1lo:wfii. W ed"ekcie swych To'zwalŻańn:aten temat dochodzi autor Początk6w Polski do ko.nikilU'zji,w;nalj'wari:niejslz)'lrn'chyba aSlPelMemTeililgiijest przelronalnie człowieika o istnieniu i roli siły wy:zs'zej - >czylimometnt pT,zedmiotowy reliigii. Uwzglęidnia jedno'cześnie jej elementy akcentowane pTzez poszczególne inne ilderrunJki,a więcikult, czyli nawiązanie przez ,człowieka konJtaktu z (nadprzy:ro!dzoln)'lrn(ido tego Icgrani'ozał się w ,zasadzie np. K. Moszyfulki) 'Oraz emocj,ona1ną ,pOlStaWęczłowieka wolbec bóstwa alspekt podmio'towy (el1rnponują to fenomenoh)gowie religii, jaik choćby G. van der Leeuw, C. P. Ti'elle). W koń,cu propo:nuje się czytelnikowi definioję następującą: "Re\Hgia bierze początek 'z wiaTy cziowielka w il<>tnietnie świata ,nadprzy:rodzonego ora~ jego przeikonania w możliW1Ość utrzymania z nim kontaktów tudzież ich wykorzystania dla celów ludzkich" (S. 12). 21rodzerrie się wy:db!rmlie:niao ,naciprzy:roidwn)'lrn i p:I'zeIŚwiadczenie a możności nawią:zaniaz fniJmlwntaiktu dec)'lduje o g'e'nezie relilgii, ale dopiero kuLt ją tworzy rid1:a:t'egoniek!i~dy j'dentyfikuje się te dwa pojęcia. Nie miejsce1Ju na dokładny os'ątdtej definiJcji, gdyż wymagałoby to następnych, Zbyt dalelko idących rozwaŻlań. Z pewnością nie ustępuje ona wielu iIlln)'lrntego Toidzaau, a za jej słusznO'Ścią pTlzemawia sygnalizowana już KWe8'1JiaoperacyjnoiŚci, gdyż w)7ldaje się sprawdzać ta definicja nałama,ch dalszyClh stron ReHgii ... . Nałe<ży ,podlkreślić, moim ~daniem, moment szczególnie w niej ,cenny, a mianOWicie 'przekonaniowe 1;rlak'tO'w,alIlie kUll1nla'y,uwzglę!dnianie rządzących 'nią reguł, a nie samych wytWOTÓW 2. Inaozej mówią'c, lI"o:llpozJIlJawanieczynnościbądź wytworów tych 'czynności pozwala !I1iamtylllko na reikon'sltrukcję,za ich pośrednidwettll 'właśnie', reguł kultUrowych, z którymi należyohyba kullturę utoiJsamiać. Wywody Łowmiańskiego, powoływana w nich Jilter.a'tura, termi:nologiia (pr,zyjęta od R Otto) i zajęte stanowisko zda1ją s'ię świald- 1 POlr. IC1hJoćby: IM. CrlJeIliWIińJslku., Kruilt'UlI"a i jej badanria, IWrocław 2 iW 6\P!"aIWUJe lteii \p0lr. IclhOlCtialŻib~: A. Pacliu/1:)ilclk1a,O dwóch Wall"wść, dzriew, sens, red. J. Kimillta, W~a 191711, s. 56. I1J'Ojęciach kultury, \197:5,IS. 60 -712. (IW:) �Źródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej Słowian 207 czyć o rnawiązywCliniuprz€'2leńido wielu ws/półczesnych kierunków ,w Teli~ giozrnawstwie. Wypada się także zgodzić rz ogólną te.zą, iż w myśli ,ludzkiej wyróżnić mO"ŻJnadwa rodzaje rozplOlznawanej .przez nią r;zeczywistO'ści pr,zyu-odzOlIląi nadprzyrodzoną. Również przy 'wyjaśnianiu pasZJczególnych stanów rzeczy stosuj'e się razUimow.anieoparte o dwa sposoby: nieempiryczny i empiryczny, a magia i nauka, byłyby tu naj lepszyrrni, -choć .nie w pełni adekwatnymi ,eg;zempili!fiikacjamidla .odpowiednich dróg rozwiązywania problemów. Zdaniemau'tora Religii ... oibuaśinianieWszelkich zdar:zeń odbywa się prz€z (pos'ta'Wieniehipotezy, po czym następuj€ jej konńrontacja z rzeczywistością ,i korekta 'Wstępnych założeń. Jednakże ten końcowy €·fekt poddawany jest ika1EUnymrewizjom za sprawą naporu ludzkiego inteJ€ktu. Dodać tylko nrożna, ~ tego typu ip0jmo'W\alnie rozwoju i postępu poznawozego po1awiało się w pracach wielu uawnych. Nie można równierż zapomi'nać, ,iż Wl'lze1kiezjawiSka, w tym 'talkże myśl'enie łudz'kie, traktować trooba 'w odniesieniu do całokształtu praktylki społecznej. 'W miarę rozwoju wiedzy €rn(piryc.z.nejkoncepcja 1. zaikTes świa'tair~ racjona'1nego uleg.ały zmianie i ogranicreniu.J eSlt to powodem, dla 'którego w nie~który,chśrodowiskach wySuWiasię sugestie o autonomii i nie~ spraWldzalności d:8.!ktycZlnie is,tniejąoej I1zeazyw~toŚ'Cinadnaturalne.j. Sitanowislko to spotyka się częstokroć zresztą z ostrą krytyką wśród wiciu religioznawców. WlStępne rozważani.a s!JalIlowiątło i 'ułaltwić mogą wywody o genezie religii. W tym 'z:aikres1eurdokumentowa1na jest jużchy,ba w nauoe niemożność przyjęcia joedno'ZJl1a~nychTtOzwiązań monisty,cznydh na tetmat począ't'ków reltgii, a jesroze więoejchylba sprzeciwu w~budz;a zakładanie istni€nia epoikiprz.edTeligijnej 3. Rozwiązania tego typu, szcrególni.e odnoszą,ce <się do drugiego z tych zjaw'isk, pozOIS1Jają w sferze hipo'te'tyc~ nych domysłów, ozy wręcz s;pe'kUilacji,!bez mo:żności ich naulkowej test yfi'ka,cji. Już bardziej uaT,gumel1ltowalIle są propozycj€ 1P1uralistyOZlIle, również two:nz,onegłównie na lpodisbawiema't€riału etnograficznego, dhociaż i -ich dowOid:nośćw wielu lronkretinych wypa'diktachpo'zos'tawia dużo do życrenia. Natomiast formami poświadczonymi Ź["ódłowo w :relligii Słowiam są, jak podaje Łowmiański, polidoksja, prototeizm, politeizm i monoteizm. W wypadku tej ksliątżki kwestią do' rozstrzygnięcia pozostaje stwie:r'dze-· nie ich występowan1Ja luJb nie, zarówno u wspólno'ty indoeuropejSkiej w momencie jej rozpadu, joak i potem u s:amy,ch Słowiam. PrzechodZiJmy I OmÓlWlienlie !tego zaJgaidnierńa rmaleić l1llIo.źala w: A. Pooor.Il-Zlicliń5lkii.; Rozwój i morfoiolQlia reHgU spowcZleń~wa rodorwo-plemieónnego. Kom.trowe'l"syjtne zak>ż.emIia teorii S. A. Tokar·iewa, "Ebn~'ia lPoliSka" 19r73, it. ol~\:Lo 1, s. 141- l69.. �208 MICHAL BUCHOWSKl więc tymozasem do dTugiego z :zal"yoowamych na wstępie kręgów zagadnień - oceny niekióry;ch doiYIChoza(SOwY'ch dokronań lbadawczydh w tym względzie. PrwdJtem chciJałlbym jednak wskazać na wyjątkową rzetelność warsztatu nauikoOWegoautora Religii ... Wykorzystuje on .niezwykle sze:rOiki materiał źródłowy, i to nie w celu jakiegoś popisu erudycyjnego, lecz moi:noiŚcidoldadnego j'ego priZ,eglądu, przepr0'WJadzenia alnalizy, !konfrontacji, oceny wartości i ~zyOOitnośd. D2Jięki temu ma nastąpić mO'i:iliwie pełne IZbHrenie doprawdy historycznej. Uwzględnielnie t)"ch wszystkich czynników, polemiika i uka'zanie sła:bYiChpunktówmnych koncep<:ji pozwala na tworzenie nowych rozwiązań, zdaje się najbardziej prawdopodobnych, niemal jedynych mozliwych do przyjęcia, gdy ju~ zapoznamy się z całym wywodem do ,nich pro'WJadzącym. Ta'ka "wiJzytóWka" oka'2lać się może przydatna tera'z, gdy .p:nzystąpirny do l!la'Pomkmię~oUlprz€ldnio prOl11lJeanu.Otó!Ż w wyniku długich i wnikliwych r()lzw:a~ń prz.eciwstaWÓJasię Łowmiańs'ki kategorycz.nie tezom, 'wgrunwwanym ostialtnio 'px:~ez G. Dume-zila, o występowaniu we wspólnocie indoeUTopejskiej pol~tei7lIIlu. Rodził Slię on dopiero u paszczególnyohjej odłamów pod wpływemczynni'ków zewnętrmych. Obałenie tezy DumezillJa, QP'ierająooglOsię w zasadzie <na strukttur,a1nej ana[iz'ie tełkstu, godzi jednocześnie w jego ,triadyczny lpodział bóstw, który stał ' się podstawą i zarazem rezu1tJatem dociekań licznych etnografów i folklorystów (np. 1. Toporowa). Ale ~ta I!la żródłach history;czny.ch i języumznawczy'ch arg,umentacja !t!raJfiawłaściwie w pełni do przelko:nania. Politeizm w skrystalizowanej postaci wystąpił wśród Słowian jedynie na Połalbiu ~ 'to pod wpływem naporu chrześcijaństwa. Wiara w nadprzyrodwne bóstwo mater.ia'lne{iOOjczęściej :nieba), ,czyli 'prOltoteitzm,była przYipuszczalnie właściwa ju~ WiSpólnocie inid:>europejskiej, a więc i SłowIanom. Można w tej .c:hwilliodtworzyć a>ewien '~deaiLnyschemat r<Y.1Jwoju religii sugerowany przez H. LoWiIll'iamkiego: , poilidoiktsja_.+ pro toMIZm··~połiJteizm·-~onO'tei7lIIl Kolejność taka nie musiała !być jedrualk ,zachowaI!lai mogło faMycznie nastąpić ominięcie któregoś 'z e1emenltów; np. przekm'takenie prototekzmu w monoteitzm, jiak Ito miało ,przypu'SzczaJIJniemiejsce u Słowian południoW)"ch, gdzie jednak :najsi1niej za~naczały się infiltracje płynące z z.ewnątr.z. Co :najWlażniejsze, ¢etrWlSZe dwie z tych form ·znane ,były jU'Żws/pólnocie indoeUTopetlSkiej pr.zed jej rozpadem. Jednocześnie wątpliwości potdidana zostaje także ,teza o pieI"W'Otnym, .wyraźmie dającym się wyodTębnić. doo1iźnnie wierzeń słow'Jiańskidh; nie ma bowiem danych źródłowych poświadczających to zjawisko. Cały wy- �ZródŁowe podstawy rekonstrukcji kultury symbol.icznej Słowian 209 wód K. Moszyńskiego w KuUurze ludowej Słowian na ;lien temalt nie Jest więc właściwie udOlkumentow,any 4. Powszechność m~tu kosmogonicznego z występującymi w nim spol,aryzowanymi elementami dobra i. 'zł,a, talk szeroko opra,cowywana i alkcentowana na 'Polskim gruncie przez R. TomiC'k!iego,nie może być' uwa:żJana 'za wystaTczający dowód takiej opozycji z uwagi na duż;e możli'wości wpływów chrześ<:1jańSkrch i bogo:rnilSkJich.Odldziel€'llie zaś wątków obcych od rodzimych, jak to jeszcze zostanie wykaJzan~, jest wielce trudne i skompiliJkowane, w 6b1iczuktórych nie w)7\Sltarrczą tylko dekJ.ara'cje o os.trożności w ich tralkJtowaniu. Dodat!kowy argument, to braJk tego mitu na za'ohód od WiSły, co w sposób dość silny godzi 'w ,prawdopodobieństwo ar'chai<:~nej powszechności tego wątku. Pamiętać bowiem należy, ,iż w przypadku zanotowaI1Jia w badaniach jakiegoś fo;~klorystyc:ZJnegową1J'k'Uli.czyć się trzelba rz. kilkoma mO'żiliwościami: samodzielną Itrwó['czościągrupy, dziedzic~eniemz pragrupy i zapożyczeniami z zewnątrz. JaBlne jest, Źle ,zna,czenlie wpływów ,idących spoza grupy rosło w miarę rozwoju i 'zbliżania się do epolki na:rn W1S'półczesnej. Dlatego t1;'1'udnojest metodą tylko etlnograif'iczną czy folklorystyczną dddzi'eilić 'PoozoQzegÓi1ne warstwy. Stąd .też rodzą się wątpHwości co do wyników :docie'k!ańprowadzonych w ten sposób, .bez częstszych odwoływań do innych dyscyplin. J'uż na p0/czątku lat 40-tych naszego Sltulec'ia os!trą krytykę bada1czy "religii prymitywnych" przeprowaidził szwedzki uczony C. W. von Sy.dow, :zarzUicającIm !prlzedeJWlSzY's'tkm !Zaniedbanie samej 'IDrytyikiŹiródeł. Je'szcze do dziś przy~naje mu się w dużym stopniu ra'cję 5. I choć ikierunlki obioekcji nie są ~d€n!tyczne, to wskazująone na wielość slalby.ch punktów liJczmyohrozważań. ' Obeoni€ zastanówmy się jeszcze pokrótce nad problemem chrystianizacji, gdyż częściowo wiąże się z nim zagadnienie niezwykle interesu",: ją:oedla etnologii. W tym względzie Lowmiański do,chodzi do pl'rekonania,że sama decyzja przyJjęoia chr7Jtu mial-a charakter demokratyc~ny, tzn. rozstrzygała 'o tym grupa mo'żnych lub wiec ·plem'ienny. Nowa relig'i:apclniła funikcje podobne jak dawna polidoksja, jeśUichodzi o spra1wy zi€ml9:kJie.Ro1a sił bosikiie<hpolegała na .afirmacji konlkTethych ludzkich dzia'łań. Zupełnie odmien;ną Tołę zaczęła natomiast odgrywać, gdy bieTizemypod uwagę fun~cję eschatologiJczną. OhmzeIŚcijań'Stwostwor,zyło bowiem całkiem odimienną od Ipolidoksyjnych wierz·eń wizjężyci'a .pośmiertnego, która wstała nalSt~pnie przyswojona Iprze:z ówczeisne społeczeństwo. A'kcep'tJa'cja ta zrodziła uleigłość wolbec Kośoioła, mają'cego prawo orlpusz'c~ć ,grzechy i chronią'eelg'Otym przed piekłem; nastąp.iło 4 K. Mraszyńlsik!i, KwUuma wdowa 5 Zob. J. P'entlilka'unen, Scienc,e of Re,/;£gioin: 14 "Lud" - tIam 65 SlowialI, Taxlonomya1ld 2, ,z. 1, .Kraików 1~3\4, s. 709 - 7111. of Orail Trad,itiion, (iW:) ad .. L. HonJk-o, Haguoe1979, s. '36 - 37. IOZ. s.O'Wrce CTliticism S.tooie.s im Methodology, �210 MIl'OHAL BUCHOWSiKl związanie Jud.noŚiCiIZ clmześcijańSltwem, odcinające w ten sposób mażhWlOŚć powrotu do dawnych wierzeń. Proces ten miał się ,zaikończyć w XII wieku (rozdz. Ul). Dodać ch)'1ba tylko można, że ,trwały nawrót do ikultów Ipogańskich był ni'erTIorż;liwyw pierwszym rzędzie w wymJilku postępu IPwoesów feuidaHzacyjnych, dl1a których dawna forma religii nie była już wystarczająca. Niezwykleinter'esująca poznawczo wJ'ldaje się Ipróba zrekonsbruowania na ,PodstawieZ8.iP'i'só'w~róidłowych (zwłaszcza ikTanik GalJa Anonima, Kadłulbka, Kosmasa czy Powieści dorocznej) ówcziesnego swiatopoglądu, stosun!ku człoWlieka do otaczającej. go rlZeczywistości, rozróżniania iprzezeń naturalnych i naidprzyrodzonych porządków rzeczy, pojmowania wzaljemnych zale'Żlll~i tych dwóch światów. Z:adail1ł,ezdawałoby się ni'emal n'iewykonalne, lecz w sformułowaniach Łowmiańskiego brzmi ono Ibardzo suges1ty:wnie. Choć 'zapisy takie są tyl'ko rejestracją fragmentólw przekonań całego społeczeństwa, i to szcze.gólruie jego wyższych warstrw, to można 'śmiało .powiedtieć o wyinterpl'etowaniu pewnego "Współczynnika hUl1'11a.nistycznego"człowieka tamtego okr'esu. Mimo, jJŻ j1ł!kza'znaczyłem - mamy IWźródłach zapis iPOgląidó'wwarst'w ni,eco już O'c4;iętyc'hod ogółu ludności, to pamiętać trzeba, ż'e kronikarze w ohrę!J:)ieokreślonego Społeczeństwa funkcjonowali .i z niego czer:paLi swe doświadczenie lkultU!I'oweoraz (pl'zekonania. Wreszcie przystąpić możemy do grupy zagadni·eń naJbardziej nas tu interesujących, a 'więc oceny przy1da1m.<JŚCi poszczególnych rodzaJjów źródeł do ;rekonstrukcji re'hgii, 7Jwłaszcza da:wnych Słowian. Przy .rozpatrywaniu tego :prdblemu ~ecydowany prymat ,przy:znany zostaje przez autora Początków Polski źró1dło!Illhis:toryc'znym, w czym, uważam, naLeży isię z nim generalni'e zg-dd.zić.Sprawa ta wymaga jednak nieco głębs:z'ego:ro~walżenia. Hi(';iboria,e,tnograf'ia i ariChoo~ogia (pomijam tu języko'znawsbwo) opierają swe hadania o różne kategorri.e danych. Są to w ko'lejności zapisy źródłowe, zasób materiałów o wierzeniach ludowych zebranych w XIX i XX wieku, przedmioty mater,ia\liIleuzyskiwane w trakcie prac ·wytkopaliJskowy.ch.D<lJned'wóch pierwszy.ch dyscyplin moina, idąc za G. Klosiką 6, mk'walifikować do zasadzają'cych się na intwS'pe'kcj:i; odmówić zaś należy ,tego charaklteru źródłom aT(:lheo~ogtcznym. Tntrospek'Cja ta ma niedako dha['alkter .pośredni, ,ponieważ zachbdzi u badanych, a TIliebadających - nie tak, jak to miało miejsce w iklaSYC7iI1ymintTo~'cjonizmie; najp.ierw musi jej dokonać badany oibiekt, by potem dopiero pi'ze'kazać je'j wyniki badającemu. Różnica między et- 8 -119. G. Kl1ooka, $wriadOffiOŚĆ hlis,toryczna j.ej badanw, "Lud" 1'9179\ t. 6'3, s. 118- �Źródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej Słowian 211 nografiąi rusi·orią :polega .na tym, że e£ek,ty pierwsze komun.ilkuje się wprost .eksproratoTQwi, najczęściej ustnie, natO'Iriilast historykowi za pOmo'cą za'zwyczaj przekazu pilS.ane,go,nieikiiedy bardzo odległego czasowo. LepSlza sytuacja etnologii w tym względzie wYIPływa z możliwości osobistego ucrestn~c'twa w two!Tzenfi.u,radzeniu się materiałów, ich konJtroli i oceny prawdopodobieństwa prawdy, a nawet steTowania w kieruniku. pożądarnych kategori~. Historyk takiej mo,żliwośd nie rna .i staje on w otbhczu zarrnlkniętych jti2: materiałów. Dlatego chylba jedynie dla historyka właściwa mo~e być !I1astępUljąca wypowiedź: "HiSitory'k, kitóry rozporządza dosta tecznym .zasoibem źródeł pisanych, .znajduje się w tej szczęśliwej sytuacji, że we lWł.asnymz:akresie, bez uciekania do pomocy innych dyscyplin, uzysikuje odpo.wierizi na wszystJkiie niepokojące go pytania" -(s. 63). J·es,t to chyba stwierd'WIlie prawwiwe dla celów ogólnego ~pisania danego zjawiska, oddania treści i!deologiJcz:nej,w mniejszym natomiast stopniu towarzyszących !im dkohClZnościi stanów emoojonalnych. Wła'śnie w kierUIliku uchwycenia aut\ie<ntyzmuda-!I1ychzmierzają .niektóre tendencje anJtropoiogii kulturowej, w oibręible której zrodziła się choćby "etnografia sz'cz,erości"( ethnography of sincerity) 7. Lecz proib~em ten odnosi się do :badań współcz,esnych ·i w interesując.ej nas kwestJii ma znaczenie -tylko pośr'oonie; aMy warsztatu etnografa wykorlZysltać można w celu uzyskania jaik najwartościowszy.ch maiteriałów przyidaltnych dla rekonstrulwji h'iistorycznych. Historyikowi w obrębie jego dziedziny powsta1je natomiast .konfronta'cja różny;chdanych źródłowych i naUikow,a ocena i~ch wartości; zawsze ma już {)Inacharakter, kltóry mozna olm-.eś!l'ić .jako "fo!rmaJny". Wróćmy Jednak do ,zagadnienia bezpośredniego znaczenia badań etnografii .do l'eikonstrUiktcjikultury symlboti<:mej minionych epok. Liczmym ba'<iacrom zda wało się, że mają·c zare'j.esltrowam.y\tradycyjny folkilor ła!\;wo będtie portem z niego wyd'ziei}ić,przy pomocy różnego r·oozaju meitoo, elementy archa'iczne. Wluót,ce wy.siZłojednak ,na j.aw, i,ż jest to :zada:niie bardzo skonnp1i:kowane, a wy1niki uzyskiwane tą dl'ogą dyskusyjne. W'pTawdzie Z. Sokolewicz piJsze na przyikład, że w Kulturze ludowej Słowian "Uderza ... wie1ka intuicja i surowe kryteria w doborze malteriału naprawdę archJa:~cznego, odsuwanie nawarstwtień najmłodszych ... ", w wyniiku czego uzyskuJemy obraz nie kultury sło'Wiańslkiej przełomu XIX i XX w,ieku, .alle systematy,czny pmegląd jej .najdawniejszyche'lementów. Mo01iwe Jest to według tej autorki dzięki sltosowaniu swO'~stego praesens ethnographicum charakterystycznego d1lawarsztatu etmograWb. R. A. Ha:h1n, Urnderstand:Lrug BeUef.s: an Essay on th.e 'Methodowgy of and Analy.sis of Belief Sys:t.ems, "CiU:l1l".emlf; AJDJtihrorpOilogy" 1I9r7l3, V1011. 1'4, nr 3, s. 211'5 li nal.ilt. 7 the s.tatemeTht 1 �212 MIlCHAŁ BIUCHO\WSKI f.a, cechy tego warsztatu - "... która wynika z faktu wyS'tępowlania w kulturze zjawrislkcharaiklteryzuj'lJcych się długim, wielowiekowym trwan1em i Ina podsJtaw1e t'ego .krytterlium łączeniu ,ich w je:den :lJbiór, poddawany dalej analizie iPozwa'lają;ceDna da'lsze jego rlQ'Z:warstwienie chrOlnologiczne" 8. Dotąd jednak, mimo wielu prób, nie zdołano wypracować odpowiedniej Iprocedury badawczej pozwal<ająoej na ~c~słeokreślenie i o<ddziel,enie pos:zJCizegó]nych nawarstwień. Ponadto ca'łe postępowanie takie opiera się na zaloż,eniu o trwałości niektórych struktur, lecz ani to założenie nie ma jak .dotąd dlOs1truteoznych podstaw na'ukowych, ani tym Ibardziej wnioski o ikonlkr'etnych zjawiiS'ka'ch,posi:aidalją1cyoh tę domniemaną cechę. Obydwie rprz'efootawiolneh'ipotezy nie są więc w pełni ,prawomoone fmma'lnie. Z jednej strony bazują bowiem na nieoibćlila':lychzałożeniach wysnut)'lch intukyjnie, na .drodze nie dającej się weryfikować naukowo; nie mogą w ten sposób podlegać imter!5ubiekt)llwnej kontroIli, która obok komuni'kowa[ności jest podstawowym wymogiem tw'~erdzeń naulki. Z drUJgiej zaś strony, .jalk :1,0dowod.nie wykazuje Łowmiański, wnlioski samego Moszyńsbego nie wyJtI'lzymują konfrontacji ,z danymi h1istory1cznymi.Fałslzywość konsekwencji zało:żeń zdaje się dod8.rtkowo potwierdmć fałszyWOiŚĆ tych zało,ż'eń. Innymi sł,OIwy,,eksplanans Izawiera tu .przesłan:ki,Móre ni'e są jeszcze uprawomocnionym'i przez naukę iPrawami; jeśli natomiast przez niektórych 'za talkiezostJały "na wiarę" uZinane, to pośrednio wprawdzie, ale właśnie na łamach Religii ... zostały sklasyfikowane. Słuszna więG w tyrrn kOlntekście wydaje się również qpinia autora, że wszelkJie pr:aae etnogralHczne w takim przypadku wymagają potWierdzenia w ,zapisach źródłowydh. Nie oznaCiza to bynajmniej dla etnografii rezygna1ciji z tego typu badań, lecz odwrotnie -ich lmntynuację, ale przy szerszej penspe'ktywie li więkiszej !poprawności naukowej. Nieco iJnaczej pr:zJ~dsta'WiJa się ta kwestia, gciychcemy odtwarzać religię (szerzej: kulturę) społeczeństw tak odległych czasowo lub izolow,anyrch, Iże n1e ma clilanich materiałów źródłowych pisanych. ROlla etnologii zdaJe się ,tu n1ejako W1zrastać.Zasadnicze Iznaczenie odgrywa zaś tu meltoda per analogiam. W wY'pad!kuhadań praldziejowY'ch zarsadza się ona na IprzesłanCleo wZIg'lędnej łdan:tylcz'nościfomn kultury symlbohcznej u ludów na określonym e1tap1e rozwodu. ,Wysnute na tej podstawie przypuszczenia mają więc j.edyn1e tę dość wątłą bazę i traikitować je mo';l;na najwyżej w sposób ramowy. Uw~gl~dnić są one w stalI1~e,<ty]kodeterminantę funk,cjonalną Izja'wisk (Iczyli <najogólniej warun:kl zeWlnętr1zne),nie mogą Illatomias<tw zasadzie ·n'ic powii€rlz'ieć o determinanc1e genetycznej 8 Z. S.olkolJJel\Wcz,Teom etnogenetYiCznych, kru,uury "E1tnJClIgir,alf.La lBoilislka" K. iMo,szyńsJ-ciego jako pru.nkt wyjścia 1I9l719\ t. 2.3', iZ. ,.2, :s. 1016. do badań �ŹródŁowe podstawy rekonstrukcji kultury symboLkznej SŁowian 213 (czyli dziedzich'JIie myślowym). TymICzasem nawet dwa z pozoru identyczne społeczeństwa nie wytworzą~dealniepodoibnych wierzeń. Jeslt to jednak jedyne pozostające do dyspozycji rozwiążanie i Z'adanie etnologii poa'ega w tym WJZJgllędz'ie na dalszym doSkonaileniu tWOl'lZOlllycil tą drogą /teorii. Że wysiłiki taikie są -czynione, świ:adczychO'ciaŻiby proponowana 'Przez A. Hultkrantza próba prowadzenia takich badań w ramach tzw. podejścia re!lig'io~elkologicznego.Na podstaw,ie stud'iówwspókz'esnych społ,eczeństw iprym'itywnY'ch usta\la się, m. in. przy pomocy metody ekologicznej, typy kulturowe. Z oopowi'ednim typem kulturowym łączy się następnie odipQwiooni typ '1"e1igtijny.TYJp społeooeństwa pr'ahistoT)7lCZIJlego rozpOlZlnajesię na po.d:sltawiedanYJchdoot:arczanych prz.ez ar-cheologię. Mając więc rozpoznany ogólny typ kulturowy grupy mo'żerny wniookować o typie reiligijnym w .niej występującym; rzecz proSita, sprowadza się to pOZll1anietyllw do o;gólnej st-ruktmy li wzmów religijnych 9. Jak dotąd, :rue Iwypracowano owych ItypóW religiJnych w S'PO'Só:b dostatec'znie dokładny, a sprzeezn<1ści panują też Iprzy ustaJaniiu tJ'ipólwkulturowych. Wydaj'e się jednak, ilŻjedynym novum o.ma'Wianej propozycji je~t postulat wypraodwania '<IDy1d'Wu rod!zaijów typów i zastosowaniu przy tym, a ogólniej 'w me'tdd:z·ieper analogiam, osiągnięć kierunku ekologicznego w bada'rliiachkulturowych. Zawsze natomiast ukazanie się na a:renie źródeł pisanych pomvala na wy,pełnienie odpow:iednią treścią historyczną s:nkicowego schematu. W miarę zaś zwięiks2ania się ilQści pisanych 'danych ŹTódłowych, rola etnografii stopniowo proporcjonalnie maleje i dane jej służą następ~ie do upTa'wdqpodohniania wywodów historytka. Tak jest m. in. z rel'igią Srow,ian. Całkowita "supremacja" materiałów etnogra1i1ezJnych występuj-e ponownie w -czasach narodZ'iin tej dys1cypliny, a wlięc w XIX i XX wielku. Istnieje przy tym 'także pewma zalezność Qdwrmna - /prawdopodObieństwo tr'afności mzw'iąJZańetnogTafii jest Itym większe, im bliższy '~ółczesnemu jelSt okres reikonstru{ wa'ny. Dzieje się tak Z!asprawą !I1Jie tyllko występowania większej ilości źródeł O:li19toryctnych'i etnograLfi.czmy.ch, lecz taklŻi€większego stopnia zJbież'nościmyślenia IIllJnieaOIdiległy,ch od siebie czasowo pokO'leń. Jeszcze w :innej sytuacji zn:aJjpuje się archeolQgia.Opel'uje ona !b0wiem jedynie źródłami materialnymi i ichiinter:pretacją. Interpretacja ta znaczną ilość swych pI'Zesłanekczer.p:ie właśnie z etnologii Ona d0starcza IlIie tylko !danych o bJW. społeczeństwach iPierwotnych żyjących w erze nowo'ŻytI1ej,lecz także ogólniejszych tenT.ilina tej podstawie bu9 A. Hultkrantz, Ecology of Religion: ... , op. cit., s. 233 - 234. of Religion !ts Scope and Methodology, (w:) Science �214 MICHAŁ BUCHOWSKl dowanych(ipozomaje nada:l problemem ot1;wartym.ich po;pTawThOŚć). WspomniaJllo ju'Ż,Żie Sitosowanie metody per analogiam ma hazne słabe strony i dlatego chociażbyarcheolO'ga w:innacechować dalJiekaostrożność. O złożoności tej procedury dowodzą choćby prace A. L. Kroebera w KaJlifornii i L. S. Leshni:ka w Indii 10. Wyjkazują one, rż.earcheoiloglia bazuje na bardzo niklej próbie millmoZlIIliialIl (najwyżej do F50/0 materiału pozostaje do dYSlPozyC'jibadalcza), a możiliwościin'terprletacj1i ,podobnego zjawiska mogą być wieloraklie; jednoc.reśn:ie za odm'i'ennym zjawiskiem !kryć się mogą podobne ;reguły 'kulturowe. Równie'ż obrządek pogr,zeoowy, uznawany za jeden rz bardziej trwałych elemenrt:ów!kultury, oka:zuje się często być zmi'enny w zail.eżności od mody i u'Podo'bań. Tymczasem w omawia:nej ·tu dyscylp'l'inieciągle zdają się nierzadko fu nikcjonować nie dowiedzione, ale silnie zakorzenione Sltereotypy myślowe. Ich zwery1filkowani'e jest niieZJbędnedla dalszeg,o postępu badań. W momencie lpD(jawienia się źródeł !pisanych na pomoc archeologii wychodzi, obok ettnograui, historlja. W archeologii lkTyją się je&zjczeduże potencja[ne mo,ż'1iwoocimateriałowe w stosUiI1ku do obydwu poizostałych dyscyp.lin. Podczas gdy w problematyce będącej p'I"Izedmiotem.rozwa'żań c,ałego szkicu !historii i etnologii 'POzostaje w zasatdniczYlIIlzrębie krytyczna anahza i reinterpretacja na grUlllCi'enowej mer\:O'doloigiii względnie zamkniiętego ~bioTU da,nych, to warc.heo'log'ii spadziewać się można dalszego jego gromadzenia. Jeśli chodzi o ter'eny Słowiańszozyzmy, ,to :zwlasżcza na Rusi ciągłe odkTyóa archeologiczne do'Star,czają s.zeregu cennych danych. 'PJ"zy rozeznaniu, uzySkiwanemu dzJięki liternturze histor)1lCznej i etnograficznej, ich wylkorzystanie będZJiez pewnośoią !płodne poznawcrzo. Biorąc .pod uwagę zasób posiadanych źródeł OT<łJZ dorobek posZlczególnych dyscyplin wiedzy odtworzyć można, pozostając zresztą generalniJe w .zgodzie z H. ŁO'WlIlliań:S'kim, pewien s~hemat poznania stosowany przy rekollS'trukcji reiliglii Słowian luib wypadków analogicznych . Kompetencja kulturowo-na ukowa (wiedza nomotetyczna) .----------c ---+ źródła historyczue i irchkrytyczna anahm U(praWldo- dane etno grapodoibni.e- ficzne, al"\che-+ ologi'ozne i nie hipote:z. k ]ęzy oznawcze Prymarnymi w 1ym względzie ,powstają więc dane histoTyczne. Sytuacja i za1eżnośai !poszczególnych kategm·iiźródeł zmieniają się wraz ze zmianą propon:j'i ich występowa'lllia. Wyjaśnić też należy, że na tzw. lO POOaJję za: A. Pr:in!ke, MożLiwości porównawczego stosowania danych etno- graficznych w archeoLo·g:ii, "EtJlio~ralffia!PollS/ka" 1197,3,It. 17, 'z. 1, s. 5'1- 55, 61 - 62. Tam też szareej o \2IWiiązJkacih aII'IcheoQ·ogH li et.n~a.£ii. �Źródlowe podstawy rekonstrukcji kultury symbol.wznej SŁowian 215 tu ,kolIl1jpetencjękul!turowo-naukową składa się cały bagażiJnte'leMualny i dośw:iadcz.en1iekulturowe, z którym !pTzystępulje się do studiów, a więc, 1nnymi słowy, dotychczasowy dorobek badawczy z danej dziedziny :i. ogólny pogląd na rzeczywistość. Nłe muszę chyba dodawać, iż je'ś['ichodzi zwł1aszcza o pierwszy z tych ostatnioh 'el'elmentów, to ,tworzony jest on wysiłkiem uczon)'lch wSlzys<tk'~ch ,za~ntereso'w,anych dyscypEn. W skaili globalnej okazuje się 'Wiięc,ż'e związ:ki między dysku'towanymi dzi:edJzinami wiedzy są zbyt ścisłe, ,by mów;ić o absolutnej autonomii lub supremacji którejś z nich. Realizacja tego złudnego postulatu nie mOQlesię nigdy o,być bez uszc:reribku dla rezultatów badań. Ponownioe 'zwycięża ridea humanistylki inrt;-egraiJlnej,naZJbyt często za1poonmana w praktyc.e baid:awczeti. MICHAŁ BUCHOWSKI SOURCES FOR THE RECONSTRUKTION OF CULTURE ANCIENT SLAVS' SYMBOLIC (Summary) The present paper results from the author's rdlections on the book "Religia Słowian i jej upadek" (Warszawa 1979) by the outstanding Polish historian, Henryk Łowmiański. From among a wide range of problems presented in the above mentioned book, the following issues are discussed in this article: basic asumptions concerning Łowmiański's understanding of religion and its definition, his critical analysis of works closely connected with the main problem of his book and appli~ability of various sources (historical, ethnographic and archeological) for the reconstruction of the symbolic culture of the past. The author of this article points out and warns against overhasty attempts (applied both by ethnologists and archeologists) 1:0 reconstruct extinct religions; he also emphasizes the scientific invalidity of various premises found in such attempts. With reference to the symbolic culture of the ancient Slavs historical sources have been proved to be of the primary importance, while other categories can serve only to give certain hypoteses an appearance of versimilitude. However, the situation and relations between these particular categories of sources change accordingly to them- quan;tity. General scientific achievememt i,s thu's created by aU scholars of the various disciplines concerned. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/159f308219d68035e094b536ad137a13.pdf 015c245b61ebf10fe379d403cc3694af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1811 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource Bułgaria - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1678 Title A name given to the resource Christo Vakarelski a etnografia bułgarska / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.197-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN Lud, 0076-1435 t. 6:5, 1981 JERZY ADAMCZEWSKI CHRLSTO WAKARELSKI A ETNOGRAFIA BUŁGARSKA W ikwłetniu 1980 rotlm zmarł w So!fii prof. Chris,to WakareL<;,ki,senioT etnograLfii bułgarsildej, na'jwYlbitniejszy pT':GOOstawicieltej dyscypliny lIlauki w Bułgarii. Związany był wieloma wię;zami z Polską, w której miał wiedu przyjadół. Wkład W,akarrelskiego iW etnografię bułgarską jest nieoceniony. Napisał 209 pra1cobejmują'cych różne pła\S'Zczyznynauiki, a ilość wszystkich publikacji pr:z€lkra'cza liczbę 1000. Pełna .bibliografia prac Walkareilslk:iego prezentuje szeroki wachlarz podejmowanych tematów i charakteryzuje jej autora jalko człowieka o szelfokinn horyzoncie za'interesowań, które wrazze2'Jdobywanym .doświadczeniem haidawclZym pozwo1'iły na podejmowani,e wielu różnoTlodnYlchprac naukOlWo-hadawc,zY'chbędących w wielliudziedzilna,ch pioni'erskiml ,na gTuncie nauki buł,garrSlkiej. Ohristo Walkar,elski UTodził się 15 XII 1896 roku we wsi Mamina Klisura w oka-ęgu Pazardź'ijs'kim. Gimna'zjurrn u1mńczył w Pa'zard!żik, a od 1919 do 1923 roiku studiował :filologię słowiańską na Uniwersytecie w Sofii. W latach 19,2,6- 19:27!Stuidiował w Warsz'awie u !prof. E. Franikowskiego i St. Poniatowskiego. Szczególnie cenne były dla późniejszego etnografa badania terenowe, które prowadził wraz z prof. E. Frankowskim na Ma!W'WlSzu, KurpiowS'zczyŹJnłe i Podhailu. Wakareliski zapolznał się 'Wtedy ,z metodami pracy naukowej, które później wykorrzystał w swoich e!ksploraocj:a'chterenowych na1ierenie Bułg1arii. W 1927 roku poznał w Sofii proJf. K. MoS'zyńskiego. I ta znajmność nie pozostała bez wpływu na dalszą działalność naukową Wakarelskiego. Dwuletni pobyt w Polsce pogłębił znajomość języka i kultury po1gbej, o czym niech świadczy fakt pTzetłurrnaczeni:a na język ibubgarski Chlopów W. Reymonta. Grunto'wne stUidlia w wi'ellu ośrodkach europejskich pozwoliły Wakarelskiemu zapoznać się z ,prolbl1ematy'kąetnogiI'aficzną środkowej Europy. Przebywał on w Budapeszcie (1930 r.), gdzie zapoznał się z etnografią węgiemką omz joej wzajemnym/i ko.ntaktami z -etnografią słowiańską. Wakarelski nawiązał też lwrntaikt z wieloma 'etnografami węgierskimi. Poza Budapesztem był równ1<eżIW Wiedniu (1937 r.), gdzie konsultował się z prof. M. Haherłandem i koryfeuszem etnologri S'zwed711dej,prof. S. Eriksonem, ponadto przebywał w Heiłsinkalch (1937 '1.'.) i w CzechosłowacjO.1~1938r.). �198 JERZY ADAiM1CZEiWSKl Po powrocie do Sofii ,peŁnił w la!ta1dh1927 - 1941 funkcję asystenta, a potem kustosza w Narodowym Muzeum Etnograficznym w Sofii, a między 1941 a 1944 r. Walkarelski był dyreiktor,em Muzeum Narodowego w Skopje. Od 1949 do 1962 roku p:t"<'wował w IiI1stytucie Etnogr,afii i Muzeum w Sofii 'kierując sęikcją kuUurry materialnej. ;Wydaje się, j,ż poibyt Wakarelskiego w Po'lsoe stał się momenltem przełomowym dla jego dalszej kariery etnogTafa. Uczony zawarł szer,okie znajomości zetrnogTafami polskimi, a szczególnie z K. Moszyńsikim. Studia w Warszawie - jaik pO'wie'dz'ie<liiŚmy - wycisnęły swoje piętno na da1sz'ej działaLności Wakarelsbego. W hadaniach nad bułgarską sztulką ludową zauważyć można poglądy i metody E. Frankowskiego. Zainteresowanie proiblematyką TOZWOjUprOloesów kulturorwy,ch, migracji i dyfuzji z:azna'czyło się wyraźnie w pmca,ch dot)'lczących obrzędów, szczególnie pogrzeibowych, Izapewne ,pod wpływem St. Poniatowskiego - repre~e.ntantj;asZlk,ołymigra'cyjU'O-historycznej w Poihsce. Christo Walkarelsk!i był w zasadzie piI'zedsitawicieiLemewolucjonizmu kryty'cznego, choć wiido'czne są też wpływy ZQrÓWinO ewolucjonistów, jak i szkoły socjologicznej w etnogT'afii. Na gTuncie etnografii bułgarskiej Wakare1ski był pierwszym, który uważał etnografię za naukę o życiu ludu w caŁości. Badał również folkJlor w aspekde e!tnogT,afri'cznym,ZP szczególnym uWizględnieniem jego funikcjonalnego znaczenia w żyeiu ludu. Prace W,alkar,eilskiegocharakteryzują sięczę'sto nowa,torskim spojrzeniem na badane zagadnienie. W swych badaniach nad 'twórczością ludową nie ogTaniozał się tylko ,do opisu, ale 'StaTał się również wyeksponować genezę i rozwój historyczny badanych wytworów kulturowych. Jego bogate zainteresowania humanistyczne i bog.ate doświadczenie badawcze pozwalały na podejmowanie wielu różmorodnych prac naukowo-badawczy,ch. Badał i opracowywał pr,aw~e wszystkie działy bułg,arskiej kultury ludowej. Z dZliedz:iny iku l t u r y m a t e r i:a l n e i na plan pieTws'zy 'wysuwają się badania To'lnictwa. Sz'czególne zna,czenie posiadają artykuły ogłoszone w la,ta'ch 1929 - 1943 pod wspóLnym tytułem 1z weszczestwenata kultura na Byłgarite, zamieszczone w "Izw.iestija na Nrlrodnija Etnogr,afski Mur:oejw Sofija". Studia te, oparte ,na malteriala'ch zebranych w czasie badań terenowych, ;;>:awi,erająpT'z,egląd podstawowy.ch typów tradycyjnych narzędzi rolniczYIch używany'ch w BułgaI'!ii WT,azz o:kreś:leniem ich genezy oraz his'torią ich rozwoju. Innymi pracami godnymi ;zanotowania z t'ej dziedziny są: Ostatyci ot bezpułżno (moticzno) ziemiedele u Bułgarite, gdzie Wakarelski prezentuje ten typ rolnictwa charakteryS'tyczny głównie dla rejonu StaTej Płaniny, oraz artykuł Sledi ot ednopołnata ziemiedelska sistiema u Bułgarite zamiel.'>Z'czonyw "Etnografii Polskiej" 1960, t. 3, s. 40S - 420. Systematyczne badanra tradycyjrnej �ChT'i;sto Wak·atrelski a et,nografia butgatrsJoo 199 , kultury mat€rialnej prowadzone od 1929 roku stanowią punkt zwrotny w dziejach etnografiIi. b~glarskiej. Wawelski jaJko pierWBzy w Bułgarii prowaJdził eksploracje tereno'we na tak szeroką skalę z wykorzystaniem naukowy;ch metod zbierania materiałów. Naukowa metodylka 'Prac terenowych pozwalala srpojliZJećszer,zej na badane zagadnienia, będąc }ednocześnie podstawą illlwkowego opracowania zbiorów. W badaniach s z t u k i l u d o w e j Ch. Wakarelski podkreślał wyraźne mleżności między zagadnieruiami arJtystyc:zmejtwórczości ludowej, a warunkami środowiska geograd:icznego i charakterem kultury oraz wzajemne powiązania pomiędzy poszc'llegóJJnymigałęziami s:ztu!ki. W~arelski uznawał szttukę lUidową jaJko isIlt€gralną część cał,ej kultury ludowej. Badania jakie podejmował w If;ym zakresie były często pionierSkie :na gruncie nauki bu~garlSkiej, jako ~e sztuka ludowa nie stanowiła zbyt 'często penetrowanej dziedziny ikultury. Już w pierwszych Jaltach swojej naukowej działalności napisał artykuł Poniatie za izkustwo w narodnite pesni(Sibo:rmik "Byłgal'ska Recz" 1931, k:n.. II, s. 71- 75). Z innych prac zzaIkresu szt'U1ki'ludowej wymienić należy dwa aTtykuły 1lraktują'ce o estetyce - Bieleżki po muz.ikałnata teorija i estetika na naroda '("IzWlies'tija'na lnstitutza MUJzika"1957, kn. IV, s. 12'3- 1158) oraz Prinos kym estetikata na byłgarskija narod ("Izwiestija na Institut za !:whr. Lzkustwa" 1958, kn. U, iS. 137 -161). Oba :te a'rty.kuły stanowiły po,dstawę dla syntetycznego opTaco:wania 'Problemów ludowej 'e'steitytki - Prinos kym izuczawanije na naszata narodna estetika("Sib. PrOlblierni na Izkustwo" 1970, kn. I, s. 13 - 26). Wakarelski często powracał do int'eresujących go od da'wna 'ZJargadnJi€ń sztuki ludowej, OIgła'Szającz tego zakresu szereg cennych rozpraw, jak: Byłgarsko nar6drio izkustwo (1963 r., II wyd. 1969 T.), ibędą'c-ejsynt€zą bułgarsk'i:ej sztuki ludowej, or.a'z artylkułz 19,67 roku Specyfikata na bylgarskite narodni izkustwa (Izkustwo i narod, s. 89 - 109), !będące próbą anaJ:izy i 'Porównania oech bułgarskiej sztuki ludowej ;na tle Ipoiłudnio'Wosłowiańskim. Piierwszym eta'pem ,na ,drodze stworzenia !przyszlej syntezy huł.g,arskiej kultury ludowej było iPUJhhlmwanieIm n o g r a f i i. Zawierały one wyniJki badań pro:wadzonych 'w 'poszczególnych T-e;g1onachkraju wśród różnych grup etnograrfrc:anych. Pra,ce nau.kow-e typu monografii stanoWiły i stanowią w Bułg,aTii nadail podista'wowy sposób opracowania mateI'liału €'ffipirycznego. Często są one ostatecznym 'Wyinikiem opracowań. Dla Waikare1:slkiegomonografie staiIlowiły zaś podstawę dlla· dalszego opracowania juź w fOTmiesyntezy. Spośród wszystkich gr1Jlpetnogr,aifi:c:anychuwagę ,Wakarelsikiego !przyciągnęli szczegó1mieTrakijocy (Frakijcy). Rezulta,tem tych zainteresowań była wspólna !praca WakaT€lkskiego i języka-znawcy Mładenowa - Bit i ezik na trakijskite i małoazijskite byłgari (1935 T.) zajmująca czołowe ° �200 JERZY A:DAMCZEiWSKI mIeJsce wśród O'pracowań tego typu. Stanowi ona zmakomiie źródło informa'cji o tej grUiPie etnOlgra!fiQZ1Ilej, mirrno iż była lIlapilsana Jeszcze w latach 'trzydziestych. Najwięcej pra'cz dziedziny f o l iklor u. pojmowanego baTd:zo szerolw, ogłosił W,aikarelski z za1cr,esu pieśni historyczlllo-epi,ckich i weselnych. W poznaniu folkłoT'u weselnego olJbrzymią rolę odeg;rały materiały z badań ,terelIlowych zamłeszczone w pra,cy Swatbenata pesen. Miastoto i służbata w swatbenatija ob red opu:blilkowa'nej w 1939 r. Praca Ita jest do tej ,chwili jedną z /podJstawowych 'Pozycji w doTobiku badawczym tej dzi'edziJny folkloru nie ty~ko w etnogTafili bułgarSkiej, :ale rÓWlnieżi w europejskiej. Oparta na szerokim tle porównawczym, ukazała miejsce, funkcJe i 'zależności pieśni od posz'CzegÓrlnychakcji obrzędu weselnego. Autor wykazał rÓWiIli~ wzajemrne powiązania pomiędzy poezją weselną a olbrzędowością. Drugirrn poWlażnyrrnstwdii.um'z ,za'!.rrJesu folkloru jest Byłgarskata istoriczeska pesen. W pracy tej iWa1karelski siarał się odpowiedzieć na pytanie związane IZ genezą 'Płeśni h'istx>ry,cznejoraz jej 'pó1miejszego rozwoju jako /przejawu kolejnych ietapów 'w rozwoju ludu bułgarskiego. Pr'awie wszyscy ibohaterowie ibułigarSkiejepiki ludOlwej są post:aciami his'torycznymi, a pieśni doty,czą s~cz,ególnieokresu po pojawieniu się Turków na półwyStpie Bał1kańskim w XIV wieku i późnliej. Zainteresowania Ch. W,akaTlel61kiego skierowane były i na h 'is t o r i ę e t n o g r a f i i bułgarsikiej i 'jej c:zołowych przedJsuawłcielii.Już w 1929 roku napiJsał artykuł omawiający dorobek współcześnie mu pracujących etnografów i fo,l'klorystów, 'POPrzedzony hiJstorią za'iinteresQwań etnogra£i,czmych w Bułgarii. Pó~niejsze prace do,tyczące ,znanych badatOzy, !lip.: hra,ci Miiladinowych,K. Szalpkarewa, G. S. Rakowskiego, I. SziJsznnanowa, zawierały dane o ich pra'cy nauilmwej i wlkładzie w 'etno'gTafię bułgarską. Kon:talktyz etnografami '~eski:mi :i słowackimi datujące się od 1937 roku dały asumpt do krótkiego zarysu Zasługi na widni czeszki i słowaszki uczeni za rozwinieto na byłgarskata etnografija do 1945 r .. (Sb. "Spravy Oblastniho Muzea Jihovychodni Moravy v Gottvaldovie" 1966, t. 4 - 5, s. 147 - 155). Na uwagę JZalSłUlguj1e rómnież p o p u l a r y :za Ito r s k a działatlność WakaTelslkiego w 'zaikresie wiedzy etnografIcznej, !ponieważ do popularyzaClji przywiązy~ ał on zawsze dużą wagę. Był więc WakarelLSikiautorem wielu aTtykuł6w .nakmślający,ch celIe i zadania e.lmogra!fiiijako nauki oraz przedsuawiających Tolę i miejlS'ce !kultury ludowej w rozwo'ju społeczeństwa. W swoich artylkU:łalchW,aikarelslkistarał 'Się wychodzić 'poza ramy etnografii, aby pr:zyibhżyć j'ej ,z,nac:lieniejako składnika bułgarSkiej kultury narodowej. Badając zagadnienia tradycyjnej kultury ludowej wychodził z zało- �Christo WakareLski'a etnograjiabutga.rska 201 żeń deltermini:ZlIIlugeogra.fkznego, jak równie'i: niektórych :twierozeń ewolucjonistów. Wakail'elski ibył :na grtlJnaie nauki bułgarsJdej prelk.ursorem klasyiiJka'cjiwy,t;worów kUIHury ,ludowej. Dał prymarne rw etnograd:ii bułgarski.ej typologie odzieży, iIlarzędzi rolni:czy;ch, warsztatów tkackich. Stosowane typologie pozwoliły okr,eśEć obszary różnych grup etnograficznych w Bułgarii: Szopów, Polja;filców, Rupców, Dabrudżanców, Bał'kan,ców, Til'alkijców,M:akedotnców. W zalkreS'iekultury materialnej !był r6rwnieiŻzwolennikiem opracowania wyników ~loracji terenowYich metodą 'kartografii etnografioznej na tle porównawczym - południowosłowiańskim, 'Czy jeszcze sz'erzej słowiańSkitrn, wychodząc z załOlŻenia, iiŻkartografowanie zjawisk kulturowych jest koniecznym etapem opracowamia ma,teriałów empirycznych. Wakar€'l:ski wrzeczywistnił ideę M. ATnaudowa o przydaitności kartografowaniJa zjawiSk etnogra,ficzny.ch, wylkonując pierwsze etnograbcme mapy Bułgarii . .w oikresie powojennym .pojawiły się w Bułgarii pierWlSizeprace syntety;c1JIlei pierwsze ,zarysy hilStorY'C'mlo-.e:tnogralficzne. Wśród nich niewątpliwie na pierwszym miejLScuwymienić należy dzieło Wakarelski-ego Etnograjia Bułgarii. Praca ta ukazała się w Polsce w 1965 roku. Jest ona podręczmikiean etnografii (bułgarSkiej. NapilSanazootała IWr'ezultacie wieloletniej pracy lterenowej autora. Jest Ito,praWldziwekompendium wiedzy,zaw.ierające opis tradycyjne'j kultwry ludowej do 1944 roku. Ma,teriał jest w dU!żej mierze stypologizowany, a Większa jego część skartografowana. AutoT określił etnografię 1alkonaukę o !powstaniu ludów, jego życiu i ,:formaah tradycyjnej kultU!I'Y.Ma'teriał etnograficzny został podzielony lIla C7ltery .działy: kulturę mateil"iaJną (łącznie zilIlStrumentami muzycznymi), kul,turę społeC7iI1ą('tytpy rodzin, I(jbyczaj.e Toozinme i ikalendar:zowe), kulturę duchową '(w~edza lU1dlOwaomz wieTzenia religijne) oraz sztukę artystyczną (podania, 'Pr1zyslowia, zagadki, folklor, muzytkę, pieśni, taniec i teatr ludowy). Dzieło io jest pr,zepojo'ne ideą ocalenia od .zapomnienia /bogatych ,tirteścidawnej !kultury ludowej, jej słowiańskiegocharakteru i specy!filki Ibułgail"skichcoch z:anika,jących 'Coraz bardziej w proce:sie szylbkich przeo:bra'żeń, jakim ,podleg.a współczesna kultura. Dodać ,należy, że Ibułgarslkie wydani'e Etnograjija na Byłgarija uikazało się w Sofii dopiero w 1974 il'dku. Było 'on{) macznie !pOSZeTzone,liczyło ponad 800 stron i zawierało 'W pierwszej ,części zarys historii etnografii ,bułgarskiej, czego brak jest w polSkim wydaJniu. Wielolkrotni'e spotkać mOQ:JnawiliJteraturze prz,ed!miotu określen'ie, że Wakarelski jest nzeczywis1tym JtWÓ1'lcą W\51półczesnejetnografii bułgarnk.i-ej. I jest to zgodne :zprawdą, żaden !bowiem etnograf nie Wniósł tyl1e nowego co Wakar,eltslki.Badał a'ktuallny stan ibułgarstkiej iku,1tury ludowej takie .było bowi'em jego główne :zało,żenie .badawcze. Z:a:znaczyć jednak �Jm.zy 202 ADA1MCZEWSKtI trzeba, Ż€ 'PUlbUkowanemateriały z 'bardań terenowych Iza!wszebyły poszerzone o g'enezę, .etymologię czy typologię badanych wytworów kulturowych, z'w!aszcza z dziedziny IkuHury materi:allnej. Stosowa,na metoda porównawcza pozwalała na ukazanie zjawisk dyferencjacji etnicznej, jak również iillipalkty !kultur lUJdówsąlSiadujących z Bułg.arami, czy wresrwie relikty kuQtur różnych kompo.nentóweitnolSu hułgarrs1uego. rWakarelski nie 'zaJnie!dlbY'wał nigdy popularyzacji wiedzy etnograficznej. Był ido:slwnałym propagatorem bułgarskiej kuJ/tury za graJnicą. Wielopłias2Jozyzno'wa, pełna inwencji i zaangażowalIl'ia praca naukowo-ibadawczaprzyniooła !IDU uznanie IW:kraju ,i po'za jego grankami, Iczegonaj1epszym dowodem było powołam.ie go na honorow€lgoczło.rrka s,zeregu europejskich towarzystw etnograficznych i instytutów, m. in. Towarzystwa Anitropologicznego W Wiedniu, Węgierskiego TOIW:arz)'l,'itwa Etmograficznego w Budapeszcie, Ugrofińskiego Tow.arzystwa E<tnograficznego w Helsinlka,ch. Na wielu /konferencjaich i sympozjach '.naukowych przedstawiał osiągnięcia WlSpół,czesnej,narooowej etnogr,a·hi bułgaiTskiej, stając się jej s)'1Uonimem. W 196'3 raku poświęcono Walkarr,elskiemu, w 40-lecie jego pracy naukowej, 6-ty tom "Izwiestija na Etnografskija Institut i Muzej". Prawie 40 auiorów z 10 ikrajów (A'1lStri:a,Bu~garia, CSRS, Francja, JugOIsławia, Niemcy, PolSka, RUIlluuia, Węgry, ZSRR) zamieściło tam artykuły z .zakr·esu etnografii, iołkloll"ysltytki,sławistylki i antropologii. Tom otwiera prelekcja prof. P. DiJnekowa W)'1głoszonana uroczystości jub Heus zowej w 1962 rOiku w Sofii, ta omawiają'ca działalność naukową W"-likarel:skiego. Podobny charakter ma pUlblika:cja z 1979 roiku Etnografski i folkloristiczni izsledowanija wydana w 3D-tą rocznicę urodziln uc'wnego. Pracę tę otwierają ,allitykuły A. Primowskiego, S. Stojkowej. K. Krysta:nowej OIill.a'wiającewkład Wakarelsikiego w bułgarrską etnografię i foMdoryst)'1kę omz Jb'tbliJOgTafię 'Prac. W 19:65roku ~acałdkształi !pracy naukowej Ch. WaJkarelski otrzymał międzynarodową nagrodę ·im. Herdera. JERZY ADAMCZEWSKI CHRISTO WAKARELSKI AND BULGARIAN ETHNOGRAPHY (Summary) ChriSlto WrukareJSlki (1896 - 1980) is considered the founder of modern Bulgarian ethnography. He had started his scientific career while staying in Poland in 1926- 1928. During this time he met Polish Prof. Prof. E. Frankowski. J. Poniatowski, and K. Moszyński. Their influence can be found in many of Wakarelski's �Chri<sito Wakarrelski a etf1bO,grofia bułga.rska 203 works. After his return to Bulgaria he worked as a custodian of the Ethnographic Museum in Sofia. After World War II he worked in the Institute of Ethnography in Sofia as a director of the department of material culture. His numerous trips enabled him to learn a lot about ethnographic problems of many countries (Hungary, Austria, Finland and Czechoslovakia). Wakarelski was interested in folk culture, especially in argiculture, transportation and carpentry. In carrying out his work he applied typological and earthagraphical methods. He worked out the first ethnographic maps of Bulgaria. Among his one thousand works, the book "Ethnography of Bulgaria" is of the greatest importance. It resulted from his own field' research and it is a synthesis of Bulgarian folk culture, in which are included a lot of typological schemes and maps. In recognition of his work he received the international J. G. Herder Award tn 1965. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a8f2855f40925d7ab24b3c60d16000c.pdf 994220a60f28c6ac71e6f83a2d394135 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne urok Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1673 Title A name given to the resource Urok w aspekcie działań magiczno-religijnych / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.91-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1'4~5 Luid, t. 65, 11981 URSZULA LEHR UROK W ASPEKClE DZIAŁAŃ MAGICZNO-RELIGIJNYCH Zjawilsko kulturowe OIkJreślalnemianem "urok" posiada w kuJlturze wiejskiej specyfkzną wymCJWę.WynUka to z nieZJWykł'ejnadal żywotności tak wiary w "urok", jak i praktyk wią.żącyoh :się z jego "odczynianiem". Badania nad tym zagadnieniem prowadzone w dwu różnych regiona'ch Karpat, a mianowici'e w !BeSkidzie Sądeckim i Śaąs'kim 1, wskazllją nLezJbicienie 'tylko na ś1a!dy tegoż :zjawi1slka,a,le i na jego cZYlnną egzysten'Cję. Należy jednalk podJkrreślić, że jest ,to ohecnie zjawisko nie powszechne, lecz są to w większości wypadki sporadyczne, stanow'iące j'eidnąz pozostałości tradycyjlll,ej ku:ltwry ludowej tych ·obszarów. "Urok" - jako jeden z 'ciekawszych tprzejawów tradycyjnej !kultury Wliejskiej - należałaby umiejscowić na pognmkzu dwu d~iedzin, a mianowicie demonologii i medycyny ludowej. Urok !bowiem, ,a 'wlaśc]wie j'ego ,,'rzucenie" czy też "zadanie", dokonywane jest naj1częściej przez istoty zaHczane do tzw. półdemonów, a więc przez czarownice 2. !Zdarza się 'talkże, że urOlk mO'Żezadać OlSdba:nie nall€lŻą'CaQ.:> wspomnianych istot. Pooiada ona częstolkrroć cechy zewnętr,",ne wyróżniające ją od innJ'lch osób, a mianowióe: ~oś.nięte brwi, śniadą cerę i przeniJkliwe spojrzenie, lub też bardzo ,oiemne, prawie czarne oczy. Formuły stosowane przy tzw. "odczynianiu" lulb "odwil"acaniu" uroku, posiadające charakter magiczno-rehgijlllY przez w,",gląjd na swą stru'kturę, zaliczam~ ,być mogą do grupy tJ'lch, jakie stosuje się w Śiradlkach obronnych przed różnymi iiS'tatami .demonicznymi. J'est oczywiste, iż w wypadku uroku nie mają one na -celu odpędzenia listo-ty, która zło wyrządziła, lecz zlikwidowa-nie slwtJków przez nią wywolanych. Wymienione wyżej elemen.ty przemawiałyby za za:szE're.gowaniem tegoż zjawiSka do demonologii. Jednak ze w2'Jględu na objawy występują'ce wstkJUltek 1 'Barlia,njj,ann;iIW lattadh 19/716 - 191719<JIbdęto WISie ObildJzę i ŁąiC\ko położ,one IW Beskid2ie Sądeckim oraz I.stebną i Brenną IW Beskidzie Śląskim. Zebrane [ opracowane materoały 7Jna{JdIu:jąslię w All1dbiJWiUlIIl PraCQIWlI1iEtl1iolgJrai£iiIHKJM PAiN w KTalrowIi'e. Pll1zy cy1tlOlW,aniJu.poda,je się IW nawialSlie numery wj"W'iad61W. z Spotkano się co prawda z innym określeniem, a mianowicie: paproki lub łlabroki, ale - jak się wyd'aje - nazwy te są bardziej ogólne, obejmujące WS'l.y.s<tkie O!soby ozYlllliąoe zło, a więc w zakJresJ.e magi:i pa<sterskLej, mYŚ1dJwSlci€d. mloe<lZamkiej :ilbd. �92 UiRSZUiLA LEHR "rzucenia uroku", jalk np. Iból głowy 'Czy :żołądka, wymioty, to wchodzą one już óW /Zakres medycyny ludowej. Tak więc rozważanie tego zjawiska kulturowego w ikategoniach przynależności do wyłącznie jednej tylko dziedziny kultury wydaje się być niesłllis'zne. DefiJnicje uroku ,podawane w Ht€Tatur:re naukowej najczęściej umieszczają go w medycynie ludowej, w osta'tecznym określeniu tego zjaWiska charaikteryzują się jednak brakJiem zdecydowania. I tak, K. Moszyński podaje, i~: "... źródłem wielu chorób jest urok rzucony spojrzeniem llub pochwałą" 3. Karłowicz natomiast suger'll}e dwojakie jego rozumienie: urok oznacza allbo moc, !którą w swych' oczach pos:iadają niektórzy ludzie, mogący wywołać chorobę, lub też jest choil"obąsamą w S'OIbie 4. Derfinicja zawarta w innej publoikacji wyjaśnia, iż wrok to "wgipT.zesądów -ludowych urzeczenie, czary ... " ". TTeścią niniejszego opra'cowania nie mają być co prawda dywagacje na temat słusznoś'ci tych czy tnny'ch definicjii tego zjawiska kulturowego, nie chodzi tu równieiŻ o ustalenie Jego właściwego brzmiema, jednakże wydaje się istotne przyjęcie pewnych określonych kryteriów i jednoznacznych sformułowań, by właściwie inteTprEltować ,zebrane marteriały terenowe. Jak 'wyniika z uzyskanY'ch informacji, 'cza;ry są :skomp,liłk'Owaną formą zabiegu magiiczn€go wymagającą nie tylko użycia spojrzenia, iktóre w zasadzie nie odgrywa prawie żadnej roh, ile okTeś'lonych dz'ialań powtarzanych sukcesywnie, wy1korzyt'3tania wielu niez:będnych akcesoriów i zabiegów. Mieszkańrćy badanych wsi nie uwal2Jają,by wrak był chorobą. jaik podają niektóre z przytoczonych definicji. Ozna,cza on najczęściej złe spojrz,enie dokonane przez człowiJelka,które w !konsekwencji !powoduje chorobę, i to zarówno ludzi, jaki zwierząt, szczególnie bydła dwni: "Jak się Ipopatrzy na !kogoniezręcznie, ,to uroki dostaj-e, goława!boli, wymiotuje" (159'6). Ceł owego spoJrzenia jest więc jasno sprecyzowany; chooZliłobowiem o wywołanie określonych negatywnych skutJków na ,człowiełkulub zwi'er,zęciu przez O'SO:bę, k,tÓ1'abądź zazdrościła, Ulp.dobrze utrzymanego bydła, trzody chle,wnej 'Czy nalWet drobiu, bądź żywiła niechęć do konkretnej osoby. Wypada jednak dodać, że urok mógł być także .rzucony nieśwLadomie i to nawet prz'ez ,któregoś z domow\n~ków,bowiem nikt nie jest w sianie przewidz;ieć właściwości swego wzroku. Jak ,podała jedna z inf. w Łącku: "Ka'żdy może mieć ten .zły wZ!rok,może dziesięciu nie zaszkodzić, a jednemu zaszJkodzi. Talki 'Człowiek nie wie nawet o tym. Ten człowiek nie wie, że ma 'takie acy, 'że może urzec. Jo mom <:zyst€'ocy i nOlflIlla:Lne, amoge t'ak popatrzeć na Jwgoś i rzucem ,urok, a nie wiem o tym" (1575). Uroik mógq być rzucony nie tylko złym spojrzeniem, ale 3 K. MlQIslZyńlslkd, Kultura ludowa Słowian, t. 2, Kultu.ra duchowa, DZ. 1, Wa.rsmawa 19167, s. 166. 4 J. K:a.rł!QIW\iccz.,SłOWinik gwar poIsktich, t. 6, KJralkóow 19'1,1, s. 38 - 3fl. s S. Slooirupk.a, SłoW1lik f.rCJ£oologic:lmYj,ęzyka polskiego, Wa'I'szarwa 19174, s. 467. �Umk w aspekcie ~l.ań mligicz;no-reZigijnych 93 i pochwałą, co powodowało równie negatywne skU!tki. Naj,lepiej 'Oddaje to wypowiedź .respondentki, a mianowicie: "Jak ktoś przyjdmie obcy i powie: oj, jaką masz szumną krowe, albo świnie, to mówili, że urolk padnie i trzeba było odczyniać" (1697). Po wystąpieniu oibj'awów li zauxncz,onego 'człowieika łulb zwierzęcia przystępQwano dozlikwiddwania slmtJków uroku, czyli do jego "odczyniania". Nie posiadano co prawda wątpliwości, iż urok został zadany, nie mniej jednaik szukano .pO'tW:ieIidz'enia tak postawionej diagnozy. W przypadku ur{~ku l~kJkiego "odczyniać" go mógł ka'iJdy, w wytpadlkach skomplikowanych zajmowały się tym procedex€m osoby zwane znachorami, umiejące zarównozapolbiegać 'różnym 'choxDoom,jak i je pO'wodo'Wać,gdy proszone były o to ,celem wywarcia zemsty na sąsiedzie lub krewnym. Wiedziano o takich o:sobach, Iktórych mogło !być iki'1kawe wsi i 'W razie nieszczę.ścia udawano się do nich. Wiedza - j-eŚi1imożna tu użyć talk wielkiego słowa - związana z wy(krywaniem czy w końcu "odczynianiem urOlk,u"przekazywana była z poikaloeniana pokolenie. Zdarzały się jednak sporadyczne wypadki, ,iż ma'oka (najczęściej palfały się tym kobiety) :nie ,chciała przełka:mć swej iaj,ettnnej wiedzy 'córce. Jak informowano, znajomość ze słysz'enia formuł magkznych ICZynawet 'całego za!biegu związanego z odczynianiem uroku nie wystarcz,ała do jego skutecznego praktykowania. Można przypuszczać, że osoby zajmujące się zahi-egam:i magicznymi były szczególni-e pre:dystynowane do ich wykonywania dzięlki swej specyficznej, niejednOIkrotnie złożonej osa:b()woiści.Różniła się ona zasadniczo od osobowości pozostałych ,członków społeczności wiejsikiej,awięc była bardziej podatna na wszeltkie irracjonalne z]awi;ska, czasami neurotyczna i histeryczna. Zespół zachowań takiej <os,obyzdeterminowany został szczególnym klimatem domu rodzinnego w jakim wyrastała jednostka, w którym zajmowano się tego typu zahiegami magicznymi. Nie mniejszą rolę odgrywały społeczno~kulturowe w;pływyśrodowiSika wiejskiego; chodzi tu głównie o takie jego przejawy, jak ciemnota, zacofanie, brak podstawowych wi.adomości o świecie itp. Mimo cech, które u1kształtowały taką osobowość, jej sylwetka charakterologiczna nie posiadała pejoratywnego wydźwięku, .ponieważ jednostka nimi obdarzona czyniła zabiegi magiczne mające na celu naprawienie zła pcrz·ezinnych wyr,ządzonego. Oznacza to, iż od osoby takiej ni'e ()dw!'a,ca'nosię, nie bano się jej, lecz wręcz przeciwnie; mogła się ona ,cieszyć szacunlkiem i zaufani'em mieszkańców 'wsi, co powodowało, iż nie ukrywała specjalnie swych praktytk magicznych. Gdy na podstawie wstępnych obserwacji przypuszczano, że zachodzi pociejr,zenie o u.r()k, przystępowano do jego "odczyniania". Jak już wspomniano, proces ten wdada się z dwóch podstawowych �94 etapów: pierwszy - rozpoznanie, które można by ,tu nazwać faktycznym, potwierdzającym względni'e negującym postawioną uprzednio diagnozę oraz €'tap drugi - właści'we "odczynianie", posiadającecharalkter terapeut)7lcZtnymieszcząrcy się w kategoriarch irracjonailnych. Powyższa 'konstruk'cja ,całego zabiegu magicznego, cha.raktr~ryzująca się dwue'tapowością, jest prawie taka sama we wszys1Jkirchbadanych wsiach. Niewielkie różnice reg'ionalne, jalkie dają się zauważyć, odnoszą się już do samej S'truiktury czy też schema,1Juzabiegu magircznego oraz formuł. Etap pierwszy - rozpoznanie, polega na wykryciu, czy f.aktycznie urok został rzucony. Używa się do tego celu nas'tępujących akcesoriów: rozżarzonych węgie1Jków drzewnych w lloś C i.. 3 lub 9 (cyfry magiczne) oraz wody źródlarnej czerpanej zgodnie z prądem (co szczególnie podkreślano) lub też zwykł,ej z wiaderka. Ro.zżmzcne węgielki rzucało się na wadę. Jeżeli spadały na dno, a przy tym bardzo syczały, znaczyło to, iż urok został zadany i przystępowano do wlaśówego odczyniania, a jeżeli był rna wiernchu, to znaczy, że trzeba było lekarza hladrać, bo to ibyło co innego" ,(\1/563). 'Stosowanie powyższyoh alkcesoriów wydaje się być nie przypa,dlk'Owe.Rozżarzony węgiel, który ;wyjmowano z pieca, mógł poprzez swe obcowanie z ogniem, mającym właściwości oczyszczające i apotropeiczne zarazem, pełnić również ,pośrednio funkcję taką jak ogień. Woda, podohnie jak ogień, pełniła talk'że funkcje oczyszczające. Zastosowanie więc do tego zabiegu magicznego tych dwu środków już samo w sobie miało działanie magi'czne. Poprzez oczyszczenie ze "złego" miało uleczyć. F,a~t opada'nia węgielków na dno naczynia :z;ostałT'acjonalnie wytłumaczony przez jedną z iniorma'tOTeJk,:któ.ra podkreśliła, iż do tego celu używa,no węgiellkÓ'wz drzewa ibukowego, który jako cięż:szy np. od jodłowego siłą rzeczy musiał zawsze opadać na dno. P.odważa ona tym samym słuszność sprawdzania postawionej tą drogą diagnozy, .bowiem w ka~dym przypadku czy !był uralk ,czy też ni'e, węgielk~ opadały na dno stając się :przez to ni€zaprz'€oczalnym dowodem - wedle wiary mieszkańców wsi - na istnienie UiT'oIku. Opinie te posiadają jednak charakter sporadyczny. Etap drugi - odnosi się już do właściwego odczyniania. Z~brany mat€lI'iał po'zwolił na wyrlZlie!lenie trzech podstawowych schematów, w których jako kryterium przyjęto różne akcesoTiia stosowane w ·cz.asiezahi'egu magkznego. Schemat I - naj:bardzi€j rOZlpo'Wsz,echnionywe wszystkich badanych wsia'ch. W swej najogólniejszej postaiCi',przedstawia się następująco. Do wody ŻTódlanej (lub zwykłej 'wrzucano rOZ'Żarzonewęgielki w ilości 9 licząc wspak, tj. od 9 do 1, mówlio'Ilomodlitwę "Wierzę w Boga Oj1ca".Po modlitwie, gdy węgiellki lutonęły, co oznaczało "urok wielki", odmawiano iOiI'mułęmagiczno-religijną, a na'Stępni'e pocierano dłonią z.maczarnąw tej wodzie np. konioa, gdy byłzaurocwny. Potem pTZt€lewano tę wodę ze II' •• �U;TOikw a,s'pelkde dziaŁań magiczno-Tlelrig,ijnych 95 wschodu na zachód przez !konia li koń był zdrowy. "Odczynianie uroków" zadawanyoh zwierzętom, a więc Iczyto koniowi ,czy też /byldłu itp., było podobne we wszys'lJbch badanych wsiach. Istniały tyllko niewie'lkie różnice, a mianowłoie w tym, że wodę wlewano np. koniowi do prawego ucha czy do nozdrzy i !kropiono go tą wodą. Do 'zalbiegu używano niejednokrotnie 3 'węgielków. Zdarzało się ta'k'że,że zamiast bczenia węgie1Jków - przy ich wtzucaniu do wody - ochna'wiano wspak modlitwę "Ojcze Nasz". Niektórzy po wypowiedzeniu formuły magiczno-rehgijnej odmawiali po trzy razy "Zdrowaś Mario" i "Ojcze Nasz": W podobny sposób postępowano z człowiekiem, iktóremu zadano urok, z tym, ,że dawano mu się napić trochę wody z węgielikamii 'c~a'Samipocierano nią po czole z,auraczonego, w wypadku, gdy np. ,chodziło 'o ból głowy. ,Jwk stwierdzono w dwu jedynie wypadkach, a to w Brenneji w Lądku, na podstawie opadających na dno węgli potrafiono ustalić kto zadał urok. W 'przypadku pierwszym - czy urok został zaidany przez kobietę zamężną, mężczyznę ozy przez pannę, a w drugim podobnie, można było się przekonać kto rzucił urok, jaik też i ogólnie jodynie stwierdzić czy był to mężczyzna, czy kobieta. Ze względu na to, iż tego rodzaju dodatkowy "manewr" okazuje się być rzadkością, warto przytoczyć dolkładne vVY1Powiedzi informatorów na ten temat. Jak informują w Brennej - "Wody do garka się 'wzie!o, Iwągle spod blachy trzy. Po kolei wrzJUca,mianuje po dchu: Spod czepca - jeden węgiel (wrzuca), spod kłobuka - drugi węg:iel (wrzuca), spod warkocza - trzeci węgiel (wrzuca). I patrzy jak wrzeszczy. Ten, kiery miano'wał ten węgie'l, talk wrzeszczy najhardzi, to ten miał urzec" (1'59'7). Należy 'z,atem uważać w jakim momencie węgielek syczy najbardziej; i tak, jeśli przy wY1powiadaniu pierwszego wiersza, znaczy, że urok zadała kobieta zamężna, w wypadku drugim mężczyzna, a 'w trzecim parma. Podobną do powyższej jest ,formuła znana z Łącka. W trakcie wrzucania węgielków wymawiano kolejno te słowa: Urzekłacie baba w rczlepcu(wrzucano węgieleik), abo chłop w kapeluszu (wrzucano drugi węgieleik), aha panna we wieńcu i(wrzuoano trzeci węgiele\k), r~W7r5). Różnica - zresztą niewiielka - polegała jed)'inie na tym, że nie syczący jak w powyższym przypadku węg,ielelk,ale ten, który opadł na dno naczynia, np. podczas wymawiania słów: "Abo dl'łop iW karpelluszu", wskazywa'ł, że urok zadał mężczyzna. Inny sposób wYlkrywania płlci osalby, 'która "urzeikła", a pochodzący z tej samej 'wsi, ,podaje co następuje: "To sie Il'zurcałotrzy węgile do szJkla- �96 URSZULA LEHR neciki", mówią'c: "Jeden mnie UTzek, trzech mnie uzdrowi, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch Św:ięty" (1575). W ,tTakcie wrzureania węg,ielków odmawiano "Ojcze Nasz", "Zdrowaś Mario" i "Chwała Ojlcu". JeSli utonęły dwa rwęgieliki uważano, że uroik 'ZCJlstał zadany przez kobietę, a gdy tylku jeden, "urzec' m;iał mężczyzna. Schemat II należy do szeroko rO'llpowszechni-onegoi znanego większości mies~kańców badanych wsi. Przy odczynianiu uroku w tym schemacie nie używano ani wody, ani węgielików, lecz 'nadolek !kobiecej lwszuli z jej spodniej strony, lub dziecinną kos2lUlkę odwróconą na lewą stronę, czy też 1m'oczekalesonów. Części tej odzieży popluwa'no i pocierano nimi trzykrotnie człowieka ,po cwle, zaś zwierzęta, jaik np. konia, po ,grzbiecie w kierunku od ogo;na do głowy. Taik więc zabieg ten mógł być stosowany w ka!:ŻJdych warun/kach i natychmiast, zwłaszrcza gdy urok rzucono w .drodze, ,i ten fakt .być może tłumaczy powszechność jego występowania. Podczas wykonywania zahiegu w takiej postaci na ogół nie wypowiadano żardmejformuły. Czasami stoso'wano łącznie schernra,t I 'z II, przy ;czym warto tu zwrócić UJwagęna pewne rozróżnienie w zaleimośoi od płici, jakie zastosowano w schemacie II. Otó-ż gdy zauroczony został ikx)ń, mę7Jczyzna użyczał swej spodniej odzieży, w rprzypaJdku natQlllliast 1k00byłyczynila ta kobieta 6. Gdy nie pomagało pocierani,e obcr-ębemkosz'uli 'Po czole osoby, której zadano urok - bo i talk bywało, wówczas odczyniano urok wedle schematu I używają,c do tego ,celu - jak już wyżej wspomniano - węgiielków oraz wooy. Schemat III. Przy odczynianiu ur,dków oprócz wody i żarzących węgielków używano talldchalk'cesoriów, jalk miotła i przetak. Należy jednakże podikreślić, że ten sposób odczyniania uroków stasowany bywa sporadycznie, bowiem w tr,aik'Ciebadań zar'ejes1Jrowano go tylko w jednym przypadku w Obirlzy i Brennej. Informator z Obidzy w pierwszej kolejności do wod.y znajdującej się w gaTl1Jus:zJk:u wrzucił żarząoe się węgielki. następnie lał tę wodę przez pTZ!etak i miotłę, trzymając oba przedmioty nad gło'wą "u["zeczoneg.o" iko;nia i wypowiadał formułę magi'czną. Trzykrotnie powtarzał ten zabieg, po którym to koń otr.zepał się i wstał zupełnie z-drowy. Informatocr-ka z Brennej natomiast lała wodę przez miotłę trzymaną do góry. Na1eży jeszcze dodać, iż znane były równic'ż sposoby o(iczyniania uroków dostępne ka'Żldemu człowiekowi w ta'kim sensie, że mógł je sam na sobie odczynić, bowiem nie wymagały one 'Specjalnych ak'cesoriów, ani też znajomości fOlrmuł magiczno-religijnych. Polegały na tym, że czło6 Za.sygna!lri12lOIW1any :bu priZypade!k uŻYlwanlia do "odClzyniania u]'oków" części odtZlieży kobioc,ej, tj. rediOlI1ffi,należy do srpa.ra.dy'oznY'c:h (t576). spodniej �Urok w aspekcie d2ialań maoiczmo-r,eligijnych 97 wiek, ~tóry pocZlUł,iż ,został urzeczony, a poznawał ,to, jak już wcześniej podano, po bólu 'czy zal\Wota1chgłowy, mógł ratując się popluć na 7Jgięte palce prawej dłoni i potrzeć nimi po czole. Wyrmienione wyżej zaibtegi, stosowane przy ooczynianilu czy od:wraicaniu uroku, które by można zaliczyć do tzw. "pieTwszej pomOiCy",(tWOTZąschemat IV. Do osobnej grUJpy na,leży zab1eg wi~żący się z oIkadzaniem bądź to człowieka, bądź zwierzęcia, z którym zetknięto się w dwu jedynie przypa,dJkach w Istebnej ,i w Łącku. W tym celu należało za wsze]ką cenę 2Jdobyć rzecz należąq do osoiby, która urok zadała (np. włos), a następnie polożyć tę il'zecz na umiesz'czcme w glinianej misecZice rozżarzone węgielki. PoW\S'tającyze spalającego się - w tym ,przyipadiku - włosa itp. dym powodował, iż osoba na1chyilona nad miJseczką i wąchająca go, kiohał,a, co przyczyniało się - jalk wierzono - do pOWlI'otujej do 7Jdrowia. Wraz' z ~ichnięciem "zło", które j'ej zadano, miało wyjść. W wypadJkuzwierząt postępowano podabnte, przy 'czym dym'em tylko o:mdzano zauroczone zwierzę. Zabiegi związ,ane z oka'dzaniem, pochodzące z Łą,cka, są w swej i!Sto'Cieprawie takie same. W tej grupie zabie<gów do odczyniania uroku używano nie/ktedy moczu JuJd::zlli:iego. W zależności od tego Iczyzauroczonym !był ./koń ,czy Ikob)"ła, buhaj ,czy (krowa, używano stosownie moczu pochodzącego od mę~czyzny lub kolbiety. W moczu maczało się zapałkę, kitÓTąnastępnie zapalano. Do ga~nmszlka nalewa'no niewiele wody i tTZymając zaiI'ówno palą1cą się zapałkę, jak i garnuszek z wodą nad zwierzęciem, okadzano je. Gdy 7Jwterzę po trzykroć nie otTząsnęło się, .znaczyło to, iż faJkty'c2Jniebyły to uroki, które właśnie "hiJbano" - odczyniano. Z tym sposobem usuwania urolku spotkano się w Brennej. Na podstawie przedstawionego dotychczas materiału odnośnie do stosowanych zaibiegów magicz.nychzw'iązanychz odczynianiem, dają się zauważyć pewne rrórżmioo:wania, jak ,i lanalogie występujące w obrębie badanych reg,ionów. RóżnIce występują przede wszys:tikim w ilości używanych do odwracania UlI'oku atkcesorów, np. 9 węgielików, Móre Jedynie liczono :wspak w Istebnej, w~ględnie 3, przy wrzucaniu których do wody odmawiano formuły magkzne (Brenna, Łąclm), używaniu dodatkowych pTzedimiotów, jalk np. miotły i przetaka w Ob1dzy, a w Brennej ty]ko milotły, oraz w Siposobie postępolWania z wodą, którą ja!k to miało miejsoe w Br,ennej wlew:ano koniowi do uoha, a w Istebnej pocierano nią jedyniezauroc:wnego konia w ikierunku 'od cgona do g~owy. Ana'logi:czne natomiam jest stosowanie 'tych samyoh ,a!k'cesodów, tj. wody i węgla, we wszystkich badanych wsia1ch. Nadto w sposobie wykrywania płci osoby, która ,uroik zaidala, 'Sltosowane są podobne formuły talk w BTennej, jak i w Łąlcku. Uczne podobieństwa m02;I)Ia takiJe znaletźć w podręlCZnych metodach odczyniJania, jalk i przy Okadzaniu, zarówno w Brennej, jak i w Obirdzy. ., ••Lud" - łIOrn 65 �98 URSiZiUiLiA LEH!R Niezwykle ciekawym e1emeniiem towarzyszącym często zabiegowi odwracania uroku są wYlpowiadane fm'muły, które moiŻna oIkreślić jako magiczno-re.!ligijne. Użyto tu talkiego sd'OTmułowani'a,albowiem jak wykatże zamieszczona poni,żej analiza, ,zawarte są w 'nich zarówno słowa motHitwy, jak i ma'jące znaczenie magiczne zwroty. Obie fOll"myużywane są w kontekście magicznym, tj. zlikwidowa:n~a Skutków złego spojrzenia na modze dział,ań irracjonalnych. Ze wzglęld!u,na pewną rÓ2lnorodność stosowanych formuł z jednej strony, a czytelniejszą analizę z .drugiej, przytoczone 'WStaną one w 'całości. Najiboigatszy pod tym względem - rozmaitości nie tyle samych formuł, co ~ch warianltów - ,okazał s'ię być region Sądedki. W dwóch prz.ebada.nych wsia,ch, tego regionu na'trafiono na .tTZy podstawowe grupy fOTiIIlIUł WIaz z odmianami, powstałymi na Skutek zmian 'jalkie zaszły na drodze przekazu ustnego. A oto one: Grupa. I - Łądko NiLe ż'eigJruam CI1e SIWIOją mocą, dino BOiSką p()lll]ocą, ze Wl>iZyffi/k!iIffii Ś1wtię1tymi, ja ~rz.ny CZIł<llWliekza rumi. Potem odmawiano modlitwy: "Ojcze Nasz", "Zdrowa'ś i "Chwała Ojcu" bez wypowriadania sło'wa Amen (1596). Grupa II - Łąoko Wariant a) Jeden mn:i·e UJI1Z6k, <kugli mnie utzidra~bł, BÓIg Otioi€lC, SYIl1 BoiŻy, Duoh Modlitwy nie mówiono żadnej WarialIlt b) Jeden mnie Maroio" Świę,y. (1;575). ua:rzek; t!mOO'h ll1lnIi<e wdil1Ol\\'liJ, Bóg O~ctieJC, Syn BoIŻy, Dutch Święty. Następni€ odmawiano "Chwała Ojcu" (1 575). Wariant c) modil~twę: "Oj'cze Nasz", 1 Jeden cie UlrtLylk, t~rz.eclh de ulzJdrolWli, Bóg Ojlcielc, Syn Boży, Duch śwtięity, myli Tlró~ca Plliz;einadŚlWliętsza. Mod1iJtwynie ,odmawiano (1596). WaJriant d) - Ob'idza J,e'den de UIJ.'IZ;e!k, aie urzk1JroIWIi, Bóg Oj:cilec, Syn Boży, DUloh ŚW1ię,y. tlrtZJocih "Zdrowaś Mario"> �Urok w aspe,kcie dzi.aroń magicZ1UJ-reUgijnych 99 A następnie 'ochnawianopo trzy razy "ZdTowa'ś Ma;rio" i "Oj;cze Nasz" (1555). GrUlpa III - Obma Oczy llJ1"iZeldy, oozy u7lclirawią, Bóg Ojcli'ec, Syn Boży, DUich Swięty. Całą formułę wypowiadanotTzy razy (11512). Zdarzało się też i tak, 'że miast :formuły mówiono jedynie: ,,-:vv imię Ojca i Syna i Ducha Świętego", oczYWliśde bez wypowiedzenia słowa Amen (1596). Na terenie Beskidu ,Śląskiego natmfiono również na trzy grupy formuł pełnych oraz dwie modlitwy. GJ"iupaI - Istebna DzieW!ińć mnri'e Ull1zylkło, t!DZiOiChml1lre 1,eo21ee, Bóg O:;oie,c, SYil1 Boży, DuiOh ŚW1ięty. Modhtwy nie odma'wia'no (15u3). Grupa II - Brenna za\tlwClU'fdJz:itałe, irdź do s1kały, dl() wymO'l0', tam łomoj, trzasikaj, cha! Ull'OiOZylsko Również i w tym przypadku modlitwy nje odmaw.iano (1586). Grupa III - Brenna Najpierw należało się przeżegnać, a następnie wypowieidzieć te słowa: Ni e po ozliO\W1ieikJu. nd,e po byidlę1ciru, ino po gralnirc3ich. Modliltwy talkże nie odmawiano (1597). Z modlitw, jakich ty]Jko i wy'łą'cznie używano przy odczynianiu uroku bez stosowanlia formuł, a pochodząicych z Brennej, jest za1ecane odmawianie modliitJwy "Ojcze Nasz" i "ZdTOW8Ś Mall"io", względnie odmawianie "Ojocz.eNal5z", ale wspak (1'597). JaIk wynika 'z powyższych przykładów, przytolCzone formuły posiadają wyraźnie ·oharalkter magiczny 'z jedne i strony i reH:gijny z drugiej. Za tym pierwszym przema1Wiiakonstrukcja użyt~h nie przypadkowo słów, jak: "urzelk", "oczy urzekły", "oczy uzdll"o!Wiią" oraz cyfry magiczne 3 lUlb 9. Formuły te posiadają formę wiersza, bądź wypowiadame są pT'ozą. Zas,tosowanie tych .słów w ta\kim układzie ma na celu zamówienie skutków złego spojrzenia, a więc owego uroku i jego zliikwidowanie. Słowa modl!i.lbwynatomiasIt, jakie wchodzą w składfórmuł, mają pOlprz.eZ kh użycie wZffiQ'cnićskuteczność słów malgicznych. Nadto używanie słów .,. �100 UIRSIZ:tJILA LEHR modlitwy jest dodla:tkowym argumentem przemawiają'cym za pT7.etrwaniem -co prawda sporadycznie - tych zabiegów mag.icznych po dzień dzisiejszy. Niektórzy informatorzy uzasadniają wylkonywanie praktyk. magi!cZllY'ch- niezgOldnY1chzzało:żeniami religii k.atoh~kiej - w 'ten sposób, że na spowiedzi, w której to wyznali, iiż talk c,zynili, ksiądz nie uznał tego 'za gr~ech, ani też nieza:bronił ibh wy:konywania z tej ra,cji, że używane LOiI'mułyzawierały słowa modlitwy. Talk więc swoista konfiguracja oxałna predys1tynuje te formuły do nazwania ich magiczno-religijnymi. Są one ty:pową i1I:U1Stracją porzelk,adŁa:"PanuBo.guświec1Jkę, a diabłu ogar€lk" - w myśl którego ,bowiem talkie obustlronne zabezpieczenie jest pewniejszym gwarantem pomyślnych efektów zabiegu, jak i wypowiadanej formuły. Wspomnieć jesZicze należy o stasowanych sposoba'ch rnają,cych ustrzec czy to zwi&zę 'czy teri; ciłowiekJa, 'Prred złym spojrzeniem, a które prarktykowane są j.eszcze Wis'Pół'cześnie. Do znanych na ter'enie badanych wsi apotroipejli należą np.: cz€['Wone wstążeczki dawane niemowlęciJu bacrdzo podatnemu na uroki, czy czerwone "chwosty" zawies'zane pirzy uździe konia 7. Nie natrafiono wprawdzie w tereni'e na uzasadnieIlli'e stosowania właśnie cz,erwonego koloru mającego jak 'W1iadomo'charalkt,etrmagkzny. Jedynie spotkano się z wyjaśnieniem, iż ,kolor ten przy'Ciąga tzw. pierwsze spojrrenie, które niejednokrOItnie bywa groźne w skutrka,ch. Tak więc ewentualny urolk padnie w pier'wszej kolej,ności na ową "stążeczkę", czy "chwost"; drugie spojrzenie, jak podano, nie może już zas2Jkodzić, Do innych znany'ch sposobów stasowanY'ch rówIllież do dnia dzisiejszego należy wypowiedź odpowiednich słów, np. gdy po raz pierwszy ogląda się nowonarQdz,one dziecko, czy zakupione właśnie ,bydło, mÓWlisię: "przez urok", lub "bez uroku", względnie "na psa maik", llulb też należy spojrzeć w, pierwszej kolejności na swoje .po'zndklCie. ProfHaktyczne stosowanie środków zalbezpieczającY'ch przed UTokiem poZJwalana stwierdzenie, iże wiara w urok przetrwa'ł1a, '00 ni,ektórzy informatorzy podikJreślają deklarując nieraz swą I"kłonność w tymk!iexunku bez szczegó:lnej obieikcji. J'€lst to zjalwiSlko,przynajmniej dla większości, naturalne, nie podciągane na'wet pod zaibobonczy przesąd, zatem przyznawanie się do tego nie przynosi ujmy, ani też nie naraża na WyŚlInianie. Przetrwała w:ięc wialI'a podtrzymywana tiradycją, środki ochtronne stosowane na ogół powszechnie, formuły magiczno-religijne i w bardzo nieli:cznych 'wypa.dJkach stosowana j.eszcze w Ilata'ch70-tycih XX wieku 7 lR6W1Iliież OT'SZJaik: wels'ellny roien!ił ~ię c~eTlwlienią, by pI'lzYlpatdilm'We Slł1oljreenIe n!ie PI'lZYnJ~os,ło nlelSlZlclZęŚlcLa mlJod'ejplllrne (O. K'OilIbemg., Pomorze, t. 3.9, Wrooław 1005" s. 5; R. Kculk/ier, Luilorwe obrzędy i zwyczaje weselne na Kaszubach, W'a1'lSlzal'Ma 1 9l'7(5,s. 100>6). i �Urok 'IDaspelkcie ddabań mlJ;giczno-r,eliigijnych 101 pTakt)"ka związaJIla z odczynianiem uroku. Natomiast na ogół j'Uiżnie stosuJe się praktyk tego typu. Jak s,twierdzono, mieszkańcy WISina ból głowy biorą tabletkę z krzyży(kiam, a z chorym bydłem !Udają się do weterynarza. Jednakże na tle tej współczesnej wsi ~dącej z postępem również i w dziedzinie kulrtury zdatrzają si~ ewenementy. Przypadek odczyniania uroku z zastosowaniemzaihiegów magicznych miał miejsce w Obidzy jeszcze w 1977 roku, a odnosił się do zamoczenia konia 8. Należy on do jedynego, z jaikim się zetknięto w trakcie prowadzenia ktllkuletnich badań w BeskJidzie Sądeckim i Śląsklim, ale czy w istocie jest jedynym? Jest spraJwą oczywistą, że wiele osób nie Iprzyznałoby się do wykonywania zabiegów magicznych w XX wieku z obawy przed wyśmianiem, zlekceważeniem mimo, iż do wiary w urok przyznają się, jaik gdyby te dwie sprawy nie były ze sobą zWiiązane i nie stanowiły oikreślonej całości. Powszechne stosowanie jeszcz'e na przełomie XIX i XX wieklu zabiegów maglicznych, a ,występujące niejednokrotnie wspókześnie, zdaje się znaj!dować stosun/kowo proste uzasadnienie. Niski poziOll1loświaty, za,cofanie gospodarcze, nędza i ciemnota panujące na wsi po1skiej tego oikTesu implikorwały kh istni'ell1ie, jak i ugruntowywały egzystencrję irracjonalnych zachowań. Czynnrkit'e były hardzo sprzyjającym ~limatem dla rozwoju czy później kontynualcji działań magkznych. WSlpókześnie, a więc biorą'c pod uwagę 1al1:aSD-te XX wielku, wypadki te 2idarzają się już coraz rzad:zJiej, nie mniej jednak mają one miejsce. Dzieje się tak - jaik mo~na przypuszcz,ać - z killk'llpowodów, a to głównie z 'przywiązania do tr1adycji oraz presji ludzi star)1lch. Już samo po8 Wisrpoonniamy zahLeg magiJc:IlIly miał mlejls/c,e w Lipcu 11917'7 r. we ~s!i ObliJdza w woj. nowosądec,klim. UI'ok odczy1niała 44-letnia kobieta posiadająca wykształcenie pordrstaw/orwe. Kiobiierta wY'j'a:śniła, ile me wie d'la'CIZJetglQ właśnie do mej 'l;W!rócono się z prośbą o odczynianie urolku zadanego koniowi, jako że nigdy przedtem tego typu prakty,k nie wykonywała. Nadto dodała, iż sama radziła, aby wezwać weterynarza, a dop.ieDo gdyby ten nie pomógł, odczynia,ć urok. Jednakże st'arzy ludime tam będą:cy O["lzelk,lli,ile nrie ma wąItIPLiJWO'ŚCli 00 do t,eg,o, iż uToik zOlsitiał zadany i jaik SitM'liendiz:iła ta korbiert:a, datią'c jedinolznalc:znie dro ,'l;rOlZlUmienia, iż c'zy1I1liła to nie z wła:slnej w,owi, musiała - zmUISizona prnez sit:a['Sizych, 00 rów:ni'eż podkireśHła - o:dazYlniać urrok Po talk obisTllernyJlTIWlSitępie, jakd uC zymlla clhcą:c zapewne wyrtłuma/crzyć się, iJż 1"01a w jalk,ie'i wYlsltąlpiła zostaŁa jej pl1zYIPiJSlana, prlZy1sitąjpiła do s'z.oz,egóbOlw,eg0pr1zedisitalwi enria zabiegu margircznelg10 j'a,kli zals~'o:solwała, by Tlatować zauroczornego k1onia. Zastanawiająca jest metamorfolza psychiczna tej kobiety, k1t6ra piOiclząrtJklOIWO W orgóJe nie ohciała na t'en ternalt l'OIzJmawiać, pOltem - zadhęcrona i uspdkiod,ona oświaidiClZJerniem, iż jej wy\pOIwiJedź nie będrzJ£e and naigrana, ani zapisana, co praWlda z OIpolraJIIlli, zarozęła r'l:!lla'cjonJolwć prlZelbiieg OIweg,o 7JoJbii'egu. W traJkrci:e drI'olbii'anJg;CJIW'egro OIPOlwiaidan,ia, połąlc,zonego zg,esit~kiu'llalcją i zaimlpr101wiJzowaną slcenetrlią, zalPoonniała o ~sze1'miJch obawach i z t,OIkru jej na:cracji, emocj'onalneg,o napięc,ia jallcie t'QIW,afZYlSrzyŁo gesltiOlITIi słorw,OIITIOdIllO/SiHosrię WlI'arżen~'e, że pl1zerlYlwa to zdal1zenie po raz WltÓlry. Go do Sizczerroścd jed wypolWliCld:zi i z.adho·, wania ni'e mOigbo być żaidinYloh zasltirlz.eżeń (1151&5). . 