22 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7d6e08f11ef70450725e9ee4a43043a.pdf 28fd5dec133d5e24452934c38e8aea0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2412 Title A name given to the resource Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur Seweryn A. Wisłocki W Muzeum Śląskim w Katowicach miała miejsce wyjątkowo ważna i znacząca wystawa. Od czerwca do końca września 1996 roku prezentowano dzieła Jacka Malczewskiego ze zbiorów Lwowskiej Galerii Obrazów. Zaistniało więc w Katowicach udostępnienie polskiej publiczności znaczącej części dorobku artystycznego jednego z najwybitniejszych polskich malarzy, wyłączonego od ponad półwiecza z naszej świadomości kul­ turowej. Lwowska kolekcja dzieł Malczewskiego jest zbiorem boga­ tym, obejmującym wszystkie okresy jego twórczości. Tworzy ją 68 obrazów oraz 18 rysunków i akwarel. Uprzednio znajdowały się one w Ukraińskim Muzeum Narodowym we Lwowie, Muzeum Lubomirskich, w zbiorach Leona Pinińskiego, Kon­ stantego Brunickiego, Bolesława Orzechowskiego, a pojedyn­ cze prace w kolekcjach innych znawców. Warto przypomnieć, iż podstawą zbiorów Ukraińskiego Muzeum Narodowego we Lwowie była kolekcja obrazów Malczewskiego zakupionych i sprezentowanych narodowi ukraińskiemu przez Romana Aleksandra Marię hrabiego Szeptyckiego, arcybiskupa lwows­ kiego, kościoła grecko-katolickiego. Ten gest wykonany przez wytrawnego polityka, zawierał w sobie całą świadomość jego doraźnych znaczeń spektakularnych jak i znaczeń na przy­ szłość. Miał on, w intencji Szeptyckiego, określić, czy wręcz przypisać Jacka Malczewskiego i jego dorobek artystyczny do kultury ukraińskiej. Nie należy także zapominać, że jest w nim również odbicie postawy donatora, jako wyrafinowanego znaw­ cy sztuki. W świadomości polskiej twórczość Malczewskiego jest perłą w dorobku naszej współczesnej sztuki. Potwierdza to choćby ostatnie zdanie noty biograficznej artysty w czterotomowej Encyklopedii Powszechnej P W N 1994: „Twórczość M . jest zaliczana do najwybitniejszych zjawisk nowoczesnej sztuki polskiej."' Prawda leży gdzieś w okolicach środka. Sam artysta miał bez wątpienia pełne poczucie przynależności do narodu polskiego, co zresztą znajduje dobitne odzwierciedlenie w cyklach obra­ zów o tematyce związanej z polską martyrologią po powstaniu styczniowym (Niedziela w kopalni 1882, Na etapie 1883, Wigilia zesłańców 1892), nawiązujących bezpośrednio do twór­ czości Juliusza Słowackiego i Artura Grottga a. Z drugiej strony jego naturalne związki z Podolem, rodzinne, a raczej rodowe są oczywiste i bezdyskusyjne. Ziemie ukraińskie odegrały rolę nie do przecenienia w roz­ woju wczesnej sztuki Słowian Wschodnich. To właśnie tutaj od końca X wieku, w Rusi Kijowskiej rozwinęła się architektura monumentalna w bezpośrednim powiązaniu ze sztuką Bizanc­ jum (np. Cerkiew Dziesięcinna X w „ oraz cerkwie w Kijowie i Czernihowie), a także malarstwo monumentalne i miniaturo­ we. Od X I V wieku sztuka Rusi Czerwonej (w odróżnieniu od Rusi Czarnej sąsiadującej bezpośrednio z ziemiami litewskimi, Białorusi oraz obszarem wpływów księstwa suzdalsko-moskiewskiego, czyli późniejszej Rosji), kształtowała się wpływem sztuki zachodniej. Podole, ziemie halickie i wołyńskie znalazły się w polskim obszarze artystycznym. Przemiany stylowe 135 �И. 3. Jacek Malczewski, „Rycerz i muza", 1903, olej, płótno 49 x75 cm II. 4. Jacek Malczewski, „Przed modelem", ok. 1960, olej, płótno 74,5x97.5 cm znaczone są przez gotyk, renesans i manieryzm {vide: architek­ tura, rzeźba i malarstwo zaistniałe we Lwowie), barok (np. klasztor w Poczajowie), rokoko (reprezentatywny przykład to ratusz w Buczaczu) oraz klasycyzm i eklektyzm. Wpływy kultury i sztuki polskiej sięgały także na pozostałe ziemie ukraińskie, będące poza polskim terytorium państwowym. Sztuka ukraińska rozwijała się jednak w oryginalnym, sobie właściwym wymiarze duchowym i formalnym, kontynuując własne tradycje ruskie, nawiązując jedynie do elementów stylów zachodnich, czego znamiennym przykładem jest „barok ukraiński" - oryginalny, dekoracyjny styl odzwierciedlony np. przy rozbudowie Ławry Peczerskiej, w Bramie Zaborowskiej w Kijowie, w ikonostasach itd. W X V I I I wieku na terenie Rusi Czerwonej rozwinął się pokrewny sarmackiemu - portret i grafika. W pierwszej połowic X V I I wieku wpisali się na trwałe do skarbnicy literatury polskiej dwaj lwowscy mieszczanie: Szymonowicz i Szymon Zimorowicz. Ich poezje, a szczególnie sielanki są wybornym przykładem stopu kultur polskiej i rus­ kiej. Na początku X I X stulecia zaistniała tzw. ukraińska szkoła poetów. Nazwa ta określała poetów romantycznych południo­ wo-wschodnich kresów dawnej Polski podejmujących w twór­ czości tematykę związaną z folklorem i dziejami Ukrainy. Należeli do niej m.in. Antoni Malczewski, Seweryn Goszczyń­ ski i Józef Bogdan Zaleski, tworząc, jak ich ówcześnie nazywa­ no, „trójcę mniejszych w i e s z c z ó w " (w odróżnieniu od M i c ­ kiewicza, Słowackiego i Krasińskiego). Bez wątpienia naj­ wybitniejszym poetą był wśród nich Antoni Malczewski (głoś­ na, kunsztownie napisana powieść poetycka Maria). w wyprawie archeologicznej do Azji Mniejszej, zorganizowanej przez Karola hrabiego Lanckorońskiego. Artysta od 1897 roku był członkiem i współzałożycielem Towarzystwa Artystów Polskich „ S z t u k a " , w latach 1896-1900 oraz 1912-1921 profesorem ASP w Krakowie, a od 1912 roku piastował godność rektora Akademii. Znaczące sukcesy artystyczne osiągnął szybko. Na Pierwszej Wielkiej Wystawie Sztuki w Krakowie w roku 1887 otrzymał nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za obraz Na etapie. W 1891 roku na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Berlinie otrzymał Złoty Medal I I klasy za obraz Introdukcja, w rok później również. Złoty Medal I I klasy na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Monachium za obraz Śmierć na etapie, a w osiem lat później Srebrny Medal za Melancholię w Paryżu. W 1903 roku odbyła się pierwsza indywidualna „Wystawa Stu Dzieł Jacka Malczewskiego" zorganizowana przez Towa­ rzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, a następnie prezentowana w Krakowie i Warszawie. Jacek Malczewski po śmierci pochowany został w krypcie kościoła O.O. Paulinów na Skałce w Krakowie, w miejscu wiecznego spoczynku wybitnych i zasłużonych Polaków. Artysta uznawany jest za jednego z głównych przedstawicieli Młodej Polski w jej symbolicznym nurcie sztuki. Nie należy jednak jego dorobku sytuować wyłącznie w estetyce i filozofii modernistycznej. Malczewski początkowo malował wiejskie sceny rodzajowe inspirowane w znacznej mierze folklorem i pejzażem podolskim, później stworzył cykl obrazów związa­ nych tematycznie z walką