1 1 �102 UlRSZULA LEHR jęcie "tradj'lCja" podkreśla, iż malmy do czynienia z zap'leczam histOrytcznym obyczaju 9. Zmiany w świadomości howiem zachodzą znac:lJniewoln1ej niż to ma miej'sce w !kulturze materialnej. Obyczaje i zwy'czaje zdet€rminowane historytcZinie pozostają w mniej lub bardziej zmienionej formie, a to w posta'ci reliktów .czy :przeżytków. Przekazywane z ,pOkolenia na polkolenie, uwarrunkowane tr'adycją trwają szczególnie mocno jeśli już nie w zachowaJniu, to w pamięci ludZJistarY'ch. Ogó1nie rzecz biorąc człowiek UJCieikasię do d7Jiałań magic:zmych w ohliczu niemocy i beznardzi,ejności wohec wydarz·eń :?Jewnętrwych.W 'środowiSku W1ejskim mogą to 'czynić ludzie starzy, a .za'chow.ania ich tłuma·cz.one są 'trady'cją, młodzi natomiast uciekają się do nich gdy zawodzą środki racjonaLne, lub też celem tzw. podwójnego zabeZlPicczenia. NliejednoikTotniebywa i taik,że dzia'łanie ludzi młodszych odbywa się na skutek presji wywieranej przez ludzi starYICh wioczących w wię\kszą efektywność i i skut€cztność działań irracjonaln}'lch. Nadto trzeba tu wspomnieć o bardzo istotn}'IID aspekcie towarzyszącym dzi,alaniom magicznym na marginesie samych praktyk. Wszyscy, z któr}'IIDirozmawiano, są wyznania rzymsko-katoliokiego. Zazna,czono, ,że więlkszość z nich do chwili obecnej jeśli nie praktylkuje zabiegów magic~nych, to przynajmniej stosuje środlki zapo·· biega1wczo-ochronne. / PowyżSze spostrzeż'eflJia uzyskane na bazie badań empirycwych znalazły .po:twierozenie w literatUJTzeprzedmiotu t~umaczącej tponieikąd pTZyczyny egzystowania pewnych, sprzecZJnych 'l reli:gią .zachowań, samej wiary w ur.cJlkczy w koń'Cu uzasadniającej w jakimś stopniu ikoegzys1tencję przeszłości ze wspókz'esnością. A zatem mOlŻillawyodrębnić trzy jak gdyby podstawowe zespoły o 'Charakter'ze psycholog~czno-elkonomicznyrrn: 1) myślenie prelogic:zme, 2) synlklretyzm chrześcijańsko-magkzny, 3) nierównomiocny rozwój bazy w stosumoou do r.adbU'do'Wy.Myślenie prelogiczne cechuje ludzi .p iel'wotnych, ale odnosić się ono może i nie jest obce ludziom cyW\ill.'izowanym.Tajemnka owego myślenia, jak podaje Meyer-Ginsbergawa 10, kryje się w chęci czlowieka bYlCiasU,niejszyrrnod zastanej rzeczywistości, po częścital1cie zaspokojenia własnych .amibicji, że można przelamać .prawa r·ządzące świaltem. Przenosząc tak'ie wyjaśnieniana tpł'aiszczyznę:bardzłejza'wę;żoną do umysłowości wiejskiej można by podJkreślić - tQibokchęci iJ:nponow,anilainnym swą :siłą ~prz€'łalmywania tego ·co środki racjonalne, empi!Iiia,.zwa;1czyćnie umieją - slu:sz.ność i zasadność owy'Ch zabiegów irracjonalnych. Przekorność ta, być może nie w pe'łni UiŚwiadamiana, bierze ,<;ię s'itąd, iż 'W świ,adomości -ludności wiejskiej istnieją iIlie}ednokro.tnłe dwa systemy wierzeń, iktóre z natury swej wylklu1czają się nawzajem. Na..leiŻytu' wspomniana w konkretnym 9 10 E, Sapk, Kulturo, język, osobowość, Wlall'lSlZalWa 19r718, s. 225 - 226. J. S=~, OSQbowość a 7"eHgf'a, WKllMzawa 1979, s. 217rt - 271ft �Urrok w aspekcie diZltawń magiczrno-rreligijnych 103 omawanym przypadku wiara ka'toliclka i wiara w dzla1ania irra'cjonalne. Jednaikże 'częs:to ~darza się, że te dwa systemy łą'czą się ze sobą i tworzą, jak podaJe Arnaudow, systemo:kreślony ipTZ2Z ,niego mianem syn'kTetyzmuchrzoocijaIlliiko-magicznego 11. nO'plli5ZlC~a 'on wykonywanie praktyk m~iczn)llch pr'zy za·chowaniu wiary i pełnej świadomoś'ci niezgodności tych2ie z nakazami chrześcijańskiego wy~naJnia. Trzecim momentem, który ma równi-eż zas,adniczy wpływ na egzystencję zahiegów magiczlllych, jest z marksistowSIkiego punlk.'tu widzenia nierównoonierny rozwój bazy w stooun!k!u do nadbudowy. Baz,a, a więc całe zaplecze gospodarcze, e:kollJOIIDiiClzne i społeczne, rozwija się znacznie szybciej, postęp dokonuje się niemal na oczach rosnącego pokole:nia. W na'dbudowie natomiast, zawierającej całą .sferę życia duchowergo - tak trudną do uchwyc€'nia i niewi:doczną sferę życia kulturowego, postęp następuje wOilniej. Roz'wój hazy -pocią:g.a.za sobą rozwój nadbudowy. I tak zdarza się, iż zaiSJtniały w XX wieku IpOStęp w nadbudowie odpowiada nieledwie XIX-wiecznej bazie. Dziej.e się tak dla'tego, że wsze1Jkie zmiany, innowacje, widoozne są przez wszysrtJkiJchi przyjmowane są chętniej z racji namacaln)llch i Wiidoczn)llchna codzień efeiktów. Dopiero do tak zaistniałej sytuacji musi się dostosować świadomość, której to proces prZledstawiania odbywa się znacZlnie wolniej, wziąwszy pod uwagę chociażby wymienio,ne już czynni:ki: tradycję, pr'esję ludzi starych, myślenie prelogi,czne, czy w końcu synkretyzm chrześcijańsko-magiczny. Mamy do czynienia z jeszClze jednym zagadinieniem, które wy:wiera istortne piętno na wszelkich działania·ch ludZlkJich.Mowa tu o wiedzy, warltościa-ch i pos;1;awa'chzawierających się w nazwanej prz-ez Lintona 12 warstwie psychologicz.lnej będącej tzw. Uikrytym aspektem kru~tury. Wy2iej wymienione czynniki łącznie z waT'stwą psychologi!czną stanowią swoistego rodzaju strukturę warunlkującą rodzaj ludizJkiego za,chowania: racjonalnego wZlględnie irracjonalnego odnośnie do oIkre'ślonej przez rzeczywist-ość kulturową sYltua,cji.T,rudno tu wskazać na którylkdlwi-ek z wymienionych czynników, by był owym decydującym w .przyjmowanliu określonej postawy człowieika w sto\Slunkudo działań magicZlny,ch. Są one bowiem nierozerwalnie ze sobą związane i wspólzale:ime. Można pTlZypus~czać, iż taka konfiguracja czynników będzie towarzyszyła człowiekOWIizaWSZle,a przewaga jedny:ch nad drugimi w dokonywaJniu właściwego wyiboru postawy zależeć będzie Oldniego samego. Pr~edsta'wienie w niniej\Szy:mopra1cowaniu zagadnień uroku izwiązanych z nim praktyk magircznych jest 2laledwi€ zasygnaJi'wwan1iem tychże zjawisk ina ma~ginesie badań terenowy-ch nad demonologią, prowadZiOny-ch we wsiach Beskidu Sądeckiego i Ś,ląski-ego.W związku z niezWy1kle 11 P. BOtgattYll1iew, S.emiOityka kttlwry Iudowe~, WamS!Z3.lwa 12 R. Lin;ton, Klulturow,e pod,starwy o,solbowości, W,aa'lSlZaJWa 191715 s. 1'8. 19175, s. 4. 1, �104 ciekawym i równoczesme złożonym charakter'em tego typu zjawisk kulturowych pastulIUje się dalsze i bardziej dogłębne bada'l1li&oraz anafiJzy w odnłesieniu do społeczności wiejskiej, a :być może i w ro~sz.erzeni'Una spoJ.eczmośćmiejską. Jak się uwarża, kontynuacja 'badań nad tymi zagadnieniami mogła by przynieść niezwylkle ciekawe ;re'Zultaltyi ukazać w zupełnie innym świetl'e kiuillturę duchową nie tylko wsi, ale i miastecz'al,{ czy miast. URSZULA LEHR A SPELL AS A MAGICAL AND RELIGIOUS ACTIVITY (Summary) A spell is a cultural- phenomenon known not noly in traditional folk culture. Field res·earch oarried out nowaday:s ID Ca'rpat!hian villages Obidza, Łąck (Be~kid Sądecki), Istebna and Brenna (Beskid Sląski) has shown that it is still a part of magical rites although infrequent. The structure of these rites are of a two-stage nature. The first stage is the statement of whether the spell was actually cast or not. The second stage is the actual breaking of the spell, if it indeed was placed upon someone. In the second stage three different variations in performing these rites are distinguished taking into consideration the materials and implements used during the magical spell. Variation I is one of the most common, in which ordinary water and glowing embers are used. Variation II is equally well known in the villages investigated. During this magic rite are used men's, women's and children's underwear. Variation III is quite rare. In this magical rite a broom and a sieve are used in addition to the water and glowing embers. Variation IV is a kind of "first aid". It does not depend on the use of any implements or magic formulas and can be performed by anyone. Macical rites connected with the incensing of the enchanted person or animal form a separate group. Magic words are usually spoken during the performance of magical rites; three groups of these words are distinguished in the villages of Beskid Sądecki and Beskid Sląski based on the ethnographic material collected. These groups of formulas give evidence of the usage of words from prayers along with words having magical character. To the materials used nowadays with the profilactic character belongs a varied number of apotropaic items. Besides these certain forms of behavior still prescribed in the villages investigated have the similar goal: protection of a person or animals against the eventual casting of a spell. The continuation to the present times of this still existing belief in the casting of spells has been determined by the following factors of psychological and economical character: 1) p~elogical thinking, 2) Christian and magical sincretism, 3) unequal development of basis in relationship to superstructure. These factors explain the present day existence of this cultural phenomenon, which should no longer exist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af39aa37cb15d941f1329995e54d8ea8.pdf 816cefeffc9afcc1ea231d555499764e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1804 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna kultura ludowa wesele komunikacja niewerbalna gest Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1671 Title A name given to the resource Niewerbalne komunikowanie się w obrzędzie weselnym w polskiej kulturze ludowej XIX w. / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.33-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN Lud, 0076-1435 t. 65, 1'!lJ81 KRZYSZTOF PIĄT1KOW6KI NIEWERBA!IJNE KOMUNIKOWANIE SIĘ W OBRZĘDZIE WESELNYM W POLSKIEJ KULTURZE XIX iW. PODSTAWY ANALI,ZY PRAGMATYCZNEJ <PEiRJSPlEKTYWiA KOiNLUiNI:KiACY L UDOWEJ JNA Struktura i forma obrzędu mają charakter środka koml1nikolwania się. Z punktu widzenia teorii semiotycznej obrzęd jest tekstem 1, cechuje go stałe ufoTmowanie, a następnie wyra:żJe!liew określonych sekwencjach znaków. StanQ\wi zorganiJz.owaną w,ewnętrznie strukturę, spełniającą okreś}one funJkcje społeczne. Proces komunika'Cyjny generowany przez obrzęd powinien być wyjściową pod:s'tawąempiryczną 2. :Zatem pod:stawowa rola funkcji selllllotY'czllejmożliwa jest tylko na płaszczyźnie metodologicznej, gdzie konstrukcje sekwencji znakowych są wyz.nacznikami procesów komunika,cyjnY1Chw kulturze. Analiza s,emiotyc~na jest trój aspektowa 3. Aspekt syntalktyczny analiJzy odnosi się do wewnętrznej budowy tekstu celem odkrycia .reguł następstwa czy przemienności zna'ków w określonych systJema'ch semiotycznych, k,tórych tekst jest realizacją. Analiza semantyczna skierowana jest na znaczenia i dotyczy zna:ków tworzących tekst oraz ich pozatekstowych desygnatów. Rezultaitem Itego jest odpowiednie kształt'owanie modelu świata, gdzie interpretacją teikstu jest stosunek tego t~tu do mode'lu wlata 4.. 1 P,or. A. Zal1JilznJi'ak, w. TiOIpOOOlW, O możŁiwośCŻ'aC'h strukturaLn.oSemiotyka kuLt'ury, WalDSlZalw.a 119177, s. 70 - 72; S. ZóŁkJi!e1W1sk'i, O tal"tu,sk,iej szkol,e semŹJOtykli, uw:) K:wl.tura, socjolo9£a, semiotyka Literacka, WalnSlZJa'Wa l:9G9', s. 565. 2 pO!!'. A. K1oslkoWiSlm, SpoŁeczna sytuacja k<>rwu:n.ikowania, "S'Wdia Soc;jol,og~Dzille" Hl,N, nr 4, s. L13 - 129, PJroces '!~:<olm\Hl!iJka'cyjny Irooumiem ja'ko S'WO'isltą relację procesÓIW ,zn.(ll~()(WYiCh, ujffiO\Waną na pOIZliJoomieponaldjęzytkowelj wymiany ml<lozeń. -typologicznych B badań liwaJI1O'w, W. semiotycznych, S. ZÓbk1iJElWlSl]{!i,O tart.w.;kliJej (IW:) ... , QIP. edit., s. 603. 4 A. Za[li:zJniaik, W. ]iwanOiw, W. TIOipOTiO'W. O możliwościach J. Lo/tIman, O mietajazykie t'żpolog'ŹCzesloic'1t opLs,amj kul·tury, kowym sisHemam, t. 4, TaTtu 100!}. 3 "Lud" - .tom 65 ... , O'p. 0i1t., s. 67; ~w:) Trud y po zna- �34 KlRAZYiSZTOF PIĄ TK01WSiKl Analiza ipI1agmatycZinaordnrosisię do stosunku nadawców i odbiorców znaków do tekstu, który jest realizacją tych znaków (systemów znaków). Obejmuj'e więc sytuację zaistniałą między użytkownilkami zIfaków pod.czas komunik<:lcji symboEcznej, przedstawia społeczne funkcje tekstów, a więc społeczne uwa!l"unllrowania tego, o czym tekst (tu: obrzęd) mówi. Analizę semiotyczną w tych trzech alSpekta'ch można przeprowadzać: (A) jednopozioiillowo lub (B) dwup()ziomowo fi. A. Z wyników przeprowadzenia tylko analizy syntaktycznej i semantycznej wnioskować można {) aspekcie pragmatycznym. Przyjmuje się tu implikację, że jeśli następuje zmiana syntaktyki i semantyki tekstu, to automatycznie zmienia się tak'że pragmatyka: stosunek nada'wców i odbiorców do .teksItu i j,ego funkcji. Elementy syntaktyczne i semantyczne miałyby zatem decydują,ce zna'czenie regulujące sytuację nadawczo-odbiorczą. Taka koncepcj'a, wyrastająca z g,runtu językoznaWlStwa, upodabnia działanie systemów semiotycznych w kulturze do funkcjonowania języka naturalnego 6. Prowadzi to do okr€Ś'lenia statusu nadawców i odhiorców jako faktów wewnątnrtekstowych 7. Sądzę, że oWtakim zakresie wykorzystują metodę semioty,czną nowsze prace strulkturalistyczne w etnografii polskiej 8. B. Dwupoziomowa analiza 9 prowadzi do odrębnośoCi analizy pragmatycznej, do!konYlwanej na innym, pozatekstowym poziomie. Obejnwje się wówc7Jas całość pewnego procesu komunika'cyj,nego, określa determinanty aspektów :pTugmatycznych w sytuacji komunikacyjnej, odwołując się talkże do pozasystemowych relacj'i i elementów. Anailiza ta wskazuje, jak komun]kacja wpływa na :zJachowania lud~ie w ,procesie semiozy (na sprzężone zle sobą zachowania nadawców i odbiprców). Wstępnie trzeba jednak zrekonstruować społeczną sytuację komunikacyjną, w której określony te~st funkcjonuje. / 5 iP,or. S. ZółJkJi'ElWiskli,Niektóre probltemy semiotyki kultury, (w:) KuLtura, socjologia, semiotyka l.iteracka, alP. Ciiit.,s. 63~l. e iP,or. J. Leitman, B. Ui~pi,eńsk!i, O semiotycznym mechanizmie k'llUwry, (w:); Semiotyka kuLtury, op. CliIt.,s. 147 - 1(70. 7 S. ZółlkD.'elwslk!i, Niektór,e ... ,up.edIt., s. 639. 8 Nip. L. S'boonrrna, Mag,w dz,ż,swj" oz. 1, "Po}sllm SZitJulk:a LmidOlw.a" 1978, nr 3 - 4; c.z. 2, "BolS/ka SZ'tulk<t Ludowa" Hl!7l9, nr 4, s. UlG - 204. POSIZJUlkJilwanie SltI!U!kItJu1l" '0<1'gan'i!2JująlcY'Clhmy'ślenie miltY'C=e !!la mait:€II\iale tekSItów 1"eaJiI1Ju.jący.dh Tóżne systemy s,emjOitYaZJne pricxwaidaJi do 'kO'IllSltait'a'Cji,ile tekst zawiera daJne o 'WelWnątmzJtelks.towy:mokTelŚle1n:iu wil'tua[ne<go nadawcy i odmo'Dcy. (Od(powu:eidniejis:ze w tym prrzypadku wydaje się rorzróżnienie J. LOItmana: ad.resant - adresa!t). Regulacyjne .działa!!lJi,e zals'aJd oikJreŚi1ający<c:h aSlPeIkft JSerrnanJtj"Cl~ny obejn1lU}e wirlt'U'aa,nego odbimcę iokJr'eś!a l'zecrzyrwilSltego aidDElsaita diziala.jąlcleigO "wEld~ug pra:wiJdŁOIwYClh reguł". 9 Oba typy ana:Lilz. przyjmują r6ime l1OI7Jullllienie 'kJulltiuiI"Y.W piwWlSiZy:m pl1Zy,padIDu (A) jaJko zbiór fIulll!kJcji, w dJro@inn (H) jajko 7Jbiór Jt:~ó!w (!wZJróżl1Iienie J. LQJtmC\Jna). �Nie-werbalne /vomuruiJw,wa,1lde się w obrzędzie weselnym 35 Sytucję komunikacyjną określa się dwutOlI'owo: poprzez Jej wpły!W na sprzężone .zwrotnie .zachowania nadalWCów i odbiorców,' a także poprzez jej oddziaływa:nie na wybwaa:zan'ie i realizację sekwencji znaków, co można zauważyć w zróżnicowaniu tekstów (np. obrzędów). Obrzęd Iweselny dotycży zmiany stanu .społecznego i ma pierwszoplanowe odniesienia o charakterze spole.cz:no':kuHurO'wymi normatY1Wnyrrn10. Jest to ciąg rytuałów ewokujących znaczenia, twOlrzący całość wie'lotreściowego komunilkatu. Poprzeż ujawnianie się z.naczeniowości Jwykazuje wieloraikie powiązania .o charakterze społecznym. Po pierwsze przez sym'bo:liczne wzory specjalni,e uroczyś'cie podkreśla istniejące w grupie normy i wartości, a po drugie - poprzez swo'islteodniesienia znaczeniowej strony wzorólwzachowań implikuje łączność z calością kultury i poddaje się wierze autorytetu społeczności. Oczywiście zaznac:zionyjest także stosunek do ideologii grupy, ws:zak rytuały UJczestnicz,ąw ludzkim poszukiwaniu wyobrażeń i orientacji 11. W zrytuahzowanych obrzędach wzory zachowań mają charaktJer uniwersalny, w sensie uświadomienia są obwarte, tzn. mogą być przez ludzi zwerbaliZOlwane i odniesione do pewnych war,to,ści. Ogólność tego zdania dylktuje. fakt, że obyczajowo kształtowane zachowania ulegają fOiTmalizacji (rytualizacji), a ,,'wymagania" formy nie tworzą do k.ońca przejrzystych, w sensie znaczeniowym, treści. Powiedziałbym: forma posiada skłonność do "upięlks:zianiasię", w21bogacania w s;woim rozwoju 12. Wzory kulturowe mają ni€iwąttpliwie sta,bilizacyjny wpływ na formę o·bTzędu. W procesach komunikacyjny.ch o charakterze symbolicznym istnieje zasadniczo możliwość ni.e poddania się wpływowi przekazów (np. przez ucieczkę do zachowań zewnętrrznych), możliwa tu Jest ta!tże .pewna dowolność interpretacji. W komunikacyjnym przesłaniu obrzędu wygląda to swoiście; podstawoIWYzalkr,essemantyczny symboliki jest przez wszyslukkh uczestników wydarzenia dobr:ze znany, treść i przebieg akcji rów10 OdnieSlienia mitY'czme ,i I'e'lJilgijne (maigUlClZme)są ,w ohrQ:~dzie weS'e'1nym ra'czej .dru'gloI1zędne; oidlwr'Olt'l1ii'ejest w pI1ZYlpatd!k1llnp. 'obI'zęKió'.w do'roc~nyc.h. Odnies,ieIl!ia mi/tyczne i mag1Vczne doltylcQ:ą ralClzej 7Jwj'lclZa'jów we'S'e1Jnydh, azwła'S:zcza różnonodnY'cih wieI1zeń, jaik1ie wtedy flUnJkCjOll1iUją.lic,h zróŻinic.ol\Ma'Iliiel'elgliona:1ne jeslt wyraźne, lecz metlotda semiOltY'C=o-.sltirlUlktlUra~na daje ,tu:taj olbieoo'ją·ce 'f'ezu,Haty. 2'JwłaSZlcza arna!liizy seana,l1ItyclZJne pI'ClWaidizące do uogó1lnilają'cydh myślerui·e regluł pon.aJdsY"',temCIWYlcih;wj'lk<mlysltuje się opolZYlcj,e binaIT'n.e do tWlCJlmeTIJiatYiPolog~i sema!l1tYM, np. mlitów, ffilalgUi A.n:ailLiJz.apr.aJglmaltytC'zna wychodi1Ji z innycih założeń. Zob .. L. St'lJl!Thl11a, M C1>gia"', op. 00., oz. 1 i 2. 11 S. Langer, Nowy Se%S filozofii, Wall'ls.7JaIW.a19'7\6, s. 246. 12 Jedno.etześ.nIi.e am.aiJJiJzysymbOl1ic:znej sfery Jrol:tiU'1'YU'wYlcliaittn,iająWliel1Cl1Wamsittwo-· wy chalraJk1t'er sylffibol1Ji,i'Ch polWliąrzanlita z różnyrrni p(llzi,ornami .kuLtury. Por. M. E1ia-de, Sacrum, mit, historia, W<arisrz;alWa19'714. �KfRZYSZ'I10F 36 PIĄ TKjOWs.KJ1 'llież. 'Zjawisko indyw~dua1nej interpretacji niejaJko zawarte jest w \Społecznie wstalOiIlejreg'zegez.ie.Wpływowi komunikowania symbolicznego poddają się wszyscy, bowiem ono albo potwierdza więź z tradycją i pozyty1wny stoswn€lk do autocy.teltu grupy, lub też - poprzez pośrednictwo i celeibra,cjęsymboliki -odnosi się do ideologii społeczności. Bezpośredni, symultank~ny korutakt ucZ€stników obrzędu, a także dokonany rozdział ról, s1Jwarz'aspecja1ną więź między uczesitn!ikami; więź, która nie potrzebuje realnego spełJnienia, bowiem jest odzwierciedlana. R:wczywistość społeczna splata się jakby z abstrakcją wyrażaną przez znacz~!llia. W organmcji obrzędu mamy do czynienia z uporządkowaną (celową) działalnością grupową o cecha'ch pokazowych ~wid()lwiskowych), gdzie część uczestników pełni rolę drama,tyczną (nadalWICY), a część - stymulującą (publiczność - od:biO'DCY). Aikcję akreśla scenariusz 13. Obrzędy o odniesieniach społocmych, jak Ilip. wesele ludowe 14, skierowane są na "ze'wnątrz" w sposób spektakularny. Już w okiresie międzywojennym C. Baudouin de COiU!rtenay-Jędr~e:jewiczowa15 inlteresolwała się formą, w jakiej przejawiają się obrzędy. Dążyła do w)'lchwycenia roli poszczególnych elementów obrzędu weselnego Jako twor;zyrwa dramatycznego oraz do ustalenia i'ch stosunku do icałok5ztałtu :strUlktury ill5cenizacyj.nej tego obrzędu. Wesele ludO'Wlema, w jej mniemaniu, fQiTmędrama,tyczną (szereg scen splecionych w całość, opartą a pewną logi'kę a!rtystyczną), któna jest wyoibr,a'żeniempewnej I(oibrzędowej)treści. Określając c h a rak t e (f komunika'cH występującej w obrzędzie można posłiużyć się usrtaleniami E. Rogersa i F. Shoemakera dotyczącymi kanałów· intenperslQnalnych w procesie komuni'klQwania się 16. Przepływ przelkazu jest tu dWuJkierun!kowy,komun1kowanie się przebiega w sytuacji face to face. Rozmiar sprzężenia zwrotnego między nadawcami i odbiorcami, możliwego do oS'iąg,nięcia (czyli możliwość stymula,cji wzajemnej zachowań), j.es,tduża. Znacz'na jest również możEwość przezwyciężenia procesów selekJtywnych - czyli zachJowań komuniikujących się jednostek. Przedostawanie się inf,ormacji komun~()lwanYrChw ten sposób poza grupę uczestników odbywa się względnie powolnie. Podkreślam 1JU zakres oddziaływania komunikacyjnego pr'zesłania obrzędu - ogranłczony zasadniczo diogrupy lolkalnej 17. Efekt możHwy do osiągnięcia w takim 13 iPlolr. R. Tom;i'c,k,i, Zwyczajle i obrzędy, "Etruo·~ralf'ia Po~,slka" 1~174, z. 2, s. ;,n- - 63. 14 T,ak'ŹJe nIP. wyrz;wOI1i;ny :na looSiiama. IS C. BaulooJwm selnymi, 16 więzi 17 łeczność Za: Wtlno de l,9Q9, GOluJitenay-Jęidmed'elwJi'Coowa, Ze stud,iów .nad ob.rzędami we- s. 2. J. Mikuło'Wski Pomorski, Środki KralkólW 19176, s. 2145. masowego komunikowania a problem . społecznej, GI1U1pę lo'kal<Ilą o Ciha~krt,.ea::ze o.krr-eś1Jaun naJsltęJPUaąJ0o: teryJt()JIii'al1nym 1. Thwala, (o~,am<ilazona wzg1ęid'l1fieiJzollQ1wan.a ,I'<U'c:hHlwfOŚĆi wylIn:i'ama). spo2. P,o- �Niewerbalne się w obrzędzie komunikowanie 37 weselnym procesie polega na formuło'waniu postaw (i ich zmianie) oraz na pewnej regulacji zaistniałych stosunków społecznych. Cechy obrzędu jako Śirodka komuniJkowania się ulkładają się w za'l€Żności od dominującego odniesienia: mityczne, społeczno-normatywne ----_._----- magiczne (religijne) --------_._._------------------'--- cel praktyczny (pragma tyczny) czas linearny nadawca świadomy widownia ocenia krytyka dopuszczana połączenie z Nieobecnym, przywołanie Kosmosu czas symboliczny, cykliczny determinacja działań widownia wierzy krytyka zakazana efekt uczestnictwo kolektywna działalność rytm dramatyczny (naśladownictwo akcji) Bez akcentowania otdnieeień obrzędu, pozostając tylko przy jego oikre_ śleniach forrnailnych 18, nie były1by zauważalne ontologiIczne i dystynktywne różlnice między obr.zędem ainnym:i fQxmami (np. teatr), czy, powiedzmy nawet, sytuacjami potoc~nymi. Cechy znaczące wynilkałY1by w istocie z kontelkstu sY1tua cyjnego;a nie lie stniktury OIbrzędowej19 czy społecznej 20. Nadrzędne znaczenie miałaby wówc'zas konwencja, umowa nadawców i odbiorców. Potwierdzałyby to doświadJczenia Living Theatre, Performance Group, czy La:boratorium Grotowskiego - z przenoszeniem do teatru obrzędu, poprz.ez wyrwanie go ze społeczno-kult\n'owego kontekstu, gd.zie stawał się tea;trem, i odwrotnie - tea,tr p~óbo1 C1mwi'e odrębIJJo,ś<ci w SI1;iOOU'ruku do grulP sąJSli€ldllli~dh. 3. FuIJJkicijonal1na o.vg,a'DliJzacja Slpał€lerlina. 4. GralIJJiIce p0,clstJalWlOlWYiClhitntare'sów, baIZa maltarUaJino-ellwnomiJClzna. 5. WiSjpÓInota psytCihiii01Jna. 6. Wlspó~lDa baa;a s)'lIDlb01liJoina - IDO<IlItatklty beiz!pośrednlie. DOibroWlOlls'Jci, St'Udia nad życ'iem społecznym i kulturą, Wracław no; K. ZiaJwliJsbCJM'li,ccz;-AdamSka,Gro'11Jice i horyzonty bada.ń kultury K. - w.<lJI'\~alw:a Hl176, s. 240 - 249; PloT. 109166, s. 76wS'i w Pol<sce, S. Crz.a'nnowsk1i, Podwż.e r'UJChu chtopsk'iego, (w:) Dzieła, t. 2, s. 167. - 1186. 18 19 R. A. zmiany TO/lTIlildki, Zwyc2JC1j,e... , ClIP. Clilt., s. 5'f/ - 63. ~Ultmreoa-iP,odma'l'OIWIa, zwyczajów dotyczących L. Sto~TIlrrlia, małżeństwa. Struktury "Ebnograd'ua eIeme,ntarne PiolLs:ka" i współczesne 1007" z. l, s. 81- -89. 20 A. R:aJddiffe-BrotWln ,tJw:i€llld!zJi, że rnożJ'~wa clio p<)7JI1ania, dOltmzeć do niej ohQIWań ludzlkJiioh. J,asrt; to trwałe s:1;mulk'twra społeazna moż:na me upo,m<j,dlkJo.W1an,ie jednolS<tak w społeICzJny'clh, delbermli.ntOlwanY1ch (lkoml1;lr,olI01wany'Cih i oklreś~any,ch) jako Slpol'ElCrlil1li'e u5lta'!1JOIwiiO'ne IlJOIflffiy liUb w.wry zachiQlWań. A. Method in SociaŁ Anthropology, jest belZ1IXJtŚred,niJo p'oŚiI'edni1o POlpr7;elZ ohs.er.wowame CihliJcago, London, 19618, s. 1'7,7. obrębie za- s!toSiUIlIkóJW priLeiZ insitytulcje, Radic1fufife-Bl'olWn, �38 KRZYiSZ'l'OF prĄ 'DKOWSiKI wano "wrócić" do. obrzędJ21. Mia~by zatem rację R. Schechner, mówiąc o obrzędzie nie jako rycie mitycznym, czy społecznym - ale. racze'j "ekologicznym" 22. Taka pe!I'spektywa slpojrzen'ia prowadziłaby do olkreślenia polaryzują'cychten!dencjicharaikteryzowania :obrzędu: A) 'pragmatycznego (dydalktycznego) charak.'beru obrzędu, B) ludycznej charakterystyki. Oś między A i B mogłaiby być punktem wyjś'Cia do badań nad zmianami formy obrzędu na płas2lczyźnie synchronkznej i dia'chronicznej. TRADYCYJNY MODEL KOMUNIKOWANIA SIĘ Zjawisko kulJturowe staje się tradycją 23, gdy znajdzie odzwierciedlenie w świadomości grupy (wtlwoczy się jego stereotyp). Tradycja przeto nie obejmuje wszystJkich el'ementów kultury przes:złości, lecz niektóre tylko, te, co do których w społeczności zachodzi warltościowanie. Dokonują się 1mw plasiZ'Czyinie diachr0'I11cznej procesy selelkcji ~ obi€k'tywiza~ cji 24.Jest 'to zatem zjawi:sikodynamkzne: kumulu'je się, ulega przeIkształceniom. Istotę trady,cji IW kulturZie ludowej podkreślał S. Czarnowski: . "Tradyt:jonalizm 'chłopski nie na itym !pOlega,hy wszysbko, co jest w kulturze ludowej, odz,iedziczoneZ/Os.tało od ;pra:wieków, ale na tym, że ws·zystkie elementy tej Iku'ltury, zarówn:o zupełnie nowe, 'jaik bardzo dawne, prezen1mją się ,w j'ednej płaszczyźnie j~o to, co :zawsze ibylo, jako to, co .zawsze się roibiło, jako dObro prz€kazane !rzekomo odwiecznie. Inaczej mówiąc, kulitura chłopska, sposób chłopski, obyczaj, ;'jest W rozumieniu chłopskim poza czasem". W Lnnym miejscu S. Czarnowski dodawał: "Klasa chłopsika przeżywa nieustannie !przeszłość w tera:bniejszości. zlewając jeddną i drugą w nierozerwałną carość" 25. Pl'lZeszłość w nrulturze ludowej 21 cf R. Sdhec:hJner, the Efficiency From - RitU<l~ to eTlitertainme10t Th,eatre dyad. a.nd Back: the Structure - process "Eidlucalt:itOlIlaJ Ttheal1;re J,cIUirn:al", New YIOlr.kl.9%, s. 464 i na£l1;.· 2Z T.amże. Zolb. tai~e R. Seheahner, PrlZyczynek do teorU i kry.tyki dramatu, "D~aJog" 1967. lIlf 1. 28 J. Sz.adki rQ7;U1mie tradY'cję jaklo "lte W1'ZJOIry ooC1'ZJUlwan1ia,myś1lenia i pOlSl1:~pow3Jn1a,kitóre ze WlZiględru na reeclZy)W1iSl1:ą liurb dioonrriJeJmaną ,ptJ'lZyrra1leżn,o'śćd<l SlpOleczneg·o dZielcltzJiJcltlWa~I'UiPY, są ·pDZJeTLjej człOilllków w3ll'1t!otściowane d<lidaltnatOlub ujemnie". J. SIZa'cld, Tradycja, W:atr'lSZalWa 197.1, s. ]87. O trmdyc)i w ku,1tulITl.e ludowej pisaJa m. in.: K. Do.boowols1k1i, Studia "', ~. cm., s. 7rt; S. CrLa'l'II1OW1s1kJi, Dawność i terazniejs;z)ość w ku~turze, (IW:) DZ!iela, t. l, s. 10'8-1121; R. T1omiICsk1i, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chbops,J<;iej, "Etnorgra:f'ia P<lI1Ska" 19'1'3, z. 2, s. 41 - 58. 24 Por. Z. Lks'sa, Ro~a tr·adycji w muzyce polskiej, (iW:) Tradycja i wspótczesność, W.afSZ3,Wa 1:970, s. 50. 2S S. C:zarrnowski, Podłoże ... , QP. cit., s. 1'68 - 1\69. �Ni.ewe.roolne /oomunJkowarviesdę w obrzędzie we;s<elnym 39 rozgrywa się więc niejako w pe~kty\wie synchronicznej, jest identyfikowana z terainicejs;wścią, 'samobowicem "widzenie" pI"zes'złości jawi się jako całość 'jednoTodna. Skoncentrujmy się na mechanizmach .przelka;z'Utradycyjnych treści. J. Good.y i I. Watt, pisząc o międzypolrołeniowym przekazywaniu dzi,edzictwa kubturalnego, zwra'cają uwagę na, trzy elementy 26: 1) pokolenie obeamujące :to dziedzictwo przejmuje 'bazę ma,t€rialną wraz z zasobami naturalnymi; 2) prz€jmują,c :zwycza'j()lwes.p0S'Olby działania, które tylko w części Ikomunikowane są werbalnie, więk!szość .z nich przejmuje się na zasadzie bezpośredniego naśladownictwa 27;3) najibardziej znaczące elementy kul tU!I'Yprzekazywane są za pomocą symiboli, głównie symlboli słownych. Wspomnia'ne elemen1y to nie tylJko 'to, co mieści się w pojęciu obyczaju, ale !także wyobrażenie przesumeni i czasu, cele iaspiTac,fe - słowem: światopog'ląd społ,eczności 28. Wspo.mniani autorzy wymie:niają więc trzy różne jakości poddawam! tr.ansmisji społecznej: hazę maJterialną, wzory zachowań i sferę symboli (iichznaczenia). Dwa ostatnie C'zynniki są dla .tych roZ!Ważańnajistotnie'jsze. ObowiązuJjące wzory zachowań przyswajane są w grupie do najm~odszyoh la't. "Wielokrotne powtarzanie pewnych, wdużailie określonyoh wzorrów w procesie wY'ch{)'wania- oto 'czynniki tworzące przyzwyczajenia i nawyki, 'k:tór·epowodują, że jed:nostka przyjmu'je sposoby pewnych zacho.wań przy minimalnym a.ngaZX>waniuenergii psychicznej - są one dla niej zrozumiałe 'i łatwo pTzyS'Wa'jalne"29. Sfera symboliczna jest nośnikiem świabopoglądu grupy. Jeżeli rozumiemy obTzęd jako pewną formę realizacji tej świadomości, to zaznacza się wyraźnie rola tradycji w pr~eka7Jie obrzęd9w. Odwołując się do sitereotypów psychlcznych, będących ,przyczyną trwałości obrzędów, cytowana piowyile!j T. Kolewa pisze: "Tradycja w dziedzinie [... J obrzędów polega na codziennym powtarzaniu zachow.ań zgodnych z obowiązującymi nO'l'1IllaiIDi i pojęciami właściwymi da:nemu zespołowi lud:ZJldemu,przy czym .taki·ewzory za·chowań - opierające się o stereotypy psychiczme - mogą w ,pewnych zakr·esach przetT!wać prawie niezmienione w c~ągu tysiącleci" 30. Pojęcie czynu'Ośdowe tradycji 31, koneentrujące się na samej 'czyn., ności oraz sposobach przekazu, ma kluczowe znac~enie przy :hadaJniu L'l.i: SzaokJi, Tradycja ... , qp, oUt., s. 106. Podk!r.eślał to M. M<lJUISS (IW:) Socjol.og;iJa i a.ntr()IJXJZogiJa, WaIl',szarwa 1'!J7.3, !'Oz, VI. 28 Za: SzacIIci, op. cit., s. 106. 29 T. Ko1awa, Dynamika obyczajów i obrzędów, "EJt:n~a]1a Polska" 1972, z. 2, s. 246. 30 TamiJe, s. 247. 81 J. Szaokli, op. cit., s. 9rT- 00. 28 27 �KRiZYiSZTOF PIĄ TKOWSKI trwałych zbio::r;owości.Wynika tu podział na społeczeństwa oralne i posługujące się pismem. Tradycyjna kultura ludowa XIX w. chalrakteryzuje się n~epiśmiennością, co oik.r~śla jej rozwój i charaikter zmian 32. Przekazywane w tra'nsmis,}i ibezpośredniej treści IkojarZOiI1€ bywały oz konkretnymi osobami i doświadczeniami gT~Py"J. Goody i 1. Waitt piszą na temat świadomości peTspelkty'WYhis1.'orycznej, odnośnie do treści przekazu: "Elementy Ikulrbu:ro,wegodzied7Ji:ctwa, które zwbrarcają alktualne z;naczenie, zostają sZYJbkozapomniwne lUlbprze'kształcone; jedno51tk,iz !każdego pokolenia, !Wchodz·ącw posiadanie swego słownictwa, swych genealo.gii, swoich mitów, są nieświadome tego, że rozmaite słowa, imiona i <YpQwieści zostały 'zagulbione, .innezaiŚ zmieniły 'Swemla-czenie lub zostały zas-tąpione prZiez inne" 33. W społeczności tradycyjnej 'panuje prze\Świladczenie, że zachowuje się zgodność z nalkazami i zakazamiprzod!kó'w, choć faktyczni€ zgodność ta jest niez'U!peł.na.Istnieje tu wię-c nieŚ'Wiadomatendencja do przedstaw.iania 'WSzelilt'irch działań jako repetycji 34. TT·eści{elementy tradycji) podczas przekazu poddane zostają ocenom praWdziwości (wiedza o faktach), przydatności 'pTaik\tycznejlub idealnej (umiejętności; idee, noruny, instYitucje), wartości estetycznej i etycznej (normy), a oceny te wywierają wpływ na seleikty:wną akceptację róinych treści, na sposób ich wykorzystania 'ii'Ultel"lpretacji35. Obrzęd strzeiony bywa przez sankcje typu społecznego i inne, o charaJkterze nadnaturalnym. Odnosi to jego przesłanie do sfery rea,lnej (społecznej) i światopoglądoJWej grupy. Cechą wj1JTóżniającąobr'Zę-d wal 0ra'ch widowiskowych (talkże wesele ludowe) 'jest hezpośredni kontalkt aktorów (nadawców) i pUlbhcz.ności{odbiorców). Podkreślane już było, że kontalkt ten ma ma'ksyma1ny stop.ień i11ltensYWill'Oścri i występuje w układzie zwrotnym. Ucrestnicy obrzę<lu w charaM.erze publiczności mogą bez.pośredniiQ !Wpływać na "odg'1'y.wających role" nadawców. AktolrZy wprawdzie tworzą komuniikat, i1.eczIpUlbhcznpśćibieTzeudział we współtworzeniu, przejmując jaJklby'część funkcji aktorów. iP.Bogatyriew w z.nakomitej książce o teatrze ludowym 36 powiada, że publiczność bierze w 'pTzedstawieniu czynny udział i pełni zarazem ro:lę widza. i alktora. Teatr ludowy to niezuIpełnie to samo, co obrzęd. Tutaj prezentu'je się rze'Czywistą, społeczną sprawę, zaang.a\ŻOwany}est system nornnatywny grupy, na straży dopeł,nieni,a całoś'ci stoją L5ank'Cje.Jednocześnie komunikat (treść oibrzędu) wszystkim jest znany, zarówno nadawcom, jak i od- ° 32 Poll'. K. Doboo'WId1Jski, Studia ... , O\P. Clift.,s. 81. 33 Za: SzatOki, op. cit., s. 1.11. 34 Tamże, s. 107. ~ J"or. E. Piet:r<ltSlWk, Uwagi w sprawie pojęcia tradycji, ,.Ku1tura i Społe~ńsIt'Wo" 1974, nr 1, s. 197- Wo. 38 P. Bo.gartYJ'ev, Ludove divadlo Ceske a slove1tske, Bmbirslava 19173. Pirzelkł. ;x>l. (w:) P. BogatYJI"iew, Semiotyka kuJ.tur y ludowej, Wa'l'srz.alWa 19t7g, s. 15 - 145. �Nierwerbalne komunilwwa1lJie s~ę w obnędzie 41 weselnym biorcom. Chodz·i tyl1ko o p r z e d s t a w i e n l e go ra'z jesZiCze.Wza,leri:-· ności od sposoibu tego przedS'tawienta realizacja ,ca'łego obrzędu będzie pozytywna (w sensie społecznym) - gdy wykonanie szeregu rytuałów tworząocY'C'h ikomuni;kat nLe naruszy norm, i negatywna - Igdy normy te wstaną naruszone (san'kcje o charakt.erze nadnatura:1nym i spole'cznym) 37. Publiczność w tej rkomunikacyjnej sytUla'cji jest repre~entantem cał~j grupy loikalnej.. Modele komunikowania się wypracowano na gruncie teorii komunikacji masowej. Sły.nny schemat H. D. Lasswella: kto - co mówi {przedmiot komun~kalcji) - w 'jaki sposób (ja'ki1ekanały) - do kogo - z jakim sikutki,em, ujmował jednostki komu.ni\kująlCesię w izolacji od grupy 38. Wprawdzie posiadały one racjonalną swohodę wyiboru, jednaikże model ten 'Wyrastał z maltemat)'lczno-technicznych !reguł teoriiinformac:ji. Podobne źródła miał model za'proponowa:ny przezW. Sohramma 39. Uwzględniał on jedna!kzarówno pole doświadczeń nadawcy, jak i pole doś,. wiadcZień odibiOil'cy.Propozycje M. J. Rtleyów podkreślały z !kolei rolę' gifUppier1wotny;chw dwustopniowym procesie komunikowania się. PrÓlby te nie uwypuklały jednak swoistości sytuacji ,grup pi.erwotn)'lch w sbr'ukturze róż:norodnych środków !komunikowania 40. Analizy tego typu, prze~ waż'nie sySliemowe, illie Z'wracały (lu1b zwracały niedostatecznie) uwagę· na pozasyst€lmowe uwarunkowani,a !komunikacji międzyjednostJkowej, a więc na związki z glrupami pierwotnymi, !Szerzej - na społeczne uwarunkowania ikomunilkacji. Ograniczenie badan kultury do :analiz wyłąc~-· nie sys'temowych jest w perspektywie ikOJ."llunilkacyjne'j ni€lpra1wrdłowe. R. Jakobson 'twierdził, że !komuniIkat poiwinien być badany we wszystkich odmianach swoich fUJnłkcji41. Na gruncie poetyki wyprarował, (wydaje się, uniwersalny schemat Komunikacj'i, gdzie czynnikom komunika'C'}i przyporządkowane były odpowiednie funlkcje: nadawca (d;unkC'jaemotywna) 87PiOa'. - tkonteikst(fl:1Jllkcjapoznaw.cza) 'komuniika,t'(fuIllkcja poetycka Kontakt (funkcja fatYcmla) 'kod (funkcja metajęz)'Ikowa) M. Wlieru'sTL€lW1SIka, Sa'nikcja o'Pi'1l,ili pu.bU;cznej odbiorca (funkcja konatywna) w polskich ob.rzędach, "EIt- P.odl<;.k:a" 10969, z. 1. TalkJż.e tej aJUltooo, Sankcje systemu kontrolri. spolec,znej wobec rodzi'11.Y wiejsikiej, "ŁÓ\c17ikJie Slt'uidiia Eitn;o,gr:a[ilic;zme" 19rTlJ.. 88 H. D. LalSISlWel~, The St:r'lWtuTe a'lld Function of Communication in Society,. (w:) Mass CommulTIJications, UiI'loona 1860. 89 W. Soo[1amm" Haw Commund.catrio'1t WO<Tks, (w:) The Process alTlJd Efifeds' .of Mass Communicatd.an, Umba!I"1a Hli55. 40 A. K~olSik!oIW'Slka, SpoleCZ'TUl ... , QIP. Clil\;., s. 117. n-og,raiJia 4l R. 1960, z. 1. JaJlmbson, Poetyka w świetle językoznawstwa, "Parn.Jiętnilk LiiJtretraJClki'" �42 PIĄ'DKOW8KI KRJZy'SiZ'DOF Fu~cje determinowane pr:zez czyruniki k'Omun.ilkacjinakreślają general:ną orienta'cję aktu komunikacyjnego na jeden z m:ożhwY'ch elementów tego a'~tu. Przesądza to oczYJwiścieo charakterze samego afk'tu. Schemat Jako'bsonowski, przy anałi:oowanym tu 'Problemie wydaje się niewystarczający, bowiem do zaistnienia społecznego klomuniJlrowania się w ,obrzędzie nie wystarczy (co powiedziano wy'żej) znajomość kodów i Ikorrt€lkstu s)7Ituacji. Konieczny jest wspóLny, społeczny zasób doświadczeń i dą~eń. Istotna jest tak,że płaszczyzna konita'ktu w tego typu komunikacji 42. Wyraźnie rysuje się zatem tradycYJjny model komunikacyjny \w obrzędzie: konteksT S oTeczn • / sporecznal---------~----- I rzeczywlstosć I - \ .\. R)'IS. --- "" '\ vF!~;Pt, ODRIORCY i publiczność '.~'V"\I c;" \ j Jt ,_/ a Bezpośiedniość wzajemnego adziaływania i współtworzenia znanego komu:nikatuprzez stronę nadawców i odbio.rców polega więc na dochowaniu pewnych reguł działania. Znaki tworzą!Ce komunikat są uiytWane tutaj ze świadomością deno:talcji. Ich zalk1I' es i technika użycia ksmałtowane są przez trrady'cję grupy. PEIRSlPEiKTY1WA SiEMiIOTYCZ<N:A W ujęciu semiot)7lcznYJID, jak już iIIlówHi:śmy,obrzęd mOŻlrratraJktOlwać jako tekst wielopoziffil1owy li niejed:IlIOrodny.WielopoZ'iomowość wslkazuje na jego wieiosy.stemowy charakter, gdzie rozmaite systemy tworzą substancjalną 'niejednorodność (np. !tekst mówiony + geSlt + kostium). Systemy dziJałają w tekście na różnych poziioma·ch, jeden mOlżesłurżyć do kodowania innego (rup. język mówiony), występuje więc 'w.tedy jako kod niri:szegorzędu. T,eorety.cy radzieccy, np. W. IwanOIw,W. Topo['ow czy A. Zahzrriak, zajmujący się głównie hadaniem religii i mitologii, w przypadku tekstów WlielopoziomowYiChproponują rozwarsbwienie tekstu' i wydzielenie z nie- 42 A. Kłosilrolw5lka, Spo~ecz7U1 ... , DIP. ci<t., s. 115. �N'ieweroal:ne komuruikowa'1Lie ,się w obrzędzie wes-elnym 43 go potrzebn)'ich inio:rma'cji, :np. religijnych ,la Środkiem do tego rozwarstwienia ma być zbudowan-ie języka iJniOlmlaJCyjnegodla danej dziedziny, czego iteareiycznie dokonać można poprzez wydzielenie 'podstawowych jednostelk tego systemu oraz reguł ich 'kombinolWania. JednostJki 11ie,dla uniiknięcia niejed.no_~naczności, lUlkłada się 'w umownym zapisie, gdzie tekst pr;zedstawiony jest nieHnea:rnie, lecz w postaoi dWUlwymiaro'wej matrycy lub w zapisie wieliO'Wymiarowym (:podobnie rozpisywał mity C. Levi-Strauss (4). Jednak warunkiem powodzenia takiego przedsięwzięcia jest dostatecrmie .długi tekst, p0Z1walający z.e.sta!wićr~ne kombinacje ełementów i dający podstawy do ()Iddzielenia tego, co istotne w danym tekście, od nieistotnego. El'ementy istotne przeciwstaw.iają się wtedy według cech dyferencjalnych. Należy podilm'eślić,że autorzy ci, wychodząc z usltaleń języko~naW1Czych,>rozumieją syst€my znakowe religii i mitów w sensie cy.bernetycznym, jako zautomatyzowane programy .iormalne narzucone c~łonikom ZibiorowoŚicii nie podlegające kontroli śrwiadomości 45. Specjaanej warrtoś.ci dla ta,kich programólW nahierają dane >nieuświadamiane, !bowiem ..:..-stwierdzają ci autorzy "podstawowe trudności w analiiie semantyki systemu Ibyły ,związane z tym, że ,badacz narzucał znalwm znalczenie, Iktóre nie !było im wM'ściwe w danym systemie, poja1wiałosięza'ś jedynie w systemiJe opilsu" 46. WzWiąziku z tym badacze ci two<r.zątypologię strukturalną różnych systemów reHgijnych, rozumianą jako logicmą teorię stOlSUntkÓW między 'tymi systemami. PiJszą oni: "W teorii tej ,cechy dyferencjalne, które służą do odróżniania znaików weWlnątrz ka21degopojedyńc~egiO systemu, jednocześnie pełnią :rolę cechdyfer'encjainych odróżniając)'Ich całe systemy. Dzię'k'i temu podejśde srtrukturalne TOZLSz-erza się :nie tylko na opiJs oddzielnYICh systemów, ale i na opis. wsz)'lStkich sys:temów TaWIll ,wzię1;ych.Odpowiedniości między systemami S;łużądo -~budowania pewnego nowego \Systemu ~ uniwersailnego kompleksu cech dy:fer,encjalnycl1" 4'1. Twonąc typologię jednostek planu treści, czyai typo,log'ię semantyki rebgijnej, ¥'I. Iwanow i W. Toporow wydzielili Oikoło80 elementarnych j€dnoste'>kseman.tyc:lJnycl1(mnożnilków semant)'lcznych) w formie opozycji binarnych. Umożliwia to dokonywanie prreMaKtu (przybierającego formę algo,rytmu) z jednego s)'Istemu na inny. PiTace W. !:wanowa i W. Toporowa ł8 , 43 A. ZllJViwnia'k, W. u C. LeVli-stirauss, 45 A. ZaJ.fimrui-alk,W. " Tamże', s. 76. 47 Tarni-e, s. 78. 48 Np. W. Toporo.w, Sing, w Language, siemioticzeskich - 236. W. 'Do!lJlO;TQlW,o możl,iwoścjach ;,., 0IP. edit., s. 7'6. strru.k.t'UraJ.na, WaJn;tz;awa 1-9-70, s. 285 -3115. IlwanlO\W, W. TqpOI101W, O możLitwościa.c'h ... , op. elit., s. 76. IwanQw, Awtrropologia W. I·wanow, K siemioticzeskom analizu mita i rituala, (w:) Pa'1'is 1970, s. 331 - 339; W. Iwanow, Binarny je struktu'ry sistiemach. Sistiemnyje issliedowanija, Mos-kwa 1971, s. 206- Culture, �44 KtRZYlSZrroF PIĄ TKOWSKl wykazały przekOll1ywująco,'że binarność poza językiem :naturalnym moie cechować taktże mit, rełig'ię i magię ł9. L. Stomma pisząc o mag'ii,Ulżywa, wydaje się, niezwykle trafnego s!formułowania, iż "łączenie opozycji i mediacji jest, przy zachowaniu wew,nę1Jrznychprz'edwstawień, real~zowane ,w sposób dowolny [o o.] z:bhżony do zasad tW'Orzeniam e t a f o r y w po ez j i (padkr. - K.P.), przy czym połączenie zobiektywizowane społecznie staje się w danym miej'scu i czasie iOIoowiązuljące" 50. Myśl magiczna rządzona jest przez (będące p r z e p i iS e m {'P0:d!kr.- L.S.) prawa opozycji i mediacji 51. W podejś:ciu strUJkrtJuralistycznyrnokreślającym znaczenia te,kstu (analiza semantyczna i syntalktyczna), prawidłowo ustawione rela'cje wewnątrz systemu umożliwiają wyjaśnienia zwią:zJków:anaczenio'wych. Pozwala to empiJrycznie określić funkcję semiotycz.ną badanego zjawiska :kulturowego. Wydaje się, że do ustalenia czynników określających charakter systemowego poszukiwania znaczoeń,niezbędne są historyczne badania faktów kulturowych. Anal,iza systemowa nie mówi o modyfikacjach znaczeń wynikających ze zmienności hiera!l"chizacji kodów w tek's.tach kultury. Znak w ·takich konrepcjach :Dunkcjo.nujena poziorrnie nieuśtwiadamianych s1JruktllT,naJ.eży do porządku synchToIłiJCznego.Jego rozumienie wyrasta z syntaktycznych i semantycznych :za'interesowań językoznawstwa, gdzie Fo de Saussure jako podstawową kategor'ię opozycyjną wydzielił parę pojęć: :ana,czące,(signi.fiant) i znaCZlOne {\S'~gnifie) 52. Podejście pragmatyczne odbywa się nie1ako na innym poziomie i ma charakter funk1cj'O:ualnyw odnioesieniach społecznych, stanoWi więc inne' metodologlcznie uzupełnienie analiz strulkituralnych (semantyczno-syntaktycznych). Znak 53 jeostIwynikiem umowy spole-cznej ,i funkcjonalnie podp0irząd49 Na rarzń,e braik wla;ry~l!1y\ch anali~ wy\kaz;ujących istnierui,e tego r·orlrz.aju QpooIZy'cjiw iJnJny;ch sYIStema1ch semriJoltymny1dh. 50 L. SitI()J!1'l[ll:a, Ma¢a ... , 0IP. Cliit., C1Z.2, s. 202. 6\ Taanżoe, s. 204. 52F. de SauS'sure, KU<TIS język.o=wstwa og'óŁnego, WaJI"Srz.a1W9 19611, s. 78. Znak j~y6{J()MlY I'OllJUll'TlIi,e de SaIlS<S1l1l'lejatko slWlQlisltybyt psy.clhiiCrlIDy.łąc'Lący w SQloo'epojęcie' (elemeIllt zmacoo.ny) i Olb:;"arzallms'tycwny (element zmaJCrz.ący). Znak języikJoMly jes,t dOfWOllmy,więź łąc.rz.ąca alba eU'ementy jeslt także oolWoJna, Nde jelSlt on umotyW\OIWaJIly,walk !tu jaJk!ie.goś naJt.UJraln<ego ZlwtiąrlkJu. 53 ZJnaik jaIk mÓlWlil Oh. PeńJI"ce - pod jaikUunś w:zgil.ędem 1Jub jalkiejś rolli I"e(pI"eJ'hentJuJj.e wobec k'OlgoOśooś i.nnego od SIi€Ibie. Jest poza tym s!kładlniJkUem sy,si1;emu s'EmlJilatyicznego, z kJtór<eg!OmOŻina ~o antail'iltycZJl'llieWyiSfZJC'Zegó1nić;znalCum'ie zależy od jego mi,ejsJca w sys!temie. NielMó!l"ZY s,emi,'OI1og1O,WJie tiW'UemdiZą,źe zma.k jelSit wyiniJkJ.em redukcji, w przeci'Wieńst:v.tie do symbolu, :który cechuje redul11dam;cja: (nadmiar zJnaczenia). Zadaniem teorii znakó:w jest rekonstrukcja systemów semi'Oty'cznyoch. Zna,ki bywają różnie defiJniQlWane i klasyfikowane w zależności od przyjętej teońili. Zob. A. Schaff, Wstęp do semantyki, Warszawa 1960. w �NiewerbaZne komunikowanie się w obrzęd2lie wes<elnym 4S kowany by1Wa'wymogom komunikacji. Analitjllczne wyodrębnienie znaku w postaci triady, lkitóre zaproponował Ch. PeirlCe 54, przełamuje, jaJk się zdaje, ogTanlczenia języ;koznawcze i odpowiada warunkom analizy pra~atjllcznej. Znak jest potrójną relacją łączącą w sobie: ,1) środek pr~ekazu (materialny no'śn1:k,medium), 2) przedmiot znaku (realne zrjawiJsko, do ktm'ego :maik się odIlJO'Si),3) ~naczenie (odnosi środek prz'ekazu do przedmiotu znaku, łącząc z tjIIIDpewną treść - in:teTprertant). Znalk dotyczy cechy lub funkcji przedmiotu, to, jak !Się/doń odnosi, OIkreś'laznaczenie (inrterpretant). Ujawnia się tu więc funkicja semiotyczna i rzeczowa. Znak należy zatem do porz,ądku synchronicznego i diachronicznego. Analizę semiotyczną zaczynamy od wyodrębnienia p'O'Szczególnych zna:ków, tak jak są ułożone w t€lkście, który jest rezulrtatem ludzJkic-hzachowań. W ni:awerbalnych systemach semiotycznjllch nie Jest konieczne stosowanie reguł językoznawczy;ah. S.Żółikiews:k~ pisz€,że "n:ie ma powodu w empirycznjllch wła;ściwościarch systemów semiotycznych innych niż język naturalny dopatrywać się uni!wersalne:j ce1chy tzw. podwójnej artykulacji, rzeczywiście ,wlaści!wej językom naturalnym" 55. Systemy nieweriba1lne, dzięki środkom pr:zjellmzu (materialnym m:ośn~kom znaków), spełniają, obok semiotycznych, swoiste funkcje rzeczowe. R. Barthes mówi w tym sensie o zinakarchfunikcjonalnych 56. A. Kłoskowsika pisząc o przedmiotach i 'czynnO'ścia'ch, które pełnią funkcje symboliczne, lecz również funkcje zewnętrzne, in:strumentalne (czyli T:zjeczowe)- WJprowadzaokreślen:ie: zna!czenie przydane 57. Niektóre rzeczy w procesie społecznej wa'loryza cji otrzymały znaczenie. IstnieJe niero:zjerwa.lny związek tekstu (urkład znaków) i jego nośnika (nośniki 'r;z,e'czOlwe znaków), funkcje semiotyczne 'zatem zależne są od funkcji rzeczowych - wiąże się ,to z realizacją wybranej prakJtyiki społecznej 58. Funkcja społeczna zja;wi'Ska kultury jest więc stosunkiem funlkeji semiotycznej do !rzecz'owej. "Okreś'lenie związ!ków między funkcjami rzecwwymi danego przedmiotu semiotycznego, a jego funkcjami sem~otycZ'Ilymi, jest zagadnieniem empirycznym, zależy IOdfunkcjonowania danego przedmiotu w procesach komunikacyjnych danej zbiorowośd w danej kulturze" - pis.ze S. Żółkiewski 59. Funk,cja rzecwwa może zatem oddz1iaływać :na :£unikcjęsemiotycz1 54 Za: U. Eoo, P,ejzaż semiotyczny, W,a!l1SIZlaIWaH112, s. 1'5<J. 55 S. ZMklioeIWlSlIDi,O twr,tuskiej ... , Olp. oilt., S. 5136. 58 R. Barrltlhes, Mit i znak, W',u1SIZJ3IWa 19170. J'ednaikż'e Ba'rlVhes ulważa, że Zlna!k:li fu.nkcjoonal.ne tiWo,rlZą sY8~,emy s'ermioitycrZlne, zJbudoiwane an:alorg1c:znd.e do Syls/t'emJU języ:ka naltru:ralneg1o. 67 A. Kł'Olslkiow:Slka., Semiotyczne kryterium kultury, ('w:) Z histo,rili i socjologii kultury, Wm1srz;alWa 19\69. 68 S. ZÓ~IDiE'lW1s1kJi, Niekrtór,e ... , op. Cli,t., S. 640. 59 T'<lJmż.e, s. 643. �46 iKi&ZY!SZ'DOF PlĄTKQWSKI ną, łączy 'je więc trwały związek. Furrkcje rzeczowe powinny być badane history;cznie, w ikontekście !Zillli:any. Sytua,cję komunikacyjną tworzą wszystikie czynnilki pozasys.temowe, które mają wpływ ,na .dekodowanie zna'czeń tekstu (hieralI'chia kodów). Nie można natomiast procesów komunikacyjnych uniwersaliwwać i rozoiągać poza sytuację komuni1ka'cyjną i czynniki tego procesu 60, prowadzi to bowiem do zerwania 'z rzeczywisto.§Cią empiryczną. Obrzęd weselny, poprzez demonstrację formy, j€lst widowiskiem 61. Elementy tworzące taiki tekst należą do wielu systemów semiotycznych 62. Niestety, do tej .pory nie ZJo'Stałazadowalająco rozwinięta teoria każdego systemu znaikowego ·Z osoibna :(analiza syntaktyczna). Dla ~tejanalizy istotne są relacje między systemami semiotycznymi. E. Benveniste podaje 63 dwie zasady tych relacji: 1) zasada niel'eiduudancji -- mówią'ca, że nie ma synom ii między systemami i każdy buduje się na innych pods,tawach, 2) dwa sys1'emy mogą zawierać ten sam znak, ale nie musi to być powodem sy.nomii ani redundancji, bo nie jest ważna substancjalna identyczno'ść zfaku, l'elczjego różni,ce funkcjlonalne. Wypływają z tych regui dwa wnioskI: o specyficznylm :powstawaniu znaczeń w określonej kulturze i o ,ewidentnych zwią?Jkach funkcjona:,lnych znaików z odpowiednim kontekstem kuliuTQlwym (funkcje rzeczowie i semiotyczne). ZJNAIK[ W OBIRZĘDZIE Zasadne będzie spoj'rzenie na 'znalk:iw obrzędzie weselnym nie jak na elementy systemów semio1t)7lczn)'lch, lecz ja'k na elementy tekstu - obrzędu (uformOlwane,jrZe'cz)'lwisto'ści),uŻ)'lte w 'sytua'cji komun~kacyjnej. W obrzędach wrdolWislkowychmo'żna wydzielić 10 kategorii znakÓlW64: 1) teJkst mówiony, 2) pieśń, 'przyśpiewka, 3) intonacja, 4) dźwięk, 5) gest, 6) ruch, 7) st:rój, 8) wygląd~haraikteryzacja, 9) rekwizyt, 10) dekoracja. Kategorii/e 1 - 4 odnoszą się do aspektuweTibalnego procesu komuniilrowania się. W związku z tym, że koncentruję się na niewerhalnym eo C. Levi-&bnauiS<S jaJkJo komurJJilkalCiję pojmlUj,e Wlsz,e:liką wylffiiaJnę (!1lP. ko!b'iffi, usŁug), ~d:Zlie caŁość z.j,arwh~kkiu:llt!Ulry jest z.lIaK~:ząiCa. 81 P'OIr. C. BaruidtOlUi1n, Ze s,tudiów ... , op. cit., s. 29 - ~3; M. ZmilgnOidZlk1i, Lud PoZski i Rwsi, ksri.ęga l, Obrzędy wes,eZne, Kiralków l1l07, s. 29, 82 OhaJraiktt,erY/Sitytkę sYlsterrnó!w s€lmiotyK::zJny"<c1h daje E. Benven1s1te. Zob. E. Ben"·eniJst<e, SemJioZog.ia języka, (IW:) Znak, styZ, ko.nwencja, W>M1SflJawa wrn, s. 11 - 316. 83 Tamże, s. 22. M Zna:kd W s[pelkitlalkilu t'e:aibraiLnym wylróŻJroł T. KQWlZan. Zob. T. KiolWlzan, Zna,k w teatrze, (w:) Wprowadzewiedo na.ukii o teatrze, t. l, s. 2919- 3:.25; va!kż,e te~a. aJut'O'ra, A'OO.Zyses·emioZogique du spectade Vheatra1., Lyan 19'76. �Niewerbalne 41 Joom'll.ndkowanie się w obrzę<Wie weselnym aspekcie te.go procesu, nie będą us7JCZegółowionete kategorie. ChciałJbym tylko podkreślić rolę akcentującą intencjonalny charalkter komuni!kacji kategorii 1 - 4. Znaki diJwiękolWe,podkreślające np. atmosferę c11>wili,czy intona1cja wygłaszanych tskstów w:zibogaca1jąwartość znaczeniową strony werbalnej. Kategorie 5 - 10 odnoszą się do niewerbalnego aspektu procesu !IDOmunikowania się i :zostaną omówione poniżej. zwrócę uwagę lIla znaki od:grywlająee istotną rolę dla formy widowłska oibtrzędowego - w€l.sela ludowego. Czuję potrz'ebę wydzielenia jedenastej ilmte.gorii znaka,w niewerlbalnych: mimiki; niestety, w źródłaich etnograficznych :nieliczne mamy próby zawierające takie dane, s.Z'czegól:niedotyczące XIX W.65• Należy iałować,że w~aśnłe literatura piękna daje :bogate' opisy emocjonalnych za· cholwań uczestników wesoel(np. Nad Niemnem, Chłopi). 1. G '€ S t. Rozmaieie można klasyfikować zna/ki gestyczne 66; mogą znaczeniowo WlSpIOmagać słowo,zalStępować inne znaki, spełniać funkcję fatyczną. P. Bogatyriew twierdzi,_ że w teatrze ludowym często zastępują one deikoracje i r,eikwizyty 67. I'stotę gestu praktycznego i rytualnego podkreśla H. Wanon: "Gest praktyczny - jest pomysłowy, jest on kierowany prz~z swego rodzaju intułcję praktyczną, która !każe mu doświadczać i wykazywać cechy ,czy właśdwości <rzeczy. Jest źródłem umiejętności praktycznej [... j. Gest rytua,lny jest od razu stell'eotypowy. Wynika on z elementarnej tendencji do powtarzania się. Inwencja jest mu obca" 68. Także M. Mauss Zlwracał uwagę na istotę gestów, podkreślając rolę naŚlladownictwa, preshżu i tr.adycji w przekazywaniu techniJk posługiwania się ciałem 69. ' W obrzędzie weselnym moż'na wydzielić na'Sltępujące gesty (moili1wy interpretan't w nawiasie): 1) podanie ręki (utwierdzenie Iprzyrzeczeni,a, wierność umowie) 70; 2) przY'picie, "litkup" (utwierdzenie kontraIktu, wzajemna .zgoda stron) 71; 3) b~ogosławieństwo (poonyślność, oeMona); 4) !klęczenie, chodzenie na kolanaich (podporządkowanie się, uległość, oddanie M J. Ryś, We,sele lqckie, R:z,e.S1Zów 1972. Zob. T. M. Ci'ołek, Mate.rrialy do "Alchemli gestów", "EtJlogJralflia Bol:slka" W73, .z. 2, s. 59 - 80. 87 P. BogaltY'r.iew, Zna,ki t,eatralne, (\w:) Semio,tyka "', otP cit., s. 200 - 2'512. 68 H. WaHiolJ1, Od myśli do czyrnu, W~wa 1!}50, s. 1130. 89 :M. Ma'U<5:s,S(}cjolog:ia .. " op .. ciJt., raz. VI. 70 N)p. W. Abraham, Zarwarcłe malżeńst,wa w pierwolt,,"em pra.wie polskim. LwÓlW 1925, s. 1.5'1 - 156, 88 71 K. obrzędach za;W.isto:W1~CtZ-'KlriQPf'OIw.a, Zawarcie we-selnych, KJralkÓlw 19tW, s. 14. malżeństwa .pr.zez ku.pno w po1.skich. �48 KRZYSZTOF PIĄTKOWSKI czci); 5) złączenie rąk -czasem na chl€lbj,e(podim~ślenie wnowy "Śilubowanie na rękę") 72; 6) pokłony (oddalWlanie '~ci) 73; 7)podejmowanie pod 'kolana, całowanie w rękę (oddawanie szacunku, .dziękowanie). 2. R u 'c h. T,ańoe wese,lne mogą być znac.zą'ce, kiedy forma taneczna JWykOTzySltU:je nie tyliko naturalną motorykę ciała, lecz ruchom nadawane są pewne tr,e:ści. Znacz,entową Sltronę tań,ca można analizo'wać wg. jego 'konstI'lu'kicji, celu, wykonawcy. Mogą ,być tańce 'znaczące intencjonalne i nieinte11lcjionalne74: 1) taniec pa'nny młodej z druhnami (przed oczepinami), a po:tem z męża'1Jkami( !pO oczepinach) -z'nacząca intencja: zmiana stanu; 2) olaęcanie się po pokładzinach 75; 3) ruch korowodowy orszaków (więź rodzinna, stanowa). Konota1cje magiczne Ikierunkó\w ruc·hu dokumentują analizy strukturalne. Jako znaczące można też anah2jować różne spoSiO'byporuszania się, wejścia i zejścia, pozycje względem 'pall'itnerów,odległości. 3. Strój ludowy. P. Bogatyriew ,wyróżnił, ana1izującstrój ludowy, szereg ;funkcji: 'Oibrzędową, świąteczną, estetyczną, przyna leżl1Jości regionalnej, stanową i prakty<czną 76. Wyraźnie mOiŻna określić fun\k,cję rzeczową i semiotyczną. AnaJ.iza ,całego stroju (różnice regionalne) wymagała!by osobnych studiów. Jednakże w źródłach etnograficznych znajdujemj( wyróżnione znaczące e1ementy stroju: 1) elementy stroju młodych zazna'c.zają ich roJe 77; 2) wyróżnia się jakimś elementem strój dostojników [weselnych 78; 3) czepek (element stroju mężatek) 79; 4)czapka młodego przy "iczapieniu" ('przejście do nowej rodziny, władza męża)80. 1 4) W Yg l ą d - c ha rak te r y z ac j a. Wyraźny element charaJkteryzacji po'siJadającyznaczenie w weselu - to włooy panny młvdej: 1) postrzyży,ny (zmiJana stanu, odddanie się pod władzę) 81; 2) war'k,ocz (paNIP. H. Bieg·eJl,e1seIIl, WeseLe, Lwów 11912:8,s. 43. 73 NIP. Abra,haan, Za.warcie ... , Qp. oilt., s. 201; iaik,:!:e: M. Żmi~I'OldZlki, Lud ... , qp. 0Lt., s 3i2 74 J K'OIWa'LSkJa,Ta'Tllie<: jako forma przekazu treśoi ktUfurowych, "E'bno.grafia P,oIsika" 19.7\8,z. 1, s. 173 - 19t2. 75 J. S: BYlSltIllOń, Ok:ręcaThie S'ię obrzędowe, "Lud" 19'214, t. 21, :l. 2, s. 9.3- 96. 76 P. Bogatyriew, Funkcje stroju ludowego na obszarze morawsko-słowackim, (w:) Semiotyka ... , op. dt., s. 163 - 232. 77 NIP. "Wibsłia", t. Hl, s. 1160; t. 16, s. 400. 78 Np. O. ~()IlJbeng, Poznańskie, cz. II, s. 55. 79 Np. O. Kolberg, Krakowskie, cz. II, s. 55; K11jawy, c·z. l, s. 274; K. Zawisiow.iJc:z-Ada:msiklil, Obrzędy wesel'l'1Je, "Łódź T,eait,raJ'na" 1948, R. 3" nr 3, s. la. 80 Np. Zaw.is'towiez-Kintopf.o'W,a, Zawarcie ... ,op. cit., s. 52. 81 NIP. Aibra,hall1l, Z'a'wClffCbe... , qp. oil1:.,s. 2125- 235. 72 �Niewerbalne komunikowanie się w obrzędzie nieńs1Jwo);3) \S·chowane (obcięte włosy) cwne, w.arkocz) - 'Panna. weselnym 49 mę~atlka, 'Polkazane (rozpUiSz- 5. Rek w'i z y t: a) ró~ga, jaibŁoneczJka(panna młoda) 82; b) kołacz ofiara 83; c) pierścionki, obrąc:zjki, wianki (utwierdzenie i wierność umowie) 84; d) ~~aneik {panieństlwo, dziewictwo) 8S, 6. De kor a c j a. Kategoria ta obejmuje zasadniczo .elementy charaMeryzacyjne miejsca akc:ji obrzędu, jak np. dekorowanie i oznaczanie chałupy !Weselnej, wnętrza iZJby86. Przedstawione powyżej kategorie znaikowe zostały tylko ogólnie scharakteryZJowane. Szeroka egzemp1ifiJkacja w posta,ci materiałów terenowych wymagała,by szerszych studiów, co nie' jest 'celem tego tekstu. Sygnali~owana jedynie była także znaczeiniowa strona katego;rii znaków, np. pojawi:a się symlborriJkakol1orów, liczlb i(licvba TR,ZY - trzy:krotne przeprosiny ;rodziców przez młodych, trzykrotnezapy1Jan1a i działania). Można tę liczbę kojarzyć z :magią, mitem; miała aktywnie wpływać na zmianę j.a1kiegośstanu, lUib uniemożliwiać zmianę nie właściwą 87. Egzegezę konota'cji pojęć org,anizujących, j1aik!Up. liczby, Ikierurnlki,dają lanalizy strukturalne. Zasadnicza większość kategorii znalkJowych odnO\Si się do stosunku pragmatycznego (znak - uczestnicykJomunikacji). Tkwi więc IW Itych znakach .bi'erność i aktywność, rz'ecz i funkcja - są one interp;retantami (aktywność) oraz obielk:ltamiinterpretalcji. Dla typologii znaczących zjawisk kulJtury nie naji\Stotniej'S'ze są więc systemy semiotyczne, które się w nich zawierają, lecz cha;rakter praktylk ikomuniJkacyjnych służących ich realizacji (zwłaszcza reatlizow,aniu się funkcji rzeczowych i semiJotycznych). W intencjonalnej komuniik.acji funkcja semioty,czna realizuje się w sposób bogatszy od rzeczowej. Zesta'wienie wymienronylch Ika'tegoI"ii'malków: 82 Tamże, s. 208 - 220; Zawistowkz-Kin1lopfowa, Zawarcie ... , op. cit., s. 20- - 33. Nip. Zm1g)rOldlzJkJi,Lu-d ... , OIP. citt., s. 40; J. P. Dek,()<W1sl~i,Obrzędowy kołacz południowo-zachodniego Mazowsza, "Łód~i!e Studia Etnl()<gratf'~Clzne"H:l64, s. 11'7 - 12:3. ' 84 Abraham, Zawarcrie ... , OIp. ditt., s. 17\6- 1'92. 85 Tamże, s. 1516- 17fj. 86 M. Wli.erou'slzffiVlslka, Obrzędy r.e1oopcyjne w£ek.u dojrzałego w Beł.chlatowsk£em, "Łódzkije Sltudri:a Elt:n()g~alfl~c:=e" 1966, s. 5'6; O. KJoLbeI1g., Krakowskiie, c.z. II, s. 10; BiegeleiJsen, Wesele, op. citt., s. 29·-:W. 87 POIr. Święt·etk, Lkzby Trzy i D~rwięć w mitach, wyobraż,eniach, mistycznych praktykach i zwycz·ajach ludowych, "Lud" 1905, t. 11, s. 371- 3088. 83 na weselu -4: ,,1.Ald" - tom 65 �KRZYiSZiTOF 50 PIĄTKOWSKI . Kategoria znaków ! Środek prze- Elementy pragmatyczne Forma Czas i przestrzeń aspekt werbalny komunikowania się 1) tekst mówiony 2) pieśń, przyśpiewka 3) intonacja 4) dźwięk dotyczy nadawców i odbiorców tekst mówiony lub śpiewany aspekt niewerbalny 5) gest 6) ruch ekspresja ciała komunikowania się 7) strój ludowy 8) wygląd-charakteryzacja 9) rekwizyt 10) dekoracja dotyczy nadawców i odbiorców poza uczestnikarni wygląd miejsca akcji kazu (przedmiot znaku) I znaki czas słowne (funkcja se· miotyczna) - czas i przestrzeń wygląd nadawców -_ .. _-- .• -------przestrzeń znaki zastępcze ikoniczne I (funkcja semiotyczna i rzeczowa) I i , , - I Formy wizualne (obrzęd weselny), jak pisze .s. Langer, nie są dySkursywne, nie przedstawiają _slWOicheil,ementów kolejno, lecz jednocześnie. Znak ni€U)"Skureywny nie da \Sięprz'edsta\Wićza pomocą :iJnnegoznaku jak w języku 88. W anaiizie pragmaty,czmej nie można zatem ciągu znaczą,cego (np. lrY'tualu), który na poziomie języka zda!rZeń j'est twóTZony przez szereg elementów (kategorii xna'kó1w)- rozpatrywać na poziomie zapisu t€lkSlbu,np. mito'logicznego, jalko }~ną jednostkę 89. Na pragmatycznej płaszczyźnie między kategoriami znaków zachodzi prlOceswzajemnego pobudzania, odkr)'lwania wartości informacyjnej (np. pieśń alktywizuje za· cholwania gestYiczne - błogosławieństwo przy "przeprosinach" - p:owołując je i il;'łumaczącjego sens). Zauwa'żyła. tę ;prawidłowość C. Baudouin de COUlrtenay, podkreśQając fo:rmującą rolę pieśni wes·elnej. Zjawiskv zastępstwa (przekładalności) i wzajemnych oddzia'lywań znaków (czy kategorii) nie ogranicza się do sysń:€m'l1języllrowego np. znaki gestyczne mogą być pobudzane przez znaki plasty,czne .. W różnych momentach {)Ibrzędu molŻ;.nazaulWażyć dominację jednych znaków {kategorii), a towar;zyszącą roJę iI1!Ily'ch.Te ·domrnujące organizują w danym momencie kompozycyjniekonmnikat, inne spełniają wtedy funkcje pomocnicze. Proces ,;walki" o dominację mOlŻebyć int€Tesu'jącą perspektywą przy badaniu funkcjonowania znaków w obrzędzie. R. Barthes stawiał także problem 7Jwią~zków·w widowisku między znakami ułożonymi kontrapunktycznie 88 S. IJa,n,g,er, Nowy ... , 0iP, cit., s. 1412- vm. 8. Z<aQwzma/k., Iwanow, Toporow, O możlitwoścro,ch ... , OIp. c<itt., s. 7<4. �Niewerool-ne 'kom1Lnikowa.7lie się w oorzęd2lie wes·elnym SI {znakami, które są jednocześnie ,gęste i rozprzestrzenione, symul'taniczne ~ sulkcesywne) 90. Można równieiŻ twieIidzić, że W pewnych momentach obrzędu mamy do czynienia z oelową redWlidJancją (np. wian~ i Tó~ga symbolizują ,pannę młodą). Otóż ta redundancja sprawia, że wzrasta obrazowość przrosta'wianych sytuacji, 00 bardziej podkreśla !Znaczenie działań, a także ,za'zna'czasymboliczny moment. Dot)l1kamy tu zagadnienia e!konomi.lki maików 91. Mamy w tym wypadku do czynienia z rozrzutnością semiologi'czną, poprzez występujące powtó<rzenie, zwieLokrotnienie tego samego interpr,etanta, choć inny jest nośnik i przedmiot znaku. Jednoczesna emisja wielu znaków może czasami ,zacierać znaczeniową przejrzystość sytuacji komunikacyjnej. W przypadku obrzędu weseilnego mamy do .czynienia z oszczędnością semiologilCzną. Ekonomika znaków, tQ stosunek do tenderucji polaryzacyjny,ch, do napięcia semiotycznego między biegunami . .z tak rozumianą ekonomiką związane są sprawy substytucji (wymiany) znaków o pewnych funkcja'ch, wartości informacyjnej (wielQznaczności), ~te'tycznej i emotywnej. Trzeba podkreślić także słaby semiiotycmie srtatus przedmiotów wykorzystywanych w kOlIIlunikacji w obrzęd~ie. Wydaje się~ że strulktW"a znaków realizowa,nych w te'kście wynika, lub szerzej - ,zaspoikaja potrzeby spoleczne. OBRZĘD JAKO UiKLAD W0AJFJMJNY,CH ODlDZ1AL YWAŃ Zwro'tne odidziaływanie nadawców (aktorów) i odbior'Ców (publiczności) przy współtworzeniu komun~katu JllIOżnaujmować całościowo jako układ oddz.iaływań 92 grupy nadalwców GN i grupy odbiorców GO Cprzedstawicieh społ'eczności lokalnej). GN tworzą: osoby główne (państwo młodzi), OOOIby Ol'g.anizu'jące a1k<:ję(starosta, starościna, drui1bow.ie, druhny, prwd<itawiciele stanu gospodarzy i gospodyń, rodzice). W GN mamy do czynienia z dwoma roozajami działań: 1) z dz'iałaniami bezpośrednio skierowanymi na GO, 2) z działaniami mechan'icz.nyrrni nie skierowanymi beZipośrednilOna inne osoby, lecz pośrednio wPływ ten modelujące. W ka:t~gorii pienwszej występują działania: 1.1. Współtworzenie z 00 komunilkatu i wrpływanie w ten sposÓlb na doraźne zachowania, oraz na formowanie si~ pewnych postaw w te'j grupie (odnośnie do komunikatu). 90 R. Ba'Iithes, M!it ... , qp. clit., s. 218'8 - 3111. 111T,aJkJieglQSlfomnuława'ruira ,urżył T. Kaw:z.arrl. 92 •• Zob. N. Wliener, Cybe.rnetyka a spotecz'eństwo,WaII1SIUlIw.a 1001, s. 5'7. �52 KRZYSZTOF PIĄ 'r.KOWSKl 1.2. Regulowan1e zachowań we własnej grupie (role - woory tradycyjne, pier<wszaocena). 1.3. Regulowanie zachowań GO (użyciezo1Jiektywizowa'nych wzorów działań odnoszonych do wspólnych norm i wartości, 'progresja a!kcji, wtórna o:cena). W drugiej kategorii występują: 2.1. Działania te<chniczne (np. Ikonstl"lukcjarózgi, wicie lwianków , ubieranie młodej itp.), a więc działania przygotowawcze. Mo~na tu mówić także o doświadczeniach techni'k wykonalwczych (model trady,cyjnego przekazu), o mo"źl'iwościachindytwiidualnyich 93. 2.2. T,echniika przedstawiania - realizacja działań z punktu l. 2.3. Śroic1lkiprzekazu - realizacja w oparciu o wzory tradycji. GO tworzy pUblicZlnośćwyUarzeń obrzędowych. Można tu wydzielić także dwie kategorie zachowań. Pierwsza girupa 11;0 dzriałania beZipOśroonioSkierowane na GN: l.1. Współtworzeni'e k{)lIIlunilkatu.ewspółuczestnictwo!). 1.2. Wpływ na zachowania GN przy formowaniu sekwencji zna'kowych (rytuałów), wyrażanie op1illii (radość .lub potępienie) - pierwsza ocena. 1.3. Regulowanie zachowań we własnej grupie (wtórna ocena) - rozumiane s:zerzej, także pO'zaczas·em oOO-zędu. Za1chowania w GO są mniej sformaliwwane i zautomatyzowane niż w GN, gdz:ie podlegają Tyigorom obowiązujących IWZorÓW w stosun/ku do ról. Druga grupa - to zachowania o charakterz€ introwertywnym, nastawione na łnteI1pretacjęi ocenę przedSItawianych działań: 2.l. Bazą jest protolkół obrzędu, przekazywany przez tradycję, wyzna.czający uczestnikom roJe i zakr-esy działań (ocena wiarygodności). 2.2. Ba·zą jest tak:he obserwacja tego ,co się dzieje - tu rodzi się ocena interpretolwanYlCh działań powodująca odpowiednie reakcje (ocena estetyczna) . Widać, że wpływ obu grup na proces formułowania :komunikatu jest nieciągły i fragl11l€ntruryczny. Wszak ani GN, ani GO nie są zespołami j€dnoirodnym'i: pierwsi zawierają w sobie szereg ,różnych ról, a dTudzy szereg opi'nii. Znajduje to odbłcie w dynamice przedstawianych wydarzeń i odWrotności ocen. Jednak cechą tych obustronnych oddziaływań jest tendencja do zachowania .równowagi, homeostazy w proporcjach ty~h oddziaływań - co umo'Ż'liJwia:pra1widłowy przebieg obrzędu - j;ego progresję (np. przy niepozytywnym wyniku poikładzin - działania publiczności załamywały homeostazę: nis~czenie domu, wyśmiewanie matki 93 Por. C. Bau1dJou11I1, Ze st>!hcUów .• " QP. aiJt., s. If! - ~O. �NlierwerbalrnekomunJikowamie się w obrzędzie wes.elnym 53 pa,nny młodej - obrzęd załamywał się 94). GN zawsze dąży do utrzymywania pewnych reguł nawet wbrew oddziaływaniu GO (oczekiwanie popisów, ,wykazanie talentu krasomówczego - przynajmniej takie są wymagania przy kompletacji róJ) 95. Analiza pragmat)'1Czna pozwala na podjęcie j~cze szeregu interesujących problemów. W forma,ch o.brzędowy,ch występuje stała intederencja dynamicznych struktur zna'czeniowych (mohilność znruk6w) i obrzędowo-społecznych ról, ,wokół tego jest organizowana przestrzeń i czas. Problemy przestrzeni można por:ządkJować w aspektach: a) nieTuchomości przeetrzeni, ruchomych podmiotów i odwro'hnie; b) stopnia otwartości; c) wyzna'czania przestrzeni 'przezznaiki; id) geometryzaicji. (wertykalizm, 'koło, spirala - wartoociowamie); e) przestrzeni sakralnej i świeckiej, wyróżnionej przez M. Eliadego przy odniesieniach światopoglądowych (np. semant)71kagóry Ikosuni:cznej,środka świata, drzewa życia, problem hierofani'i). W perspektywie komun~ka'cyjnej sDCzegó)nie istotna jest społeczna przestrzeń oddziaływa,nia nadawców. Różnorodność regionalna drugorzędnych elementów rytualnych, czy wą,tków (iW przekazie werbalnym) jest tego potwierdzeniem. Wiąże się to z kategorią socjologiczno-historyczną obi'e-guspołecznego. Kategorię tę można dkr,eślić jakosocjologiczną anallizę 1'61 nadawców, cech sytuaicji ilromunikacyjnej, typu 'odbioru (mechanizmy komuniika'cji). Tego typu analizy umożliwiają także, jak się wyida'je, badanie porównawcze ty,ch samych systemów zna'ków (czy ciągów znakowych) w różnych tekstach semiotycznych. Analiza prngmatyczma dowodzi heterogeniczności semio'tycznej kultury. Ukazuje ona, że o znaczenia,ch i przemianach kultury, jej struikturze i dynamice (fuI1kcjonolwaniu trad)'1Cji), decydują "stosunki pragmatyczne nadawców i odbiorców do jejZ'lla1czących i wartościolWych porządków, które nie £unlkcjonują jak mechanizmy podobne do mechanizmów języka na"turalneg<>"96. Perspektywa komunikacyjna nadaje takiej anali'Zie odniesienia empi,ry:czne. ' e4 L. Stomma, Ryt,uał pokbadzin w Polsc'e, "EtnO!