o niepodległość Ojczyzny. Były prace realistyczne, tworzące pełen ekspresji dokument artj* tyczny martyrologii narodowej po upadku powstania stycz­ niowego. Około 1890 roku zwrócił się w stronę symbolizmu tworząc własny, odrębny styl. Symbolizm i ekspresja przekazu zasadzały się na baśniowości, wizyjności mitycznej łączonej z realizmem detali i poszczególnych m o t y w ó w oraz na opero­ waniu żywą gamą kolorystyczną o dysonansowych zestawie­ niach. Sytuując twórczość Jacka Malczewskiego na takim, z konie­ czności nader szkicowo zarysowanym tle, można rozumieć i odczytywać motywy malarskie wywodzące się z tradycji kulturowej Podola, ich specyficzne znaczenia symboliczne i metaforyczne wpisane w większość dzieł malarskich tego artysty. Studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych u Włady­ sława Łuszczkiewicza, Feliksa Szynalewskiego i Jana Matejki. To właśnie on pierwszy dostrzegł wielki talent Malczewskiego, który ostatecznie przeniósł się do jego pracowni. W 1876 roku artysta wyjechał do Paryża, gdzie przez rok kształcił się w Ecole des Beaux-Arts u Ernesta Lehmanna. Po powrocie studiował ponownie u Matejki. Zgodnie z duchem czasu Malczewski odbył wiele podróży artystycznych do Włoch. W 1884 r. uczestniczył jako rysownik 136 10 mll|L W dziesięć lat później kształtuje się ostatecznie i /a.l stałe miejsce w twórczości Malczewskiego portret. Arty również w tym przypadku wypracował własną formułę eks presyjno-filozoficzną. W skrócie można ją określić jako И* ' wanie (najczęściej) półpostaci na tle krajobrazu, z zastoso*^ niem kontrastu nie tylko kolorów, lecz przede wszys^ nastroju w wizerunkach przyrody i człowieka. Człowiek i N ra. Pogodny pejzaż tworzy kontrast dla powagi człowieka, J - sla 1 atL1 �melancholijnych rozważań. Tak są traktowane liczne autoport­ rety malarza, na których przedstawia się w różnych strojach i z różnym rekwizytorium znaczących symbolicznie atrybutów. Lubił przedstawiać się w otoczeniu muz, aniołów, faunów, rusałek i harpii. Byty fantastyczne na jego płótnach współist­ nieją z bytami realnymi na równych prawach, tworząc amal­ gamat znaczeń nadrealnych, asocjacji kreujących „krajobraz duchowy" artysty (w przypadku autoportretu), bądź port­ retowanego modelu. W takim samym sztafażu symbolicznym malarz starał się przekazywać idee, duchowe posłania właściwe dla czasu, dla epoki, a jednocześnie ponad czasowe, uniwersalistyczne. Świat ducha i świat materii kreowane są jako jeetność w osobistej, antropologicznej perspektywie, w wizjach malars­ kich czerpiących jednocześnie z tradycji polskiej, ukraińskiej i europejskiego dziedzictwa historyczno-kulturowego. Szcze­ gólną rolę odgrywa w nich kobieta personifikująca wielość znaczeń od metafor potocznych, wręcz banalnych do skom­ plikowanej symboliki metafizycznej. Można domniemywać, że było to zgodne z duchem sztuki modernistycznej, z jej fascyna­ cją, filozofią i sztuką indyjską, szczególnie tantrą, choć w malar­ stwie Malczewskiego nie ma bezpośrednich, formalnych nawią­ zań do sztuki indyjskiej. M o ż n a jedynie mówić w tym przypad­ ku o pewnym powinowactwie w obrębie ideii kreujących sztukę na gruncie europejskim w tamtym czasie. Dla porównania, szczególnie w odniesieniu do sztafażu symbolicznego wywodzącego się z kultury i mitologii greckiej, odwołam się do Stanisława Wyspiańskiego. Mam na myśli projekt kurtyny do teatru im. J. Słowackiego, który Wyspiański zgłosił na konkurs, a który nie znalazł uznania. Otóż koncepcja artyslyczno-filozoficzna tego dzieła (zachował się projekt na kartonie) opierała się na misterium eleuzyńskim, na jego istocie, czyli micie o śmierci i odrodzeniu w rocznym cyklu procesów przyrody. Wyspiański jednak w tym przypadku, jak i w innych dziełach, szczególnie literackich, nie czerpał bezpośrednio U. 5. Jacek Malczewski, „Trzej aniołowie z Tobiaszem", 1906, olej. tektura 32.2 x 24,4 cm 11. 6. Jacek Malczewski. „Rycerz". 1904. olej, płótno 182 x 122 cm z mitologii i filozofii starożytnej. Po odpadnięciu przy eg­ zaminach w państwowej Akademii Sztuki w Paryżu, zapisał się do „ a k a d e m i i " prywatnej, gdzie Paul Serusier wykładał filozo­ fię propagując Platona i mistrzów szkoły aleksandryjskiej: Filona oraz Hermesa Trismogistosa, a szczególnie od roku 1889 nową wersję hermetyki głoszoną przez Edourda Schure, autora dzieła Wielcy wtajemniczeni. Książka ta stała się wręcz Biblią epoki symbolizmu. Tadeusz Sinko w swoim czasie wyraził przekonanie, iż. światopogląd Wyspiańskiego opierał się na trzech źródłach: doktrynie hermetycznej Schurego, kulturze greckiej i filozofii Fryderyka Nilzschego. Tak więc wspomniany projekt kurtyny zawierał posłania symboliczne nawiązujące do greckiego mitu, ale w duchu interpretacji mającej źródło w Wielkich wtajem­ niczonych. W tym samym czasie Jacek Malczewski, zafascynowany również, kulturą grecką, jej przekazem symbolicznym, a także hermeneutyka głoszona przez Edouarda Schure, wprowadza do swoich obrazów postacie alegoryczne w rozbudowanych kon­ tekstach symbolicznych. Rebusy symboliczne sytuował w kra­ jobrazie, w architekturze, bądź w ich wybranych elementach, z terenu zachodniej Ukrainy. Budował przy ich użyciu klimat obrazu, klimat nostalgii, melancholii, a raczej melancholijnej autorefleksji tak specyficznej i jedynej w swoim rodzaju, iż. kojarzy się bezpośrednio ze smutkiem stepowym i ukraińską dumką. Eksponowane w Muzeum Śląskim obrazy pochodziły ze wszystkich okresów twórczości artysty i prezentowały prawie wszystkie istotne dla niej motywy i oraz wątki tematycznosymboliczne. Ich wybór dokonany przez Igora Chomycza, kustosza Lwowskiej Galerii Obrazów posiadał bardzo ważną cechę: był dopełnieniem dzieł Malczewskiego, które są w kraju, w polskich zbiorach muzealnych i prywatnych. Nie można mieć pełnego przekonania o wielkości tegoż artysty, bez zapoznania się ze znakomitą kolekcją Lwowskiej Galerii Obrazów. Katowickiej wystawie towarzyszył katalog wydany na euro­ pejskim poziomie edytorskim i merytoryczin m. co je-st w znacz­ nej części autorską zasługą Igora Chomycza a także Muzeum Śląskiego. Jacek Malczewski Malarstwo, ze zbiorów Lwowskiej Galerii Obrazów, Muzeum Śląskie, Katowice, czerwiec - wrzesień 1996 r„ komisarze wystawy: Roman Fedyna, Izabela Kanta, Zofia Krzykowska, aranżacja przestrzenna: A . Cioska, M . Madej, M . Paluchiewicz. 137 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2e244b4ea4f45cf8a808e34e6f4d2a3.pdf 1841e3fe41dc51eecafb281361828494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2683 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2494 Title A name given to the resource Jacka Malczewskiego "Finis Poloniae", "Rewolucja 1905" czy wyznanie miłosne? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.8-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grzybkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text z przybytkami laski i miłości. Przygotował grunt dla nowego traktatu o namiętnościach, który czerpałby natchnienie z prawdy tak oczywistej i tak bardzo zapoznanej przez na­ szych pięknoduchów: kochamy kobietę, ponieważ jest miła." Była de Beauvoir miła i Sartre wybrał ją. Rzecz intencjonalnie wyosobniona, mentalnie wyodręb­ niona ze swego fizycznego tła, sensualnie wyrwana ze swego percepcyjnego otoczenia, potraktowana w sposób emocjonal­ ny lub estetyczny, a nie wyłącznie praktyczny lub epistemiczny zostaje zawieszona w swoim byciu-w-świecie i wyzwala się z radykalnej absurdalności egzystencji, znamionującej rzeczywistość, jak to głosi początkujący filozof w ostatnich zdaniach Wyobrażenia z roku 1939: „W tym wypadku każdy może w sobie skonstatować coś w rodzaju odwroiu od przedmiotu konteplowanego, który prześlizguje się do nico­ ści. Gdyż od tego momentu już nie jest postrzegany; funkcjo­ nuje jako analogon samego siebie, a oznacza to, iż nierzeczy­ wiste wyobrażenie tego, czym jest, objawia się nam przez je­ go aktualną obecność. (...) Przedmiot podający się za taki, jak gdyby był za samym sobą, staje się niedotykalny, jest poza naszym zasięgiem; stąd ten bolesny brak zainteresowania w stosunku do niego. W tym też sensie można powiedzieć: niezwykła piękność tej kobiety zabija pożądanie, jakie się względem niej odczuwa. Nie możemy się bowiem zaraz umieścić w płaszczyźnie estetycznej, gdzie jawi się to nieza­ wisłe 'ona sama', które podziwiamy, i w płaszczyźnie urze­ czywistniającej fizycznego posiadania. By jej pożądać, trze­ ba zapomnieć, że jest piękna, gdyż pożądanie jest pogrąża­ niem się w sercu egzystencji, w tym, co ma ona najbardziej przypadkowego i absurdalnego." Te stwierdzenia „piękność tej kobiety zabija pożądanie", „by ją pożądać, trzeba zapomnieć, że jest piękna", najlepiej po wzięciu w nawias wiarygodności filozofa uważać s i ł ą r z e c z y za własne. JACEK MALCZEWSKI Jacek Malczewski, Na jednej strunie. 1908 7 �99 Jacka Malczewskiego Finis Poloniae", „Rewolucja 1905 czy wyznanie miłosne? Teresa G r z y b k o w s k a Jacek Malczewski prawie nigdy sam nie nadawał tytułów swoim obrazom, czynili to przyjaciele oraz późniejsi interpretatorzy jego dzieł. Artysta zostawiał wszystkim wolną rę­ kę, nigdy niczego nie prostował. Jego postępowanie pozwala wnioskować, że pilnie strzegł tajemnicy ich prawdziwego przesłania. Pytany po wielekroć o znaczenie obrazów, odsy­ łał najczes'ciej rozmówcę do profesora Jana Bołoz-Antoniewicza, organizatora wystaw oraz autora katalogów. Ten histo­ ryk sztuki nadawał tytuły pojedynczym obrazom i całym ze­ społom. Podobnie nieco później czynił Jerzy Mycielski. Wy­ myślane przez tych uczonych tytuły narzucały pojęcia, które mogły skrywać rzeczywistość. W 1914 roku w Lusławicach w rozmowie z dziennika­ rzem S. Nowińskim artysta powiedział: „moje wizje to moje życie... Najlepiej malować dla siebie i nikomu nie pokazy­ wać... pisz pan tak: Jacek jest zdrów, ma się dobrze i maluje historyjki, których nikt nie rozumie. Artysta strzegł pilnie istotnych treści swoich obrazów, nie chciał ujawniać ukry­ tych w nich uczuć będących tajemnicą jego życia. A to, że malował uczucia, wiemy także z jego deklaracji złożonej w liście do ojca pisanym z Paryża wiosną 1876 roku: „... swo­ je uczucia będę pokazywał publiczności". Tak więc obrazy stawały się dobrem publicznym, ale przemilczane znaczenia pozostawały nadal jego osobistą własnością. Również obraz noszący dwie daty: przed sygnaturą 1905, a po niej 1906, nie zyskał autorskiego komentarza. Znajdują­ ce się obecnie w warszawskich zbiorach prywatnych płótno było fotografowane mniej więcej z czasem powstania. Foto­ grafię podpisano: Wśród drogi. W katalogu wystawy jubile­ uszowej w 1925 roku obraz zatytułowano Rewolucja 1905 ro­ ku. Jako Finis Poloniae zaś figurował na wystawie w 1977 ro­ ku w paryskim Grand Palais. W katalogu tej ekspozycji ro­ mantyzmu polskiego jej autor Marek Rostworowski dał pa­ triotyczną eksplikację obrazu. Zdaniem tego wybitnego orga­ nizatora wystaw płótno miało przedstawiać alegorię upadku, odrodzonej rewolucją 1905 roku nadziei na odzyskanie przez Jacek Malczewski, Portret hrabiego Aleksandra Wielopolskiego. 8 1903 �Jacek Malczewski. Finis Połoninę zwana też Rok 1905 (1906). czy też Apoteoza artysty i jego M«;v? Polskę niepodległości. Zdaniem Rostworowskiego artysta prowadzi ku wolnos'ci kobietę symbolizującą Polskę i białego Pegaza. Ale ich marsz powstrzymują dwie kobiece harpie personifikujące Prusy i Austrię, które niegdyś' - wspólnie z Rosją - rozgrabiły Polskę. Tłem tej sceny jest rozległy pej­ zaż od Tatr po Morze Bałtyckie. Już Agnieszka Ławniczakowa odnosiła się sceptycznie do tej interpretacji. Ta zasłużona badaczka twórczości Mal­ czewskiego uznała, że nie ma powodu, by w dwóch nagich harpiach widzieć symbole zaborczych państw, dostrzegła w nich raczej figury libido-uwodzącej mocy zmysłów, rado­ ści i pokus życia, siły antagonistycznej wobec duchowego posłannictwa artysty. Biały Pegaz może wyrażać inspirację twórczą artysty płynącą z całej polskiej ziemi. Patronuje ca­ łości smutna Muza, a nie Polonia. W konkluzji Ławniczako­ wa uznała, że obraz wyraża „romantyczny konflikt wartości ukazany w obrazie opozycji: życie prywatne-społeczne obo­ wiązki". Sugestia tej patriotyczno-społecznej tradycyjnej interpre­ tacji była tak silna, że ulegając jej, zamieściłam obraz w dziale Ojczyzna w moim Świecie obrazów Jacka Malczew­ skiego. Jednak ponowne, długie i dokładne przyjrzenie się obrazowi, jego studiowanie zmusiło mnie do rewizji daw­ nych poglądów. Wydarzenia roku 1905 na pewno oddziałały na wrażliwe­ go artystę. Jednak nie powstało w związku z tym żadne wy­ bitne dzieło. Natomiast właśnie wówczas Malczewski nama­ lował kilka najlepszych swoich płócien, w których główną bohaterką była zmitologizowana postać Marii Balowej. Prze­ życia osobiste chyba tym razem zdominowały politykę, bo­ wiem przyglądając się interesującemu nas płótnu nie dostrze­ gamy w nim śladu jakichkolwiek patriotyczno-rewolucyjnych aluzji. Natomiast w tym wypadku polityczna interpreta­ cja sygnalizuje to, co Joseph Campbell nazywa patologią mi­ tu - wykorzystaniem sfery duchowej, jaką jest mit, do celów politycznych. Obraz jest bliski kompozycyjnie powstałemu trzy lata wcześniej Portretowi Aleksandra Wielopolskiego z Muzeum Narodowego w Warszawie, nazwanego też w ra­ mach tej samej patologii „Hamletem Polskim". Ostatnio Witold Dobrowolski przekonywająco udowodnił dawną sugestię Kazimierza Wyki, określającego Wielopol­ skiego jako Heraklesa na