~ra1Ha P,01Jslka'' 1:975, z. s. 51 - 64. 95 Np. "Wisła", t. 16, s. 403; BauldO'lrin, Ze stud.iów "', CliP. cLt., s. 25. 9B S. Żółikiewski, O tartuslviej ... , op. cit., s. 620. l, �54 KRZYSZTOF PIĄ TKOWSKI NONVERBAL COMMUNICATION IN THE 19TH CENTURY POLISH FOLK WEDnING CEREMONY. ESSENTIALS OF PRAGMATIC ANALYSIS (Summary) From the point of view of semiotics, a wedding ceremony is a multileveled and heterogenous text. Its structure and form are of a communication medium nature. A pragmatic analysis (one of the aspects of semiotic analysis) of a wedding ceremony viewed from a communication prospect is the subject of this article. It concerns the relations between sign senders and receivers and the text (rite), which is a realization of these signs. Thus it also includes the situation occuring between users of sings during symbolic commun:icatiOd'l and describes social conditions of this text. Moreover, it presents the whole ptocess of communication generated by the rite and appoints determinants of pragmatic aspects in a communication situation. However, this situation has to be initially reconstructed. It is possible to distinguish 10 categories of signs in a wedding ceremony: 1) the spoken text, 2) songs and couplets, 3) intonation, 4) sounds, 5) gestures, 6) body movement, 7) costumes, 8) make-up, 9) accessories, 10) setting. Categories 5 - 10 are connected with nonverbal aspects of communication; most of them concern pragmatic relations (sign - participants of communication). The analysis presented makes it possible to carryon comparative studies on the same sign systems in different semiotic texts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/516195db171bdab7aaca1e9c413dab93.pdf 40e10841ac9ceeb5428a8a290ef80912 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource Bułgaria - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1677 Title A name given to the resource Etnografia w Bułgarii/ LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.171-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 II. ARTYKUŁY, OMÓWIENIA, MATERIAŁY .JERZY A:DA!MGZEiWSKI ETiNOGlRAiF'IiAW BUŁGARII Doro"OOk.po,1s1kiejetno~a;Ei wzalkres~e bułigM"y'Stykijest balidw szczupły i w większości przypadikowy. Do II wojny całość pra'cdOltylczyła zagadnień etnopo'1irty'cznych, na·tooniastettnog~afia sensu stricto, a więc studia nad kUll:tuxą,były wówczas ,7J!liJkome.Znajdujemy ledwie killikanaście arty~ułów i receI1lZ}ina tematy fo1kllo~ytstyczne lU/b dotY'czące zWY'czajów ludowych Bułgarii. Dopiero badania terenowe K. Moszyńskiego i J. Obręhskiego w lata'ch 1927 i 1928 w Biułlgar'ii wn10sły realny ma'teriał empiryczny, włączony do dzieła K. Moszyńskiego Kultura ludowa Słowian. Po 1945 roku na'j'war.iniejszym wyldarzen1am było wydanie w 1965 roku, w iPoJskdm pmekładzie Kole SimiICzijewa, pra:cy C~isto Wakare1sk1ego Etnografia Bułgarii, ukazująoej obraz tradycyjnej bulgarskiej ku1ltUtl"Y ludowej do 1944 .roku. Pa:aca stwarza jedno·cześn1e możHwości ~ześledzenia procesu rOlZlWars'1lWienia tej kJuUury. Ukaza1nie się tego dzieła w języiku pOlSkim było waiJkim wy1darzeni,em w dziej'a'ch IITauk'ip()ls~iej, gdyż pogłębiło ono nurt e\bnografiICznY'chstudiów slawistY'cznych. A!rtykuł ni:niejLszy jest wyniik.iem zainteresowań autora pogłębionY'Ch miesięcznym pobytem w Instytucie BtnOlglrafii i Muzeum w Sofi:i. Zebrany w czasie pO/bytu w Instytucie ma1eriał został wy1kOir:zy\Stany W pracy magistea-skiej "E'1Jnografia Bulgar;i:i i jej problemy", napiJsanej podkierunkiem !prof. dr Józefa Bw5'z.ty w Kaitedrze Et'Iltlgrafii Un~wersy'teltu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 1980 roku. Niniejszy artykuł stanowi syntezę tej pir8'Cy. < GENIEIZiA iI DZiLElJiE ETNOOU BULG.ARSIK[IEGO Proces wyodrębniani.a się przodików ,płemiennych narodu bułgail"Sikiego rozpoczął się już w p~elr'WslzJ1ch sltułeciach naszej ery. Amali:za OIkresu wędxów~ ludów poZ'WOliławysunąć wniosek, iż Bułgarzy repr:ezen- �172 JERZY ADiAMCZEIW5iKI tują naród południowosłowiaiisiki, który W)'lks~łcił się na obszarach objęt)'lCh fa~ą mtgracji sklawińsko-aI1lty'jskiej wywodzącej się z połJUdniowo-wschodniego ugI'UIpowania Prasłowian. Dzisiejszy naród bułigar5'ki powstał w wyniku dy1ferencjacj.i SłQWia'n napływających do wschodnie'j części Pó~wyspu BaŁkańskiego od końca V wielkunaszej ery oraz różnych grup etnkz.n)'lCh ludności indoeW"oq>ejsiki!ej, zajmującej te obszary pra'wdopodobnie od dwu tysiącleci. Presłowiańską ludność miejscoJWą w połowie pierwszego tysiądecia naszej ery tworzyli: Dako-Mezyjczycy, Trakowie, Grecy i Macedończycy. Osiedlamie się SłO'Wi.amnapływający,ch w ciągu VI i VII w. na Półwysep Bałkański spowodowało początek krystalliza<:ji ~tosuników etniany<:h. W d.trlUlgiejpołowie VII w. nasiąJPiła kolejna fala etltspansji. Tym razem byl1i to Protobuł!ga'l"zy - spokrewnieni z huńslw-taJtarr-skim odłamem wieWkiej rodziny ludów tureckich - pod wodzą chana A'SparUicha. Utworzyili OtUisojusz ze Słowianami ,w 681 roIku, co dało po<:zą1:eikpaństwu bułgarsko-'SłoJW<iańskiecmu. Kolebką naTodu i państwa bułgarski'ego były tereny między DuJnajem a Starą Płaniną, które zawsze stanowiły trzon teryltoria['ny pańSItwa bułgarskiego ,(MarlUS'Zcza!k, s. 83). NaJród bułgarSki powstał w wyniku asymilowania i slawizacji miejscowej ludlności dako-merzyjskiej i traCkiej, przede wszys,tJkJimna drodze pokojoweJgo współlŻyiCia.Świadczy o tym m. in. S'trukrtura antropołogiczna mieszkańców dzisiejszej Bułgarii (Czekambwski, 1967), zachowalnie się toponimii dako-mezyjsko-trackiej (Maruszczak, 1971) oraz przetrwanie tradycji antylClznej s:zA;u1ki (Mołe, 1962). Dla ostatecznej sla'wizacji de<:ydujące :ma'Cz·enie miała chTySltiani'za1cja w 865 r., Wiprowadzenie jęzYfka słowiańskiego do liturgii i powstanie piśmiennictwa słowiańskiego. Proces asymilowania przez Słowian zarówno miejscowej ludności dako-trackiej, jak i P1ro/toJbułga;rów,doprowadził do powstania słowiańskiego etnosu bułgarskiego, kJtÓlregonie była wstanie złamać naJWeJtpięciowielrowa IlIiewoła tureclka . .Narastają<:y w XVIII w. krr'yzyiSi O'SIta'tecznywpadSk ture<:kiego, lennego systemu ~pahijskiego dO'proward7.riłdo wyksz'ta'lcenia się początków ka'P~taliz:mu. R07.ipOCząłsię wówczas pToces rozwarstwienia klasoJWiegoludności buŁga!TsIk<iej spowodowany nowym sj'\Stemem produkcji towarowej i obrotem pienięrżinym. Wybuch wojny rosyjsko-tureckiej w 1877 r. doprowadził w następnym roku do wy:zwoil.enia Bułigalrii. Na wY"Zlwol1onych z niewoli terenach bułga~ich nastąpiły Z'naC1Jne7lIl'liamyetniC7lIle. OdlbytWała się 'wówcz.as wieloSltro'IllIlawymiana ludności między Bu~arią, Turcją i Grecją. Poddbne migJTa'Cjemiały miejsce i po II wojnie światowej, co spowodO'Wało, że �173 obecnie ud~iał mniejszości narodowych w gr.ankalCh polityczny,ch. BułgaTii wymo&ijuż tylJko 12% ~.wo!bec 23% w 1900 r., z .czego najwięcej stanowią 'f'oocy - ok. 9% i Cyganie 5% (Byozkdwski, s. 106). KSiZTAŁTlOlWiAIN1IE ,gilĘ JBIUŁG:AIRlSiK~J KULTIURY [JUDOIWEJ Z procesem powstania i historią ebnosu bułigatskiego nierozerwai111ie Zlwiązane są d~ieje kwlJburyludowej. Jest ona rezu)~tartem inJtegracji kultury ludności antyc2)nej, kul'1Jury SłOlwi'an i Protolbuhga'l'Ó'W.Ze wszystkJi'chzłoŻO'ny(:hproC€sów eItmQgenet)'lcZ'llych,zderzeń i zmieszań róŻffiych składników etnicznych i kompleksów kulturowych żywioł słowiański wyszedł zwycięsko, lecz jego kUll!tlJ['azostała ,wzJoogaIConawielOlffiapie;rwiastkami abc-ego pochOidlzenia(Wa!karelski, 19,65). Generahzując można stwierdzić, iiŻ bułgarska kultura ludowa jest ~offi'p~la!cją słOiwiańslkich i niesŁowiańsikkh komponell1'tÓ'wkulturowych ze ZlnaeZ'lląprzewagą tych pi€!I'wszy!ch. Kultura ta wykształciła się w okresie między VI a IX w., w czasie pOWiStaniai kon:soJlida'cjietnosu buł'garSki€lgo. Wprowadzenie w IX w. nowej reIirgii doprOiWad'ziłodo Z'ró~hioowa.nia na ku1tlJ['ę Ma'sy feudalów-boja.rów i na kulturę ludu. Ta dr'Uiga zachowała swój słowiański charakter równieri; w okresie panO'wamia tm·eCikiegow XIV - XIX w. Z chwilą liIkwida,cJi kilasy feudałów świedkich podeza\5 niewo:li tureckiej, kUlIbura ludu stała się kulturą naroidową, homngeniJczną, tym bardziej, że była fundamentem ś>wiadomości o odrębności narodowej Bułgarów. Była ona zastygłą magmą sipołeczno-ikułburową, ograniczającą do minimum możliwości oddziały-w8lnia kuil!tury tmeckiej. Sp~tryf.ilkowa'ne formy społe,czne broniły spoistości Bufigarów i teh kultury. Homogenizacja kultury doprowa,dz'i1a do stworzenia mldd€'lu kultury o wysoodm stopniu integracji, całkow~cie ~sp,oikajająoej potrzeby całej ludności. Odi~zo.lo'Wana od turecki'ch peneibra'cji, była ona koonpleksem tradycyjnych elementów Iprze:1{oazytWanych tyllko drogąprootychkorutaMów międ:zylouJd~bch. W połowie XVIII w., z chwillą pojaiwienia się sympltomów kapitailizmu, zaJpoczątkowany został proces rO:zJwa:nstwi'eniaklasowego dość jednorodnej dlOltądludnośd. Kultura ludowa, jako system zaSlPo'kajają'cydotychczas potnz€lby całego społeczeńs'obwa,,przestała obejmo'wać swoim ~sięg-iem wsz)ll'>tkie,kręgi społee:lnre. Z chwilą tą rozpoczął się proces OIbumiemnia kultury chłopskiej. Funkcjonowała ona j'Uż jedynie wśród ludności wiejskiej, nie OIbejmOlWałana\oomiast wyższych waTstw społecmly,ch w mieście. W okresie międz)'lwojennym, .pod wpływem wielO'płaszcz~no'Wych �174 kontalk!t6w z miastem oraz cora'z baTdziej i:ntensylW1llegooddziałylwania kultury masowej, wystąpił na wsi bułJgal1"'S1kiej zdecytdowany regres tra.;. dY'CyjiUejkultury ludowej. I~alkIt kUlItury mie-jsikie,jna wieś ob'jął przede WlSzys'tikimmłode po1rolenie. Dotarcie kCliPi:talh:mnu i kułtuxy masowej dO!prowadziło do ro7Jkładu doltychczaoowej jednoMej społeczności wiejskiej jako zbiorowości połączonej tradycyjną więzią społeczną. Naruszenie tej więzi doprowadziło do dez'IDltegmcji trady'cyjnej S'połec~I1Ości wiejsik'iej. Po II wojnie świawwej kulltW'a ludowa przerżywa głęboki ,kryzys i ulega talk szybkiemu ro'~kładJ()\wi,~e staje się zespołem cora:z bardziej niknących przeżyrtków. WiąiŻe się to z faktem zaspolkojenia po1Jrzeb wspókzesnego człowieka przez egahtarną kulturę narodową mającą do dyspozycji ws'zelrldego rodzaju i:rus.tYltucje,organizacje i sztukę profesjonalną (tea1tr, kino, radilo, TV). W sytuacji wZlpadania się tra!dy,cyjn'ej kulitury ludowej poja1wia się zjawisko fo,lkloryzmu. Jest on Jwmpi[ia'cją różnych prlZe'1Jrarnsponowanych aspektów fO!lkloru prz'eniesiony'ch w zU!pełlllie inne środowisko, 00 powoduje, że jest on różny od aurtenJtyc~nego. Na miejs'ce ustępujących relik1ów wchodzą nowe zjaw'ilsika, nowe wa::.-'toś'Cii wzory kultury. Następuje przetworzenie tradycji i adaplta'cja jej do współ'OZesnych warunków. TYlpowym tego przykładem jest współ'czesny, bułgarski system świąt. Na pods,tawie nielktórych tradYlcyjny'ch świąt, jak Trifonden czy Georgewden, powstają nowe święta Zlwiązane z życiem koopera1tywnej wsi. Procesy takie są ZTiesztą cha:ra<Merystyczne dla wszystbch społeczeI1slvwin!du:striailnych i uribaJni:zują,cychsię. POCZĄTKI r RiOZiWOJ ZAiIN!l'ERESOiWU\Ń IBiULGAiRSlKĄ KULTIURĄ DO [f\QW(STANIA nYSiCYIPL:fNY NAUKOWEJ LU[)OiW Ą· ZainteresolWania własną ku11urą ludową pojawiły się w Bułlgarii w pielf'Wszej połowie XIX wieku. Poeząrtki zairrter,esowań e~nograficZinych wiązały się z walkami o niepodJl,egłość w drugiej połowie XVIII wieku. Narody uciemiężone szukały uzasadnień swych dą0eń separatys'ty'cznych w stosunku do krajów nad nimi panujących właśnie w kuilturze ludowej, gdzie pierwiasltki autentyczne, rodzime, były różne od kU 1tury zaborców. KUl1tura ludowa uważaJna była za "nuJ"lt najbar<1ziej tlfwały i rodzimy, dający opaT'Cie dąrżeniom do samodzielnośd' (ZadrO'żyńska-Barącz, s. 20,8). UrzeczYlwis1;nienie tych idei nastąpiło już na początku XIX wielku, kiedy to po'ja'wiła się idea ludowości. Fala romaJntyzmu z jego fascynacją ludem, która opanowała cały kontynent, a która w krajach podbitych została podbudowana jeszcze wiarą w "czystość i nie skażenie" I �1750 własnej kU'1tury ludowej I stała się decydująca dla podjęcia, oczy.w~cię je~ze nie naulkowych, badań w tej dziedzime. Na pierws'zą poławę XIX wieIk'U pIlzYiPada ]?O'Cząrt;ek i rozwój buł1garskiego ruchu kUilftUTOW.egO o char,aktetI"ze narodowym. PierW\Szym wielkim ideologiem był ojciec Paisij z klasztoru Chilendarskiego, autor Istorii Sławenobyłgarskoj (17.(j2). W roku 1824 ulkazał się drukiem pierwszy €IlementaTz bu~gaT'Ski, a w 1835 r. zootała załoŻO'Ila w Gaibrorwie pierwsza bułgaJrska S1Jkoła świ'eC'ka. Od 1855 roiku zaczęto zakładać ludowe świetlice-oezytelnie (czytaliszta), które odegrały OI1brzymią foUę w procesie krzewienia oewia!ty i kultury. Najstalfsze, zna:ne buŁgansikie pieśni ludowe, pochodzą z XVI w. Znajdują się one w starym ;rę!kopis'i.ez Kos:tuTska, nalPllsanym aIrfabetem greckim. Równie interesujący jes't inny zbiór pieśni pochodzą'cy z XVIIIw. Twórca tego zibiOlrupOizosltałanonimQ!wy, wia,diomo tyJiko, i,ż z pochodzenia był on Niemcem, a żył w Aust!ro-Węgrach wśród Serbów i Chorwatów, między którymi byli i Bułgarzy (DiJnekow, 1959, s. 83). ZaiJnt,eresowania własną, rodzimą twóriczością zostały rozbudzone ~zez dwóch sŁowiań&kiJchZJbieraczy - V. Karad~jci,a (1787 - 1864) i Rosjanina J. Wenelina (1802 - 1839). Kara,dZić był piell"wszym popularyzatorem bułgarskiej pieśni ludowej na terenie Słowial1s2jCzyzny. Wenehn, jeszcze przed swo'imi badaniami w Bułgalfii, postawił soibie szereg problemów badawczyoh oibejmu'ją'cych prr-awie całą kuJ:turę łudową. WytyczOlI1Yplain badań nie wstał jednak w pełni zrealizowany, gdyż na pTzeszJkodziestanęła plfjzooWicwsnaśmierć (1839). Wenehn intereS'O'Wał się również historią ludu bulgamskiego, czego wyrazem była praca z 1829 roku - Drewnije i nyniesznije Bołgare w politiczieskom, istoriczieskom i religioznom ich otnoszenii kRosjanom. Pierwszy bubgaroSkiZJbiórpieśni i przysłów wJldał w 1842 r. Rosjanin I. Bagoraw - Bylgarski narodni pesni i posłowicy. Kniżka pyrwa. Obejmowała ona 12 pieśni i 200 przysłów. A najp.ełnie'js'zy zbiór bu~gaTskich pieśni ludowych wydał w 1855 r. w Mo\Skwie P. A. BeZJSon!Qiw - Bołgarskije pesni iz sbornikow Wenelina, Katranowa i drugich Bolgar. Zaw,ierałOlI1 152 Ipieśni liryczne i epidkie. Większość pra'c z tego okresu była wyłą'czni'e owocem zbierania ma1teriałów w terenie. Do największych dzieł XIX wieku na~eży pra1ca D. i K. MiJlaidi!nowów- Byłgarski narodni pesni (1861), zawierająca 665 pieśni oraz opisy licznych obyczajów doro azny'ch, wielI"zeń,dalej przy\s~oiwia,gry i zagadki. Cały ten :zjbiór zawierał otbrzym'ie bogactvvio materiału, ukazującego rÓ'ŻJnorod!nośćkultury ludolwej, aZIWłas'zczapieśni. Równie wari:ną pOlZycję stanowiła ipraca bo'ŚnialC'kiego archeologa, S. WerlkO'wicia (1&211- 1894) - Narodnije pesnie makedonski Bułgara. Kniga pyrwa. Zenskije pesnie, wJlda,na w Belgradzie. ZaWlierała ona 335- �JE/RZY, ADlAMCZEWS:KJ: pieśni, główlnie .1irj'lczn)llC'h,z którylCh 270 zostało spisanych od jednej śpiewaC7Jki ludowej - Dafrny z Prosen~k. Wszystkie te pieśni były baT<łzo interesujące ze względu na swój język - macedońSkie narzecze, kJtóre żyje do dzisiaj w ustach ludu (DiJnekow, 1959, s. 100). iP,ierwsze ipróby naukowej interpr'etacji zehranego ma'teriału, dort;yczącego problemu genezy ludu bu~gafl"skiego,były dziełem G.S. Rakowskiego (18-2'1- 1867). 'I'wierdził on, że "BuŁgarzy dosvli tutaj z Hindusami w rnaj!daills1z-ej przeszłośd, kiedy wi'erzyli w boga Siwę, przesi'edlenie nastąpiło pr~e.d tym, kiedy ro2'idzielHy się plemiona awanskie w Hi:I1Idustanie" (Byłgarska starina, 1865). Przeciwnikiem koncepcji Rakowskiego był M. Drinow (1838 - 1906). Jego pra'ce sta,nowiły pO'CząJtelk w pC>7mani'll etno-genezy Bułgarów. Twierdził OlD, że w prooesie fo;rmQlwatniasię ludu bułgarskiego domi:nujące znaczenie miał'a kOlll(pOnenta sŁowiańska i za protoplastów Bułga'rów uważał on Słowian" którzy lIla pnełomie .Vl i VII wie:k'll zaczęli najpłY'wać na półwy\sep BałkańSki (Dinek{)lw,1959, s. 7). Po wyJZJWoleniuz niewoli tur'eokiej w 1878 roku rozpoczęła się sj'\S'tematyczna i zorganizowama dz·iał'aJlm.ość.Naukowe podsta'wy ZJbioru materiałów etnograficznych i główne problemy. prac badawczych zostały opraeowane !»'zez I. Szitszmamowa (1862 - 1928). W 1889 r. wystąpił on z programowym artykułem Znaczenieto i zada czata na naszata etnografija otwierającym pierwszy tom wydawnictwa - "Sbornik za Narodni Umo1Jworenija, Nauka i Kni'żnina". Sziszmanow ,na':zJwałten współczesny sobie okres w historii bułgarskiej etnografii filologicznym, określając w nim główne miejsce dła badań follkloru w ścisłym jego :zJwią:ikuz obyczajami i zwyczajami, postulująrc i'ednooześnie zjednoczenie ,pod :pojędem fo1kloru 1iwór'Czoś!Ci poetyckiej, ludowych oib)'lczajów i obrzędów ora,z sZJtukiludowej (SzilSmlanOW,1&89). Nieco późlIliej Szismlanow .ZTeformo'wałp!'zedm~ort;etnografii włączają'c w ,krąg jej ZlaiIllteresowań kulturę materialną oraz prawo obyczajowe. Podał dwa sposoby rozumienia terminu etnografia: jeden dawał pTizewagę kulturze duchowej, drugi zaś preferował pojęcie etnografii jako kultUfl"y IUldowej w całości. W obu przY'padkach f.oNdor stanowił nierozerwal1mączę§ć etnografii, jeidnakże w pierwszym p:rzYIPa.dkuna pierwszy plan wysuwamo przeka:zy 1Jwórezościustnej, a batda'czy tego tradYiCyjnego spoSlObu transmisji kulrturo<wej nazywano f'olJk.lorystami (Szilsmlano!W, 1889). ;Wśród zask1g S'zilszmanOJWa d'la ertmograLi bułgalrskiej wymieiI1ićtTJzeba stworzenie naukowych podstaw etnografii jako nauki oraz wydawanie i. redagowanie periodyku "Sbornik za Narodni Umotworenija, Nauka i Kniżnina" od 1889 roku, którego przez 18 lat był głównym redaktorem. Oka'zał wj'lda1ną pomoc przy pOiWstaniu Mu~e'UlIl1EtnografiC'1Jnego �Etmo,grajia w 177 B1J,l,garii w Sofii w 1906 roku. W ciągu dziesięcio1etniej ,pracy w terenie zebrał On 3151 pieśni, 6'88 bajek i baśni, 10<8podal'l, 3046 wierzeń, 117M przysłowia, 1176 zaga/dek i 372 gry d~iecięce. Genera'lnie rzecz ujmują'c, bułgarsrkie badania etnrograficzne do końca XIX w:ielkupolegały na Zibieraniu materiałów z za'kresu foIJklOlru,przeważnie o charalktelI"zepartJ.rilotyczmym.Natomiast inrterpr~ta'cji naukow)T'Ch o chaTa:k:terzesyIllte'tyC'Onymbyło jeszcze bardzo mało. ETNOG'RAJFM. iDO DIR'UIG[IEJ WOJNY SW[iATOWEJ Począwszy od lat 90-rt;yrehXIX w. mamy już do czynienia z nową wartością w dziejach etnografii bułgarskiej. Powstają wtedy ośrodki naukowe o ,profilu etnogll"afi.czmyrrn,rozwijają działallllość pierwsze periodyki, powstaje amatorski ruch ludoznawczy ujęty również w ramy organizacyjne. Zaznaczyć jednaJk trzeiba, że etnogTafia jarko nauka nie wyemancypowała się jeszcze z kręgu lIlaulk humaonisltycZinych,czego dowodem są j~j liczne związki z innymi dyscyplinami nauikowymi. Etnografia jako na ulka nie pIOsiarciają'ca sta'tUi8Uakadem~ckiegrO,musiała oprzeć swą dzialaiJrnośćna pracy amatoll"ÓW, którzy !la poJ.e badawC'z;eludoZJllaJWstwa prz,eszli z innych, samodzielnych już nauk albo całkowicie zmieniając swą specjalizację, albo też plTowraidzącbadania etnograficZine niejako marginesowo. Szeregi ehliografó'w zasilili hteraturo7Jnawcy (Arnaudow), języikozma'wcy i history;cy (Miletić i Roman\S'ki), geografowie (Zachariew) i antropo·lodzy. Pl"Izędmiotem Sltudió'w była przede wszystkim ,traidycyjna kultura chłopska, która stawała się ,poworliz;espołem reli!k'tów i archaizmów. Niez,ależnie od anailizy pojedyńczych działów ~ultury ludowej, dążono do etnograficznej charaJkrterystyki pO'sZlcz;egoonych regionów Bułgarii. Generalnie przeważ'ała jednak amatorska mmotema'tyka Zibieranych materiałów. Garstka profesjonalnych etnografów rozdrabniała swoją uwagę na wielu dziedzinaich badawczych i tylko naukowa me1todyfka,którą się posługiwaJi, odróżniała i,ch działalność od działalności amatorów, wielbirCieli kultury łudo'Wej. Mo'żna pokusić się o wyróżnienie kiJlJkupodstawowych kategorii badaczy. Do piell"ws~ej .zailkzyć można szerolkie TZ€'S'zeamaltorów dążących do Zigromadz€nia morż;l;ilw.ie ja'k największej ilości materiałów, nie podda1wanych joonalk inte<rprerta,cji. Do drugiej mOlŻna włączyć wybitnyoh zbieraczy posługujących się juri: metodami naukowymi. Trzecią grupę stanowiła ograni,cZOInaw zasadz'ie do ki~ku osób grupa teoretyków i komparart:ystów w rodz:aju M. AxinaudO\wai Ch. Waika!l"eilskiego. Byli to ludzie o gruni'O'wnym pr:ZY'gowwaniu zaw;odl()wym i to - jalk tv przY'padiku Ch. Waika!l"eJlskiego- uzysika1nym w tra~ci'e studiów zagrani!CiZnych. U "LUd" - tom 55 �178 JERZY ADAMCZEWSKJ Brak tka:te:dry etmograrfii na Uniiwersytecie SofijskimzQlstał CZęSClOwo zrekampenoowany prz-ez kurs etnog:raiii słowiańSkiej, zaJpoczątk<Jwany w 1893 r. przez D. MatOiwa, prowadZlOny od 189,6 do 1918 przez L. Mi:l,ehcia i do 194'5 przez prof. Sto Roma!I1S1kiego. PwwaidiZJonybył również wykład z fO'llkil'Orll ze szczególnyrrn U'WlZJględJnieniem pi'eśni ludowych. ()drbywał się on przy Ka'teckQ;e LiteratuTy BuŁgarskiej, a prowadzą'cymi byE m. in. L Iwanow, M. Arnaudow, P. Dinekow. Na przełomie XIX i XX wieku il91Jniaływ Bułgarii dwa oentra naukowe etnografii. Jednym z nich było Ministerstwoto na Narodnoto Proswesztenije, które od 1:8'89,T. wydawało "Slbornik za Narodni UmotworenJija, Nauka i KiI1iżnilna" - pi'€!rwsze ś'ciŚ'1enauikowe wyd:awni<ot:wo.W 1906 r. powstało w So,fi:i Państwowe NaTodowe Muzeum Eltnogra:fiez.ne, kltóre stało się drugim ,cerrLirumpra'cy badaiwczej : ZJbieralCzej.Muzeum pUlblikowało "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofija" (14 tomów do 1943 r.). PietrlWlSzymdyr€lktorem mUlJe'UInbył D. Marinow - czołowa postać wśród e'tnograIfów buliga:rsildch tego okresu. Marinow zebrał wieJe maieriałów z rÓ'ŻII1yJch dziwzilll kuLtury ludowej z płn.-wsch. Bułgarii, zaIWartych w siedmiotomowej pra-cy Ziwa starina stanowiącej 'prawdzirwe kompendium wiedzy o bułga~iej kułtU1"ze ludowej. Wiele uwagi teo!f'etY'cznym a\S1P€lk!tom etnografii poświęcił M. Arlllaudow, W kręgu jego zainlten~orwań sZJozególne miejsce zajęła kuJtura duchowa ludu bulig'amkiego, uważana przez Arnaud'Owa za przedmiot badań folklorystytki, a nie etnografii (Arnau:dQlw, 1942, s. 5). Etnografia w jego rO'zumieniu była naltomiaiSltna'ulką opisującą ma't&ia'1ną stronę życia ludu, ~wiązaną z historią, warunkami goografiJcznymi, plemi€unymi reliJktami; fo:JJldorystyka zaś inter€\:,·'ujesię tym na tyle, na me pozwala to 7JI"ozumiećzalWiłości życia duchowego. Etnografia i fo1klor w rozumieniu Arnaudowa, to dwie strony Iudo~na'wstwa (ArnautlolW, 1942, s. 89 i 313). Założenia teoretyczne Arnaudowa były kompilacją założeń różnych kierunków naukowJiCh. Przyjmował on zarowtno ideę rozwoju od form najiP!fO~zYJChdo bardziej złożonych (ewolucjonizm), jalk i założenia szkoły dy[uz'jonistów. Twi-erdził, że korzenie więksZlOŚCiobyczajów Bułgarów sięgają kU]itUTaIlitY'cznj'lchGrecji i Hzymu (ArnaudO'w, 1920, s. 314 i 31,5). U podstaw tego twi€rdzenia leżała z jednej strony idea a rOZJprZ€'Sitrzenianiu się ku1Jtur z centrum o na'jbaridziej ro<~win.ię'tej cywih!zacjl, a oz drugiej twierdzenie elWolucjoniiStów,że mare obyczaj€ to talkie, które posiadają prostą obrzędowość, zawierające niewielką iLość lOkalnych wa~ riantów (ArnaooolW, 1923). Podstalwowe dzie'ła Arnaudowa, to wa::źinyetaip w rozwoju bUlłgarskiej etnograrfii. Zostały w ni<:h postawione zagadnienia dotyczące historycznych korzeni współczesnyJch mu zjawisk kUlIturowy,ch , związlk.ibułgarskiej �w Etnografia Bułgarii 179 kultury ludowej z kulturą babkańską. Autor wytkazał przydatność kartografowania zjawisk kwturawych d~a badań komparatystyczJfiych. Do najważniejszych postaiCi tego okresu zaliczyć należy Ch. WaJkarr-elskiego (1896 -1980), L. Miletióa (1863 -19.37) i Sto Romaookiego (1882- 1959). L. MHetić i St. Romanski, jaJko językoznawcy, in1eresowaJi się zarówno problemami e1mogenezy, jak i histo,::ii etni<cznej Bułgarów oraz grup etnografłcmlych. L. Miletić po śmierrci D. Ma'towa prowadził kurs etnografii słQ'wiań.skiej na Uniwersytecie Sofijiskim. Zasooni,czym zadaniem wykładów było zapoznanie słucha'czy ze sta!l"ąkulturą słowiańl9ką ocaz prohlemami etnogenezy Słowian i podziałem ich na trzy grUlPY: wschodnią, za'chodnią i południową oraz konsekwencjami kulturowymi wypływającymi z tego faktu. Sto Romarus1kiuznawał teorię autochtonizmu Słowian na Bałkanach, wkalizując ich praojczy2)nę w części połudmowoTosyjsl1dch stepów i na Przykal'lpadu. Zajął się także etnogienezą Rumunów żyjący'ch między Timakiem i MorCl!wą(Roma,n,sk,i,192 6), opra1cował też etnografJi<cznąmapę Dobrudży (Romanski, 1929). P!I"ekUJr\Sorembad.ań a'1'1t!I"O'pOIgeog!l"aifilcznych był w Bułgarii prod'. A. Iśmkow (186'8 - 19,37). UZJnawał on wpływ czynników geograHcznY'Ch na kul,turę ludową Bułgarów. Kontynua'oorem bad.ań tego typu był J. Zachariew (1877 - 1965). Duże zainteresowanie roZ/budziła sztuka ludowa. Studia nad. nią przyniosły no.we, nieznane mat€r,iały i przyczyniły się do pozn<ł!niai uznania wysokich wartości dzieł wiejskiego artysty. Główną postacią na tym polu badlllwczym był St. Kosiow (1879 - 1939), długoletni dyr€lktor Muzeum Etnogr'aHcznego w So;fii. Spośród rÓŻIly;ch aspektów s'Z:twkiuwa'gę Kostowa przyciągały przede wszys1Jkim ornamantytka odzieży, ceramika i metalowe o71doby. Muzyka ludowa, choć od daJWna,przY'aiągała uwalgę etnograrfów (folklorystów), dopiero w 1925 r. OIb'jętazostał'a ramami zorganiwwane1j p!I"acy badawcz'ej. Pod przewodnilotwem Wasiła Stoi'1la (1880 - 1938) i z jego udziałem zostało :LeibranY'ch30 000 pieśni łuduwy,ch - telmtów i me1odii. W stworzonej .przy Muzeum Eltnog:ra!fLcznymw Sorfii sekcji muzyiki ludowej zaczęto prowadzić naru/kolWeopracowania zeibra1negomateriału. Podsumowując dorobek etnografii bułgarskiej do II wojny światowej stwie:rdzić naJeży, że był on kontynuacją stanu z O\Stal1mich lat XIX wieku. Mimo iż narod2ń.ła się świad.omość odr ębno\Śicietnografii jako dyscypliny posiada'jącej własne pole badawcze (tradycyjna kulrtuTa luldowa), odrębne Ź!ródła i specy1fit:zne sposoby ioh zdob)'lwania (badania t€TenQwe i autopsja), to jednaJk nie stworzono :zJbytwle'lupodTęcznikó,w syntetyzu1 �180 JElRZY AD:AMCZEWSKJ: jących wiedzę o kUJlturze ludowej, nie wypracowano konkr€ł1!nych beorii striote naulkOfWych.Aczikolwiek wystąpił proces znac7Jnego ro'zszerzenia i zróżnilcQlwaniaza'1n1:er'esowańnaukowych, to jednak kultur'a materialna tralkltowana .była p:rio!I'yteltowow stoS'UJnJku do innych działów kulitUTYludowej. A teren bad.ań ograniczono do ohszaru objętego grani,cami poli~ tyczmymi Bułgari,i. W!S(FOLOZlESiNtA IEmNiOGiR!AIFIA BULGARJS(K.Ą R a fi y o r g ,a<fi i z a 'c y j n Ie. Dla rozwoju etl1lOlgrahiw Bułgarii dkres po 1944 roku jest szczególnie wa'Żny, decyidujący o założ'eniach teoretycznych, kierunkach i problematyc'e prowadzonych badań. W okresie tym e1:nografia bułogarska Uległa zasa1dlllczym przeobra~eniom, określającym ni€ tylko charakter i zakres pnedmio1Jowy prac podejmowa'ny,ch przez ośrodki naukOlwe, aJ·e i dalsze ukierunikowania metodoJogiczne i te~ matyczne. W wynilku wkroczenia Bułgarii na drogę so'cjaliZllTIu(9 IX 1944 r.) etnografia wraz z innymi naukami społ'€Icznymi przeszła okres arganiz'acyjnej i irdoologticmej przeburdowy. W 1947 r. p;o1W'stał Irustytut Etnograf,ij połączony z Narodowym Muzeum Etnogra;fitcznym w Sofii w ramach Bułgarslld<ejAlkademii Nauk (IW da'1szym ciągu skrót BAN), w jedną instytucję ,pod na'zwą Insti1tu't i Muzej pri BAN działający do chwili ohecnej. W 1953 r. po'wstał nau'klawy organ tej instytucj,i - "Izwiesitija na Etnografskija Institut i Muzej na BAN (w dalszym ciągu skrót lEIM). Pracolwllli:cynauJkowi Instytutu skupieni byli wokół trzech sekcji: kultury ma'terialnej i sztu!ki lwdo wej, kultury społecznej i etnografj,j historycznej OTa'zseke:ji folJkloru. Taka była baza dla dalszego roz1woju etnografii bułgansbej. Decydujące znaczenie dla da,lszego rozwoju etnografii w Bułgarii, co jest Z'reszią dosyć specyficzne, miał V ZJazd Bułgarskiej PaTtii Komunistycznej w 1948 r. Postawił on prred :.t'czonymi bułgaI'.9kimi zadanie przyswrojenia me/todołogii marksistow&co-leninowskiej, przygotowanie kadr w nowym duchu i zwróoenie uwag,i na śdJSły związek naukol\"1ej działalności z budownictwem socjaltS'tyczmy"n (Markowa, s. 60). W 1949 r. wznowiono wydawanie "Sbornika za Narodni Umotworenija" już pod znakiem LnsJ1;Y1butu Etnografii. W 1953 r. prezydium BAN pO!djęło specjalną uchwałę naikTeślającą problematykę dalszych badań. Dy.:. rektor ImstY'twtu, akademik Stojan Roma'nski, wystąpił z pr:ogramowym artykułem na:k1-'eślającymprzySZ'łą,problematykę badawczą. Głów/nym zadaniem, jakie pomawiono, było poz:nanie kultury i życia Bułgarów, poprzez pra'ce obejmujące pojedyń,cze za,gaid:nieniaaż do ujęć syntetycznych, w szczególnoŚiCizagadnienie e1mogelnezy i etJnoku1tUirowych zwią~ów i �E,tnogrn#a w Bułgarii 181 Bułgarów z innymi narodami, rozwój kultury maltenia[nej l społecznej oraz przemiany w żylCiu ludu w okresie przejścia od ka'Pittal'izmu do socja'lizrnu. Były to plany perspektywiczne, na najbliższy okres zaś plY8tawiono sobie za 001 zebranie jak najwięikJs.zej ilości materiałów i ka,talogizację J)I'izedmiotów kuJtury materiailnej i moitywów folklorystyaznych. W 1958 r. kierowillotwo Instyltutu objął hiS'tory1k, pro;f. ChriJsto Gandew, a w 1959 r. InstytUJt Etnogra!fii i Muzeum prz-es-zły z działu jęzjńkoznawstwa do d~iału nauk historycznych BAN. EtnogT-afię jalko specja1iza-cję wybierano na fakUlLtecie hilstoryczno-filo7Jof.iczm:ym,a nie filologi,cznym, jak było uprwdnID. Obecn~e przy katedrcze "Specjalny istoricwskie disciJpliny" znajduje się s€lktor etnograflii. W ramach czteroletni:ch studiów his,t'O'I"ycZJllych jest specjaQiz-a,cja z dziedziny €Itnografii. Na pierwszym roku prowad:ZOJny jest kum ebnograEi ogólnej, na drugim tzw. speckurs, na którym prolWadzone są wykłady ze sło,wiański,ej etnografii z za,kresu bułgarskiej kultury ma'teria'lnej i duchowej, bułgarsk~ej s:ztuJki ludowej, folkloru, dia'leik:tk:>~ogii, antropo,1ogii oraiZ fołk~oru muzycznego Kurs ten kończy się zaEczeniem na prawach egzaminu. Na trzecim roku studenai piszą tzw. "kursową pra,cę", a na asta'1m1m pracę dyplomową· Z począrtlk.iem lai 70-,1;ych zapoczątkowany zosltał ,proces reorgan'izacji systemu naukoiWego. W 197!1r. nastąp.ił.a .przebud.owa struktUTai)'no-K)lrganizacyjna naukowych oddziałów BAN. Sekcja folkloru Instytutu Etnografii przeniesiona została do n:owo.poW\SltałegoInstytutu Fol1ldoru BAN. W 1972 r. nowym dyrelk:<1:or'em I'rus,tytUituzastał historyk, Weselm Hadż.inikołow. Pozostaje on na tym stano,wiSku do chw:iJJi obecnej (1980). Pora-co!WIli-cy Instytutu dZ'iałają w trzech sekcjach. Pierwsza zajmuje się prolbI.emami etnogenezy ludu bubg.aT5kiego i bad.aniami z zakresu etnohilstorii i etnosocjo~ogri.i OTaz kuLtury duchowe'j. Druga - kuł,tUTą Illaterial'ną i sztulką ludoiWą. W połowie lat siedemdziesiąty.ch powstała sekcja problemów współczesnych zajmująca się badal111'emkultury socja'li.stycznej i wapół'czesnych S'tosu'l'llkówmięidJzyetnieznych. Wszystkiie te s€/kcje stanowią dział naulkowy Instytutu. OprÓic3niego jest jeszcze dział informa-cji naukowej i dokumentacji, air'chilwum, bibilil()teka oraz pra,cownia fotogoraHczma. M u z e a. Muzea etnogra:£'kzne i krajoznawcze z działami etnograhcznyrni objęte są systemem Minis:teTSitwa Kultury. Wszystkie mUlzea podzielone są na cztery gru!pY: cen:tra(lne przy BAN, muzea narodowe' (ogóLne), muzea specjałJ.s.tyczne, domy-muz€<1. Pro'wadzą one działaliność gromadzenia obi€lk<tów, inwentaryzacji i dokumentacj'i zaby1lków, lecz pr.iorytet'Qlwo tra.ktolWana jest działalność ośw:i.ai1;owaoraz urządzanie wystaw eiksponując)7lch przewa~nie sztukę ludową, strój, wyrt:wór,czość domową i TZoemieś1niczą,hurlowni'C!two i urząd-zenie wnętrz. �182 JERZY ADAMCZ'EWSKrr Naj:więfkszym i zara2Jem IlIajstaTszym muz·eumetnograiłcZJnym jest Narodowe E1tnogra,hcz;ne Mu'zeUJm ,przy BAN w Sofii. Powstało ono w 1906 r., aile zaJ.ą0kiem jego ,była /pierwsza bułgarska wystawa pr:remysłJOwa zorgani:zowaJoo w Plowdiw w 1892 r. Ogromne i wartościowe materiały ,etnograItic:zne tej wystalwy stanowiły podstawę jego otwareia. W okresie od 1920 do 1944 roku trrluzeum wydało 14 tomów swego naukowego organu "Izwiestija na E'unografSlkija Muzej". W czasie wojny w 1941 r. w wyniiku hamtharoowa'nia zniszczenru uległo 2/3ekspon:atów, spłonęła również cała biblioteka, pracownia fotograficzna i archiwum, Po 1944 r. 'przystąpiono do odbudowy z.niszCZiQ,nych ZJbiorów, nasilono w sposób zdecydowany działaIność zJbiera,dką. Po obw.arciu €lkspozY'cjiw 19:54 r'oIku, na której przedsltawiono stary, tradycyjny sposób tżycia Bulgarów, zaczętozas'tanawiać się nad mo~liwoś'Ciąstwolrzenia wystawy prez'en:tującej jednocz,eśnie ws:pókzesną wieś. NastClipiłaprzebudowa ekspozycj<i mU2Jealnej, ~tóra dDlpJ"oWladziła do preze.ntOłwa:niajednocześnie starego 'i współcz,esnego by;tu. Historyzm i klasowe ,podejście były i są nadal podstawowymi me-to,dami tworrenia wystaw etoogTiaficz:nych.(BożiJoow, 19,65,s. 40). W osba:tnich .lataoh !kierownictwo mUZl€UIffi {dyrekltor - Penko Puntew) wystąpiło z cie/kawą Ipropozycją !Organizowania - obok stałejeikspozycji - wystaw czasowych prezentujących iboga-ctlWoposzczegóJnych regionów etnograficznych BuŁg:alrii.Pr~ozycja ta była ci~awai jednocześnie :niezwytkle potrz.ebna zrw,alŻywszy'na fakt, i~ Bubgaria ciągle jest jecSZC2Je ,krajem o duży;m bog.a'Ctwie ebnograf1czny;m. Eksponaty twor.zące okresowe wystawy IPOSl;cze.gó:1n)7l0h regionów pochodzą z muzeów okręgowych i są uzupełniane '!IlJart er iałam i Z muzeUJm :W Sofii. We wszystkitch muzeach etnograficznych, z .który,oh najbardziej znane 'Znajdują się w Płowidiw, ThajikOlwie,Smoljan, Warnie i Burg-aiS,zebrane są eikS(po.nartyludowej ,kultury materialnej, glównie z .zalkresu gospodarstw,a wiejsikiego, rzemiosła i odzieży. Coraz hardziej TO'ZJbudowywa.n.a jestdzialalność wyrdawnicZJaIffiuz,eów l o.becnie najwię:ksz,e zni!ch posiadają własne wydawnictwa. Działa!lność ta wiąże się z 'coraz .bardziej wirdo:cznym :procesem unaulkowienita muzeów. Służą temu teQ:ścisłe, il1aulkow€ko:nJtakty z ectnO!grarfami-nauikowcrami z Instytutu Etnografii w Sofii. Jedynym istniejący;m do tej pory :w Bulgarri skansenem jest "Etyr" koło Gabrowa. Ideę jego !powstania stworzył mieszkaniec GaJbrowa Lazar Donlko'W - jego :pierwszy dyrektor. SZlcrególną uwagę zwracał on na etnograhczną specyfikę t'ego piękne.gc r'eigionu środ!kowej Bułgarii. W szcz'egó1ności inter,esOIwała Dcm'kowa historia i TO,zWÓjrzemiosła :ludowego i ludowej ar,ehitektury. Gabrowo znane było jako centrum rzemieślnicze. już od XVII wieku. NaUlkową podstawę ska'l1lS€nusta- �183 nowiły źródła hiiSrtoryczne i 'etruogrrad'i!czneorraz lilteratUI"a dotycząca rozwoju rzemiosł ludowy,ch i architektury Gabrowa i jego oiIDolk. Terren, na ,Mórym ,zaczął Ipowsta'wać w połowie lat 60-ty'oh ~kansen w odległości 6 ikm ord Gabrowa,zajII1'u}e6 ha pOlwierzdmi. Główne miejsce zajęły obiekty oibrazujqce his1Jorię i rozwój rzerrnio'sł ludowych szeroko wy1knrzystujących siłę wody. Zazna'czyć jednak <trzeba, źe wsz)'LStkie obiekty działają i pracują taik jak iPrzed latami. W oSltatnim okresie nastąpił zwrot wberuniku stworzenia wielozakresowego i wielofunJkcyjnego kompleksu etnograrhcznego, w którym znajdzie miejsce cała tradycyjna ikultura material~na i dudliowa ludności okręgu gaibToWlSkiego. P r o b l e ma t y k 'a b a d a w c z a. W dziedziJnie rbada'wczo-naukowej zaznaczyły się w okiresie powoje'nnym .dwa nurty. Jeden związany z ,etnografią Bułgarii, drugi ze :adobYWlająicą'coraz powa'żniejszą pozycję etnografią slowiań'slli:ą, rozwijaną w ramaoh badań z zakresu balilmniS!tyki. Dzięki badaniom tej suibkomplelksowej .dyscYIPrliny,etruografowie bułgarscy wyszli w swoich pracach poza ramy etnografii narodowej. Z dziedzin tmdycyjnej etnografii, która najczęściej była 'pTzedmiotem badań 'w okresie przedwojennym, wymienić Ina~elŻYna pierwszym miejscu Ikulturę marterialną. W miarę nawarst'wianiJa się nowych potrzeb i kształtowania się IThowy,chzałoiŻeń meto'ciologic,znycih 'oparitych na materialiźmie dialekty,cznym i histoT)7Icznym,zaezęto odchodzić od dawnych schematów na rzecz bardziej całOiściJowych ujęć, uw~g,lędniają'cych IPro<cesy pri'emian orbserworwane w różmych dziedzinach wsi. Z te!n1!a1tyki szczegółowej podejmowanej w hadania,ch ikulitury mater'iJallnej wymienić Inależy przede wsz)'LStkim odzież, ,tradycyjne inarzędzia rolnicze \Oraz budownirctwo i rz,emiosło. ZzaIkresu !kultury społecznej na Iplan Ipi'eTwszy wysunęły się badania z zakresu rodziny, srbosunków i terminoliorgii s)'LS'temów kre'wn~a'czych. Wśród tendencji ha:dawczYloh na lPierw15Ziemiejsce wys'UJw,arnobadania współcZiesnych pr,zemian w kult'urze (wsi :wywoła:ny,ch nowymi warunlkami społecznego ro'zwoju. Zaniedbano natomiast n1elco !badianielkUl1'tury duchowej. Jej a'spe'kty traktowaJIJJo Itrochę marginesowo w porównaniu z 1nnymi dziedzinami kultury ludoJwej. Priorytertowo :traliktQwane badania z za/kresu kultury matell'iJalnej i społ'ecznej zepchnęły w cień badania kuJltury duchowej. Etnografowi,e posltawili sobie 'za ceil.\prześledzenie etapów hilStorii etnicznej Bułgaró1w wraz z ~ozwojam }ej trzech podstawowYIch kOlIlllPornentów etnicznych: Trakij,ców, SŁowirun, Protobulgarów oralz zibadanie społeczno-ekonomic.znych uzasadnień :pIOmostałości'w ikulturze ludowej pierwiJmstkówIPolchoidzenianieibuŁg,arslkiego.W począ'tJkaichlalt 70-tych ukazało .się wiele prac poświęconych zagadn1eniJolm etnogenezy ,i ewo'lucji Ikultury �184 J1ERZY A!DAMCZEiWSiKI ludu buiłJgamkiego. Morbla je podzie'lić' Ina dwie grupy: jedne tra/ldują o etnicznym pochodzeniu badanego ooiekJtu, drug,ie zaś do,tyczą powiązań zagadnień etnogenetyc:lmych ,z rozwojem języika, a przede wszys,tJkim z formowaniem się dia[ekty;c:zmej .grJarnicyjęzyka bubgar&kiego {tZJw."jatewa granica"). W pracach zwróco.no uwagę na słowiańskie dziedzictwo, któremu wielu autorów przYIPiisuje główną rolę w formowaniu się oiblicm .bu~ganskiej kultury ludowej. Według M. Welewy, wieł'e elementów 1Jrady'cyjnej odzieży ma swoje słolwiańlslkie korzenie (Welewa, 1965). ,zagadnienie słowiańskich cech w kulturze ludowej było przedmiotem badań A. Primowskiego wśród ludności Rodopów, część ikt.órej stanowią Bułgar.zy, kJtórzy w czasie panowania ,tureckiego, IPO'dwpływem ideol1ogii muzułmańskiej, zatraoe:i!i swoją narodową, bułgarnką świadomość. Prowadlzi!lioni zamknięty tryftl życia, .dzięki czemu !Zachowało się 'wiele arehaicznychceeh, iktór,e w więlkswśei mają słowiań.9ki ,eharakrt€rr'.Primowski wyikazał w życiu h.Iidności rodqpSkiej wieile L'ech wspólnych, jaik i specyficzny;ch, podkreś'lićl'jącW\9Pólnotęku1t:ury ma'terialnej ludno'ści wyznania chrześciJańskiego i muzułmańSkiego. Oddaje on ,pierwszeństwo słowiańl5ikiemu zasied1l,eniur(ibuł1ga;rrskiemu), wskazująie jednocześnie na wiele przeżytJkóiWs:tarosłowiańs!lóch~Pr.imowSki, 1973). Wa:imość tematytki jedności hiistoryczno-etnograd"icznej ludności bułgarskiej w Rodopach slPOwoocioWla'ła komwle<kscwe badania wśród :tam'tejszej ludności. Badaniom tym przewodniczy Komisja Poznania Kraju Ro~ dQPskiego dJzialająca przy BAN. Re.zultaty prac .gru'PY etnografów zostały opulb:liikoWla,ne w Narodnata i bitowa obsztnost na rodopskite ByłgarU. Na materiala,ch 'z zalkresu IOdz1ieQ:y i{tWełe'Wa),mieszkań (Ge.nczew)" narzędzi roiLnicz.y;ch(tMarinow), obyczajów (Prirrnowsiki), rodziny (Kolewa) i f.o~kloru wyikazano kulturową jedność Bułgarów - z,arówno chr~eśtCijan, jaik i muzułmanów - oraz r6żn1c,e w kulturze ich i Turków. Wykazano równie:ż w"Wó.Inyrooowód oibu grup iludnoŚ!cibułgarsbej różnego wyznania. W wielu pracatCh stam!1JOsię owykarnć, iż w buł.gar~iej kuilturz.e ludowej znajduje się wiele pierwiastków 'anltycZ1n€lgo .pochodze.nia etnicznetgo. M. AJrnaudow ,przyjął .tezę, 'iJż wiele tbuł1garrn'kichobyczajów ludowych sięga kor~eniami .anty;cznego :z;a",i.eodlenia (Ar llaudo w, 1920). Uważa,}, ,że antyczne tr,adycje gr,ed1w-Tzytm61kie IPr.Z€lSzłydo Bułgarów za pośrednictwem Frak'ij;ców {Trakijców) w procesie dlch etnicznej lkx>nsoilidacji :ze Słowianami. P. Pietrow wykazał wzajemne wpływy kul't'urolWe Słow'itan i Trakijców w płd.-wsch. Bułgariianahzując w :pra,cy Kukieri i surwakari analogie w kostiuma'ch ku/kierów i surwaikall'ski,ch rekwizytach. Duko'W stwi'eridził, ,ii formy tra'<iycyjny;ch bułgarskich narzędzi wiejskich były .ZJnanejuż w ·chwili ;przy:byda Słowian Ina Ba~kany. Narzędzia te są dharakteryst)'ICz!ne dla 'ludnośc.i tnkijSkiej, na którą nałożyły �Etnoorafia w Bułgarii 185 się wpływy rzymiS!kie. Zjawisko to tłUJmaczy się jako przejaw .kUlłtury całej historyczno-etnograficznej części świata antycznego. SitosunJkowo słabiej opr8.'cowane jelSit :zJagadlnieniedziedzictwa protobułgarskiego. Prolbl'emem tym zajmował się m. in. 1. Kojew .widząc ślady tego trzeciego z kOiIllQ)OIlentów eitnQlSubułgarSikiego przede wszystlcim w odzieży (wys;zywaniu), r€lkw,izyta.ch weselnych III jednej ze statrylch grup Bułgarów w płn.-wsch. Bułgarii (Kojew, 1971). Jednym z najibardziej irrteresująJcych zagadnień ,z ~a!kresu hałkanisty;ki jest geneza dia[elktycznYich i \kulturowych zróżnicowań na wschód i zachód od rzeki lskyr i od mas)'\wu gór Riła. Cho.dzi tu o tzw. "jatewa granica". W języko7JI1awst/wiebuŁgarskim istnieją trzy teorie dotycząc'e ,tego proiblemu. PierwsZJa, n:wrezen'towana pr,zez Georgijewa zakłada, ·iż u pods,taw .zróżni{'O'watniadialeiktycznego leży dziedzictwo su.bstratu tral}ijskiego (granica między dwiema grupami plemion trakijs!ki.cth z;bb:żJonajest do "jatewoj granicy"). Drug-a, reprezentowana przez Stojkowa i Mł,arle.nowa głosi, i!ż dialektyczne rozgraniJczenie wywodzi się stąd, że terytorium dziis1ejszej Bułgarii zostało zasiedlone przez diwie różne grupy SłOIwian. Trzecia zaś !dotyczy historii rozwoju samego języka .bułlgarslkiegow .końcu XI wieku {Geol'\gijew, 1959, s. 9). Etnografowie skłonni są uznać drugą koncepcję widząc w niej różnice kul'tur owo..,bytowe między ·za1chodnim .: wschodnim :zasiedlooiem Bułgarii, które to różnice odnoszą się do całego s.łowiańskiego Ikom¢eksu kultury. Problem ten został slkarto.grafO'WlaIlYw Etnograjija na Bylganja Ch. Waikare1lsikiQg>O. Irstni'enie "jatewoj granicy" doprowadziło do zróżn1colWa:niaw oihrębie róimY'ch dziedzin hułgarslkiej kuiltury d:udolWej.NIP. granica występowania różnyiCh podtypów odzieży jest 7Jhieżna z granicą diale1ktyc:zmą· Również zróżnicow3iuia w zaikrelSie dbrzędów pogrZJelbowy,chwylmlzują zwiąrzek,z tą granicą· Przedmiotem wielopł.asZiczyznowy~hbadań ,etnografów bułg.arskich Ibyłoi jest zagadnienie tyipÓIWtradycyjnej rodziny chłopskiej, jak również systemu, poiklrewieństW>a.R. PeszelWa wy'korzY'stują,c t€Orie Koswiena o dwóch tY'p.3'ohw1ell:kiejrodziny, TO'zszerzyła ją do rodziny IbułJgarskiej i jeszcze szerzej - południowosłowiański€j. Podstawę różniJc w wielkiej rodzinie w waru.nJka'ch prrzedsocja:listyczny1ch widzi ona w ró:tnych rodzajach Iwłasności tych rodzin :(kole\ktywnej i prywatnej). Wielką rodzinę okresu kapitalistyczne.go wY'dziehła w oddziełny typ na:zyw.ają'c ją "semejlI1Jo-kolekltiwnym-dOlIIlochooilaj'stwem". T. Kolewa Zina!lazła w Rodopach rodziny (pr'ezentujące różne ,etapy ewolucji fol'\ffir'ooziny (Kolewa, 1970, s. 152). 1. Georgijewa, D. Ma:nk!owa,L. Rade'wa pudjęły pierwszą Ipróbę przedstawienia terminologicznego systemu pokrewieństwa w Bułgarii na pod- �186 JERZY ADiAlMCZE,WSiKI stawie materiału .pochodzą,cego z .końca XIX li po;ozątków XX ,wieku. Uzupełniono go danymi z badań terenowych, które pozwoliły na wybranie informatorów żyjącyc<h lponad 90 lait. Anahza materiału empirycznego ,]X>'Zwohła wykreślić pewne schematy termino1olgiczne. Przy ich zestawieniu hrano !pod uwagę kr'ewnych zarówno ojca, jak i matki, w linii prostej i :bocznej. StworzQny schemat pozwolił .na wydz'ielenie czterech regionów: Pirłnu, RodOlpów i 'części S1Jrandży; płn. Tra,cji; środkowej, płn. i płn.-wsch. Bułgarii oraz pojedynczych enklaw charakteryzujących się specyficznymi oooibftiwościami .powstałymi w pro:cesie zróżni'cowanego rozwoju socja:Lno-elko.nomiconego. W ,przeprolW,a.dZlOnych badaniach stwierdwno 'mt€r-esują'Cą:koruserwatywność systemów rodowych. Niez'afteŻ'ni<e od zmia:n zaohodzących w społeczności wiej~iej ,czy w stosun.kJach rodzinnych, w systemie pokrewieństwaza,chowały się .pr:zeżytki, geneza których sięga dalekiej iPneSizłości. Druga przy,czy1na .zróżnkowania w ,tym systemie wywodzi się ze skompl1kowa:nego rozwoju ludu .bułgarskiego (Georgij'erwa, 1972). Nowym kierunkiem badań jest paleoetnografia. Na !podstawie analizyprzesądó1w o pianiu koguta ()(bw~elS~zającegośmierć, z szeroJkilmwykorzystaniem dany,ch z zakresu foJJldoru, jGzyka, archeologii, botaniki i paleobotaniki, zoologii paleozoologii, P. Pietrow zlokalizował wspólnotę słowiańSko-hałto-gernnańSką na terenie północno-wschodniej Europy (Pietrow, 1966). Ta kontrowersyjna hilpoteza spotkała się ze zróżnicowaną oceną, co jest r.zeczą zrozumiałą przy tego typu a,naftizach. iNiezal€lŻnie je'dnalk !Odjej dysikusyjnośC'i autor zademonstrował duże mo71lilwości wykorrzystania !Źródełetnograi£iczny;oh,przy poznaniu najstarszych epok historii ludów. Praca Pietrawa była pionierską na gruncie nauki bułgarskiej, wiążąicą pmb'lematykę etnogenezy Bułg,arów IZ 'paleoetnografią Słowian - i jeszcze starszych lZIW,iąza.nych :ze Słowianami wsp61no,t eltnicznych, na podstawie szerolkiego wyłkoTZystania OOn)'lC'hetnograficz:ny'Ch' dotyczących ludów iJndoeuro.pejs!lcich. MaŁo jest natomiast ,prac doty;czący,ch grup mniejszościowych w Bułgarii. Opisano jedy.nie kU/lturę lurlową ,t,aikiohgrup, jak TUTcy, Cyganie, Kara:kac~nie. Prz~r.orwadzono też charakJterystykę (porównawozą z ku,lturą ludową Buł>garów oraz ich wzaj€lmlle wpływy. Wśród etnografów panuje przeikOlua:nie,że analogie kulturOlwe między BułJgarrami a mnymi narodowościami, to nie tyiJ.kodziediz!1ctwodługich, historycznych kontaiktów, ale i reperikusje znacznego uidziiału€ilementów bułgarskich w etnicznym zestawie tych narodowości. Z,a d a n i a w S'p ó ł cz e s 'n e. Do najważniejszych za,dań stojących przed współc:zesną etnografią ,bułgarslką nalerZyzhadanie etnokulturowych :procesów zachodzących w kraju oraz €Itnosocjologicrznych problemów �Etnograji>a w Bułgarii 187 w kompleksa:ch Tolnicw-przemysłowych. Dąży się do kontynuowania i pogłębiania badań zanikajqcej trady,cyjnej :kultury ma'teria:lnej i duchowej w obrębie różnych regionów etnograi£icznych, ze s:oczególnym uwzględnieniem badań w zaJkresie tradycyjnego osi~dila, transpor,tu, rybołówstwa, myśli.'Stwa. Dąży się do prowfaldzenia badań, które dały asumpt do poznania i do zrozumieniJa wzajemnycih stosunkó.w między ilmlturarrni etnicznie różnymi, 00 umo;i;liwiło\by współozesną integrację !kulturową. Z zahesu prac pu:bli1ka,cyjnychprzygO'towuje się do druku 3-tomową sy,ntezę "Etnografia Bułgarów". BuŁgarska ku:ltura ludowa została ujęta w his,toryczno-etnogr:aiicznym zaTysie. Dotyczy ona kultury wszystJkich Bułgarów, niezaleŻITieod tego g'dzie żyją (Turcja, Macedonia, Ba natt, Rumunia). K'oIlltynuuje się prac'e nad Bułgarskim Atlaoom EtrrogTaficznym oraz Europejskim Atlasem Etnograficznym, w ramach którego etnografowie przygotowują część dotyczą,cą Bułgarii. Głównym za!daniem Bu:łgarsbego Atlasu Etnograficznego jest ukazanie m'etodą kartografii etnograficznej wszystkich typoJWych i specyficzn)llch cech lu.dowej ku¥tury materia!lnej i duchowej, ich Tozprz'estrzenianie ,i rozwój od hiJStor)'ICznychkorzeni, pOpIizeZkolejne e'1Japyewolucji, aż ,po stan współczesny. Utrzymuje się i Iprowadzi szeroką wspólpracę z europejskimi periodykami etnograficznymi: "Sowietskaja Etnografija" (Mo:skwa), "S[owe:nsiki NarodOlpis" (Bratysława), "Ethnoilogia Sławka" (BT1artysława),"EtJhrrographica" (iBmo), "Etnografia Polska" (Warszawa), "Ethnographia" i "Acta Ethnographica" (Budapeszt), "Zeitschrift fUr Balkanologie" (Berlin), "Folkliv" czy "Ethnologia SCćłJndi'llavica"(SztOlkholim,potem Lund). Etnografowie biorą czynny wdział w 'pracach M.iędzYII1<lTodoJWego Komitetu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych oraz w pracach Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Krajów Południowo-wschodniej EUTopy,którego centrurrn znajduje się w Sofii. METODOLOGII:A BlAIDiAŃ INrAD :WSPOŁC,z,ES:NOŚCIĄ W ujęciu współczesnych etnografów !bułg,aTskich "etnografia jest nau- . ką historyczną, poniew;aż przedmiotem jej badań są warunki życia (bytu), kultury narodu i mas ludowych w pas~czególny'ch formacjach społeczno-eikonomicznych" (Ga,ndew, 196H,s. 414). W tym rozumi<eniu, Jedną z najlWiększych słabości dol\;ychczasowego (do mniej więcej 1950 roku) rozwoju etnografii hułgarslkiej było to, re nie formowała się i nie rozwijała jako nauka marksistowska, była obca metodologii rdialektyczno-markststowskiej (Peszewa, 1963, s. 241). Z Ipoczą,tkierrn[at 50-tych etnografia buŁgarsIka zaczęła [przesuwać swój środeik dę:żJkośd ikierunku metodologii marksistowsko-leninowskiej, w �188 JIEiRZY AiDAlMCZEIWSKiI wykorzystują'c dośw1a1Gczenia,etlnografów radzieclkich. Etnograd'ia bułgarska p:r:z,eszłana porzy,cjędi.wlekt)7lcZlI1ego i historycznego materializmu. Za główne zasady metodo~()Igkzne \przyjęto: 1) analizę rOllWoju poziomu sił w)7ltwórczych, poz~omu dośw:i:adcz'eńi charaIkteru stosUInków produlkcji, 'czego Ikonsekwencją była kLasowa interpretacja i charakterystyka zjawisk; 2)ana1lizę !powiązań i wzajemnego oddziaływania zj;awiSlkze sf'ery balzy i na'db'l.llGolWy, analizę ToH środowiJska geogTaficznego i przyrodnrczego (Gandew, 1968, s. 415). Przyjęcie podstaw marks iSlt()lwslde j teorii i metodologii wiązało się z dużymi 'wpł)7lwami etnografiri radziedldej : kontalktami z tamtejszymi etnografami. Wpływy szkoły radziedkiej wiązały się z faktem, iż w ZSRR ro.związano zagadnienie elUnograifiij:ako nauki, która bada wszy\s'ttldekulturowo-bytOlwe osobliwości ró:imych ,ludów, czy grup etnogTaficznych jednego -lU1bkilku ludów i rOIzpatruj.e wszystJkie zjawiska w j.ej historycznym rozlWoju ,(Todorow, 1957). Etnografia s'tala się naUlką IPorównawczą. Wywodzi się to stąd, Żie obiek'tem jej ohserwa'cji są ni~powtarzalne, indywidualne ,zjawiska zaohodzące w danym !kraju i okresie. W Ikręgu jej zainteresowań leżą f~ty o charaikt'erz'e masowym, typowe dla kuJ.'tury dnia codziernnego. Fakty te rozpowsz.echniają się na Tnne obszary i stąd trudności w oikreśleniu pochodzeni:a pierwoJtn)l1chfarm :i funkcji. Stąd t'eż wywodzi fiię potrzeba stos()Iwania metody his,toryozno-porównawcz'ej. Generalnie dominowały tendencje do stwa:r:zania kryterió'w do wydzie'1e:nia i okreśilenia osoibliwości w całokształcie kultury ludowej. DUlży wpłYJW,na metodylkę badań miała ide'a o funlkcjonailnym znaczeniu :prz·edmiIO'tuozy zjawiska w kulturze ludowej. Idea ta pozwoihła zwrócić uwagę .na związ'ek formy z treścią i daŁa asumpt do uW7Jględnienia funkcji wytWO'TÓWkulturowych przy ioh typologi~a,cji. W prarca·ch współc~esnych ,ei'nografów bułgarskich dosltrzegaln:a jest tendencja do IPTlzed8tawialllia'wszystkiiC'h,pr;zejawów kultury, czycałościowych komplesaw !kulturowych - nie jako zestawu elementów składow)l1ch!kultury, aile jako systemu. ,w Bułg:ari:i i rnnych krajach socjarhstyeznych panuje przekonanie, że 'etnografia :bada nie tyiJlkop'Tzeszłość i jej wspókzesne przeżytki i r,elilkty, ale talk:żlewszystkie prz'emiany zachodzące w posz'czegó<lhychetnosach i iJchikUi1:turaohobecnie,vvlspółcześnie. Ramy .chronologiczne "etnografii współczes.ności" zawierają się \W ostatnich 30 - 50 lat:ach. Etnografia badająca współc:zesność posiada swój samodzielny pmedmiot i podstawowe kieruniki ibadawcze. Z jednej strony zajmuje się wspókzesnymi procesami ,etnicznymi w10dącymi ku rozdzi·elenru lub zjednoczeniu (konsolidacja, asymi!lla'cjia,rntegracja kulturowa), a z drugiej zaś -~mianami kulturowo-byTtowymizruchodzą·cyrrn:i wśród ludności wiejskiej i miej- �Etnografia w Bułgarii 189 skiej, a obejmującymi ku1turę ma'terialną, duchową, systemy o:brzęoowe, święta itd. W.aimyrrnkierun:kiem "etnogr8Jf:ii współczesności" są talkie' e'tnddemografic:ane prz'emiany ,zachodzące wŚTód narodów w 'ich etnicznych i etnografic~nychgrupa'ch; taMe formy pTZej.awów tradycyjnej kurl:tury ludowej i jej miejsce w formującej się współcześnie kulturze narodowej. Etnografia współczesności jest perspektywicznym działem badawczym etnografii jako ,nauki. Jej zakres badawczy TOZ1Szerza się z ka'żdą chwilą zantku tmdycyjnej ,kultury ludowej. W Bułlgarii 'wylksz1takiły się dwa podejścia w poznaniu współczesności: 1) zwraca się uwagę na poziom bytu i kultury, na ich ocenę z punktu widzenia potrzeb społ€!Czeootwa socjaI1istY'cznego; w ,podejściu tym pr2;ewaia so~jologkzny pun1kt widzenia; 2) kOiIlcentruje się na oSQibliwaściach ,bytu; jest to '00 tyle trudne, że w wyniku moderniza'cji i urbanizacji osohhwości te coraz bardziej za'nikają. W swojej wspókz.esnej problema'tyee etnografia stoi blisko życia rna'S pracujących - pods,tawowego .twór,cy r07Jwoju 'historY'Oznego - pozn.aje konkretne zj.awiska z dziedz1ny bytu i k'Ui~tury.Bada proces wałki między"staryrrna nowym" we współczesnej !kulturze. W 1966 r. zainicjowane 'zastały, w myśl umowy między BAN i Po'1Ską Akad€'r!lią Nauk, bułgaTsko-polskie hadani,a etnl()grad'ic~ne,których .przedmiotem były przeobrażeni.a kulturowe pod wpływem U1Strojusocj'alistycznego we wsi Gramada w okręgu Widin w płn.-z,a1ch.Bułgarii. Zada,niem szeroko zakrojonych badań byŁo nie t)'i1JkouchwyQenie przemian izaohodzących w różnych dz:iedzinachku1tury WSI, ale talkże zdobycie materiałów umożliwiający.ch .po:zmanieprawi·dłowości tego rodzaju procesów celem dOIkonania zestawień po'rów.na'wczy;chz podohnymi .pr,ocesami występującyrrni w innych kraja'ch socjalistycznych. Ze strony bułgarskiej w b:adania'Clh!pod przew,odnktwem prof. Christo Gandewa uczestniczyli: T. Ko,lewa, G. Mlchajłowa, B. Tu:mangelow, S. Genczew. Założeniem metodologieznym 'badań było rozważenie historycznego pro'cesu iprzemian społec:mJ:o-&ulturo'Wy;chod przełomu XIX i XX w., aż do w~ółczesnych czasów pod ką,tem ustalenia tych prawidłowości, które w:arunkująaktuarlne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo przeohraże.nia kulturowe. Badania procesów kUllturowych wspókze_snej wsi bułgarslkiej mają don~osłe znaczenie dla ustalenia ogóln)llChprawidłowości przejścia od kultury tra,dy;cyj'nej ku dzisiejszym fomnom socjaliso1y;cznego byto'Wani:a. Kultura ludowa wsi bulgarskiej ulega ,ciągłemu prooesowi przeobrażenia dziedzictwa kulturowego narodu - procesowi obejmującemu zaTówno materialne warun/ki bytu, jak i stooun/ki społeczne oraz sferę systemu wartości i 'ŚwJ.a,topoglądu. �190 JERZY ADAMCZEWSKl Tatiana Kolewa przeanalizowała rolę obrzędów rodzinno-rodowych we wsi Gramaida jako formy reguLowania systemów socjalnych w grupie l'odzinll'o-rodo'wej. B.adania wykazały, że w obecnej postaci obrzędy rodowe stanow'ią odbiJcie społecznytC'h,iid€Oll)gicznych i ekolIlomi'CZ'Ilych warunków panujących w apołec7illOŚcirodowej, zmieniających się wraz . z ewohlicją systemu rodowego. Ganka MiichajłO'wa ana;liiZlowlałaodzi'elŻjako źródło wyjaśni:ają'ce SltOsunJki społe.czne we wspókzesnej WlSli.Badania nard. odzieżą pozwoHły uka:zać drogę roz'woju wiodącą 00 trauYJcyjnego s'troju ludowego, poprrez powSIbanie licmycl1 wariam.tów i modyfikacji orazpoprzeiZ różnego rodzaju za\p0żYJcz'enia,ku dzisiejszemu Uibiorowi o cechach pOJWSzechnie występujących wśród ludności cał'ego kraju. Przeobrażenia zachodzące w zakresie stroju uwidoczniły też proces niwelacji różnic kulturowych między miastem i wsią. Eksploracją w zakresie zmian w kulturze współczesnej objęto także ośrodki miejskie. GrUlPa praco:w:nilkó'wInstytutu Etnografii badała kulturę i byt roibotników miasta Pernilk, Sli:wen, Burgas. Rezultaty pra'cy badawczej podJkreśliły ialkJt,iż migTalcja i urbaniza'Cja wiodą ku redukcji funkcji niektóryoh wsi w uprzemysłowionych okręgach. Niektóre wsie stały się łub staną w n:ajbHlŻlSzejprzyszłości ośrodlkami wypoczynlku i turystyiki,za'chowując joed:nocz,e,śnie postać centrów hist01"yczno-etnograficznych i .architektoni!cznYJch. Generalnie stwierdzić na'leży,że .najlbaiższe laita charaMeryzować się będą coraz większymi zmianami w s.k:a:1iogólnolkrajowej, co dO'prowadzl do dalszego zróżnicowania społecznego wsi ;na drodze przejścia od spoleczeńsitwa homog,enicznego ,do heterargenicznego. W s,połeez,ności wiejskiej jako całości,a takrże w środowisku ohłopsko-ro:lniczym, wzrrnagać się bę<lą procesy iP'ro.fesjO'na:lizacj<i pra'Cy. Społec~ność wiejska z,najdzie się w o~bicie oddziaływania strufktur urtbanistycznych. Postępujący rozwój społeczno-!zawooowy ludności rÓ'żmicowacbędzie pO'trzelbyspołeczno-!kuhur,alne i wzory kulturowe wsi, pr;zy 'równoległych tendencjaoh unifikujących :na wspólnej płaszczyżnie kultury urbanistycznej w dobie unifiJkującY'chtendencji kultury masowej. S!I)ecyfika kwltUTowaspołeczeństw wiejskich zdaje się być w.acr-tością.niezwykle cenną, zdo~ną do zróżnicowania środowiSka i grup łudzikich w znaczeniu pozyr1;yWlnym, dając im Jednocześnie poC'~uci'eświadomości udziału v·; two'rzeniu iku~tury. FOiUKLOiR YSrrYIKA BUŁGARSKA WspóllCzesna fo;]/Morystytka .bułgarska jest ściślle zwią;zana z etnografią, choć obie nauki rozwijają się para;]elni€. Związki między nimi były jasne dla folklorystów już w przeszłości. DobiJbnym tego przykładem �Etoografrbaw Bul:ga.rbi 191 jest artykuł L Sziszmanoma Znaczenieto i zadaczata na nasza ta etnografija z 1889 r., w którym obok ,~arlań etoografii znalazły miejs.ce i problemy fo:.lłkilorystylki bułgarskiej. Kiedy rozpatruJe się wzwój fo]klorysty1kl bułgarskiej pTzed II wojną światową, konieczne staje się wydzidenie ki,lku wawych momentów. Pierwszy to dziedzictwo, jakie współczesna d:olkłorystyka posiadła z przeszłO'ści. ZaiI1ftexesowarnialudową twórczośdą poetycką pojawiły się w Bułgar,ii .w ,pierwszym dzi:esięci,()IleciuXIX w. i były m. in. reakcją na idee romantyZlffiu. Pierwszym organizatocem narodowej f0łkJorySlty!ki bułgarskiej był Arniłow (1787 - 1847). W lataich 40-tych i 50-tych XIX w. działaLność folklorystów slku.piała s.ię na .zJbieraniu i .publikowaniu pieśni, bajek i przysłów. Naj1bard7Jiejzna'nymJi. posnadami na tym polu bytli: (bra'cia Miladinowie, L. Karawełow, M. Drinow, D. Ma'tow, St. Wrraz, K. SzalPkarew. Po wyzwolleniu rozpo.częła się systemaltyczna i zorganizowana działalność iolIDlorystów. We 'Wspomnianym j1lJŻ artykule SziSzmanowa zostały pos,tawione trzy zadania: 1) Zibier:arniei wydawanie ma!ter,iiałów z zakresu fo.J.ki1oru;2) naulkowe badanie twórczości ludowej w Bułgarii i w innych krajach; 3) popularyzacja folkloru wśród społeczeństwa. Najwi~ze sukcesy. zanotowano w pierwszym punkcie programu. Zgromadzono olibrzymi materiał falktQgTaJi'icznyz zakresu pieśni, .bajek, legend, podań, przysłów i zagadek. ~ W 1905 roku M. ATna'ooow w pracy Byłgarskite narodwije skazki dokonał pi€lrlws'zeji jedyn'ej do tej ,pory w Bułgarii klasyf1'ka,c:jitego rodzaju folkloru. Prowadmł też teorety'czne wywody .na pClt'dstawiezgromadzonego materiału. Arnaudow był w zasadzie pierwszym teoretykiem z Zlakr'e8U foIlilcl.orysJtyki w Bullgarii. Drugim waimym ,czynnil1óem w historii folkllOTy'Stykibyło wykorzystanie doświadczeń fon~aorystyki ,radzieckiej. Częslte kontakty z fulikllorystam,j tego !kraju doprowadziły do wydania przez Rosjan iki'lkuprac z zakresu folkloru bułgarskie.go (ipra,ca Derżawinlł, Kra wrowa , Bezsonowa). Rozwój folklorystyki do 1944 roku przebiegał nieco inną drogą niż etnogiI"a:fii.Wynikało to z faktu, iż fołklor siał ibli'żej literatury '(iliteraturoweden~ja). Folkloryści skUlpi'en'i by1i w k~l!ku ośrodka'ch: w Mtnisterstwie Narodnogo Proswi'eta, w Byłig;a!I"sko Narodno Oibsz:tetg,two, w Muzewn l%nogTafi:oznymw Sofii. Pierwszym zadani'OOl,ja'kie postaWiono przed. folklorystyką bułgarską po 9 IX 1944 roku, byłoZ\badanie świeżej jeszcre .w pamięci d~ie;d2Jiny kU1tUTy- fo~kloru antyfaszystowsk'iego l partYiZanclóego. Najważniejszymi praoami z tej dziedziny były prace W. Stoina Narodni partizanck.i pesni, Kaurfmana Sewremennata rewoLucjonnata pesen ·i Kojnakowa Par-· �192 tizanckija folklor w Plowdiwsko. Należy pOOllcreślić,że Bulgaria była pierwsa:ym krojem ,z olbozu soojaliJstycznego, który .podjął badania w tym zakresie. Po wojnie fo'llk:lo:ryścizajmowah się dwoma głównymi kierunkami badawozymi: 1) .poznaniem ,współc:resnych zjawisk w folJk[or.'l.e;2) badaniem folkJloru tradycyjnego. Główną uwagę skiero'wano na pierwszy dział hadawlczy. Zajęto się badaniami, k:tóre ukazały i u!IDorżll1wiły poznanie "nowego" w folklorze. współczesnych przejawów ,tradycyj,nych fOTm folkloru, perspektyw je.go rozwoju 'w przyszłości. Drugi dział badawczy także był penetrowany w całej rozciągłości, chociaŻiby z tego w~ględu, że posiadał kilka słaoo poznanych jeszcz€ aąpektów, jak nie dostatecznie zJbada'ne 'przysło'wia i powiedzenia ludowe, słaho po~nany follklor okresu kapiitalizmu, fo:lkdor miejski. Prace 00dawczeprowadzone są na maI"ksis'towsko-41eninow\9'kich ,podstawach z pełnym wykorzystaniem metody historycznej (Romaruska, 1965, s. 34). Rozpatrując osiąJg:nię.ciafoaJk1.orystytkibułgarskiej po II wojnie światowej ,trzeba zauwazyć kilka zas:aidnkzyoh punktów. Przede wszystkim pojawiło się kilka prac o charakterze uogóLniającym, syntetycznym z zakresu bułgarskiej ludowej twór·czości .poety.ckiej, fi. i·n. Byłga-rsko narodno tworczestwo (praca zbiorow:a pod redakcją Keremidczijewa), Bylgarskite narodni pesni (Iwanow), Bylgarski folkl0r (RomaTlSka). Wzrosła ogólna liClZlbawydań żzakresu rolklotTysrttki.Wydania te mają różny charolkter, od typowo n:a'Ulko'\Me.go, aż do ujęć 'popularnych. Do ty'ch pierwszych nalezą na pewno tamy od XLIV do LII periodyku "Sbornik za N.arodni Umotworerrija". Zamieszczo.nf::są tam bogaite icieikawe zaraGem ma'teriały z badań prow:aidzonych m. in. w Sofii, Kopriwsztici, w Rodopa,ch, 'Dracji :i Ban·acie. Zauwatżyć jednak trzeba, -iż folklorystyJka bułgarska posiada wieł,e słabo jresz10zepoznanych dziedzin. Zaliczyć do .ni'ch należy prflede wszystkim bardzo zaniedbane bwdania żywyohnos'icieli folkloru, ludowych pieśniarzy i gawędziarzy. ChYJbanajdohi'tniej świaJdoezy{) tym fakt, że do chwili o,becnej ukazało się jedynie !kiJlkaprac poświęconych temu zagadnieniu. Najwacl.niejsze z nich to: Folklor od Elensko M. Arnaudowa jeszcze z 1913 roku ,oraJZ:monografia G. Keremidczijewa Diado Wic.zo Bonczew z 1954 roku. Wyraźny jest też braik: badań z zakresu form teatru ludowego, mito1ogii i demonologii. Pr;zed folJlclorystyiką bułgarską stoi więc k'iłik:a zasadni-czych zadań: 1) kontynuowanie dotychczasowej po,l'ityki wydawnicrej z zakresu ,twórczości .poetyckiej; 2) nasilenie prac teoretycznych obejmujących na}bar'dziej charakterystyczne cechy folk~OTu, jego ruchliwość, dynamiozność na konkretnyoh przykładaoh; 3) rozwiązanie konkretnych zagadnień do- �Etnografia w Bułgarii 193 tyczą~J'lCh teoretycznych problemów związanych ze specyf.i!ką fo1kiloru i jego gran~cami, przejawami, rO'21wojemi metodyką; 4) kontynuowanie pracy terenowej i prowadzenie badań we wspomnianych już ,.deficytowych" dziedzinJa,ch folJk1Oiru,5) pr6ba stworzenia teorii o współiC7Jesnych W7;ademnych wpływach między fo:lklorem a literaturą. Obok lIliewątJpliwych osiągnięć £OOkJloryst;y'ka bułgarska posiada zatem Jeszcze wiele luJk, uzupełnienie których jest najwaŻlIliejszym zadaniem postawionym .na Inaj;bliŻl5zelata. M. Arnaudow, Kukieri i rusalii, "Sbornik za Narocini Umotworenija", kn. XXXIV, Sofija 1920. 2. M. AIIlnauidmv, GrycJcd wl4j.anija w bY~T.mita fotklor, CIZ. I, &oiliiJja il9'233. M. Al1Iltaiudow, D. Marinow a bylgarskata narodouka, TSU iist.-,fił., t. XXXVIII, SofIilja ,1942. 4. B.Boiiidrow, Naroden ,etmQg!rajskti17l/l.l,2ej pri BAN. Systojanije i zadacZJi,,,1Jzlwtie'Slbi:jana~raifslci iLnsUiItiurti ilVIflwej", \kin. VIII, 19ti15, s. 3ft - 50. 5. J. BY1C7JkOWlsllci, Mrndejsz,ości'7WITodowew E:uropie, Otpoil'e H1'76. 6. J. Czekano.ws'kJi, Czlowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa 1967. 7. P. Dilnelrow, Byłganski folkl.o,r, SOIflil.}a,],'9'59. 8. Oh. GClillldaw, O w,spókzesmej metodologii ,m.arksis:towsko-lenlinoiWSk:ź,ej i probLemach e1tnografriJibulglarskiiej, "Etoo@'!ai.ia !Poliska" 1968, t. XXI, s. 414 - 43il. 9. W. GOOl'~jaw, Wyprosli na Bylga'l'skija eUmobogija, ISoiD1jalloo.9. 10. L :Goorigitjawa, D. Ma~OWIa, L. Rarlewa, TerrmAnowg.i'cznasis,tiema na ;k.rywoo rodstwo u Bulgarite, "Iz'Wliestija na Etnografskija Institut i Muzej", k. XIV, lS7tl, .s. 1519- 172. 11. T. Ko1awa, S:iemiejstwo i siemiejni otnoszenija u rodopskite Bylgari (w:) Narod-ooOOi bitowo obsz.tmosrt,SO!£Lja 1'9'70. 12. L. Mat~owa, Etnografskaja nauka 'U:I Narodnoj Respublice Bolgarii. (w:) Etnograjija w stranaohsocjaLizma, .MOISlkJwa10015, 's. 52 - 94. l3.. H. iMa1u:sI7JCFLa/k, Butg,aoo, J.9.'1!1. 14. W. Mole, Sztuka Słowian Polud:rvwwych, WlI'odaw 1962. 15. R. 1P.~awą, Za osnowne '1lLLOOki ma Byłgarska Etnogrrajija, "wWlielStilja ll1ia Et:no~aIDSIciija Imti/tJuJt i MJuuJed" 1963, ikln. VI, :s. MI - 250. 16. A. iPIr:im0Wl9lci,Bit i kuLtura 'l1Ja Rodopskite Bylgary. Materialna kuJ.tura, ,,&'boa:IrJJiIk!Za NCliJ.'lOOJnIi UmO!llwOIl'eJnlid,a"191m\ 11;. LlIV. 17. St. RoanClJlllsiloi,EtrTUJlg;rafskarta karta nowajmmynskaj J)oib.T1Ldży, Sodiija 1~9. 18. 1. SiAmanow, Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija, "Sbornik za NalI10IdInń Umolt.WlOlI'enija" N.Cliulkali KsniŻlndlna", &oif,ija ;11889', s. 3 - 30. 19. T. TootOlI'<JIW, So.wietsJooja etnogratriJia i n£ejoto zna{:ze:ruije za byliga'l'skiija ocnograjija. Nauczna Sesja, Sonja 1957. 20. Oh. W,aikaJI'leliSkJi,Et:nog;ra;fiaBułgara, IWII;'Ocl:alw 1965. 21. M. Welewa, Sintez na etniczeskite elementi w by~garskoto onarodno obleklo, "lzwiesti!ja na e1mografs:ki InstiJtut i Ml\ltzej" 1965, t. VIII, s. 60 - 71. 22. A. Zadr.ożyńska-Barącz, Nowa dziedzina deficytowa etnografia Europy, "Ebnografia Pols<ka" 1970, t. XIV, z. 2, s. 207 - 214. l. 13 "Lud" - tom 85 �JERZY ADAMCZEWSKI ETHNOGRAPHY IN BULGARIA (Summary) The early stage of ethnographic interests in Bulgaria dates back to the second half of the 18th centuryand is closely connected with Bulgaria's struggle for independence. The origin of interests in Bulgarian folk culture, however, goes. back to the first half on the 19th centuryand results from the development of a folkloric movement. Propagators of this movement assumed that there is an enormous wealth of folklore among country people, which should be brought out. Intelectual culture as well as folk poetry and folk oral· literature were especially taken into consideration. The oldest known Bulgarian tolk songs date back to the 16th century. They can be found in an old manuscript from Kostursko. V. Karadzic and J. Wanelin. two Slavonic collectors, stimulated the people's interest intheir own folk culture. Some other researchers, as, for example, the Miladinowows, S. Werkowi~ and G. S. Rakowski, made the first attempts to' interpret the genesis of Bulgarian. tribes (M. Drinow). 1. Sziszmanow started the collection of ethnographic specimens and set up. a basis for scientific research. In 1889 he published an article "Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija" which was an embryo of scientific ethnography .. From the beginning of the ninties of the 19th century scientific ethnographic centers (Ministerstwoto na Narodonoto Proswesztenije, National Ethnographic Museum) and folkloric movement were developed and first periodicals ("Sbornik za Narodni Umotworenija", "Nauka i KniZnina", "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofij a") were published. Traditional folk culture was the major subject. of research, although nonprofessional collecting of various data prevailed. M. Arnaudow, D. Marinow, D. Matow, L. Miletic and St. Romanski were the· most known Bulgarian scientists before the II World War. After 1944 ethnography became a historical discipline. Ethnographic museums in Bulgaria play quite an important role in protecting specimens of traditional folk culture. The biggest as well as the oldest museum is the National Ethnographic Museum in Sofia; there are some others in Plowdiw, Rajkowo, Smoljan, Varna and Burgas. The only skansen-museum, called "Etyr", is located in central. Bulgaria near Gabrowo; Bulgarian ethnography is based on dialectical and historical materialism using. historical and comparative methods.There are two trends in the domain of scientific research; one of them is connected with the ethnography of Bulgaria, while the other is concerned with Slavonicethnography, .especially Balkan studies. The following problems are of major interest: - ethnic history of Bulgarians and relics of non-Bulgarian origin in contemporary Bulgarian folk culture (A. Primowski, M. Walewa, D. Marinow, T. Kolewa, S. Genczew, P. Pietrow, P. Dukow, L Kojew); - genesis of dIalectical- and cultural differentiation .(Ch. Wakarelski, Stojkow); . -'- traditional peasants' family kinship ssytem and terminology (R. Peszewa,_ 1. Georgijewa, D. Markowa, ·L. Radewa); �Etnoorajia w B1L~.aTii 195 - ethnography of modern times contemporary ethnic processes leading to cultural consolidation and integration, cultural and living changes, different aspects of traditional folk culture and its role in contemporary national cu'1ture - field :esearch in the village of Gromada (T. Kolewa, G. Michajłowa, B. Tumangeło-w, S. GenczelW). Investigations on ethnocultural and ethnosociological processes occuring in agricultural and industrial areas are the most important for Bulgarian ethnographers. They aim at increasing in thoroughness the investigations on disappearing traditional folk culture in different ethnographic regions; such subjectsas transportation, fishing and hunting and relationships between different ethnic groups are especially taken into consideration. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b54ee82329e6368e377987a28d4b618.pdf 03f5eb7ff171befbebf2b06161db1f53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1809 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource społeczność wiejska Afganistan - zdrowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1676 Title A name given to the resource Społeczno-kulturowe uwarunkowania sytuacji zdrowotnej ludności wiejskiej we współczesnym Afganistanie / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.145-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 Lud, t 65, 1931 DANUTA 'PENKALA SPOŁECZNO-KULTUiRJOWE UW:ARUNKOWANIA SYTUACJI ZDROWOTNEJ LUDNOŚCI WIEJSKIEJ WE iWSiPOŁCZESNYM AFGtAN~STANIE Artytkuł łączy ipOIdejściehada'woze etmo~oga z eiemetIl'tami o'Ce'nySitanu z;drowo.tnego ludności MganisJtallu ;ztp'llmlktu'wid'zenia iPlI'zedstawirc.ie~i medycyny nowocz·esnej. IPrzyjęci'e takiej 'Perspektywy ibyło niez;hędne dla Ulkazania pOlWiązań między sposobem życia ludności wie1jslkiej a 1pcywstawaniem ,cholrób. ObolkczYlIlJI1ików,elkołog,icznych, rO'zIPo,z;nawaneprzez etnografa cZYiImilkis;polecz;no-ili.:u1tUTolWe wywierają na zdrowie daneg SIpołec~ności określony IWpływ o'ceniany ·wedbug (kryteriów medy'cyny lIlaukowej j,allw chorobo!1mórczy lwb kiorzys.l1ny. Tym zagadnieniom poświęcona jest :pierws:za część artykułu, 'W :k1t6rej Iwykorzystano, prócz własnych obserwacji i prrac etno1-ogbmych, również pwbilikacje 'z dZiedziny geomedycyny ozy geografii medycznej Afganistanu. Ozęść ,druga, oparta w ~n3lcz'nej .mierze lIla baclainiaich lW'łasn)7lchaulj;orki, doitYlczy i.'W0leczno..,kulturow)7lchlllwarunJkowań su'kcesów i niepowodzeń ,n0JWlOczesnychipTogramów opieki 'ZidrolWo1mena j 'wsi afgańskiej 1. Państwo p,lanujealkcje pr,ofi'la!ktycZlne,i lecznicze hazując na TOZlpO'znaJnia:ch medycznych, jednakże, alby miały .o'ne szanse powo:dzenia, IkonieC'z;nejestw:zięci·e 'Pod uwagę etnog'raii C'ZIIl)7lch 'elkSlpertyz'kuJItury danej społeczlI1Jości2. W Afg'lillistanie, Ikraju mUZlułrrnańskim, religia w duży-m s'topniu uniformizuje kulturę rOZJlicznyoh mieszkających tu grup ,etni'c.mych. Około 1 l 1 Bada,ruia t'er.eruowe pl1ZeprowadJZloIlJo, laltem 197\6 roiku w raJma'c'h e1kJSlped)'icji Katedry Etnograliii U,n.i1wel'syit,ffiru im. Mama Mkkiewiaza w P!OIZnaniu pod kiem.niki,em pilla'£' dra Z . .TaJSiewiJcza. Objęły ()Ioe 4 miejSioo1wośdi w Śirod'kowym i północnym Arf,gan iJSIta.n:ie.Oto ich nat2lwy i skład etni'ozny: NajaJk (lprOIW. Ba:m,ja!l1) Hazalf'owie; Taila (pnow. Balglhlan) - Tardżyicy, Ha:z",r'()Iwie, u'zbeckie plemię Kar,am Ali zasymih.'wane przez Hazaró.w; Dawlat'abad (prow. Balch) - Uzbecy. Tadżycy, '11ur.!«meni, Pa'S,zJt.uni; Kaj's31l' (IPf'OIW.Fa.rLab) - Uizbec y, Taidiży'Cy, 'I1urlkm'eni, PaJSIZtu,ni. WY'kJOU1Zy'slt.a!I1a lilteraltUlra c!Jotyiazy olklJ:'C':ruS'preC'd rewooJu,cji mies'ią'ca Saiulr HH:S ,rolk:u. NowSlZE' dane, kitÓlre pl1Zyita C:ZJaJlTl, poohryd,zą z C'Za!s!O'pislilla,,'TIhe KaJbua Times" (ad stycznia 1980 r. "Kabul New Times"). 2 DOISikooOałąpra'cą, łą'czącą oba poidelj'ś'oia, j,eSit ()IbSiZ,erne sltudiJum dwÓic,h wsi w półn()lclny\ffi A:f,ganiJSltaJni.e: Ih-Jang OpllOIW.Bal'oh) i Sa,nsliJz Gprow. J.aJWlZ!jan), Services fol' Chi!d'Ten ... 1917'3.DwuIT,eItIr1Ji.'e badania terenOiwe pu1Oiwadz!iła 10-;QlSJobcxwa. międizynamOld'OlWai irutwdyiscytpLiJnal1'ln:aekfi!P<l. l 10 ••Lud" - tom 65 �146 800/0 '1urdinościrto sunlnki :naderlący do s,zJkoły ha'llaHckiej, .alkoło 18% stano.wią szyici (Iwiększość Haz(l["ólW i Ki:zył-basZOłwie), a pozostałe 2% iSmailici i <członkowie niemuzu'łmans:kkh wspólnot rehg'ijnyoh (iWillber 1962, s. 6\6). Islam jest podsta1wowym czynni:ki€IIn organizującym sposób rlycia ludności. Reguluje prwde wszystkim dziedzinę o:bycz1ajową kultury, wkracza takiże do medycyny tradycyjnej, wpływając na poglądy dotyczące ~drawia i ,chorOiby. W ten sposób relbgia muzułmań:slka 'z jednej strony "WIPł)"wapośrednio lna stanzJC1rowatny ~uJdJ1l()tŚci Afgam,ist:mu, a z drugiej - jest ,waŻiIlyrm cZYI1JI1!iJkiem lW'a!T'UII1lkują,cym rprzeobraż'enia IW zakresie o'chrony ,zdrowia. Tot'eż w 'poniJższ)"oh rozważania,ch rala islamu wstanie szczególnie Ulwyida'1Jniona. 1. ROLA CZYNNIKOW SPOŁECZNO-KULTUROWYCH W ETIOLOGII W;ysrrĘP!U~Ą\CYC!H W AF1GANISTANIE CHOROB Zróżnicowanie występujące w zajęcia'ch : związ1anym z nimi tryib'ie żyóa TÓżmy'chIgrup ludności w:pł)'\wa 'niewąltpliwie ma sytuację ,:zKirowotną. GZyI1JI1Jiiki'em o is'uOltnyrmzna'C'zeni;u €lpiklemiJologi'c:z;nym jest !kocz-QWII1iczy. związany z ,palS'terlStlWem,try1b rlyiCia duż'ej ,części ludll1Oś'CiAfganistanu. LitCzha ,;wła:ślciwych" 1110madów, IW wię1mzJościPasz1tUJnów, szacowana ties't wedlug lIla;jnowS'zeg{)Siprsu luidności, pr:zeprowaidzCJlnego w 1979 r'OIku, na 2,5 m:1n., 'czyli około IV6 mieslZJkań,ców 1{]fa'j1u 3.,Według danych ŚWial{)wej OrgaJniza,oji ZidroWlia5 S'pośród 57epi;demii 'aspy IW AfganiLstanie Z'OIStało zaWlI'eczonych przez ,palS':lJtuńSki;ch,k()'czoWlnilków'z Pa:ki:stanu.ChO'lera, nie endemiczna ;w MgarnistaiUi€, IpTZ€nOSZOlnabyła naj\częścioej IZ S'u1JkJontynentu inldyoslkiego pop['zez P;rzełęcz Cha'jlbers'ką. Ja/k :stwier.azono, z 'ca'łą pewnością epidemię tej chordby 'Wiosną 1'9:38T{)ku 'Przeniosła 'z Palkistanu kara wana koczowników ,(Sery 11974, s. 17, ,62). Udowodniono również wpływ Iwędrówek IkOCZIQIWilliJków na sy'tuację EWiJdemiolog,iczną ma[arii. Nomaaz'i,podcza's jesiennej 'W'ędrówki z wyso\k{) 'Położonych lelinich siedzib a{) lZ'illl'owych, łPfwchodzą ~es:lJcze w porze 'traJnsrri1is'jimalarii (trwającej od ,bpca Ido ~ześnia łuib Ipa'ździe~nilka) rpT'zezInilżej po,ł{),ŻJone'tereny, gdzie żyją !komaTy Anopheles - nJOiSi'Oiele ,choroby. Grupa koc·zQw:nilków z za!k:aż;o,nyrmioSoibnikami, powralca;ją.'C w nast~ny'm roku do si€idzilb .letni:ch, maże roz'przestrzenićchorobę nawet ,ohozując z dalIa od osiedli, bowiem I1iektór'e gatunki Anopheles 'przenoszące mahrię lpotrafią przebyIWaćZlIlalCZneodtl'egłoŚiciWliS'cher 1989, s. 13j- 136). .P{)1ski lekarz, S. Tomaszunas, dOlTaidJca.• z. ramienia ŚOZ, 'Ila :podstalwlie badań 'PiT'z~{)Iwaid'Z'O3 WeidłiulgSipisu mes", 3 X 19179). }<ilO2iballU!dnośoi A:ftg.amiilSltarJiU wynOlSi 15',5 mln. (,,'Dhe Kalhurr 'Di- �Spoleczno-kwU:wrowe uwarlUlnkowa,rtlia zdrowia w Ajganista:l'lJie 147 nych W ,lalta'ch 196'9' - :l!!n1 W południowym i 'zachodnim Afganistanie wykazał !decydujątcą rolę kocZlowni:citwadla nie:p()iwo/d~enia(mimo Ipr1zejścioiwych ~iU;kcesów)w,ielo,le1miedwa1kiz malarią, prowadzonej enerrgiczmie w rama'Oh ogólnonarodowego programu wy'Korzenienia tej 'cho;roiby. Tomasz'UJnas :wysunął pos1tuJa't objęcia 'tą alkcją nomadów jal~o nie:z;będny warunek sukcesu wspomnianego programu ,(Tomaszunas 19'712, s. 1\83- 200). PrzemieS'z'cz'enila koczownilków ze stadami przyczyniają się również do szer'zenia aJntropozoO'lJJOZ - chQlrób zwierzęcy,ch pr~enos~onYlch na człowieka (Sery 1974, s. 48). Rollniotwo oparte Ina 'narwadnialniu także ma duże znaczenie dla sytuacji zdrowotnej. ROZlSzerzaniepowierzchni pól pod uprawę ryżu (pr~ede wszys>tJkimiW 'półnoClllym Afganistanie, w dkolica,ch Kundu~u), korzystne ze względów ekonomicznych, pogarsza sytua'cję epidemiologiczną malarii. Ryż,OIwiskahow,iem dają świetme warulllki dla ,lęgu !komarów. ,Woda używana do nawadniania pól joest'zanieozysZlc~ona. Infle'~cdeamehawe są 'Przenoszone 'najozęŚiciej przez spożywanie sunowych IwarzYiwz pól \IlaJwadJnia-" nych skażoną 'wodą. Do s~erz€lnia Izaika'żeń ameholwych 'i hakteryjny'ch oraz robaezyc przyczynia się defekowanie w poh1tżu 'pól. Ludzkich odchodów używa się często do nalWoże,nia IwarzYlw, Sltą/dteż glistę lud:zJką ma miejscami .aż 90% ludności {Sery '119 714, :s. 48). Na wsi w mniejszości domów 'znadidują się suche latryny, Ipneważnie 101d:gra!dza się dla ,ceJów h1gieniJczn)llchjedy,nie częściowo 'zaikry'te miejsce, 'z !którego 'ZJresiztąrzadko korzystają dzieci. Niecz)llSto!ści:pr~e'Sią:kając'prrez glebę dostają sięczęsto do niezaibezpieczony.ch 'kana'łów nawaidni,ających (juya). Tak powstaje krąg 'zakażeń Domy os'iadłej ludności ['Oilni<cze'd, ibudowane IW rw,ięlks'mści rejonów z sUJsmny'ch na słońcu ceg'ieł, posiadające małe okna 1.otoczone ,(głównie ze względów olb)'lozajowych) wJ7lsdkim, glinianym murem, są doskJonale przystosowalne do mie'jsco'wych Iwarunlków geograd'icznych (Dzięg,iel 19716). Niemniej, 2'Jw)'lcza'jsYlpialnia latem na ,zewnątT'z, 'prze'wa:żnie na pła'skiJch dacha1ch, 'Z!W iększa ni'ebe2'JpieczeństJwoIzalkażeniaoh()lrolbami Iprzen()lszonYlIDi przez owady, 2lwłas:z;czama,larią. Jedno obejście zamies:zJkuje z rlegnły rodzina rozszeT::wna, 'Przy ,czym rpolsZlozególneroidziny nu'kleacr:ne (zalIeżmie od stopnia 'zamożmoś1oi)zaljmuaą odrębne domy alibo Iprzynajmniej oddzielne izby. Zatłoczenie pomi'es:zczeń, 'Szczególnie 'zimą, kiedy mies:zJkańicy skupia'ją 'Się wokół uTiZądzenia ogrze'wcz'ego sandaH, \przy niedos'taJtJlmch higieny, ~przyja rozmnażaln~u się \fobadwa, molin. wszy przenoszą'cy.ch tYJfus(Fi6cher 1<968, s. ,104). Ni'ewystacr:czając.~ dotlenienie i ogrzanie pomiesZlczeń miesZJkalny.ch w mi1esiąlcalch'zimowych oraz skuptslka [k1ur::zJu, pyłu w· starych doma'ch sprzyjają szerzeniu ~ię grużhcy. Z powodu trudności opałowJ7lch, p()lwszechni'e 'wYlko;r'z)llStuje się Ina opał IwysU5Z!one'plaOKiz nawozu Z!wierząlj;domowYlch. Przygotowująoe je 'koibiety oj dzielCi na1 l" �148 rażone są na charoby 'zakaźne, lbawiem w nawozie żyje wie~e :parbogelnnydb baikJterii. WY'Ż)'Iwienie IUldnoŚCinest dosyć 'llTozrrnaicone, {:hoć 'Przecię1ma dieta wieśnialka nie 'zawiera wystarczaljącetj 'i.lJoŚici kalorii (DzięgielI 1977, s. 204). W lIliek'tór)'1chrejonach, \lJwłaszcza IW górzystym Hazaradża<Cie, wal'z)'lwa i owoce IPI'zezwiększą część rOIkulIlie\Są'dostępne iliudności,tam też \SItJwierdzono dbj1awy deficytu witaminy A {Sery 1974, s. 51). Płuikane w kanałach nawadniających wairzywa są zanieczyszczone ,cystami ameby i jajecZ'kami robaJków. Przy p:DIwszechnJ1ffiskażeniu wody zwyczajem ipozytywnymz epidemiologicznego punktu widzen:a jest 'powszechne picie ulubionego :napoju - herbaty. J,edna!kże łaJtem 'Często ,zaspokada się 'Pragnienie surową wodą prosto 'z idżui. Zigodnie z tradycją muzułmańską za zdatną do 'Picia uwaiŻJasię wodę hieżącą, \która, nawetzaniecz)'ILSzczona, ulega jalkoby I()IczylSz'C'zelniu tpO,przepłymięciu bl!ku metrów. P·onadto ludność !preferuje wodę z \kanałów także z tego względu. że woda pochodząca zoestudni ma często dużą za1wa;rtośćsoli 4. Opisane 'praktyki w dużym stopniu podnoszą ws.ka,znilk ,chorób 'Przewodu pokarmowego, 'Szczególnie niebezpiecznych dla mały.ch dzieci .. Mięso jed;z;one jest przez więksZO'ść ludności wiejskiej nieregularnie. zlWyiklenie częściej niż raz rw tygodniu. PODi,etwarż'ko,llsekwen,lmie Iprzeskze:gany jes't muzułmański przepis zaiblralniający dedzenia wieprzowiny, nie występuje tr)'lchinoza. KoczySltmydla ZJcLrowialudności jest 'też 'zalkaz spo'żywania mięsa ~echłych zwioerzqt. Preferowana jest baranina, która zawiara mniej ni:żinne rodzajoe mięs sta.diów rozwojowych pasożytów przeno:swny,ch IprzezZJwierzęta 5. Pozytywny według zasad nowoczesnej higieny !Żywienia !jest 'zwyczaj 'sitlnegoprzypiekania mięsa. Dzięki temu, że zboże mieli 'Się w :prymitywnych młyna'ch, mąka za1wiera wiele 'protein, witamin i soh mi:neralnych. Korzys1Jnie iWlpływarównież na stan ZJdrowotny ludnośoi tpTze:strlzeganie islamicZJnegozatkaZJu ,picia aJl'koholu. A!~kohol zyskał :soibieostatnio p€'Winą:popiwlarność jedynie w iwyższych Jkręga'ch społeczmyah, i ,to głównie w miastach. Na dieJtę ludno,ści 'wieijskiej {)ddziaływ.uj~ IW ipew\nym stopniu !powszechnie .zna.rna,stara Jlwncepcja IPo'żywienia, teilllPeramentów, ,chorób i .leków "gorących" t(garm)'i "zimnyoh" (xonuk). Została ona przejęta ze starO'ż)'Itnej me.dY'c)'1nyg['edkiej i IWZJwinięta'przez muzułmańską moo)l1c)'lnę "aralbską" (tj. 'Pisaną w języku arab~kim). W ,Afganistanie grunt ,dla niej 4 J'!w..a tym bUldJolWall1e W raJffiaJCih pw,gra;mu SltlUidni,e z ,ręazmy:mi pompamIi sbutż.yły luMośai 19r7'4,s. 52). 5 J,ednaJk!ż.e żYJWaIn·ej W1ra'z z Doracz WIOłoQ\W1Ln y , natSltą/Pił 1'9'68, s. 126). wię'k,szYll11 w.zroSl1 I'OZWoju przeciętnie w5Ii głęboiklie do 6 - 12 m ty1ikJo 8 mi€!s~ę-cy (Śery rtolZĄPf.)W1:>z,tJcł1Jnienicm rlza,dlko zaOO><)iI1OWaI1 na daMlDoi'ej spo- tasiocll11ic<l woloQ\weg,o (F'ioscthe.r �Spolecz7w-<kwU1Urrowe uwa.rw7lJkowarroia zdirowiJa w Afigan.is.ta:nae 149 przygotowały ,prawdopodobnie ~deea'jluDwedycznej medycymy indyjskiej. Omawiana Ikoncepcja zalkłada rówmow.aigę elementÓiw "go["ąca" i "Izimna" w o'l'gan.izllllie jako wa!runek 7J<k'O'wia,a dla \pTzyWIrócenia za-ehowanego aequilibrium za'1eca s,tosolWanie 'diety i lelków o własnościach tprzeci:wstawnych. Ponadto po'1'eoaspożywanie potraw "gOTących" zimą, a "zimnych" w okresie le'bnim, ibiorą1c :talkże pod 'Uwagę ,cechy :temperamentu damego człowieka. J,ednalkiŻelIJu:dzie7Jdr'Q1wi nie \przesrtrz.egają 'na ogół <tych zasad. Naltomiast cli,eta OIpalrtana koncepcji "gorąca" i "zimna" Ijest ściśle przestrzegana w wypadku 'cl11O'rOlby Oiraz w ,o:kresie Ipo.porodowym.W :tym .czasie kobi,ecie 'podaje <się wylą'C:ZDi,e'pożywienie "gorące" - jajka, potrawy 'mięsne, a więc produkty wysokoikalory,czne, iI'zeczy\wiśde Ikorzystne ,dla 'wzmolonienia orgainiznnu 6. Karmienie dziecka Ipi'ersią przez ma1tJkę p.OIwmno według !Pf:wpitSÓiw Koranu 't'rwać 2 ,IMa, jednalkże, j'ak si'wieirdziłam w terenie, często przeciąga się .jes'zcze dłużej, do 2,5 - 3 [at 7, ichyba IŻe koibieta 'wcześniej zajdzie ponownie w cią,żę. Zdaniem lekarzy tak długie ~karmienie dziecka prawie wyłą'cznie mlekiem ma1Jki nie Ijest 'KOirzystmedla jego zdrowia, tym balfdziej, że nieodbyma się reguiarnie. Aile Inaljibalrdziejnieibe::z.pieczny jes,t drla:lJdrowia dzi€lCik.adk:res bezpośrednio (pO ods:tawieniu od piersi matki. PoJdczas kiIJikuJdniowego odZlw)liczajaJniadziecka od pokarmu naturalnego daje mu się głównie słodycze, ,by :nie lplalkało. Później nie pT'zygotowuje si'ę specjalnych pOlUralW dla dzieeika, jest ono w ,zasadzie pozostawione samemu sohie. M. A. Paikmal i(1975/76, s. ,33) 'pisze, że WlSkuteik braku u tkolbiert'wiejski'ch 'ja'kierjllwl1wieikwiedzy o potJrzeibarch wyżywieniowych małego dziecka,pr<awie wyłą'cznym joeg.opokarmem jest ,chleb. Oczywi~cie, talk mcmo1Jcmne,p.ożywienie ;nie zaS1pDlkaja,potrzeb lroZlw:ijającego się oTlganiznnu, osłaJbia jego OdPOlmJOŚĆ. Zaikaozująrc/picia arrkoholu, islam ,nie IWZlbraniaswym IWyZJnawcomużywania ;tytoniu i inankotylków (has'zyS'z, opilU: .. "ll). W Afganistanie !palenie ty,toniu atLboihas'zyszu w bjrkach wodrr1ych,zwanyoh celam, jest hardzo popularrne. Na Iwsi ,często \pailą 'taikż'eikobi'elty, zw1asz'cza :gdy spoty,ka'ją !Się w gronie kreJwn)lich i sąsiadek; celam ikTąJŻywtedy .z Tąk do :rąk. Le'kalI"z z Kajsaru :utrzym}"wał, rże Ina1wy:k,ten jest 'przyczy.ną częS'tych schorzeń astma't)licznych. Wieśnia'cy chętnie ~Uiją s-prosrz1kowa!nytytoń - naswiir, nas. Niektór'zy il,eikaTlZe iWskaZ'ują na dość 'częste Ipr'zY'paJdlkiwyS!tępolwania raka jamy ,ustnej 'i przewodu 'pokalrInowego u O's6bżują,cych nas. Jednakże nielbezpieczeństwo zachorowania zmniejsza relligijny obyczaj prze~ 8:Ztczeg&1'OIW'e omÓ\w,ieni'e k<J:!lJC'€IPfC'.i'i "glOirąca" i ,,71iJmna": PeIllkad,a 1'9'79, 1980. DizireWlclzYIllkisą za~wYICiZad późn.iej niiŻ cihł~pcy odsialwiane od pi,etI"sL Ini,ormat.Qirlkli tł1Umac:zyły, iŻe ch~oiPi€IC, gldy drolroś.n'ie, będ21i'e miał 'zi'comię i poIZ)"Cję, więc dziewc:zync.e należy wynagrodzić jej, w prz.yse..łiośC'i gOO1SiZoe, po1ożen!~e. 7 �150 DiAiNUTA PEN:K:AiLA płu'kiwania ust przed modlitwą. Przepisane ,prz'ez ilSlam a,blucje poprzedzające pięciokrotne w .ciągu dnia modły mają duże zna.czenie higieniczne, jednakż'e z.wy:lde służy do ill~oh:zanieozysz'Czona woda. Nakazy higieny rytuałnej nie zawsze It~ !są ściśle pTzes'trzegallle, nie obowiązują dzieci, niemniej niewątpliwie mają zna,cmy, Ip.ozytyiwny'Wlpł)'lw,na stan 'wrowotmy ludności ,(Dzięgiel 1978). Islam 'wymaga od swych wY1Jn8JwcÓiw .przes,trzegania ,czystości ,przedmałżeń:slkiej i ma~żeńsikiej wierności. Heteroseksua1/Ila prostytueja nie była ,nigdy JrOZlpows'zecJhniona w Afga'niJslta:nie,a ,chOJrobywenerYoC'zne~przede 'ws:zysbkim 'kiła) ,częściej :sz'erzyły się przy \SJtosun!kachhomoseksualnych. Badania lwykazały, 'żezallmwny we :wczesnej młodości mężczyzna, jeśli Illie 'host-ał wylecwny, żenił się 'zwytkle w stadium nieinf,eikcyjnym choroby, ponieważ dopi-ero w ;pó:źmiej'zym wieku był 'w stanie zapłacić tradycyjlny mahr za !żonę. Dlatego !kobiety rzadko do1ikmiętesą chorobami wenea:-ycznymi ,(Sery 1974, IS. 55 - 56). W społeC'Zności'ach wiejskich Afganistanu, 1Jgodniez tradycją muzułmańską, Ikobieta jest silnie podporządkowana męż'czyżnie. Jej życie upływa w żeńs,kiej 'części dOIllOlstwa,a wychodzą'c - za zezwoleniem męża z domu, wk'łada ciidri - strój okrywający ją od stóp do głów. Jedynie kobiety z grup k'Ooez.ownkzychi 'w ni'ektórych osiadłych :społecznościach roln~czych w hiedmiej\SJZychregiona,ch nie zasłaniają :twarzy. Tak jest na przykład w 'ubogim Ha'ZalradżaJcie,gdzie można obserwO\wać kobiety pracująeew polu. Le'kaTZe s1lwi&ldiza ją,~e ,tryb życia lWięk:szości 'koibiet, ' wśród pyhu i 'kmzu WY nied.otleniO\nych domach, sprzyja ioh zapadaniu na gruźJicę, będącą oibecnie jednym z najwię:<'szych prohloemów zdrowotnych w Afganisltanie (Fischer 19168, s. 116). Ozęsta jelS't wśród Ikobiet osteOOlaJa'cja (rozmiękczanie kości) wys,tępują.ca przede w.s'zystJkim'po,dczas ciąży, 'a spowodowana 'deficytem witaminy D {Canfieild 19'76, s. 104, 106). Zbj'it wczesne wj'idaJwalniedzieWlczą;t'za mąż, 'hcZlneoCiąrie,powodują wyniszezenie i 'Przedwczesne staa:-zanie się kobiet. Według oibJiczeń lekarzy kobieta afgańSlka rodzi .pTz,€fciętmie l5iedmiOTodzieoei(Sery 1974, s. 11). Często, zwłaszcza u ,baTdzo młodych kobiet, zdarzają ..się poronienia. Indagowane !kobiety niekiedy ,nawet nie pamiętają ,kh liczby. OzłO\n!lwwie ekipy lPf'zeprowadza.jąoeejibadania w tadżyckiej ,w~osoeRi-JaJng IW ipóhnocnym Afganistanie stwierdzili, 'Że wieJe kobiet TOIdzi!l1ajlPierwdwoje, Itroje słabych dzi'eci, któ·re ~yk'le umierają, a pó:ź:niej dOlPiero dzieci 'Zdrowe (Services ... 1973, III, s. 138 - 139). Tira·dycyjny pOTód odbywa się w domu, w warunkach ahigieniczny,ch, z pomocą staTszy,ch, doŚ'wiadc:wnych kobiet z rodziny położnicy oraz miejscowej specjalistki zwanej diiya, diiyi (niekiedy jest ona wzywana tylko w wypadku 'truidneg.o 'P0roidu). Powsżechni-e .pTzj'ij~ta pozycja kuczna przy po;rodzie przyczynia się, zdaniem lekarzy, do przedwcz,esnych urodzeń i poważnych pęknięć !krocza. Wyso- �.RYIC. 1. TardżYlcLJkli 'Z TalIa. Z ielwej rdzi1ecik.o slZJc;zelni~ zalwinię.te 'w :kJołYls'ce (gawara). ,F1ott.M.Bero. ka jest nadal śmiertelność kobiet przy 'pmo'dzie. Czterdziestodniowy okres połogu (eilla) uważany jest za sZiczególnie IniebeZJpiec:zmydla ~drorwia matlki i dziecka. Choć \Specjalne środki ostrożności podejmuje się dla ochrony ,przed urokiem, złymi duchami, obyczaj ten jest korzystny dla zdrowa kobiety, bowiem pozostaje ·ona pod opieką "akuszerki" i zalbrania się jej wykonywania niektórych pra'c domowych. T,radycyjna ,opieka nad lnowonaQ"odzonymdzieckim również pOZiostawia 'wiele do życZienia pod wzg1lędemh~gieny. Niesterylne odcięde pępowiny powoduje ,wypadki tęż·ca, Iniemowlę jest Izbyt rzadko kąpane, szko- �152 DANUTA PENKALA dliw€ jest przeg;rzewanie dziecka szczelnie zawiniętego w 'Powijaki. Po !ki1kudniach dziecko zostaje umi€'SZlczoneMI !kołyS'Ce,gdzie 'leży nieruchomo, Ś'ciśJ.e'Przywiązame. Prnez spec1aiLną drewnianą lub g.bnianą rurkę (neycak), przymO'COIWanądo narządów Ipkiowych diz'iedka,odprOIwadza się mocz. Powoduje 11;0 często stany zalpa/Ine i choroby dróg mocZQlwy'c:h. TradyJcyjlnego oibrzezania chłopców (sunna.t) dokOInuje się najczęściej w 1 - 2 roku życia, ale czasami i w póżnie;jszym wieiku.Wpra'wdzie Koran ni'e natkazuje OIbr;zezania, a1e za'Chował się 'przeikalz przypisywruny ProT·oIkowiMulhammruclQwi,że jest ono obowiązujące dla mężczyzn. Obrzezaniem zajmują się IPrzewaem.iegolarze «dalliik) - jedna z glfup ,zalwQdowy·ch o n.ajniższym statusie społecznym 8. Obrzezanie :prowadzi niekiedy do zakażenia, :zdarza się jednalk oibeanie, iŻeg:alacr-zsltosuje przy tej OjpeTacji śro:clek aseptyczny, np. spiJ:ytu:s. Generalnie, stan ,zdrowia dzieci afgańskich jest niezadowalający. Smiertelność niemowląt osiąga'ła dawniej '5011/0 i 'więcej. ,W :roku 1963 obJ.iczana była przez zag'ra:nicznych o·bs·erwatorów na 15 - 30% (Fisoher 1968,s. 128 - 129). Je:dJnakże w 1969 ,roku Medica'l Assistalnce PirograI:n opublikował dane z 'czt'eroletnich badań nad śmiertelnością dzieci 'Cio.5-go roku życia przeprowadzonych w 5 IPro'wiIlJcjachAfgalnistanu. Wskaźnik śmi'er1e.rności w)1lniósł prr"zecię'tmie49,5%, a IW .HazaradżalCie aż 50,4% (Canfi.eld 1917,6, s. W6). ,Przyczyną 'tak wysokiego wskażnik'a są choroby zakażne wi~'U '<iziecię{:ego.Poni€lwa'ż ,organizm dziecka 'jest często osłabiony 'wskutek niooiO'żj'lWieniai powszechmych dolegliwości przewodu pokarmowego, choroby zakaźne, takie jalk odra, koklusz, mają ,ciężki przebi'eg i .nierzadko kończą się em~eIfcią.POIkaźmeIŻJniwozbiera grużlj'ca, którą według osta'tnich danych Jest zakażone prawie 30% dz'ieci w grupie wiekowej 0-:14 '1aJ\;("The Kabuł Times", 13 XI 1979). NielktÓlfespośród praktyk medycyny tradycyjnej sąz 'punlMu ,widzenia medycyny naukowej szJkod1iwedl'a zdrowia :ludności {choć generalnie są one erfektywne - tyllko jalko takie mają ~zanS'e 'Przetrwania). Pewne pra'k1)11ki,choć skut~ne, mogą mieć 'S2lkodhwe działania 'Ulboczne- np. lliPu:szezanie krwi, ka.Uiteryzaeja,czy 'zaw~jaiTIilew skórę świeżo ~zabi'tego zwielfzęcia. W ,tym ostatnim wY'padkuis,tnieje IniebeZlpieczeństwo przeniesienia chorób zwierzęcydh (Fischer 1i9m4, s. 62). Ponadto niesterY'lne prz€prowadzrunie niektóirycll 'znhiegów, np. wyrr-ywania zębów, ipTz)'lczyniasię do niebezpiecznyoh zakażeń. Są i 'tabe metody medycyny tradycyjnej, które pełnią dwojaką rolę z 'Pwniktu widzenia epidemiologii. Jako dobry pr:zykład może posłużyć od daiWinaS'tos·owan~ w Afg,anistanie :szczepienie 8 SchlU:rmann (1962, s. 227) u'Zlna,je ją za bhs:ką eac.h Ka.jsalflU specjaLLSItam!i oKi obreezaru!a bydli kOiWale pa endogaanJi'ClZIl.a o baJI1dw nli!slkJim sJtart;ulS~e ~ałoe=YJm gTiUjpie etnli=ej. Ha jdarO'Wlie, (Jas'ietWic,z W oIlwH- od.rębna ~19178, s. 40 - 41). �Spoleczno-k11lJtlW11owe 'UwaT!u;nkowa;7lJia ::JdiTI()wia w A~ga$isrtaThie 153 przeciw ospie polegające na wprowadzeniu pod :skórę .zawierającego wirusy mate:riału IPohralrJIegoz ikTo'S'tezłqwieka ,chorego. Tę sttail'ą technikę pra'ktytkowwnow Afganistalnie jesZJcz'edo ostatnich la·t, !póki 2ldaTzały się epidemie ospy . .stano'w:iła ona w.ażny czynni1k rozprzestrzeniania się ospy .- według danych SOZ z roku 1970, 18 spośród 57 epidemii (czyli ok. 32%), które w)'ibuchły po 'lliS'talnowieniu,programu zwakzalllia ospy, mialo źródło w tradycyjnym szczepieniu. Osoby szczepione, przechodząc chorobę łagodnie, podróźowały i kontaktowały się ze zdrowymi (Sery 1973, s. 107). Ale z drugiej strony, jak potwierdzili lekarze, dokonywane tylko raz w życiu, w dzieciństwie, szczepienie zapewniało odporność na całe życie, w przeciwieństwie do nowoczesnej szczepionki. Wraz z postępującymi stopniowo procesami modernizacyjnymi obniża się wskaźnik zachorowań na pewne choroby, natomiast stają się problemem inne, zmieniają się równieź czynniki wywołujące choroby. Dzięki rozwiniętym akcjom szczepień ospa została wyeliminowana 9, zmalała w Afganistanie groźba cholery. Jednakże rozwój komunikacji samochodowej przyczynił się do szybszego szerzenia się chorób zakaźnych. Na przykład epidemia cholery w 1965 roku, przyniesiona przez pielgrzyma wracającego z Mekki szerzyła się w szybkim tempie od Andchoj na wschód (do Kabulu) i na zachód głównym szlakiem komunikacyjnym. Jeśli ktoś zachoruje z dala od domu, jest pospiesznie przewoźony do miejsca zamieszkania, by w razie śmierci być blisko miejsca pogrzebania przodków (Wilber 1956, s. 317). Komunikacja samochodowa występuje więc coraz częściej w roli przenosiciela epidemii karawany koczowników. Postępujący w ostatnich latach wzrost zachorowań na rzeżączkę wiąże się również z rozwojem komunikacji i ważnych węzłów komunikacyjnych, gdzie szerzy się prostytucja homoseksua,Ina .oraz, dawniej prawie nieznana, heteroseksualna (Sery 1974, s. 65). Rozwojowi szkolnictwa towarzyszą nowe problemy zdrowotne. W sZikołaichwiejSlki1clh,'często Ipoz1ootawiających wiele do życzenia !pod względem higieny, dochodzi do epidemicznego szerzenia się wielu zakaźnych chmób dzi·ecięc)'1ch.Pilalgą stał się dyfteryt, rozlpTzestrzeniają się zakaźne choroby IPTlZewodulPo'ka'1'Iffi0'wego, zwłasz'cza robaczyce. Przytoczone 'p:rzyłkłady pOlkazują, :żle(przemiany modelfnizacyjne mają niekiedy uboczne skutki niebezpieczne z punktu widzenia epidemiologii i rodzą no·we (problemy rldrowotne. 9 Nieda:wlno tuje się elpliidelmilo!odizy SOZ, Slt!w:i.erdZJuWlSlZY,że pJI1zYlPaidlkólw OISp'y, wylr,a1z:ilh pnzYPIUIS<ZJc;Zlenie,że iJsltnieć (Iuizyslkanli·e pe)Wn'O~ci wymaga gieg;o, wilel~ol!,etniC'go okr·esu). br'aJklU zalOl1rarowań na klU!li z:Lelffis<k1i.ej,nie cihrOlT,~ba ta w Cliągu pnzes.tała noJIUZ dOlstaJt·eC'zruie dllU- �154 DiAJNIUTA PlENKiALiA 2. SPOŁECZNO-KULTUiROWE UIWAIRUINIKlOWAJNJA SIlE OClHIROiNY 2IDiRJOWJA PlRZEOiBiRAZEŃ W ZA!KJRE- W AFGiANJ!5TiANiIE Wiedza ·0 ToH 'czynników SIPołeazno-kUilvmow)'lch,w etiologii ·chorób jest nezbędna przy programowaniu przez powołane do tego instytucje wsze:]kidh ,akcji p!rofilak1:yezmych. Natomiast suJkcesy bądź niepowodzenia realizowanych IproglI"amów·zdrolwotnych - pro!fila1krtyczmychi leczniczych - zależą w ogromnej mierze od rozpoznania kultury danej społeezno!ści i odpowiedinieg,o wy:korlzystalnia tej wiedzy. Podejmowa1ne przez państJwo akcje mające na celu polepszenie sytuacji zdrowotnej spotykały się często z nieufnością i niechęcią ludności, bowiem nie respektowały tradycyjnych reguł kulturowych. Szczególne znaczenie ma znajomość reguł i praktyk tradycyjnej medycyny oraz pozycji jej przedstawicieli w danej społeczności. Wlkraczanie do lokalnej s/polecznorści ,wiejskiej w Afganistanie przedstawicieli 'llOlwocizeSlnejmedyc)'lny nie ehminuje zlastanego sysltemu tradycyjnej qpi.eki 'zdDowotnej. Powiększa się jed)'lnie skala możlilwości wyboru, a w sytuacji dużej konkurencji miejscowych specjalistów niełatwym zadaniem lekarza jest zdobycie zaufania ludności. Potrzeby 2jdroIWlO1:lIlie ,ludnośai wiejslkiej do niedalwnacałkolwi'cie 'zaspokajała s'1'osunkowo sjl,nie JrO':lJwinięita medy'cy<na tradycyjna. W Afganistanie, podobnie jak w Indiach czy Chimach,obolk lecznictwa, którego reguły IprlzeikazywalThe są drogą lli9tmą (medycyna "Itrady'cyjlno-ustna") żywotna jest także medycyna tradycyjna bazująca na przekazie pisemnym (medycy<na "trad)'lcyjlno-pis'emna") 10. TJ. ostatnia jest dziedzidwem dawn)'lch wieJIkJiJchsJ'lS1:emówmedycozmy<ch,przede wS'zystkim indyjskiego, g!feekiego i alI"ahslkiego.Rejprezen1'ują ją we wSlpółczes1nym Afganisitanie pmf'esjonaliJścizw,ani hakim a'libo tabib, niekiedy IWy1kształceniw I'ndiach bądź Pakistanie. Opr6c'Z Inri'chdziała wlielruprzedistawicieli. medycyny tJrady,cyjno-us.tmej, 'll'iepro;f'esj'Oinalnej,a więc Icała TZel'Jzastarszych, doświadc:wnych ikoibie't leczątcych W domu i są\siedztwie oraz "specjaHści" (dla kJtóryoh dziJałailność medyczlfi'a jest z reguły 'Zajęc~em idodat/kowym). Spośród nich wymieńmy "nastawiaczy" kości (sekastaband), zielarzy (attar), golarzy (dalI ak) 'za'jmujący1ch się 'U1pUl'Jzcza.niem ikrwi i 'Wy<rywan'iemzębów, specjailhsitÓ'wod wyciągania jadu ,żmii i SIkOirpiolna(zahrkes). fu.zedstawic'iel,e ;pralkrt:y1ki rehgijnre:j - muabOlwi'e,i deXlwil<;,ze - stosują ma:gi'czno-religijne spO'sOIbył·eczenia: "oczytują" 'chorych 'cytatami z Koranu, 'wypisują amuJJeity tumar, ta'wiz. IZa sZlczegól1nieIpredestynowanych oz !fa,c}i urodzEmia do Itego :rodzaju pralkty1k 'U'Wa~anisą saiaz,i, jalko poJtorrnlkowie 10 p.cywyŻJslZ1e tenrnJill1Y 5t'OlSUję za s. 3 - 118). Od!pOiWiadają zaniu dokila'sYifl~kalcj!i medy1CrMlą. one prlzyjętemu Heidif1ieada, J. W. Broml,e'jem JlIrtz;ez Oh. i A. L€ISIlie rOI2ITó.źll1li,ell1Ji!u mJiędzy A. WOIDOl1Jowem (1~716, (1'9176, s. 2 - 3), w naiwią- i "wiel:ką" braJdycją ,.,małą" �S,po!ecz'OO-I/<:iul;turo,w.e u.w.a,T:Unkowania Ryc. 2. Wędimwmy ISprzed,arwlca lelków na Z1d'rowUz ba:zame /w w Aj,ganistanie KaijlSa,rze d je~o 155 IId!ienlttel1a. F'Ot. M. '£erio. Proro!ka. Saiidzii mułłolWlie o:raz haikimO'wie cieszą się wi'ellkim sza'Ounkiem 1udności. Jak iprzedstawia się syJtuacja medycyny <I1()1w()I~es:nej, naJuikowej w Afg,anistaJnie? Je~ lWIpr'Owadzaniedatuje się IOd lat 20..,tYlCh(okres refoł"Ill króla Amauullaha). W lata/ch 20-ltych ,i 3D-tych 6pro\wadzono do kTaju lekarzy IZ Europy, Turcji i Jinidi;i.Faikwlttet medy,C':zmy'W Kabulu ~po'Ws<tał już w 1932 roku, stając się 'Za'czątikliemUniwersytetu Kabu:lekiego. W latach 60-tych wydział mooycyny Un~weT'sytetu Kahulsikiego QlPuszciZało około 100 osób rocznie, a po utworzeniu w 1963 r. filii w Dżalalabadzie jesZ!cze bliSko 40. IW 19·6,6T()ku na 655 studentów medycyny w Kaib1.ll1u pr,zypadało Hl kobiet. W latach 1938 - 1967 studia medYICZill:e ukońezyło 758 młodych lekar'lY ohu .płci, aJJe wlielu z inichzaruiechało uprawiania zawodu r(Firscher 196;8,s. 87). W 1977 lToku szalc{)lwanolioZlbę le!karzy (zatrudnianych 'w służbie pańsrt1wowej) iW"AfrganiStanie na 719 osób (Statistical Yearbook 1978, s. 895), a więc jeden lekarz przypadał na ok. 21 tys. miesz/kańców. Przy tym ich rO'Z!ffiieS'ZJcZlenie jest hardzio rnierówl1Jomierne: w 1969 IT.przy !kiI'ajoowejp.rzeciętnelj 1 Ile(karz na 22 - 23 tys., w Kabulu pI1zyipada'łjeden ina 950 mies:zikańlców(FiSocher 1975, s. 381). NatomiaSit w od'legł)1lch,gómk1ch Te.gi<machnielkiedy jedyny iekarr.z pra'Oowrał w stolicy prowincji. Albsołtwemci:nIiechę'tnie udają się na wieś, gdzie wyposażenie pia'cówek słue.rby u:1.rolwia'jel5<t :zarZlW)'lczaj prymityw<I1e, bczba pacjentów ogromna, a pracę utrudniają duże odległości i złe drogi. Ponadto bralk jest 1T,8kompensalty finansowej. Krobiety-l,e/kar:lci, jeśli .naiwet 'PO �156 wyjściu 'za mąż 'Iliezail."7JulCą zawodu, z ['eguły pO'zootają w Kabulu, bądź w iI1lnym dużym mi:eśeie, (np. Ma'Zalr-i SzariI. Podobna joest sytlUacja pielęgniarek i połoŻllydl. Kobiety oowiem ze wzg'lędóIW obyczajowych 'Il'ie mogą Ipra'c()lwaćw pla'cówikach <Z1dirawotnych na IPrOlwi'llcj i. W ,ciągu osiatIlieh dziesięci10letei talk IW miastach, ja/k i na wsi powstały liazne sZ'pitale, po'l!OiSiającepod Ikontrolą MrniSltersrtwa 2Jdrowia. Według danych 'Z 1976 roku było wówczas w Afg,anis1talllie55 sZJpitali ;z łączną ,hCZlbąłóż'ak 2.914 (Statistical Yearbook 1978, s. 895). W 'każdej prowincjli A~gCłl!1tstanujresi przynajmniej jOOEmszpita[, choć częstoniewie[ki, z 10 - 20 łó2lkami. Wyposażenie starszy,ch szpitah jest rpryrni,tywne, a i nowszych zwylkle nieNV)IISl1:aTlCzająrce. W małych wioskach je-s't niekiedy niewiel!ki bUldyne!k'Pełniący lI'olę pr,zychodni, grdZJie'ur.zęduje lekarz, a częściej felczer i pielęgni.arz. W nieiktóryoo trudno dO\S\tępny,chrejonaich 'nie ma w ,ogóle przedsiawicieh służby :z!dJowia. W Kajsar,ze (IW 'północno-zachodnim Mganlistal!1ie) laltem 1976 rok,u bu:dyne!k szpiJtalny i nowa przychodnia były ,w traJk'cie budowy ;trwającej już od l\:T'zechlat. W Najallm (Hazaradżat), ~dzieistnieje poolbawiony przez misję amerYJkańSką kompleks 'budynków, ,w Iktó[')'ICh mo.iiliwa !byłaby hosipi'taih7ia,cjachorych, z braku personeilu i wyposażeni,a ur'ząd:wna :była jedynie przychodnia. Alkcje budowy i wyposaża'I1IiapilH1c6weik Isłużby zdtowia na wsi arfgamkiej z reguły !były IpTlzeasięwzlięciamimodeTniza'cyjnym:i .podejmowanymi prlzez państwo, hez pomocy ludności milejocowej. Wyjątko'wym przypadkiem jest centrum zdrowia w Arczi w północnej części kraju, wybudowane za pieniąOm mie-js'oolwej 'ludności, którHzgodzH-a się na potrącanie niew.ie[kieg,o'.p['oc'e.ntiuz sum U'zyS'k~wa'nydhz'e spr,zedaży hawełny. ,W labach 196,6- 1973 zebITano 'Wystarczającą ilość tpienię1dzy i już 'w 1974 roku oddaino do użytku 20-łóżlkOlwysz\pitail i przytcho<dnię ,z nowoczes1l1ym wyposaŻreniem ,(,za:ilT 19,74,s. 54). NaWie władze Demo:krwtycznej Rerrmblilki Arfgal1lisitanuzidają się przywiązywać dużą wagę do rozwoju słiuJiiby-zdrowia. Wśród ",Pods'talWowych Zasad DRA", będących zaryiSeIl1 'PJ'zyszłe'j kOIDSltyturcj;i, przyjęltylOh przez Radę Rewolucyjną 14 kwietnia br. ("Kabul New Times", 20- 21 IV 1980) są również arty\kruły l(alTt.26 ;. 29, rOizidz.1) zalpelWlniające społeczeństwu prawo do o'chrony zdrowia, s~czególnie malteki dzieci li zapowiadające podjęcie przez rząd wysiłków dla polepszenia i rozbudowy pla~ców€lksłużby zdrowia. J,edin:aikże.w zalkresie QlPielkimedYC2lnej polCilS'ta1wowego sz.ozebla widoczne są 'w \kraju duŻie z-anied'bania 11. Wskutek niedoiStatJku personelu i bazy marireTiallnejkorlzylSitanie ~udności Iwiejsktie'j z pomocy lelkarskiej 11 Je,SIt to pOlWlsaJec\hna syt'll<li:ja W klfajalCih tlZlW. 1kzec1iego bu,je się Pl1Zles'ZlCZlE!IPiaćfOJl1Il1Y o,rgal'lJi'z.alCy(iln.e medycyny w,alnia i<c'h do lolkailrnY'Cd1 WaIunJków. Swń alta , gdZlie nowoczesnej bez pró- dOlSiloSQ- �Spoleczmo-krUltturrowe wwa.rrwnkowania zdrorwia w Aftgamstantie 157 jest u1:lr'udinione.Na przykład w .górskim Haz'liralcWacie 'Chorzy muszą często pr~ebYlwać eJnaome odległ'ości pieszo, konno bądź lIla ool·e, by dotrzeć .do najhliższego leJkarza. Aile do tych :pr,zas7JkóddochOldzą, bodaj trudniejsze do po/konania, barieryświa'C1omościowe. ZaTÓ'WlnoświaJdomość zdrowo,bna 1UJdności wiejsikiej, jaik i reguły obyczajowe ma'ją opar'Ci-e w rebigii mu:Z'ułmań~kiej. T·a sytuacja W!płYW<lna wybór dokonYJw.alny spośród tdoortępny'chmetod leczenil(ł. Omówimy szerzej niektóre spośród ;kultul'awy:dł1czYJnni!ków !decydujących o preferencja/ch luidnoIślciwieJSkiej co ,do rodzaju pomocy ~dTowotnej. Na wybór metod leczenia 'WIPływają dużym stopniu pr<z€lkonania religijlne (zwłasz'cza należące do wamtwy .tzw. "islamu ludowego"). W,ielu choTo!bom przypisuje się na\dtnaibuTa'bne.przyczyny. Ludność wierzy, ŻJechorOlbymogą spowodować złe duchy (jinn, 1. mn. ajinna) i "zle olko" (casm-e bad), czyli rzucenie uroku. Bardzo często tym złym siłom przypisuje się SlpOiwodOlWa,nie beLlpłodności kobiet ora·z KOImpEika.cjipr,zy .porodzie. Dżinny i "złe oko" czyni się też odpowiedzialnymi za choroby małych dzieci. Ingerelllcją złych duchów są po,wlS<zechnietłuma'ozone chor,oby ·nerwowe i psydhYczne. Takż'e Ulkąszenie węża albo skorpiona uważ,a się często za sikwteikidzi:ałalno,ŚicidŻJinnów (Ei.uzma'D1n1977, s. 94). W :pr:zypaidikach,kiedy w,ierzy się w nardnatmrćl!1neprzy,czyny cho:rOlby,za jedynie skutecZJne uJZJnawane są śrOiclikimag~c:zno-<r·e;lIi,gijne. ,NaJ.elŻą.do nichprzeide ,wszystkim a1ffiJwle,ty,modili!twy i "oczytywalllie" chorego przez mułłę oraz pieLgrzymki do ,gro.boiW:cÓW święty\ch (ziyii.rat) 12. O Slilnej waloryza'cji 'religijnej tYJchpraktylk ,leczniczych świadczą wy:powiedziinforma'torów, że np. dla efektywnego działania amuletów nieZlbędna jest wiara chorego, niew1ieEzćł'cY'm;nie mogąO'ne 'pomóc. W opisa'nych przypadkach 'S'zczegó-lnietrudne ~est wlkroczeni,e meidy:cyny nowoczesnej. Ni·emniej,nieikiedy stosuje się kom(hrnolwa'ne metody leczenia - próbuje się środlków damolWy:ch,ziół od halkima, a1ho 'pr'olSisię 'o .pomoc ł·~arza, a obOlktego stosuje się ,oczy,tywaIDliechorego : oikur;za'nie go dymem dzikiej TUty (espand, Peganum harmala), OIdganiają'cym ja:lwby dżinny 13. Spośród innyoh ,przyczyn ,chorób ,często \vYJffiieniasię przewagę "gorąca" albo "ziJ11'na" w organiZlIl1ie. Na ,przykład mail.a'ria i reum.aty:ZIlll uważane są za "zimne" choroby. Istni'eją też odrębne jednostki <:horo!bowe - garmi("go;rąco") i xonuki .("zimno") .() specyfiocz.ny,ch,IprzYlPilsywanych im pOIwszechnie objawach. W wypadlku choroby "z'imnej" :z;alIN 12 F:iel'gm:ymk.i pode1jmu,je sJię pnzy WlSZe1klllChC,hOil'\obaJC\h;nJiekliedy is1ln!ieją ".slPecjalliza,c'j-e" pOlSlzazegó<l'D)'lC,h Zii!jalr,artólw.Zob. EinJ2lmann Hl'7\7, s. 93 -9'4, Du!pree W76. IS Intter.eSlują'cy pf\Zyl1dad pO'łą!czenia ró<ŻIIlyiclhmet-od 1eczenia w przytp.a.dJku clhoreg'O (praIWldop()ldo.bn'ie na z;alPa~'eni'e p1U'c) ua.becik:ieglO drz:i·ec.'lkaz Ktul!1lduz p!oda,je A. Siha;J)1rlJslky (1930, s. 1916- W8). �158 DiANiUTA PENKALA 1e:e-asię il'omnahte śTodki "gorące" - orlipowip,dnią dietę, zioła, f1zylkoterapię. Odwroltnie, jeśli choroiba !u~nana jest 'Za "gOlfąCą". Ponadto Ipanuje przekonanie, że leczeniu właściwie każdej choroby, jako zaburzenia w LunikrcjouOIwaniuorgan~zmu, IPowtnna towarzyszyć specjalna dieta. Dlatego pa'cjenci częs;to Isami .proszą !1ekaT'Zao przepisanie diety i są zawiedzeni, jeśli ta!k'ich zad€oeń .nie d11rzymują. Brak wriedzy o przeno~zeniu choró,b drogą łn1ekcji 14 jest lPowa;imą pil"Z€!Szkodą w wake z choro:bamli zakaźnymI. 'Ni'e ma ;zwycza'ju i'zOllowauia ChOTj'lch. Odrę, ospę i ikdkiUiS'zUlWa'żano za choroby, przez które każdy musi pr'zejść. Badania IprzelprowactzoD.ew 'Uzibeciko-ltuTkmeffik:iej wsi Sansiz w północnym Afganistanie wykazały, że jedynie nieliczni jej mieszkań·cy o wykszlt:akeniu ponatdpodstalwOiwym mieli niejaSlne IWYOlbraiJenie o tym, .ż.eIpewne choroby są spowodowane 'przez za'D1eC'Zy&zc~Oiną wodę, bTludne owoce i pr.zez o'Wlady. Tadżycy z Ri-JaJng mówiJ.i o mikJrobach jalko nielWidziailnytchżyjątkach, ale nie .znali ichzwiąz'ku z chorobami. Nie ·zdawali terż sobie spil'alWyz ~zaieżności mię'd'zy brudem i roba<C'tw'€m ,a zacnoro'waniami (Services. " 1973, II, s. 204, III, s. 142, 151). 14 Mimo, iż w,eidłiU~ peTW:l1y1Ciht.rad,ylCdIi BJ101r'O'k MUihammad wY\POlwiadał sJię o możllDwroiŚC'izakalŻJenńa niekrt.óJrym·i chorobami, np. trądem i dżul11lą (Ree.ejp 1959. s. Hl). �R. Canfie1d (197,6, s. 109) iPodlkreś1a,że lęk prZled .chorobą !wzmagany j.estpnez niedostaiteczmą ś,wiadOllllOśćzdrowotną luidnoś,ci. To przyczynia się do szukaJnia pomocy, wspalI'!ciaduchowego i emocjonalnego u 1piI"zywódców rehgi'jny,ch - mułłów. Niieza!leżinieod tego, czy słuszne jest takie rpsychologistycZ/Ile tłumaezenie przyczyn ,popularr:nośd 'Przedstawicieli religii jaiko uzdrowicieh 15, IpOrzoSltaje faiktem, iŻe tak oni, jak i halkimowie, cieszą się IPcwa!żaniem i za'lŃa'niem człom:ków społeC'Zlności:lokalInej. Są im blis1cy 'w sensie przesibr.zennym, sp0'1eC'znym i pSYlcholog~Clznym- 'są dobrze znani, poświęcają oholTlem'Udużo czasu i uwagi, rpotrafią zaJpewnić mu (poczucie bezpieczeństwa. Stosują metody lecz'elnia, do (których miejscoiwipa,cjenci odnoszą się ze ,zrozlUmieIJJiem. Natomiast przedsrtal\V'lc,ielmerdY1cyny'nowoczesnej jest z reguły kimś obcym, spoza społeczności. LeikalI"zzwylkler,j.e ma czasu, by po~Śtwięoić pacjenJtowi wiele uwagi, .nie wyjaŚDIia chQITobyw termina'ch zrozumia'łych dla chQITego.Nieznaine, budzące często orpOlI'y,są nOiWoczesne metody stawiania diagnoz i leczenia. ChOlI'Yzostaje \porZ/bawiolnypoczucia bezpieczeństJwa i oparcia, ja!kie daje mu społeczmość, w .któlI'.ejżyje, tym bardziej jeś/lii ZIllluszony jest jechać do innej, odJegłej nieraz miejscowości. Toteż chorzy ze wsi niechętnie poddają się hospitalizacji, zwłaszcza w dużych miastaoh. MielS'zJkań,cySanrsiz, kJtórzy byli pa,cjlenltami sZlprtala w Mazar-i Szarif, 'wyraża/Mina ogół niezadO'wolenie z pobytu ·w obcych im warunJkach i nie chcieih po'WltÓlI'zyć,tego przylkrego doświadczenia (Services ... 1973, II, s. 2,10). Opisame powyżej bariery rosną jeśli leez.ona jest kobieta. Otoczenie nowoczes1ną opieką Zldrowotną k,oibiJeItW1łejsikichw ArganiStanłe jest powaimyrrn Iproblemem ,przy braikużeńslkiego personelu służby medycZlnej na prowincji. Iwlacja kobieit stanomi znalClznąpr,zeszJkodę w Ziwai.l:ozaJYli~U czy zapobieganiu .epłdemłom. Ponłewa~ obcy m~czyźni nłe mogą W'chodzićdożeńskiej częśd domu, działa1lność IJ1ę<s'ld~hekiJp dolkonującyoh szczepień nigdy nie była w pełni skuteczna. Konieczne było zatem tworzenie ekip mieszanych, najczęściej z udziałem cudzoziemek, bowiem większość kobiet tutejszych wzdragała się przed podró~owaniem po wsiach w towarzystwie nie spokrewnionych z nimi mężczyzn oraz przed wejściem do obcego domu. Cholfe kobfieity mają ,wiJe.le0POIfÓIW p:rzedw luda·niu się do leikarrza - mężczyzny, ohawiają się także nalgamy OiPin!i.ipubil.icznej. Niemniej, pa'cj1eniek wciąż prlzYlbyJWa. PT~z'edporadnią w Kajsarz,e obserwowaliśmycodziennie wiele kobiet w cZaJdorach, zwylk:llez dziećm:i (jedyny lEJkarz ;pTzyjmował ogół!em 30 - 50 pacjent6w dziennie). Równd·eiŻlekarz naszej IWYpTalWy plTzyjmQlwałwide chorych !kobiet. Jed'nalk zazlWyJak Wls;PQlmnial1l1O, w śIWlLaid<omJo!Śicli WlLelś.nialkó,wmułła ozy s'a1d jeSl1; tym, w stanie wyleczyć choroby spowodowane przez dżinny albo "złeo:ko". 15 jest k!tó,ry �160 DANUTA PiENKALA czaj wywiad odbywał się za p0ŚredniJotwem męża albo ojca pa'cjentki, a diag.no.za musiała być postawiona właściwie bez badania. 'I'1rudne do przeziWycię-henia pmęs71koidy w leczenliu kobiet szczegól'nie jaskJrawo UJWilda'czniają s,ię w dzil€((lzi;nie qpieki nad !kobietą IWciąży i podczas porodu. W przypadku ibe'Z\płodnoś.ci, uW::Irżanej za wie1Jkie n1ieszczęście i hańbę, ikolb'1ety uciekają się do wszelbch dostępnych środków, a więc, jeśli zawiodą metody medycyny tradycyjnej, trafiają nieraz do lekarza. Naltomiast przy porodzie kobli'erty wiejski<ej niema.l nigdy nie jest obecny lelkairz 8Jni wy!kwa!lif'ikowana położna 16. Lelka'rz z Kajsaru poinfOlrIl1owal mnie,że mies.zkańcy tej mi'ejsc.owości i okohcZ'llych 'Wsi nigdy nie ~acają się do rui'ego o pomoc pTZy porodzie. Czasem w pa:-zY1padku trudnego porodu do lekarza zgłasza się mąż położnicy, a on daje jedynie odpo1Wliedn1e leki, bo'wiemnie Ziezwa~la się na obecność mężczyzmy przy porodzie. W tej samej miejscowości mą,ż !kobiety, ,kJtóra miała kOID'p~ilkacje przy ,porodizie, poprO'Sił o pomoc lekarza nasZJej 'eikspedy'cj'i. W)'Iwiad p[,{)lwadzollly był ;za poś'fedniJCtwem męża i obecny'ch w izbi€ sialI"S'zych kO!biet, a le!kaJrzowi nie p;oZJwo'lono nawe!t dotknąć chorej. Proponowano jedymJi.e tŁumaczce albo autorce '~ba:dani'e bn.uoha koibiety ,poprzez suiknię. Przyczyną talki'ej postawy jl€'st przede wszys1Jkim przepis islamu zabraniający ukazywania komukolwiek części płciowych ciała. Diiya jedynie w ,wypadku trudnego porodu prz,eprowadza d(JIkładniej'~:ze badanie poloŻlnicy. NaweJt kobie'tom-J€łka:rikiom ,wchodzącym w skład eik!ipy badawczej dzi.ałającej 'W Sansiz i Ri-Jang nie zezwa'lano n1gdy Ina ob ecnoś\; przy nOiI"lffialnie,prz,eibiegającym pOlI"Qldzie.Jedynie wtedy, gdy były rkomphkacj1e, iProszono je o pomoc, Inp. w Ri-Jang, kiedy przez 20 godz.in po porod2'1ie .połoimica nie w)'Idailiła łożyska. W trakcie operacji wyjęcia łożyska jedna z kre'wnych palcjentJki pozostała iW iz.bie, ale odwrócona tyłem. Wszystko wlSikazy\wało na tO,że już samo ułożenie C'horej na plecaoh jest dla obecnej ni,enaturaUne i ,l1!iesmaczne. Pr,zyglądał'a się jedynie z'3strzykowi ant)'ibiotyreznemu po opeTacji i wkrótce cała wieś w,iedziała, iJe to zas1Jrz)7lk zaTadZlił kompili:kalcjiom {Services. '. 1973, II, s, 19'6, III, s. 137 - 138). Kobiety ;wzbraniają się przed rodzeniem w sZpl~tal'U, bowiem zmuszone są tam pI'lzyjmo(wać ,pomoc le'kaiI'za-mę żczyzn y, akc€jptować oibcą im po;zycję Je'Żą'Cą p.rzy poradzie. Ponadto poZlba,w,ione są pootrzymującej je ;psychiczmej atnniosfery, stwarzanej przez obeone pooczas poro.du starsze, doświadczane !koibiety. Badania Pam-eli H,U'nte ,wyk.azały, że afgańslkie diiya to Zlwytkile kobiety o specyfiiocznych ceC'ha;ch osobow{)śai. Enel'gicZJne i wesole, pomagają :rodzącej ,pr;zez'wyciężyć s1lra,ch, 18 200/0 Nawet w KaibUilu Z POtmOlCą pO'loż.nej (.F11SiDh'er1968, s. 912). oIkloło 1968 roiku 308/0 .pou'odów odlbYlwal.u ~i~ w w dQl!11lll, a 500/0 kobi,eIt r<o<dJzi!Ło bez fa.chow'ej· s'ZIPibllu. pOIlTIlOCy �Spoleczn,o-kul!twrowe·wwa.ru.wk:owan.ia RY'C.4. PlaJkaJt IZ 2lWrowia IW Afganistanie 1PI'lzY'Clhodnli w Nalj,alku 1015til1Zegają'cy \pl1z€ld il1.i eibelZ)pi€lc!Zeńlsbwem pall1z€lnia ,diZJieCli. Flort. M. GaJwęClkii. 1 161 po- pobudzają ją do śmiechu opowiadając różne zabawne historyjki (Dupree 1977, s. 11). Ponieważ do kolbiety należy zazwyczaj przyprowaidzanie do poradni czy sZ!pita1ladziecli, ~óWJI1ieQ; ich hOlSpiita1i:z1acjanapotylka duże przeszJkody. Z pO'wodu powszechnego analfalbetyzmu 'kobiet trudno jest .im pr:z.eIkazywać ,zasady higieny żywienia bądżopieki nad niemow'lęciem. Tolte,ż w poradniaich i szp~talach wy)Wies'za się odpowiednie plansze z obrazkami. Fr:z.ecistalWio'ne pOIwyżej w,Zlgllędy lreErgijlno-oby,czajowe częsito decy11 "Lud" - tom 86 �162 DANUTA~KALA Ryc. 5. Maw~awi Abdul Sotar z Dawlatabadu w swoim sklepie z ziołami. Fot. SIt. U\bell1mail1JOlwilcz. dują o wy/borze sposobu leczenia. Wiiększość informa1torów pytaJn~ch o kolejność Izasięgania porady wwypad'ku chO\l'obyswojej albo dziedka •. stawiała lekarza na ostatnim miejscu, twierdząc, że korzysta z jego pomocy do'piero wtedy, gdy illlne środki ,zawliodą11. Na przykład mieszkańcy DalWllataibadu informolwaili mnie, iJe najpierw udają się do sklepiklU z ziołami ogólnie s'zaJnOlwanegohaikima Abdul SQltara, chęlmie biJo17 Al1loa[lolg,ilc.zne wYlPolWirelCilZoim1€1s,z/mańlcó\W Rii-Jang 1973, lU, s. 1412. zn:aljidruj,emy w Services ... �rą równierż od niego albo od mułły amulet, a jeśli te Śitodki nie po-mogą - 2Jwra1cają się po lpo!l'a,dędo miejscowego lre!karza. Sam mawlawi Abdul Sotarr thlmaczył, że ludzie, kltórym już kiedYś pomógł, w ogóle n:ie chodzą do lekarza, ,przy<:hodzą od ra'zu do jego SIkilepu.Jeżeli widzi, ile nilemoże !kogoś w)'lleczyć, sam k.ielI"ujlego do prz)'lchoidni. Nie najmniejszą rolę w kwestii wyboru odgrywają względy finansowe. Wieśniacy p<JiWs·ZiedlJn.ie nar zeka1i, ile lelkalI"sibwa są zbyt dlI"ogie. Zarzuca1i lekalI"wm, ile "dużo biarą"; j·edna z ubogich Hazarek z Tala nazwała wręcz miejscowego f,e1<czera"zj1ada,czem pieniędzy". Letkar'ze wyj<1Śniali,że otrzymują jedYnJie ogranic2'Joną i·loŚć lelków sltandardowych z centrwinego malgaz)'lThul,elkarsrtw w Kaibulu. Jereli leczenie wylkracza poza te lelki s:twndall'dowe, chOlI'Ymmsi płacić. Natomiast pll'zed:starw:idelle medycY'ny tradycyjnej z reguły biOlI'ąza swe UiSług.ibard:w umiarlkowane opłaty, przewaimie Zlres1ztązależne od sytuacji mająit!kowej pacjeruta, w której się dOisikonale orti1enrtują.Mułłowie biorą naj<:zęściej za wypisanie ta'w:izu "ile kto da", nieikiedy od ubogich ll1ie żądają ni'C, natomiast od boga'tY'ch - sum dorść wysokich (nawet do 1000 afgan i 18). HakiJmz Da'wlatabadu twierdził, Źle ludzie, którym niie pomogłó leikarsrtwo od lekarza z Kabulu za 400, 500 afgani, przychodzą do niego i !kupują zioła ;Iljp. za 12 afgani. Więikszość ziół jest hardw 'tan:ia. Zda r'za'10 się, że dobroczY'nna dla ludności wilej-.9kiej aI~cja lekaTzy zagran;iclJnyrch źle przysłużyła się ilch afgańskim następcom. Talk było w Najakm, gdzie ludność wspomina·la barrdzo dobrze lekarzy amerylkańskich, którzy pracowali tam prZiez trzy ,lata. In:£oll'matorzy wydllwaJali umiejętności cudz'O'zi·emsllddhle!kalI'zy i skuteczność ich lelkarstw, które otrzymYlww1iza darmo. Z rozgoryc2lenierrn i ,niechęcią wypowiadali się natomiast o obecnym lekarzu, twierdząc, że nie potrafi leczyć, bierze dużo pieniędzy i daje nieidobre lelki. Z powodu większego zaufania wi!eśn:iaków do cudzoziems!kich meltordleczenia, lekarz naszej ekspedycji miał zaws·ze wi'e1u pa·c}entów. W tej s)'llJUacjimusiał działać bardzo ostrożnie, .chcąc pomóc patrzelbrująrcym, a jednocześnie ni·e zal'3zikodz,ićmiej'scowemu leika:rzowi. Ludność wiej'ska naj'C'zęściej SiPodziewa się natychmiastowego, wręoz cudownego dzialania nowoczesny.ch 1e!kall'Suw,nie stosuje się do przepisanY'ch długotrwałych .kuraeji. W~kutek tego łatlwo r021czarowuje się do medycyny nowoczesnej. Jednakże zespół badawczy dz'iałająrcy w Ri-Jang zaoibserwował, ,że po pewnym c2lasie obca ludności tdea zażywania leków w określonych dozach i odLStępalchczasu za'częła się stopniowo przyjmować (Services... 1973, III, s. 148). Niemniej, stosunek do nowoc:zesnY'chmedylkament6w ,często pr'zy!pomina podejś.cie do amUlletów 1 18 W 19(76 .wkJu aiJ:1itcjałny kUl11s arl'lgań~kri'ej w.allluity wynooił afganJ = 1 dianar . 11' w pl'lZyibNż.em:iJu 50· �< " ' . -DiAfNUTA PENKALA c:z.y ~nny'ch środków mag¥cZ'no-«,4igijnyoh. M. A. Zair (1974, s. 55) piszę, że mi€lS7Jkań-cywsi Karu i Mo'1llInarndIW ,północnym Afganistanie naJbra'1i z1łJu!fani:a .do aspiTyny,i .iJnnych lelków, kltóre mogą kupić na bazaiTze,i wierzą, ,że są one nielk.iedy równie sku'tec7'Jne, ja!k ta'wiz. L. Dupree (197 6, s. 17) pir7jew:i!du~e,że "magia tawlZU może zostać - za jakiś czas - zastlllPiona mag:ią pigułjki i zastrzj'\ku". Zdarzają się pr1zypadik.i traktowania reoept jako amuletów, z .powodu podobnej ich formy. Ta'wiz - modiH1Jwęwypisaną na kalWiałku papieru - nieikiedy wcelarch leczniczych łyika się po namoczeniu w wodzie. Toteż j,eden z Hazarów z O'kolky Tala o'tr:zymaW\S'Zyod naszego leikarza receptę zapytał, c'zy ma ją zjoeść "ma sucho", czy te!Ż pOIpić wodą. Takie i tym podoibn€ przy!kłady u-akitowane w oderwaniu piTze~ta'Wiają się jalk sensacyjne ,cieikawost!ki, tymczasem ujęte w ikomJtekście lW[Umowym ŚiWiadczą o adaptolWaniu prze'jrnowany.ch nowości do reguł tradytcyjlm~j kultury. Akceptuje się najchę1miJej te środJki nowOoCz€\Snejmedycyny, które mają swe amalogie w medycynie trady;cyjnej. Za\StTzyki 'przypomina,ją powszechnie zna'ne, tradyJCyjlnesZ'CZ€'pienieprzeciw ospie, syropy od dawna .były jednym ze środików medycyny tra.dycytjnej, <toteż leki w tej postaci są najbardziej cenione. Natomiast wieśniacy nie mają na ogół zaufania do ta'bile'te'k. Zdarzało się, ,że o1mzy:rn,runym od naszego lekarza medykamentom pacjenci przypsiywali szkodliwe działanie. Młody Hazar z Tala, chOTYna żóŁta,czikę,twierdził, że właśnie od za,żyiCiapast)ńleik "dostał żółte oczy". W Dawlatabadzie syn miejscowego bogacza skarżył się lekaT'zowi eikspedycji, że naiychmiia:st po dotknięciu jęzYlkiem otJrzymanej od niego tabletki padł jak martwy i dopiero po rpe\wnym cza'sie odzySkał przytomność. Komentująicy to zdar'zenie młody Tadżyk wyru'ził prz,~konanie, że 'naprawdę slkutec2'Jne mogą być jedyni'e zastrzyki. Powiedział: "Cóż to jest taJka malutka pastyilika? To mo>żebyć tj'\]ko trucizna!" Sieć apteik w Af.ganistanie jest dosyć dobrz,e rooz:w,inięta.Prócz aptek państwowydh 'w r. l906,8/1969było w kTaju 259 alPtek prywatinych (Fischer 197,5,s. 382), które .bez ,ograni~eń kUJp;r)lwały lelki z zagranky. Lekars1Jwaz lł\PItekwykupy,wadi hrun:dllaiTze ha zaTOIwi i w rezultacie na hazarach oferowano na sprzedaż rO':zIDlaiteorJ71ginalne preparaty z różny;ch kJrajów . .HaikimowJiJecoraz częściej 'za'O)patrywali się w zastrzyk:ianrtybiotyczne i inne lelki i apJ.iikowalJ. i je swoim pacjoentom. LekalI'z z Kajsaru 0pOiwiadał o s2'Jkodliwych skutikarch takich praktyik, piOwszechnych IW całej okolicy. Ozłonkowie e!kipy dZia1a'ją'cej w Sans,iz rówlnież podają, Że kiilku mieszikań,ców tej wsi zaO!PatrJzyłosię w strzytlkawiki, igły i leki i na życrenie- robi zas'1Jrzylk.idomięśniowe a nawet do,ży.lne (Services ." 197.3, II, s.210 - 2:11). RÓW1I1ieżhalJl'Clilarzeba:zarowi czasami imali się tych praktylk. Jest to interesujący pTzy\ldad po'wiPIZdmwnego korzj'\Stania ze ~oIbyC'Zy nowOlczesnej medyc)7lI1Y,nielk,ierly nieibe~i€ICzmego w sikUltlkaoeh. 1 �Spolec.zrw-k'Ultwrowe 1LWarWnko.wa.nda.2ldrowia w Afgamstnnde 165 Personel słuilby I7idrQwiajest obecn·ie pra'wie całlkOlWicieafgański. LekarZ'OQll.zagITa'llilCZnym nie -przY2'IDajesię jużzezwo~eń na prowadzenie praktylki wśró,d miejscowej ludności. Wy1da'wałOibysię, że lekarze miejscowi ma~ą więcej SZaIllS,by dostosować swoją dział'a,lność do istniejących watrUlI1lkówsp;ołec:zJno~kuil:turowychi w niektórych' przypadkach umiejętnie wykorzystać lolkallne trady,cje dla p()wQld~eniaswej pralkity1ki. JednaJkże wyksztakeni w duchu nowoczesnej medycyny lelkaT'Zeczęsto odcinają się całkowicie od trad)'ICji, a medycynę bradYICyj'llągenerail:nie określają jako :ubiór przesądów i zalboiOOnów.Talka posltawa nie1wą1lP1iw.ie zna.cznie 'Obn~a efeikJtywność pra1kty{k:ii utrudnia pracę lekarza w &POłeczności wiejskiej. Młody lelkarz i salI'1iJtariuszw Najaku właśnie z talkiej pozycji po'dikn-eślaHzaco[atlie miejscowej ludności, pooając jalko jego dowód m. in. powszechne stosowanie w celach leczniczych rozmaitych :uiół. Nartomiast starszy, doświadcrony lekarz z Kajsal1"u oceniał pozytywnie skutOO7JnoŚĆ nielktÓł"ych lelków .roślinn)'lch medycyny tradYlcyjnej. iPożytec:nne byłl()ibypopieranie i wytkOll"zystywanie tych środków tradycyjnej medycyny, których efektywność potwierdziła medycyna naukowa. Badania fal1"QnaklOllogiC:zJne wyłkazały biologiczną aktywność w.ielu substancji zawarltych w roślinn)'1Ch lekalch afJgań'Skiej medycY'llY tradycyjnej (Les plantes ... 1960; Pelit et al. 1965; Fischer 1974). W ostatnich latach zaczęto doceniać rośliny lecznicze nie tylko jako cenny artykuł eksportowy, ale także jako źródło leków dla medycyny krajowej (Azimtrlllah 1977). Być mOlŻeprzy'cz)'lni się to do zaaikceptowania n,iekl\;órych środków aflgańslkiej med)'lc)'lny bradycyjnej. Stosowaną pO'ws:re0łm:ie,pIT:uezliudność Afgani1sta:nu klasyfika'cję produkitówżywnościQwych na "gorą'ce" i ,izimne" m02ma by zestawić z ich wartością kaloryczną i na tej podstawie polecać pacjentom stosowną dietę, co byłQby szczegóalll,iepoiŻyteczne dla często niedożywionych czy nieod'P.owiedmiożywionych dziec'i. PrzetpisY'wanie diety, jak już wspominano, zaiWS'Zle spoty;ka się ze zrozumieniem chorych. Warto stosować w pra/kt)'lce leika'Tskiej przede wszys1ttkimleki w talk-iejpostaci, ikltóra jest najłatwiej akc€lp'bOwana,a więc zastrzyki i syropy . . P,ersonel służby ~drow:ia powinien naiwiązywać ścisłą w9pÓ£pI1"acę rz. lokalnymi prwcllsta1wiJCiela.mimed)'\cY'llY tradycyjlnej. W sytuacji ogromnego ,niedohoru person.ełu medycznego, kosztowności i nie'dostosO'wania modelu z'a'chodniego do miejscowych potr;zeib, jedynym wyjściem jest ,~pO!kojO'Wa koog:zystencja" i - w dalszym planie - stopniowa iIntegraJCja oibu systemów. W ootatn:ich la,tach Świaltowa Orga'nizacja Zdrowia zaczęła propagować t~ie właśnie ,,:nieorrtodolk\Syjnerozwiązania" problemów zdrowotny/ch krajów t'Zw. Trzeci<ego Ś'W,ia1ta.Dyrektor Generalny ś0Z, dr Halfdan Mahler, wysunął hasło: "Health by the people for the people" oraz koncepcję rozwoju podstawowych służb zdrowotnych integr.uJją.;. �cych nowoczesne koncepcje med~zne z' lo.1<a<lnąmedycyną kady.cyjną (Diasfeld 1977, s. 9; Sokoł~a 1980,s. 25 - 29). Przykładem, taJdej udanej w~ółpra'cy może być w AfgalI1iS!tanieakcja ~zczepień .przeciw ospie, która dała 2JOOlko:mite il"erliwtaty (ospa zosltała wyeliminowana). Popularność wspomnianej już, tradycyjnej techniki'szczepienia przeciw ospie stworzyła doolronały grunt dla szerokiego zastosowania nowoozesnej szczepionki. :IDkipywy:lronujące s~cZlepieniacieszyły się zaZlwj"Czajdużym pOlWażaniem,a jeśli skład i:ch był m'i.€I9za'ny,mogły dotrzeć -do wszystkich mi€S7lkańców. Ponadto, by ograniczyć nieJbezpieczneniek:.tedy sku1Jki trarlY'cyjnego SZ'czepienia, wykonującym je "specjalistonl"zalczęto da\wać nowoczesną szcZlelfJionlkę. Aikicja powiodła sięprzyjmowano chętnie S\Zczapionikęz powodu coraz większych trudności z uzyskaniem maltariału bez!pośrednio od chory,ch. W ten sposób przedstawiciele tradycyjnej medycyny zostali włączeni do rządowej akcji SZlczepień(Sery ,197,3,8. 1r12). Propagowany przez SOZ model współpracy przedstawicieli dwóch systemów medy<cznY'cIhmo:żJna byz równym powo,dzeniem w.prowadzać w życie także na innych odcinkach działalności zdrowotnej. Jak już nadmieniałam, le1ka['!z-mężczy:zma ·nadal nile może dotrzeć do rodzącej kobiety, a l~l'ek i połotimY'chjemcze .nie .spoty{kasię na 'WSi afJgań.~iej. W tej sytuacji til"adycyjlnaakuszerka - diiya mogłaby służyć jako przekaźnik nowych dtdei dot)'1czącY'0hzdrowia matki i dziecka. Dzięki swej waimej pozycji wkoibiecym sektorze społeczności może ona wpłY'Wać na opinie i J)r,eielI'€'Ilcjekobiet. Byłoby bardzo wskazane, żeby niehczne jeszcze pielęgniarki i kwalifikowane położne ze szpitali w stolicach prowiJn'Cjina'wiązyrwały kontalkt z wiejskimi diiyc:. i iIlSltru()lwałyje, jak przeprowadmć poród w higleIliiczmych warunka'ch. P. Hunke, krtóra przeprowadziła badania nad stosunkiem tradycyjnych alkuszerek do medycyny nowo,czesnej w A:fgamistanle, podaje przykłady udanej współpracy położnych z tymi spoŚi1"óddiiya,które .n1e traJktowały i~h jakokoniktIrr'en1Jki. W ni€lkttórych pr'zYlpadkach diiya pomwgała kobiecie przed urodzeniem dziedka i w ;połogu, a położna czuwała Inad samym przebiegiem porodu (Dupree 1977, s. 11 - 12). Według informacji lekarza z Kajsaru, niektóre daya ~ dkioHicystosują już środiki 'aseptycZ'ne. Lekarze z ekipy działającej w Sansiz stwierdzili, że miejscowe kobiety mogą być w pewnym stopniu podatne na idee planowania rodziny, pOnieważ ze wz;ględu na częs:te przypadki śmierci podczas porodu obawiają się każdej nasrtępnej ciąży. Jednakże 'SiLniejsze niż te obaiwy są względy 1'leligijne i .panujący ideał rOidziny w~elodzietnej. W Ri-Jang k.Hkoro spośród· zapyrt;ywanych rnęw.zy:w i kobiet po~wierdziło W'pil"'a'W'cizie, że ohce mieć tylko 2 - 3 dzieci, ale kiedy proponowano lm jakie'ś środki ą.ntykiO'ncepcyjlIle,nie przyjęli i'ch, 'tłumacząc, że poddadzą się woli Ał- �laha (Services ... 1973, II, s. 197 - 198, III, s. 140). Można J>['zawidyrwać, że działailinooć pla'Cówek planowania rodziny długo jeszc:r;e nie przyniesie oczeki wanY'CheteIktów, ~właszcrza ,w śrooow:llsku wiejskim. Powodzenie programów edukacji OOroWlOtnejna wsi jest w duzym stopniu uwarUJnJkowane poparciem ludzi wpływowych w danej społeczności. Prócz władz wiJoslk<XW)I1Ch, nieikiedy i .szanowiLni muUowie włąazają się do aJkcj'i zdrowotnych, wzywają do SJtawian.ia się na miejsce s~zepień, udOS'tępniają meczet dila dora':lmycl1 CF,Jlów,dJba'ją o przestrzeganie ro~por.ządzeń wydawanych po:dlCZa5~idemi'i. Również niektórzy hakimowie, jak wspomniany Abdul Sotar z Dawlatabadu, nie traktują lekarzy jako konkurentów i gotowi są do współpra'cy. Program eduka1ci'i :zxirowotnej reah'zuje się w .7IDacznej mierze poprzez s~oły. Ponieważ coraz większa li~ba dzieci (w tym rÓWIIlieżdziewcząt), nawet w odległych wiejskiiCh rejonaiCh zostaje objęta nauczaniem podstawowym, można się ~ziewać, że młiode pdkolenie będzie o wiele lepiej zO'rienrtowaDie w zagadnienia'ch ochr<my zckawia, a przede wszys1Jkim utxzymY'wania higieny. Edukacja zdrowotna jest nadal baa:-d1;owaŻlIlym zadaniem sto'jącym przed nowym państwem afgańskim. Wskutek jej postępów i rozwoju bazy materialnej systemu opieki zdrowotnej, metody i środki medycyny nowoczesnej są w oora'z większym stQPniu akceptowane przez lIUdność. Sytua'Cja ta pociągnie za sobą niewą1ipHwie dalsze pr.zoobraienia medycyny tradycyjnej, ale mo~a sądzić, że nie doprowadzi do jej wyeliminowania, bowiem w pełnionY'Ch przez nią funkcja'ch nie j~t j,ej' w stanie całl1wwi<ciezastąpić medy,cyna nowocwsna. Azlmullah 1977 MedicaL Herbs - Gifts of NaW,re, "Aryana", Au,tumn. Bromlej J. V., A. A. Vorońov ,HJ716 Nar,oonaja med:icina look predmet etnograficeslvich issLed<Jva.nij, ,~etskaj-a ~,a@ja", J1Il' 5, s. 3 - 118. Canfield R. L. 1m Srufferling as a ReLrilgtiorus Imperative in AfghIQiMsva.n,[,w:] B1ha;raJ1;;iA. (00.), The ReaLm of the Extra - Hruman. Ideas and Actions, The Hague~Paris. s. WI - 122. Diesfeld H. J. 1977 Die Bedeutung des DiaLoges zwischen Heilkunst und VoLkerkrunde tilr die Gesundheii/;~pl.a71:UlnginE,ntwickltl:ngsUindern, {IW:) Rwdni~i G., W. Schliej"eI1IhCi,vel, E. ;Schroder, (Hnsg.), Ethnome<Uzin. HeitrćLge zu dnem .Dialog zwisohen HeoiŁkunstIU-nd VOlkerk,unde, BaII1ffiSltedit,'s. 't - 22. Dupree L. 1973 Afghanistan, Princeton. �168 D.ANUTA. PENKALA 1976 Saint Cults in Afghanistan, "American Univers!ities Field Staff, South Asia Series", vol.io, no.!. . 1977 USAID and Sooiat Scientists Discuss Afghanistań;s Devetopment Prospects, "Aiffi€lnkan Ulllwemjjtlies ¥Ueld SitazfJf;SoiUJtih A&a Serda;;", vol. 21, no. 2. Dzięgiel L. 19176 TTI(ldyc:y~ne ib:udorwn4ctwo w AjJg(l.nistan.ie jako przykl.ad harmotn:ii mliędzy środorwiski.e.m ,prJZyrodm.i<;zym i kultUlrowym, "Etnografia PQlska", It. 20, IZ. l.• s. i2l1 - 1'416.' . 1977 Afigańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne, "Etnografia Pol~a", It. 21, \z. ~, IS. ł7i5 - 2110. 1978 Problem higieny w tradycyjnych spolecznościach afgańskich, "Zeszyty Na.uJkowe Umwensyrt;etAl J~·ellońJslkJieg,o, P.raoe Et.no~a.fi'c='C", oZ. Ił, ·S. 127 - 100. Einzmann B. 1977 Retigioses Votksbrauchtum in Afghanistan: Istamische Heiligenverehrung und Wallfahrtswesen im Raum Kabut, "Beitrage zur Siidasienfor·schu ng, S,ooa9'ien-Institut UniversiltiiJt Hejpe1berg", Bd. 34, Wiesbaden. Fischer L. 1968 Afghanistan. Eine geographisch-medizinische LaOOeskunde (A Geomedicat Mono,graph), iBerlLi;~eildeliberg. 1969 No:maden u,OO TITopernk.rankheite,n, LW:] Nomadri,srmus als Ent,wioktu1l{1s.pTOblem. Bochume-r Syma:>o&ioln 14/15 Jmi 1967, ",BoohlUlmer Scihl1if,teln lZJUJl" En:tlWiJCko1ulIlIgSlfo["lScihllliIlig \lInd iEaWwWClkilJu~połi.t,jlk", Bid. 5,Biiel'efel1d, IS. J.131-143. 1974 Volksmedizin in Afghanistan, "Afghanistan Journal", Jg. l, H. 3, s. 51 - 641975 Das Gesundheitswesen, {iW:] Kraus W. (Hrs,g.), Afghanistan. Natur, Geschichte und Kultur, Staat, Geseltschaft uOO Wirtschatt, Ttibingen und Bas'cl, IS. 31811- 386. J'asiewicz Z. 1978 The Haydar.iha. - an Afghanistan Community of Blacksmiths. An Attempt to Change the 10th Inter,national Ethrn4c Srituatlioln and Congress of Socicl Position, ~w:J and Ethnological A'1lJthro~logical W'I'OJCłaIW, s. 36 - 42. Leslie Ch. (ed.) 0119176Asian M,edoical Sys,tems: A Comparative Stud.Y, 'Beu1keley. Pakmai M. A. 1975176 (1354) Social Attitudes, Beliefs and Practices that Affect Status of .Pregnant ,Womern, Lactati1l{1 Moohe,rs and YOJUng Poiaoo the at the Sciences, NutritionaL Chadre,nin Thrree (!ITIalSrLYIIlopis powielany). Pelt J.-M., J.-C, Dayon et C, Younos 19<6\5 Plames med'i0inaleiS et dro,grues de l' Afghanistan, "BU'lae't<~nde ia SOICIiete . de iPIhaaun:a10ie de Nam.cy", JlIO. 616, s. 16 - 61. Penkala D. 197.9 "Gorące" i "zimne" w tradycyjnej medycynie Afganistanu, "E'tnog.ra.foia Po1Sika", t. 23, rz:. 2" IS.307 - ~9 .. 1980 "Hot" and "Cold" inthe Trad'itionat Medicine of Afghanistan, "Etłmomedi.ZOln", Bel. 6, H. J. - 4, IS. Q,Ol - 228. LesPlantes ... 1960 Les ptantes med.icinale.s des re'giO'Tl;Sarides, UNESCO, PaI1'i!s. Recep O. 1969 Tibb an-Nab'i. Die Prophetenmedizin bet Ibn as-Sunn'i uOO Abu Nu'aim Afghan Villages, Kabul �SpołeClZno-.kultwrowe u:nter die be.sond'e're.r Berucks:ischtigu7lig Augen-, Nasen-, 169 'tLWa,ru,<nJcowamwZiWtowia w Afoa:nista:rvie derr Zahnkrankheiten Ka.piltel und iiber den KOIPischmerz, Marburgt d,ie H<imorrhoiden, JLaihII1. Schurmann H. F. 1962 The Mongols of Afghanistan. An Ethnography Peoples of Afghanistan, 's-Gravenha,~e. of the Monghóls and Related Services ... 1'9\713 Sermoes for Actl~on. OhŻJldr,en w,ithlŹln Regwnal Expel11Mental ActiviŹities CI<t Deve~orpment V.illuge ZQnes. Re\Search al1l.d 2: MOII1lO~r,<lIPih6, ,Level,voil. CIN.AM, K<lIooil. Sl'ry V. - l.97,3 Smallpox and al1l.d T.radliti:OI1l.U,lM,ediiCline ,in the Asia, "ZeitschrLft fur Tropenmedizin 18.105 - 1118. 19M Ll!.kaf.sko-g'eorgmafricke pomery Shalinsky A. C. 1980 Curing Strategies in Develorpling und COUintries Parasitologie", of Africa t. 24, no. 1, AJ,g.hci7liist<inu, PlraJha. a Central Asia Population in "Ethno- Afghanistan, m1edliJzirn", lBd. 6, :H. !1 - 4, IS. :1,83 - 200. Sokołowska M. 1>9180 Medycyna Statistical nowoczes,!Ul a systemy • tr'ooycjona,liYlJe, "adra". 'm 2, IS. 22 - 2!j1. Yearbook 1978 Yearbook 1978, Thin'tieth Iss;u,e, U,nJlteid N.alt'LonJs,DClPa,r,tme!llt of I!lIt,eI'lIlaltlrona1iEkonooniJc and S.ooiaJ Mlfalilrs, \Sit,<lItiilSit'ile<lll OfifilCe, NeiW Y<Ol1k. Tomaszunas S. J.OO2 Wpływ m~gMCji ludności !IW sytlWCję ,epicJ,emidlogiczną maZICt'T'i.i w ,polurliniowym ,i zacnodltliim Afgarndstaltliie, ,,'BiJull,elt'yn'1n.styltul1;u MedYicyny MOll1slldej IW Gdańlslku", t. ~13" IIJIr,314, IS. il813 - 2'00. Wilber D. N. (ed.) 1956 Afghanis,tan, Human Relations Area Files, New Haven. Wilber D. N. 1962 Afghanistan. Its People, Its Society, Its Culture, New York. Zair M. A. 1974 Social Integration in Rural Afghanistan, Kabul. l'9r;19 Statistical DANUTA PENKALA SOCIa-CULTURAL FACTORS OF THE HEALTH AFGHANISTAN SITUATION IN RURAL (Summary) In the first part of the present paper socio-cultural factors affecting the health of the Afghan rural populatłon were discussed. Their role in the etiology of diseases was estimated from the point of view of modern medicine. �170 DANUTA PENKALA In the second part of this article reasons for the successes and failures of modern health protection programs applied in Afghan villages were analysed. The role of Islam as a basic factor determining people~' style of life and thus influencing both the epidemiological situa'ti'<m and modificatiO'Il of medical care was especially emphasized. It was proved that when authoritatively planning any salubrious campaigns in rural communities one should take into consideration medical expertise as well as ethnographic reports am adjust these programs to local cultural specificity_ To securebasic medical care for the rural populationit is necessary to have the cooperation of medical doctors with representatives of traditional medicine who are very active in modern Afghanistan. Examples of such cooperation wereenumerated in the- present paper. This trend of modification in the domain of health protection in the countries of the so-called "Third World", aiming at integration of modern and traditional medicine, has been advertised recently by the World Health Organization, since previous enterprises favouring a Western model of health service organization had failed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04a7e26fe8249bf3d48c7f3986003814.pdf dd099484b12e79a90cb191f6565d0965 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5559 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5169 Title A name given to the resource Żyd jako symbol obcości, stosunek Polaków do Żydów/ Barbarzyńca 2005 nr10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.42-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuban, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Czuban Z Y D J A K O S Y M B O L OBCOŚCI S T O S U N E K POLAKÓW DO ZAGŁADY ŻYDÓW Antysemityzm w Polsce stał się sposobem wyjaśniania świata, można powiedzieć swego rodzaju „namiętnością" Polaków. Ta zwykle irracjonalna wrogość ma przyczyny reli­ gijne, społeczne, ekonomiczne, polityczne oraz rasowe. Żyd jako symbol obcości stał się trwałym elementem religijnej i narodowej świadomości Polaków. Wiek XX doprowadził do ostatecznych granic wyobcowanie Żydów, bo do ich ekster­ minacji. W niniejszym tekście zostanie poruszony problem związku między obcością a antysemityzmem, w szczegól­ ności polskim, a także próba przedstawienia stosunku Pola­ ków do Zagłady Żydów podczas II wojny światowej, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem tego, jak zachowanie polskiej lud­ ności z czasów pogromów jest obecnie postrzegane. Punk­ tem wyjścia i inspiracją dla rozważań było ujawnienie mordu dokonanego przez Polaków na Żydach w Jedwabnem oraz dyskusja tocząca się wokół antysemityzmu polskiego. 1 OBCY Przyjęliśmy Żydów do naszego mieszkać w piwnicy. domu, ale kazaliśmy im 2 Obcy - to „człowiek nie należący do danego środowiska, niewłaściwy komuś, nieobjęty czyimś zainteresowaniem, ktoś nieznany, niezaangażowany" . Potocznie o b c y m jest dziwak, samotnik, odmieniec, intruz, wróg. Większość tych określeń, które nie opisują, a wyłącznie oceniają tego, którego zacho­ wanie, z konieczności lub z wyboru, przekracza istniejące normy, nacechowana jest negatywnie. Jak zauważa B. Smo­ leń, w języku polskim trudno znaleźć odpowiedniki niemiec­ kiego Ausenseiteń czy francuskiego un marginal. Jej zda­ niem nie świadczy dobrze o kulturze polskiej brak nazwy dla Innego, gdyż nazwanie jest pierwszym etapem rozumienia. Moim zdaniem, równie niepokojący jest sposób używania słowa Żyd, które funkcjonuje w języku polskim jako inwekty­ wa, czy wyrazu żydostwo, które jest pogardliwym synoni­ mem ogółu Żydów, łydek nie oznacza młodego Żyda - jest poniżającym określeniem ludzi narodowości żydowskiej. 3 5 B. Wojdowski uważa, że Żydem jest ten, kto zostanie nazwa ny Żydem, czyli O b c y m . Sprawa języka i nazewnictwa wy daje się być bardzo istotna. Jak żyć ma człowiek, dla które­ go znakiem przynależności i główną więzią z krajem, w któ­ rym się wychował i żył, jest język i który równocześnie przez ten język jest poniżany, napiętnowany i tym samym skazany na obcość? Innego zazwyczaj opisuje się w kategoriach niezwyczajności czy nadzwyczajności. Charakterystyka ta na ogół deformuje fizycznie, moralnie czy intelektualnie. A. Ka­ sperek nazywa to stygmatyzacją, której zadaniem jest po­ rządkowanie rzeczywistości, którą narusza obecność Inne­ g o . Zdaniem R. Scharfa normalny Polak zawsze widział i nadal widzi „chałciarzy, z pejsami, szwargocących w dziw­ n y m języku i pewnie podejrzewał, że Żydzi coś knują". W Polsce Żyd jako symbol obcości, personifikacja zła, ko­ zioł ofiarny, przyczyna wszelkich nieszczęść stał się trwałym elementem religijnej i narodowej świadomości, postacią nie­ mal bajkową, Innym par excellence. Stosunek Polaków do Żydów od wieków determinuje tradycja chrześcijańska, któ­ ra stworzyła i utrwaliła w potocznej świadomości obraz Żyda jako zabójcy Chrystusa. R. Scharf uważa, że najważniejszym źródłem antysemityzmu bez Żydów, który jest specyficzny dla Polski, był Kościół, który „kultywował w kazaniach, od wiejskich kościółków do kościoła Mariackiego w Krakowie, przeświadczenie mówiące, że Żydzi to naród, który wyrzekł się i zabił Chrystusa" . 6 7 8 9 Najbardziej irracjonalnym zarzutem, a może przez to naj­ częstszą przyczyną pogromów I agresji w stosunku do Ży­ dów, była wiara w zabijanie przez nich chrześcijańskich dzieci oraz legenda o profanowaniu hostii. Antysemityzm świecki utrwalał „archetyp Żyda rewolucjonisty, konspiratora działa­ jącego podstępnie i w ukryciu". Stereotyp wroga - spiskowca, rozpowszechniany i pod­ trzymywany przez etnocentryzm i tradycję chrześcijańską, wypełniali Żydzi. Powszechne stało się przekonanie, że zaj wszystkimi nieszczęściami i złem kryje się semicki spisek. Antysemityzm spiskowy szczególnie jadowitą formę przyjął w XX wieku. Żydzi byli już nie tylko wrogami Polski, działają­ cymi zawsze i wszędzie przeciwko jej interesom, ale właści­ wie wrogami wszystkich narodów europejskich. Szczegól­ nym powodzeniem cieszyło się przekonanie o spisku Żydów i komunistów przeciw niepodległości Polski. Nienawiść do komunistów miała być kojarzona z nienawiścią do Żydów, ponieważ zarówno jedni, jak i drudzy byli elementami obcy­ mi, wrogimi wobec narodu polskiego. Do pogłębienia ura­ zów i nienawiści przyczynił się demoniczny obraz kupiectwa żydowskiego rozpowszechniony przez rozwijające się miesz­ czaństwo w XIX wieku, który przerodził się w mit o bogac­ twie Ż y d ó w . A n t a g o n i z m m i e d z y o b y d w o m a narodami wzmógł tradycjonalizm i hermetyzm narodu żydowskiego, znajdującego się w diasporze. Żydzi byli uważani za naród nigdzie się nieasymilujący, który nie przywiązuje się do kra­ ju, w którym żyje. Uważano ich za wyobcowanych ze środo­ wiska polskiego. Żyd to simmlowski wędrowiec. Jest tym, 10 11 Numer 10/2005 �Katarzyna Czuban niechęci i nienawiści lub zwykła ignorancja. Komentarzem niech będą słowa wypowiedziane przez R. Scharfa: Ja nad tym boleję, ale się temu nie dziwię. 35 1 Określenia tego użył Jean Paul Sartre - głoszeniu antysemityzmu nie może towarzyszyć przywilej korzystania ze swobody głoszenia po­ glądów - to przede wszystkim namiętność. 2 J. Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto, Kraków, s. 20. 