rozstajnych drogach. Przyjaciel ar­ tysty stał się współczesnym Heraklesem-bohaterem mitologiczno-moralizatorskiej opowieści znanej z fragmentów Wo­ ra/ Polikleta z Kos zacytowanej przez Ksenofonta. Wielopol­ ski, jak niegdyś Herakles, stoi w rozległym pejzażu między dwoma kobietami. Młodą, kuszącą rozkoszą Eudajmonią i starszą, poważną Arete-Cnotą. W obrazie z 1906 roku miejsce Wielopolskiego zajął sam artysta. Stoi pośrodku rozległego pejzażu, też między dwoma kobietami. Obie są piękne i młode. Malczewski przyciska le­ wą dłonią do piersi jakby własną głowę, bo nie jest to cza­ szka. Gest jednak jest teatralny: artysta jak Hamlet trzyma ową głowę niczym czaszkę Yorika. Głowa ta została pokaza­ na z góry tak, że oglądamy lśniącą łysinę, starczący nos z roz­ dętymi chrapami. Drugą dłonią malarz trzyma za uzdę stoją­ cego tuż za nim Pegaza. Obok skrzydlatego konia melancho­ lijna Muza w wieńcu na głowie obejmuje czułym gestem łeb narodzonego z krwi Meduzy zwierzęcia. Po obu bokach arty­ sty, na tle ogromnych skrzydeł Pegaza, stoją dwie ujęte do pa­ sa nagie kobiety. Po chwili orientujemy się, że obie są jedną i tą samą osobą - zmultiplikowanym wizerunkiem Marii Ba­ lowej. Pióro we włosach upodabniają do wizerunku z 1905 roku, na którym została pokazana jako Chimera strzegąca Za­ trutej Studni. Wygięte niczym pręty barokowej kraty węże uj­ mują nagie piersi kobiety w mocne sploty. Gady tworzą orna­ ment zarówno na ciele kobiety, jak i w przestrzeni wokół niej. Jeden z węży dotyka piersi artysty. Tak wyeksponowane wę9 �Jacek Malczewski. Rusałki. Opętany. że stają się atrybutem kobiety. Oba wcielenia Marii Balowej dominują nad artystą, który, niższy, został dosłownie zam­ knięty w uścisku ich ciał. Kobiety spod spuszczonych powiek patrzą z góry na zadumanego malarza, ich twarze są łagode, piękne, spokojne. Artysta ukazał siebie nie tyle jako zdomi­ nowanego przez kobietę, ile widzianego z jej perspektywy. W małym skrawku pejzażu oglądamy kwintesencję ziemi: niebo, wodę, góry. Na tym obrazie więc Malczewski prowadzi przez świat ukazany w sumie żywiołów Pegaza i Muzę. Przeciska się z tymi towarzyszami przez swoistą Skyllę i Charybdę, ale w przeciwieństwie do mitu nie grozi mu z ich strony niebez­ pieczeństwo. Maria Balowa, której podwojone ciało stwarza specyficzną szczelinę, ukazana została jako piękna Chimera lub równie piękna Meduza-matka Pegaza. W tym kontekście można też zastanawiać się nad pozytywną interpretacją węży, które były również atrybutami Asklepiosa-patrona sztuki le­ karskiej. Węże reprezentowałyby tu dynamikę życia. Wąż zrzuca skórę, by się odrodzić, co symbolizuje samą istotę ży­ cia. Dotyk węża w sztuce greckiej oznaczał wyleczenie. Wąż symbolizował więc energię wewnętrzną, przekształcanie ży­ cia. A wszak miłość nie tylko zmienia życie ale także leczy. Kobiety, czy raczej Maria Balowa, zajmują najwięcej miejsca w obrazie, podobnie jak na powstałym rok później płótnie Chwila tworzenia. Harpia we śnie. I tu Balowa wy­ pełnia swoją postacią cały świat artysty. Stała się zarówno je­ go Eudajmonią, jak i Arete. W każdym razie te przeciwień­ stwa mają dla niego jedną twarz ukochanej kobiety. Ta śmiała kompozycja zamknięta w ciasnym kadrze stło­ czonych postaci przypomina monumentalnym rozmachem weneckie freski z XVIII wieku, zwłaszcza Tiepola. Efekt ten wzmaga jasny, radosny koloryt i cienko, „freskowo" kładzio­ na farba. Sporo w tym obrazie innych nawiązań do malar­ stwa włoskiego, również XV i X V I wieku. Naga opleciona wężami Maria Balowa dominująca w pejzażu na tle nieba w oczywisty sposób narzuca skojarzenia ze znanym portre­ tem Simonetty Vespucci Pierra di Cosima z Chantilly. Wąż układający się w delikatny biżuteryjny klejnot na ciele flo­ renckiej piękności oplata Balową stalowym splotem. Nato­ miast sama postać sławnej z urody modelki Malczewskiego, charakterystyka jej ciała, a zwłaszcza włosów, falujących, spiętych modą findesieclową, obfitych, ciężkich nad kar­ kiem, wywodzi się z tradycji jasnowłosych bogiń stworzo­ nych przez Tycjana, Tintoretta i Tiepola. Bohaterowie 10 1887 płócien Tintoretta posłużyli artyście za model własnej posta­ ci. Mężczyzn o czaszkach łysych, gładkich i lśniących zna­ my choćby z wiedeńskiej grupy Zuzanny i starców. Schemat kompozycyjny - umieszczenie głównej postaci pośrodku z adorantami po bokach - nawiązuje do najpopularniejszego renesansowego tematu Sacra Conversazione spełnianej w idealizowanym pejzażu. Schemat ten zastosował Mal­ czewski po raz pierwszy w portrecie Wielopolskiego jako Heraklesa, a wykorzystywał potem wielokrotnie. Zwłaszcza w autoportretach z nagimi kobietami, najsławniejszy z nich powstał w 1916 roku. Z biegiem lat kobiety utraciły rysy Marii Balowej, pozostając jednak nosicielkami erotycznej życiodajnej energii, strzegły studni, z których artysta czerpał wodę życia. Obrazy Malczewskiego, jak wiele dzieł malarzy renesan­ sowych i barokowych pracujących dla dworów królewskich, nie poddają się jednoznacznej interpretacji. Uniwersalny ję­ zyk mitologiczny pozwalał na skrywanie pod pretekstem ale­ gorii politycznych osobistych emocji władcy, a czasem same­ go artysty. Na zamku hradczańskim w Pradze na zlecenie ce­ sarza Rudolfa I I tworzono liczne apoteozy tego władcy. Odzianego monarchę, najczęściej zakutego w zbroję, otacza­ ły nagie niewiasty personifikujące różne cnoty. Ich mitolo­ giczne imiona pozwalały na spełnienie ważnej roli w propa­ gandzie politycznej. „Patologia mitu", jak widać, ma długą tradycję. Obrazy oficjalnie głoszące pochwałę męstwa i spra­ wiedliwości cesarza jednocześnie zadowalały jego erotyczne gusta łagodną pornografią. Wiele obrazów Malczewskiego nie różni się w swym istot­ nym przesłaniu od tych dzieł manierystycznych. Mitologiczne postacie na wielu płótnach artysty służyły politycznej propa­ gandzie. Można jednak sądzić, że interesujący nas obraz jest od niej wolny, można to płótno nazwać Apoteozą artysty i je­ go Muzy. Oglądamy tu obok samego malarza mitologiczne personifikacje sztuki-Pegaza, Muzę-idealną służebnicę Apollina oraz współczesną kobietę-Muzę artysty-źródło bezpośre­ dniej inspiracji twórczej. To właśnie dzięki tej Muzie, objętej szczególną opieką skrzydeł Pegaza-symbolu sztuki, dokonała się w tym obrazie apoteoza artysty i jego Muzy. To dzięki Mu­ zie sztuka artysty osiągnęła doskonałą pełnię. Mitologia, która spełniała w twórczości Malczewskiego fundamentalną rolę, po raz kolejny okazała się inspiratorką jego sztuki. Mit bo­ wiem pozwolił artyście ponownie spojrzeć na życie jak na po­ ezję, w której sam uczestniczył. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d0813ce2542bba4566f76400b328fba.pdf bf7c094745b29525832d22e354c8d186 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3190 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2987 Title A name given to the resource Jackowi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma JACKOWI należy s ł o n i k i — m a l e ń k i e i r ó ż o w e . . . Wybaczcie p a ń s t w o , ale c h y b a jako takiego, p o w i a d a fenomenolog. N i e m a s ł o n i „ j a k o t a k i c h " , P o w r ó ć m y jeszcze do t e o r i i s ł o n i a . S ł o n i a p o z n a w a ć sami rozumiocio, żo to wszystko a n i fenomenologa, a n i s t r u k - odpowiada s t r u k t u r a l i s t a , są. t y l k o t u r a l i s t y o b c h o d z i ć nio m o ż e . ż e n i a . Dlaczego s ł o ń m a Jacek Olędzki ich u s p o ł e c z n i o n o t r ą b ę ? — z a p y t y w a ł na (przynależność metodologiczna wyobra­ egzaminie nieokreślona) Dlatogo i z a r ó w n o fenomenolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a o k a z y w a l i się bozr a d n i wobec t a k p e r f i d n i e s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dla­ czego s ł o ń m a t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d d z i w i ł . S k ą d i n ą d f a k t o m jest jednak, że s ł o ń t r ą b ę r z e c z y w i ś c i e posiada. Ma duży słoniom a d r e s o w a ć się do Aleksandra D o m e n ą Jacka jest sztuka (jak j ą z w a ł , t a k j ą z w a ł — niomaly tu istniojo m ę t l i k terminologiczny) n a i w n a . r ó ż n i się ona o d s z t u k i o k r e ś l a n e j najczęściej również d w a k ł y z k o ś c i s ł o n i o w e j , o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo radziłbym Jackowskiego. fesjonalnej", Tym mianem iż o ilo t a druga realizuje n a j c z ę ś c i e j toorotyczne l u b o m i t u j e znaki, których zaś „pro­ założenia interpretacja pozo­ i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kolo, to spokoju nie stawiona zazna. P r z y j d ą swojej istocie o p o w i e ś c i ą . J a k o t a k a m o ż e b y ć o c z y w i ś c i e w y ­ fenomenolog zo s t r u k t u r a l i s t a , p o t o m joszczo zostaje o d b i o r c y , sztuka n a i w n a jest w najgłębszej t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodologiczna n i e o k r e ś l o n a ) i za­ dana n a ż e r s t r u k t u r a l i s t y i fenomenologa. J a c k o w s k i i n n ą w y ­ czną deliberować. b r a ł jednak W Afryce jest s ł o ń symbolem siły, p o m y ś l n o ś c i , d ł u g o w i e ­ dyrektywę metodologiczną. Postanowił opowieści po p r o s t u w y s ł u c h a ć . S ą s ł u c h a n i a i s ł u c h a n i a . P o m i ę d z y n i m i c z n o ś c i i m ą d r o ś c i , ale r ó w n i e ż g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y (u n i - s ł u c h a n i e r o z u m i o j ą c e jest s ł u c h a n i e m ogromnie r z a d k i m . N i e geryjskich niezgrabność w i e m , czy się Jacek z darem t y m u r o d z i ł , czy w y p r a c o w a ł go (słoń w sklepie z p o r c e l a n ą ) , w A z j i przeciwnie, w y c h w a l a się w mozole i w gruncie rzeczy niewiele m n i e to obchodzi. Czekam jego o s t r o ż n o ś ć i s t a b i l n o ś ć . S ą o s ł o n i a c h rozliczne p r z y s ł o w i a : t y l k o n a chwile, g d y o d k ł a d a swoje naiwne cacka i t o co u s ł y ­ Ibo). W E u r o p i o przypisuje m u się 1 „ K t o s ł o n i a na uczte. p r o s i , g ł ó d do d o m u w p r o w a d z a " , „ S ł o ń 2 3 m y s z y nie c h w y t a " , „ B u s z od s ł o n i a s i l n i e j s z y " , „ N i e h a ń b a 4 u c i o k a ć przed s ł o n i e m " , „ I s ł o ń p o ś l i z g n i e s i ę n a r ó ż y " 5 etc. szał : „ G ł o ś n o i dzieciom i sobie p o w t a r z a . A w i a t r kołysze zielonymi liśćmi S ł o ń wspiera glob, s ł o ń t r z y m a w t r ą b i e k o r o n ę , s ł o ń a sprawa I polska. S ł o ń t u i t a m . Słoń w y s ł u c h a n y i z r o z u m i a n y przostajo b y ć n i e z g r a b n ą A co na to s ł o ń ! ? Zapytywać c ę t k i ś w i a t ł a b i e g a j ą po t w a r z a c h . " 6 górą szarego m i ę s a . Staje się s ł o n i e m , do k t ó r e g o m a s i ę stosunek, słonia, jakim jest, s t a n o w i o c z y w i ś c i e próżny stajo się s ł o n i e m p o d m i o t o w y m . N i o znam się n a teoriach t y ­ t r u d . Słoń m a male oczka osadzone z p r z o d u . W i d o k od t y ł u c z ą c y c h się s z t u k i n a i w n e j . N i e p o t r a f i ę r o z r ó ż n i ć ucha R e i n - z a s ł a n i a j ą m u uszy. Co gorsze fussa od nosa K u n c z y ń s k i o j nie m a na świecie t a k dużego — Irackiej. Wiem natomiast iż d z i ę k i J a c k o w i dziwno Chajcowo p o t w o r y , szopki Pioluszcza- więc, j a k i m jest i n i g d y się nie dowie. Słoń nio d o m y ś l a się nawet, k o w e , kopie Ociepkowe że jest organizmem w i e l o k o m ó r k o w y m , bo k o m ó r k i — j a k na­ k7*asnoludy w t a r g n ę ł y nie t y l k o do mojego ż y c i a . Ze d o s t a l i ś m y p i s a ł E l i a d e — w i d a ć dopiero w m i k r o s k o p i e , a słoń m a za d u ż e o d e ń w prezoneio n o w y w v m i a r rzeczy. zwierciadła łapy, ż e b y się s ł o ń m ó g ł w n i m p r z e j r z e ć . S ł o ń nie w i e żeby manipulować tak subtelnym aparatem, Więckowo, widoczki Nikiforowe czy O c z y w i ś c i ? , o p o w i a d a j ą c , zmuszeni j e s t e ś m y do więc nazywania nie m o ż e sobie n a s t a w i ć o s t r o ś c i . P r z e c i ę t n y s ł o ń nie w i e t a k ż e , a w i ę c k l a s y f i k o w a n i a , do p r z e k ł a d a n i a z j ę z y k a na j ę z y k . Sta­ dlaczego m a t r ą b ę i n i g d y nie c z y t a ł F r e u d a . P y t a n i o „ a eo na je w i ę c Jacek przed t y m s a m y m p r o b l e m e m a d e k w a t n o ś c i , k t ó r y to s p ę d z a sen słoń" jest więc właściwie czystym przykładom retoryki, g d y ż z g ó r y w i a d o m o , że nie s ł y s z a ł o n nic o symbolach, ani fenomenologii, ż e w i ę c p o p r o s t u nie m a z n i m o c z y m g a d a ć . zapewne o p o w i e d z i e ć , ż e wczoraj p o d r a p a ł struktu­ się o t y m za k a ż d y m razem, k i o d y sam z n a l a z ł e m się w s y t u ­ się w gdy k o i ł a m n i e magia Jackowego s ł u c h a n i a . S ł u c h a n i a dobrego. buszu, że jego m ł o d a (studwudziestoletnia — u słoni t o s i ę ina­ czej liczy) kochanka p u ś c i ł a go k a n t e m , żo n a j p i ę k n i e j s z ą Goodenough'a, acji s ł o n i a — niowysluohanogo, ze s m u t k a m i na s ł o n i o w ą m i a r ę , B o co w ł a ś c i w i e m a s ł o ń do powiedzenia ? Mógłby z p o w i e k Levi—Straussa, r a l i s t y i fenomenologa. J a k go r o z w i ą z u j e ? — P r z e k o n y w a ł e m rzeką T o p r a w d a , że wprowadzenie do n a u k i p o j ę c i a d o b r o c i i to jeszcze dla zdefiniowania m o t o d y jest zabiegiem nio t y l k o r y ­ jest L u a n g w a (wprawdzie k u z y n wołi L i m p o p o , ale on się nio z y k o w n y m , ale przede w s z y s t k i m n a i w n y m , Lecz m o ż e t u w ł a ­ zna), ż e k i e d y n a d K i l i m a n d ż a r o błyszcza, g w i a z d y c h w y t a go ś n i e klucz do t a j e m n i c y ? M o ż e dla zrozumienia s z t u k i zwanej czasami j a k a ś cholerna, n i e w y t ł u m a c z a l n a t ę s k n o t a za n a i w n ą potrzobna b y ł a t a d o b r o ć , k t ó r ą t a k c z ę s t o z w y k l i ś m y innym, n i e s ł o n i o w y m ż y c i o m , że od czasu de czasu, wieczorem dopada r też za n a i w n ą p o c z y t y w a ć , a k t ó r a jest t a k w i e l k ą J a c k a s i ł ą ; go duszn3 strach przed c h o r o b ą , s t a r o ś c i ą , s a m o t n o ś c i ą i ś m i e r ­ S ł o n i pocieszeniom, s z t u k i n a j g ł ę b s z y m odczuciem, naszym nie­ c i ą , że n a j w s p a n i a l s z ą r z e c z ą na świecie s ą dopiero co narodzone spłaconym długiem. P R Z Y P I S Y 1 Nowa Księga przysłów polskich, "tamże Proverbes, sentences et maximes, ekie). 3 Warszawa 1972, t . 3, s. 321 4 5 Paris 1980, s. 469 (nigeryj- 6 t a m ż e , s. 237 (syjamskie), t a m ż e , s. 189 (perskie). Czoslaw Miłosz, Przy piwoniach, wers 10—12. 5 I �Stanisław Mossakowski ANTYCZNE I RENESANSOWE WZORY DEKORACJI WAWELSKIEJ „PORTA TRIUMPHALIS" Nie negując cześnie ogólnej pozostawiając do słuszności t y c h ideowych jakie b y ł y , względnie m o g ł y wianym dziołem przez wypowiedzi osobnego o m ó w i e n i a i jedno­ sprawę być, wiązane króla-fundatora oraz treści z oma­ projektującego a r t y s t ę , p r a g n ę z a j ą ć się t u t a j pochodzeniem m o t y w ó w boga­ tej dekoracji wawelskiego p o r t a l u , a w szczególności r o z p o z n a ć te z n i c h k t ó r e p o w s t a ł y , j a k się zdaje, w n a w i ą z a n i u do k o n k r e t n y o h dzieł s t a r o ż y t n y c h . J e ś l i p r z y j m i e m y , ż e zamierzeniem t w ó r c ó w b y ł o r z e c z y w i ś ­ cie naśladowanie na Wawelu form antycznej bramy trium­ falnej, to uproszczona redakcja j e j jednoprzelotowego schematu z p i l a s t r a m i zamiast k o l u m n , o trzonach w y p e ł n i o n y c h p ł a s k o ­ r z e ź b ą , bardzo l u ź n o n a w i ą z u j e do r z y m s k i c h ł u k ó w nych, p e w n ą analogię znajdując triumfal­ jedynie w pilastrowym łuku Septimiusza Sewera na r z y m s k i m F o r u m B o a r i u m , k t ó r y z n a n y jest p o d n a z w ą 1'Aroo degli A r g e n t a r i . * P o w t a r z a ona n a t o m i a s t rozpowszechniony j u ż p o d ó w c z a s W typ zakresie dekoracji stosunkowo renesansowego p o r t a l u . najodleglejsze od wzo­ r ó w a n t y c z n y c h s ą kandelabrowe o r n a m e n t y niewielkich p ł y c i n w ościeżach arkady, a t a k ż e p o m y s ł wypełnienia cokołów p i l a s t r a m i przez postacie a m o r k ó w - t a r o z o w n i k ó w , które pod tutaj t r z y m a j ą owalne tarcze z h e r b a m i P o l s k i i L i t w y ( i l . 1, 7). M o ­ t y w t e n s t a n o w i w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do t r a d y c j i j a k a u k s z t a ł ­ t o w a ł a się p o d konieo X V i na p o c z ą t k u X V I w i e k u w a r c h i ­ tektonicznych ków. 5 obramowaniach zwłaszcza rzymskich nagrob­ Poza a m o r k ó w , o r o z s t a w i o n y c h nogach i podniesionych s k r z y d ł a c h , a t a k ż e fizjonomia upodabniają je do jednego z d w ó c h p u t t ó w z t a r c z a m i h e r b o w y m i j a k i e p o w s t a ł y we renckim a 1613 warsztacie Benedetta da Rovezzano flo­ (między 1506 r . ) z przeznaczeniem dla mauzoleum ś w . J a n a Gwal- 6 b e r t a w B a d i a d i Passignano ( i l . 8 ) . N a t o m i a s t plastyczne k o ­ s m y k i i c h b u j n y c h w ł o s ó w z d a j ą się ł ą c z y ć cechy f r y z u r tycznych rzymskich posągów: młodocianego i A n t i n o u s a , p r z e c h o w y w a n y c h p o d ó w c z a s we F l o r e n c j i . formy draperii, pleców, charakterystycznie zdradzają znajomość rozwianej an­ „Oktawiana" na 7 Także wysokości podobnie p o t r a k t o w a n y c h szat postaci przedstawianych n a p ł a s k o r z e ź b a c h s t a r o ż y t n y c h , szcze­ Okazale obramowanie a r k a d y w e j ś c i a do k a p l i c y Zygmun- g ó l n i e s t u d i o w a n y c h przez a r t y s t ó w renesansowych. M a m t o w s k i e j , o detalach r z e ź b i a r s k i c h c z ę s t o m a ł o c z y t e l n y c h w s k u ­ m y ś l i z w ł a s z c z a p e r s o n i f i k a c j ę Lata t e k u b y t k ó w spowodowanych rozpadem n i e t r w a ł e g o k a m i e n i a sće C o n d ó w C h a n t i l l y piaskowcowego, się w R z y m i e ( i l . 9 ) . równocześnie słabo widoczne spoza laskowania wysokiej k r a t y z b r ą z u , w n i e w i e l k i m p n i u z w r a c a ł o d o t ą d u w a g ę badaczy ( i i . 1—3, gęstego t y l k o sto­ 7, 1 0 — l l ) . 1 Jego na z c o k o ł u kandelabra w M u - (1 w.n.e.), k t ó r y p i e r w o t n i e znajdował 8 R z y m s k i r o d o w ó d a n t y c z n y m a r ó w n i e ż p a r a k a p i t e l i ozdo­ bionych głowami b a r a n ó w , k t ó r y c h rogi stanowią zawieszenia schemat a r c h i t e k t o n i c z n y w postaci p a r y p i l a s t r ó w n i e o r t o d o k s y j - dla g i r l a n d y o w o c ó w u j ę t e j w s t ę g a m i . Jak nego p o r z ą d k u k o m p o z y t o w e g o , u s t a w i o n y c h n a w y s o k i c h n a i n n y m miejscu z a z n a c z y ć , ich rzadko s p o t y k a n a forma sta­ kołach i dźwigających belkowanie k o r y n c k i e z i m p o s t a m i osiach p o d p ó r , n a s u n ą ł n i e g d y ś L e c h o w i jarzenie z ł u k i e m t r i u m f a l n y m Kalinowskiemu o j e d n y m przelocie. j ą c do tego s p o s t r z e ż e n i a a u t o r p r a c y o w ą t k u 2 co­ na sko­ Nawiązu­ triumfalnym w t r e ś c i dekoracji b u d o w l i , J e r z y K o w a l c z y k , d o s z e d ł z k o l e i do w n i o s k u nej jest mauzoleum władcy-imperatora, k t ó r y b y ł „ c e s a r z e m w s w o i m k r ó l e s t w i e " (...). W z n a l a z ł y się geniusze c h w a ł y z p o c h o d n i a m i na łuków triumfalnych: króla, przyłuczach podobieństwo T y t u s a , T r a j a n a czy Septimusza Sewera w R z y m i e " a „ n a pilastrach... repertuar i n s t r u m e n t ó w i n a c z y ń t e l i d a t o w a n y c h na występującymi dnie o ł t a r z y okres wczesnego cesarstwa z często na da Sangallo. które rysował m.in. Ze s t a r o ż y t n o ś c i w z i ę t y jest t a k ż e nie w t ó r z o n y niomal t y l k o sam arkady lecz r ó w n i e ż ich specyficzna stylizacja, k t ó r ą J a n Antoniewicz po­ d o s ł o w n i e na wejściowoj ścianio w n ę t r z a k a p ­ wywodził z renesansowej rzeźby Bołoz padewskiej, a J u l i a n Pagaczewski z p ł a s k o r z e ź b Agostina d i Duccio w Perugii i w Rimini. n a ś l a d o w a n e j przez f i g u r ę po p r a w e j stronie, z o s t a ł a 3 motyw ( i l . 