3 Słownik języka polskiego, s. 387. red. M. Szymczak, Warszawa 1996, t. 2, 4 Zdaniem Barbary Smoleń niemiecki Auenseiter jest kliszą przejęte go z języka angielskiego autsajdera, jednak w języku polskim oznacza on kogoś, kto dobrowolnie wybrał wyobcowanie (B. Smoleń, Kobieta, Żyd, homoseksualista, „Res Publica Nowa" 1997, nr 6, s. 54). rozbudowany aparat administracyjny masowego morderstwa - na jego usługach mogły być tysiące ludzi, a nawet całe narody. Problem jednak w t y m , że tam gdzie wszyscy są win­ ni, nikogo nie można osądzić. Kara w y m a g a świadomości winy. Czy mają ją ci, którzy tłumaczą popełnione morder­ stwa zwykłym wykonywaniem rozkazów? Jest to najczęst­ szy argument padający w obronie polskich mieszkańców Jedwabnego, którzy spalili żywcem swoich sąsiadów. Czy nie przeraża i nie zastanawia gorliwość wykonywania owych rozkazów? 30 Zdumiewa to tym bardziej, że Polacy również byli prze­ śladowani i czekał ich ten sam los, a jednak nie zawahali się dokonać egzekucji na niewinnych ludziach, swoich sąsia­ dach. Zamienili się z niemych świadków w katów. I chyba nie można usprawiedliwiać zbrodni w Jedwabnem, pogro­ mu w Kielcach i w innych miastach Polski prowokacją NKWD czy zemstą na Żydach za współpracę z okupacyjnymi wła­ dzami, co nawet po pięćdziesięciu latach nadal próbują czy­ nić polscy historycy, ponieważ, jak mówi J.T. Gross, nie ist­ nieją żadne „parametry presji i rozgoryczenia, które sprawi­ łyby, że jedwabiński mord popełniony przez Polaków na Ży­ dach byłby »zrozumiały«". 5 Tamże, s. 54. 6 J. Błoński, dz. cyt., s. 104. 7 A. Kasperek, Obcy współczesnej s. 127. humanistyki, „Opcje" 2003, nr 1,| 8 R. Scharf, O dwóch najsmutniejszych narodach świata, [w:] Roz­ mowy na koniec wieku, rozm. K. Janowska, R Mucharski, Kraków 1997, s. 133. 9 Tamże, 132. 10 E. Jedlińska, Sztuka po Holokauście, Łódź 2001, s. 42. 11 Popularne stało się wówczas hasło Żydokomuna, nuje nadal. 12 G. Simmel, Socjologia, s. 508 - 509. 13 14 które funkcjo przeł. M. Łukasiewicz, Londyn 1975, T. Janos, Oswajanie obcości, „Odra" 1997, nr 4, s. 45. H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, cyt. za E. Jedlińska, dz. cyt, s. 93. 15 Tamże, s. 97. 16 Tamże, s. 90-91. 17 Z. Bauman, cyt. za E. Jedlińska, dz. cyt., s. 27. T. Janos, dz. cyt., s. 47. 18 19 J. Lachte, Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od struk­ tura/izmu do postmodernizmu, przeł. T. Basznik, Warszawa 1999, s. 315-1 31 Dla jednego z bohaterów powieści H. Grynberga najbar­ dziej brzemiennym w skutki doświadczeniem jest „ o d m o w a pamięci, zacieranie śladów wspólnej przeszłości... a zwłasz­ cza manipulacja pamięcią". Dowodem na to są ciągłe pró­ by zatuszowania udziału Polaków w zbrodni w Jedwabnem i przypisania jej Niemcom. Czyni to zarówno prokurator Mon­ kiewicz, jak i wielu autorów artykułów prasowych, dotyczą­ cych z b r o d n i . Oburzenie budzi zarówno sama zbrodnia, jak i usiłowania zrzucenia odpowiedzialności za nią na innych, a także próby jej przemilczenia czy zignorowania. Czytając niektóre z artykułów i wypowiedzi dotyczących Jedwabnego można mieć wrażenie, że perechodnikowski odpowiedni kli­ mat wciąż jest obecny w Polsce, a zbrodnia w Jedwabnem mogłaby się powtórzyć. W takim razie, czy A. Marianowicz ma rację mówiąc, że okupacja wciąż trwa? 32 20 21 22 E. Jedlińska, dz. cyt., s. 93. Tamże, s. 97 i 93. R. Scharf, dz. cyt., s. 135. 2 3 A. Marianowicz, cyt. za J. Wrońska, Strażnik niewygodnej pamię­ ci, „Rzeczpospolita" z dnia 19.08.2000. 24 A. Klugman, Żyd - co to znaczy?, Warszawa 2003, s. 150. 25 J. T. Gross, Upiorna dekada, Trzy eseje o stereotypach na temss. Żydów, Polaków, Niemców i komunistów, Kraków 2001, s. 10. 33 J. Przyboś twierdzi, że „człowieczeństwo zwłaszcza w Pol­ sce, zaczyna się tam, gdzie kończy się antysemityzm . Co można myśleć o Polakach, w których kraju nadal na murach wypisuje się Żydzi do Palestyny oraz Jude rausl, mają miej­ sce spory takie, jak te dotyczące klasztoru sióstr karmelita­ nek czy krzyży w Oświęcimiu, w które zamieszani są przed­ stawiciele polskiego Kościoła i państwa? Przyczyną antyse­ mityzmu w Polsce jest brak elementarnej wiedzy o obiekcie 34 44) 2 6 O Prerechodnik, Czy ja jestem mordercą?, Warszawa 1995, s. 131. 27 28 2 9 S. Krajewski, Żydzi, judaizm, Polska, Warszawa 1997, s. 179. Tamże, s. 179. J. Błoński, dz. cyt., s. 23. 3 0 odpowiedzialność, 31 J.T. Gross, Mord zrozumiały, „Gazeta Wyborcza" 2000, nr 275, H. Arendt, Zorganizowana wina i powszechna „Literatura na świecie" 1985, nr 6, s. 37. s. 14. 32 Cyt. za M. Zalewski, Pomiędzy żywymi a zmarłymi - o prozie Hen­ ryka Grynberga, „Zeszyty Literackie" 1985, nr 11, s. 129. 33 Zob. wymiana poglądów Jana Tomasza Grossa z Tomaszem Sza­ rotą, która miała miejsce na łamach „Gazety Wyborczej" w listopadzie i grudniu 2000 roku. 3 4 Cyt za: M. Zalewski, dz. cyt., s. 129. 35 R. Scharf, dz. cyt., s. 133. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa68c31fc361db1f1f14cdf6895556c9.pdf d55436fbf8e6f5eb94bdfb853238f628 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5558 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5168 Title A name given to the resource Wizje apokaliptyczne mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, czyli jak kiedy i dlaczego/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.32-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Niechciał, Paulina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paulina Niechciał WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E MIESZKAŃCÓW SUWALSKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO czyli j a k , k i e d y i d l a c z e g o „I nastąpiły błyskawice i głosy, i grzmoty, i nastąpiło wielkie trzęsienie ziemi, jakiego nie było, odkąd jest człowiek na ziemi: takie trzęsienie ziemi, tak wielkie" (Ap 16, 18-19) 1 BIBLIA I SYBILLA Mieszkańcy Suwalskiego Parku Krajobrazowego w nie­ wielkim stopniu znają Biblię, a tekst samej Apokalipsy wg św. Jana jest dla większości całkiem obcy. Na wizje końca stosunkowo mały wpływ mają też media czy współczesna literatura. W kształtowaniu wyobrażeń apokaliptycznych naj­ ważniejsze jest to, co znają z opowiadań starszych pokoleń, no i oczywiście z przepowiedni sybillińskich - prawie każdy z pytanych o nich słyszał, duża część czytała przynajmniej fragmenty. Wspominają jakieś stare egzemplarze - jedna ze staruszek mówi o oprawionej w skórę książce, którą przy­ wiozła z daleka, a którą p o t e m podpalili w lesie Niemcy i zmoczył deszcz. „Czytała Pani?" (Smolniki, M, ur. 1951) upewniają się, że nadaję się d o rozmów o końcu. Niektórzy cytują nawet fragmenty tego, co zapamiętali z dawnych lat: „Sybilla uczyła nas, jak będzie na końcu świata" (Hańcza, K, ur. 1925). 2 W polskim popularnym katolicyzmie Sybilla, zwana też niekiedy Michaldą, utożsamiana z biblijną królową Saby, spełnia rolę mędrca i głównego autorytetu, posiadając mię­ dzy innymi umiejętności przewidywania przyszłych wydarzeń. Przejmuje ona cechy, które w Biblii posiada król Salomon, często też mówi się o niej jako o jego żonie. Przekonanie 0 wyższości Sybilli nad Salomonem ma swoje źródło mię­ dzy innymi w takich popularnych tekstach, jak Mądra rozmo­ wa królowej ze Saby z królem Salomonem (1912) i Proroctwo Michaldy, królowej ze Saby 13 Sybilli. Główną ich treść sta­ nowią przepowiednie dotyczące losów świata. Przejęcie przez Sybillę należnej Salomonowi funkcji pro­ fetycznej sięga dawnej tradycji zachodniochrześcijańskiej - wierzono, że Żydom nadejście Mesjasza obwieszczali pro­ rocy, natomiast poganom - Sybille. Imię to w kulturze trady­ cyjnej kojarzone jest z różnego rodzaju wiedzą i księgami. Trudno podać jednoznaczny rodowód tej postaci - z jednej strony wyrosła ona na gruncie tradycji klasycznej związanej z chrześcijaństwem, przejmując cechy apokryficznej królo­ wej Saby. Z drugiej natomiast strony czerpie ze zbioru cech przypisywanych występującym na gruncie tradycji słowiań­ skiej demonicznym istotom, takim jak zamieszkujące wody 3 1 bagna „wiły" czy boginki „sibiele". ZNAKI 4 KOŃCA Prawie wszyscy rozmówcy, którzy powołują się na prze­ powiednie Sybilli, mówią, że koniec jest już blisko i w ota­ czającym świecie widzą wypełnianie się znaków nadchodzą- cego finału. Mówią o suszach, co najlepiej obrazować miało bieżące lato - w czasie przeprowadzania tych wywiadów deszcz nie padał od ponad miesiąca. Kataklizmy i anomalia pogodowe - i te bliskie, z własnych podwórek, i te oglądane na ekranie telewizora - są czymś, czego dawniej nie było według pytanych. Ze wszystkich osób, z którymi prowadzo­ ne były rozmowy na temat ich wyobrażeń końca świata, tyl­ ko jedna, starsza pani rozsądnie zwróciła uwagę na to, że być może dawniej po prostu o tym się nie mówiło, nie było takiego przepływu informacji. Poza nią, prawie każdy z pyta­ nych wskazuje na szczególne zepsucie współczesnych cza­ sów i niezwykłe wydarzenia - „widać już takie kataklizmy, w Suwałkach z kościoła świętej Aleksandry dach zerwało" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Inny respondent, rolnik w śred­ nim wieku, mówi podobnie o obserwacjach z najbliższego otoczenia: „większych plag nie trzeba, jak są. Stonka nor­ malnie do d o m ó w idzie. Straszne rzeczy. Zwierzęta chorują od tej gorączki. [...] Kiedyś były klęski, ale nie aż takie" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Pośród znaków zwiastujących bliski koniec najczęściej powtarza się motyw związany z niemożnością odróżnienia płci poszczególnych osób. Chyba dlatego, że to najłatwiej zaob­ serwować; że zdecydowanie kłóci się z obrazami, jakie starsi ludzie pamiętają ze swoich młodszych lat. Jest to też zmiana, z którą wcale nie jest się łatwo pogodzić, szczególnie star­ szym, konserwatywnym mieszkańcom wsi. A widać ją prze­ cież na każdym kroku - kobiety w spodniach i z krótkimi fry­ zurami, mężczyźni o długich, kobiecych włosach; brak spe­ cyficznych ubrań, charakterystycznych dla jednej tylko płci. Siedemdziesięcioletnia babcia, której za czasów młodości nie śniło się o podobnym postępowaniu, cytuje wierszyk, który „kiedyś umieli wszyscy" (Udziejek Dolny, K, ur. 1930). a niejedna panienka w męskim stanie kroczy, trudno ją rozpoznać, bo nie ma warkoczy W ogóle dużą wagę przywiązuje się do zachowania współ­ czesnej kobiety, które według respondentów znacznie się zmieniło przez ostatnie kilkadziesiąt lat. Jakby to znów - na wzór biblijnej Ewy - właśnie kobieta miała sprowadzić nie­ szczęście: panny brzydkiej mowy kosmetyki dla urody że grzech to się nie przejmują grzeszne ciało pokazują (Hańcza, K, ur. 1925). Numer 10/2005 �Paulina Niechciał Koniec świata będzie tak straszny, że „ludzie będą umie­ rać ze strachu, żywioły będą wychodziły", ziemia będzie „pę­ kać", a potem i Pan B ó g , i Pan Jezus będą sądzić, bez żad­ nego miłosierdzia dla złych ludzi (Suwałki, K, ur. 1917). Często pojawiają się motywy związane z żywiołami, któ­ re mają zalać świat - ukazuje to ich odradzającą, oczyszcza­ jącą moc. Elementy takich właśnie opisów znaleźć można w Biblii: a spłonęła trzecia część ziemi i spłonęła trzecia część drzew i spłonęła wszystka trawa zielona (Ap 8, 7-8). Zalanie lub spłonięcie świata otwiera drogę dla jego póź­ niejszego powstania w nowej formie - nie mający kształtu ogień pozbawia formy wszystkiego, czego dosięga. W porządku mi­ tycznym zetknięcie się z ogniem ma wartość sakralną, prowa­ dzi do rozpadu wszelkich kształtów i opozycji, a także otwiera drogę nowemu życiu, które znów może odrodzić się z chaosu . Do podobnej symboliki odnosi się też często powtarza­ jący się widok krwi. Wiele jest jej w wypowiedziach respon­ dentów - jeden z nich mówi na przykład, że znakiem końca będzie to, że „krowy będą się krwią pocić" (Gulbieniszki, K, ur. 1956). Powtarzają się też wypowiedzi o wodzie, która za­ mieni się w krew - podobnie do nowotestamentowego opi­ su, który mówi: 5 a trzecia część morza stała się krwią i wyginęła w morzu trzecia część stworzeń (Ap 8, 8-9). Krew również ma m o c destrukcyjną i oczyszczającą jed­ nocześnie. Styczność z nią przynosi skazę śmierci, ale rów­ nocześnie może uzdrawiać i oczyszczać, podobnie jak stycz­ ność z ogniem czy wodą . W jeszcze jednym z opisów pojawia się postać Jezusa trzydziestokilkuletnia kobieta mówi o strasznym huraganie, aniołach dmących w trąby na cztery strony świata, o smoku, który „ogniem będzie ziajał" i Chrystusie, który w tej scenerii się ukaże. „Ziemia się usunie, góra z górą się zejdzie, drze­ wa znikną pod ziemią, jeziora będą płonąć i czarny d y m bę­ dzie wisiał w powietrzu. Ludzie będą umierali z przerażenia. Zboże nie będzie rosło" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Koniec świata też łączony bywa z nadejściem wielkiej wojny, „trze­ 6 ciej wojny światowej" (Smolniki, M, ur. 1 9 5 2 ) - t a totalna wojna stanowi eskalację obserwowanego dotychczas na świecie zła, po której ma nastąpić odnowa, otwarcie kolejnej epoki w losach świata, wszystko może zacząć się na nowo . Kilka osób oczekuje zagłady ze strony samego człowieka - wyobrażają ją sobie najczęściej jako wybuch bomby ato­ mowej, poza tym zagrożenie widzą w wojnie nuklearnej, uży­ ciu broni biologicznej, działalności „szaleńców i terrorystów", błędzie komputerowym. Jak mówi jeden z pytanych - koniec świata „ludzie spowodują, trzeba się bać żywego człowieka, a nie tych, co powstają z grobu" (Łopuchowo, M, ur. 1955). To właśnie działalność człowieka, którego umiejętności i techni­ ka osiągnęły wyższy niż kiedykolwiek poziom, może sprowa­ dzić na przykład katastrofę ekologiczną - w e d ł u g jednej z badanych zwiastunem końca są usychające drzewa (Hań­ cza, K, ur. 1948). Ktoś inny snuje przypuszczenie, że to wła­ śnie człowiek wyprodukuje diabła, bestię - na co dowodem są prowadzone już dziś różnego typu badania genetyczne, związane z dylematami natury etycznej (Wodziłki, M, ur. 1961). 7 Zdarzają się również, jednak stosunkowo chyba najrza­ dziej, obawy przed katastrofą naturalną, nie sprowadzoną przez człowieka, ani nie zesłaną przez Boga. Bowiem „przy­ roda to wielka siła" (Bucki, K, ur. 1939), jak mówi jedna z badanych. Zwykle miałby to być meteoryt lub kometa, któ­ ra „wybije ziemię z orbity" (K, ur. 1961), ewentualnie trzęsie­ nie ziemi czy powódź (Szurpiły, M, ur. 1986). W kilku margi­ nalnych przypadkach ziemię m o g ą zniszczyć kosmici, jakiś wielki statek z innej planety. Ale wizje zaczerpnięte z filmu i literatury science fiction należą raczej do rzadkości. NOWY ŚWIAT Co nastąpić ma po końcu świata? Jak już wspomniałam wcześniej, „koniec" niekoniecznie oznacza ostateczność często powtarzają się wizje tego, co nadejdzie później. Jed­ na ze starszych respondentek mówi, że „może tylko cząstka świata zostać, albo świat całkiem zniknie" (Bucki, K, ur. 1939). Inni bywają bardziej optymistyczni - „nastanie pokój, [...] będzie potem życie obfite, kto doczeka" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Część obecnego świata zniknie, „jakby coś się roz­ prysło" (Bucki, K, ur. 1939), a to co pozostanie, stanie się kolebką nowego życia. Ktoś inny mówi, czerpiąc z tradycji biblijnej, że po końcu świata czekać ma nas życie wieczne, Fot. M. Mróz 34) Numer 10/2005 �WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E M I E S Z K A Ń C Ó W S U W A L S K I E G O P A R K U . . W większości wizji związanych z odrodzeniem świata po­ wtarza się obraz spustoszonej ziemi, na której pozostanie bardzo mało ludzi. Jeden z respondentów (Smolniki, M, ur. 1952) mówi wręcz dosłownie, że „nas zostanie pięciu czy sześciu", następnie opowiada dalej: „Potem będziemy szu­ kać jednej rośliny. No i na przykład, przepraszam, że tak mówię, może Panią kiedy ja znajdę. I potem z tego powsta­ nie małżeństwo i świat powstanie. Jeden drugiego znajdzie. I będzie nowy świat". Dalsza jego opowieść staje się coraz bardziej praktyczna, osadzona w znajomych realiach: „No, jeżeli ja przeżyję, to tak już będę kombinował, żeby dalej żyć. [...] pola będą hektary, jak te pegeery. To się wszystko zagospodaruje i kupi sprzęt". Często powtarza się wizja człowieka szukającego dru­ gich - co można odczytać jako wyraz troski o to, by człowiek wreszcie nauczył się doceniać obecność innych. Pytani zwra­ cają uwagę na to, że w dzisiejszym świecie nawet ludzie bli­ scy występują przeciwko sobie z nienawiścią. Po strasznej zagładzie, jaka nastąpi za karę dla ludzkości, świat odrodzi się na nowo, a „człowiek człowieka będzie szukał" (Smolni­ ki, K, ur. 1967) i „klękał będzie, jak zobaczy ślad" (Smolniki, M, ur. 1923). Ludzie spotkają się znowu, „jak Adam i Ewa", a wtedy „pomału, znów Pan Bóg da nowy świat" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Wtedy wszyscy „będą się kochać, lubić" (Smolniki, M, ur. 1923), zapanuje dobro. Widać w tych obrazach odzwierciedlenie mitycznego postrzegania czasu jako okręgu, odradzania się świata na nowo i powrotu do początków - „Koło losu wiecznie bieży, niewstrzymany bieg i ciąg. Coraz nowy, krasy świeży, żywy wchodzi w świetlny krąg" . Będzie można zacząć wszystko raz jeszcze, „następny świat". Przedstawiony przez badanych opis apokalipsy opiera się na mitycznym schemacie końca, gdzie rozpasanie obyczajów, utrata różnic między przeciwstaw­ nymi w stosunku do siebie elementami (kobiety w spodniach!), naruszenie wszelkich zakazów ma na celu rozkład świata i „odtworzenie owego pierwotnego illud tempus, który oczy­ wiście jest mityczną chwilą początku i końca". 8 9 Jedna osoba mówi, że po końcu świata, kiedy nastanie już pokój i „obfite życie", „pierwszą mszę ksiądz odprawi pod suchym dębem, [...] będzie tylko garstka narodu" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Ciekawe, że tym drzewem ma być wła­ śnie dąb - w mitologiach wielu ludów drzewo święte, o spe­ cjalnej, magicznej mocy, symbolizujące d ł u g o w i e c z n o ś ć i nieśmiertelność, najstarsze z drzew, mieszkanie nimf i driad, miejsce w pobliżu środka świata, jego oś. Dąb mógł speł­ niać funkcje pośredniczenia miedzy światem śmiertelników i bogów. Z drugiej strony dąb ten jest uschnięty, być może więc msza pod uschniętym dębem symbolizować ma zwy­ cięstwo nad poganami - jak napisane jest w biblijnej Księdze Ezechiela - „bałwochwalcy będą pobici [...] pod wszelkim dębem gałęzistym, gdzie palili kadzidła wonne wszystkim bałwanom swoim" (Ez 6, 13). 10 Kilka osób wspomina też o tym, że uratować ma się ja­ kieś jedno państwo - niektórzy mają nadzieję, że to może być Polska. W Polsce nie jest jeszcze bowiem aż tak źle, jak na Zachodzie - „nawet zachorowalność na AIDS nie taka duża" (Błaskowizna, M, ur. 1973). Inni natomiast m ó w i ą wprost, że żaden naród nie zostanie wyróżniony - jeśli już dla kogoś Bóg ma być łaskawszy, to ewentualnie dla naj­ uboższych, którym teraz żyje się najciężej. NIE T Y L K O W K R Ę G U KATOLIKÓW Mały domek staroobrzędowców na końcu świata. Gospo­ darz nie daje się namówić na rozmowę - stojąc na podwór­ ku, słyszę, jak w środku żona mówi do sąsiadki, że jej mąż nie będzie tam na zewnątrz z obcą kobieta rozmawiał. A już na pewno nie o końcu świata. Ale w końcu to ona sama daje Fot. A. Metelski się namówić na rozmowę (Wodziłki, K, ur. 1964). Nie zapra­ sza do środka. Siadamy na progu. Tak naprawdę, mimo że dała się długo prosić, ma ochotę porozmawiać. O tym, jak się im tu żyje, w małej wiosce, gdzie większość domów jest opuszczonych, a ostatni nastawnik zmarł kilka lat temu. O swojej rencie czterystuzłotowej i o tym, jak daleko dzieci mają do szkoły. Że na szyi wiesza im krzyżyki, których nie zdejmują nigdy, dopóki nie przetrze się zawieszka. 11 Ciężko im, źle się żyje. A koniec świata? Blisko, ale 0 wszystkim „Bóg zadecyduje". O tym się nie rozmawia, jeśli już , to starzy, „przeżyci" ludzie. W księgach pewnie o tym jest, ale oni nie czytają. Jej babcia opowiadała o tym, jak to będzie na końcu - „jeden z głodu umrze, drugi z zabójstwa, trzeci nawet nie będzie mógł z d o m u wyjść, bo będzie się bał. Jeden z głodu będzie umierał, drugiego będą katować". Już źle się dzieje na świecie, blisko koniec. Starowiercy, o ile godzą się w ogóle na rozmowę, rozta­ czają wizje szczególnie pesymistyczne. Ich wiedza na te­ mat końca pochodzi raczej z tego, co mówią starzy ludzie; każdy podkreśla, że wszystko jest w księgach, ale oni - jako prości wyznawcy - nie czytają ich. Widzą tylko, że źle na świecie i że Bóg się gniewa, bo „ludzie szaleją jak diabły" 1 wszędzie bezbożność. Nie poruszają takich tematów na co dzień - jak powiedziała jedna z pytanych: „O końcu świata lepiej nie myśleć. Znać godzinę końca - to można się zała­ mać. Pop zmarł, bo zbyt sobie to do serca wziął" (Hańcza, K, ur. 1948). Nie ma u staroobrzędowców wizji tego, co nastąpi po końcu świata - są jedynie przejmujące obrazy samego, osta­ tecznego końca. Jak mówi jeden z informatorów, prawie sie­ demdziesięcioletni mężczyzna, „żywe poumierają, martwe z grobu powstaną, [...] cała ziemia wyschnie. Księgi mówią, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paulina Niechciał że wody powymierają, rzeki wyschną" (Wodziłki, M, ur. 1935). Nie ma raczej myślenia o tym, że ktoś mógłby przeżyć, po­ zostać. Wszyscy będą umierać, a koniec poprzedzą znaki - wojny, śmierć, nienawiść. Jeden z mężczyzn wspomina 0 przepowiedni jakiegoś staruszka, która już się spełniła ludzie mieli się ponoć bić „za kamienie" (Wodziłki, M, ur. 1935) - gdzieś w pobliżu wybudowali zakład czy fabrykę mającą coś wspólnego z kamieniem, który ludzie nawzajem sobie zabierają i walczą o niego. OSOBISTY K O N I E C ŚWIATA Jest też pewna niewielka grupa osób, dla których koniec świata oznacza własną śmierć. Nie snują żadnych wizji „człowiek jest, to jest; nie będzie, to nie będzie" (Hańcza, K, ur. 1972). Nie wybiegają myślą ponad to, co związane z wła­ snym, codziennym losem - „we wiosce to człowiek nie ma czasu myśleć o niczym" (Hańcza, K, ur. 1921). Mówią, że koniec świata, to „mój koniec, kiedy zamknę oczy. Liczy się tylko mój czas, [...] o końcu świata nie myślę, bo nic mi na to. Jest to dla mnie tylko gadanie" (Bucki, K, ur. 1939). Koń­ cem dla nich jest własna śmierć - „temu koniec, kto umrze" (Hańcza, K, ur. 1921). Szczególnie chętnie taką opinię wyra­ żają starsi ludzie, świadomi, że ich życie d o b i e g a końca. Jedna z respondentek, urodzona w latach 30., mówi: „Ja tam w gusła nie wierzę. Jak człowiek umiera, to koniec jemu świata. A dalej świat istnieje. Kończy się życie, ale cała ludz­ kość to nigdy chyba nie zginie" (Smolniki, K, ur. 1933). OPTYMISTYCZNIE? Jedna z pytanych mówi wprost, że nie ma przeczuć ka­ tastrofy (Smolniki, K, ur. 1945). Ktoś inny, że „trochę" zła być musi i nic nie wskazuje wcale na jakikolwiek koniec, a „tylko księża straszą" (Hańcza, M, ur. 1946). Bo świat, wręcz prze­ ciwnie, przecież zupełnie spokojnie „może trwać wiecznie" (Hańcza, M, ur. 1946). Pewna (stosunkowo jednak marginal­ na) grupa mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowe­ go nie przejmuje się bardzo tym, co może w przyszłości spo­ tkać świat. Jest źle, ale raczej rozpatrują to na własnym po­ dwórku, a nie w kontekście losów całej ludzkości. Jedna z pytanych staroobrzędowców roztoczyła przede mną taką wizje: „kto łańcuszki, kolczyki noszą, zamiast nich potem żmije będą" (Wodziłki, K, ur. 1964). Ale sama nosi biżuterię 1 moja uwagę skwitowała krótko: „no tak, noszę"... *** cym wyobrażenia o świecie z opowieści starszych, z podań przekazywanych przez pokolenia, z ludowej religijności i nauk kościelnych. Wszystko to sprawia, że ich wizje związane z końcem świata sytuują Apokalipsę w stosunkowo nieodle­ głym czasie, jako karę za szerzące się zło. Współczesny czło­ wiek przekroczył pewne granice i to sprowadzi na niego tę karę, według jednych od Boga, według innych - to sami lu­ dzie spowodują własne unicestwienie. Myślę, że im ciężej ludziom się żyje - a przecież wschod­ nie obszary Polski są najbardziej ubogimi rejonami, o sto­ sunkowo najwyższym bezrobociu i najniższych zarobkach tym intensywniej oczekują końca i wiążą go z jakąś poprawą bytu. Wizje apokaliptyczne niosą nadzieję na położenie kre­ su temu, co złego otacza współczesnego człowieka. Inter­ pretowanie kondycji otaczającego świata w myśl popular­ nych przepowiedni - jako znaku nadchodzącego końca pozwala zrozumieć to, co dla ludzi często bywa trudne do pojęcia; nad czym ciężko przejść do porządku dziennego. Można wytłumaczyć sobie w ten sposób docierające z wielu stron obrazy kataklizmów i nieszczęść, a także osobiste, codzienne porażki. 1 Ten i następne cytaty z Apokalipsy wg Pismo Święte Starego i No­ wego Testamentu, Warszawa 1971. 2 Cytaty pochodzą z wypowiedzi mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, zebranych podczas wywiadów przeprowadzanych we wrześniu 2002 roku, na podstawie kwestionariusza autorstwa M. Czai. W nawiasach po cytatach znajduje się wskazanie miejscowości, z której pochodzi rozmówca, jego płeć i rok urodzenia. 3 Zgłębianie wyobrażeń apokaliptycznych nie jest łatwą kwestią - temat jest bowiem stosunkowo osobisty i część z pytanych osób nie chce go poruszać. Zagadnienia doty­ kają własnego odbioru porządku dzisiejszego świata, jego oceny i kondycji współczesnych jego mieszkańców - nas samych. A człowiek często przecież uznaje okres własnego życia za gorszy od czasów minionych, idealizuje dawniejsze złote, srebrne i spiżowe epoki. Współcześni mieszkańcy wiejskich terenów Suwalskiego Parku Krajobrazowego z jednej strony mają już przecież sze­ roki dostęp do mediów, które szczególnie chętnie przytaczają obrazy wojen, wypadków i kataklizmów. Z drugiej strony są wciąż jeszcze głęboko zanurzeni w światopoglądzie czerpią­ 36 Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje nych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, s. 184-186. 4 wątków biblij­ Tamże, s. 209-213. 5 P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, Warszawa - Wrocław 1998, s. 371 -380. znaczenie, "Tamże, s. 251-256. 7 M. Czaja, Z nieba upadną w morze gwiazdy. Europejska wyobraź­ nia apokaliptyczna, „Barbarzyńca. Pismo Antropologiczne" 2002, nr 7/8, s. 7 1 . 8 W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990, s. 155. 9 M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 421. R Kowalski, dz. cyt., s. 76-80. 10 11 Osoba przewodnicząca obrzędom w molennie - świątyni staro­ obrzędowców. Numer 10/2005 �k '' » / ' \ / * / / \ • / • .\ • \ \ » ^ / i i / / \ \ / N \ \ \ HOLOKAUST � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdde5fb338ad076f8ebf2480f74b0099.pdf a95acd2c42c682e9e8f69905ca335ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5553 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5163 Title A name given to the resource Naukowa apokalipsa Francisa Bacona/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.2-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Matthews, Steven Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Steven Matthews NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA Wydarzenia z roku 1621 przyniosły w życiu Francisa Ba­ cona wielkie zmiany. W tym bowiem roku jego błyskawiczna kariera polityczna, która doprowadziła go d o urzędu lorda kanclerza, raptownie się zakończyła. Oskarżony i uznany win­ nym przyjmowania łapówek, wyrokiem sądu został usunięty ze stanowiska i zmuszony do opuszczenia królewskiego dworu i okolic Londynu. Wydarzenia te miały również głęboki wpływ na sposób, w jaki Bacon postrzegał dzieło swego życia - na program restytucji [restoration] wiedzy i nauk, który nazwał Instauratio magna. Owo „Wielkie Ustanowienie" miało stać się początkiem nowej apokaliptycznej epoki, zrządzonej przez Bo­ ską Opatrzność i zapowiedzianej w Piśmie. W epoce tej pier­ wotna władza człowieka nad przyrodą zostanie mu zwrócona dzięki odpowiedniej, naukowej metodzie. Ustanowienie to miało być również zainicjowane przez samego Francisa Ba­ cona, gdyż Bóg, jak sądził filozof, dał mu polityczną władzę, jako dodatek do jego szczególnej wnikliwości badawczej, aby doprowadził do końca to zadanie. Utrata przez Bacona wła­ dzy politycznej oznaczała, że mylił się on do pewnego stop­ nia, co do działań Boga w tym świecie. Apokaliptyczne ocze­ kiwania filozofa uległy załamaniu i musiał ponownie przemy­ śleć to, co nazywał „dziejami opatrzności". Ponieważ Bacon wciąż jest uważany za jednego z „twórców" nowożytnej me­ tody naukowej, owo załamanie w jego myśleniu, jak też spo­ sób, w jaki z niego się podźwignął, pozostawiły swój ślad na naszym dzisiejszym kulturowym wizerunku „nauki". Badacze niewiele uwagi poświęcili apokaliptycyzmowi czy millenaryzmowi Bacona, a dotąd nie powstało ani jedno się­ gające sedna krytyczne studium na temat tego aspektu jego pisarstwa. Przyczyna tego zaniedbania jest dwojaka. Po pierwsze, Bacon w świadomości kulturowej, którą odziedzi­ czyliśmy po jego oświeceniowych czytelnikach, uznawany jest za ojca chłodnej, racjonalnej metody badania przyrody, w której teologia i wiara nie odgrywają istotnej roli. Po dru­ gie, apokaliptyczne i millenarystyczne poglądy Bacona były jedyne w swoim rodzaju; był to system w znacznej mierze jego własnego pomysłu, niemający ściślejszego związku z typowymi poglądami apokaliptycznych lub millenarystycz­ nych ruchów początków europejskiej nowożytności. Stąd też, jeśli Bacon w ogóle pojawia się w pracach przekrojowych na temat apokaliptycyzmu w Anglii, to występuje w nich jako przeciwieństwo myśli apokaliptycznej. 1 2 Jak zauważył John Channing Briggs, z bliżej nieznanych powodów utarło się wśród badaczy zajmujących się Franci­ sem Baconem i jego pismami przyjmować jako niewzruszo­ ną prawdę to, iż Bacon zarysował ostrą linię podziału mię­ dzy kwestiami wiary a kwestiami nauki i że jego program zreformowania wiedzy dotyczył wyłącznie tych ostatnich. Jest zrozumiałe, że taki punkt widzenia stanowi przeszkodę dla tych, którzy dostrzegli, jak się wydaje oczywiste, apokalip­ tyczne czy millenarystyczne wątki w pismach Bacona z filo­ zofii naturalnej. Jednakże, jak zasugerował Briggs, to wspól­ ne wielu badaczom przekonanie wymaga gruntownego prze­ myślenia. Tak zdecydowanemu rozróżnieniu między wiarą a nauką sprzeciwia się Baconowska praktyka omawiania kwe­ stii naukowych pełnym wzniosłości językiem religii, jak rów­ nież jego zwyczaj, by na poparcie swojego projektu zrefor­ mowania wiedzy dostarczać d o w o d ó w w postaci tekstów z Biblii. Przekonanie, iż u Bacona mamy do czynienia z o d ­ 3 4 dzieleniem nauki o d religii, staje się tym trudniejsze d o wyja­ śnienia, jeśli weźmiemy pod uwagę, że krąg ludzi pióra, wśród których żył Bacon, składał się głównie z duchownych i teolo­ gów i że to ich porady i wsparcia szukał, kiedy pisał i publi­ kował swoje książki z filozofii naturalnej. Kwestia ta stanie się dla nas nieco jaśniejsza, jeśli zgo­ dzimy się, że badacze postoświeceniowi, którzy zakreślili pole badań nad filozofią Bacona, czytali jego dzieła wyposażeni w pochodzącą od Immanuela Kanta hermeneutyczną zasa­ dę podziału na sferę noumenalną i fenomenalną, która leży u podstaw nowożytnego poglądu o zasadniczej niewspółmierności nauki i wiary. Lektura pism Bacona z perspektywy postoświeceniowej ukazuje wiele miejsc, w których wydaje się, iż autor dokonuje takiego kantowskiego rozróżnienia. Choć anachroniczna, interpretacja ta nie jest całkowicie nie­ uzasadniona, gdyż Kant sam otwarcie przyznał się d o inte­ lektualnego długu wobec Bacona i jest prawdopodobne, że Kantowski podział na kwestie, które mogą podlegać bada­ niu naukowemu, i kwestie, które takiemu badaniu nie podle­ gają, ukształtował się w niemałym stopniu pod wpływem wła­ śnie tych passusów dzieła Bacona. 5 6 7 Podział Kanta mógł mieć swoje źródło w p o d o b n y m roz­ różnieniu, które można odnaleźć w pismach Bacona, lecz u tego ostatniego podział na religię i filozofię pojawia się jako szczególne następstwo pewnej klasycznej chrześcijańskiej idei, a mianowicie doktryny o podwójnym Boskim objawie­ niu: w księdze Natury (czyli „Księdze Stworzenia") i w księ­ dze Pisma. Co więcej, to właśnie ta rozpowszechniona chrze­ ścijańska idea d w ó c h „ksiąg Boga" nabiera szczególnego charakteru u Bacona i dostarcza apokaliptycznego kontek­ stu dla jego reformy filozofii naturalnej. Bacon odszedł o d powszechnie a k c e p t o w a n e g o chrześcijańskiego p o g l ą d u przez dodanie do niego idei, iż zrządzeniem Boskiej Opatrz­ ności nadejdzie wiek apokaliptyczny, kiedy to Księga Stwo­ rzenia stanie się zrozumiała dla tych, którzy z pobożnością poświęcą się jej studiowaniu, a ludzkie cierpienie będzie odtąd stopniowo łagodnieć aż rajskie panowanie nad przy­ rodą zostanie odzyskane. Przed rokiem 1621 było dlań bo­ wiem jasne, że świat zupełnie niedawno przestąpił próg ta­ kiej właśnie apokaliptycznej epoki. 8 Bacon zaczerpnął tę myśl głównie z lektury Księgi Danie­ la 12, 4, gdzie powiada się: multi pertransibunt et augebiłur scientia w Wulgacie lub jak on to przełożył na angielski: „many shall pass to and fro, and science shall be increased" [wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy] . Jest to ów znany cytat z Pisma św. znajdujący się na okład­ ce Instauratio Magna wydanej w 1620 r., lecz można g o o d ­ naleźć w wielu miejscach dzieł Bacona jako teologiczne wsparcie jego programu reformy filozofii naturalnej. Najwyrazistszy wyraz rozumienia tego fragmentu przez Bacona znajduje się we wczesnej, nieopublikowanej za jego życia pracy, Valerius Terminus. 9 Jest to rzecz, co do której nie umiem powiedzieć, czy potrafię ją wyrazić równie jasno, jak głęboko ją rozumiem, mianowicie, skoro cała wiedza okazuje się rośliną zasa­ dzoną przez Boga, tak też wzrastanie lub rozkwit lub też przynajmniej przetrwanie i owocowanie tejże rośliny wolą opatrzności Bożej - nie tylko wolą opatrzności powszech- Numer 10/2005 �nej, lecz w specjalnym proroctwie - zostało wyznaczone na okres jesieni tego świata. Gdyż według mojego rozu­ mienia, nie zadając gwałtu literze Pisma, teraz, po owym wydarzeniu, można bezpiecznie wyłożyć to miejsce u Da­ niela - gdzie mówiąc o czasie końca, powiada się: „wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy" - w ten sposób, iż otwarcie się świata przez rozwój żeglu­ gi i handlu oraz dalsze odkrycie wiedzy [further discovery of knowledge] miały nastąpić w jednym czasie czy wie­ ku. 10 W późniejszych dziełach Bacon wykłada to miejsce może mniej wyraziście, lecz nigdzie nie zdarza mu się sugerować, iż kiedykolwiek znacząco zmienił swoje rozumienie apoka­ liptycznych implikacji tam zawartych. Co więcej, kiedy w póź­ niejszym okresie omawia ten werset Pisma w Novum Orga­ num, opublikowanym w 1620 r., jest mniej ostrożny w swej interpretacji. Początek jest u Boga: gdyż sprawa, która jest w naszym ręku, mając tak mocno odciśnięty na sobie charakter do­ bra, pochodzi w oczywisty sposób od Boga, który jest twórcą dobra i Ojcem Światłości. W boskich działaniach nawet najdrobniejszy z początków prowadzi z koniecz­ ności do swego celu. I tak jak było to powiedziane o rze­ czach duchowych: "Królestwo Boże nie przyjdzie dostrzegalnie« , tak też jest we wszystkich większych dziełach Bożej Opatrzności; wszystko przebiega łagodnie i bez ha­ łasu i dzieło z powodzeniem posuwa się naprzód, zanim ludzie uprzytomnia sobie, że już się zaczęło. Nie powinna być zapomniana przepowiednia Daniela, odnosząca się do 11 ostatnich wieków świata... »Wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy«, jasno sugerują­ ca, że całkowite poznanie świata (które obecnie dzięki tak wielu odległym wyprawom zdaje się być zakończone lub bliskie zakończenia) i rozwój nauki, z wyroku prze­ znaczenia, to znaczy Boskiej Opatrzności, mają spotkać się w tym samym okresie. 12 Warto zaznaczyć, że interpretacja tego wersetu z Księgi Daniela staje się bardziej zdecydowana po dojściu Bacona do władzy. Bezpośrednio przed jego upadkiem przekonanie Bacona, iż żyje w epoce apokalipsy, było najsilniejsze lub, mówiąc inaczej, był on tak pewny swej interpretacji wersetu z Daniela, że chciał go opublikować bez złagodzenia [quali­ fication]. Wiedział, że żyje w owej epoce rozkwitu wiedzy. Uważał, iż nie jest to tylko jego osobisty pogląd, lecz można tego dowieść empirycznie takimi osiągnięciami, jak odkry­ cie Ameryki i powstawanie niezliczonych szlaków handlo­ wych. „Postęp wiedzy" miał także jeszcze nadejść, i to dzię­ ki samemu Baconowi i publikacji książki, w której przedsta­ wił teorię p o s t ę p u . Ręka Opatrzności nie m o g ł a działać z większą wyrazistością. 13 Istotą „dalszego odkrycia wiedzy", o którym wspomina Bacon, ma być nauczenie się właściwego odczytywania Boskiego Objawienia zawartego w Księdze Natury. Dla Ba­ cona ta umiejętność była cechą charakterystyczną epoki apokaliptycznej. Tak pisze Bacon do nowego króla, Jakuba, w swym Postępie nauki z 1605 r.: Gdyż tak powiedział nasz Zbawiciel, »Błądzicie, nie zna­ jąc Pisma ani potęgi Boga«, kładąc przed nami dwie księ­ gi czy też tomy, abyśmy je zgłębiali, jeśli chcemy być wolni od błędu; pierwszą z nich jest Pismo objawiające wolę Boga, drugą są stworzenia wyrażające Jego potę­ gę. Owa druga księga zaś jest kluczem do pierwszej; nie tylko otwiera ona nasz umysł, abyśmy mogli zrozu­ mieć prawdziwy sens Pisma, dzięki znajomości ogólnych pojęć rozumu i zasad mowy [speech], lecz przede wszystkim pogłębia naszą wiarę, skłaniając nas ku skupionemu.rozważaniu wszechmocy Bożej, widocznej i od­ ciśniętej głównie w jego dziełach. 14 Ta właśnie szczególna teoria dwóch ksiąg przewija się przez wszystkie pisma Bacona. Pierwsza księga (pierwsza w porządku ważności, nie w porządku chronologicznym), Pismo, objawiła wolę Boga, podczas gdy druga księga, Stwo­ rzenie, objawiła Jego potęgę tym, którzy znali Jego ścieżki i potrafili je poprawnie odczytać. Obie księgi spełniają u Ba­ cona funkcję jednego wewnętrznie zharmonizowanego sys­ temu teologicznego. Zauważając w powyższym fragmencie, iż księga Stworzenia pomaga i pozwala odnaleźć właściwy sposób rozumienia Pisma, musimy jednocześnie zauważyć, że Pismo, jako przechowalnia woli Boga, zarówno wyzna­ cza granice, jak i zaleca właściwą motywację dla badania Stworzenia: Nil m < ;•' 1 1 0 pil Dlatego też rozumiemy, że wiedza zalicza się do tych rze­ czy, które należy przyjąć z uwagą i godnie; skoro jest ona niczym tryskające źródło, którego ujście i kierunek nurtu niełatwo dostrzec, uznałem za dobre i konieczne w pierw­ szej kolejności stworzyć mocne i zdrowe koryto czy brzeg, by panować nad nurtem wód i kierować nim; przyjąłem bowiem takie stanowisko czy uznałem za nadrzędną zasa­ dę, że mianowicie Cała wiedza powinna być ograniczona przez religię i mieć związek z użytkiem i działaniem^ . 0 . \ T < :• » L • r, l.whf 5 Okładka wydania Instauratio Magna z 1620 r. W innych miejscach Bacon często wyjaśnia, że grzech pierworodny człowieka, który sprowadził Upadek, był niczym PISMO ANTROPOLOGICZKE �Steven Matthews innym, jak tylko odrzuceniem normatywnej roli przysługują­ cej objawionej woli Bożej (po Upadku zapisanej w Piśmie). Aby właściwie odczytać księgę Stworzenia, granice rozumu wyznaczone przez Pismo muszą być ściśle ustalone. W ten sposób teologia ma charakter normatywny dla filozofii natu­ ralnej, a filozofia naturalna potrzebna jest, aby istniała światła teologia. Najważniejsze jednak dla Bacona jest to, aby nie mieszać z sobą znaczeń, jakie płyną z obu tych ksiąg, gdyż właściwe granice nauki i motywy jej uprawiania zostaną wów­ czas zatarte, może także nie przynieść ona dobroczynnych skutków, jakich się po niej spodziewamy. Gdy szuka się zro­ zumienia potęgi Boga w Piśmie, rezultatem tego jest zmie­ szanie, gdyż Bóg nie wyjaśnia w Piśmie ustalonych przez sie­ bie praw fizycznych, chociaż mogą je odczytać ci, którzy są w tym biegli - w Księdze Natury. Z drugiej strony ci, którzy usiłowali zrozumieć istotę Boga i Jego wolę, a także ścieżki zbawienia, dzięki studiowaniu przyrody, także znajdowali złe odpowiedzi, ponieważ Bóg odkrywa je tylko w Piśmie, na tyle, na ile one w ogóle mogą być odkryte. I tak w aforyzmie 65. Novum Organum Bacon jasno wyraża się o niebezpieczeń­ stwie pomylenia dwóch ksiąg, przed czym ostrzegał już 15 lat wcześniej w Postępie nauki. Ostrzega z jednej strony przed tymi, którzy skłonni są dostrzegać jednoznaczne wyjaśnienia kosmologiczne w księgach Rodzaju i Hioba, z drugiej strony przed tymi, którzy chcieliby zbudować system religijny, bazu­ jąc na świecie natury - szczególnie taki, jaki kiedyś stworzył Pitagoras. Oba podejścia są naruszeniem granic teologii, skła­ dającymi się na to, co Bacon nazywa „apoteozą błędu". 16 17 Tak silny nacisk, jaki Bacon kładzie na to, by nie mylić prze­ kazu obu ksiąg, jest następstwem jego szczególnej interpre­ tacji przypowieści o Upadku człowieka z Księgi Rodzaju. Upa­ dek człowieka, według Bacona, był dwojakiej natury: „Gdyż człowiek, upadając, utracił jednocześnie stan niewinności i swoją władzę nad stworzeniem". Podwójna natura Upadku wymaga, zdaniem Bacona, podwójnego rozwiązania: skoro upadek człowieka był dwojaki - utrata „niewinności" i „władzy nad stworzeniem" - to również sposób odkupienia jest dwo­ jaki. Dlatego odzyskanie rajskiej doskonałości przebiega we­ dług dwóch oddzielnych, choć przeplatających się dróg, któ­ re zmierzają ku dwojakiemu rozwiązaniu, duchowemu odro­ dzeniu [recovery] dzięki działaniu Boskiego Wcielenia i mate­ rialnemu odrodzeniu, jeszcze w tym życiu, poprzez wspólny wysiłek Boga i człowieka w dziele Ustanowienia. 18 Bezpośrednim następstwem podwójnego upadku są prze­ kleństwa i obietnice. Adam i Ewa byli jednakowo ukarani bó­ lem i śmiercią, jako ich życiowym przeznaczeniem, lecz oboje otrzymali również obietnice ostatecznego wybawienia. Kobieta dostała obietnicę pośrednio, przez węża. Obietnicę tę chrze­ ścijańscy duchowni traktowali przez wieki jako proroctwo na­ dejścia Chrystusa (stąd nazwa protoewangelia): „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie a niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę". Lecz także mężczyzna otrzymał obietnicę dotyczącą przyszłego Ustanowienia, i tutaj Bacon zreinterpretował prze­ kleństwo jako błogosławieństwo, kiedy słowa Księgi Rodzaju 3, 19: „w pocie czoła będziesz jadł chleb", wyłożył jako zapo­ wiedź apokaliptycznego czasu z Daniela 12, 4. Chleb oczywi­ ście w pojęciu większości chrześcijańskich teologów tej epoki oznaczał „wszystko, co konieczne do życia". I Bacon rozumiał go w ten sposób. Lecz dokonał tutaj rzeczy szczególnej, cze­ goś znacznie istotniejszego niż tylko zamiana przekleństwa na obietnicę: „pot czoła" zinterpretował nie jako wysiłek fizyczny, lecz duchowy wysiłek obserwacji, eksperymentu, działalności naukowej. Jak wyjaśnił w Valeriusie Terminusie: 19 [...] ponieważ posłuszeństwo stworzenia zmieniło się w opór, owa władza nie może być używana i sprawowana inaczej niż przez wysiłek, zarówno w wymyślaniu, jak 4 Francis Bacon i wykonaniu; chodzi jednak przede wszystkim o pracę i podróże, które określa się jako »pot z czoła« bardziej niż pot ciała; taka podróż, której towarzyszy praca i duchowe rozważanie umysłu . 20 Spełnienie obietnicy udzielonej kobiecie nadchodzi w peł­ ni czasu, kiedy sam Bóg staje się człowiekiem, w osobie Jezusa Chrystusa, który przywraca utracony duchowy zwią­ zek z Rajem poprzez swoje życie, nauczanie, śmierć i zmar­ twychwstanie. Tak przedstawia się d u c h o w e rozwiązanie duchowego problemu. Spełnienie obietnicy danej mężczyź­ nie następuje później w wydarzeniu Ustanowienia, kiedy Bóg „odnowi oblicze ziemi", jak Bacon rozumiał Psalm 104, 30. Warto odnotować, że Bacon uważał, iż owa epoka mate­ rialnego odnowienia nadejdzie dopiero po odnowieniu praw­ dziwej religii. „Prawdziwa religia" obejmowała znacznie wię­ cej niż tylko Wcielenie, przywracające właściwy związek mię­ dzy Bogiem a wierzącymi. Aby ostatecznie osiągnąć czystą i prawdziwą religię, pełny sens wcielenia musiałby zostać odsłonięty przez stopniowy proces dochodzenia do popraw­ nej lektury Pisma. Temu zadaniu, powiada Bacon w Novum Organum, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa poświęci­ ły sie najlepsze umysły epoki, gdyż nie ma ważniejszej pra­ cy niż uważne czytanie tekstu, który mówi o z b a w i e n i u . W ten sposób Biblia znów zyskuje pierwszeństwo nad księ­ gą natury, tak samo jak to, co duchowe, przewyższa rangą to, co materialne. Zatem projekt czytania księgi natury ze zrozumiałych względów został odłożony na półkę, do chwili aż zostaną rozwiązane kwestie większej w a g i . Jednakże w epoce scholastycznej interpretacja Pisma przez pewien czas była wykolejona, co więcej scholastycy powtórzyli grec­ ko-rzymski błąd polegający na pomieszaniu przekazów obu ksiąg. Wiek, w którym nastanie prawdziwa Religia, to wiek Reformacji, zwłaszcza Reformacji w Anglii. 21 22 23 W Postępie nauki Bacon pisze: I oto widzimy na własne oczy, że w epoce naszej i na­ szych ojców, kiedy spodobało się Bogu wezwać Kościół rzymski, aby wyjaśnił zwyrodniałe zwyczaje i obrzędy, i rozmaite wstrętne doktryny, utworzone, by podtrzymywać owe nadużycia, że wtedy też Boska Opatrzność zarządziła jednocześnie, że za wyjaśnieniem tym powinno iść odno­ wienie i ponowny rozkwit wszystkich innych nauk . 24 Marcin Luter rozpoczął proces, który umożliwi właściwą lekturę Biblii, uwalniając ją od scholastyki i przywracając jej należny autorytet tekstu d u c h o w e g o oraz dzięki właściwej interpretacji położy kres zwyczajowi mieszania obu ksiąg. Następny etap pracy należał do Francisa Bacona. Numer 10/2005 �NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA Możemy zauważyć interesujący system odpowiedniości między Wcieleniem i Ustanowieniem: i jedno, i drugie miało właściwy sobie upadek i każde miało swoją obietnicę. Jak Wcielenie było rozwiązaniem duchowego upadku, tak Usta­ nowienie było rozwiązaniem upadku materialnego. Każde z nich miało swoją księgę; księgi te, gdy spełni się czas, będą odczytane właściwie, a skutkiem tego będzie właściwe zrozu­ mienie woli i potęgi Boga. Trzeba wreszcie wspomnieć o kul­ minacji obu: ostatecznym rezultatem Wcielenia będzie ponow­ ne połączenie się z Bogiem w „Królestwie Bożym" Nowego Nieba i Nowej Ziemi po tym, jak stare Niebo i Ziemia przemi­ ną. Kulminacją Ustanowienia będzie nastanie „Królestwa Czło­ wieka", gdy w pełni zostanie mu przywrócone panowanie nad przyrodą, a ludzkie cierpienie, inne niż codzienny znój samej pracy, zostanie przezwyciężone. Otworzy to drogę, na końcu wszystkich rzeczy, do Nowego Nieba i Nowej Ziemi. Valerius Terminus pozwala nam dostrzec raz jeszcze, iż Bacon, kiedy był najbardziej szczery, uważał, że materialne odrodzenie będzie oznaczać całkowite panowanie nad wszechświatem. Gdyż Bóg obdarzył tym potencjałem umysł człowieka, a czło­ wiek, dzięki pracy, może go zrealizować: Niech żaden człowiek nie przypuszcza, że może ograni­ czać dowolność darów, udzielonych nam przez Boga, który jak jest powiedziane, »złożył świat w ludzkim sercu«. Zatem wszystko, co jest nie Bogiem, lecz cząstką świata, On tak ukształtował, aby było dostępne zdolności pojmowania rozumu człowieka, jeśii tylko on otworzy i rozszerzy siły swego rozumu, tak dalece jak potrafi. 25 Nawet jeśli panowanie nad przyrodą nie dojdzie do skut­ ku za jego życia, gdyż w roku 1620, w czcigodnym wieku 59 lat, mógł on widzieć kres swoich dni, wciąż pozostawałoby to kwestią zaledwie kilku lat zanim zostanie osiągnięte, i za­ cznie się epoka owego złotego wieku. Z powyższego cytatu z Valeriusa Terminusa wynika, iż Księ­ ga Natury, poprawnie czytana i kierowana przez właściwą re­ ligię, doprowadzi do całkowitego odzyskania władzy nad przy­ rodą, która była udziałem człowieka w Edenie. Jednakże w niektórych fragmentach późniejszych i mniej szczerych dzieł Bacona, zwłaszcza w zakończeniu drugiej księgi Novum Or­ ganum, wydaje się, iż rajskie panowanie, podobnie jak du­ chowa niewinność, w tym grzesznym życiu mogą być odzy­ skane jedynie „częściowo" czy „do pewnego stopnia" . O ile te ostrożne sformułowania można przypisać dobrze znane­ mu politycznemu rozsądkowi Bacona, po tym jak zapropono­ wał bez wątpienia radykalne nowe odczytanie tekstu Pisma, znacznie prostsza interpretacja tego passusu wyłania się, je­ śli przyjrzymy się kolejnemu fragmentowi Valeriusa Terminu­ sa, który już częściowo przytaczaliśmy w innym miejscu, przy okazji omawiania potępienia z Księgi Rodzaju: danym człowiekowi, a własna metoda Bacona jest zatem klu­ czem do „rozszerzenia mocy i władzy ludzkiego rodu nad wszechświatem" . Kiedy nastanie koniec ziemskiego wieku panowania człowieka nad przyrodą, nawet dobre dzieła ludz­ kości będą próżne, a Nowe Niebo i Nowa Ziemia staną się rze­ czywistością, w której wiedza człowieka o Bogu nie będzie ogra­ niczona Pismem i panowanie człowieka nad Nową Ziemią jak niegdyś nie będzie wymagać znoju pracy. Na razie zbliżał się okres ludzkiej pracy, a Bacon ustalał metodologiczny początek dla tego zarządzonego przez Boga przedsięwzięcia. 28 29 Taki był optymistyczny stan Baconowskiego rozumienia roli opatrzności w historii w 1620 r. Wtedy, z zamieszania źle kierowanej sesji parlamentarnej, w czasie której oponenci Bacona zaatakowali go wspólnymi siłami, wyłonił się jako człowiek rozczarowany. Coś nie poszło tak jak trzeba. Lecz które ze swych poglądów uznał wtedy za iluzoryczne? Ba­ con optymistycznie wybrał ścieżkę najmniejszego epistemologicznego oporu. Słowo Boże było ponad wszelkim zarzu­ tem, tak jak sam Bóg, w ten sposób nadal obowiązywała wyraźna przepowiednia apokaliptycznego, technologiczne­ go wieku. Nie uważał też Bacon za uzasadnione poddawać w wątpliwość własnej metody lub swojej własnej tożsamości jako wybranego przez Boga narzędzia prowadzącego innych ku właściwemu odczytywaniu Księgi Natury. Nie, jeśli w czymś się pomylił, to pomylił się najbardziej co do ludzi swojego pokolenia. Choć nie zmieniło się wiele, poza jego własnym osobistym losem, Bacon zaczął patrzeć na swoją epokę jako na wciąż pogrążoną w ciemności, epokę, której daleko jesz­ cze do jutrzenki. Ton Prekursora zastąpiony został w jego późniejszych filozoficznych pismach przez ton starotestamentowego proroka. Po roku 1621 Bacon zarzuca swojej epoce, iż powtarza grzech pierworodny, odmawiając przyjęcia praw­ dziwej wiedzy, a pożądając władzy i fałszywej wiedzy. W jed­ nym z najobszerniejszych teologicznych fragmentów z okresu po 1621 Bacon rozwodzi się nad trwającym wciąż błędem swej epoki: I ostatnio przez zarządzenie niektórych uczonych (gdyż taki jest teraz porządek) i wybitnych mężów (wcześniej­ sza rozmaitość i dowolność stały się, jak sądzę, nużące), uprawianie nauki jest zarezerwowane dla pewnych, wy­ branych uprzednio autorów, i w ten sposób nakłada się ograniczenia na starych i wpaja je młodym... i autorytet brany jest za prawdę, a nie prawda za autorytet. Który to rodzaj instytucji i dyscypliny świetnie się nadaje do obec­ nego użytku, lecz zamyka wszelkie widoki na poprawę sytuacji. Gdyż powielamy grzech naszych pierwszych ro­ dziców, i cierpimy z tego powodu. Tamci chcieli być jak Bóg, lecz ich potomkowie chcą być jeszcze czymś wię­ cej. Gdyż my tworzymy światy, kierujemy i panujemy nad przyrodą, my sprawimy, że wszystkie rzeczy będą takie, jakie powinny być, jak sądzimy w naszym szaleństwie, a nie takie, jakie wydają się najodpowiedniejsze dla Bo­ skiej mądrości, lub takie, jakie są naprawdę; i nie wiem, czy bardziej zniekształcamy fakty przyrody, czy nasz umysł, lecz bez wątpienia odciskamy piętno naszego wi­ zerunku na stworzeniach i dziełach Boga, zamiast uważ­ nie badać je i rozpoznawać w nich piętno samego Stwór­ cy. Dlatego to po raz drugi utraciliśmy panowanie nad stworzeniami, nie bez naszej zasługi; i podczas gdy po Upadku pozostała człowiekowi pewna władza nad opo­ rem stworzeń... jednak i tę władzę, przez naszą zuchwa­ łość i pragnienie bycia jako Bóg i podążania za rozkazami naszego własnego rozumu, w znacznej mierze tracimy. 26 Prawdą jest, że w dwóch punktach potępienie jest osta­ teczne i nieodwołalne; po pierwsze, w tym, iż marność musi być zwieńczeniem wszystkich ludzkich osiągnięć, a wieczność zostanie odzyskana, choć zmiany i czasy mogą się opóźnić; po drugie, w tym, że ponieważ posłuszeń­ stwo stworzenia zmieniło się w opór, owa władza nie może być używana i sprawowana inaczej niż przez wysiłek, za­ równo w wymyślaniu, jak i wykonaniu . 27 Praca w „pocie czoła" skończy się odzyskaniem pełnego rajskiego panowania, lecz z tą istotną różnicą, iż panowania tego nie można będzie osiągnąć, po tej stronie nieba, bez nie­ ustannej pracy. W ten sposób określenie Bacona z drugiej księgi Novum Organum jest w zgodzie z końcowymi ideami pierwszej księgi tegoż dzieła, w której Bacon powiada, iż rajskie panowa­ nie pozostaje, nawet w upadłym świecie, „boskim dziedzictwem" 30 Baconowska wizja jutrzenki złotego wieku, która była jego nadzieją na czas obecny, stała się nadzieją przyszłych po­ koleń. Dlatego też, choć Bacon był w dobrych osobistych, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Steven Matthews choć nie politycznych, relacjach z królem Jakubem, zadedy­ kował Historia Naturalis et Experimentalis, w której znajduje się powyższy fragment, przyszłemu królowi, wtedy księciu Karolowi: „Pierwsze owoce mojej Historii naturalnej pokor­ nie składam Waszej Wysokości, rzecz jak ziarno gorczycy, bardzo małą w istocie, ale będąca przyrzeczeniem tych rze­ czy, które dzięki łasce Boga nadejdą później" . Podczas g d y przyrzeczenie odnosi się pierwotnie d o obietnicy, którą przede wszystkim składa sam Bacon, list de­ dykacyjny powiada też o innych, którzy „będą pobudzeni moim przykładem d o p o d o b n e g o zatrudnienia; zwłaszcza gdy w pełni zrozumieją, d o czego zmierzamy" . Odnotujmy na marginesie metaforę zasiania ziarna, a szczególne ziarna gorczycy. Język żniw z Valeriusa Terminusa ustąpił w znacz­ nym stopniu metaforze posiania czegoś, co, jak powiedział Jezus o samym Królestwie Boga, będzie wzrastać, aby stać się wielkie i płodne, ale nie w obecnym pokoleniu. W obli­ czu rozczarowania nadzieja została przeniesiona przez Ba­ cona z teraźniejszości na nieokreślony przyszły wiek. Prze­ szłość, która była tak naznaczona błędami, teraz obejmo­ wała epokę współczesną Baconowi; gdyż on narodził się, by „zdać sprawę" z tego, iż jego pokolenie zdominowane jest przez te same powracające błędy. 31 32 33 Za kulturowy frazes utarło się w rozwiniętych krajach Zacho­ du uznawać twierdzenie, zgodnie z którym to, co nazywa się „postępem nauki", jest nieuniknione, nawet jeśli po drodze napotyka się przeszkody lub dochodzi d o technologicznych katastrof. Jest tak mimo tego, iż „postępu" jako wartościują­ cego określenia pozytywnej zmiany nie d a się dowieść i mimo tego, że jest on z istoty swej „nienaukowy". Kiedy zbiorni­ kowce z ropą rozlewają swoja zawartość lub kiedy rozpo­ wszechnia się broń, kiedy uświadamiamy sobie, że choroby są odporne na nasze szczepionki lub kiedy stoimy wobec konieczności użycia alternatywnych źródeł energii, bez wa­ hania zwracamy się d o nauki i zaawansowanych rozwiązań przyszłości, g d z i e , jak wierzymy, m u s z ą z n a j d o w a ć się wszystkie rozwiązania. Nie przestajemy w to wierzyć, gdyż „postęp naukowy" i „rozwój techniczny" przejęły status epistemologicznego i moralnego autorytetu w krajach Zacho­ du, nawet jeśli oddzielone są o d kontekstu Biblii i proroctw, które w pierwszym rzędzie stanowiły ich uzasadnienie dla Bacona i innych umysłów wczesnej nowożytności. Zacho­ wujemy wiarę Bacona w postęp, lecz zachowujemy także jego wiarę, że rozwój nauki jest efektem pracy. Dlatego sło­ wa zwykłej telewizyjnej reklamy na niekomercyjnym publicz­ nym kanale namawiają nas d o tego by: Wyobrazić sobie świat, w którym żadne dziecko nie że­ brze o jedzenie. Być może niektórzy będą patrzeć na to jak na sen, inni będą patrzeć długo i uważnie i zabiorą się do pracy. ADM - natura tego, co ma nadejść. Istotę naszych millenarystycznych przekonań wyraża rów­ nież wstęp d o najnowszych odcinków popularnego serialu Star Trek, „Enterprise". Kiedy obrazy postępu naukowego migają przed naszymi oczami, przedstawiając wizualny marsz od epoki naukowej rewolucji d o wygenerowanej kompute­ rowo utopijnej przyszłości podróży kosmicznych i naukowych podbojów, słowa piosenki-tematu powtarzają epistemologiczny punkt zwrotny, dzięki któremu taka przyszłość stanie się możliwa: „Trzeba mieć wiarę, wiarę w sercu". Przełożył Robert Mitoraj 1 Znaczek pocztowy z Nowej Fundlandii Dzisiaj znaczenie Bacona w etyce kultury naukowej po­ lega nie na tym, iż dokonał rozdziału kwestii nauki o d kwestii wiary, który to podział należy przypisać bardziej zasadnie Immanuelowi Kantowi (choć nie całkowicie jemu), lecz w za­ szczepieniu dążeniom n a u k o w y m d u c h a pozwalającego wytrwać w eschatologicznej nadziei oraz mechanizmu prze­ zwyciężania teraźniejszych rozczarowań, kiedy te w końcu n a d c h o d z ą , przez przeniesienie nadziei na odleglejszą w czasie i wspanialszą technologiczną utopię. Omówienie procesu, dzięki któremu filozofia Bacona stała się częścią głównego prądu myśli oświecenia i nowożytnej nauki z oczy­ wistych względów wykracza poza ramy tego eseju; lecz, jak już zauważyliśmy w odniesieniu d o Kanta, wpływ Bacona wzrósł znacznie na przestrzeni osiemnastego i dziewiętna­ stego wieku, tak jak to s a m przewidział. Jednakże w t y m samym czasie B ó g , za sprawą La Place'a i jego uczniów, został odsunięty z k o s m o s u jako nieprzydatna hipoteza, a autorytet pierwszego pisma został podważony, podczas gdy drugie pismo (Natura), rozwijało się coraz bardziej jako samowystarczalna przestrzeń prawdy, co później stało się znamieniem naukowego punktu widzenia nowożytnej kultu­ ry zachodniej. Jednakże sama praktyka naukowego przed­ sięwzięcia pozostaje związana z ze strukturą wiary Bacona. Choć definicje apokaliptycyzmu i millenaryzmu w dziedzinie histo­ rii początków nowożytności wciąż są płynne, w tym eseju będę trzymał się terminologii Paula Christiansona, z tej prostej przyczyny, iż dostar­ cza nam ona dwóch poręcznych pojęć odnoszących się odpowiednio do wczesnych przekonań Bacona (apokaliptycyzm) i jego przemiany po odsunięciu od władzy (millenaryzm). I tak powiada Christianson: „W jego pracy »apokaliptyczny« to termin ogólny, odnoszący się do apo­ kaliptycznych źródeł, w przypadku Bacona do Księgi Daniela, a "mille­ narystyczny" to termin o węższym znaczeniu, oznaczający ustanowie­ nie przyszłej, zbiorowej, rychłej przemiany życia na ziemi za pośrednic­ twem nadprzyrodzonej siły" {Reformers and Babylon, University of To­ ronto Press, 1978). W późniejszej myśli Bacona nacisk powinien być położony na aspekt „przyszłości". Rzecz jasna przyjęliśmy tę terminolo­ gię tylko ze względu na jej użyteczność, gdyż Baconowska interpretacja Pisma św. i czasu w Biblii była niespójna i nie może być bez nadużycia dopasowana do szerszych kategorii. 2 Katharine Firth, określająca Bacona jako „ostrożnego i umiarko­ wanego" w odniesieniu do apokaliptycznych tendencji, idzie dalej niż większość autorów, lecz stara się nie przypisywać poglądów apokalip­ tycznych późniejszych baconistów samemu Baconowi (The Apocaliptic Tradition in Reformation Britain: 1530-1645, Oxford University Press, 1979, s. 204-206). Z pracy tej wyłania się obraz Bacona jako myśliciela, dla które­ go kwestia apokalipsy leży daleko poza zasięgiem głównych zaintereso­ wań. Warto zauważyć, że Bacon funkcjonuje jako głos chłodnego rozumu w skądinąd gruntownej rozprawie Alexandry Walsham na temat idei Opatrz­ ności we wczesnonowożytnej Anglii (Providence in Early Modern England, Oxford [Anglia], New York, Oxford University Press, 1999). Numer 10/2005 �NAUKOWA A P O K A L I P S A F R A N C I S A B A C O N A 3 Jedynym badaczem, który jednoznacznie umieszcza metodę Ba­ cona w szerszym kontekście millenaryzmu ówczesnej epoki jest Char­ les Whitney {Francis Bacon and Modernity, New Haven, Yale University Press, 1986, s. 40 i nast.). Nie jest to głównym tematem pracy Whitneya, a millenaryzm Bacona jest raczej zarysowany niż poddany badaniu. W swoich znakomitych podręcznikach (czy popularnych omówieniach) Anthony Grafton i John Hedley Brooke przyjrzeli się uważnie bezsprzecz­ nie apokaliptycznym podstawom nauki Bacona, lecz jako podręczni­ kom brak im krytycznego rygoru (Zob. A. Grafton, New Worlds, Ancient Texts, Harvard University Press, 1992, i J. H. Brooke, Religion and Scien­ ce, Cambridge University Press, 1991). 4 J.C. Briggs, Bacon's Science and Religion, [w:] The Cambridge Companion to Bacon, red. M. Peltonen, Cambridge University Press 1996, s. 172-199. 5 Weź pod uwagę biskupa Lancelota Andrewesa, (ojca) Tobie Matthewa, George'a Herberta, kapelana Bacona, Williama Rawleya, który był sekretarzem pism filozoficznych, a nawet Johna Seldana, który słynął z doskonałej znajomości początków chrześcijaństwa. Osoby te można uważać za należące do głównych postaci literackiego kręgu Bacona, lecz nawet jeśli rozszerzyć tę listę, teologiczny i klerykalny charakter tego koła nie ulegnie zmianie. Por. z listą G. Waltera Steevesa w: Francis Bacon: His Life, Works, and Literary Friends (London, Methuen & Co. Ltd., 1910). Bacona, by swą naukę ugruntować teologicznie, po tym jak (rzekomo) zrozumiał, że jest to zamiar nie do zrealizowania (Zob. B. Milner, Francis Bacon: The Theological Foundations of„Valerius Terminus", [w:] „Journal of the History of Ideas", 58.2 (1997), s. 245-264). 14 Podkreślenie moje. Valerius Terminus w tym miejscu formułuje zwięzłą zasadę, która zostanie szczegółowo rozwinięta w Postępie na­ uki (zob. odpowiednio WFB, t. 3, s. 218 oraz WFB, t. 3, s. 265-268). 16 Zob. wczesny przykład jego interpretacji Upadku w Valeriusie Terminusie (WFB, t. 2, s. 217-218), późniejszy przykład znajdujący się w przed­ mowie do Instauratio Magna (WFB, t.1) i ostatni przykład z przedmowy Ba­ cona do Natural and Experimental History z 1623 r. (WFB, t. 5, s. 131-133). 17 Zob. aforyzm 65. (WFB, t. 1, s. 175); w tym miejscu tekst łaciński należy czytać z uwagą, by rozpoznać, iż zwrot potępienia z errores Apothe­ osis w centrum stosuje się zarówno do tego, co omawia się wcześniej (błąd Pitagorasa), jak i do tego, co nastąpiło później (błąd tych chrześcijan, któ­ rzy szukali odpowiedzi o fizycznej naturze w księgach Biblii). Warto zwrócić szczególną uwagę na starannie wypowiedziane paralelne struktury zwro­ tów zaczynających się od Huic w każdym z przypadków. 18 Wniosek drugiej księgi Novum Organum; przekład Speddinga, WFB, t. 4, s. 247-48. 19 6 Najczęściej cytowanym miejscem potwierdzającym ideę zasadni­ czej rozłączności wiary i nauki jest aforyzm 65. z I ks. Novum Organum, który Bacon rozpoczyna następująco: At corruptio philosophiae ex superstitione, & theologia admixta, latius omnino patet, & plurimum mali infert, aut in philosophias integras, aut in earum partus. I konkluduje po­ zornie jasnym stwierdzeniem: Itaque salutare admodum est, si mente sobria, fidei tantum dentur, quae fidei sunt. Użyty tutaj język, a szczegól­ nie idea przekładania wyłącznie w terminach wiary tego, co jest sprawą wiary, zazębia się z nowożytnym podziałem na wiarę i naukę, i aforyzm ten czytany z kilkoma innymi wybranymi aforyzmami (np. 62., 63.) zdaje się sugerować, iż podział ten był dla Bacona nadrzędną zasadą (The Works of Francis Bacon [dalej WFB], Londyn 1857-1874, t. 1, s. 175). Jednakże taka interpretacja Bacona traci swoją spójność z powodów wskazanych przez Briggsa, jeśli fragment ten umieścić w szerszym kon­ tekście pozostałych fragmentów Novum Organum, nie wspominając o innych pismach Bacona. 20 8 Dominację tej doktryny i jej rozwój, począwszy od epoki patry­ stycznej, wiernie ukazał Peter Harrison w swojej książce The Bible, Pro­ testantism and the Rise of Natural Science (Cambridge University Press, 1998, zob. zwł. s. 1-63). 9 Polskie tłumaczenie wg Biblii Nowego Świata. W całości fragment ten brzmi: „Ty zaś Danielu okryj te słowa tajemnicą i zapieczętuj księgę aż do czasu końca. Wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość praw­ dziwej wiedzy (w przekładzie Biblii Tysiąclecia: „Wielu będzie dociekało, by pomnożyła się wiedza") (przyp. tłum.). Dla porównania tłumaczenia Bacona zob. Valerius Terminus, WFB, t. 3, s. 221. W innych miejscach, także na stronie tytułowej Instauratio Magna, Bacon zwykle cytuje prze­ kład Wulgaty dosłownie. Zob. Valerius Terminus, WFB, T. 3, s. 221, by porównać z tłumaczeniem Bacona. W innych miejscach także na stro­ nie tytułowej Instauratio Magna, Bacon zwykle cytuje Wulgatę w orygi­ nale (przyp. aut.) 10 WFB, t. 3, s. 220-221. 11 Przekład polski wg Biblii Tysiąclecia; Łk 17, 12 (przyp. tłum.). 21 22 Zob. Novum Organum, ks. 1, Aforyzm 79.: ..At manifestum est, postquam Christiana fides recepta fuisset et adolevisset, longe maximam ingeniorum praestantissimorum partum ad Theologiam se contulisse; atque huic rei et amplissima praema proposita, et omnis generis adjumenta copliosissime subministrata fuisse... (WFB, t. 1, s. 187). 23 Najdobitniejszy wyraz błędów, jakie popełnili scholastycy, można odnaleźć w rozszerzonym wyjaśnieniu zawartym w Advancement of Le­ arning z 1605 r., ks. I. (WFB, t. 1, s. 282-83). Zob. również Novum orga­ num, ks. I, aforyzm 82., w którym scholastycy są potępieni za niewłaści­ we stosowanie logiki (WFB, t. 1, s. 189-90). 12 13 24 25 Stwierdzenie to może posłużyć także do złagodzenia opublikowa­ nych niedawno twierdzeń Beniamina Milnera, że pomiędzy Valeriusem Terminusem a publikacją Wielkiego Ustanowienia osłabło pragnienie WFB, t. 3, s. 300. WFB, t. 3, s. 221. 26 Por. ex parte reparar! potest oraz ex parte w ostatnim paragrafie drugiej księgi (WFB, t. 1, s. 365). 2 7 WFB, t. 3, s. 223. 28 Por. ostatni paragraf ks. 1, aforyzm 129.: Recuperet modo genus humanum jus suum in naturam quod el ex dotatione divina competit, et detur ei copia; usum vero recta ratio et religio gubernabit. WFB t. 1, s. 223 (Ostatnie słowa nabierają szczególnego znaczenia w świetle ni­ niejszej rozprawy). 29 W ten sposób odczytany Valerius Terminus każe umieścić Baconowskie określenie odrodzenia w kontekście biblijnym w zwykłej dok­ trynie chrześcijańskiej eschatologii/apokalipsy, ponieważ na końcu wszystkich rzeczy umrze stary porządek, a zastąpi go nowe niebo i nowa ziemia. Choć dla nas jest to dość niejasne, współczesny Baconowi czy­ telnik bez trudu rozpoznawał aluzję zawartą w słowach „próżność musi być zwieńczeniem wszystkich ludzkich osiągnięć, wieczność zostanie odzyskana..." Zob. Ap 2 1 , Mt 24, 33-36 etc. 30 przekład 31 Przekład Speddinga, WFB, t. 5, s. 127; łaciński oryginał: WFB, t. 2, s. 9. Tamże. Bacona „Wstęp" do Historia Naturalis et Experimentalis, Speddinga z 1622 (WFB, t. 5, s. 132). 32 33 WFB, t. 4, s. 91 -92. Jest to tłumaczenie Speddinga, o wiele bliższe łacinie w tym fragmencie niż kilka innych, a szczególnie to znajdujące się w zbiorze dzieł Bacona sporządzonym przez Basila Montagu. Przekład polski wg Biblii Tysiąclecia (przyp. tłum.). WFB, t. 3, s. 223. Należy zwrócić uwagę na użycie słowa instaurabis w łacinie. Charles Whitney proponuje, by uznać je za możliwe źródło dla Baconowskiego ro­ zumienia Instauratio (zob. Ch. Whitney, Francis Bacon's Instauratio: Do­ minion of and over Humanity, „Journal of the History of Ideas", VI-VIII 1989, t. 50, n r 3 , s. 371). 7 W Krytyce czystego rozumu Kant cytuje Bacona jako punkt wyjścia swojej filozofii, i we wstępie do 2. wydania bardzo wyraźnie określa miej­ sce Bacona jako ojca właściwej (empirycznej) metody naukowej (zob. The Everyman edition, red. V. Politis, London, J.M. Dent, 1993, ss. 1 i 13). Podobieństwo językowego ujęcia tego podziału u Bacona (wspomnia­ nego w przypisie 6. powyżej) i u Kanta jest uderzające, ilekroć Kant omawia ten problem. WFB, t. 3, s. 301. 15 Wskazówką dla zrozumienia tego, co Bacon powiada o Ustano­ wieniu, jest rozpatrzenie rozmaitych wyjaśnień przypowieści o ziarnie gorczycy w Ewangelii Św. Mateusza 13,31-32; Marka 4,31-32, i Łukasza 13,19. Szczególnie zasługuje na uwagę to, iż w wykładni Łukasza ziarn­ ko posiane jest przez konkretnego człowieka w jego ogrodzie. Ponie­ waż było to zachętą dla uczniów Jezusa, by wcielić naukę Ewangelii, Bacon również zachęca Karola, by był pożywieniem dla nasienia Usta­ nowienia, które było zasiane w jego „ogrodzie". PISMO ANTROPOLOGICZNE � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c393f6efa8b15e630e9ab30bf97c75cc.pdf 0d880cc869837f779644a4b30d2e0686 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5551 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5162 Title A name given to the resource Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.30-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Owczarek,Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław I O w c z a r e k Ur. w I 9 7 5 r., antropolog kultur/, d o k t o r nauk humanistycznych. O d p o w i a d a z a Dział Kultur Miejskich w M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m i Etnograficznym w Łodzi. Jest wykładowcą. A u t o r książki o kulcie Jana Pawta II na Podhalu Karol Paweł II. Podhalańska opowieść o świętym. Wojtyta-Jan Artykuły naukowe i krytyczne publikował w „Tyglu Kultur/", „Literaturze Ludowej", „Zeszytach Wiejskich", „Magazynie Sztuki", „Formacie" i w y d a w n i c t w a c h pokonferencyjnych. A u t o r nagradzanych u t w o r ó w poetyckich (m.in. nagroda im. J. Bieriezina w 2 0 0 6 r ) . Interesuje się sztuką współczesną. Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki (Na g r a n i c y r e p o r t a ż u i eseju f o t o g r a f i c z n e g o ) Cóż na tym świecie, jakaż powieść mogłaby dorównać epickiej rozległości albumu z fotografiami? Oby Pan Bóg, który niczym pilny amator, który co niedziela fotografuje nas z góry, a więc w okropnym skrócie, i lepiej czy gorzej eksponowanych wkleja do swojego albumu, oby więc Pan Bóg zechciał poprowadzić mnie pewną ręką - udaremniając wszelką nader rozkoszną, lecz niestosownie długą zwłokę - przez ten album me podsycając zamiłowania [...] do labiryntowych wędrówek. I miałbym ogromną ochotę uzupełnić te fotografie oryginałami . 1 (G. Grass, Blaszany bębenek) Prawdopodobnie ze wszystkich naszych uczuć jedynym me naszym jest nadzieja. Nadzieja należy do życia, nadzieja to samo życie, które się brom . 2 (J. Cortázar, Gra w klasy) 1 2 G. Grass, Blaszany bębenek. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1991, s. 39. J. Cortázar, Gra w klasy, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985, s. 154. B A R B A R Z E AC ft 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w oowietrzu i ciuchy z drugiej ręki O statnie pięć dni sierpnia 2001 roku spę­ dziłem j ako wolontariusz we wsi Orliska (kilka kilometrów od Sandomierza). Po­ magałem wtedy w porządkowaniu i wydawaniu darów dla powodzian. Parę tygodni wcześniej wzburzone wody Wisły zalały okoliczne wsie, między innymi Sokolniki i Zalesie. Woda wdarła się również do Orlisk. Sztab przeciwpowodzio­ wy postanowił uratować Sandomierz i mieszczą­ cą się tam hutę. Obawiano się katastrofy o wiele groźniejszej w skutkach - eksplozji hutniczego pieca. Ewakuowano ludzi i wysadzono wał (to wersja wydarzeń opowiedziana przez mieszkań­ ców Orlisk). Niejednemu gospodarzowi powódź zniszczyła dorobek całego życia. Kiedy woda opadła, z kraju ruszyły transporty z darami. 