2—3), związanych z o b r z ę d e m triumfalnym...: panoplia, misy i dzbany, w kapitelach". wzglę­ Giuliano 9 u s k r z y d l o n y c h postaci w p r z y ł u c z a c h licy, kapi­ motywami postumentach k a n d e l a b r ó w , a n t y c z n y c h , dzieł tarcze z g ł o w ą M e d u z y , r o g i o b f i t o ś c i , g ł o w y b a r a n ó w , z w i e r z ą t ofiarnych okazję n o w i p o ł ą c z e n i e w z o r ó w z a c z e r p n i ę t y c h z pewnego t y p u że „ P o r t a l wejściowy w kształcie b r a m y triumfal­ zapowiedzią już miałem z 1 0 O g ó l n a k o m p o z y c j a lewej postaci, m n i o j udolnie płaskoraeźby zdobiącej lewe p r z y ł u c z e elewacji przejęta północnej . �P o r t a l k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : i i . 1. P o m i a r F . P o k u t y ń s k i e g o z r. 1865; i i . 2. F r a g m e n t części l e w e j ; i l . 3. F r a g m e n t części p r a w e j ł u k u K o n s t a n t y n a w R z y m i e , co jest widoczne z a r ó w n o w u k ł a ­ dzie szat j a k t e ż w u j ę c i u g ł o w y i t y p i e uczesania ( i l . 4 ) . wet owalne f o r m y szerokich r ę k a w ó w j a k i c h nie Na­ znajdujemy na reliefach ł u k u K o n s t a n t y n a (zbliżone do szarf k o r p u s y t a r c z o w n i k ó w na 1 1 Vendramin deł stylu Załozieckiego reliefów do poszukiwania w W e n e c j i 12 wawelskich ), stanowią d o b n y c h r ę k a w ó w postaci w p r z y ł u c z u p o r t y k u zwanej P o r t i c o dei Caccabari. R u i n y źró­ przetworzenie krypty toj antycznej po­ Balbi rzymskiej b u d o w l i , d z i ś j u ż nio i s t n i e j ą c e , znano s ą z ó w c z e s n y c h r y s u n k ó w Lata w R z y m i e , a obecnie znajduje się w zbiorach Palazzo dei Cons e r v a t o r i na K a p i t o l u ( i l . 5 ) . Trzony oplatających nagrobku doży Andrea — о к . г. 1495, dziele b r a c i L o m b a r d i c h — co n i e g d y ś s k ł o n i ł o Włodzimierza p ó ź n o a n t y c z n y ł u k z w a n y 1'Arco d i Portogallo p r z y v i a jak pilastrów 1 5 wewelekiej „porta triumphalis" zostały, j u ż m ó w i l i ś m y , w y p e ł n i o n o p ł a s k o r z e ź b a m i w formie wieszonych na wstęgach zestawów uzbrojenia (il. za­ 10—11). D e c y d u j ą c się na t a k ą d e k o r a c j ę p r o j e k t a n t k a p l i c y Zygmun­ towskiej n a w i ą z y w a ł m o ż e nie t y l e do s k r o m n y c h p ł a s k o r z e ź b panopliowych Argentari, na pilastrach fasady rzymskiego ГАгсо co do d z i e ł m u w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i c h n p . j a k portale a p a r t a m e n t ó w p a ł a c u książęcego w Urbino degli trzy (ok. 1472— m . i n . Giuliana da Sangallo, a i c h s t r u k t u r a i dekoracja szeroko 1482, zapewne A m b r o g i o B a r o c c i ) , w s p o m n i a n a P o r t a Capuana o d d z i a ł a ł y na r e n e s a n s o w ą s z t u k ę w ł o s k ą , w t y m na w N e a p o l u czy s z c z e g ó l n i e bliskie p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m , Bramantego i Rafaela. Figury i na bo z p a n o p l i a m i na t r z o n a c h p i l a s t r ó w , portale n e a p o l i t a ń s k i c h 13 przedstawione n a portyku krypty Z reguły trzymają twórczość rzymskich łukach triumfalnych B a l b i t o personifikacje V i c t o r i i one wojenne trofea n a długich (Nike). żerdziach, k a p l i c : r o d z i n y Carafa d i San Severino w kościele S. Domenico Maggiore (1508, 1512—1516, R o m o l o d i A n t o n i o da Senttignano) i r o d z i n y Teodosi w katedrze (pocz. X V I w . ) . 1 6 Wreszcie nie sztandary, w i e ń c e laurowe, p a l m y czy g i r l a n d y . T a k i e w ł a ś n i e , m o ż n a z a p o m n i e ć , że podobne dekoracje panopliowe znane j u ż wzorowane na były antycznych, trofea na żerdziach znalazły w r ę k a c h V i c t o r i i w p r z y ł u c z a c h P o r t a Capuana w wzniesionej z polecenia k r ó l a F e r r a n t e I się Neapolu, aragońskiego przez Giuliana d a Maiano (ok. r . 1484), jednej z najokazalszych rene­ sansowych b r a m tektonicznym triumfalnych, szczególnie bliskiej w ogólnym portalowi schemacie kaplicy archi­ Zygmun­ w Krakowie, wprowadzone przez Franciszka Florent- c z y k a n a p i l a s t r a c h niszy n a g r o b k a k r ó l a J a n a O l b r a c h t a i w o b r a m i e n i u jednego z o k i e n t z w . D o m u K r ó l o w e j (1502—1506). We mentów wszystkich t y c h starożytnego dziełach panoplia składają uzbrojonia rzymskiego 17 się z ele­ (oddawanych z m n i e j s z ą l u b w i ę k s z ą w i e r n o ś c i ą ) locz n a j c z ę ś c i e j przeplatane t o w s k i e j ( i l . 6 ) . ' * F i g u r y k r a k o w s k i e u n o s z ą j e d n a k nie trofea lecz zapalone pochodnie. E l e m e n t ten r ó w n i e ż m o ż n a wiązać d a t o r ó w ) . N i c więc dziwnego, żo nie u d a ł o się w ś r ó d n i c h odna­ są motywami współczesnymi, renesansowymi (m.in. herbami fun­ z o d d z i a ł y w a n i e m dzieł a n t y c z n y c h . M y ś l ę t u t a j nie t y l e o t a k leźć identycznego l u b podobnego j a k w k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j częstych na Geniusza Snu rzymskich (Somnus) sarkofagach lub Śmierci chłopięcych postaciach zestawu b r o n i s t a r o ż y t n e j , k t ó r a na z odwróconą pochodnią, szczególną erudycję lecz przede w s z y s t k i m o uskrzydlonej ż e ń s k i e j Aeternitas na płaskorzeźbie wyobrażającej personifikacji apoteozę wej Sabiny, ż o n y H a d r i a n a , dziele k t ó r e do r . 1662 naszym portalu zdradza antykwaryczno-archeologiczną. J u ż Jerzy Kowalczyk z w r ó c i ł u w a g ę na kolisty medalion cesarzo­ w i d o c z n y n a p ł a s k o r z e ź b i e lewogo p i l a s t r a ( i l . 10-b), z p r z e d zdobiło stawieniem t r i u m f u i m p e r a t o r a s i e d z ą c e g o na r y d w a n i e zaprze- �g n i ę t y m w p a r ę k o n i i s t w i e r d z i ł jego z w i ą z k i z p o d o b n y m i przed­ s t a w i e n i a m i na numizmatach rzymskich. Bliższe rozpoznanie t y c h z w i ą z k ó w u t r u d n i a j e d n a k s ł a b a c z y t e l n o ś ć zniszczonego reliefu. 18 Wzmiankowana przez tegoż autora ozdobna misa i dzban, w i d n i e j ą c e n a tej samej w y s o k o ś c i na pilastrze p r a w y m ( i l . 