3 W u r z ę d z i e gminy w Gorzycach wraz z czwórką przyjaciół otrzymałem przydział do obsługi magazynu darów we wsi Sokolniki. Dojechaliśmy tam nyską dowożącą chleb i zupę dla wolontariuszy - w większości harcerzy ZHP. Chaos organizacyjny, jaki tam napotkałem, we­ sołe hulanki młodzieży po stertach darów, prze­ ważnie używanej odzieży, oraz zabawne sytua­ cje, które kreowali „przebierańcy" - wszystko to sprawiało wrażenie, jakby zagościł tu karnawał. Szefowa wolontariuszy zaproponowała mnie i moim znajomym pracę przy dystrybucji darów W Orliskach. Polegać ona. miała na gospoda­ rowaniu przestrzenią kościoła, zamienioną na m a £ra z vn Wraz z czwórką przyjaciół mieliśmy tam dotrzeć następnego dnia Pierwszy wieczór i nocleg wyznaczono nam w Sokolnikach. Rozejrzałem się po terenie. W przydomo­ wych ogródkach stały jeszcze kałuże cuchnącej wody. Na wiejskim asfalcie buty ślizgały się na cienkiej warstwie grzyba i środków dezynsekcyjnych. Mocniejsze podmuchy wiatru przynosiły Niniejszy tekst powstał w 2004 roku, ma formę w znacznej mierze literacką. Klęska powodzi, zwłaszcza tej z 1997 roku, doczekała się już opracowań opartych na badaniach antro­ pologicznych i obserwacjach. Zob. J. Hajduk-Nijakowska, 3 U l i ) nm BARBARZYŃCA 31 z pól zapach szamba i zgnilizny. Domy, które oglądałem, nosiły ślady powodzi. Dopiero na wysokości mniej więcej dwóch metrów zaczy­ nała się sucha cegła lub tynk. Noc spędziliśmy, śpiąc w śpiworach na stop­ niach pobliskiej szkoły. Powietrze śmierdziało stęchlizną. Myliśmy się wodą mineralną z trans­ portów, ponieważ bieżącej nie mogliśmy uzyskać. Przed chłodem nocy ratowała nas ciepła herbata. Wodę gotowaliśmy na małym turystycznym pal­ niku. Rankiem u miejscowej gospodyni dostali­ śmy śniadanie i skorzystaliśmy z naprawionego prysznica. Wtedy po raz pierwszy zacząłem spo­ rządzać opisy sytuacji i wydarzeń, które zastałem w podsandomierskich wsiach. Chciałem przede wszystkim pomagać ludziom. Ale z drugiej stro­ ny kusiła mnie rola badacza. W konsekwencji przez cały czas pobytu na terenach popowo" dziowych towarzyszyło m i poczucie swoistego dysonansu miedzy dwiema rolami których sie podiałem Miałem meiasne a potem coraz bar dziej' wyraźne wątpliwości natury etvcznei Czv w takiej sytuacji wolno m i zadawać niektóre pytania? Czy nie drażniłbym ran które ieszcze sienie zagoiły? Rola wolontariusza była na tvle wwodna ze ułatwiała ohserwarie i nie zdradza ł / n k r v t v ' r h intenrii 7 m J L m nnnwieść a n a ukrytycn intencji, z a p a m i ę t a ł e m opowieść gospodyni, snutą przy śniadaniu, po cudow­ nym prysznicu, Który zmyt mnie intensywny i drażniący zapach zgnilizny upowiadala, jak to chłopy w sokolnikach pobity się o skarpetki, bo ludzie gdy d w a n o dary, skakali sobie do oczu i z bardziej błahych powodów . 1 odobne lenomeny domagały się zapisu. Następnego dnia dotarliśmy do Orlisk. W j e ż ­ dżając do wsi, zauważyłem stertę porzuconych kanap, łóżek, foteli i innych sprzętów domowych, które tworzyły rodzaj wału. Na łąkach po drugiej r o z a Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem, [w:] „Lud" 2004, t. LXXXVIII, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 13-41. �32 stronie słońce odbijało się w popowodziowym bagnisku. Minęliśmy pierwsze chałupy i wje­ chaliśmy na obszerny plac. Przecinał go kanał, w którym stała zielonkawa woda. Obok piętrzy­ ła się sterta cegieł. Jak się późnej dowiedziałem - budulec na przyszłą remizę Ochotniczej Straży Pożarnej, wielkie marzenie Prezesa strażaków (o tej postaci czytelnik niebawem dowie się więcej). Od placu drogi się rozwidlały. Pierwsza z prawej strony, przy której stały domostwa, pro­ wadziła w stronę wałów przeciwpowodziowych, druga na lewo, w kierunku wsi, której nazwy j u ż nie pamiętam. Przy niej znajdował się kościół. Sceny z rzeczywistości domagały się udoku­ mentowania. Nie miałem jednak aparatu foto­ graficznego, którym mógłbym zarejestrować, ująć w swoistym „niebycie" fotografii obraz najbardziej istotnych dla mnie zdarzeń. Brak naukowej czujności usprawiedliwiałem w my­ ślach pierwotną intencją, z powodu której po­ jawiłem się w Orliskach. Uparte narzucanie się antropologicznych słów kluczy porządkujących obrazy i zdarzenia wedle naukowych schematów było czymś nieznośnym, a zarazem pożądanym i oczekiwanym. Oczywiście gra między tkwią­ cymi w umyśle antropologicznymi kategoriami i zewnętrznym światem fundowała myślenie, które nie mieściło się w ramach odpowiedzial­ nej roli wolontariusza. Tym silniej odczuwałem irytację związaną z brakiem aparatu fotogra­ ficznego. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy jeden z wolontariuszy wyjął z plecaka starego zenita. Na kliszy było jeszcze parę wolnych klatek. Kierow­ ca nyski dowożącej zupę zadeklarował, że kupi nam następną kliszę. Wtedy obiecałem sobie, że postaram się wszystko uwiecznić na zdjęciach, za­ wrzeć w notatkach, gdy tylko będzie czas. A czasu zabrakło - nie tyle z lenistwa czy nadmiaru pracy, lecz z powodu natłoku wrażeń. 4 5 Zob.Caillois,Zy^/^,PI^Warszawal973,s.l60il83. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] M. Philibert, Przemysław Owczarek W tym miejscu przerwę swą opowieść o Or­ liskach. Sposób przybliżania tamtych doświad­ czeń poprzez fotografię wymaga uzasadnienia. Zanim jednak tego dokonam, warto podjąć próbę zrekonstruowania kontekstu, w jakim te antropologiczne doświadczenia zaistniały. Od­ powiedzi wymaga następujące pytanie: czym jest powódź? Jakiego rodzaju jest to zdarzenie i jakie niesie ze sobą znaczenia? Postaram się je wyłowić, brodząc po pozostałościach żywiołu, który nagle zaatakował lokalną kulturę. Sądzę, że klęska żywiołowa pod względem siły mobilizującej społeczność ludzką jest pa­ roksyzmem podobnym do święta i wojny . Po­ wódź nie jest jednak eksplozją ludzkiej energii, która oznacza wtargnięcie sacrum w niezwy­ kłym czasie święta, ani zawierającym pokrew­ ne znaczenia paroksyzmem wojny. Powódź to wybuch żywiołu, niemniej stanowi słup milowy ludzkiej pamięci. W opozycji do wojny i święta współcześnie atak natury nie powołuje zacho­ wań rytualnych, nie domaga się mitycznej wa­ loryzacji. To czysty atak żywiołu, który zabu­ rza dychotomię sacrum - profanum, zawiesza pierwszą z tych kategorii i spycha poza horyzont zdarzeń. To profanum przemieszcza się w sferę SUCYU771. Jedynym nadmiarem - niej ako kompen¬ sacją - staje się dzisiaj rozdawanie darów. O ile dawniej powódź mogłaby powołać wszelkie rytualne zachowania, które na nowo ustaliłyby porządek świata, granicę między sacrum i profa­ num - „potop jest bowiem powrotem do stanu niezróżnicowania" - o tyle obecnie u lilii iy do czynienia raczej z profanum „rozbitym" przez chaos żywiołu. 4 5 W czasach archaicznych (jak powiedział­ by M . Eliade) potop, epidemie, wszelkie klę­ ski żywiołowe tłumaczono wyrokami bogów. Współcześnie, w odczarowanym świecie, szuka Paul Ricoeur, czyli wolność na miarę nadziei, PAX, Warsza­ wa 1976, s. 157. B A RB AR Z!/SC A 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 33 się innych przyczyn nagłego kryzysu, jaki wywo­ łuje atak natury Wini się pogodę, zmieniający się przez zanieczyszczenia klimat lub urzędni­ ków i ludzi władzy (zwłaszcza gdy zaniedbane zostały wszelkie systemy zabezpieczeń). „Słynne trzęsienie ziemi z roku 1755 - zauważa L. Dupre - które zniszczyło centrum Lizbony i wstrząsnę­ ło niemal deistycznymi przekonaniami Woltera, dziś nie wywarłoby żadnego wrażenia. Nikt nie oczekuje, że wiara dostarczy rozwiązania takich problemów. Tymi rzeczami ma się zajmować nauka" . Ktoś zawsze poniesie odpowiedzialność za zlekceważenie żywiołu. W i n ę należy udowod­ nić, zwłaszcza jeśli ma spaść na głowę polityka. „Ścinają" ją częściej media niż gremia politycz­ ne. W dzisiejszej Europie żadnemu człowieko­ wi, który ponosi odpowiedzialność za brak za­ bezpieczeń przed żywiołem, nie grożą mityczne sankcje. Nikt nie złamał tabu, świat nie chwiał się w posadach, powódź nie objawiła głębokie­ go kryzysu kultury. Wszelkie sacrum raczej się „skurczyło", tak jakby klęska żywiołu przestała być znakiem boskiego gniewu. W Orliskach p o w ó d ź zaburzyła sakral­ ną przestrzeń kościoła, czyniąc z niego ob­ szar sprofanowany przedmiotami codziennego użytku. Również przestrzeń domostw, swojska i zamieszkana, została zaburzona lub zupełnie zniszczona. Powrót do normalności to powrót przez odbudowę, uporządkowanie. Stąd biorą się zabiegi jak najszybszego wyremontowania domostw i oczyszczenia kościoła z darów (nie tylko z powodów czysto ekonomicznych). Te zabiegi, zwłaszcza jeśli chodzi o kościół, inicjo­ wał Prezes OSP w Orliskach, człowiek, którego cechowała siła i mądrość nieformalnego lidera społeczności wioskowej i strażnika jej tożsamo­ ści. Warto przywołać w tym miejscu rozważania E.Wolickiej: „Kiedy realna przestrzeń utożsamień ulega drastycznemu ograniczeniu lub zostaje zburzo­ na, człowiek buduje sobie imaginatywne obsza­ ry swojskości. Radykalna bezdomność jest dla osoby ludzkiej głębokim okaleczeniem, a utrata domu - egzystencjalną katastrofą. »Człowiek jest, o ile mieszka« - powiada Martin Heidegger. Miejsce zamieszkania - w szerokim tego słowa znaczeniu, od własnego domostwa po środowi­ sko naturalne - »opowiada« historię mieszkańca, stanowi w a ż n y element jego tożsamości oraz związków z innymi" . Imaginatywnym obszarem swojskości stał się dla mieszkańców Orlisk plac przykościelny. Tutaj zachodziły szczególne interakcje. Tutaj społeczność wioskowa odnajdywała zbiorową tożsamość pomimo sporadycznych dysonansów i konfliktów, które odzwierciedlały ludzką nie­ moc wobec skutków powodzi. W przeciwień­ stwie do społeczności Sokolnik ludzie z Orlisk byli na tyle zdyscyplinowani, że chętnie udzielali pomocy wolontariuszom, między innymi w pra­ cach porządkowych i dystrybucji darów. Choć - jak powiedział jeden z mieszkańców - „już nigdy nie będzie tak samo". Wiele wioskowych przyjaźni legło w gruzach, po tym jak ogłoszo­ no sposób udzielania rekompensat finansowych stosownie do rozmiarów szkód. Fotografie wykonane przeze mnie w Orli­ skach stanowią swoisty dokument zarysowanych powyżej wydarzeń. Służą jako medium i za­ razem rodzaj dowodu, którego status wymaga krótkiego uzasadnienia. L. Duprć, Życie duchowe i przetrwanie chrześcijaństwa w świeckiej kulturze. Refleksje na koniec tysiąclecia, [w:] Człowiek g"> - > Nomos, Kraków 1999, s. 67. E. Wolicka, Osobowa tożsamości odrębność w perspek­ tywie hermeneutyki dialogicznej, [w:] Tożsamość, od­ mienność, tolerancja a kultura pokoju, red. J. Kłoczowski i S. Łukasiewicz, IESW, Lublin 1998, s. 46. 6 6 w mi) o b nu e c reli r e d K M e c h BARBARZYŃCA 7 W swojej książce Fotografia jakp zjawisko estetyczne Jan Kurowicki zauważa, że z jednej 7 �34 Przemysław Owczarek strony fotografia dematerializuje obiekt, jaki się na niej znajduje - czyni go i jego kontekst czymś nieobecnym, a z drugiej strony sprawia, że obiekty znajdujące się na zdjęciu wydają się czymś rzeczywistym . Aby je rozpoznać, inter­ pretujący powinien w y k a z a ć się znajomością kontekstu, w jakim owe zdjęcia powstały. A to z kolei zakłada swoistą grę między zdjęciem a obrazami zachowanymi w pamięci lub moż­ liwymi interpretacjami wtedy, gdy kontekst nie należy do pamięci oglądającego zdjęcia. Fotografia zawsze jest nierozerwalnie zwią­ zana ze swoim obiektem, odsyła nas do orygi­ nału . Możemy więc mówić tylko o określonych zdjęciach. Pierwsze spojrzenie na fotografię sprawia, że widzimy pewien wycinek rzeczywi­ stości, bo sama fotografia pozostaje jakby niewi­ doczna. Dopiero akt refleksji umożliwia spojrze­ nie na fotografię jako na zdjęcie, medium, które nie jest odniesieniem rzeczywistym (referencją), lecz tym, co semiotyka nazywa znaczącym. Pró­ ba oddzielenia fotografii od jej odniesienia rze­ czywistego powoduje jej „zniszczenie" . Fotografia-medium może zaistnieć w formie dokumentu. Ów swoisty dokument potraktować można jako punkt wyjścia do snucia opowie­ ści, ukazywania znaczeń. W tym sensie zdjęcia mogą się stać momentem procesu poznawczego. Jednak we wszelkim poznaniu podstawową rolę odgrywa teoria. Dane doświadczenia, zmysłowe i dokumentarne, są względem fotografii niesamoistne. Perspektywę poznawczą buduje się niejako „od góry", przyjmując za punkt wyjścia założenia orzekające o tym, jaka jest natura tego, co badamy, a także co w badanym wycinku świata jest istotne (hierarchia ważności). Groma8 9 10 J. Kurowicki, Fotografia jako zjawisko estetyczne, Wy­ dawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1999, s. 37. M. Zalewski, Formy pamięci, IBL, Warszawa 1996, s. 42. S. Sikora, Fotografia - pamięćwyobraźnia, PSL Konteksty, 1992, nr 3/42, s. 108. 8 9 10 dzenie danych zakłada, że wiemy, czego dotyczą. Jednocześnie nie traktujemy ich wszystkich tak samo . Zdjęcie możemy więc uznać za swoisty „przystanek w rozkładzie jazdy", za medium dokumentujące trasę perspektywy poznawczej. Zastępuje ono lub uzupełnia obraz wzrokowy, potwierdza lub podważa przyjęte założenia po­ znawczej perspektywy . O tym, że zdjęcie-dokument może być rów­ nież przedmiotem manipulacji, świadczy nie tylko technika fotomontażu. Wystarczy wykonać fotografię osoby, która zmarła, i przedstawić jej ciało w taki sposób, aby oglądający mógł odnieść wrażenie, iż obcuje z obrazem żyjącego człowie­ ka . Pojawia się tutaj problem autorytetu twórcy zdjęć. Ów autorytet może się oprzeć tylko na ak­ cie wiary, że rzeczywistość sfotografowana niesie ze sobą właśnie ta\ie, a nie inne znaczenia. I że właśnie ta\ było - choć to właśnie może być tylko próbą interpretacji. R. Barthes zauważa, że noemat fotografii to ra­ czej proste i banalne to-co-było. Fenomenologicz­ nie rzecz ujmując, obraz jest nicością przedmiotu. Fotografia ukazuje jednak nie tylko nieobecność przedmiotu, ale jednocześnie fakt, że ten przed­ miot naprawdę istniał. Dla Barthesa fotografia staje się dziwacznym medium, niejako formą halucynacji - fałszywą na poziomie postrzegania, prawdziwą na poziomie czasu . Zatem to było odnosi się do porządku czasu, podczas gdy ta\ było odsyła do porządku znaczeń. Barthes wyróżnia dwa sposoby oglądu zdjęć: 11 12 13 14 studium i punctum. Studium należy do porząd­ ku kultury: „To za pośrednictwem studium in­ teresuję się wieloma zdjęciami, bądź odbierając je jako świadectwa polityczne, bądź smakując J. Kurowicki, op.cit., s. 113-114. Ibid., s. 114. Ibid., s. 117. R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, Wydaw­ nictwo KR, Warszawa 1996, s. 194. 11 12 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki je jak dobre obrazy historyczne. Gdyż to właś­ nie poprzez kulturę (to znaczenie jest obec­ ne w studium) uczestniczę w wyrazie twarzy, gestach, realiach działania" . Punctum zaś to element przełamujący studium, wybiegający ku oglądającemu, mieszczący się w porządku ta­ kich znaczeń, jak rana, kropka, użądlenie, małe przecięcie, ale również rzut kości. To nie my je znajdujemy, lecz ono nas znajduje, wystrzeliwu­ je ku nam przeszywa, świadomość, która tkwiła 15 do tej pory w polu studium . Punctum odnosi się 35 przecież dążyć do zrozumienia jego intencji, za którą kryje się jawna pretensja, by traktować serio zaświadczające „ja". Najważniejsze pytanie, które mnie osobiście nurtowało, gdy pracowałem w kościele, spacero­ wałem po wsi lub obserwowałem mieszkańców, brzmiało: czy w zdesakralizowanej przestrzeni kościoła i wsi dostrzec można zjawiska, które w jakiś sposób mieszczą się w porządku sactum r 16 do porządku przeżyć i emocji, jest spoza kultury - ostatecznie studium zawsze przechodzi przez kod punctum nie jest kodowane" — z a u w a ż a Barthes. 17 Punctum to kategoria, którą włada idiosynkrazja. Dogodniejszym sposobem opisu fotogra­ fii z Orlisk (to było) oraz wspomnień, które ukła¬ dają się niejako wokół nich, jest raczej studium u m o ż l i w i a j ą c e z m i a n ę porządku czasowego w porządek znaczeń (ta{ było), traktowane jako własna próba interpretacji. Ważną rolę odgrywa w niej perspektywa poznawcza ufundowana na konkretnych założeniach dotyczących nie tylko zabiegów interpretacyjnych wokół paroksyzmu, jakim jest powódź. Znane antropologii poję­ cia i kategorie odgrywają przecież istotną rolę w podejmowanych ujęciach interpretowanego później materiału i powodują że ruch obiek­ tywu podażą w określona stronę - wycina" z rzeczywistości konkretny obraz zdarzeń lu dzi i przedmiotów. Można powiedzieć jest to jakby pierwotna selekcja treści rzeczywisto¬ ści Wtórna selekcia owych treści byłaby próba odczytania danego zdiecia i e interpretacia 1 tutai właśnie noiawia ieaiitorytet antropologa' któremu można zawierzw hadź nie 7 którvm można dyskutować nie zgadzać się z nim ale TO 15 16 Ibid., s. 46. Ibid., s. 47. m i ) im mminn Kościół Nie sądziłem, że kiedykolwiek w życiu będę pił kilka razy dziennie gorące kubki z Winiar, herbatę i kawę, siedząc przy ołtarzu, dwa metry od Najświętszego Sakramentu. Nie spodziewa­ łem się również, że oprócz drobniaków dzwo­ niących na kościelnej tacy i ryżu rzucanego na ślubną parę u drzwi kościoła usłyszę kiedykol­ wiek syk rozsypującej się po podłodze kaszy. Pamiętam pierwsze wrażenie, jakiego dozna­ łem, gdy zajrzałem do wnętrza kościoła w Orliskach. Chaos. Pomyślałem wtedy, że podobnie mogły wyglądać cerkwie i kościoły zamienione przez czerwonoarmistów na magazyny. Dwa dni minęły zanim ułożyliśmy towary według przeznaczenia i przestaliśmy sie potykać o różne przedmioty na przykład c i ą d e walający sie za ołtarzem akordeon ofiarowany przez i a k i L o ś współczui acego "powodzianom wiejskiego mu zyka ledyna fotografia iaka udało sie wykonać w kościele f b r a k 1 a m ń v , ukazuie przestrzeń noarazona w mroku rozświetlana n,kłvm hla k k • 1 łt ' • • \ h k' ' d • t k h' 1 • tł • d • tk żywności i przedmiotów codziennego uzytKu. tonęliśmy w używanych rzeczach: ubraniach, ' Ibid., s. 89. �36 FOT. 1 . PRZEMYSŁAW OWCZAREK pralkach, szafach. Wszędzie piętrzyły się ster­ ty makaronów, toreb z cukrem, ryżem, kaszą i płatkami. Zamiast dyskretnego aromatu ka­ dzidła otaczał nas zewsząd silny zapach środków czystości - proszków, mydeł, płynów do prania i mycia naczyń - który mieszał się z wonią (to najbardziej neutralne określenie) używanej odzieży (fot. 1). Często zaglądał do kościoła Prezes, który był nie tylko strażakiem, ale też ważną osobą w ra­ dzie parafialnej. Uzgadnialiśmy z nim sposób i kolejność wydawania darów. Jego silne ręce wskazywały nam zadania i łatwo można było odgadnąć, że celem Prezesa jest jak najszyb­ sze przywrócenie kościołowi jego pierwotnej funkcji. Szefowa wolontariuszy ceniła sobie tę współpracę. Reszta załogi też, bo Prezes uroz­ maicał pracę dowcipem, a wieczorem zdarzało mu się przynieść kilka piw. A piwo? Po przerzu­ ceniu sterty ubrań i uporządkowaniu darów, po kolejnych transportach smakowało wyśmienicie i wypełniało gardła prawdziwa rozkoszą przy której kompletnie nieistotna wydawała się obiet¬ nica raju symbolizowana przez święte wizerunki Przemysław Owczarek umieszczone w prezbi­ terium. Prezesa słucha­ liśmy, wioskowi też. Soł­ tys, którego kowbojska grzywka zazwyczaj smętnie sterczała w stro­ nę interesantów, miał zdecydowanie mniej¬ szy posłuch. Trudno mu było się dogadać z ludźmi odbierającymi na placu przykościel¬ nym ziemniaki i zboże. W przeciwieństwie do mego Prezes wkraczał między ludzi zdecydo wanie i łatwo odczyintencje Mozę nomarała I w tvm opinia dzielnego strażaka i determinacia okazywana w ciaałvch zabiegach hv zbudować w Orhskach remizę•OSP. ' W ciągu pięciu dni kościół prawie opusto­ szał, przestały go zagracać kolejne transporty. Posprzątaliśmy ołtarz. Zdążyliśmy to zrobić, ale proboszcz i tak załamywał ręce. Moje wspo­ mnienia ukazują przestrzeń kościoła w Orli­ skach jako kompletnie zdesakralizowaną. W i ­ sząca na krzyżu figura Chrystusa przywodziła na myśl absurdalne skojarzenia, chociaż wiem, że absurd roztaczał się raczej wokół mnie, mię­ dzy stertą dziecięcych odżywek i worków mąki, które wobec sacrum wygnanego z kościoła mogły wydawać się bluźnierstwem. Bluźnierstwem? A może jedyną „ofiarą", jaką mogło z siebie złożyć SCI CYU TYl W miejscu' pozbawionym aur v i symbolicznej mocy. Swoisty stan zawieszenia powoli mijał. Czu­ łem, że pewnego dnia wszystko wróci do normy i magazyn znów przemieni się w kościół i że trochę nieśmiałe „alleluja" odda to miejsce Bogu, ustanowi na nowo wspólną modlitwą zachwiany przez żywioł porządek. BnUBAHZMCIL 1(111 P B D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 37 Na g r a n i c y wsi Między kompensacją a rytuałem Pierwsze wspomnienie-obraz z Orlisk. Ster­ ty łóżek, szaf, foteli i krzeseł - wał przy drodze wjazdowej do wsi. Przedmioty, które umarły, wchłonąwszy w siebie zgniliznę i grzyby. Stra­ ciły swoją poręczność. Zaskakująca ilustracja Wydawanie żywności i środków higienicz­ nych było zadaniem, z którym wolontariusze radzili sobie bez większych problemów. Przy bocznym okienku kościoła codziennie około południa ustawiała się kolejka kobiet z dziećmi. Do worków, które ze sobą przynosiły, wkładali­ śmy proszki, mydła, szampony, pasty do zębów, szczoteczki i inne rzeczy. Po południu pod przykościelnym krzyżem wyrastała sterta używanych ubrań i czasem no­ wych ciuchów. Jak tylko owa sterta zaczynała rosnąć, rosła też grupka kobiet siedzących na pobliskiej ławce i wypatrujących łakomie wszyst­ kiego, co w przybliżeniu mogło odpowiadać rozmiarom ich ciał. Co dwa dni wydawaliśmy ciuszki dzieciom. To była przyjemna praca. Na­ tomiast niezwykle trudno było upilnować ludzi, by nie wdarli się na stertę ubrań przed wyznaczo­ nym czasem. Codziennie miała być to godzina granicy m i ę d z y orbis interior i orbis exterior. Antropologiczny zachwyt zmieszał się we mnie ze współczuciem. Coś żyło jeszcze w tych rze¬ czach. Ulatujące wspomnienie ciepła ludzkich ciał, domowej, swojskiej przestrzeni. A przecież mocniej tchnęło od tych gratów śmiercią, utratą użytkowej funkcji. Czekały na wywóz w niebyt, na którego granicy j u ż się znalazły. Gdy dosta­ łem aparat natychmiast do nich przybiegłem Zachwycił mnie fotel obsypany stęchłą słomą i zdechła kanapa leżąca tuż za nim. Bez nich dom tracił swa moc także dotykał eranicv nie­ bytu Całe Orhska walczyły o to by tę granicę odsunąć jak najdalej (fot 2). Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A �38 siedemnasta. Ale nigdy nie zdarzyło się tak, aby rozgadany tłumek kobiet wytrzymał do wyzna­ czonej pory. Któraś z nich - starsza czy młodsza - zawsze się wyrywała. Pozostałe ruszały, po­ mimo krzyków wolontariuszy, i rozpoczynał się dynamiczny spektakl, którego nie jest w stanie ukazać żadne zdjęcie (fot. 3). Najpierw miałem opory, czy to fotografować, czy wioskowe kobiety nie poczują się urażone. Potem zauważyłem, że nie ma to dla nich żad­ nego znaczenia. Były całkowicie pochłonięte grzebaniem w ciuchach. W końcu wdrapałem się na słupek przy kościelnej furtce i zrobiłem pierwsze zdjęcie. Zauważył to Prezes i powie­ dział: „Tak, rób zdjęcia, fotografuj ludzką głupo­ tę". Był w nim jakiś rodzaj pogardy wyzierającej poprzez ludzką godność. Zresztą, jak niemal wszyscy mężczyźni we wsi (choć zdarzały się wyjątki), trzymał się od tego z daleka. Mężczyź­ ni podchodzili tylko do kościelnego ogrodzenia, w obrębie którego odbywało się wielkie grzeba­ Przemysław Owczarek nie w ciuchach, i odbierali z rąk kobiet wybrane przez nie rzeczy. Może na wzięcie w tym udziału nie pozwalała im wioskowa duma, a może nie była to sfera męskiej aktywności (fot. 4). Z dnia na dzień owo grzebanie przybierało na sile. Pamiętam, jak chodząca o kulach babcia znalazła w tym bałaganie zapakowaną, nową kurtkę. Zawiesiła ją sobie na przykościelnym płotku. C h w i l ę później kurtki j u ż nie było. Z trudem znosiłem jej rozpacz. Chciała przecież ciepłe zimowe okrycie, a ktoś je ukradł. Był to jedyny moment, gdy gwałtowne emocje odebrały mi chęć do pracy. Grzebanie zamieniło się w codzienny rytuał, babskie święto przypominające bardziej zabawę, w której coraz częściej zaczynały brać udział dzie­ ci. Nadmiar ubrań był najpierw swego rodzaju kompensacją, przesytem, wypełniającym pustkę po tym, co porwała woda. Później wdzierającą się znikąd zabawą, która stała się jednym z za­ uważalnych znaków powrotu do normalności, BARBARZYŃCA 1(111 ?0DB �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki stanu poczucia bezpieczeństwa. Po kilku dniach ubrania, przebrane powtórnie w domach, wracały pod drzwi kościoła. Lud się nasycił. Inaczej było z żywnością. Tu decydowała praktyka. Nadmiar kaszy i ziemniaków zjedzą kury i świnie. Owo babskie święto, zadziwiające codzien­ ną powtarzalnością, miało swój istotny związek z oswajaniem rzeczywistości po powodzi. Jego rytm zaspokajał podstawową potrzebę zamiesz­ kiwania w świecie. Trwania pomimo niedawnej jeszcze groźby utraty domu i dobytku. „Trwa­ nie jest od początku i z istoty swej rytmem" . Urządzać się w świecie (w tym wypadku czynić to niemalże od początku) to ustanawiać sieć schematów działania, nawyków i umiejętności mających ułatwić działanie w powtarzalnych strukturach. Dzięki temu rzeczy nabierają swoj­ skiego charakteru . 18 19 F. Chirpaz, Ciało, Wydawnictwo IFiS Pan, Warszawa 1998, s. 38. 18 Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A 39 Kobiety z Orlisk wracały do swych zawilgoco­ nych i pozbawionych sprzętów domostw, dźwi­ gając worki ubrań. Wracały zadowolone. Jak za­ u w a ż a F. Chirpaz: „[...] doświadczenie dobrego samopoczucia jest doświadczaniem rzeczy" . Rzeczy pomyślanych jako przedmioty wraz z ich życiem w przestrzeni, w której porusza się czło­ wiek. Przymierzanie ubrań, dotykanie ich może rodzić przyjemność kompensującą brak trwałe­ go porządku. Bo przecież świat tych ludzi parę tygodni wcześniej chwiał się w posadach. W Heideggerowskiej fenomenologii ludzkie­ go domostwa rzeczy stanowią sposób zachowy­ wania czworokąta - przestrzeni, którą zamiesz­ kuje człowiek: „Zamieszkiwanie, jako czworakie zachowanie czworokąta, dokonuje się właśnie w ratowaniu Ziemi, w zgodzie na niebo, w oczekiwaniu Istot 20 19 20 Ibid., s. 44. Ibid., s. 35. �Przemysław Owczarek 40 Boskich, w posłuszeństwie Istocie Śmiertelnych. Zachowywać znaczy chronić czworokąt w jego istocie. To, co wzięte w ochronę, musi być ukry­ te. Zamieszkiwanie, tzn. zachowywanie czwo­ rokąta - chroniąc jego istotę - przechowuje ją tedy. Gdzie? Jak mieszkają Śmiertelni, skoro zamieszkiwanie jest owym zachowywaniem? Śmiertelni nigdy nie zdołaliby tak mieszkać, gdy­ by zamieszkiwanie było tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w Obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi. Ale nie jest tym tylko - jest raczej zawsze j u ż pobytem przy rzeczach przy któ­ rych przebywają Śmiertelni, zamieszkiwanie jako przechowywanie przechowuje czworokąt" . 21 Od gromadzenia rzeczy zaczęła się w Orliskach mozolna odbudowa czworokąta, w którym egzystują ludzkie jestestwa. Ów ruch prowadził ku Ziemi, Niebu, Istotom Boskim i Śmiertelnym. Rzecz - ubranie czy inny przedmiot - może stać się jednym z fundamentów ludzkiego trwania, znakiem nadziei, że życie ponownie może biec normalnym torem. Warto w tym miejscu przytoczyć obszerny, ale niewątpliwie trafiający w istotę rzeczy fragment powieści Ernesta Sabato. Jeden z bohaterów - Bruno - wypowiada długą kwestię o bezsilno­ ści rozumu wobec odradzającej się wciąż w lu­ dziach nadziei. „Ot, zaledwie ustało trzęsienie ziemi, które spustoszyło rozległe obszary Japonii lub Chile, zaledwie cofnęła się powódź, która pochłonęła tysiące dzieci znad Żółtej Rzeki, zaledwie minęła krwawa i dla większości ofiar pozbawiona sensu wojna, jak na przykład wojna trzydziestoletnia, która obróciła w perzynę miasta i osiedla, przy­ niosła męki i zagładę kobietom i dzieciom, a j u ż ci, co pozostali przy życiu, bezsilni świadkowie straszliwego wyroku losu lub człowieka, ci sami, CO w chwilach rozpaczy sądzili, że nigdy j u ż nie M. Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć ne, Czytelnik, Warszawa 1977, s. 323. 21 Eseje wybra­ nabiorą ochoty do życia, że nie zdołają go od­ budować, chociażby nawet nie chcieli, ci sami mężczyźni i te same kobiety (kobiety zwłaszcza, kobieta bowiem jest życiem, jest matką-ziemią, jest tą, która nigdy nie traci nadziei), te same kru­ che istoty zaczynają od nowa, jak nierozumne a bohaterskie mrówki, wznosić swój mały świat dni powszednich: świat niewielki, to prawda, lecz tym bardziej wzruszający. Toteż nie myśl ocala świat, nie intelekt ani rozum lecz coś wręcz przeciwnego: owa nierozumna nadzieja człowieka, jego wytrwała chęć pozostania przy życiu żądza oddychania jak długo to możliwe jego małe, uparte i śmieszne bohaterstwo co­ dzienne w obliczu niedoli. Jeżeli więc rozpacz odnowiada Nicości ieśli iest ona newnego ro dzaju dowodem onkologicznym Nicości to czyż nadzieja nie jest dowodem Ukrytego Sensu Ist¬ nienia czegoś o co warto walczyć? A Donieważ nadzieia noteźnieisza iest niz roznacz fiako ze zawsze odnosi nad nia tnmmf advhv tak nie lwio wszvscv n o n e ł n i l i h v ś v ' s L o h ó i s t w o ) m czvz'ów T Tkrvtv Sens Istnienia nie iest może har dziej prawdziwy niz owo słynne nic?" . 22 Śmierć i bezsens są oznaką wdzierającej się nicości. Było w podsandomierskich wsiach kilku potencjalnych samobójców (jak wynika z opo­ wieści szefowej wolontariuszy). Chęć przejścia na tamtą stronę mijała jednak wówczas, gdy zdesperowani ludzie chwytali za kilofy i łopaty. Trzymane w dłoni narzędzie stawało się zna­ kiem woli przetrwania, odwracało od śmierci ku życiu. Rytm pracy jest przecież jednocześnie rytmem życia. Ludzie W przykościelnej przestrzeni można było zauważyć, że społeczność Orlisk dzieli się na E. Sabato, O bohaterach i grobach, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków 1977, s. 181-182. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 41 łatwe do wyodrębnienia grupy Kryterium tego podziału stano­ wiły wiek i płeć. Kobiety trzymały się w grupach wiekowych, mężat­ ki razem, starsze kobiety razem. Młode mężatki i dojrzałe dziew­ częta również tworzyły przy koś­ ciele łatwo dającą się wyodrębnić w przestrzeni grupkę. Dla nich wolontariusze płci męskiej stano­ wili stały obiekt zainteresowania. O ile w przypadku niezamężnych dziewcząt było to dla mnie cał­ kiem zrozumiałe o tyle w przv— padku młodych mężatek budziło rodzaj miłej konsternacji. Pewnego dnia wraz ze współ­ towarzyszem mojej wolontariackiej doli zostaliśmy zaproszeni przez młode mężatki na piwo. Rzecz wyjaśniła się w rozmowie, w której partnerami dialogu kie­ rowały zapewne różne, może cał­ kiem rozbieżne intencje. Gdzie byli mężowie? Pracowali w Gre­ cji. Nie chodzi tutaj bynajmniej o to, że skryty antropolog mógł stać się obiektem adoracji, lecz o fakt że samotność opuszczonej kobiety była na tyle przytłaczają¬ ca iż właśnie obcy niópł łatwiej znieść iei ciężar bez ponoszenia konsekwencji ze strony miesz­ kańców wsi Mój towarzysz orzvtłoczonv ' a.t~m o sfera osamotnienia zrezygnował z następnych zaproszeń. ' 23 Ciekawość mogła zwodzić na manowce, ale mogła też przynieść zrozumienie. Wydaje mi się, że zrozumiałem, ile wysiłku przynosi walPodobne opisy doświadczeń odnaleźć można w pracy K. Zawistowicz-Adamskiej Społeczność wiejska. Doświadcze­ nia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie wydanej 23 m i ) enoe BARBARZYŃCA ka za pomocą kilofa, toczona z zagrzybionym tynkiem i zniszczoną podłogą, zwłaszcza gdy narzędzie nie spoczywa dłoniach mężczyzny. Że samotność gna Bożenę na leśne drogi, na których swoją czerwoną toyotą zakreśla półkoliste smu­ gi wiraży. Że tęsknota za bezpieczną bliskością przez Polski Instytut Służby Społecznej w Łodzi w 1948 roku. �42 Przemysław Owczarek Najstarszy, pięćdziesięciolatek, był czołgistą. Kiedyś to było woj­ sko. Jadąc w czołgu przez mia­ sto, oparł się o dźwignię obrotu wieżyczki. LufaT-55 kompletnie zniszczyła kiosk Ruchu. Trzy­ dziestolatek pijany wrócił do jed­ nostki. Dyżurny złapał go w ja­ dalni z beretem założonym tył na przód. Dwudziestolatek siedział cicho. Może dlatego, że jego wieści były zbyt świeże. ukochanego mężczyzny, pełna rezygnacji i ne­ gatywnych emocji, może się wyrażać w drgającej wskazówce prędkościomierza. Nie mam żadnej fotografii Bożeny, bo in­ stynktownie czułem, że trzask migawki zepsułby atmosferę intymności, w której wyłaniały się jej pełne bólu opowieści o losie osamotnionej ko­ biety i matki. Mężczyźni. Zdarzyło m i się spotkać z przed­ stawicielami trzech pokoleń na wspólnym piwie. Chłopi z Orlisk opowiadali o służbie woj skowej. Nigdy nie spotkałem ich przy kościele. Jeśli jakiś m ę ż c z y z n a wchodził do środka, to był to Pre­ zes lub sołtys. Czasami przycho­ dził wiejski pijaczyna, dla które­ go było obojętne, czy znajduje się za płotem kościoła, czy wewnątrz niego. Szczególnie interesujące było dla mnie obserwowanie dzie­ ci. Może dlatego, że zachwycała mnie ich prostota. Słowo, które kojarzy się z dziećmi, to zabawa. Spontaniczna i całkiem pochła­ niająca zabawa z rzeczywistością. Miała ona miejsce, kiedy używa­ ne ubrania stawały się powodem wesołych igraszek. I wtedy, gdy rozbawione oczy tańczyły w kręgu „graniastego kółka". Była w tych oczach szczera naiwność, która niejednokrotnie zmuszała wolontariuszy do bardziej efektywnych poszukiwań cukierków i chrupek (fot. 5, 6). Tragiczne o b l i c z e w i o s k o w e g o błazna W Orliskach osobą, którą postrzegałem jako wioskowy autorytet, był Prezes. Społeczność Or­ lisk miała także swojego błazna. Nie był to męż­ czyzna. Nie pamiętam jej imienia. Nie pamiętam jej nazwiska. Pamiętam, że każde jej pojawienie BHBARZT&CI 1(111 P O D B �Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki się mogło przynieść kłopoty lub kompletnie roz­ ładować atmosferę. Była to osoba, która czuła się najbardziej pokrzywdzona i zmaltretowana przez żywioł powodzi. I tę „krzywdę" niejednokrotnie widzia­ łem, gdy kobieta kładła się na workach ziemnia­ ków, które należały się innej rodzinie. Czasami opowiadała, że straciła niemal wszystko, choć miała jeszcze dużo. W tej steatralizowanej for­ mie zachowań tkwił swego rodzaju wzorzec wspólnej niedoli, który z powodu nieszczęść, jakie przeżyła, może właśnie jej łatwiej było wyrazić. Straciła syna, który kilka lat wcześniej, wra­ cając z wiejskiej potańcówki, wjechał maluchem w koryto rzeki. Nie uratował się ani on, ani dwóch jego kolegów. Dla wsi był to straszliwy cios. Bo w Orliskach niemal każdy z każdym jest spokrewniony. Bożena straciła w tym wypadku brata, a jej ciotka poczucie rzeczywistości. Odtąd ciotce zdarzało się nader często mówić do ludzi słowami, które układały się w wartki potok trud­ m i ) enoe BARBARZYŃCA 43 no zrozumiałej mowy. Słowo goniło za słowem. Z trudem łączyłem je w zdania - mieszkańcom przychodziło to z łatwością. Po Orliskach krążyły barwne opowieści. Ich kanwą były przeróżne perypetie, jakich doświad­ czała ta starsza j u ż kobieta. Kiedyś przegnała urzędnika, który przyszedł po zapłatę za abo­ nament telewizyjny. Zadarła na niego spódnicę, krzycząc, że chce ją zgwałcić. Po urzędniku pozostała teczka, świadcząca o nader gwałtow­ nej ucieczce. Innym razem z podwórka przy zagrodzie zerwał się byk, który nadziawszy na rogi suszące się na sznurku pieluchy wnuczki, pognał przez wieś, stając się chwilową, ale nie­ zapomnianą sensacją. Jej opowieści porywały słuchaczy jak wartki potok. Wywoływały śmiech i uspokajały emocje zgromadzonych. Jej ciało współgrało z opowieś­ cią, tworząc rodzaj pełnego dowcipu przedsta­ wienia. Ale wszyscy obawialiśmy się żałosnego końca owych eksplozji, w którym przeradzały się one w roszczeniowe postulaty. Powodzian �44 miał niebawem odwiedzić naczelny prezes OSP i były premier Waldemar Pawlak. M i e l i ś m y próbkę podobnych emocji, zaciekłego upomi­ nania się o swoje, gdy wieś wizytował proboszcz zaprzyjaźnionej parafii z Wielkopolski. Nasza bohaterka opętała go siecią prawdziwych i urojo­ nych krzywd. Ksiądz nie tylko załamał ręce nad kościołem i jego „zdewastowaną" przestrzenią. Załamał ręce również nad naszą bohaterką, pragnąc bardziej się od niej uwolnić, n i ż ją wy¬ słuchać. Jej cierpienie było dla niego przykładem popowodziowej traumy, nie zaś przypadkiem szczególnym. Na szczęście Waldemar Pawlak nie dotarł. Barwna postać tej kobiety budziła i budzi we mnie wielką sympatię. Pamiętam, jak pozowała do zdjęcia. Jej twarz, jeszcze przed chwilą wykrzy­ wiona awanturą z Prezesem, nagle złagodniała. Czy to przez ową przemianę wyszła nieostra foto­ grafia, której jakość nie pozwala na zamieszczenie pod niniejszym tekstem? Na innym zdjęciu moja bohaterka znalazła się w grupie kobiet siedzących na schodach kościoła. Zastygła w pozie ze sple­ cionymi ramionami, obok pustego wózka. W jej towarzystwie dziecięcy wózek wydaje się przed­ miotem, któremu można nadać więcej n i ż jedno zwykłe proste znaczenie (fot 7) Pamiętam jak całowała mnie w łokieć, kiedy niosąc zgrzewkę wody mineralnej usiłowałem uciec przed wylewnością Dziękowała za stare kapcie które odłożyłem dla niej ze sterty ciuchów Zakończenie Przemysław Owczarek nym nastrojeniu na rzeczywistość. Współtworzą narrację zakotwiczoną w poznawczej perspekty­ wie. Wsparte komentarzem i osobistym doświad­ czeniem, mogą w istotny sposób wesprzeć wysi­ łek zrozumienia fenomenu Orlisk - fenomenu wciąż otwartego na nowe pytania. Jedno z tych pytań wciąż dopomina się od­ powiedzi. W co wcieliło się przegnane z kościo­ ła w Orliskach sacrum} Czy wsiąkło w rzeczy i produkty, które w tak istotny sposób miały uła­ twić ponowne zamieszkiwanie, czy może tkwiło w powietrzu, w emocjach popowodziowej trau­ my, podobne do rany - niczympunctum.? Z Orlisk wyjeżdżałem w niedzielę. Rozważa­ łem w myślach słynną frazę z Listu jasnowidza Artura Rimbaud -Ja to \tośinny \ Moją świa­ domość wypełniły nowe doświadczenia, towa­ rzyszył im namysł nad własną osobą. Wolonta­ riusze, którzy pozostali na swoich posterunkach, poszli pod kościół. Obładowany plecakiem też ruszyłem w tym kierunku. Proboszcz odprawiał właśnie mszę. Wioskowi z Orlisk modlili się wspólnie na przykościelnym placu. Powracające ominęło wnętrze kościoła. Objawiło się we wspólnej modlitwie, obok murów, w miej¬ scu gdzie jeszcze wczoraj piętrzyła się sterta odzieży Skręciłem w boczną uliczkę, sto metrów od kościoła. Marzyła mi się wanna i znajoma przestrzeń domu Wyjeżdżałem z przeświad czemem że wszystko zostanie umiejscowione w uniwersalnym porządku. Że kościół w końcu stanie sie kościołem a wieś wsia I nie myślałem o tym c z y iest to nówrót do rzeczywistości i iei i snvrh nodziałów r z v t o r a r z e antronoloairzna 2 fl Wykonane przeze mnie fotografie, których jakość pozostawia wiele do życzenia, są tutaj swoistym punktem wyjścia, m a j ą c y m źródło i uzasadnienie w postulowanym antropologicz­ 1 luzia Pozostaw z a ś nadzie,a ze w lei wędrówce n r z e z f n r n a r a f i r z n v a l h n m nndnhnie a k h n h a t e r KJa^nJnhohml c h o ć n r L moment d n t k n . Blaszanego acaenąa, cnoc przez moment aoiKną- Zob. A. Rimbaud, List jasnowidza, [w:] Rimbaud, Apollinaire i inni. Wybór przekładów, red. A. Międzyrzecki, Czytel­ nik, Warszawa 1988, s. 73. 24 BARBARZYŃCA 1(111 F-ODB � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fd8bc6c0d50e6d0dd66ee50bbcdc278.pdf ca7c0ade4c6365bdbd52a2ffbde0f86e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5550 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5161 Title A name given to the resource Recenzja- Przemysław Owczarek "Karol Wojtyła- Jan Paweł II"/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tabota, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 76 Karol Wojtyła-Jan Paweł II..., Przemysław Owczarek Świętość oczywista Karol Wojtyła -Jan Pawel II. Podhalańska opowieść o świętym Przemysław Owczarek Wydawnictwo Avalon, Kraków 2006 Niedawno na ulicy Grodzkiej w Krakowie pewien młody mężczy­ zna wręczył m i obrazek z Janem Pawłem I I . Podziękowałem i chciałem ruszyć dalej, gdy padło pytanie: „Prowadzi pan samochód?". „Tak", odparłem. „No to tu jest Św. Krzysztof, żeby się nic nie stało. A pan to jeszcze student.?". „No, tak". „A to jeszcze Św. Józef z Kupertynu. A imię to u pana jakieś popularniejsze.?". „Marcin". „Świetnie! Będzie. To co łaska proszę, byle się, wie pan, zwróciło". Ta scenka jest interesująca, pokazuje bowiem, w jaki sposób traktowany jest papież - jego świętości i potrzeby posiadania jego wizerunku po prostu się nie uzasadnia, jest to oczywiste. Tropem tego fenomenu podążył Przemysław Owczarek w opublikowanej nakładem wydawnictwa Avalon książce Karol Woj­ tyła -Jan Paweł II Podhalańska opowieść o świętym. Autor przemierza Podhale w poszukiwaniu śladów papieskiego kultu zarówno w pamięci górali, j ak i w przestrzeni publicznej. Praca ta jest efektem badań terenowych prowadzonych przez auto­ ra w latach 2000-2003, mających na celu odtworzenie zmityzowanego życiorysu Jana Pawła I I . Przeprowadzenie ponad dwustu wywiadów pozwoliło na bardzo głęboką interpretację zjawiska i dotarcie do wy­ powiedzi jednoznacznie wskazujących na funkcjonowanie papieża Polaka w oczach mieszkańców Podhala jako postaci ze wszech miar niezwykłej. Obserwacje autor podzielił na dwie części. Pierwsza po­ święcona jest analizie obrazów życiorysu Karola Wojtyły w świadomo­ ści badanych, począwszy od narodzin i dzieciństwa, poprzez drogę do kapłaństwa i na Stolicę Piotrowa, aż po zamach z 13 maja 1981 roku. Druga dotyczy przestrzeni, a ściślej - miejsc, w których przestrzeń zmienia swoją jakość i staje się hierofaniczna poprzez jej silne powią­ zanie z osobą Jana Pawła I I . Każda z części poprzedzona jest osobnym wstępem teoretycznym. W relacjach badanych odnajduje Owczarek ślady mitu bohaterskie­ go i poruszając się po dobrze przetartych ścieżkach interpretacyjnych, analizuje postrzeganie kolejnych faktów z życia Karola Wojtyły jako dowodów bycia „wybrańcem". Niemal każde istotne wydarzenie niesie ze sobą treści umożliwiające wpisanie Jana Pawła I I w schemat boha­ tera mitycznego. W dzieciństwie i młodości badani dostrzegają przede wszystkim fakt „uszlachetniającego" i mającego zaprowadzić na właś- BnABnHZYKO 1(111 P O D B �recenzje recenzje recenzje 77 ciwą drogę cierpienia. Równie ważną rolę odgrywają znaki, na przykład pochwycenie berła Matki Boskiej Ludźmierskiej. Przewijającym się wciąż motywem jest czuwanie Opatrzności i Matki Bożej nad losami Karola Wojtyły. Jej postać pełni w schemacie losów bohatera funkcję nadnaturalnego Pomocnika, którego istotność podkreślają Campbell i Greimas - na ich analizach autor w dużej mierze oparł swoją inter­ pretację. Kolejnym w a ż n y m elementem uprawomocniającym wnioski Przemysława Owczarka jest postrzeganie Jana Pawła I I jako herosa zmagającego się z Przeciwnikiem. Rywalem tym staje się komunistycz­ ny rząd traktowany w tym kontekście przez mieszkańców Podhala jako wcielenie Antychrysta. Te i wiele innych obserwacji pozwalają autorowi wykazać, że subiektywizacja życia papieża odbywa się według od dawna znanych etnologii schematów lokowania bohatera pomiędzy światem ludzkim i boskim, pomiędzy historią a mitem. Część dotycząca przestrzeni jest uzupełnieniem i konsekwentnie wynika z wcześniejszych rozdziałów pracy. Skoro Jan Paweł I I jest wpisywany w paradygmat bohatera mitycznego, dla którego w tym konkretnym przypadku pierwowzorem staje się Jezus Chrystus, to w sposób naturalny miejsca, które papież odwiedzał, stają się uświęco­ ne, a same jego wizerunki mogą być użyte do sakralizacji przestrzeni. Poruszając się po tatrzańskich szlakach, bardzo często natykamy się na ślady papieskiego kultu. Rozmaite kapliczki i graficzne przedstawienia Jana Pawła II mogą śmiało wyznaczać topografię Podhala. Te fragmenty książki są bogato ilustrowane, co pozwala unaocznić skalę i istotność zjawiska. Za pomocą metody hermeneutycznej i narzędzi interpreta­ cyjnych wypracowanych przez ujęcie strukturalno-semiotyczne autor tłumaczy znaczenie miejsc, które tworzą dla mieszkańców „święty obszar" Podhala. Szczególną rolę zajmują tu, rzecz jasna, miejsca sta­ nowiące strefy mediacji między tym, co boskie, a tym, co ludzkie, jak dom, świątynie czy granice. Jak pisze sam autor, książka ta ma charakter studium rozumianego za Jackiem Gutorowem jako „opracowanie naukowe niemające cha­ rakteru wykończonej kompozycji, krytyczny szkic, esej, podejście do dzieła, jedno z wielu, nieprzyznające sobie prawa do bycia absolutnym, jedynym, niekwestionowanym" i tak właśnie należy ją postrzegać. Dla­ tego też najsilniejszym, moim zdaniem, punktem tej publikacji jest fan­ tastyczny materiał etnograficzny, który może być punktem wyjścia do wielu prac dotyczących fenomenu Jana Pawła II. Serdecznie zachęcam do lektury, a także do samodzielnego zmierzenia się ze zgromadzonym przez badacza materiałem. 1 Marcin 1 1111) l\U J. Gutorow, Na Aresach społeczeństwa. BARBARZYŃCA Sześć esejów o dekpnstmkcji, Taboła Opole 2001, s. 75. �Bieguni, Olga Tokarczuk 78 Prawdy rozproszone Olga Tokarczuk Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007 Jednym z osiągnięć fizyki kwantowej jest wskazanie na niejednorod­ ność czasoprzestrzeni. Wygląda na to, że wszechświat jest zbudowany w sposób nieciągły i stanowi coś w rodzaju granulatu złożonego z czą­ stek wielkości pozamikroskopowej, wśród których funkcjonują zasady wywracające na nice naszą potoczną wiedzę o tym, jak działa świat: to, co do siebie lgnie, tam się odpycha, co jest proste - tam biegnie po łuku. U nas z pozoru wszystko wygląda normalnie, ale w niektórych bardzo szczególnych sytuacjach, na przykład na orbicie, ci, którzy wiedzą, na co patrzeć, zaczynają zauważać niepokojące drgnienia kwantowej podszewki. Na zegarku brakuje setnych części sekundy - to efekt re­ latywistyczny. W przestrzeni pojawiają się cząstki znikąd - fluktuacje kwantowe. Rzeczywistość zaczyna uwierać obserwatora i j u ż nigdy nie będzie taka sama. Ta powieść jest jak kwantowa czasoprzestrzeń: złożona z granulek - pojedynczych historii, notatek, luźnych myśli spojonych sworzniami kilku dłuższych wątków. Z dystansu wygląda jednak równomiernie: drobne elementy składają się na spójną, logiczną i domkniętą całość. Tokarczuk należy do tych, których niepokoją brakujące sekundy i przy­ padkowe mgnienia rzeczywistości. Pokazuje nam nieciągłe uniwersum fragmentów, które dzieje się równocześnie w czasie i przestrzeni, wokół i wewnątrz nas. W jego centrum stoi człowiek, a raczej nie stoi, a porusza się - bo Biegum to wielka literacka pieśń o napięciu pomię­ dzy ruchem - we wszystkich możliwych odmianach, wymiarach i kie­ runkach - a zrozumieniem oznaczającym sięganie po prawdy i małe, i ostateczne. Wyjdźmy od ciała. Jak Aronofsky w swoich filmach, ogarnięty ob­ sesją mózgu i fizjologii, tak Tokarczuk wielokrotnie powraca do archi­ tektury ludzkich kości, mięśni i narządów - oto początek niekończącej się podróży, rytm ruchu po orbitach arterii. Śmierć wcale nie stanowi tu kresu wędrówki: ciało jako preparat, jako figura na stole plastynatora czy wypchany Murzyn w kolekcji kuriozów arystokraty, funkcjonować może dalej, przechodząc w inne postacie materii, w nowe przestrzenie znaczeń. BnKBnRZUiO 1(111 P O D B �recenzje recenzje recenzje 79 Dalej, jak Aronofsky, Tokarczuk zacieśnia poznawczą spiralę bieg­ nącą od ciała do metafizyki, porusza się obsesyjnie wśród kawałków prawdy, które wciąż wymykają się wyciągniętym opuszkom palców Aronofsky wydaje się widzieć absolut umieszczony w punkcie central­ nym, wokół którego człowiek krąży, skomasowany w jakimś jednym, mistycznym - i ostatecznie niepoznawalnym - om, alefie, tetragramie; natomiast Tokarczuk chwyta prawdę w stanie rozproszenia, poszukuje wśród podpatrzonych zdarzeń, słów wymawianych w różnych języ­ kach, myśli, które przyszły jej do głowy i okazały się warte zanotowania. Wszyscy chyba bohaterowie książki pragną zrozumieć - świat, drugiego człowieka, taką czy inną zagadkę materii, historii, własnej biografii, związku partnera - ale każda prawda do której uda im się dotrzeć będzie prawdą ściśle prywatną o ograniczonym zasięgu a w dodatku krótkotrwałą. Próba rozumienia jest bowiem próbą unieruchomienia - jak w łacińskim comprehendere, chwytać, zamykać w wyznaczonych granicach - a rzeczywistość jest z założenia ruchoma i płynna, jej l i ­ nie podziału, a zarazem sensy i światy wartości, wyznaczamy my sami - my, których także nie można pojąć inaczej niż w procesie zmierzania skądś dokądś. Rozumienie to także zamknięcie w słowach; dlatego wiele dzieje się u Tokarczuk w strefie poza słowami. Bohaterowie kolejnych histo­ rii nie dlatego potrafią odczuwać między sobą bliskość, że uzgodnili swoje stanowiska i wyrazili je, lecz właśnie z tego powodu, że potrafią dopasowywać się wzajemnie do siebie na zasadzie jakiejś fototropii, ruchów pełzających. Tam gdzie zjawia się konieczność słów, obsesja mówienia czy wyjaśniania, tam zanika możliwość kontaktu i pryska marzenie o dotknięciu rzeczywistości. Relacje między postaciami to po­ dróż sensów, negocjacja tożsamości, wzajemne kształtowanie, a czasem nieoczekiwane i trudne odkrywanie przestrzeni martwej i komunikacji wygasłej, od której nadszedł czas uciekać. Zasadnicze pojęcia to dążenie ku czemuś i ucieczka od czegoś, ale przede wszystkim ciągłe i nieustanne regulowanie własnego kompasu, ustalanie punktu czasoprzestrzeni, w którym się znajdujemy, choć­ by rzeczywistość za oknem była pozornie wciąż jednakowa. Nie ma miejsc pogrążonych w bezruchu, a zanurzone w wiecznej i niezmien­ nej szczęśliwości raje, jeśli istnieją, są poza naszym zasięgiem, jak pal­ my na plakacie albo tajemnica liczb u Aronofsky'ego. To, co możemy osiągnąć, to prowizoryczne i chwilowe porozumienie z rzeczami, które nas otaczają, zabawkowymi prawdami zawartymi w hotelowych kos­ metykach i lotniskowych pogawędkach w czasie podróży z punktu A do punktu B. Jedna z przywołanych przez autorkę postaci ma pomysł, by eg­ zemplarze Biblii w hotelowych szufladach zastąpić aforystycznymi mi) enoa BARBARZYŃCA �80 książkami Ciorana, który znacznie skuteczniej opisuje współczesną rzeczywistość, a przy tym także daje się czytać metodą na chybił trafił. Do Biegunów można by odnieść tę samą propozycję - otwórz na losowo wybranej stronie i wkrocz w drżącą tkaninę ruchomej czasoprzestrzeni, którą Tokarczuk wie, jak obserwować. Może wówczas zauważysz, że na zegarku zaczęło brakować tysięcznych części sekundy. Rzeczywistość przejdzie w inny wymiar. D a r i u s z BARBARZYŃCA Redakcja Marcin Bartoszek (redaktor naczelny) Michał Bator Weronika Chodacz (fotoedytor) Przemysław Ciura Joanna Florczak Artur Karwat Michał Niemewski Anna Nowak Katarzyna Nowak Marcin Taboła Dariusz Żukowski Wydawca Stowarzyszenie „Archipelagi Kultury" ul. Nad Sudołem 18/11 31-228 Kraków oraz Koło Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego ul. Gołębia 9 31-007 Kraków Ż u k o w s k i Adres redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail barbarzynca@iphils.uj.edu.pl tel. (12) 663 15 32 tel./faks (12) 663 15 31 Recenzje naukowe Prof. dr hab. Piotr Kowalski Projekt typograficzny i łamanie Wydawnictwo „jak" Andrzej Choczewski www.jak.krakow.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Fotografia na I stronie okładki: Weronika Chodacz. Fotografie na I I i I I I stronie okładki: Olga Drenda. Druk Zakład Graficzny „Colonel" s.c. ul. Dąbrowskiego 16 30-532 Kraków W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b584730a6228326ee9bf2b23bbb23587.pdf 634939bf534df226bb64b893e8b8d71f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5549 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5160 Title A name given to the resource Obecność Europy/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.61-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rojek, Paweł Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Ur. w I 98 I r., doktorant filozofii UJ, student V roku socjologii UJ, publikował artykuły, Rojek Zajmuje się m.in. metafizyką analityczną, filozofią rosyjską, teorią s y s t e m ó w z n a k o w y c h recenzje i tłumaczenia w „Principiach", „Kwartalniku Filozoficznym" i .Filozofii Nauki". i dyskursem „Solidarności". Obecność Europy Kowalski, Kołakowski i k o n i e c „europejskiej narracji'" N ie ma wątpliwości, że flaga Unii Europej­ skiej przedstawia okrąg złożony z dwu­ nastu gwiazd na błękitnym tle. Brak jednak zgody co do jednoznacznej wykład­ ni tego symbolu. Czy jest to wieniec Niewiasty z Apokalipsy, czy nawiązujący do tarczy zegara symbol jedności i pełni? Tego - jak wynika z ba­ dań antropologicznych - nie wie nikt, ani twórcy, ani odbiorcy znaku. Symbolika kreowana przez europejskie instytucje nie tworzy wspólnoty sen­ su. Czy oznacza to, że „człowiek europejski" ży­ jący w czasach ponowoczesnych może się obejść bez jednoczących symboli, mitów i „wielkich narracji"? Niektórzy, np. Krzysztof Kowalski , odpo­ wiadają na to pytanie twierdząco. Niespójność symboliki europejskiej świadczy według niego o prawdziwości tezy J.-F. Lyotarda o końcu 2 Publikacja powstała przy wsparciu Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Dziękuję p. dr. Krzysztofowi Kowalskie­ mu za uwagi dotyczące pierwszej wersji tego artykułu. 1 mi) nm mminn „wielkich narracji", co pośrednio falsyfikuje tezę Leszka Kołakowskiego o „obecności mitu" w każdej kulturze. Kultura europejska nie wspie­ ra się - jak twierdzą zwolennicy tezy Lyotarda - na tak samo rozumianym fundamencie sym­ bolicznym, nie ustala wspólnych znaczeń, nie tworzy wspólnoty sensu. Europa byłaby więc pierwszą wspólnotą ponowoczesną, pierwszą niemityczną kulturą „mikronarracji", czymś za­ sadniczo różnym od wszystkich wspólnot, jakie dotąd obserwowali antropolodzy. Nie sposób zaprzeczyć osobliwości europej­ skiej narracji. Wydaje się jednak, że okoliczność ta nie musi być traktowana jako jednoznaczne potwierdzenie słuszności tezy Lyotarda. Za­ nik powszechnego „mitu europejskiego" nie jest związany w sposób nieunikniony z „koń­ cem wielkich narracji". Istnieje szereg hipotez K. Kowalski, Europa: Mity, modele, symbole, Międzyna­ rodowe Centrum Kultury, Kraków 2002. 2 �62 Paweł Rojek pozwalających inaczej wyjaśnić to zjawisko. Przede wszystkim jednak nie sposób, akceptując koncepcję mitu Kołakowskiego, dojść do wnio­ sku o końcu „wielkich narracji". Próbując rozważyć tę kontrowersję, w pierw­ szej części artykułu usystematyzuję w kilku punktach wnioski z badań nad symboliką euro­ pejską zawarte w pracy Krzysztofa Kowalskiego i przedstawię jego propozycję interpretacyjną. W drugiej części zaproponuję typologię teorii mitu, na tyle szeroką, by pozwoliła na porówna­ nie koncepcji Kołakowskiego i Lyotarda. Wykażę przy tym, że posługując się pojęciem mitu w ro­ zumieniu Kołakowskiego, nie sposób dojść do wniosku o jego zaniku. W ostatniej części sformułuję kilka hipotez tłumaczących zmiany opisane w części pierw­ szej w sposób niesprzeczny z rozumieniem mitu u Kołakowskiego. 3 1. K ł o p o t z m i t e m e u r o p e j s k i m Wszystkie instytucje - jak przyjmuje za Castoriadisem wielu badaczy - mają dwa aspekty: funkcjonalny, polegający na zaspokajaniu po­ trzeb, oraz symboliczny, polegający na wytwa­ rzaniu systemu znaczeń. System ten ma na celu uporządkowanie świata, opanowanie chaosu poprzez siatkę symboli. Instytucje generują za­ tem „mity" - jak powiedziałby Kołakowski, lub „narracje" - jak mógłby się wyrazić Lyotard, które pełnią tę samą zasadniczą funkcję porząd­ kowania doświadczenia. Analiza symbolicznego aspektu współczes­ nych instytucji europejskich stanowi dobry przy­ kład funkcjonowania symboli w społeczeństwach ponowoczesnych. Autorzy zajmujący się symbo­ liczną otoczką instytucji europejskich wskazali na szereg osobliwości związanych z generowaną przez nie sferą sensu. Zauważono między inny­ -'Ibid. 'Ibid., s. 27; teza A. Reszlera. mi, że symbole te nie są - jak dawniej bywało - nieświadomym wytworem zbiorowości, lecz są kreowane przez konkretnych ludzi, nierzadko wręcz na zamówienie instytucji . Mówi się także o „deficycie symbolicznym" instytucji europej­ skich generujących niewielką liczbę symboli, które i tak spotykają się z niezrozumieniem oraz obojętnością odbiorcy. Ustalenia dotyczące spo­ sobu tworzenia i charakteru porządku symbo­ licznego instytucji europejskich można usyste­ matyzować za pomocą następującego schematu. Można pytać o porządek symboliczny generoWciny przez instytucje w aspekcie (1) diachronicznym i (2) synchronicznym, a także badać sposób interpretacji symboli przez odbiorców również w aspekcie (3) diachronicznym oraz (4) synchronicznym. 4 (1) Treść sfery symbolicznej generowanej przez instytucje europejskie jest zmienna w cza­ sie. Sensy, dawniej przyjęte oficjalnie, dziś nie­ rzadko schodzą do podziemia. Jak pisał Krzysztof Kowalski, „obserwować można swoiste zapomi­ nanie tekstów kanonicznych i ich przechodzenie do obszaru apokryficznego" . Symbolika zwią­ zana z chrześcijaństwem, obecna np. w pismach Denisa de Rougemont, ustąpiła miejsca czysto świeckim odniesieniom. Można zaobserwować to zjawisko, śledząc ewolucję instytucjonalnych wykładni sensu flagi europejskiej. 5 (2) Także w aspekcie synchronicznym sfera symboliczna generowana przez instytucje euro­ pejskie nie jest jednolita. Jednym z powodów ta­ kiego stanu rzeczy jest to, że w jej konstruowaniu wykorzystywane są stare symbole, pochodzące z innych systemów symbolicznych. Europejska semiosfera budowana jest z okruchów dawnych wielkich systemów, składa się z elementów m i ­ tologii pogańskiej, wyobrażeń chrześcijańskich itd. Kowalski nazywa to zjawisko „wielogłosowością": Ibid., s. 204. 5 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Obecność Europy 63 „Jej [Wspólnoty Europejskiej] język i sym­ bole nie przedstawiają zwartego systemu wy­ obrażeń, czerpią z różnych źródeł, co prowadzi do powstania wielogłosowości. Polega ona na dowolnym użyciu struktur i symboli bez ich sy­ stemowego ujednolicenia" . Zmienność i niejednolitość sfery symbolicz­ nej tworzonej przez instytucje europejskie pro­ wadzi do tego, że instytucje te nie są w stanie zakreślić swoich granic symbolicznych, a w kon¬ sekwencji przestrzennych. Nie wiadomo, gdzie kończy się Europa (na przykład ile państw do niej należy) ani gdzie znajduje się jej centrum („plemię eurokratów" koczuje między Luksem­ burgiem, Strasburgiem i Brukselą). Nie wia­ domo także, czy Europa j u ż kiedyś była, czy dopiero będzie: „Analizując wyobrażenia, które kryją się za pojęciem Europy, zauważamy, że raz jest ona rozumiana j ako idealny byt, istniej ący od zarania dziejów, [...] innym zaś razem odczuwana jest jako utopijny ideał, który dopiero powstaje" . Problem europejskiej strefy sensu nie dotyczy jednak tylko procesu jej tworzenia przez instytu­ cje. Odbiorcy symboliki nie pozostają bierni. (3) W aspekcie diachronicznym można m ó ­ wić o zmianie rozumienia przez ludzi tych samych symboli. Na przykład flaga europejska miała dla odbiorcy inne znaczenie w połowie lat pięćdziesiątych, a inne w końcu lat dziewięć­ dziesiątych zeszłego stulecia, zarówno w oficjal­ nych, jak i „oddolnych" interpretacjach. (4) Prócz tego można także mówić o nie­ jednorodności w ujęciu synchronicznym. Ani instytucje, ani ludzie nie nadają jednolitych sen­ sów symbolom europejskim. Te same symbole nie prowokują wspólnych interpretacji w tym samym czasie. Na wielogłosowość znaczeń in­ stytucjonalnych nakłada się polifoniczność zna­ czeń nadawanych przez członków społeczności. 6 7 Ibid., s. 17. ''Ibid., s. 203. 6 mi) nu Niezastąpionym przykładem jest znów flaga europejska - interpretacja maryjna, wciąż żywa w pewnych kręgach, a do niedawna półoficjalna, ściera się z całkowicie świeckim rozumieniem dwunastu gwiazd. Podsumowując: znaczenia generowane przez instytucje europejskie są zmienne i niejednorod­ ne, zarówno ze względu na proces ich tworzenia, jak i odbioru, zarówno w aspekcie diachronicz­ nym, jak i synchronicznym. Symboliczny zamęt wykazuje od kilkudziesięciu lat tendencję wzro­ stową. O ile w latach pięćdziesiątych panował względny konsensus związany z tworzeniem i odbiorem europejskich treści symbolicznych, o tyle z biegiem lat ustępował on miejsca sym­ bolicznej polifoniczności. Krzysztof Kowalski sugeruje dwa sposoby rozumienia tych przemian. Po pierwsze, można je interpretować jako odzwierciedlenie Weberowskiego „odczarowania świata". Symbolika europejska zawiera coraz mniej odwołań do reli­ gijnie rozumianej transcendencji, która dawniej gwarantowała jej spójność i zrozumiałość. „Słabnięcie tła religijnego ma bardzo istotną konsekwencję: postępujący proces rozpadu tej ogólnoeuropejskiej narracji, która staje się coraz mniej klarowna, coraz bardziej wielowątkowa i, niestety, coraz mniej przekonująca" . Europa byłaby więc „wspólnotą odczarowa­ ną" (termin Gaucheta), pozbawioną głębokich symboli i rytuałów, jakie są obecne na przykład we wspólnotach narodowych. Oderwanie się od religijnych korzeni doprowadziło do rozpadu reszty symboli. Teza ta, dość prawdopodobna, choć wyma­ gająca zapewne modyfikacji wobec narastają­ cego przekonania socjologów o „ponownym zaczarowaniu świata", daje się pogodzić z teorią mitu Kołakowskiego i nie będzie przedmiotem dalszych analiz. 8 9 8 BARBARZYŃCA Ibid. Ibid., s. 208. �64 Paweł Rojek Zajmiemy się innym sposobem rozumienia omawianych przemian prezentowanym przez tego samego autora, jakim jest potwierdzenie tezy Lyotarda o zmierzchu wielkich narracji. „To właśnie ten proces, moim zdaniem pisze - m o ż n a obserwować w obszarze eu­ ropejskich instytucjonalnych systemów sym­ bolicznych. Symbolika europejska odeszła od jednogłosowości (od jednego totalizującego dys­ kursu) i przybrała formę niczym niekontrolowa­ nej samowoli mówienia/symbolizowania/wyob­ rażania Europy" . Dziś tradycyjna opowieść o Europie nie sta­ nowi wspólnego dobra Europejczyków. Stała się jednym z wielu opisów rzeczywistości, konkuru­ jącym z innymi „grami językowymi". Instytucje europejskie w swoim niezdecydowaniu symbo­ licznym wychodzą zatem naprzeciw oczekiwa­ niom obywateli, którzy bynajmniej nie pragną j u ż wielkich narracji. Tezę Kowalskiego można zatem przedstawić następująco: mit europejski upadł, ponieważ „czas wielkich narracji odszedł w przeszłość", stał się ofiarą procesu historycznego „kolej­ no wyrzucającego do lamusa lub na śmietnik wszystkie wielkie narracje" . Wydaje się, że w świetle wcześniejszych de­ klaracji autora o wykorzystaniu definicji mitu Kołakowskiego nie jest to wniosek uprawniony. Teza o końcu „wielkich narracji" - w kontek­ ście teorii mitu Kołakowskiego - jest nie do przyjęcia. „Wielkie narracje" to po prostu mity. Teza głosiłaby zatem, że nadeszła epoka końca mitów, co w żaden sposób nie da się pogodzić ze stanowiskiem Kołakowskiego. Dalej przed­ stawię klasyfikację koncepcji mitów, która, mam nadzieję, uwypukli różnicę między podejściem Lyotarda i Kołakowskiego. 10 11 w Ibid., s. 204. Ibid., s. 209. Ibid., s. 33. 11 11 2. Czy m o ż l i w y j e s t zanik m i t u ? Wszystkie koncepcje mitu można podzielić z jednej strony na te, które definiują mit przez odwołanie się do opowieści pewnego szczegól­ nego rodzaju, z drugiej zaś na te, które ujmują go w sposób funkcjonalny (taki podział propo­ nuje między innymi Kowalski ). W pierwszym ujęciu mity są określane jako „opowieści święte", zawierające pewne określone wątki, schematy fabularne dotyczące szczególnych wydarzeń itp. Drugie rozumienie mitu kładzie nacisk nie tyle na specyficzną treść czy strukturę mitu, ile na funkcję, jaką ten spełnia w ludzkim życiu. 12 „Oswajanie zwierzęcego żywiołu istnienia, asymilowanie heterogenicznego, przydawanie sensu bezsensownemu, racjonalizowanie niesto­ sowanego, krótko mówiąc, przekładanie tego, co inne, na język tego samego - to właśnie czynią mity i ideologie" . Mitem jest po prostu każda struktura symbo­ liczna, która służy modelowaniu rzeczywistości. Pierwsze rozumienie można nazwać wąskim, a drugie - szerokim. W ramach jednej i drugiej grupy istnieją koncepcje mitu, które zakładają, że jest on nie­ usuwalnym składnikiem ludzkiej kultury, i inne, w ramach których twierdzi się, że możliwe jest powstrzymanie mechanizmu mitotwórczego i „wyzwolenie" się spod jego wpływu. Konstata­ cja o obecności mitu w szerokim rozumieniu nie przesądza bowiem - jak pokazywał Descombes - o tym, czy ta obecność jest czymś koniecznym, czy przygodnym. Wielu autorów uważa, że moż­ liwy jest świat bez mitu, inni z kolei wskazują na jego trwałą obecność, odwołując się do ludzkiej natury nieświadomości nieświadomości zbioro­ wej, psychologii społecznej itd. 13 V Descombes, To samo i inne. Czterdzieści pięć lat filo­ zofii francuskiej (1933-1978), przeł. B. Banasiak i K. Ma­ tuszewski, Spacja, Warszawa 1997, s. 128. 13 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Obecność Europy 65 W rezultacie połączenia tych dwóch obsza­ rów otrzymujemy następującą przestrzeń moż­ liwości: Mit Niekonieczny Rozumienie wąskie VOLTAIRE Konieczny (2) (1) ELIADE Mircei Eliadego. Mit jest dla niego opowieścią dotyczącą kreacji świata, która przedstawia pew­ ne wzorce czynności, naśladowane następnie w rytuałach. Zdarzenie, o którym mowa w m i ­ cie, jest precedensem, pierwszym dokonaniem pewnego czynu przez bogów w czasie świętym, ab Mo tempore. „Mit - powiada Eliade - zawsze opowiada, że coś się rzeczywiście zdarzyło, że zdarzenie to miało miejsce w pełnym tego sło­ wa znaczeniu" , to „historia prawdziwa, która zdarzyła się na początku cza.su i służy za model zachowań ludzkich" . 15 16 (2) Druga koncepcja mitu uznaje jego wą­ skie rozumienie, utrzymuje jednak, że mit jest zjawiskiem nieusuwalnym. Takie nastawienie obecne jest - jak się wydaje - u J.-R Sironneau, który zwracał uwagę na powtarzanie się w m i ­ tach pewnych stałych wyobrażeń, i C G . Junga, który uważał, że znalazł pewne inwariantne motywy mityczne. Jednak sztandarowym przy­ kładem takiego rozumienia mitu jest koncepcja Oczywiście tak rozumiany mit spełnia także funkcje, o których mowa w jego szerokiej defi­ nicji. Nadaje on sens rzeczywistości, umożliwia jej zrozumienie, wreszcie opatruje sensem egzy­ stencję ludzi, którzy odtwarzają w codziennym życiu czynności, o jakich opowiada. Eliade podkreśla, że struktury mityczne są trwale obecne w kulturze, choć mogą ulec - jak w przypadku kultury zachodniej - desakralizacji i utracić swoją uprzywilejowaną, centralną pozycję. „Wydaje się nieprawdopodobne, by jakieś społeczeństwo mogło się obyć zupełnie bez mitu, gdyż spośród zasadniczych cech zachowania mitycznego - wzorcowy model, powtarzanie, przerywanie świeckiego trwania i integracja w czas pierwotny - przynajmniej dwa pierwsze są współistotne każdej kondycji ludzkiej" . W społeczeństwach nowoczesnych mit poja­ wia się w zmienionej i zakamuflowanej postaci. Można go jednak wykryć w tak różnych zja­ wiskach, jak narodowy socjalizm, komunizm, uroczyste świętowanie Nowego Roku, system szkolnictwa, zjawisko naśladowania idoli, kino, literatura, rozrywka, słowem - „zlaicyzowane, zdegradowane, zakamuflowane mity i wyob­ rażenia mityczne spotykamy wszędzie; trzeba E. Mieletinski, Poetyka mitu, przeł. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1981. M. Eliade, Mity, sny i misteria, przeł. K. Kocjan, KR, Warszawa 1994, s. 6. Ibid., s. 13. Ibid., s. 22. Rozumienie szerokie (3) BARTHES (4) KOŁAKOWSKI (1) Pierwsze rozumienie mitu przyjmuje jego wąską definicję, określa go jako pewną opowieść o szczególnej treści i formie (mit dotyczy na przykład powstania świata i realizuje określony schemat strukturalny), która nie stanowi trwałego elementu ludzkiej kultury. Możliwa jest bowiem kultura bez mitu. Przykładem takiego stanowi­ ska jest podejście Voltaire'a, uznawał on mity za błędy, przesądy i zabobony, od których może uchronić oświecona krytyka. Podejście takie jest charakterystyczne dla wielu teorii XIX-wiecznych . 14 14 15 mi) nu uumnn 17 16 �Pawet Rojek 66 je tylko umieć rozpoznać" . Funkcje mityczne spełnia nawet - jak pokazywał Benedyktowicz - Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. (3) Do autorów przyjmujących szerokie ro­ zumienie mitu, zakładających możliwość wy­ zwolenia się spod jego wpływu należał - jak się wydaje - Roland Barthes. Mit w jego rozumieniu nie tylko rozjaśnia, porządkuje i oswaja świat, lecz prowadzi także do zniewolenia ludzi, któ­ rzy go przyjmują. Mitów można jednak unik­ nąć i zapanować nad nimi, prowadząc analizy językowe. Takim demitologizującym i demistyfikującym analizom poświęcona była praca Barthes'a, przy czym w pierwszym okresie na­ woływał on do powrotu do signifié, a w drugim do pozostania w obrębie signifiant (o ewolucji poglądów Barthes'a pisze M.R Markowski ). Uznawał, że istnieje możliwość wyzwolenia się spod władzy mitu co oznacza że mit nie był dla niego nieusuwalnym składnikiem ludzkiej eezystencii Barthes sadził nawet że kultura iapońska dla którei charakterystyczny iest brak odniesienia do signifié, asemia, w jakimś sensie jest pozbawiona mitu . 18 19 20 Koncepcje narracji Lyotarda m o ż n a rów­ nież zaliczyć do tej kategorii rozumienia mitów. Wiele przemawia za tym, by „wielkie narracje", o których mówi Lyotard, uznać za szczególny przypadek mitów w szerokim rozumieniu. Nar­ racje, podobnie jak mity, zapewniają zrozumia­ łość świata, kategoryzują i porządkują rzeczy­ wistość. Możliwe jest jednak wyjście ze świata „wielkich narracji" do świata „mikronarracji", to znaczy porzucenie monolitycznych mitów rosz­ czących sobie prawo do jedyności i zastąpienie ich skromnymi, lokalnymi wyjaśnieniami. (4) Mity w czwartym rozumieniu definio­ wane są szeroko i traktowane jako niezbywalne Ibid., s. 24. M.P. Markowski, Szczęśliwa mitologia, czyli pragnienie semioklasty, [w:] R. Barthes, Imperium znaków, przeł. A. Dziadek, KR, Warszawa 1999. R. Barthes, Imperium znaków, przeł. A. Dziadek, KR, Warszawa 1999, s. 5-42. a 19 20 składniki ludzkiego sposobu istnienia. Tu mie­ ści się - obok na przykład koncepcji Cassirera - teoria Leszka Kołakowskiego. Definiuje on mit funkcjonalnie, jako coś, co pozwala wiązać elementy doświadczenia w spójną całość przez odniesienie ich do nieuwarunkowanego bytu. Mit „zaspokaja realną potrzebę oswajania świata doświadczenia przez jego rozumiejącą interpretację, odnoszącą go do nieuwarunko­ wanego bytu" . Tak szeroko pojęty mit obecny jest w religii, sztuce, języku, moralności, pracy, miłości itd. Zjawiska mityczne łączy nie tylko funkcja, ale i geneza. Wszystkie one generowane są przez „pewne niezbywalne cechy bytowej konstrukcji świadomości oraz jej odniesień do świata na­ tury" . Wynikają one z trzech powszechnych potrzeb egzystencjalnych: potrzeby wiary w ce­ lowy ład świata, pragnienia wiary w trwałość podstawowych wartości oraz pragnienia „wido­ ku świata jako ciągłego". Człowiek - powiada Kołakowski - zawsze „unika zgody na świat przypadkowy, wyczerpujący się każdorazowo w swej nietrwałej sytuacji, która jest tym, czym jest teraz, i do niczego nie odsyła" . Skoroza „pracę mitotwórczą" odpowiedzial­ na jest trwała struktura ludzkiego podmiotu, to mit jest trwałą i niezbywalną cechą ludzkiego myślenia i odczuwania. Kołakowski pisze o tym z naciskiem: „Mityczna organizacja świata (tj. reguły ro­ zumienia realności empirycznych jako sensow­ nych) jest w kulturze trwale obecna" . Kołakowski zwraca uwagę, że nie mogą ist­ nieć „względne mity", czy - jak powiedziałby Lyotard - „małe narracje". Jeśli na gruncie dobra czy prawdy mówi się o względności, to nie mówi się j u ż o dobru i prawdzie. Prawda i dobro, jeśli 21 22 23 24 L. Kołakowski, Obecność mitu, Prószyński i S-ka, War­ szawa 2003, s. 17. Ibid., s. 10. Ibid., s. 16. Ibid., s. 14. 21 11 24 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �67 Obecność Europy są, są bezwzględne. Mity, jeśli są, muszą się od­ woływać do „realności nieuwarunkowanych". Skoro zaś ich obecność jest nieunikniona, to nie można w ogóle mówić o „względnych mitach" i „małych narracjach". o „odczarowaniu" symboliki europejskiej. Deinstytucjonalizacja może natomiast oznaczać, że minęły j u ż czasy potrzeby identyfikacji ludzi z instytucjami. Można jednak fakt ten zinterpre­ tować również jako generowanie przez instytu­ cje nieatrakcyjnych ofert symbolicznych. 3. Gdzie się p o d z i a ł m i t e u r o p e j s k i ? Analizy sfery symbolicznej instytucji europej­ skich przyjmują szeroką definicję mitu. Jednak między szerokim rozumieniem mitu u Kołakow­ skiego a rozumieniem mitu-narracji u Lyotarda istnieje ogromna różnica: o ile Kołakowski uważa, że nie może istnieć kultura pozbawiona mitu, o tyle Lyotard stwierdza, że nadszedł kres „wielkich narracji", czyli opowieści absolutnych. Jeżeli teza Lyotarda jest słuszna, falsyfikuje ona tezę Kołakowskiego o niezbywalnej obecności mitu w każdej kulturze. Z kolei jeśli przyjąć ar­ gumentację Kołakowskiego, nie może być mo\vy o końcu „wielkich narracji". Czy dane dotyczące funkcjonowania symboli w społeczeństwie ponowoczesnym rozstrzygają ten spór? Wydaje się, że zjawiska przedstawione w pierw­ szej części pracy nie prowadzą do podważenia tezy Kołakowskiego i nie muszą skłaniać do przyjęcia tezy Lyotarda. Zjawiska te można zinterpretować tak, by stały się one zrozumiałe z punktu widzenia teorii mitu Kołakowskiego. Logicznie rzecz ujmując, mogą one świad­ czyć albo o tym, że nie istnieje kultura europej­ ska, albo że mit tworzący wspólnotę przestał być instytucjonalny. O ile pierwsza opcja dość rady­ kalnie zamyka pole badań, o tyle druga stawia zadanie poszukiwania mitów konstytuujących Europę. Wyniki badań europejskiej symboliki świadczą jedynie o tym, że mitu tego nie nale­ ży szukać w sferze symbolicznej, generowanej przez instytucje europejskie. Nie można też po­ szukiwać sferze religijnej, przyjmując tezę Ibid.. s.37. Uli) ?m ummuh Zakończenie „Stan symboliczny" Europy w y r a ź n i e nie poddaje się łatwej diagnozie. Zjawisko polifoniczności symbolicznej, charakteryzujące sensy generowane przez instytucje europejskie, nie musi być jednak interpretowane jako przejaw ogólnej tendencji zanikania „wielkich narracji". Z punktu widzenia teorii Kołakowskiego m i ­ tyczne narracje przeniosły się w inne miejsce. Być może nie trzeba ich szukać daleko. Teza o „końcu wielkich narracji" zawiera pew­ ną wizję dziejów, rozumianych jako postępujący proces demistyfikacji i destrukcji mitycznych wy­ obrażeń. Zachodnie społeczeństwo ponowoczesne jest w tej koncepcji rozumiane jako ostateczne stadium tego procesu. Skoro historia ma sens pole­ gający na destrukcji sensów, to musi się kryć za nią jakiś mit. Jak powiada Kołakowski: „Rozumieć historię jako sensowną albo rozumieć ją po prostu to tyle, co: umieć odnosić zdarzenia do tego, co jest bądź ładem celowo związanym dziejów, bądź do tego co choćby nie było celem niemniej jest powołaniem człowieka w dziejach" . 24 Każde takie odniesienie jest generowaniem mitu. Możliwe, że duch Europy opuścił biurokra­ tyczne instytucje i szukać go należy gdzie in­ dziej. Prawdopodobnie odnajdziemy go w post­ modernistycznym dyskursie o końcu wielkich narracji, dyskursie, który sam nie jest bynajmniej „mikronarracją", lecz pełnokrwistą narracją-mitem starego typu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c23027889b78d3ace86be836bd0fce8.pdf 0339f4e0ec63346921697b58be99514d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5557 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5167 Title A name given to the resource "Będzie polepszenie, będzie przedłużenie"/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.25-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mariusz Czaja BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , BĘDZIE PRZEDŁUŻENIE' DYSKURS A P O K A L I P T Y C Z N Y W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ N A P R Z Y K Ł A D Z I E SUWALSZCZYZNY Stephen 0'Leary, wskazując na różnorodność prac po­ święconych problemom stawianym przez dyskurs apokalip­ tyczny, stwierdził, że tym, czego w nich brakuje, jest konse­ kwentne podejście retoryczne. Amerykański badacz owemu brakowi, jak się wydaje, w dużej mierze zaradził, m.in. pi­ sząc Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, która nie tylko zdaniem piszącego jest jak dotąd najlepszą pracą poświęconą apokalipsie rozumianej jako dys­ kurs, który objawia czy ujawnia (gr. apokalyptein to właśnie znaczy) wizję ostatecznego przeznaczenia ludzkości, przed­ stawiając koniec świata połączony z sądem nad tąże ludz­ kością . Jednakże teoretyczne ujęcie zaproponowane przez 0'Leary'ego, choć niesłychanie płodne, jeśli chodzi o anali­ zę tekstów takich „apokaliptycznych retorów" jak religijni, protestanccy pisarze William Miller i Hall Lindsey, zdaje się nie uwzględniać w pełni istotnych wymiarów apokaliptycz­ nego dyskursu, związanych z drugą jakby stroną medalu: jego funkcjonowaniem w życiu tych, którzy stanowią „apo­ kaliptyczną publiczność". Dlatego też zasadnym wydaje się podjęcie próby uzupełnienia czy też modyfikacji tej koncep­ cji poprzez zastosowanie takiego ujęcia, które ten właśnie aspekt wyświetli w możliwie najpełniejszy sposób. Ujęciem takim może być w opinii piszącego interpretatywna antropo­ logia Clifforda Geertza, u podstaw której leży koncepcja kul­ tury jako uporządkowanego systemu znaczeń i symboli, w kategoriach którego ludzie interpretują swoje doświadcze­ nie i kierują swoimi działaniami . wienie, będzie przedłużenie", a czasem również z drugą czę­ ścią: „Będzie pogorszenie, będzie przekroczenie". O jej po­ pularności świadczy nie tylko częstotliwość, z jaką się poja­ wia, ale także fakt, że jest ona przypisywana i Śybilli, i Matce Boskiej, i Panu Jezusowi czy też w ogóle Biblii. Dlatego też można zaryzykować tezę, że to w niej właśnie skupia się jak w soczewce kanoniczna forma lokalnego dyskursu apoka­ liptycznego . Jakie więc byłyby jego najistotniejsze cechy w świetle tej formuły? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba bliżej przyjrzeć się znaczeniu poszczególnych jej elementów. Zasadniczym zadaniem, jakie Geertz postawił przed swoją wersja antropologii, jest „zagęszczony opis" strumienia spo­ łecznego dyskursu. I próba takiego właśnie opisu pewnego lokalnego dyskursu apokaliptycznego dokonana zostanie w niniejszym tekście. Zgodnie z postulatem Geertza będzie to opis mikroskopijny, obejmujący kilka wsi znajdujących się na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego i jego otuli­ ny. Jego podstawowym źródłem będą wywiady, jakie piszą­ cy z pomocą grupy studentów przeprowadził z mieszkańca­ mi tych terenów we wrześniu roku 2002. O tym, czy w analizowanym dyskursie rzeczywiście mamy do czynienia z teodycea za wcześnie jeszcze przesądzać, ale problem związku zła i czasu w nim należy niewątpliwie podjąć, bo zajmuje on tam dosyć poczesne miejsce. Generalnie można powiedzieć, że teraźniejszość nie ma najlepszej opinii wśród naszych rozmówców. Przeważają takie stwierdzenia, jak: „Ta przemoc, ten wyzysk, to jest strasz­ ne, co się dzieje teraz. Okropne", „Jest coraz gorzej, napa­ dy, strzelaniny, mordy, gwałty", „Świat jest zły, zdegenerowany i wyzbyty ideałów. We współczesnym świecie tak na­ prawdę liczą się jedynie pieniądze"; „Obecne czasy to są okropne.", „Jest zło, ponieważ króluje ekspansja i niena­ wiść."; „Teraz jest źle, tyle zawiści w ludziach, niechęci.", „Teraz coraz więcej zła", „Wszędzie dzisiaj ta nienawiść, mię­ dzy ojcem, synem, matką, córką". „A to samobójcy, morder­ cy, przemocy to wkoło tyle jest, źle jest", „Wszędzie dużo złych ludzi i bałagan. Jest teraz źle i nic nie poradzimy.", „Obecnie naród jest zepsuty a przeważnie młodzież. Nie­ róbstwo i wszystko, co złe bierze górę nad dobrem". To ne­ gatywne nacechowanie teraźniejszości, przedstawianej jako rzeczywistość opanowana niemal całkowicie przez zło, to­ warzyszy z reguły jej kontrastowanie z przeszłością: „Ludzie kiedyś byli lepsi. Teraz każdy dla siebie dobry jest, a dla kogo innego to nie w i a d o m o " - mówi 81-letnia kobieta; „Wszę- 1 2 Nasi rozmówcy są właściwie współautorem tego tekstu i nie­ raz użyczać mu będą swoich głosów, ale ze względu na przyjętą zasadę ich anonimowości przedstawieni zostaną jedynie grupo­ wo. Wyraźną większość (ok. 60 %) wśród nich stanowiły kobiety, ponad połowę - osoby z wykształceniem podstawowym lub nie­ pełnym podstawowym. Jeśli chodzi o zawody, to przeważali rol­ nicy, sporą grupę stanowili też emeryci i renciści. Przeważały wśród nich raczej osoby starsze: osoby powyżej 60 roku życia stanowiły ponad 30 %, a poniżej 30 - jedynie około 15 %. Śred­ nia wieku naszych rozmówców to około 50 lat. Za punkt wyjścia opisu posłuży formuła, która pojawiała się wielokrotnie w ustach naszych rozmówców: „Będzie po­ lepszenie, będzie przedłużenie", z wariantem: „Będzie popra­ 3 ZŁY CZAS Czego dotyczy wymieniane w formule „polepszenie" czy „pogorszenie" w najprostszy sposób zilustruje nieco mniej jej lakoniczna wersja, zaprezentowana przez jednego z na­ szych rozmówców: „Księgi Sybilli pisały, że jak będzie po­ prawienie w narodzie, to będzie przedłużenie świata, a jak człowiek się będzie coraz gorzej zachowywał, to może być i koniec". Tak więc chodzi o polepszenie (lub pogorszenie) „zachowania się" ludzi, innymi słowy o stan ich moralności, a idąc jeszcze dalej: o problem zła. 0'Leary w swojej anali­ zie uznał właśnie ten problem za centralny dla apokalipsy według niego stanowi ona jeden z wariantów teodycei w tych religiach monoteistycznych, które zakładają jednocześnie dobroć i wszechmoc Boga, a owa teodycea dokonywana jest za pomocą szczególnej konstrukcji czasu. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja dzie łobuzy i sodoma się wyrabia teraz. Kiedyś tego nie było" - wtóruje jej 60-letni staroobrzędowiec. I nie jest to bynaj­ mniej tylko narzekanie starszych, bo w podobnym tonie utrzy­ mane są wypowiedzi ludzi w średnim wieku, np. 43-letnia mieszkanka Udziejka Dolnego twierdzi, że „Wszystko było inaczej, a teraz zupełnie inaczej. Wszystko jest nie tak, jak powinno być", a 35-letnia kobieta wspomina: „Pamiętam czasy mojej młodości, to we wsi jeden drugiemu pomagał, nie było mowy o żadnych kłótniach. Nie tak jak teraz". To przeciwstawianie sobie przeszłości i teraźniejszości nie do­ tyczy zresztą jedynie sfery społecznej, ale także przyrody: „Te powodzie, przedtem takiego nie było cudu. I rozmaite s o d o m y się wyczyniają. Trzy miesiące nie było deszczu u nas. A mój syn jest przewoźnikiem, tirem jeździ. Był teraz w Czechach i nie mógł przejechać, bo powodzie. Kiedyś tak nie było" - utrzymuje na przykład 67-letni mężczyzna, a 43-letnia kobieta wyraża żal: „Drzewa tak nie rosną, jak rosły. Jak i pogoda. Kiedyś słyszał kto, żeby dwa miesiące deszcz nie padał, tak jak u nas teraz? Kiedyś to było tak, że i pogo­ da była, i deszcz. A teraz? Tam to pada, powodzie takie, u nas deszczu nie ma". Jako podsumowanie może posłużyć wypowiedź 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „Wcze­ śniej nie było takich powodzi i przestępstw dużo. [...] teraz jest właśnie bardzo dużo takich przestępstw, przemocy, nar­ kotyków, dawniej nie było i nie słyszało się o tym. Świadczy to o tym, że świat psuje się, schodzi na złą drogę". Właśnie: świat psuje się. Zło, którego kiedyś nie było, pojawia się w nim i go przenika. Chaos, który opanował kul­ turę, wydaje się obejmować również naturę (a może odwrot­ nie). Co więcej nie wygląda na to, aby proces „psucia się" świata miał ulec w przyszłości zahamowaniu. I tak na przy­ kład przedsiębiorca z Błaskowizny uważa, że „Świat ma skłonność do stawania się coraz gorszym" i że „Jeśli ma nadejść jakaś zmiana, to będzie zdecydowanie zmianą na gorsze. Świat zmierza ku złu". Mieszkanka Udziejka Dolne­ go traktuje to jak coś oczywistego, coś, „co każdy żyjący widzi i wie": „Wiadomo, że do lepszego nie idzie". Podobnie zdaje się uważać mieszkaniec Wodziłek, twierdzący, że: „Bę­ dzie z pewnością gorzej". Tak więc rysuje się wyraźny sche­ mat, zgodnie z którym upływowi czasu towarzyszy stałe po­ głębianie się zła. Gdzieś tam u początków istniał doskonały kosmos, który jednak coraz bardziej opanowywany jest przez chaos. Obraz taki jako żywo przypomina nam to, co z taką wirtuozerią opisał - jako właściwość myślenia archaicznego teraźniejszości i przyszłości w analizowanym dyskursie. Nie znaczy to bynajmniej, że zjawiska te takie właśnie postrze­ ganie determinują. Dowodem tego m o g ą być, nieliczne co prawda, głosy, które sprawy oceniają inaczej, jak np. ten, nienależący bynajmniej do żadnego miejscowego krezusa: „Tak właściwie to przecież ludzie tyle narzekają, ale lepiej mają teraz jak kiedyś. Niektórzy nie pracują, tylko piją. Ni­ gdy bym nie chciał wrócić do starych czasów. Teraz miasta tak pięknie odbudowane, wszystkiego teraz jest. Wyżywie­ nie Polska ma, i jeszcze za granicę wysyła. Niemcy wykupu­ ją u nas tereny, a Ruskie przyjeżdżają do nas po towary", albo też rozważania emerytowanego nauczyciela na temat szans, jakie otwierają się przed regionem po wejściu Polski do Unii Europejskiej (która przez większość naszych rozmów­ ców, trzeba dodać, była wtedy - w 2002 roku - traktowana jako zagrożenie). Historyczna sytuacja społeczno-ekonomiczna nie przekłada się w żaden konieczny sposób na taką, a nie inną konstrukcję czasu i jego wartościowanie . Ale może mieć na nie wpływ i nie można od niej abstrahować, tak jak nie można abstrahować od roli, jaką odgrywają tutaj masme­ dia, a przede wszystkim telewizja . Zobrazować to może wy­ powiedź 81-letniej mieszkanki Hańczy: „Ludzi coraz mniej na świecie. Przecież tyle wypadków jest, tyle się zabija. Wi­ działam w telewizji". Regułą współczesnych mediów jest to, że interesująca wiadomość, to zła wiadomość. W przypad­ ku kogoś, kto dorastał bez telewizji, albo nawet ze zgrzebną telewizją PRL-u (której i tak się przecież nie wierzyło), co­ dzienny zalew newsów o morderstwach, atakach terrory­ stycznych, aferach, a z drugiej strony tajfunach, powodziach i trzęsieniach ziemi może mieć znaczny wpływ na takie a nie inne postrzeganie relacji między przeszłością i teraźniejszo­ ścią, która ekstrapolowana jest na przyszłość. Świadomość tego obecna jest zresztą i wśród naszych rozmówców, np. 46-letnia rolniczka o podstawowym wykształceniu snuje ta- - Mircea Eliade. Czyżby więc wystarczyło skonstatować, że mamy tutaj do czynienia z kolejną inkarnacją archaicznego mitu? Kusząca ta możliwość musi jednak zostać odrzucona z jednego zasadniczego p o w o d u : ignoruje ona historyczno-kulturowe usytuowanie analizowanego dyskursu . Mieszkań­ cy Suwalszczyzny nie są ludźmi archaicznymi, zanurzonymi w świecie odwiecznych archetypów. Ich postrzeganie czasu jest mocno osadzone w historycznej rzeczywistości, w któ­ rej przyszło im żyć, co uświadomić może chociażby taka wersja opozycji przeszłość - teraźniejszość: „Jak byłem 16 lat w pegeerze, to miałem pieniędzy bardzo dużo. Jestem na gospodarce. Moja własność jest. Za mleko dostawałem okropne pieniądze. Teraz o d czerwca nikt nie płaci za mle­ ko. Procentu nie ma. Moja żona jest na rencie. Jest taka okropna susza, nikt dla nas złotówki nie dał". Albo westchnie­ nie 34-letniego rolnika: „Za komunistycznych czasów to było lepiej. Lepiej żyło się". Teren, na którym prowadzone były badania, to jeden z tych obszarów, które jak na razie na trans­ formacji ustrojowej, mówiąc eufemistycznie, niewiele skorzy­ stały. Bezrobocie, bieda, niemożność odnalezienia się w świe­ cie, w którym państwo nie chce i nie może już odgrywać roli nadopiekuńczego rodzica - ograniczającego co prawda swo­ bodę, ale i dającego poczucie bezpieczeństwa, stanowią tło, na którym trzeba rozpatrywać pesymistyczne postrzeganie 4 26 Numer 10/2005 5 6 �.BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E ' kie rozważania: „Tych powodzi kiedyś nie było na pewno. A może telewizji kiedyś nie mieliśmy? Może nie było to tak opublikowane? Może też było, tylko myśmy o t y m nie wie­ dzieli?", a 51-letnia rencistka (wykształcenie zawodowe) tłu­ maczy powszechne przekonanie o pogorszeniu się stanu moralnego ludzkości tym, że „Może teraz więcej radio i tele­ wizja rozgłaszają, bo przedtem nikt nic nie wiedział, a teraz wszystko to nagłośnione, a przede wszystkim, co jest złego to telewizja i radio nagłaśniają, a dobrego nie". Telewizja powoduje również, że obok tradycyjnych, lo­ kalnych wyzwań dla porządku świata pojawiają się w świa­ domości mieszkańców również te pochodzące z wioski glo­ balnej. Jeden z naszych rozmówców na przykład swoja opi­ nię, że „Świat zmierza ku złu" rozwija w ten oto s p o s ó b : „Przede wszystkim jesteśmy świadkami ekspansywnej poli­ tyki Stanów Zjednoczonych, które starają się zapanować nad światem, zepchnąć resztę ludzi na margines życia ekono­ micznego". Inna rozmówczyni w ten zaś sposób wyraża swoje zdanie o złej kondycji współczesności: „Słyszał kto, żeby tak, jak w tej Ameryce, żeby się kto targnął na życie, swoje i lu­ dzi. Przecież zdarzały się zabójstwa i różne takie, ale nie ta­ kie, jak w tej chwili! No to już świadczy o tym, że człowiek jest zły". Z kolei 67-letni staroobrzędowiec tłumaczy swoje przekonanie, że „kiedyś było lepiej", m i m o iż były wojny, w taki sposób: „Wojna, to wiadomo, biją się i koniec. A teraz to niby pokój, ale nic nie wiadomo. Tak jak teraz [...], w tej Arabii, Bin Laden. On niby wierzący bardzo jest, no i prze­ cież brodę nosi, do Boga się modli, a jednak on morduje. Taki wierzący, a tyle złego robi". Ta ostatnia wypowiedź sy­ gnalizuje jeszcze jeden problem związany ze współczesny­ mi mediami: przedstawianym przez nie zdarzeniom lokalny widz stara się przyporządkować lokalne znaczenia i warto­ ści, ale siłą rzeczy nie zawsze kończy się to s u k c e s e m . W danym przypadku niemożliwe staje się pogodzenie gorą­ cej wiary i noszenia brody (faktu dla staroobrzędowca bar­ dzo istotnego) z morderczymi czynami. Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia z pewnego rodzaju poznawczym dysonansem, którego wynikiem staje się przekonanie o ge­ neralnie nienormalnym statusie współczesności. Tak więc interakcja sytuacji społeczno-ekonomicznej, technologii przekazywania informacji oraz pewnych schema­ tów interpretacji rzeczywistości, którego korzenie sięgają jesz­ cze tzw. tradycyjnej kultury ludowej, przyczynia się d o wy­ kreowania modelu świata nieustannie się degenerującego. Koncepcja 0'Leary'ego podsuwa nam w tym momencie py­ tanie o to, w jaki sposób model ten współistnieje z obrazem dobrego i wszechmocnego chrześcijańskiego Boga. Odpo­ wiedzi na nie szukać należy w szczególnej strukturze sym­ bolicznej, nawiązującej d o tradycji biblijnej. KARA BOSKA Niektórzy z naszych rozmówców przejawiają bardzo ne­ gatywny stosunek w o b e c oficjalnych instytucji religijnych i ich przedstawicieli. Jednak nawet ci najbardziej antyklery­ kał™ i sceptyczni wobec jakichkolwiek „cudów" nie kwestio­ nują otwarcie istnienia Boga, i to Boga osobowego, jedyne­ go, z wyraźnie biblijnym rodowodem. Nie to, żeby nikt nie miał wątpliwości. Usłyszeć można na przykład uderzające szczerością wyznanie 43-letniej kobiety: „Nieraz to sama się pytam, że to tylko taka wyobraźnia człowieka. Że ten świat tak istnieje, że ten Bóg to jest tylko takie fantazjowanie, takie nasze myślenie". Wieś suwalska nie jest jakąś cudowną en­ klawą, zaimpregnowaną przeciw nowożytnej erozji religijnej pewności. Istnienie Boga nie jest już czymś oczywistym, „na­ turalnym", bezrefleksyjnie przyjmowanym pewnikiem. Trze­ ba je afirmować, chociażby tak, jak czyni to 49-letni spawacz: „Wierzę, że coś musi być, Bóg na pewno istnieje", albo 67- -letni staroobrzędowiec: „Jednak Pan Bóg jest". I choć nie­ które przypisywane temu Bogu cechy, o których za chwilę więcej, razić mogą subtelnych liberalnych teologów, to nie ulega wątpliwości, że jest on źródłem i strażnikiem dobra i nic nie świadczy o tym, by był gnostyckim złośliwym De­ miurgiem. Co do jego wszechmocy też raczej nie ma wątpli­ wości. Spełnia więc kryteria, które, w e d ł u g 0 ' L e a r y ' e g o , kwalifikują g o d o stworzenia logicznego problemu w obliczu istnienia zła. Rozwiązaniem, które w pierwszej kolejności proponuje badany dyskurs, jest koncepcja Boskiej kary. Według niej stwórca cały czas obserwuje bacznie poczyna­ nia ludzi i kiedy zbytnio grzeszą, zsyła na nich kary. Mogą one być indywidualne, jak w opowieści przytoczonej przez gospodynię z Udziejka Górnego: Była dziewczyna. Mając dwadzieścia lat poszła na zaba­ wę, ale powodzenia nie miała. A i tak się patrzy, wszyscy tańczą, a ona nie ma z kim. Wzięła krzyż i z krzyżem bę­ dzie tańcować. Słupem stała, to potem podłogę wyrzynali, a ona bardzo długo stała z tym krzyżem. Jak piłowali podłogę, to się ponoć krew lała. Miałam może osiem, dziewięć lat, jak tę przepowiednię słyszałam. Chciała zaigrać z Bogiem. On ją pokarał. Ale zwykle mowa jest o karze zbiorowej, spadającej bądź na jakieś państwo, bądź na całą ludzkość. W tym pierwszym wariancie szczególnie często pojawiają się Stany Zjednoczo­ ne, np. „Takie są różne filmy amerykańskie, gdzie ludzie się po pięć, sześć razy żenią, a to przecież grzech. Dzieciom to jest zaskoczenie, że to takie zdemoralizowane te małżeń­ stwa, nie m a świętości, że to już do końca. Możliwe, że dla­ tego Ameryce się kara stała". Nie ulega wątpliwości, że kara, 0 której tu mowa, to atak na WTC z 11 września 2001. Expli­ cite wyrażone to jest w innej wypowiedzi, w której zresztą powód kary jest bardzo nietypowy: „Bin Laden jak załatwił Amerykę. [...] Mówią, że w piwnicach tych wieżowców były zdeponowane tony złota z Iraku. Siedem pięter pod ziemią. [...] To jest kara za to, co się kiedyś w Ameryce wyrabiało. Oni wymordowali Indian wpierw. Później zrobili im skanse­ ny. Zabrali całe złoto Inków i Majów". Na t y m przykładzie widać, że p o d względem logicznego rozwiązywania proble­ mu obojętności Boga na zło, interpretacja takich tragicznych wydarzeń jak te z Nowego Jorku jako Boskiej kary m a po­ dwójne znacznie. Z jednej strony umożliwia utwierdzenie się w przekonaniu, że Bóg czuwa i nie pozostawił nas samych sobie, z drugiej zaś osadza to straszliwe wydarzenie - samo w sobie przecież również domagające się usensownienia w zrozumiałej ramie . Podobny mechanizm może funkcjo­ nować w przypadku klęsk żywiołowych: „te powodzie, na całym świecie, co w jednej minucie ludzie wszystko tracą. To jest kara, a to naprawdę kara, ja uważam tak. O teraz nie­ d a w n o , c o tak wiatr Kraków potrzaskał. I ten kataklizm w Suwałkach co w wiadomościach zapowiadali"; „Ludzie kup­ czą wiarą, zmieniają wyznania dla pieniędzy, a Bóg tego za­ bronił. Powodzie mogą być karą Bożą. Tak samo posucha, jaką m y t u mieliśmy w Podlaskiem". Albo chorób: „To nie przez wybryki ludzkie zaraza panuje w całym świecie? Jak ten AIDS 7 1 to wszystko. [...] Albo teraz te nowotwory. Że to starsi, słabsi i samotni zostają a młodzi odchodzą. [...] To jakaś kara od Boga, na pewno kara", „Ale teraz te choroby; jest ich dużo więcej, chorują na raka itd. Moim zdaniem jest to kara za złość i nienawiść, które cały czas narastają. Kiedyś tylu ludzi nie chorowało, a teraz to wylew, to zawał, to rak". Nie d o końca jest jasne, czy o d kar zbiorowych cierpią także niewinni, ale wydaje się, że tak właśnie jest - wszak susza dotyka także naszych rozmówców. Bóg stosuje więc rodzaj odpowiedzialności zbiorowej, co zdaje się czynić każ­ dego odpowiedzialnym za grzechy zbiorowości: wsi, naro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja mi Boskiej wszechmocy, która objawi się najpełniej w przy­ szłym wydarzeniu określanym mianem Końca Świata. ZNAKI KOŃCA Wśród znaków Końca Świata wymienianych przez na­ szych rozmówców fenomeny, które są równocześnie trakto­ wane jako Boskie kary, zajmują poczesne miejsce. W tej ka­ tegorii znaków mieszczą się kataklizmy przyrodnicze, takie jak powodzie, susze, niszczycielskie wiatry (huragany, tajfu­ ny, tornada, monsuny), trzęsienia ziemi, jak również choro­ by (przede wszystkim AIDS, ale też np. choroba szalonych krów), wojny i terroryzm (szczególnie atak na WTC z 11 wrze­ śnia 2001). Jednak o ile kary generalnie można uznać za znaki, o tyle operacja odwrotna jest już niemożliwa, bowiem istnieją znaki pozbawione penitencjarnego charakteru. Są to przede wszystkim „znaki na niebie", najczęściej w formie (czerwonego) krzyża (albo trzech krzyży), komety lub czer­ wonego księżyca, ale czasem też niedookreślone - 51-let­ nia kobieta mówi na przykład: „Według pism to Pan Jezus powiedział, że różne znaki będą pokazywać się na niebie, ale czy pokazują się, czy nie, to my nie możemy wiedzieć. Tylko według Pisma wiemy, że różne znaki maja się poja­ wiać, a jakie, to Pismo nie mówi". Inne wskazywane przez naszych rozmówców znaki Końca Świata to: śmierć Jana Pawła II, to, że jego następcą będzie Murzyn, „dziwne desz­ cze", krwawiące krzyże, drzewa i wizerunki Matki Boskiej, ukazywanie się Matki Boskiej na szybie, spadające z nieba różańce, to, że „krowy będą się krwią pocić", afera z arcybi­ skupem Paetzem, atak Arabów i „ludzi z Dalekiego Wscho­ d u " na Amerykę, plaga szarańczy, tańce, klaskanie, „hałasy i krzyki" w trakcie nabożeństw, wreszcie walka między ludź­ mi o kamienie. Fot. B. Siedlik du, ludzkości wreszcie. W tym kontekście zrozumiała staje się troska, z jaką traktuje się w badanym dyskursie grzechy bliźnich, nawet te, jak używanie „brzydkich słów" przez ko­ biety czy naturyzm, które nie wydają się jakoś szczególnie zagrażać innym. Nawet te nieszkodzące bezpośrednio in­ nym wykroczenia przeciw uznanemu kodowi moralnemu m o g ą wszak sprowokować Boski gniew i w konsekwencji karę, która dotknie wszystkich. U podstaw tej koncepcji, stanowiącej swoisty skandal dla współczesnej, przenikniętej indywidualizmem świadomości, zdaje się leżeć obecna przecież w tradycji judeochrześcijańskiej idea, że zasadniczym partnerem dla Boga nie jest jed­ nostka, ale zbiorowość, jak np. Izrael czy Kościół. Z tej sa­ mej tradycji zaczerpnięta wydaje się być inna, obok odpłaty za popełnione zło, funkcja kary: stanowić ma ona wezwanie do nawrócenia, do owego „polepszenia" czy poprawienia, a jednocześnie ostrzeżenie przed jeszcze większą karą. Ta ostatnia funkcja kary sprawia, że niejednokrotnie zlewa się ona w badanym dyskursie z innym kompleksem symbolicz­ nym intensywnie w nim obecnym, a mianowicie znakiem. Te same fenomeny, które interpretowane są przez naszych roz­ mówców jako kara, określane są również jako znaki, często w tym samym zdaniu. Mieszkanka Udziejka Dolnego, wska­ zując na bezprecedensowość o b e c n y c h powodzi i susz, komentuje to w taki sposób: „No, kto wie, może jakiś znak, jakaś kara". Również o ataku na WTC mówi się, że „To też może być znak, a przynajmniej nauczka dla Amerykanów, bo oni wszędzie swój nos wsadzają". Karą i znakiem równo­ cześnie nazywa się także AIDS. Można zaryzykować twier­ dzenie, że w ogóle wszelkie Boskie kary są znakami. Znaka­ Część z tych znaków pochodzi z tradycji biblijnej, część z ludowego folkloru, a są i takie, które zdają się być tworami naszych rozmówców. Trudno jednoznacznie wskazać jedno kryterium ich doboru. Mówić raczej można o pewnym zesta­ wie cech, które nie muszą koniecznie ze sobą współwystępować, aby dany fenomen został zaklasyfikowany jako znak końca świata . Pierwszą z nich dostrzec można, chociażby w wypowiedzi 67-letniego mężczyzny: „U nas taki staruszek był, który opowiadał, że jeszcze będą ludzie się bili za ka­ mienie, i to będzie znak końca. I tak też było. U nas zrobili fabrykę kamieni i jeden drugiemu zabierali kamienie, bo pła­ cili za ten kamień, więc ludzie się o niego bili. I to się spełni­ ło". Znak końca, to coś, co zostało przepowiedziane. Dzięki temu wydarzenie nienależące raczej do tradycyjnego reper­ tuaru zwiastunów końca świata, jak walka o kamienie, może zostać zinterpretowane jako taki właśnie znak. Drugą cechę z kolei może zilustrować wypowiedź 46-letniej kobiety z Gulbieniszek: „Chyba w Białymstoku pojawiła się na oknie Mat­ ka Boska. To był tak jakby obraz, postać w koronie to była. I gdzieś tam na drzewie się ukazało, że krew płynęła z tego drzewa i ludzie szli i się modlili. [...] Mógł być to też znak". Opisywane wydarzenia nie są przedstawiane jako przepo­ wiedziane, mają za to cudowny charakter i (prawdopodob­ nie) Boskie źródło. Znakami m o g ą być też zjawiska ani nie postrzegane jako spełnienie się jakiejś konkretnej przepo­ wiedni, ani nie posiadające cudownego charakteru, a za to będące przykładem takiego spotęgowania zła, którego Bóg już nie wytrzyma, jak np. w takiej wypowiedzi mieszkanki Wodziłek „Wszędzie tyle tego hałasu strasznego, bezboż­ nego. Przecież to się nie godzi do Boga takich pieśni śpie­ wać, tańce odprawiać, rękami klaskać. To diabelskie dźwię­ ki, szatański hałas. Jak to Bóg ma się nie gniewać, jak takie rzeczy do nieba wynoszą? W telewizji widać jak ludzie szale­ ją jak diabły, a mówią, że do Boga się modlą. [...] To jest Numer 10/2005 8 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E "... znak końca świata". Wreszcie za znak może być uznane zja­ wisko, które choć pozornie „naturalne", ma jednak charak­ ter anomalii, stanowiąc wstęp do ostatecznego rozpadu ko­ smosu: „wcześniej tego nie było, jak na przykład, że w cie­ płych krajach śnieg pada, gdzieś mrozy są, a u nas też klę­ s k a - półtora miesiąca nie padał deszcz. Mi się wydaje, że to może są znaki". Te wszystkie cechy oczywiście m o g ą się ze sobą łączyć w danym przypadku, ale nie muszą. Występo­ wanie choć jednej z nich może sprawić, że zostanie urucho­ miony proces apokaliptycznej semiotyzacji. Wedle klasycznej definicji Ch. Peirce'a znak (zwany też przez niego reprezentamenem) jest „czymś, co dla kogoś zastępuje coś innego pod pewnym w z g l ę d e m " . Jeśli więc przyjąć, że wymienione wyżej znaki mają coś wspólnego ze znakiem z definicji amerykańskiego filozofa, można by po­ stawić pytanie: co owe znaki zastępują dla naszych rozmów­ ców i pod jakim względem? Odpowiedź na nie wydaje się dosyć prosta: znaki końca świata mimo swojej różnorodno­ ści posiadają tylko jeden przedmiot - zastępują komunikat o treści: „Świat niebawem przestanie istnieć". I na t y m moż­ na by poprzestać, jeśli korzystalibyśmy z modelu binarne­ go, w dodatku zakładającego niezmienność stosunku zna­ czące - znaczone, jak w przypadku koncepcji de Saussure'a. Jednakże firmowana przez Peirce'a pragmatyczna teo­ ria znaku posługuje się modelem triadycznym, w którym obok znaku i jego przedmiotu występuje jeszcze interprétant, czy­ li znak powstający w umyśle osoby, ku której znak wyjścio­ wy jest skierowany. To, że interprétant jest znakiem, ozna­ cza, że i on posiada swój interprétant. Ostatecznym interpretantem znaku jest zaś pewien nawyk postępowania przez niego wywołany. Tak więc ostateczne znaczenie z n a k ó w końca odnosiłoby się do pewnego postępowania. Nie speł­ niają one jedynie roli prostych tabliczek informujących: „Ko­ niec Świata 5 (albo 10 czy 15) lat", ale raczej drogowskazów na skrzyżowaniu, gdzie rozchodzą się drogi o różnej długo­ ści do tego samego celu. „ Będzie polepszenie, będzie przed­ łużenie" mówi „kanoniczna" formuła opisywanego dyskursu - zmiana więc na lepsze postępowania oznacza obranie przez ludzkość dłuższej drogi do ostatecznego celu, daje jej więcej czasu. Ostatecznym interpretantem znaku końca jest zatem „polepszenie", nawrócenie na dobrą drogę. To, czy rzeczywiście jest ono możliwe, a raczej czy w apokaliptycz­ nym dyskursie istnieje wiara w jego możliwość, to zagadnie­ nie, które odgrywa dużą rolę w teorii 0'Leary'ego i analizo­ wane jest w zaczerpniętych od Kennetha Burke'a katego­ riach tragedii i komedii. 9 APOKALIPSA TRAGICZNA I KOMICZNA Najgłośniejsze przykłady dyskursu apokaliptycznego, te, które przyciągają uwagę mediów i masowej publiczności, z reguły dotyczą radykalnych ruchów wyznaczających ko­ niec świata na jakąś konkretną, bardzo bliską datę. Ruchem takim była na przykład japońska sekta Aum Shrinkyo, która dokonała zamachu w metrze tokijskim, czy tzw. milleryści kilaset tysięcy A m e r y k a n ó w o c z e k u j ą c y c h k o ń c a świata w roku 1843. Przy takiej konstrukcji czasu w apokaliptycz­ nym dyskursie nie ma miejsca na nadzieję na poprawę ka­ tastrofalnego stanu rzeczy przed końcem świata. A nawet jeśli będzie się w y d a w a ć , że o n a następuje, będzie to w rzeczywistości oszustwo sił zła uosabianych w postaci Antychrysta. Jedynie koniec świata - gigantyczne katharsis na globalną skalę - może przynieść zwycięstwo dobra. Taką wersję dyskursu apokaliptycznego określa 0'Leary mianem apokalipsy tragicznej. Pewne jej elementy można odnaleźć również w wypowiedziach naszych rozmówców z Suwalsz­ czyzny. Na przykład 51-letni rolnik na pytanie, czy można jakoś wpłynąć na koniec świata, odpowiada: „Raczej nie, to Pan Bóg wie. To jego sprawa. Powiedział, że w 2002 roku koniec świata i trzecia wojna. Brat brata zabije. Będziem głod­ ni". To jego przekonanie, jak wiemy, okazało się mylne, ale być może nie porzucił on myślenia w kategoriach wyzna­ czonej daty, przesuwając ją jedynie . Z kolei 63-letnia miesz­ kanka Bućek uważa, że „najpierw musi się coś strasznego wydarzyć, a potem może nastanie dobro". Podobna wiara w katartyczną moc globalnej katastrofy obecna jest w wypo­ wiedzi 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „A jak nasta­ nie koniec świata, to część ludzi zginie, część państw, a część zostanie i wtedy będzie dobroć na tym świecie. Powróci świat taki dobry". Nie jest też odosobniony pogląd, że „zło zapa­ nuje nad światem" i że „świat będzie coraz gorszy i w końcu ulegnie zagładzie". Generalnie można powiedzieć, że w ba­ danym dyskursie przeważa raczej pesymizm co do możli­ wości zwycięstwa dobra bez zdecydowanej interwencji bo­ skiej. Zwolenników postmillenaryzmu, czyli doktryny głoszą­ cej, że wysiłki chrześcijan czy w ogóle „ludzi dobrej woli" m o g ą doprowadzić do stworzenia świata, w którym królo­ wałyby sprawiedliwość, d o b r o i prawda, na suwalskiej wsi próżno szukać. Jednakże nie oznacza to, że panuje tam cha­ rakterystyczny dla tragicznej apokalipsy determinizm. Ow­ szem, zło przeważa i wszystko wskazuje na to, że przewa­ żać będzie, ale cały czas istnieje teoretyczna możliwość „po­ prawienia się" ludzi. A jak mówi mieszkaniec Bućek: „Jeśli ludzie się poprawią, to na pewno będzie lepiej". Można więc usłyszeć takie recepty na odsunięcie końca świata; „Każdy powinien być trochę bardziej pozytywny, żeby nie było tej nienawiści. [...] Ludzie powinni myśleć, że można się poro­ zumieć jeden z drugim i żyć jakoś tak dobrze", „Muszą się ludzie jednoczyć, polubić. Muszą pracować", „Jedyny na to ratunek, to żyć w stanie łaski uświęcającej. Jeżeli człowiek wierzący i żyje według przykazań bożych, no to jest jedyna pomoc, jaka może tylko być", „Końca nie będzie, jeśli chrze­ ścijanie się połączą", „Trzeba do cerkwi chodzić, ale głów­ nie wierzyć i się modlić. [...] Wielu rzeczy nie wolno robić i trzeba tego przestrzegać. Gdyby wszyscy przestrzegali, to może i Pan Bóg by się przychylił". Nadzieja na to, że rzeczy­ wiście wszyscy będą „przestrzegali" nie jest duża, ale jed­ nak taki fakt pozostaje w sferze możliwości. 10 Dla 0'Leary'ego taka otwartość jest jednym z zasadni­ czych wyznaczników tego, co określa on mianem apokalip­ sy komicznej. W jej ramach, o w s z e m , również mówi się o nadciągającej katastrofie, ale przedstawia ją jednak jako możliwą, przynajmniej teoretycznie, do uniknięcia. Tak jak w apokalipsie tragicznej i tutaj pojawiają się długie jeremia­ dy, ale stanowią one tyleż d o w ó d na „psucie się" świata, co wezwanie d o zmiany katastrofalnego stanu rzeczy. Silniej akcentowana jest rola człowieka w eschatologicznych wy­ darzeniach: to od jego postępowania zależy data końca, a nie od wyznaczonego z góry scenariusza. Tak scharakteryzowana komiczna apokalipsa doskonale mieści się w uznanej wcześniej w tym tekście za kanoniczną dla suwalskiego dyskursu formule: „Będzie polepszenie, bę­ dzie przedłużenie" i jest niewątpliwie silnie obecna, by nie powiedzieć dominująca w nim. Jednakże pesymizm i poczu­ cie pewnej bezradności, braku realnego wpływu na to, co się dzieje (wyrażające się np. w wypowiedziach takich jak ta: „Tutaj na wiosce może sąsiad z sąsiadem się pogodzić. Ale tak - ktoś tam bombę zrzuci na Stany Zjednoczone no i póź­ niej pół świata może ucierpieć. Przecież to nie zależy od lu­ dzi. Głos ludzi się nie liczy. Jaki mamy na przykład wpływ na elity rządzące w Polsce"), sprawiają, że dyskurs ten ma nie­ jako naturalną skłonność ku przesuwaniu się w stronę apo­ kalipsy tragicznej. Osobną kwestię stanowi charakter wydarzenia, które na­ zywane jest końcem świata. W ramach tragicznej wersji apo­ kalipsy jest to zwykle globalna czy nawet kosmiczna katastro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja fa, która kładzie kres ludzkiej historii. Apokalipsa komiczna, zakładając, jeśli ludzkość się mimo wszystko nie poprawi, możliwość jakiejś katastrofy, ma skłonność do interpretowa­ nia jej nie jako ostatecznego końca, ale raczej pewnej cezu­ ry i jednocześnie moralnej lekcji, która będzie przestrogą dla pokoleń żyjących po końcu (naszego) świata. W badanym dyskursie można znaleźć wypowiedzi akcen­ tujące ostateczność końca, np.: „Jak będzie koniec świata, to wszystko zaniknie żywe, co jest na tej ziemi. Wszystko zamrze. Jak będzie koniec, to będzie wszystkiego koniec. Nic nie zostanie żywego na tym świecie. Myślę, że już nie będzie świata", albo „Powinno to momentalnie nadejść i ko­ niec. A później już tego nie odczujemy. Dobrzy ludzie pójdą do nieba, źli do piekła. [...] No bo jak - byłby koniec świata i dalej każdy by żył jak żyje?", „No to chyba będzie tak, że Bóg raz stworzył świat i raz go skończy. I znowu musiałby patrzeć jak ten człowiek tak od początku to wszystko buduje i niszczy? A przecież jest w Biblii napisane, że Ziemia zniknie, ale potem zejdą na nią wszystkie dusze i będzie raj. Że już nie będzie życia, tylko dusze, żeby wielbić Pana". Jednak taka koncepcja, obecna przecież także w oficjalnym nauczaniu Kościoła Katolickiego i innych kościołów chrześcijańskich, nie jest bynajmniej dominująca w suwalskim dyskursie apo­ kaliptycznym. Znacznie bardziej popularny wydaje się mo­ del, zgodnie z którym koniec świata jest niejako oczyszcze­ niem pola dla nowego początku. KONIEC JEST POCZĄTKIEM? W Eliadowskiej koncepcji millenaryzmu fenomen ten jest niczym innym jak kolejnym wcieleniem tęsknoty człowieka za ucieczką od historii poprzez powrót do mitycznego po­ c z ą t k u " . W tym ujęciu koniec (jednego) świata jest jedno­ cześnie początkiem (innego) świata. Niektóre wypowiedzi naszych rozmówców wydają się wprost idealnie pasować do tego schematu. Na przykład 48-letnia mieszkanka Błaskowizny mówi, że po końcu świata „jeden drugiego będzie szukał, ślady człowieka będą szukane i nie będzie nic na ziemi. Będzie wszystko zniszczone i ciężko będzie znaleźć drugiego człowieka. Ma niczego nie być, nawet zwierząt. I znów się spotka jeden człowiek z drugim i znowu zaczną, tak jak to kiedyś Adam i Ewa. Pomału, znów Pan Bóg da nam nowy świat. Bo to przecież On wszystko stworzył". Inna kobieta z kolei taką oto wizję przedstawia: No to chyba idzie do tego, że ma wszystko zginąć i że człowiek ma z powrotem zacząć od zera. Zostanie z ni­ czym i będzie zaczynał od tej łopaty czy tam od szpadla. Tak mówią. Nieraz teściowa tak mówi, nie wiem, gdzie ona to wyczytała, że ma wrócić ten czas, że po końcu świata ten, co zostanie, ma zacząć od nowa, jak kiedyś. Tak jak słyszałam, na własne uszy nie czytałam, nie wi­ działam, że to ma dojść do tego. Mi się wydaje, że jakby nasz świat przestał istnieć, to będzie następny, tak samo. Czy tam człowiek zostanie, czy Bóg następnego stworzy. Jeżeli ten Bóg istnieje, to czy on zostawi tę Ziemię taką niezagospodarowaną? My jesteśmy jak pokolenie. Po naszym będzie następny świat. Tego typu wypowiedzi zdają się być osadzone w przyta­ czanych przez Magdalenę Zowczak wyobrażeniach o do­ konującej się okresowo, np. co trzy tysiące lat, „zagładzie światów" . Wydaje się więc, że mamy tutaj d o czynienia z kolejnym wariantem Eliadowskiego mitu Wielkiego Powro­ tu. Światy giną i powstają na nowo. Na poziomie struktural­ nym koniec jest tożsamy z początkiem. Apokaliptyczny dys­ kurs to jeszcze jedna forma wyrazu „archaicznego" pragnie­ 12 30 nia ucieczki przed historią poprzez powrót do niewinnych „początków". Jednak zarówno cykliczność, jak i nakierowanie na „po­ czątki" nie są tutaj bynajmniej tak oczywiste, jak by się mo­ gło wydawać. Po pierwsze, choć powtarzalność „zagłady światów" logicznie zdaje się pasować do wypowiedzi naszych rozmówców, oni sami o tym nie wspominają. Ich uwaga sku­ piona jest na tym, co nastąpi po tej zagładzie, która, jak wie­ rzą, wkrótce nastąpi. A ich słowa wydają się przede wszyst­ kim wyrazem nadziei, że nie będzie ona ostateczna, nadziei, dodajmy, która stanowi charakterystyczny rys komicznej apo­ kalipsy. Po drugie, orientacja na początek, uwyraźniona przez od­ wołanie się do postaci mitycznych rodziców ludzkości, Ada­ ma i Ewy, miarkowana jest jednak w badanym dyskursie przez wyobrażenie ostatecznego Sądu. Światy nie będą gi­ nąć w nieskończoność, koniec nie zawsze będzie począt­ kiem. Być może najbliższy koniec nie będzie jeszcze tym ostatecznym, być może spełni jedynie funkcję swojego bi­ blijnego prawzorca - potopu, oczyszczając ziemię ze złych i niesprawiedliwych i stwarzając szansę dobrym i sprawiedli­ w y m na rozpoczęcie „od nowa": „Tak, jak wtedy ten Noe. Tak samo teraz, może Bóg komuś zaufa i zostawi go. [...] to się chyba powtórzy, kogoś zachowa. Czy my wszyscy tacy grzeszni, że Bóg nikogo nie uchowa?". Albo też tworząc miej­ sce dla nowej, lepszej ludzkości: „A może i nowe jakie po­ tomstwo na ziemię zejdzie?! Takie mądrzejsze i grzeczniejsze". Ale w końcu koniec stanie się końcem. Bóg przyjdzie sądzić żywych i umarłych. PARUZJA I SĄD Wielu z naszych rozmówców koniec świata natychmiast łączyło z paruzją i sądem: „Koniec świata? Stamtąd przyj­ dzie sądzić, żywych i umarłych, ludzi za ludzkie czyny"; „Pew­ nie, że wierzę [w koniec świata - przyp. M. Cz.]. Musi się kiedyś skończyć coś, co się kiedyś zaczęło. Potem Pan Je­ zus zstąpi i będzie sądzić ludzi"; „W koniec świata - wierzę. Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. Mamy wszę­ dzie w pacierzu, wszędzie Jezus, koniec świata". Ta ostatnia wypowiedź odsłania źródło tego powszechnego skojarze­ nia: katolickie Credo, w którym znajduje się, odnoszący się do Jezusa Chrystusa fragment: „i przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych". Wśród naszych rozmówców (i w religij­ ności ludowej, jak twierdzi Magdalena Zowczak) rozróżnie­ nie pomiędzy poszczególnymi osobami Trójcy nie jest zbyt wyraźne , więc w roli sędziego często występuje po prostu Bóg: „Ksiądz opowiada, że to jeszcze trąba przyjdzie ma zatrąbić i mają żywi i umarli się zenijść, powstać mają i pan Bóg osądzi". Podstawowym kryterium, według którego zo­ staną osądzeni, będą ich uczynki: „Staną po prawicy i po lewicy. Byłeś głodny, nakarmiłeś mnie, byłeś nagi, przyodzia­ łeś mnie, byłeś podróżnym, przyjąłeś mnie w domu. I tak będzie. [...] No to chyba tak, że złych czeka kara, a dobrych nagroda", „[Bóg będzie sądził] wedle uczynków, bo inaczej być nie może. Jednakowo nie można karać, bo jeden grzeczniejszy, drugi gorszy. Złodzieje i dobrzy chyba nie tak samo będą. [...] Tak jak na świecie, jak ktoś kradnie, to do więzie­ nia go zamykają. To sprawiedliwe". Idea odpłaty zdecydo­ wanie góruje tutaj nad przekonaniem o miłosierdziu Boga: „[Pan Jezus] już wówczas nie będzie miłosierny. Będzie tyl­ ko dobry dla dobrych. Dla złych nie będzie miał litości. Jedni pójdą do Nieba, inni będą się męczyć w piekle. [...] Pan Bóg będzie sądził. Po swoje prawej stronie ustawi tych dobrych i każdego zapyta o wszystkie uczynki. I ludzie źli - przegrani będą się bać gniewu Pana Boga. Pan Bóg będzie pytał, czy on był litościwy, czy po prostu kochał ludzi". 13 Numer 10/2005 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E " . . . Boski Sąd wydaje się zatem stanowić ostateczne rozwią­ zanie problemu zła: dobrzy zostaną nagrodzeni, źli - ukara­ ni. Ci pierwsi trafią do Nieba, ci źli do Piekła i odtąd całą już wieczność będą tam przebywać. W ujęciu 0'L.eary'ego tego typu idea to przykład typowego dla komedii - i stąd dla apo­ kalipsy komicznej - podwójnego zakończenia: dobrego dla dobrych, złego dla złych. Badany dyskurs zakłada, w przeci­ wieństwie na przykład do doktryny kalwińskiej, że trafienie do jednej z tych dwóch grup jest kwestią wolnego wyboru, co jeszcze bardziej odsuwa go od apokalipsy tragicznej. Jednak nie oznacza to, że idei Sądu nie towarzyszy strach. Choć generalnie nasi rozmówcy zdawali się siebie samych uważać raczej za ludzi dobrych, to nie zdradzali wcale pew­ ności, że podczas Sądu wszystko pójdzie gładko. 85-letnia słuchaczka Radia Maryja mówi na przykład: „Ja chociaż wie­ rzę, to i tak strach mam z powodu moich błędów młodości". Jak już było wspomniane wcześniej, czas Sądu nie jest cza­ sem miłosierdzia, lecz bezwzględnej sprawiedliwości, która może dosięgnąć właściwie każdego, któż bowiem jest bez winy. Rodzi się więc pytanie: Czy rzeczywiście tak wyobra­ żony Sąd stanowi tak doskonałe narzędzie logiczne d o roz­ wiązania problemu zła? Przecież w gruncie rzeczy problem zostaje jedynie przesunięty, a nie zlikwidowany. Zło i źli wszak mają istnieć - w Piekle - wiecznie. A większość z tych, któ­ rym owo „narzędzie" ma służyć, nie ma wcale pewności, że nie zwróci się ono przeciwko nim. Odpowiedź brzmi: i tak, i nie. Tak, ponieważ mimo wszyst­ ko wydaje się ono w pewnym stopniu działać. Nie, bo owo działanie wynika z tego, że pewne kwestie są przez użyt­ kowników badanego dyskursu jakby celowo niezauważane. I mają oni do tego pełne prawo, nie będąc logikami ani reto­ rami. Jeśli dyskurs apokaliptyczny jest dla nich narzędziem, to raczej na modłę bricoleura niż inżyniera . Nie stanowiąc ide­ alnego, koherentnego mechanizmu pozwalającego zlikwido­ wać wszelki luki w sensownej strukturze świata, przydaje się jednak czasem do takiego ich zakrycia, by nie były widocz­ ne z tego czy innego miejsca w tymże świecie. 14 1 S. O'Leary, Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, New York - Oxford 1994, s. 6. 2 C. Geertz, Interpretation of Cultures, New York 1973, s. 144-145. 3 Kanon jest tu rozumiany tak, jak to sformułował J.Z. Smith w: Sa­ cred Persistence: Toward a Redescription of Canon, [w:] tenże, Imagi­ ning Religion: From Babylon to Jonestown, Chicago - London 1982. 4 Por. J. Z. Smith, A Pearl of Great Price and a Cargo of Yams: A Study in Situational Incongruity, [w:] tenże, dz. cyt. 5 Co więcej, muszą one tak naprawdę mieć zakorzenienie w pew­ nych już istniejących schematach interpretacji (czy też może, idąć śla­ dem Bergera i Luckmana - konstruowania) rzeczywistości - i ich istnie­ nie w danym przypadku jest aż nadto wyraźne - ale owe schematy to nie archaiczne archetypy, ale wytwory dynamicznej interakcji wcześniej­ szych jeszcze schematów z Inną historycznie określoną sytuacją. 6 Jeśli chodzi o rolę mediów w funkcjonowaniu kultury najstotniejszą inspirację niniejszego tekstu stanowi praca Waltera J. Onga Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, London - New York 1997. 7 Muszę tutaj dodać, że tego typu interpretacja nie przez wszystkich naszych rozmówców była podzielana. Najdobitniejszy tego wyraz moż­ na znaleźć w wypowiedzi 51 -letniej mieszkanki Gulbieniszek: „A różne zamachy, to że ludzie są tacy źli, to na pewno nie od Boga, co ludzie robią. To w mocy piekielnej. [...] Jak terrorysta wysadził jakiś budynek, to pan Bóg go nasłał? Na pewno nie". 8 Koncepcja takiego sposobu definiowania fenomenów kulturowych została zaczerpnięta z: J.Z. Smith, Fences and Neighbors: Some Conto­ urs of Early Judasim, [w:] tenże, dz. cyt. 9 The Philosophy of Peirce. Selected Jork - London 1950, s. 99. 10 Writings, ed. J. Buchler, New Por. L. Festinger, H.W. Riecken i S. Schachter, When Fails, Minneapolis 1956. Prophecy 11 Zob. krytyczne omówienie tej koncepcji w: R.A. Segal, Eliade's Theory of Millenarianism, „Religious Studies" vol. 14, nr 2, June 1978. 12 M. Zowczak, Zagłada światów. Między mitologią lokalną a Biblią, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1993, nr 3-4. 13 Por np. następującą wypowiedź: „Kiedyś moja mama opowiada­ ła, mojej mamie jeszcze mama opowiadała, że Pan Bóg ukarał poto­ pem, to jeszcze lecieli na drugie, trzecie piętro i jeszcze co wyrabiali! Ale Pan Jezus powiedział, że już potopem karać nie będzie". 14 Odwołuję się w tym miejscu oczywiście do koncepcji Claude'a Levi-Straussa z Myśli nieoswojonej (Warszawa 2001). '. Kuczek BAWattoi PISMO AMROPOLOGICZME � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b210006ce0ca6a2bb41754e451f3f16.pdf 7cc616f12734fa21fefc0606fb044ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5556 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5166 Title A name given to the resource Apokalyptische landschaften/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.18-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barabasz, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Barabasz APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN M E D Y T A C J A N A D K O Ń C E M ŚWIATA W KULTURZE LUDOWEJ A o eschatologii pamiętaj! Z. Krasiński w liście do A. Cieszkowskiego Takie idą świata losy, Że aż jeżą nam się włosy. Bo świat będzie tak zatruty, Ludzie będą jak liliputy, Będą ludzie tak skarlali, W jamach z gliny będą spali... Gwiazdy w krzyż się tak ustawią, Że tragedie wielka sprawią: Piorun wszystko spopiułuje, Mało kto się uratuje. S. Kasina, Koniec świata Jak zauważył niegdyś Zbigniew Libera, w zachowanej tradycji kultur „etnograficznych" rzuca się w oczy relatywnie niska frekwencja mitów eschatologicznych - w sensie ściśle wyodrębnionych całości fabularnych. Ten stan rzeczy może być tłumaczony przez fakt, iż w kulturze ludowej rozumienie świata budowane było poprzez opowieść o jego początku fabuła mitu, redukując istotę rzeczywistości d o jej genezy, objaśniała jej strukturę i sens. W jakiś sposób rekompensuje to jednak duża liczba rozproszonych nieraz fragmentów, z których utkana jest czasem groteskowa, częściej jednak pełna melancholii zaduma nad końcem, sublimująca w so­ bie coś, co, jak sądzę, wolno nazwać rodzajem wrażliwości eschatologicznej, rejestrującej dramat świata przeżywające­ go swój zmierzch. Nie pojawia się ona na marginesie kultu­ ry ludowej - raczej przenika jej całość, jako cień narracji etio­ logicznych: „Można by pomyśleć - pisze Joanna TokarskaB a k i r - ż e w religijności ludowej istnieje tylko ów koniec świata - swoista medytacja nad utraconym początkiem, nie ma zaś w ogóle środka. Ledwie świat się zaczął już zaczyna się koń­ czyć". Oznacza to, że czas rozciągający się pomiędzy ko1 s m o g o n i ą a eschatologią nigdy nie jest czasem wolnym, a znaczenie zdarzeń stanowiących jego treść, a przynajmniej tych, które w ocenie członków danej społeczności wydają się być szczególnie istotne, odczytywane jest w perspekty­ wie wydarzeń, które miały miejsce in illo tempore lub też będą mieć miejsce u końca czasów. Ma to, jak sądzę, związek z określonym sposobem przedstawiania zdarzeń w kulturze ludowej, skupionym wokół najsilniej nacechowanych seman­ tycznie „ram" czasowych; w tym sensie dla narracji zbudo­ wanych w oparciu o struktury fabularne zaczerpnięte z mi­ tów, inaczej niż dla historii, nie było czegoś leżącego pomię­ dzy, co pozostając bez związku z końcem lub początkiem, nie zostałoby włączone w obręb ich symboliki. 4 2 3 Interpretacja tej wielowątkowej, nie do końca spójnej, lecz zaopatrzonej we wciąż aktualny morał, opowieści, skonstru­ owanej z tekstów dobrze już z a d o m o w i o n y c h w tradycji, w obręb których coraz częściej przenikają elementy „sensa­ cyjnej" literatury apokaliptycznej, służyć ma w intencji auto­ ra szkicowemu przedstawieniu anatomii tej wyobraźni, która zdarzenia s p o ł e c z n e , historyczne i przyrodnicze wplata w snutą przez siebie medytację nad końcem. Starałem się zwłaszcza zwrócić uwagę na topikę, której owa wyobraźnia zostaje podporządkowana, oraz ujmującą „elastyczność", z jaką reaguje na zmieniający się pejzaż historycznych zda­ rzeń. C O SYBILLA P R Z E P O W I A D A ŚWIĘTA Sięgnijmy zatem do tradycji kultury ludowej, gdzie obok bogactwa mitów „początku", narracji etiologicznych, znaj­ dziemy liczne apokryficzne apokalipsy i epigraficzne teksty przepowiedni, krążące w postaci druków jarmarczno-odpustowych; mam na myśli zwłaszcza słynne „proroctwa Sybilli" (lub Michaldy, królowej Saby - obie nazwy można trakto­ wać synonimicznie). „ W wersji popularnej - pisze na ich te­ mat Z. Libera - stanowiły one strywializowaną kontaminację rzekomych Ksiąg Sybilińskich i Objawienia św. Jana"®. Popu­ larne określenie „proroctwa Sybilli", spotykane również we 5 Proroctwo Michaldy Królowej ze Saby Numer 10/2005 �Paweł Barabasz tem, po małej chwili, począł być grzmot wielki/ g ó r y s i ę o b a l i ł y i p a g ó r e k w s z e l k i". Obrazy nieba zlewającego się z ziemią, ginących gór i dolin, stać się mają czytelnym sygnałem destrukcji świętego porządku - prze­ strzeń pozbawioną współrzędnych, pozbawioną immanentnej struktury pochłonie amorficzny chaos, człowiek zaś sta­ nie się zbłąkanym wędrowcem - zgodnie z relacjami infor­ matorów: „będzie się ziemia równała, kto będzie wyszedł­ szy, nie będzie poznawać miejsca ani [mógł] wrócić do d o m u [rej. święciański]". 15 16 Gęstniejącą atmosferę grozy, wywołaną apokaliptyczny­ mi wizjami proroctw, rozrzedza nieco element, który pośród krwawych słońc, deszczu płonących gwiazd, wojen i głodu może wyglądać nieco komicznie. Krótki tekst, który w popu­ larnym opracowaniu Dawne proroctwa, przepowiednie współ­ czesne figuruje jako „pieśń dziadowska", przynosi osobliwe szczegóły wydarzeń poprzedzających koniec świata: Sybilla przepowiada święta:/ Gdy z Antychrystem człek się zbrata,/ Wnet nastąpi koniec świata/1 o tym każdy niech pamięta./ Dla kobiet wtedy będzie modnie/ Męskie ubra­ nie mieć i spodnie,/ Bez ślubów będą żyły pary/1 wtedy Pan Bóg ześle kary./ Pogasną gwiazdy, słońce zgaśnie,/ Gdy zapanują wojny, waśnie,/ I z bronią pójdzie brat na brata,/ Zima zastąpi okres lata. [...]/1 będą często puch­ nąć z głodu/1 będą starzeć się za młodu/ Wnet się rozluź­ nią obyczaje/ Plagi zaleją wszystkie kraje/ Choroby strasz­ ne zapanują/ Powietrze i wodę zatrują/ Wnet mrok na zie­ mię spłynie wieczny/1 zbliży się sąd ostateczny. nam wciąż tę samą treść. Ilekroć jednak, często wbrew so­ bie, dostrzegamy w niej jakiś okruch prawdy, winić za taki stan rzeczy możemy tylko czas, o którym pewien klasyczny autor napisał, że jest pożeraczem rzeczy... Nie ma specjalnej potrzeby, aby rozwodzić się w tym miejscu nad sposobem percepcji czasu w kulturze ludowej. Wystarczy, jeśli przypomnimy, że rozwinęła o n a własną eschatologię jako zwierciadlane odbicie kosmogonii; kreacja i wzrost początku znajdowały swe symetryczne odpowied­ niki w degeneracji kosmosu, niwelowaniu różnic, zaniku sił witalnych. Obrotowi cyklu rocznego nieodmiennie towarzy­ szyło wyczerpywanie się zasobów witalnych na wszystkich płaszczyznach kosmicznych, osiągające swoje a p o g e u m przy końcu starego r o k u . W tradycji ludowej, o czym nie trudno się przekonać, znajdziemy wiele informacji wskazu­ jących na związek kosmogonii i eschatologii z obrzędami bożonarodzeniowymi lub wielkanocnymi; kalendarz świąt, odmierzając akcję dramatu kosmicznego, osiągał cyklicznie punkt krytyczny, w którym rozstrzygnąć się miało dalsze być albo nie być dla świata. Dokonanie obrzędu miało więc za­ równo swój wymiar eschatologiczny, jak kosmogoniczny. 21 22 17 Zaznaczony tłustym drukiem fragment, piętnując inno­ wacje w damskiej garderobie, nie jest tylko, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać, żartobliwym wtrętem, humo­ rystycznie kontrapunktującym mniej frywolne fragmenty. Jego wymowa w pełni harmonizuje z podstawową informacją, którą pragnie przekazać nam anonimowy autor: naruszony został uświęcony porządek rzeczywistości. Zdaniem jednej z informatorek, Sybilla dokładnie przewidziała, że „mężczyzny nie rozpoznasz od kobiety, we spodniach. Sybilla pisze o tych przebierańcach, co chodzą, że babę od chłopa nie rozróż­ nisz" . W tekście objawienia z Oławy z kwietnia 1984 r. zna­ leźć zaś możemy taki fragment: „Niewiasty powinny chodzić bez spodni. Tak nie powinna żadna panna, kobieta i dziec­ ko, tylko w stroju, który im przysługuje" . Męskie spodnie okazują się zatem znakiem tożsamości, poświadczającym odrębność dwu porządków przebiegających wewnątrz antroposfery - męskiego i żeńskiego. Patrząc na to w ten spo­ sób, dostrzegamy logikę całości - koniec implikuje rozmy­ cie wszelkich hierarchii i struktur, granic strzegących świata przed chaosem. Jeśli tworząc świat Pan Bóg powołał do ist­ nienia kobietę i mężczyznę, przeznaczając im odmienne role, to nawet tak na pozór trywialny fakt, jak męskie spodnie na kobiecych nogach, może być postrzegany jako łamanie o d ­ rębności i wypaczenie porządku natury, a tym samym zwia­ stun końca świata. 18 19 ZMIERZCH ŚWIATA Sybilla Helespontica, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 Cykl roczny mógł jednak zostać włączony w ramy jakiejś większej struktury, stając się kolejnym etapem na drodze zstępującej w dół, ku końcowi. Dzieje, zgodnie z immanentn y m p r a w e m , toczą się po trajektorii zakrzywiającej się w dół, a wykonywany przez nie ruch otrzymuje w pewnym sensie kwalifikacje moralne. W kulturze ludowej Słowiańsz­ czyzny zaznaczyło swą obecność przekonanie, wedle któ­ rego ludzka rasa, ulegając stopniowo degeneracji, „wyra­ dza się" w trzech kolejnych epokach, zwanych czasami epo­ kami Ojca, Syna i Ducha Św. Nie jest to rzecz jasna jej wła­ sny wynalazek - trójdzielność dziejów świata znana była więk­ szości kultur indoeuropejskich (sama idea bywała czasem rozpatrywana jako oczywista projekcja podstawowych kate­ gorii czasowych: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, zmiennie wartościowanych). A. Greimas, rekonstruując po­ dobną koncepcję procesu dziejowego w mitologii litewskiej, zauważył, iż została ona wpisana w narrację przedstawiają­ cą sukcesję trzech ras: dawnych olbrzymów zastąpili obecni ludzie, którzy ustąpią kiedyś miejsca rasie karłów. Narodzi­ ny i zagładę obecnej rasy mitologia litewska wiązała z dwo23 „Stworzenie już się postarzało, za nim już siły młodości" (4 Ezdr 7, 55) - notował melancholijnie autor jednego z bi­ blijnych apokryfów. U Horacego znajdujemy przesiąknięty pesymistyczną historiozofią fragment, w którym autor naigry­ wa się z dumnych dziedziców rzymskiej tradycji: „Od dzia­ dów mniejszych ojców przywitał wiek zmarły/ Tylko strzępy w dziedzictwie wzięły ojców dzieci/ Po nas zostaną już kar­ ł y " . Podobnych opinii rozrzuconych w bibliotece europej­ skiej literatury jest zapewne tysiące, a każda z nich, szuka­ jąc coraz nowszej i bardziej oryginalnej formy, przekazuje 20 20) Numer 10/2005 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. ma typami kataklizmów: potopem oraz dżumą. Nasza rasa, która zjawiła się na ziemi po potopie, swój koniec znajdzie w wyniszczającej zarazie. Wspomniany już Greimas, analizując charakter katakli­ zmów, stanowiących rodzaj cezur dzielących od siebie ko­ lejne epoki, zwrócił uwagę na pewien stosunkowo często pojawiający się wątek, związany z problemem, jak byśmy to dzisiaj powiedzieli, przeludnienia. Według tekstu, który przy­ tacza, po stworzeniu ludzkość zaczęła szybko się mnożyć; wówczas to Ziemia poskarżyła się Stwórcy, że nie jest w sta­ nie dźwigać tak wielkiego ciężaru. Bóg wysłuchał skargi i zesłał potop. Gdy ludzkość ponownie wzrośnie ponad mia­ rę, Ziemia znów poprosi Boga, by jej ulżył, a on ześle wów­ czas d ż u m ę . Ciekawie w y p a d a zestawienie t e g o mitu z mitem plemienia Guarani przytoczonym przez Eliadego: 24 25 Nie tylko Guarani, ale cała przyroda jest stara i zmęczona życiem. Uzdrowiciele, gdy spotkali we śnie Nanderuvuvu, wielokrotnie słyszeli głos błagający go Ziemi: »Pochłonęłam zbyt dużo trupów, jestem nasycona i wyczerpana. Ojcze spraw, by to się skończyło«. Woda zaś prosiła Stwo­ rzyciela o odpoczynek i oddalenie od niej wszelkiego ru­ chu, takoż drzewa... i cała przyroda. 26 Również w polskiej literaturze etnograficznej spotykamy relacje informatorów, w których powraca przekonanie o po­ wtarzającym się, co trzy tysiące lat, końcu świata; znana jest także wersja mówiąca o trzech potopach, z których najstrasz­ niejszy był „ostatni", powszechnie identyfikowany z potopem biblijnym. Na kształt takiej ludowej historiozofii miały za­ pewne wpływ liczne tradycje - pobrzmiewają w niej na przy­ kład echa znanej z tradycji żydowskiej historii wielokrotnej kreacji, których owoce, kolejno niszczone przez Boga, dały budulec dla świata, w którym żyjemy. Zowczak podkreśla, że w większości prezentowanych materiałów kataklizmy przy­ noszą oczyszczenie ziemi, stanowiąc cezurę pomiędzy od­ rębnymi epokami i rasami. Jest więc to w jakimś sensie pro­ ces cykliczny, analogiczny do naturalnego rytmu pór roku; z drugiej strony podporządkowanie kolejnym o s o b o m Trój­ cy Świętej nadaje mu charakter linearny. Widać więc tu wy­ raźne równoczesną obecność modelu cyklicznego i linear­ nego, co daje w sumie rodzaj spiralnego modelu dziejów. 27 28 Z rekonstrukcjami Greimasa koresponduje charaktery­ styczny, stale obecny w różnego rodzaju źródłach etnogra­ ficznych wątek „marnienia czasu", „zmierzchu świata", zna­ komicie uchwycony przez Tokarską-Bakir: ludzie teraz są bardziej chorobliwi, bydło nędzniejsze, lata krótsze, wszyst­ kiemu zaś winni są ignorujący boskie przykazania ludzie; w miarę jak następują po sobie epoki Ojca, Syna i Ducha, ród ludzki karleje. Materiał etnograficzny z terenu Polski zdradza istotne podobieństwa z litewskim - szczegóły doty­ czące trzech ras są niemalże takie same: 29 Dawniejsi ludzie Boga Ojca byli ogromni jak Wyrwidąb, o czym świadczą wydobywane z ziemi kości; żyli ponad dwieście lat [...] mieli po dwa i pół metra, [...] byli też uro­ dziwi. Ludzie Ducha Świętego mają młócić w naszych pie­ cach chlebowych, tak jak my młócimy w piecach ludzi Boga Ojca. Będą ludzie coraz mniejsi i słabsi i będą mieli coraz mniejsze i słabsze paznokcie. Takie proroctwa były, trzy książki spisane Michaldy. Będą skrócone dni, będzie skrócone życie ludzkie. I rzeczywiście dzisiaj tak jest, że człowiek nigdy nie ma czasu, żeby zrobić wszystko [woj. przemyskie 1989]. 30 W tym miejscu pojawia się inny ciekawy wątek, korespon­ dujący ze znanym z tradycji chrześcijańskiej przekonaniem, zgodnie z którym Bóg skróci czas zanim nastąpi koniec świa­ ta (jeśli jednak ten element chrześcijańskiej eschatologii roz­ ważyć, biorąc pod uwagę jego dziejowe interpretacje, to okaże się, iż zmienia on swoją początkową wymowę, skła­ niając do percepcji czasu jako nieustępliwie przyspieszają­ cego łańcucha zdarzeń ): „Pan Bóg skrócił lata nasze... A dawniej, czy my wiemy dobrze... no jest rok... ale czy to jest prawdziwe, to nikt nie może tego zbadać, bo są krótsze dni, krótsze miesiące i krótsza cała era.... Ludzie... zostali skróceni na swoim życiu. A przez co? Przez wybryki [woj. płockie 1989]". 31 32 A Ż ŚWIAT SIĘ OCZYŚCI... 33 Obcując z „Biblią ludową", obcujemy, co nie uszło uwagi etnografów, z „tekstem" utkanym z różnego rodzaju asymi­ lacji i kontaminacji, zawęźlającym oddzielne pierwotnie wąt­ ki, plączącym tożsamości postaci lub obdarzającym je wie­ loma naraz; tekstem chętnie zaczepiającym różne fakty jed­ nocześnie w wielu narracjach, tworzącym nić zależności, odniesień, skojarzeń. Znakomitym przykładem s p o s o b u , w jaki skonstruowany został jeden z jej wielokrotnie pojawia­ jących się w materiałach etnograficznych wątków, jest histo­ ria potopu, której wersja „biblijno-ludowa" stanowi oryginal­ ną kontaminację historii Noego, zniszczenia Sodomy i Go­ mory, końca świata oraz lokalnych podań o zapadłych karcz­ mach i kościołach. Przed potopem ludzie mieli być bardzo grzeszni, „żyli jak bydło jakie", a ich grzechem powszednim miała być apostazja. Ta deprecjonująca ocena, dość paradoksalnie, sąsiadu­ je z opiniami widzącymi w naszych „ p r z e d p o t o p o w y c h " przodkach ludzi niesłychanie mądrych, tak iż sam Bóg nie mógł nimi „komandować". Świat przed zagładą posiadał, pomimo swego zepsucia, cechy, chciałoby się powiedzieć, rajskie: panował taki dostatek, że nawet kamienie „rosły" (dawały plon?) a „ziarnko jak ogórek było wielkie". 34 Zdarzenia, które rozegrały się potem, w następujący spo­ sób relacjonował informator z rejonu solecznickiego: „A kara taka spadła na S o d o m ę i G o m o r ę . Nadeszła ta c h m u r a i począł siarczysty deszcz padać, no i wszystko się siarką oblało, no i wybuchło - wszystko zapaliło się, a potem wszyst­ ko było wodą zalane. Do dziś dzień tam morze jest i to takie przezwanie ma Martwe, tam ni ż a d n e g o żuczka nie ma w w o d z i e " (jakkolwiek Księga Rodzaju nie rozstrzyga, czy demoniczne miasta Sodoma i Gomora aby na pewno zosta­ ły pochłonięte przez wody Morza Martwego, to, jak widać, tradycja ludowa nie ma w tym względzie wątpliwości). Biblij­ na historia wszetecznych miast pobrzmiewa również w ma­ teriałach etnograficznych zebranych w XIX wieku: koniec świata ma mieć miejsce co trzy tysiące lat - jeśli jednak znaj­ dzie się dziesięciu sprawiedliwych (kontaminacja wątku bi­ blijnego zagłady Sodomy), Bóg przedłuży istnienie świata o kolejne trzy tysiące. 35 36 Znamienne, że żywiołem, którym Bóg posłuży się, nisz­ cząc świat, według tradycji ludowej okazuje się być relatyw­ nie częściej w o d a niźli ogień; częściej spotkamy opowieści 0 potopie (przeszłym jak i przyszłym) niż o pochłaniającym świat ogniu. Natomiast tam, gdzie się on pojawia, staje się narzędziem puryfikacji świata: „I potem będą już budynki palić 1 wtedy już cały świat zacznie palić się. [...] Bo przez te wszyst­ kie laty, przez te tysięcy lat, jest zmazany grzechami. I musi się przepalić to wszystko [rej. wileński 1991 ] " . A jeśli się­ gniemy do Słownika stereotypów i symboli ludowych, znaj­ dziemy tam taki opis: „Wtenczas przed skończeniem świata wielka ufność będzie, jak iż nieba - ognistyj deszcz na cały świat pójdzie. Wtenczas z nieba i pierony będą bardzo bili, i miasteczka i klasztorze będą si palili... obłaki będą si topili. Wtenczas góra i z górami będzie się zbijała, a dolina z doli­ nami będzie się równała" (por. fragment pochodzący z lite- PISMO ANTROPOLOGICZNE 3 7 38 �Paweł Barabasz ratury staroruskiej: „W tym czasie... zgaśnie słońce i księ­ życ, gwiazdy spadną, a moce niebieskie ukażą się w chwa­ le. Na dźwięk trąb archaniołów Michała i Gabriela przysła­ nych na ziemię umarli zmartwychwstaną, by przejść próbę, która ma dowieść ich kondycji moralnej. Ziemię nawiedzi ogień, który spali wszystko, nawet kamienie, góry i morza, jednak będzie on parzył tylko grzeszników, gdyż sprawiedli­ wi nie będą go odczuwać. Tak więc, podczas gdy w blasku chwały zmartwychwstaną sprawiedliwi, grzesznicy pozbawie­ nie będą jasności i zostaną spaleni żarem" ). A gdy ogień ustąpi, ziemia „oczyści się - będzie tak jak szkło. Taki świat będzie czysty jak szkło. Oczyści s i ę " . Będzie taka, jak ją przedstawia autor Słowa o mocach niebieskich: „I ziemia będzie potem gładka i nowa jak była na początku i bielsza nad mleko. Za bożym rozkazaniem przemieni się potem i będzie niczym złoto. I wzejdzie trawa i kwiaty przeróżne, niewiędnące, duchowe. I wyrosną drzewa, nie takie jak wi­ dzieć możemy, lecz ogromne, wysokie i piękne, że usta nie wypowiedzą, bo będą duchowe". (por. Ap 2 1 ; 11,18 „A ja­ sność jego jak blask drogocennego kamienia, krystalicznie czystego jaspisu" i „Mur jego zbudowany z jaspisu, a mia­ sto, złoto czyste, podobne do szkła czystego".) 39 40 41 Zgodnie z koncepcją następujących po sobie epok, ko­ niec naszego świata stanie się początkiem nowego: będą nowe ludzie spuszczone. Po głodzie i wojnie nikt nie zostanie, powietrze będzie zatrute. [...] kto te pozbie­ ra trupy, a to żesz gnój, żywotnego nic nie będzie, ryba może gdzie tam, jeżeli wody będą nie zatrute. [...] wtedy przejdzie nie mało lat i nie będzie szkodliwe dla powie­ trza. A Bóg jak jest na niebie ześle drugi świat i drugich ludzi [rej. solecznicki 1992]. 42 nia przepowiedni i proroctw, „nazwa »Czernobyl« w ukraiń­ skim narzeczu (sic!) oznacza »piołun«". Nawet najbardziej sceptycznie nastrojona wyobraźnia musiała skapitulować wobec takiej symbolicznej zbieżności, która w dość powszech­ nej opinii nie pozostawiała żadnych wątpliwości, co do tego, jakie zdarzenie inauguruje awaria w ukraińskiej elektrowni. W sposób porównywalny można było analizować fenomen epidemii AIDS, której pojawienie się w Polsce poprzedziły hio­ bowe wieści dochodzące z różnych części świata. 44 45 Osobne miejsce poświęcić wypada przepowiedni fatim­ skiej - którą nie bez racji F. C u o m o nazwał „najpopularniej­ szym w naszej epoce p r o r o c t w e m " - jednemu z najważ­ niejszych tekstów eschatologicznych naszej kultury. Precy­ zyjniej rzecz ujmując, o prawdziwej popularności możemy mówić w stosunku do tzw. trzeciej tajemnicy fatimskiej, przez bardzo długi czas nieupublicznianej. To właśnie m.in. wirtualności swej treści tajemnicze orędzie z Fatimy zawdzięcza­ ło popularność. Znacząca nieobecność i niedostępność ory­ ginału wytworzyły lukę, którą kultura wypełniła na własną rękę. Podzieliło ono los innych, trwale zakorzenionych w kulturze tekstów profetycznych (np. Sybilli, Wernyhory), stając się wiecznie aktualnym tematem dla apokryfistów; wykorzystu­ jącym kościelny autorytet palimpsestem. 46 Zapoznając się treścią apokryficznej trzeciej tajemnicy fatimskiej w wersji proponowanej przez różnego rodzaju lek­ sykony proroctw, z pewnym zdumieniem możemy odkryć, jak dużo uwagi w orędziu przekazanym w Fatimie poświęca się Polsce. Z tekstu wyłania się zazwyczaj obraz naszego kraju jako Messija griaduszczowo dni; przywołujący niezdar­ nie echa romantycznego mesjanizmu plan przyszłych zda­ rzeń z niezrozumiałych w pierwszej chwili powodów zostaje zawężony do obszaru dzisiejszej Polski . „Rzetelną" - jak zapewnia redaktor całości - treść oferuje popularne opraco­ wanie Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX 47 Naturalnie przytoczone powyżej wątki nie wyczerpują zasobu treści, za pomocą których kultura ludowa wypowia­ d a się na temat k o ń c a świata. Mają one swoją historię, w której pewne elementy, ustępując miejsca nowym, wiążą­ cym w sobie większy ładunek społecznych emocji, użyczają im swoich kostiumów. Modernizując, czasem może nieco zwietrzałą, treść, anonimowy redaktor pozwala się jej zacze­ pić w materii codzienności, dzięki czemu staje się ona syn­ chroniczna względem czasowego usytuowania czytelnika; jednocześnie zaś niepokojące swą faktycznością zdarzenia, wdzierające się w obszar znanego świata, zyskują tożsamość logicznie implikowaną przez kontekst, w jakim zaczyna być rozpatrywane ich znaczenie. Widać to znakomicie na przy­ kładzie frapującej precyzji, z jaką określała detale Michalda, poprzez zasłonę dziejów dostrzegając „przewody pokrywa­ jące kulę ziemską jak pajęczyna, kobiece majtki, fryzury, że będziemy się golić pod pachą, kosmetyki, a nawet AIDS. Przepowiedziała też o Leninie i Gorbaczowie - że będzie łysy z mapą na głowie, a potem niepokój w małym państewku. Potem wojna i koniec świata [rej. wileński 1990]". 43 Indeks zdarzeń, którym można przypisać jakiś mniej lub bardziej czytelny sens apokaliptyczny, jest zapewne niezwy­ kle obszerny, ograniczę się zatem do przypomnienia trzech, wydaje się, najistotniejszych. Jak pamiętamy, katastrofa re­ aktora atomowego w Czarnobylu rychło została wplątana w sieć symbolicznych odniesień i skojarzeń. Pojawienie się komety w tym samym feralnym roku 1986 było samo w so­ bie wystarczającą okolicznością obciążającą, poprzez są­ siedztwo w czasie wzmacniającą potencjał możliwych zna­ czeń, które gotowi byliśmy przypisać tamtemu zdarzeniu. Tym jednak, co przesądziło o sposobie, w jaki zostało ono stematyzowane przez kulturę, była pewna przypadłość onomastyczna. Jak to zgrabnie ujął autor popularnego opracowa- 22 Numer 10/2005 Sybilla Tyburtyna, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. wieku. Niestety zawartość szybko rozczarowuje: wypełniają ją w większości nudne powtórzenia, znane z innych tekstów apokaliptycznych, daje się natomiast odczuć brak kojącej idei orędującej za nami Matki. O ile jednak dobór środków zagłady, takich jak głód, zarazy, trzęsienia ziemi, należy do kanonu literatury, o tyle w zdumienie może wprawić szcze­ gółowy plan przebiegu czekającej nas ogólnoświatowej kon­ frontacji zbrojnej. Jak czytamy, w jej wyniku zmieni się obli­ cze Ziemi, wytracona zostanie trzecia część ludności świa­ ta; w gruzy legną stare potęgi światowe, robiąc miejsce dla nowych, w t y m , rzecz oczywista, Polski. „ B o m b y zagrożą Ślą­ skowi, Szczecinowi i portom. Miast na ziemiach odzyska­ nych (s/c/) nie dotknie zniszczenie". Jak można się domy­ ślać, ta szczęśliwa okoliczność pozwoli Polsce stać się jed­ nym z niewielu krajów, który ze światowego kataklizmu wyj­ dzie potężniejszym i silniejszym - ba, j e d y n ą siłą na Starym Kontynencie zdolną podźwignąć Europę ze znisz­ czeń - „od niej zależna stanie się przyszłość Europy, od niej rozpocznie się odrodzenie świata przez ustrój [?], który utwo­ rzy nowe prawa, wprowadzi nawrócenie do Boga i poddanie się jego prawom. Polska zbuduje d o m braterstwa wszyst­ kich narodów, dla swoich dzieci stanie się matką". Ta wy­ raźnie soteriologiczna rola naszego narodu, który obdaro­ wany przez Boga dziejową szansą udowodni niezbicie swo­ je powołanie do wielkości, jest tu dla nas szczególnie intere­ sująca, pozwala bowiem tak zredagowany tekst wstawić w szeroki kontekst tekstów profetycznych na różne sposoby upewniających czytelników, że Opatrzność m a jednoznacz­ nie przychylne względem naszego kraju zamiary. Świetnym przykładem mogą tutaj być przepowiednie księdza Broni­ sława Markiewicza, z których czytelnik może się dowiedzieć, iż owocem wielkiej wojny, która nieubłaganie nadciąga, sta­ nie się „wielka Polska" jako „przedmurze Z a c h o d u przed nawałą barbarzyństwa". Polska, wraz z całą Słowiańszczy­ zną, odeprze nad Dnieprem „nawałę Mongolską", „ludom Goga i Magoga" zadając decydującą klęskę. i pokochają jej tradycje i historię, widząc ku czemu wszystko zmierza, jak i tym, którzy ślepo żyli, że zrozumieć muszą czym jest prawda". W pewnej sprzeczności z tą idylliczną wizją pozostają teksty innych przepowiedni, które pojawiły się w drugiej połowie dwudziestego wieku. Dla przykładu Orę­ dzie św. Michała Archanioła z 11 grudnia 1981 roku, zacho­ wując dla Polski rolę uprzywilejowanego podmiotu historii, z niejaką satysfakcją konstatuje, iż liczne klęski spadną na Niemców, Rosjan i Żydów. W podobny sposób przyszłe losy Polski i świata kreślił w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku niezwykle po­ pularny we wsiach polskiego Spiszą, skrupulatnie kopiowa­ ny tekst pt. Miłosierdzie Boże nad Polską. To przekonanie o wadze ludzkich czynów dla losów świata dość paradoksalnie blisko sąsiaduje z głęboko determini­ stycznym pojmowaniem historii. Przyjrzyjmy się logice rzą­ dzącej opowieścią o końca świata (należącej z pewnością do „nieklasycznych": wszak nie widać tutaj specjalnej troski o to, aby wskazać, co stanowi skutek, a co - przyczynę). Z tego, że świat w złem leży - i próżno by przekonywać, że jest inaczej - jasno wynika, że zbliża się koniec i sąd. Ale sama nieuchronność sądu, który kiedyś przecież nadejść musi, zdaje się, tłumaczy sens obecnego zła, którego jeste­ śmy świadkami. Wyobraźnia porusza się zatem po kole, dzię­ ki czemu wszystko znajduje swoje uzasadnienie. W t y m sen­ sie odrzucenie perspektywy eschatologicznej niewątpliwie odebrałoby sens rzeczywistości - jest ona najlepszą rękoj­ mią, że ludzki czyn trwa, raz wypowiedziane słowo, modli­ twy czy przekleństwa, osadza się gdzieś w przestrzeni, nie rozpływając się bez śladu w eterze; zło wołające o pomstę do nieba tej pomsty się doczeka. Świat pozbawiony tej per­ spektywy, to świat ze słynnego wiersza Miłosza Oeconomia divina - byt pozorny, umowny, pozbawiony znaczenia; skry­ cie tęskniący do patosu apokalipsy i przeżywający swą ba­ nalną temporalność. 48 49 Jakkolwiek próżno w nim szukać postaci Sybilli - pisze Woźniak - jest to typowy tekst proroczy o charakterze apo­ kaliptycznym, wyraźnie nawiązujący do swego straganiarskiego pierwowzoru. Całość przepowiedni podzielona jest na trzy części. Pierwsza nosi tytuł wymieniony wyżej [Miło­ sierdzie Boże nad Polską - przyp. R B.j, druga Dane o ka­ taklizmie, trzecia Do wszystkich Polaków poza granicami kraju. [...] nieznany autor kreśli dramatyczną wizję świata, ginącego w wyniku totalnej wojny atomowej i jej następstw. [...] Przepowiednia zasięgiem swym obejmuje praktycznie cały świat, choć najwięcej miejsca poświęca Polsce. Po­ wszechna wojna atomowa doprowadzić ma do zaburzeń i kataklizmów w przyrodzie. Będą tak wielkie, że spowodu­ ją wygaśnięcie wojny. Przeżyje tylko jeden naród - polski. 50 Oto fragment owego proroctwa, który nie w y m a g a spe­ cjalnego komentarza: „Polska tym razem będzie oszczędzo­ na. Będzie jedynym państwem, które ze światowego katakli­ zmu wyjdzie potężniejsze silniejsze i wspanialsze. Od niej zacznie się odrodzenie świata przez ustrój, który utworzy nowe prawa, a które wprowadzi przywrócenie się do Pana Boga, p o d d a n i e jego p r a w o m , d a n y m ludzkości. Polska w granicach swoich realizować będzie prawo Boże, gdyż do­ syć doznała krzywd, niesprawiedliwości i zbrodni; bezpra­ wia i nieludzkości. Zbuduje nowy d o m braterstwa wszyst­ kich narodów świata. Nikogo nie odrzuci, nie potępi. Będzie przygarniać, nieść p o m o c i opiekę t y m , którzy ją uznają 51 52 Jak pisze Tokarska-Bakir „obawy przed końcem niewąt­ pliwie przydają się na coś światu" . Uczulają na granice, któ­ rych przekroczenie skutkuje sankcją: kary i wzbudzone przez nie lęki w kulturze ludowej służą, jeśli można nadać im nieco funkcjonalne znaczenie, uwyraźnieniu i utrzymaniu owych granic. Świat w swojej formie jawi się jako ich skomplikowa­ ny s y s t e m , n i e d o s t ę p n y c h sobie wzajemnie tożsamości i odrębnych porządków. W tak ustrukturowanym świecie czło­ wiek poruszać się może kierowany przez sankcjonowane tra­ dycją współrzędne egzystencji. Percepcja rzeczywistości poprzez okulary tradycji odkrywa więc świat jako żywą ca­ łość, integrującą w sobie, z naszego punktu widzenia od­ dzielne, porządki rzeczywistości: kosmiczny, aksjologiczny i antropologiczny, odsłaniając ciągłość pomiędzy struktura­ mi ludzkiej egzystencji i strukturami kosmicznymi. W tym swoiście holistycznym podejściu wszechświat zdaje się być wielką i skomplikowaną maszynerią, a „człowiek jest jej me­ chanikiem, który umieszczając w odpowiednich miejscach parę kropli smaru potrafi zapewnić ciągłe funkcjonowanie maszyny. Tym smarem - jak pisał G. Scholem - jest moralna substancja ludzkich działań". Ludzie mają postępować „po chrześcijańsku", „świętować", „malować pisanki", „szanować rodziców" - bo jak mówi ludowa mądrość, „za nic będzie mama, tata, wtedy będzie koniec świata" . 53 54 55 56 1 Z. Libera, Czekając na koniec świata. Od ludowej tradycji do kultu­ ry popularnej, niepublikowany tekst wystąpienia na konferencji zorgani­ zowanej przez Instytut Etnologii UJ pt: Innego końca świata nie będzie (październik 1999). 2 J.Tokarska-Bakir, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków 2000, s. 102. 3 4 Tamże. K. Hastrup, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i histo­ rii, tłum. S. Sikora, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1998, nr 1-2, s. 24. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paweł Barabasz 5 Sybillami (gr. Ta, która zasięga rady bogów, od sisis - bogowie, bulan - radzić) wg tradycji grecko-rzymskiej nazywano wszystkie ko­ biety posiadające z woli Boga dar prorokowania. Warron (I w. p.n.e.) cytowany przez Laktancjusza, wymienia ich dziesięć. Na ten temat zob. F. Cuomo Wielkie proroctwa, tłum. I. Kania, Kraków 1999, s. 127-140. Według legendy Sybilla kumejska sprzedała trzy księgi królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu, które następnie zostały złożone w świątyni Jowi­ sza na Kapitolu. W renesansie postać Sybilli pojawia się w literaturze zachodnioeuropejskiej. W Polsce znana jest z tego okresu książka S. Kleryki Fortuna, w której wierszowanych odpowiedzi udziela dwana­ ście Sybilli. Obecna jest również w pierwszej polskiej encyklopedii Chmie­ lowskiego Nowe Ateny (Kraków 1968; s. 191). Niezależnie od tego funk­ cjonowały Oracula Sybylliana [Przepowiednie Sybillińskie) - zbiór apo­ kryfów judeo-chrześcijańskich z II w. n.e. Jako że liczne fragmenty doty­ czą końca świata i zjawisk go zapowiadających, pisma te traktowane są jako apokryfy apokaliptyczne. Proroctwa Sybilli, zawieszone pomiędzy mitologią świata antycznego a chrześcijańskim objawieniem, w rzeczy­ wistości stanowiły jeden z pomostów pomiędzy światem antycznym a rodzącym się chrześcijańskim. Z czasem przeniknęły do literatur naro­ dowych i folkloru. W liturgicznym hymnie Tomasza z Cellano, z XIII w., Sybilla wraz z królem Dawidem zapowiada dzień gniewu (D/es irae, dies Ula/ solvet seaclum in favilla/ teste David cum Sibylla - cyt. wg A. Świderkówna Rozmów o Biblii ciąg dalszy Warszawa 1998, s. 228). Zob. też hasło Sybille, [w:] Słownik folkloru polskiego, red. J. Krzyżanowski, War­ szawa 1966, s. 333-334, oraz K. Woźniak, Proroctwa Sybilli - znane i nieznane, „Literatura Ludowa" 1980, nr 1-3, s. 82. 6 7 Z. Libera, dz. cyt. K. Woźniak, dz. cyt., s. 82. 8 L. Bobrowska, Graviora manent - czyli najgorsze dopiero przed nami. Manifestacje postawy apokaliptycznej w tekstach przepowiedni, „Lud" 1988, t. LXXII, s. 137. 9 25 26 Tamże, s.185. M. Eliade, Aspekty mitu, tłum. P. Mrówczyński, Warszawa 1998, s. 63. 27 Zob. B. Świdnicki, Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia religij­ ne, „Lud" 1889, t.V; s. 169-170. 28 R. Graves, R. Patai, Mity hebrajskie, wa 1993, s. 43. 29 J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 113. 30 M. Zowczak, dz. cyt., s. 89. R. Kosseleck, Kilka problemów 31 tłum. R. Gromacka, Warsza­ z dziejów pojęcia „kryzys", M. Zowczak, B/Ma ludowa. Interpretacja wątków biblijnych w lite­ raturze ludowej, Wrocław 2000, s. 210. " Cyt. wg Proroctwa Michaldy z Saby, [w:] R Płatek Proroctwa daw­ ne, przepowiednie współczesne, Kraków 1990, s. 53. Według deklaracji autora, korzystał on z anonimowego tekstu Mądra rozmowa Królowej Saby z królem Salomonem, około roku 875 przed Narodzeniem Chrystu­ sa z 1915 r. 3 2 M. Zowczak, dz. cyt., s. 92, por. też fragment Proroctwa Michaldy z Saby: „Jeśli dobrze czynić będą [ludzie] i Bogu posłuszeństwo odda­ dzą, On doda im lat - jeśli zaś Boga obrażać będą i w grzech brnąć, Bóg odpłaci im i skróci liczbę lat istnienia świata". Cyt. wg R Płatek, dz. cyt., s. 52. 33 Sformułowanie to zaczerpnąłem z wielokrotnie już tutaj przywoły­ wanej książki M. Zowczak. 34 M. Zowczak, dz. cyt., s. 94. Tamże. Zagładę, którą Bóg onegdaj doświadczył grzeszny świat, tak relacjonuje jedna z legend żydowskich: „Rzeki Sedonu zamieniły się w smołę, ziemia w siarkę i ogień rozgorzał. Bóg obrócił te miasta na wywrót i całą okolicę. Wszystkie pięć miast Sedonu leżało na jednej ska­ le; anioł dłoń wyciągnął i przewrócił je. Nawet rośliny w ziemi zostały porażone" (M.J. Berdyczewski, Żydowskie legendy biblijne, tłum. R. Stil­ ler, Gdynia 1996, s. 184-185. 35 36 B. Świdnicki, dz. cyt., s. 169-170. 37 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1.1, Kosmos, miński, Lublin 1996, s. 293. 3 9 Tamże. 13 Tamże. 4 0 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. 14 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 108. 41 Abraham ze Smoleńska, dz. cyt., s. 78. M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Straszliwe widzenie Piotra Pęgowskiego, cław 1998, s.13 i n. 16 opr. J. Sokolski, Wro­ 44 17 Dwie pieśni dziadowskie, 18 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 107. 19 Cyt. wg L. Bobrowska, dz. cyt., s. 139. Horacy, Ody ks. III, tłum. L.H. Morsztyn, Warszawa 1967, s. 6. 20 21 22 [w:] R Płatek, dz. cyt., s. 56-57. Tamże, s. 216. Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX wieku, wybrał 1 opracował T. Krzyżewski, Tarnów 1992, s. 6 1 . 45 Zob. M. Sznajderman, AIDS - kształt mitu, „Polska Sztuka Ludo­ wa. Konteksty" 1994, nr 1-2. 46 F. Cuomo, dz. cyt., s. 15. Z. Libera, dz. cyt. 47 Przepowiednie M.Eliade, Mit wiecznego powrotu, tłum. K. Kocjan, Warszawa 1998, 48 Tamże, s. 57. 49 Przepowiednia ks. Bronisława Markiewicza, bm, bd. K. Wożniak, dz. cyt., s. 89. s. 78. 23 42 43 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. red. J. Bart- Abraham ze Smoleńska, Słowo o mocach niebiańskich, cyt. wg R. Mazurkiewicz, Eschatologia Rusi Kijowskiej, [w:] Dzieło chrystianiza­ cji Rusi Kijowskiej i jej konsekwencje w kulturze Europy, red. R. Łużny, Lublin 1988, s. 78. O spaleniu ziemi mówi druga Księga Ezdrasza (16, 8-10), a u św. Pawła czytamy: „Tak też się jawnie stanie dzieło każdego: odsłoni je dzień Pański; okaże się bowiem w ogniu, który je wypróbuje, jakie jest", 1 Kor 3, 13. 12 15 [w:] 0 kryzysie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Warszawa 1990, s. 69. 38 K. Woźniak, dz. cyt., s. 87. 10 R. Tomicki połączył ten schemat z teologią historii Joachima z Fiore (zob. R. Tomicki, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, t. II, Wrocław 1981, s. 42). Jak słusznie zauważyła M. Zowczak, jest to wynik nieporozumienia, bo chociaż w obu przypadkach obowiązuje ten sam schemat trzech okresów, podporządkowanych trzem osobom Trój­ cy Świętej, to jednak waloryzacja samej zmiany jest odwrotna - schemat kalabryjskiego mnicha ma charakter „wznoszący", schemat ludowy „zstę­ pujący". Na ten temat zob. M. Zowczak, dz. cyt., s. 88. 24 24 A. Greimas, De dieux et des hommes, Paris 1985, s. 172-173; cyt. za: M. Zowczak, dz. cyt., s.180. 5 0 o losach Polski..., 51 Tamże, s. 90. 52 L. Bobrowska, dz. cyt., s. 143. J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 116. 53 54 s. 53. D. Czaja, Spór o model etnologicznej Etnograficzne" 1990, z. 27, s. 8. 55 interpretacji, ZN UJ „Prace G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, tłum. I. Kania, Warszawa 1997, s. 57. 5 6 M. Zowczak, dz. cyt., s. 424. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fa4e07ac8022a71ec587b5e35278ff2.pdf 61628b31f247436c8c23fe6f371cbf16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5555 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5165 Title A name given to the resource The end is never just and end /Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leppäkari, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Leppäkari T H E E N D IS N E V E R J U S T AIM E N D ATRAKCYJNOŚĆ MITU A P O K A L I P T Y C Z N E G O W E WSPÓŁCZESNYM F U N D A M E N T A L I Z M I E R E L I G I J N Y M Funkcje, jakie pełnią w naszym życiu różnego rodzaju wyobrażenia [representations], m o ż n a by p o r ó w n a ć d o funkcji poręcznych narzędzi, za p o m o c ą których konstru­ ujemy interpretacje zdarzeń s p o ł e c z n y c h , p o l i t y c z n y c h , historii. Jednak podstawowym kontekstem, w którym po­ winny być rozpatrywane, nie jest jednostkowa świadomość, ale określona kultura i tradycja, wewnątrz których komuni­ kowane, wyrażane i przekazywane na wiele różnych spo­ sobów, wiodą swój społeczny żywot. Modyfikując w nie­ wielkim stopniu swój kształt, zachowują pewną inwariantną treść, dzięki czemu m o ż e m y śledzić i rekonstruować ich historię. posłuży mi dla zilustrowania sposobu, w jaki sympatycy In­ ternational Christian Embassy in Jerusalem (dalej ICEJ) oraz Tempie Mount Faithful (dalej TMF), dwóch grup łączących w swej działalności cele religijne i polityczne, czerpią natchnie­ nie z wizerunku Jerozolimy, świętego miejsca urosłego do rangi symbolu religijnego. Łącząc na płaszczyźnie teoretycz­ nej podejście antropologii kognitywnej, społecznego konstrukcjonizmu oraz psychologii religii, mam nadzieję nieco wzbogacić istniejące już opisy i charakterystyki tego, co zo­ stało już tutaj określone jako wyobrażenia apokaliptyczne, a równocześnie dostarczyć bardziej precyzyjny opis użycia owych wyobrażeń. Współczesna Jerozolima W swojej pracy The End Is a Beginning zaproponowałam pewien teoretyczny model apokaliptycznych wyobrażeń, się­ gający do wniosków wysnutych z epidemiologii wyobrażeń Dana Sperbera , łączący teoretyczne aspekty koncepcji spo­ łecznego tworzenia rzeczywistości oraz teorii symbolicznych interakcji Bergera i Luckmanna . Dodatkowo na płaszczyź­ nie psychologicznej kładę w nim nacisk na współdziałanie doświadczenia i interpretacji, zgodnie z t y m , jak tą kwestię przedstawia teoria zintegrowanej roli [integrated role] Nilsa G. Holma. Zaproponowane powyżej podejście teoretyczne 1 2 3 APOKALIPTYCZNE JEROZOLIMY PRZEDSTAWIENIA Studia nad wyobrażeniami apokaliptycznymi winny być zasadniczo postrzegane jako przyczynek do badań nad for­ mami mesjanizmu i millenaryzmu. Przyjmując najszerszą i najbardziej upraszczającą formułę, możemy określić mesjanizm jako pewną, obdarzoną okresowo wzrastającą atrak­ cyjnością, ideę, inspirującą religijno-millenarystyczne wizje ziemskiego Królestwa Bożego, ziemskiego Jeruzalem. Owe PISMO ANTROPOLOGICZNE �Maria Leppäkari Zachodnia Jerozolima 4 wizje mają zazwyczaj silnie apokaliptyczny charakter - przez co należy rozumieć nie tyle epatowanie budzącymi grozę obrazami, co dochodzącą w nich do głosu głęboką fascyna­ cję ideą apokalipsy jako uniwersalnej i radykalnej, sięgają­ cej samych podstaw bytu, zmiany, która ma umożliwić zisz­ czenie się millenarystycznego marzenia o raju na ziemi . Apo­ kalipsa, która w myśleniu potocznym zdążyła stać się syno­ nimem zniszczenia i zagłady, dla jednostek skupionych wo­ kół takich grup jak ICEJ czy TMF jest koniecznym i jedynym środkiem realizacji owego marzenia. 5 6 Obierając za przedmiot mojej pracy wyobrażenia apo­ kaliptyczne, starałam się szczególnie skoncentrować na uwypukleniu roli, jaką wewnątrz modelu millenarystyczne­ go odgrywa Jerozolima. Eschatologiczna symbolika Jero­ zolimy o d zawsze Inspirowała wyobrażenia apokaliptycz­ ne . Współcześnie zdarza się, do czego jeszcze wrócimy w dalszej części, że jej wizerunek symboliczny, duchowy, zaczyna nakładać się na wizerunek administracyjnie wyzna­ czonego obszaru, zamieszkałego w części przez Żydów, w części przez Palestyńczyków, w o k ó ł którego toczy się krwawy konflikt. Można powiedzieć, że mamy tutaj do czy­ nienia z obustronną zależnością - z jednej strony wizeru­ nek dzisiejszej Jerozolimy, będącej miejscem konfrontacji politycznej i religijnej, modyfikuje treść wyobrażeń apoka­ liptycznych, z drugiej strony owe wyobrażenia wpływają na sposób rozumienia zarówno historycznej i religijnej roli mia­ sta, jak i natury samego konfliktu. Aby lepiej zrozumieć ową zależność, posłużymy się tutaj przykładem d w u wspomnia­ nych na wstępie organizacji quasi-religijnych - ICEJ oraz TMF. Przedstawiając pokrótce ich działalność oraz głoszo­ ne poglądy, ograniczam się ze zrozumiałych względów do tych elementów, które korespondują z interesującym nas tutaj tematem. 7 Członkowie International Christian Embassy In Jerusalem określają siebie mianem „chrześcijańskich syjonistów" . Sku­ pieni na lekturze pism Starego i Nowego Testamentu, wie­ rzą, że ze świętych ksiąg płynie skierowane do nich wezwa­ nie, aby zebrać „wybranych przez Boga (Żydów) z Diaspory dla odbudowy Królestwa Izraela, w obrębie biblijnych gra­ nic, oraz świątyni Salomona". Wiążąc swe mesjańskie na­ dzieje z istnieniem żydowskiego państwa Izrael, sympatycy ICEJ aktywnie angażują się w działania mające na powrót zjednoczyć, w granicach współczesnego Izraela, rozproszony naród żydowski. Wierząc, że żyjemy u końca czasów, w ten 8 14 między innymi sposób starają się przyspieszyć ponowne przyjście Chrystusa. Aby właściwie zrozumieć fenomen ICEJ należy pokrótce przedstawić cały łańcuch wydarzeń, których skutkiem było powołanie d o życia International Christian Embassy in Jerusa­ lem. Władze izraelskie, dążąc do uregulowania sytuacji praw­ nej Jerozolimy, w 1980 roku uchwaliły akt, w którym nadano Jerozolimie status wyłącznej i niezmiennej stolicy państwa Izra­ el. Fakt ten spotkał się z potępieniem międzynarodowym, cze­ go praktycznym wyrazem było przeniesienie ambasad z Je­ rozolimy do Tel-Avivu. W tym miejscu zaczyna się historia ICEJ - protestując przeciw zachowaniu społeczności międzynaro­ dowej, grupa chrześcijan utworzyła coś w rodzaju chrześci­ jańskiego przedstawicielstwa („ambasady") w Jerozolimie, mającego w założeniu reprezentować sympatyzujących z teo­ logicznymi ideami ICEJ chrześcijan z całego świata. Trudno jest w tym momencie precyzyjnie ustalić, ilu wiernych groma­ dzi ów rodzaj charyzmatycznego chrześcijaństwa, wyznawa­ ny przez członków i sympatyków ICEJ. Ich liczba nie jest jed­ nak zapewne zbyt duża i chociaż pośród sympatyków spo­ tkać można członków różnych zgromadzeń z całego świata, to jeśli chodzi o skalę, mamy bez wątpienia do czynienia ze zjawiskiem marginesowym . Jednak to nie zasięg oddziały­ wania jest dla nas tutaj istotny, ale specyficzne nasączenie głoszonej doktryny treściami apokaliptycznymi. 9 Wiemy już, że specyficzny sposób, w jaki rozumieją hi­ storię zbawienia, motywuje członków ICEJ do stałego zain­ teresowania losami państwa żydowskiego. Wydaje się, że zarówno izraelska polityka wewnętrzna, jak i zagraniczna, są postrzegane przez grupę jako rodzaj ekranu, dzięki któ­ remu można każdorazowo określić, na jakim etapie znajdu­ je się obecnie realizacja procesu zbawczego . Pomimo że jej członkom często zdarza się nadużywać retoryki niestroniącej od budzących niepokój słów, takich jak „wojna", „wo­ jownicy", „ b r o ń " czy „bitwa", nie należy tego pochopnie in­ terpretować jako rzeczywistej groźby. Przynajmniej tak dłu­ go, jak aktywność ICEJ nie przyjmuje postaci konkretnych działań, możemy traktować ją jako jedną z form wyrażania poglądów na temat przyszłości. 10 Drugim przykładem, który chciałabym tutaj przedstawić, jest przypadek grupy The Tempie Mount Faithful założonej w 1967 przez Gershona Salomona oraz kilku jego przyja­ ciół. Powstanie grupy miało stać się wyrazem protestu wo­ bec podjętej przez polityków izraelskich decyzji pozostawię- Numer 10/2005 �T H E E N D IS N E V E R J U S T A N E N D . . nia, po wojnie sześciodniowej, Wzgórza Świątynnego pod kontrolą Islamskiej Rady Religijnej (Waqf). Salomon wraz ze swymi przyjaciółmi potępili zdecydowanie zachowanie władz izraelskich, dołączając do licznego grona powstałych w la­ tach siedemdziesiątych radykalnych grup prawicowych, do­ magających się zwrotu Wzgórza Świątynnego Ż y d o m . Izra­ elski uczony Ehud Sprinzak dołącza TMF do kategorii „kul­ turowych radykałów", sytuujących się pośród izraelskiej ra­ dykalnej prawicy . Z rzadka działając jako jednorodna gru­ pa, „kulturowi radykałowie" podzielają przekonanie, iż jedy­ nie duchowa rewolucja może ocalić naród izraelski, jedno­ cześnie przyznając sobie rolę inspiratorów owej rewolucji. Wynikiem takiego sposobu myślenia są m.in. próby ponow­ nego zaognienia konfliktu wokół Wzgórza Świątynnego. Po­ mimo że „kulturowi radykałowie" nie cieszą się zbytnią po­ pularnością w społeczeństwie izraelskim oraz brak im poli­ tycznego zaplecza, mają istotny wpływ na coś, co Sprinzak nazywa „kolektywną świadomością radykalnej prawicy". Do­ dajmy, że ich wpływ sięga poza kręgi izraelskiej radykalnej prawicy, inspirując poczynania pewnych chrześcijańskich grup religijnych. 11 Jak już zostało powiedziane, szczególny sprzeciw TMF budzą próby religijnego i politycznego zawłaszczenia Wzgó­ rza Świątynnego przez wyznawców religii Mahometa. Znaj­ dujące się na wzgórzu meczety Kubbut as-Sachra (Kopuła Skały, zwany też meczetem Umara) oraz Al-Aksa, kalając swą obecnością święte miejsce judaizmu, są postrzegane przez członków grupy jako w i d o m y znak islamskiej dominacji. Sprzeciw podsyca, silnie motywowana tradycją religijną, idea uczynienia wzgórza na powrót moralnym i duchowym cen­ trum Izraela, a w dalszej perspektywie całego świata. Kro­ kiem w tym kierunku m a się stać wzniesienie - na funda­ mentach poprzedniczek - Trzeciej Świątyni. Ignorując trud­ ności, jakie nastręcza skomplikowana sytuacja polityczna, członkowie TMF konsekwentnie starają się realizować swo­ je pomysły. Krążąc w o k ó ł Wzgórza Świątynnego, podejmu­ ją od czasu do czasu próby wkopania kamienia węgielnego pod budowę świątyni. Jak dotychczas bez rezultatu. Angażując się w konflikt o wzgórze, członkowie Tempie Mount Faithful nie zaniedbują tego, aby nadać odpowiednią legitymację swoim działaniom. Widząc w sobie legalnych spadkobierców narodu wybranego, czują się powołani do wypełnienia misji przekazanej synom Izraela na górze Sy­ naj. Zdaniem założyciela grupy, Gershona Salomona, idee głoszone przez TMF staną się w przyszłości światłem prze­ wodnim dla wszystkich narodów ziemi, prowadzącym je do prawdziwej wiary. Podkreślając wielokrotnie swój aktywizm, zaangażowa­ nie i gotowość działania, TMF na tle innych „kulturowych radykałów" (takich jak Yehuda Etzion i izraelska radykalna prawica), okazuje się być grupą zasadniczo pasywną, nie­ skłonną do podejmowania zbyt pochopnych działań, zwłasz­ cza takich, które wymagałyby złamania przepisów prawa. Zasadą postępowania członków TMF jest bowiem konse­ kwentne przestrzeganie obowiązujących przepisów i zarzą­ dzeń policji, co nota bene odróżnia ich o d większości prawi­ cowych radykałów. J e d n y m z powodów, dla których TMF unika łamania prawa i przemocy, wydaje się być nadzieja, że wizerunek legalnie działających radykałów pozwoli wy­ wierać skuteczniejszy wpływ na stroniącą od ekstremizmu opinię publiczną. wiona nam Prawda. Trudno rzecz jasna polemizować z ta­ kim poglądem, wydaje mi się jednak, że można powiedzieć nieco więcej na temat przyczyn, dla których millenarystycz­ ne idee wciąż zachowują, przynajmniej dla niektórych, swój urok. Dokonując syntezy wizerunku Jerozolimy biblijnej, współ­ czesnej oraz przepowiedzianej Jerozolimy jutra, członkowie takich grup jak Tempie Mount Faithful czy International Chri­ stian Embassy in Jerusalem, posługują się czymś w rodzaju jej „trójwymiarowego" obrazu, symbolizującego pewien uni­ wersalny, metahistoryczny model. Myślenie podporządko­ wane narzucanej przez ów model logice szczęśliwie prze­ staje dostrzegać przypadkowość zdarzeń, koncentrując się na pełnej uniesienia kontemplacji sensu historii. Wydaje się, że sympatyków TMF czy ICEJ pociągać może zwłaszcza, narzucona przez dychotomiczny porządek opowieści o koń­ cu świata, perspektywa, dzięki której ludzie mogą być po­ strzegani wyłącznie jako sprawiedliwi lub potępieni, słudzy Boga lub jego nieprzyjaciele. Zapewne wpływa na nich rów­ nież dynamika samej opowieści, jej dramatyczny, lecz jed­ nocześnie zawierający w sobie obietnicę szczęśliwego za­ kończenia, przebieg. Obraz apokaliptycznego końca, spoza którego wyłania się Nowe Jeruzalem, w którym wybrani prze­ bywać będą w bliskości Boga, podsyca religijną nadzieję, która - zdaniem członków obydwu grup - zbawi wspierają­ cych Izrael. Jerozolima, chociaż jest miastem świętym, nękana jest przez różne problemy . Dla członków TMF i ICEJ nie ulega wątpliwości, że ich źródło tkwi w pełnej nieudolności i nie­ konsekwencji polityce prowadzonej przez władze izraelskie oraz w obecności w mieście wyznawców islamu. Ale nega­ tywna ocena sytuacji, w jakiej znalazła się współczesna Je­ rozolima, posiada swój jaśniejszy rewers. Wszak wszystkie zjawiska negatywne koniec końców przyczyniają się do re­ alizacji ostatecznego celu, którym jest urzeczywistnienie wi­ zji Syjonu. Ten sposób rozumowania, nasycony obrazami zaczerpniętymi zarówno z Tory, jak i innych pism Starego i Nowego Testamentu, jednoznacznie wskazuje na inspira­ cję tradycją biblijną; w miejscach, w których pojawia się model doskonałego przyszłego społeczeństwa pojawiają się rów­ nież elementy klasycznych utopii. 13 Apokaliptyczne wyobrażenia Jerozolimy należą do dzie­ dziny zjawisk społecznych. Możemy analizować ich treść, śledzić transformacje, możemy również starać się określić kanały, którymi owe wyobrażenia są przekazywane. Stano­ wiąc element tradycji, rozwijają się wraz z nią, wpływając i modelując sposób myślenia kolejnych pokoleń . Łatwo za­ padając w pamięć, stają się trwałymi elementem potocznej 14 12 Nadszedł czas, aby spróbować odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Co skłania jednostki do tego, aby podporządko­ wać myślenie i działanie wizji Nowego Jeruzalem? Co szcze­ gólnie pociąga je w owej wizji? Co przesądza o jej, ignorują­ cej upływ czasu, atrakcyjności? Dla fundamentalisty religij­ nego, gdyby przyszło nam do głowy prosić go o odpowiedź, o wszystkim przesądza fakt, że źródłem owej wizji jest obja­ Model Świątyni Jerozolimskiej PISMO ANTROPOLOGICZNE �Maria Leppäkari wiedzy. Dlatego ich kolejne konkretyzacje stanowią zawsze kombinacje elementów czerpanych z tradycji, mniej lub bar­ dziej oryginalne nawiązania. Jednak rozpatrywanie wyobrażeń Jerozolimy wyłącznie p o d kątem s p o ł e c z n e g o charakteru oraz m e c h a n i z m ó w transmisji niewiele może nam pomóc w zrozumieniu ich istoty. Dopiero badając zjawiska z pogranicza religijnego i politycz­ nego fundamentalizmu, zaczynamy dostrzegać, że o specy­ fice owych wyobrażeń decyduje głęboki wpływ, jaki zdolne są wywierać na świadomość jednostek, ich niezwykła sugestywność, która zdolna jest wskrzesić religijny zapał. Oży­ wając w wyobraźni, dostarczają głębokiej motywacji dla okre­ ślonego sposobu interpretowania zjawisk, ucząc bezkompromisowości w myśleniu i działaniu. Mieliśmy okazję się przekonać, jak w świadomości członków ICEJ czy TMF ob­ raz stolicy Izraela, z jej pogmatwaną historią i skomplikowa­ ną, nabrzmiałą konfliktami izraelsko-palestyńskimi, teraźniej­ szością, rozmywa się zwolna w hipnotycznej wizji przyszłej, immanentnej doskonałości. Naturalnie ogromna liczba osób nosi w swoich umysłach zapisany mentalny obraz apokaliptycznej Jerozolimy, cho­ ciaż dla większości nie ma on jakiegoś decydującego zna­ czenia. Dotychczas o konkretnym kształcie owego obrazu decydowały okoliczności, które sprawiają, że różnimy się pomiędzy sobą: nasze usytuowanie wewnątrz konkretnej tra­ dycji, rodzaj odebranego wychowania, zebranego doświad­ czenia. Być może dzisiaj wpływ tych czynników staje się nie­ co słabszy, coraz częściej mamy bowiem okazję stykać się z tymi samymi formami przedstawień. Wyobrażenia apokalip­ tyczne należą w naszej kulturze do tych, po które sięga się chętnie i stosunkowo często. Pojawiają się w malarstwie, się­ ga do nich poezja, film, czasem przywołuje się je jako meta­ foryczny komentarz w telewizyjnym newsie. Wizerunek apo­ kaliptycznej Jerozolimy kondensując w sobie pewną religij­ ną ideę, określony pogląd na sens historii, symbol nowego świata i marzenie o lepszej przyszłości, oferuje nam bogac­ two znaczeń wielokrotnego użytku. Dla większości z nas owe znaczenia są wystarczająco czytelne, aby obraz Jerozolimy, raz przywołany, nie wymagał specjalnych objaśnień. Atrakcyjność obecnych w kulturze apokaliptycznych idei bierze się m.in. stąd, iż karmi nasze umysły wizjami jakiejś post-apokaliptycznej doskonałości. Jako istoty ludzkie nie mamy możliwości mierzenia się z doświadczeniem religij­ nym lub zmagania z ideą religijną bez udziału posiadanej wiedzy, wyznawanego światopoglądu, emocji - a więc tego wszystkiego, co stanowi treść naszego życia. Ich aktywny udział sprawia, że raczej konstruujemy znaczenia, niźli je pasywnie przyswajamy. Sposób, w jaki przedstawia nam się nam dana idea, zawsze jest funkcją pewnych potrzeb d u ­ chowych, intelektualnych, emocjonalnych, co wyjaśnia, dla­ czego dużo lepiej wychodzi n a m przetwarzanie pozytywnych raczej niż negatywnych informacji . 15 16 Istota zdarzeń opowiedzianych w micie apokaliptycznym sprawia, że zaczynamy zastanawiać się nad zagadką śmier­ ci. Analizując zebrany przez siebie materiał, miałam wielo­ krotnie okazję przekonać się, jak istotną rolę odgrywa escha­ tologiczna symbolika Jerozolimy w obrębie dyskursu wyra­ żającego nadzieję ocalenia przed wieczną, wszystko spy­ chającą w nicość, śmiercią. Być może tutaj tkwią praprzy­ czyny ciągłej fascynacji ideą apokalipsy, wciąż podejmowa­ nych prób jej interpretacji, zarówno tych wprost czerpiących z religijnego dziedzictwa tradycji judeochrześcijańskiej, jak i tych, które czynią to niejawnie, często mimowolnie. Jako symbol życia wiecznego Jerozolima końca czasów oferuje nam pewien sensowny model interpretacji naszego losu, o d ­ powiedź na lęki i troski współczesnego człowieka. 17 Na koniec chciałabym zwrócić jeszcze uwagę, że apoka­ liptyczne wątki pojawiają się współcześnie w coraz szerszym kontekście kulturowym. To zjawisko ma, jak sądzę, związek ze sposobem, w jaki idea jest przekazywana. Aby przetrwać w kulturze mit lub opowieść musi wędrować pomiędzy po­ koleniami jako element żywej tradycji. Taka wędrówka za­ wsze pozostawia pewien ślad w postaci treściowych prze­ sunięć, zmiany akcentów, pojawienia się nowych elemen- Ściana Płaczu - jedyny ocalały fragment Świątyni Jerozolimskiej 16 Numer 10/2005 �tów. Dokonujące się transformacje nie są jednak w stanie zatrzeć prawdziwej tożsamości, dzięki czemu możemy po­ wiedzieć, że ekologiczne i technologiczne apokalipsy pozo­ stają wariantem tej samej, wędrującej przez historię, opo­ wieści. Apokaliptyczna historia Nowego Jeruzalem przekazywa­ na była przez wieki za p o m o c ą różnych form: w chrześcijań­ stwie oznaczała zarówno śmierć jak i życie, niebiańskie kró­ lestwo jak i tęsknotę za lepszą przyszłością. W ostatnich cza­ sach te same wątki dają się zauważyć w obrębie „apokalip­ tycznej" świeckiej kultury popularnej. Chociaż konkretne re­ alizacje mogą być pozbawione jednoznacznie religijnej wy­ mowy, tym niemniej ich źródłem wciąż pozostaje religijna idea zagłady rodzaju ludzkiego. Część z nich, zachowując wierność oryginalnemu kontekstowi apokaliptycznemu, snuje wizję odzyskanego raju na ziemi, inne, porzuciwszy nadzie­ je, przybierają postać anty-utopii. Przełożył Paweł Barabasz 3 N.G. Holm, An Integrated Role Theory for the Psychology of Reli­ gion: Concepts and Perspectives, [w:] The Psychology of Religion. The­ oretical Approaches, red. B. Spilka i D.N. Mcintosh, Colorado - Oxford 1997, ss. 73-85; M. Leppakari dz. cyt., s. 55-56. 4 M. Leppakari, dz. cyt., s. 2 1 , 27-36. 5 Tamże, s. 2 1 . "Tamże, s. 201-225. 7 Tamże, s. 234 tamże, s. 143,145; zob. również: Y. Ariel, Philosemites orAntisemites. Evangelical Christian Attitudes Towards Jews, Judaism and the State oflsrae, „Acta", Jerusalem, 2002, nr 20, s. 2-3. 8 9 Y. Ariel, dz. cyt., s. 2. M. Leppakari, Jerusalem - en plats i ständig förändring, [w:] Kultu­ rell miljö, natursyn och symboliskt landskap. Nigra aspekter pä kulturmiljóstudier, red. L. Marander-Eklund i in., Religionsvetenskapliga skrifter nr45, Abo 2002, s. 173. 10 11 E. Sprinzak, The Ascendance of Israel's Radical Right, Oxford New York 1991, s. 227, 280-281; M. Leppakari, The End Is a Beginning, s. 170-171. 12 M. Leppakari, dz. cyt., s. 169-193. Oxford - 13 Tamże, s. 204. Massachusetts 1999, ss. 2, 24, 32, 78; M. Leppakari, The End Is a Begin­ 14 Tamże, s. 242-243. ning. Contemporary Apocalyptic Representations 15 Tamże, s. 206-213. 1 D. Sperber, Explaining Culture. A Naturalistic Approach, of Jerusalem, Abo 2002, 16 s. 39-51. 2 R Berger i T. Luckmann, The Social Construction of Reality. A Treati­ se in the Sociology of Knowledge, Middlesex - Baltimore 1973, ss. 27, Tamże, s. 54-55; The Psychology of Religion. An Empirical Appro­ ach, red. R.W. Hood, B. Spilka, Jr, B. Hunsberger, R. Gorsuch, New York 1996, s. 157-158. 17 112-115, 118-121; M. Leppakari dz. cyt., s. 51-56. PISMO ANTROPOLOGICZNE M. Leppakari, dz. cyt., s. 234. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4ca208001c1b407c26a33efe2fe3b16.pdf 09c9a792690772ec7229d491e2b9a458 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5554 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5164 Title A name given to the resource Żydzi i judaizm w chrześcijańskich scenariuszach końca świata/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.8-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gow, Andrew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A n d r e w G o w Ż Y D Z I I J U D A I Z M W CHRZEŚCIJAŃSKICH S C E N A R I U S Z A C H K O Ń C A ŚWIATA: Z A P I E K Ł A NIENAWIŚĆ CZY IRENICZNE ITINERARIA? Jeśli ktokolwiek wątpiłby w ogromną popularność dyspensacjonalistycznego premillenaryzmu w Stanach Zjed­ noczonych, d o w ó d na jej wniknięcie d o serca ewangelikalnej", a przede wszystkim fundamentalistycznej Ameryki może obecnie bez trudu znaleźć na listach bestsellerów. Badacze zajmujący się religią popularną nie spieszą się z uznaniem rosnącego wpływu tego rodzaju idei, częściowo zapewne dlatego, że naukowcy rzadko podzielają tradycjonalistyczną wizję świata i jednoznaczną wiarę w Boże autorstwo Pi­ sma Świeteao które charaktervzuia orotestanckich funda­ mentalistów i dlateoo sa niechętni nadawaniu im rozołosu. Ale czas na wstydliwe odwracanie wzroku minął, bowiem milionv Amervkanow zaczvtuia sip kolpinvmi częściami dvs1 1 D e n s a c i o n a l i s t v c z n e i s a a i nt LeftBehind Na stronie w w w le ftbehind.com można m.in. znaleźć takie oto informacje' Autorzy cyklu Left Behind, Tim LaHaye i Jerry B. Jenkins, są klasyfikowani na 42. miejscu na ogłoszonej przez pi­ smo „Entertainment Weekly" liście 51 najbardziej wpły­ wowych twórców. [...] „Entertainment Weekly" uznał za trudną do przeoczenia na swojej li­ ście, gdzie ewangelikalni pisarze nie pojawiają się zbyt często, serię sukcesów LeftBehind, której sprze­ daż przekroczyła 50 milionów eg­ zemplarzy. ' H \ - Zabawne, nie czuję się ani trochę bardziej wpływowy teraz niż wcze­ śniej - mówi Jerry. - Ale moim ma­ rzeniem pozostaje uczyć i bawić przez fabuły w formie powieści i fil­ mów, które biorą udział w e współ­ zawodnictwie na rynku idei. - Nigdy nie przewidywaliśmy, że nasze książki wzbudzą tak powszechne zainteresowanie - dodaje Tim. - Jesteśmy za­ szczyceni i zadowoleni, że tak wielu ludzi okazuje tak żywe zainteresowanie tym, co przyszłość niesie ludzkości. Jedna z książek z cvklu Left Behind Desecration oszoło­ miła obserwatorów branży, gdy „Publishers Weekly"' ogło­ sił Ż P bvła o n a nailpnipi s n r z p d a i a r v m cip h/tułpm w twar dei oorawiP w k a h n o r i l l o h n a Grishama Z fikria" J ktnm W d S t a Z Z w n r a Ł V ^ Z y ^ ! L J l I I ^ ^ ^ w roku 2001 - s t r a r a i a r 7 a i m n w J n r i K W d roku wS n ^ T l r ^ M ^ 1:1» n r w - Hnra u r w n a ooecnego zain- T Dziesiąta książka z serii LeftBehind również utrzymywała się przez 4 tygodnie na 1. pozycji [...] i zajmowała pozy- 8 cję 7. na liście niedzielnej. To czwarty tytuł z serii Left Be­ hind, który debiutował na 1. pozycji list bestsellerów „New York Timesa", „USA Today," „Wall Street Journal", „Publi­ shers Weekly" i CBA. Dziękujemy za wasze ciągłe wsparcie. Odgrywacie waż­ ną rolę w sukcesie serii i wpływie, jaki ma ona na życie wielu ludzi. 3 Recenzję jednej z pozycji z serii Left Behind, The Remnant, pióra Gershoma Gorenberga w „The Ame­ rican Prospect" czyta się jak dresz­ czowiec. Widać, że kwestia popar­ cia dla Izraela przez część ewangelikalnych chrześcijan jako sposobu wspierania wypełnienia się proroctw na temat k o ń c a świata, w k o ń c u przyciągnęła uwagę mainstreamowych mediów. W „U.S. News & World Report" Jeffrey L. Sheller ujawnił sedno dyspensacjonalistycznej po­ stawy wobec Izraela i Żydów: 4 DliSr.CRATlON 5 ...wielu ewangelikalnych chrześcijan uważa powstanie Izraela w 1948 za pierwsze w łańcuchu wyznaczonych w Biblii wydarzeń, które zakończą się powrotem na Zie­ mię Jezusa i końcem historii — scenariusz ten został spo­ pularyzowany w bestsellerowej serii powieściowej Left Be­ hind. Część tego scenariusza, oparta na gorąco dyskuto­ wanej interpretacji fragmentów Objawienia św. Jana oraz ksiąg Daniela i Ezechiela, dotyczy niszczycielskiej „bitwy Armagedonu" — nuklearnej zagłady zatrzymywanej w kulminacyjnym punkcie przez przybycie Jezusa, który pokonuje siły zła i ustanawia erę pokoju. Ale miliony Ży­ dów giną w trakcie bitwy, a ci, którzy ocaleli, uznają Jezu­ sa za ich Mesjasza. Ten artykuł został opublikowany bez komentarza na stro­ nie internetowej leftbehind.com. Poparcie dla Izraela ze strony ewangelikalnych chrześcijan (np. w formie niedawnej dota­ cji w kwocie 2 milionów dolarów na wsparcie osadnictwa amerykańskich Żydów) wynika z ich chęci „przyspieszenia" końca świata. Poparcie to ma umożliwić wypełnienie się głów­ nego elementu scenariusza zbawienia dyspensacjonalistycz­ nej teologii, a mianowicie o d b u d o w ę Świątyni Jerozolimskiej, p o to, by mogła być ona sprofanowana (tak jak w nowym bestsellerze z serii Left Behind) przez Antychrysta - przeciw­ nika Jezusa w eschatologicznej bitwie Czasów Ostatecznych. Wszystko to nie ma większego sensu, o ile nie zna się historii chrześcijańskiej teologii i eschatologii. Choć chrze­ ścijanie zawsze różnili się co d o tego, jak Pismo powinno Numer 10/2005 �być interpretowane, to jednak tradycyjne gałęzie chrześci­ jaństwa co najmniej d o dwudziestego wieku zwykle odrzu­ cały interpretacje oferowane obecnie przez autorów Left Behind, Tima La Haye i Jerry'ego Jenkinsa. Prezentowany przez nich scenariusz był owszem rozpowszechniony, ale nie w uczonej, katolickiej i protestanckiej teologii, lecz w roz­ maitych popularyzatorskich, nie-teologicznych, tworzonych w miejscowych językach budujących tekstach religijnych. Zarówno katoliccy iak i orotestanccy eazeaeci zdecydowa¬ nie go odrzucali, w czym znaczącą rolę odegrało niewątpli­ wie to iż wvmaaa on bardzo zawiłei lekturv Pisma wsDieranei orzez mase wysoce interesujących ale teoloaicznie bardz ei niż nodeirzanych leaendowych 'i literackich tradycii właczaiac w to tvburtvńskie o s e u d o - s v b i l l i ń s k i e ororoctwa 7 r h r z e ś c i i a ń s k i P C i o Rzvmu Roman* o Aleksandrze i szPrPO ków niezbędnych do odbudowy Żydowskiej Świątyni w Jerozolimie. Nie była ona możliwa ani pod pano­ waniem rzymskim po roku 70 n.e., ani w okresie bizantyńskim i w koń­ cu całkowicie już po zajęciu Jero­ zolimy przez muzułmanów i wznie­ sieniu przez nich na Wzgórzu Świą­ tynnym meczetów Umara i Al-Aksa. Jednak Daństwo żydowskie Świąty­ ni nie odbudowało I nie iest to iedvnie rezultat oalestyńskieoo arabs k i e o o czv m u z u ł m a ń s k i e g o n i e n r z P i P d n a n i a b o w i P m duża c z e ś ć n a w n ń ł u r z ^ tJnnPnn i na^wriPiPd^ rH I P H P n H n w P n i P r i / A n t ^ możliwościidotonania tego przez ludzi I w tym właśnie momencie zaczynają się kłopoty: w nie­ zliczonych legendowych tekstach średniowiecznych ocze­ kiwany przez Żydów Mesjasz, który m a o d b u d o w a ć Świąty­ nię, był utożsamiany z literalnym, o s o b o w y m Antychrystem. Ich autorom wydawało się to konkluzją z analogii: my, chrze­ ścijanie, oczekujemy nadejścia Antychrysta, a oni, Żydzi, oczekują nadejścia ich Mesjasza - więc nasz Antychryst i ich Mesjasz muszą być jednym i tym s a m y m . Utożsamienie to było oparte na Mt 24, 5: „Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem i będą mówić: Ja jestem Mesjaszem. I wielu w błąd wprowadzą" Ułatwiła je także popularna chrześci­ jańska wersiateao Droroctwa ałoszaca że Żvdzi beda Dierwszvmi którzy beda oarnać sie do Antychrysta i służyć mu jak gdyby był on Mesjaslem zrodłaztego okresu w językach narodowych lub nawet mniej poważane komentarze pisane przez d u c h o w n y c h (np. Haimo, Libellus de Antichnsto opata Adso, Raoula Glabera i wielu innych) o d n a ezc w nich można scenariusz łudząco przypominający ten, którym posłużyli się autorzy Left Behind. Centralnym w nim p u n k t e m jest żydowskie pochodzenie Antychrysta, a Żydzi generalnie odgrywają niebagatelną rolę w eschatologicznych wydarzeniach. Przekonanie, ze żydow­ skie wojska - utożsamiane z Gogiem i Magogiem, zaginione dziesięć plemion Izraela czy nieczyste narody odgrodzone przez Aleksandra za Górami Kaspijskimi, albo wszystko to pod legendowym pojęciem „czerwonych Zydow" - „zosta­ ną wypuszczone" na kraje chrześcijańskie, by siać zniszcze­ nie przy końcu czasów, była zawsze krytycznym składnikiem w struktu­ rze, która czyni Antychrysta Ż y d e m . Takie rozumienie Antychrysta idzie zawsze w parze z wiarą, że Żydzi będą się garnąć d o niego i służyć mu podczas apokaliptycznej kampa­ nii odpłaty i unicestwienia. 6 Scenariusz końca świata, które­ go zwolennikami są obecnie premillenarystyczni d y s p e n s a c j o n a l i ś c i , był obecny w okresie wczesnej nowożytności w wierzeniach szeregu ruchów sekciarskich, w tym radykal­ nych protestantów czy tzw. Purytanów, i dotarł d o Ameryki bardzo szybko. W końcu XIX wieku powstanie i rozwój krytyczno-historycznej metody czytania i analizowania Pisma wzbudziły równie ooteżny antvmodernistvcznv antynaukowy ruch w amerykańskich kręgach ewangelikalnych, który znalazł s w o i a k u l m i n a c i e w Doaladach Drezentowanych w The Fundamentals"' i orawym skrzydle Południowych BaDtvstów w oierwszych dekadach XX wieku Jeśli analiza krvtyczno-historvczna dążyła do oodważenia boskieoo autor­ stwa" rodzący sie wtedy fundamentalizm"unierał sie orzv nim tJm barriziPi n w a ł t n w n i e c o donrowariziło d o takich wi dowisk jak Małpi Proces Scopesa' żwriowskiPi t r a d v r i i rezerwut r p k n n s e k r a c i e W z n ó r z a Świa Trzeba zauważyć, że cykl Left Behind, przynajmniej o ile wiem, nie utożsamia jasno Antychrysta z Mesjaszem oczeki­ wanym przez Żydów - autorzy wierzą raczej, że większość Żydów będzie jego zwolennikami i tylko „Reszta Izraela" roz­ pozna jego prawdziwą tożsamość i nawróci się na chrześci­ jaństwo - wypełniając tym samym inne proroctwo - o koń­ c o w y m nawróceniu Żydów, zgodnie z odpowiednią interpre­ tacją Rz 11 (choć wers 26 mówi, że „cały Izrael będzie zba­ wiony"). Role wyznaczone Żydom w tej eschatologii nie tylko są nie do pomyślenia dla samych Żydów, ale także wyrażają wrogość wobec nich i judaizmu. Nasza kultura posiada praw­ ne i etyczne kategorie dla języka przesyconego nienawiścią, np. podżeganie czy m o w a nienawiści. Za przyczyną różnych skomplikowanych czynników, które mają związek z przewa­ żającym obecnie postrzeganiem miejsca, gdzie ulokowana jest niesprawiedliwość (tzn. w sferach: świeckiej, społecznej i prawnej), nie posiadamy kategorii dla podżegania do wie­ rzeń Drzeóełnionych nienawiścią - choć sie to wolno i zło­ wieszczo zmienia DO 11 września 2001 Modernistyczni historycy od­ dzielała antysemityzm" - nowocze­ sna oseudonaukowa doktrynę r a s o WPOO i P t n i r z n P n o odróżniania OPW nPi n m r w l u d z i n d a n t y h r r i a i z m u rPMnHnpi dla ' m n r i P r n K ^ r h MA|JS KTKP n P hinra n n n n H M w L t P n n i l t l dvZ I n n mJnw «a » n h ' n f c t n L , n k . <=n£" a v Gdzieś po drodze dyspensacjonalistyczni myśliciele prze­ jęli ( p r a w d o p o d o b n i e o d w c z e s n o n o w o c z e s n y c h pisarzy purytańskich i independenckich) starą historię o Antychry­ ście i zaczęli szukać znaków jego nadejścia. Powstanie Izra­ ela dostarczyło im fundamentalnego argumentu na rzecz prawdziwości tego scenariusza poprzez stworzenie warun­ |ł.ł'.ł'i RJŁ\"KIM nym chrześcijaństwie, nierozerwal­ nie. Muszę tutaj przyznać, ze juda­ izm nie jest bez skazy jeśli chodzi o wrogość w stosunku do innych religii - na przykład tzw bał­ wochwalców, ale rabiniczny judaizm zakłada, ze jeśli istnieję życie pozagrobowe, wszystkie istoty ludzkie, które nie gwał- PISMO ANTROP0LOGICZNB �Andrew Gow cą p e w n y c h p o d s t a w o w y c h praw moralnych (siedem praw Noachickich), będą miały w nim równy udział, bez względu na swoją reli­ gię. Wziąwszy pod uwagę konflikto­ wą naturę premillenarystycznego spojrzenia na Żydów, judaizm i Izra­ el oraz intensywne apokaliptyczne oczekiwania milionów Amerykanów - a Stany Zjednoczone Ameryki są miejscem powstania i największego rozkwitu tej wizji świata - uzasadnio­ nym wydaje się poszukiwanie para­ leli w przeszłości. Moja teza, podzielana tylko przez część świata akademickiego w dziedzinie studiów religioznawczych i historii religii, brzmi następująco: klimat intensywnej apo­ kaliptycznej spekulacji i oczekiwania sprzyja tworzeniu się radykalnie antyjudaistycznych nastrojów, a nawet może po­ wodować gwałtowne antyjudaistyczne - ' a więc antyżydow­ skie, wybuchy społeczne. Zacznijmy od prawdopodobnie najwcześniejszego przy­ kładu tego rodzaju wydarzeń w zachodniej Europie (za wy­ jątkiem wizygockiej Hiszpanii) - pierwszego, zdaniem Richar­ da Landesa, p o g r o m u w łacińskim kręgu kulturowym. Na przełomie lat 1009 i 1010 kalif Al-Hakim zdecydował się zislamizować Jerozolimę i kazał zburzyć Bazylikę Grobu Świę­ tego. Raoul Glaber mówi o „jednomyślnej decyzji wszyst­ kich chrześcijan" (co najmniej"w kilku francuskich miastach) o wypędzeniu Żydów z ich miast i krajów. Landes całą swo­ ją karierę akademicką poświęcił udowadnianiu tezy głoszącei że dekadv Drzed i DO roku 1000 charakteryzowały sie intensywnymi aD0kaliDtvcznvmi soekulaciami i oczekiwania mi - doprowadziło go to do stworzenia Center for Millennial Studies i i n t e r d v s c v D l i n a r n e i dziedziny studiów millpnniinych" To prawda, że wielu francuskich i katolickich badaczy o d r z u c a te t e z ę Ipśli i p r i n a k z a a k r e n t n i p m y ia iakn mnżli wnść a I a n r i e s Ma właśniP n n u h l i k n w a l i ś m v M n m PSPiów 7 8 tak rozpowszechniony, że dowody na religijne, a nawet apo­ kaliptyczne motywacje tej krucjaty były bagatelizowane na­ wet przez poważanych historyków chrześcijaństwa, np. Ber­ narda McGinna. Guibert z Nogent w swojej relacji z Clermont z 1095, gdzie Urban II propagował ideę pierwszej kru­ cjaty, pisze, że papież twierdził, iż chrześcijanie muszą opa­ nować Ziemię Świętą, ponieważ w niej właśnie pojawi się Antychryst i ich obecność tam jest niezbędna, by mu się prze­ ciwstawić. Jakie może istnieć bardziej eschatologiczne usprawiedliwienie dla krucjaty? Wiemy przy tym, że pierw­ sza krucjata pochłonęła ogromną liczbę ofiar nie tylko wśród muzułmanów ale także Zvdów szczeaólnie w niemieckiei Nadrenii i w samej Jerozolimie.' 10 11 Kiedy Marcin Luter pisał w 1523 r., że to nic dziwnego, iż Żydzi odmawiają nawrócenia się na chrześcijaństwo (a wie­ rzył on, że nawrócenie to jest niezbędne, aby biblijne pro­ roctwa zostały wypełnione, zaczęły się Dni Ostateczne), wziąwszy pod uwagę ich traktowanie przez poprzednie po­ kolenia chrześcijan (czyli Kościół rzymskokatolicki i jego klerykalnych reprezentantów) oraz uwzględniając trudności w dostępie do „czystego słowa Pisma", nie próbował bynaj­ mniej być miły dla Żydów" Twierdziłon że chrześcijanie byli winni zaniedbania jednej z ich najważniejszych ról w hi­ storii mianowicie aktvwneao Drozelityzmu w stosunku do Żydów Środ­ kiem zaradczym miało być według Lutra nowe podejście do Żydów d o b r ą wolą i w d u c h u Fwannplii Wydawał sip nn wiprzvr 7P tn w U a r r z y ahy 1 ^nn lat pnra7 harrl7ipi 7ałri itvnh rp 12 Hi Itńrp w r * ' T I Z K mimo dwudziestu lat wystawienia na d z b a n i e prawdziwego i niezafałszowanego Słowa Bożego, n n n h n r i 7 3 p u r h 7 niprw^7pi k n n f p r p n r i i P M Q ktńrp h\/ła n n Żydzi wciąż się nie nawrócili. Czuł, ze najwyraźniej ich ser­ ^ r m n S w i 1 n m ™w\Jrl\lnrb *PriP nlZlnnZ^' ca były zbyt twarde, a ich zrozumienie zbyt zmącone przez rCharrnimpnt^ obstawanie przy „starożytnym prawie , by chrześcijanie mogli miec nadzieję na jakąkolwiek zmianę. W rezultacie, utrzy­ mywał Żydzi powinni zostać usunięci ze wszystkich chrze­ ścijańskich społeczności a ich książki i dobra powinny byc skonfiskowane. Jego reakcja nie była bynajmniej wynikiem jakiejś szczególnej złośliwości. Rozczarowanie Lutra miało obecny na Ziemi i uz na niej działa. Pogłoska, ze jerozolim­ charakter eschatologiczny. Opierało sie na głębokim prze­ scy Żydzi pomagali Al-Hakimowi, tylko pogorszyła sprawę: konaniu, że koniec czasu jest blisko i że niemożność nawró­ obsadziło ich to w roli sług A n t y c h n - t cenia się Żydów zatrzymuje go! na Z a c h o d z i e w roku 1010 miały miejsce powszechne pogromy Ży­ dów, a dowody zdają się to potwier­ dzać, to prawdopodobnie wybucha­ ły one w napiętym klimacie escha­ tologicznego oczekiwania i stanowi­ ły rezultat apokaliptycznego strachu przed rolą Żydów przy końcu cza­ sów. Przyczyn krucjat, s z c z e g ó l n i e pierwszej krucjaty z końca XI stule­ cia, w okresie europejskiej historio­ grafii, który można by nazwać chrze­ ścijańskim, powiedzmy do I Wojny Światowej, upatrywano przede wszystkim w sferze religijnej. „Odczarowanie świata", które nastąpiło później i które zo­ stało odzwierciedlone w rodzących się naukach społecznych, zastąpiło miles christi, żołnierza Chrystusa, miles avaritiae, chciwym młodszym synem szukającym łupu, ziemi i kolo­ nialnych możliwości na Bliskim Wschodzie. Ten pogląd był 10 Ostatecznie jego wezwanie do nawrócenia albo wygna­ nia Żydów przyniosło efekty. Do roku 1557 prawie wszystkie żydowskie społeczności w Świętym Cesarstwie Rzymskim zostały zmuszone do opuszczenia centrów miejskich. Ich członkom pozostało osiedlenie się w miasteczkach i wioskach albo wyjazd do bardziej przyjaznych miejsc, takich jak Pol­ ska albo, później, Holandia, Brytania i zachodnia półkula. Co więcej, eschatologiczne rozczarowanie Lutra miało po­ ważne konsekwencje także w dwudziestym wieku, kiedy nazistowscy propagandziści w Niemczech i w Ameryce wy­ dali powtórnie w tanich pamfletowych wersjach inwektywy Lutra pod adresem Żydów i judaizmu (Von den Juden und ihren Lüaen TO Zvdach i ich kłamstwachl 1543} iako cześć kampanii na rzecz przekonania luterańskich Niemców i nie­ mieckich Amerykanów do nazistowskieao Doaladu na oerfidię Żydów. Jak wspomniał Jeffrey Sheller w swoim artykule w „U.S. News and World Report", istnieje szereg postaw możliwych do przyjęcia przez premillenarystów, jeśli chodzi o właściwą Numer 10/2005 �ŻYDZI I J U D A I Z M W C H R Z E Ś C I J A Ń S K I C H S C E N A R I U S Z A C H . . . rolę zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan w obliczu Końca Czasów. Cytuje on nie tylko autorów Left Behind, ale rów­ nież wybitnych liderów grup chrześcijańskich, które są ak­ tywne w sprawie Izraela: Wielu chrześcijan wierzących w ten [prezentowany przez Left Behind] scenariusz, wątpi w skuteczność bliskowschodnich negocjacji poko­ jowych. - Tylko tyle można osiągnąć dyplo­ matycznie czy militarnie - mówi [Rev. James M.] Hutchens z Chrze­ ścijan dla Izraela. - Nie będzie tam pokoju dopóki nie nadejdzie Me­ sjasz. S z c z e g ó l n i e n i e p o k o j ą c a jest rola „przyspiesznika", która zakłada interwencję mającą po­ móc w doprowadzeniu do dni ostatecznych. Luter zalecał, by uprzykrzyć życie Ż y d o m , tak aby byli zmuszeni nawrócić się na chrześcijaństwo, jeśli nie można ich skłonić d o tego za pomocą pokojowych środków. Pewną odmianą tego sa­ mego konceptu wydaje się być, w s p o m n i a n a wcześniej, pomoc w sfinansowaniu „powrotu" Żydów d o Izraela. Możli­ wym nasteostwem teao oozornie niewinneao proaramu bvtoby dokładnie to, o czym wspomniał Sheller: - Do jakiego stopnia teologiczny pogląd, który zapowia­ da Armagedon na Bliskim Wschodzie, będzie prowadził ewangelikalnych chrześcijan do popierania polityki zmie­ rzającej w tym kierunku raczej niż w kierunku stabilności i pokojowego współistnienia? - pyta Rabbi David Saperstein, dyrektor Religious Action Center of Reform Juda¬ ism. Yoffie z Union of American Hebrew Congrégations dodaje: - Ludzie twierdzący, że tam nie może być pokoju, nie są naprawdę przyjaciółmi Izraela. rzymskokatolicki wniósł ostatnio ważkie poprawki d o swego poprzedniego, negatywnego stanowiska w o b e c judaizmu jako ścieżki d o zbawienia, takie jak chociażby stwierdzenie, że „Bóg nie łamie swoich obietnic", a d w a największe prote­ stanckie wyznania w Kanadzie i Australii, odpowiednio Uni­ ted Church i Uniting Church, wyrzekły się całej pracy misjo­ narskiej skierowanej na nawrócenie Żydów, jako niepotrzeb­ nej, p o n i e w a ż Żydzi są zbawieni Drzez nrzvmierze które Bóa zawarł z A b r a h a m e m . Jest t o j e d n a k ż e w chrześcijańskim świecie stanowi­ sko wciąż niezbvt DODularne Chrześciiańskie określanie łaaodnei" tak­ t y k konwersvinei iako irenicznei" niP iPst o c z v w i s r e z a k o r z e n i o n e w HnświarirzPnhi hvcia oniPktPm S S n T T r Z i Ł n l P S Nakoniec powinienem zająć się problemem zawartym w tytule niniej­ szego tekstu: tym mianowicie, czy w tego typu wyobrażeniach na te­ mat roli Żydów przy końcu czasu to nienawiść, czy też raczej ireniczne pobudki wchodzą w grę. Właściwie nienawiść w dyspensacjonalistycznym obozie znaleźć trudno, nawet jeśli stanowcze odrzucenie judaizmu jako równoprawnej religii czy drogi do zbawienia iest powszechne dla orawie c a ł e a o e w a n a e l i k a l n e a o spektrum. Jeśli zaś chodzi o irenizm, to nr7P7 dwa tysiąclecia chrześciiańscy myśliciele i teoloaowie mieli ooczucie że wvciaaaia ku Żydom aałazke oliwna" w postaci propozycji zbawienia przez nawrócenie Kościół n s n Z -Tto™ l l J n m n r " nil" neg^konfliktów pomiędS" dw „Żydzi" byli „wyimaginowanymi istotami, które zostały skonstruowane przez chrześcijaństwo", jak ujął to Harris Lenowitz, nie tylko w renesansowej Anglii, ale w całej Euro­ pie i przez całe średniowiecze, nawet kiedy chrześcijanie mieli bliskie kontakty z prawdziwy­ mi Żydami, jak to wykazałem w mo­ jej książce Trie R e d J e w s . Judaizm był także dla wielu chrześcijan nie­ wiele więcej niż „ w y i m a g i n o w a n ą reliaia" skonstruowana Drzez chrze­ ścijaństwo szczeaólnie Drzez odnie­ sienie d o judaizmu nie tylko jako Inneno c z v Gorszpno alp iako Wcześ n i P i s z e o o ale Przestarzałeao a n a 15 16 wet 14 Chciałbym wskazać, że wziąwszy pod uwagę intensyw­ ność apokaliptycznego klimatu panującego w dyspensacjonalistycznych kongregacjach i wśród czytelników Left Behind, dostrzec można inne, nie tak ambitne, ale równie niepokoją­ ce możliwe reakcje na nieuniknione odwlekanie się realizacji wyznawanego przez nich scenariusza (nieuniknione przynaj­ mniej dla tych spośród nas, którzy nie dostrzegają ręki Boga tak aktywnie pracującej w świecie). Co się stanie, jeśli miliony „pro-izraelskich" (choć „anty-judaistycznych") ewangelikal­ nych fundamentalistów i"nabywców książek z cyklu Left Be­ hind obudzą sie Dewneao Diekneao Doranka i zdecvduia że Żydzi „powstrzymują" Dni Ostateczne? T ^ iako niPważnPno nonieważ HnhZ^Zta^ł u a tologicznym'spojrzeniuma^ <^* ^r A ^ ^ ^ ™ w o w e g o z protestanckich reforma o r o w M P » ^ a eschatologia cyklu Lett Behind i premii enaryzm ewangeli­ kalnych chrześcijan w Ameryce nie są „tylko rehgijnymi fe­ nomenami, zwłaszcza ze stanowią religijne wyobrażenia na temat grupy która definiuje się zarówno w religijnych, jak i etnicznych kategoriach, bez oddzielaniajch starannie jak to czyni większość ludzi Zachodu. Jesh dyskurs o Żydach w cyklu Left Behind byłby formułowany w świeckich lub spo­ łecznych terminach, to zmuszałby d o natychmiastowego działania; i jeśli kiedykolwiek rozleje się on poza raczej sła­ be i arbitralne granice, jakie ustaliliśmy dla tego, co teolo­ giczne, i wkroczy w obręb tego, co świeckie - powiedzmy w wypadku znaczącego rozczarowania eschatologicznego - w relacjach pomiędzy konserwatywnymi chrześcijańskimi stronnikami Izraela i Żydami, którzy dziś w c h o d z ą z nimi w alianse, mogą zaistnieć poważne problemy. Przełożył Mariusz Czaja 1 Zob. hasło „Premillenaryzm" autorstwa Roberta K. Whelana, [w:] The Encyclopedia of Millennialism and Millennial Movements, red. R. Landes, New York and London 2000, ss 329-332. < http://www.leftbehind.com/article.asp7LocJd=1 &item_id=12963 >, odwiedzona 17 października 2002. <http://www.leftbehind.com/article.asp?loc_id=1&item_id=12636>, odwiedzona 17 października 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 2 3 �Andrew 4 T. 13, nr 17, 23 wrzesień 2002. 5 proroctw biblijnych w ramach skomplikowanego systemu interpretacyj­ 1 2 sierpień 2002, s. 34-35. 6 nego, gdzie zasadniczą rolę odgrywa przeświadczenie, że dzieje zba­ Apocalypti­ wienia dzielą się na pewne etapy czy epoki (dispensations), w których Age, 1200-1600 (Leiden 1995) i mój artykuł The obowiązują odmienne, wyznaczone przez Boga reguły, oraz że odmien­ Zob. moją książkę The Red Jews. cism in an Apocalyptic Gow Antisemitism and Jewish Antichrist in Medieval and Early Modern Germany, [w:] Medieval ne są Boskie plany wobec Żydów i nie-Żydów. Według Darby'ego Encounters w momencie odrzucenia przez Żydów Mesjasza w osobie Jezusa z Na­ 7 2, 3 (1996), s. 249-285. R. Landes, The Massacres of 1010: On the Origins of Popular Anti- zaretu, profetyczny zegar niejako zatrzymał się i ruszy z powrotem do­ Jews piero wtedy, kiedy nastąpi tak zwane pochwycenie (rapture), czyli „za­ and Judaism in Medieval Christian Thought, red. J. Cohen, Wolfenbüttel branie żywcem" do Nieba wszystkich prawdziwych chrześcijan przez Jewish Violence in Western Europe, [w:] From Witness to Witchcraft: Boga. Po tym, odgrywającym w dyspensacjonalistycznym systemie cen­ 1997, s. 79-112. 8 F. Battenberg, Das europäische Zeitalter der Juden. klung einer Minderheit in der nichtjüdischen Zur Entwic­ tralną rolę, wydarzeniu, ma nastąpić siedmioletni okres rządów Anty­ Darmstadt chrysta na świecie (w trakcie którego nastąpi m in odbudowa Świątyni Umwelt Europas, Jerozolimskiej) 1990, s. 6 1 . 9 The Apocalyptic Year 1000. Religious Expectation and Social Change, 950-1050, współred. z R. Landes i D. Van Meter, New York and Oxford 2003. 10 Antichrist. Two Thousand Years of Human Fascination with Evil, z wcześniej zakończony zstąpieniem na Ziemię Chrystusa (wraz pochwyconymi" chrześcijanami) co z kolei zapoczątkuje jego tysiącletnie rządy (millennium) Mimo braku prscyzyjnGQO OKTGŚIGnis detly pochwycGnici i QGn6r3ln©Q0 przeświadczenia że obGcny etap San Francisco 1996 [pol. wydanie: Antychryst. Dwa tysiące lat fascynacji (dispensation) dziGjów zbawienia — WiGk Kościoła — to okres Wielkiej człowieka złem, Warszawa 1998]. P 11 Cytowane tutaj z powodu łatwości dostępu z angielskiego tłuma­ czenia relacji Guiberta: The Version of Guibert of Nogent, [w:] The First Crusade: The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Mate­ rials, red. E. Peters, Philadelphia 1971, s. 13. 12 Dass unser Herr Jhesus Christus ein gebornerJude tini Luthers Werke. Kritische Gesamtausgabe, sey, [w:] D. Mar­ 60 tomów, Weimar 1883¬ -1980 [odtąd WA], t. 11. 13 Von den Juden und ihren Lügen, WA 53. Więcej dyskusji na temat tych kwestii i obszerna literatura naukowa na ten temat w moim artykule Christian Colonialism: Luther's Exegesis of Hebrew Scripture, [w:] Con­ tinuity and Change. The Harvest of Late Medieval and Reformation ry. Essays presented Histo­ h to Heiko A. Oberman on his 70' birthday, Leiden 2000, s. 229-252. T zwolen nicv dvsoensacionalizmu doszukuia sie znaków ieoorvchteno zakon r z / n i a w wielu b i f v a r v r h wvriarzeniarh nrzede w k \ m tvrh Twara nych z Izraelem i Bliskim Wschodem [przyp tłum ] " Taki przekład występującego w oryginale terminu evangelical zo­ stał tutaj przyjęty za najnowszą literaturą przedmiotu w języku polskim (por. np. A. Siemieniewski, Ewangelikalna duchowość nowego narodze­ nia a tradycja katolicka, Wrocław 1997, T.J. Zieliński; hasło „ewangelikalizm" w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Minerski, t. 3, Warszawa 2001; Z. Pasek, Topika zbawienia w polskich ewangelikalnego protestantyzmu, kancjonałach Kraków 2004) [przyp. tłum.]. '" Chodzi tutaj o serię esejów teologów i liderów konserwatywnego protestantyzmu, opublikowanych w latach 1910-1915 w Stanach Zjed­ noczonych i zawierających swoiste credo kształtującego się wtedy fun­ 14 Scheller, tamże. damentalizmu protestanckiego, który właśnie od tego dzieła wziął swo­ 15 W swoim wystąpieniu Hebrew Script in Art. A Chapter in the Lord's ją nazwę [przyp. tłum.]. Name na Sixteenth Century Studies Conference, San Antonio, Texas, 24¬ -27 październik, 2002; i w swojej mającej się ukazać książce o tetragrammatonie w renesansowej Anglii; zob. również jego książkę The Messiahs: Jewish from the Galilee to Crown Heights. Oxford i New York 1998. 16 Tamże. 17 Zob. mój artykuł Christian IV John T. Scopes był nauczycielem biologii w stanie Tenesee, który rozmyślnie naruszył uchwalony przez władze tego stanu zakaz naucza­ nia teorii ewolucji (zdaniem jej przeciwników m.in. wywodzącej pocho­ dzenie człowieka od małpy), co stało się przyczyną wytoczonego mu w 1925 roku procesu. Proces ten, w którym oskarżycielem był jeden Colonialism. z przywódców obozu fundamentalistycznego, trzykrotny kandydat Par­ tii Demokratycznej na prezydenta, William Jennings Bryan, stał się cen­ 3D ' Mianem dyspensacjonalizmu lub dyspensacjonalistycznego pre- trum zainteresowania zarówno konserwatywnych, jak i liberalnych me­ millenaryzmu określa się doktrynę religijną stworzoną przez Johna Nel­ diów i na długie lata określił obraz fundamentalistów w społeczeństwie sona Darby'ego (1800-1882), opierającą się na dosłownym odczytaniu amerykańskim [przyp. tłum.]. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34bfacb3bb4c3becd1ed1e3c3081dfdb.pdf f1868117ef55187be459c4c9f5187604 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5966 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5558 Title A name given to the resource Funkcje pełnione przez 'babkę' podczas chrztu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Funkcje pełnione przez babkę podczas chrztu Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka: 1—k ą p a ł a i ubierała dziecko do chrztu, 2—z w y k l e niosła dziecko do k o ś c i o ł a , 3 — niekiedy niosła dziecko do k o ś c i o ł a , 4—p o d a w a ł a dziecko k u m o m przed wyjazdem do k o ś c i o ł a , 5—odbierała dziecko z rąk k u m ó w po przyjeździe od chrztu, 6—p o d a w a ł a dziec­ ko k u m o m przez okno, 7—obecna b y ł a w k o ś c i e l e przy chrzcie, 8—brak informacji. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie spontanicznych wypowiedzi podczas b a d a ń wg kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f Gajek. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15c63a955174737ccabb483c5ee8b3a4.pdf 29a757c9f86362cc0eff664c4b146787 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5967 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5559 Title A name given to the resource 'Babka' trudni się odbieraniem dzieci zawodowo lub okolicznościowo/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Babka trudni się odbieraniem dzieci zawodowo lub okolicznościowo Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka zajmowała się odbieraniem dzieci: 1—okolicznościowo, 2—okolicznościowo (posiadała go­ spodarstwo rolne), 3—zawodowo, 4—zawodowo (posiadała gospodarstwo rolne), 5—brak tradycji, 6—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwy­ czajach i obrzędach urodzinowych. 20. Czy takie wioskowe „babki" we wsi uważane były lub są za osoby trudniące się odbiorem dzieci zawodowo? Czy czynią to tylko okolicznościowo? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51bb6407e2e6c6cd0e68f94b73e5edcd.pdf 800f16625176938a1c53ea97a81570ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5960 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5552 Title A name given to the resource 'Babka' wykonuje zabiegi magiczne związane z pierwszą kąpielą dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Babka wykonuje zabiegi magiczne związane z pierwszą kąpielą dziecka Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Podczas pierwszej kąpieli noworodka stosowano zabiegi magiczne. Jednym z nich było zapewnienie dziecku bogactwa w życiu W tym celu: 1—babka wrzucała pieniądze, 2—ojciec wrzucał pieniądze, 3—brak danych o osobie wrzucającej pieniądze. Inny zabieg dotyczył zapewnienia dziecku pomyślności. W tym celu: 4—babka dawała do kąpieli mleko, 5—mąkę i sól, 6—ziarna zboża lub kawałek chleba, 7—żytnią słomę, 8—grochowiny, 9 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Pols Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwyczajach i obr nowych. 27. Jakie obowiązki należały do takiej „babki": e) Przeprowadzenie pierwszej kąpieli dziecka? Zabiegi przy kąpieli. 33. Zbadać, czy we wsi istnieje przekonanie, że wodę po pierwszej kąpieli dziecka należy wylać we właściwe mie inne normy odnoszą się do wody po kąpieli chłopca - inne po kąpieli dziewczynki: a) Gdzie i w jaki sposób należy wylewać wodę po kąpieli chłopca? po kąpiełi dziewczynki? b) Gdzie i w jaki sposób nie wolno wylewać wody po kąpieli chłopca? po kąpieli dziewczynki? �