11-a), u j a w n i a j ą p o d o b i e ń s t w o do p r z e d s t a w i e ń r z y m s k i c h n a c z y ń o f i a r n y c h w y r z e ź b i o n y c h na m e t o p a c h nie i s t n i e j ą c y c h j u ż dzisiaj s z c z ą t k ó w Basilica A e m i l i a na F o r u m R o m a n u m , studio­ w a n y c h m . i n . przez Giuliana da S a n g a l l o z I 19 oraz na sarkofagu w.n.e., n i e g d y ś w zbiorach rzymskiego Palazzo Cafarelli (obecnie w Berlinie), b ę d ą c y c h p r z e d m i o t o m r y s u n k u w kode­ ksie E e k u r i a l s k i m . Łatwiejsze do 20 rozpoznania eharaktorze m i l i t a r n y m . są pierwowzory Nałoży przy t y m motywów zaznaczyć, że o po­ w t a r z a j ą się one t y l k o w y j ą t k o w o . Oba p i l a s t r y r ó ż n i c u j o t a k ż e f a k t , iż w ś r ó d p a n o p l i i lewego i g r a j ą nagie p u t t a u j ę t o w uroz­ I I . 4. V i c t o r i a , p ł a s k o r z e ź b a z łuku Konstantyna w Rzymie m a i c o n y c h p o l a c h i p o d t r z y m u j ą c e rozwiane k o ń c o szarf, czogo b r a k na pilastrze j ' r a w y m . M i m o to p ł a s k o r z e ź b y obu p i l a s t r ó w zachowują równowagę kompozycyjną, siedom n i e m a l r ó w n y c h c z ę ś c i . 21 gufrowanymi na szarfami, które dając się p o d z i e l i ć na S ą one p o w i ą z a n o o z d o b n y m i pilastrze l e w y m trzyma ustach l i ś c i a s t y maszkaron (z g a t u n k u t y c h jakie pod s z t u k i r z y m s k i e j — z w ł a s z c z a dekoracji w wpływem wewnętrznych gzym­ s ó w ł u k u Septimiusza Sewera na F o r u m R o m a n u m — rozpo­ 22 w s z e c h n i ł y się w ornamontyco nio t y l k o pilastrze p r a w y m zawieszone s ą na renesansowej, ) muszli ujętej a przez na parę delfinów. Rozpoznanie antycznych perwowzorów naszych panoplii u ł a t w i a f a k t , że w g r ę wchodzi, j a k się zdaj o, policzalna g r u p a dzieł p l a s t y k i r z y m s k i e j okresu cesarstwa, k t ó r e b y ł y s z c z e g ó ­ ł o w o studiowane przoz a r t y s t ó w p r z e ł o m u X V i X V I wieku. W czworobocznych f i ­ t y m kontekścio nałoży wymienić parę larów z czasów Domicjana, bniej z t z w . A r m i l u s t r i u m na Rzymianie składali poświęcony obecnie we florenckich pochodzących Awentynie, oręż najprawdopodo­ budowli, w ( i l . 12). której Przechowywane U f f i z i a c l i , f i l a r y te z n a j d o w a ł y się pier­ w o t n i e , co n a j m n i e j o d k o ń c a S. Sabina na A w e n t y n i e . X V stlucia, w p o b l i ż u kościoła B o k i każdogo z nich wypełniają pła­ s k o r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e o k o ł o 1450 r o z m a i t y c h o k a z ó w b r o n i d a j ą c y c h się p o d z i e l i ć na znano wielu a r t y s t o m 106 t y p ó w . R z e ź b y t o b y ł y dobrzo renesansowym. 23 Przorysy fragmontów ich dekoracji znajdujemy m . i n . na k a r t a c h t z w . kodoksu kurialskiego, w z o r n i k a w warsztacie używanego Sangallo, i (w l u s t r z a n y m odbiciu) na m i e d z i o r y t a c h niego A n t o n i a da Brescia ( i l . 1 3 ) . Pośród Es- Giuliana da Giovan- 24 masy uzbrojonia j a k i e zostało tam przedstawione z ł a t w o ś c i ą m o ż n a o d n a l e ź ć szereg o k a z ó w , k t ó r e w wersji nieco przestylizowanej I I . 5. Apoteoza cesarzowej Sabiny z 1'Arco d i Portogallo w R z y m i e znalazły się również na pilastrach wawel­ skiej „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . Są to przede w s z y s t k i m : zbrojo t y p u torsowego z charakterystycznie z w i ą z a n ą p r z e p a s k ą (L-3, P-7), znane z r e s z t ą t a k ż e z p r z e d s t a w i o ń na roliefach z c z a s ó w T r a j a n a umieszczonych w ł u k u K o n s t a n t y n a i z 2 ' l a s k o r z e ź b y dzącej z nieistniejącego pocho­ j u ż ł u k u M a r k a Aureliusza, przenie­ sionej przez Leona X w r. 1515 z k o ś c i o ł a S. M a r t i n a n a K a p i ­ tol; 2 5 owalne tarcze zdobne o r n a m e n t o m p a l m e t o w y m z ro- zotą l u b g ł o w ą S ł o ń c a p o ś r o d k u (L-5, P - 5 ) ; d e k o r a c j ą w formie liści l a u r u ( P - 7 ) ; 27 2 6 kolisto tarcze z tarczo z g ł o w a m i M e d u z y (L-6, P-2), c h o c i a ż nie t a k ostro z a k o ń c z o n o j a k na w y g i ę t e tarcze p r o s t o k ą t n e ( s c u t u m ; L - 5 ) ; dzwonie, wąskiej ochronie p o l i c z k ó w 2 9 Wawolu, 2 8 hełmy o półkolistym i wygiętym nakarczku, czasem zdobne s k r z y d ł a m i p t a k ó w ( L - 7 , P-4, P-6); wreszcie pro­ s t o k ą t n e k o ł c z a n y ze s t r z a ł a m i ( m . i n . L-,'ł) i k r ó t k i e paradne miecze o zoomorficznycli r ę k o j e ś c i a c h (element bodaj n a j c z ę s t s z y w dekoracji p i l a s t r ó w wawelskich) oraz k r z y w o kordy i topory (L-4). Bardziej s k o m p l i k o w a n ą g e n e z ę u j a w n i a j ą t y m nakarezku, opatrzone z p r z o d u m a s k ą hełmy o wygię­ antropomorficzną. M o ż n a się d o m y ś l a ć , że ta forma h e ł m u na naszym reliefie (L-2) I I . 6. G. da M a i a n o , P o r t a Capuana w N e a p o l u to w y n i k przestylizowania p i ę k n e g o h e ł m u j a k i widnieje na zna- �I I . 7. A m o r e k - t a r c z o w n i k z lewego c o k o ł u p o r t a l u k a p l i c y Z y g ­ m u n t o w s k i e j ; i l . 8. B . da Rovezzano, a m o r e k - t a r c z o w n i k z k o ś ­ cioła w B a d i a d i Passignano; i l . 9. Personifikacja l a t a z c o k o ł u kandelabra w M u s ó e C o n d ó w C h a n t i l l y . R y s u n e k z Codex Coburgensis ( f i . 134), fragment nej p l a s k o r z e ź b i o rzymskiego sarkofagu ze s c e n ą z d z i e j ó w A c h i llosa, w m o n t o w a n e j n i e g d y ś w b o k s c h o d ó w k o ś c i o ł a S. i n Aracoeli w R z y m i e (obecnie w W o b u r n A b b e y ) , częstych studiów artystów ronosansowach. 30 Maria przedmiotu Osobną uwagę zwraca h e ł m z b l i ż o n e g o t y p u ozdobiony g ł o w ą b a r a n i ą na karczku i wspaniałym skiego sfinksa pióropuszem w s p a r t y m na na- figurze żeń­ ( P - l ) . P i ó r o p u s z t a k i w y w o d z i się — j a k wia­ domo •—• z h e ł m u p o s ą g u A t e n y Parthenos Fidiasza (Pauza- niasz, I , 24, 5). N a ś l a d o w a ł go m . i n . h e ł m r z e ź b y Marsa TJłtora w świątyni na rzymskim Forum Augusta, znanej od końca X V w i e k u d z i ę k i replice (obecnie na K a p i t o l u ) u w a ż a n e j p o d ­ ówczas za wizorunek Pyrrusa. 31 Równoczośnie pióropuszami na sfinksie ozdabiali RzjTnianie szczególnie c z ę s t o innego nieco kształtu hełmy (pozbawione masek), k t ó r e a t r y b u t e m personifikacji stały się niemal R z y m u . Tak właśnie wyglądają h e ł m y bogini R o m y na reliefach z c z a s ó w Trajana i M a r k a Aureliusza, wmontowanych wtórnie w łuk Konstantyna, 3 2 i t a k prezentuje się jej h e ł m na p i ę k n e j p ł a s k o r z e ź b i e c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, k t ó r a skoro musiała dostarczyła działającemu w być wzoru latach c h y b a znana monogramiścio 1500—1506 w omawianej I.B., (il. 14—15). epoce rytownikowi 33 Personifi­ k a c j a R z y m u w y o b r a ż o n a na jego miedziorycie m a h e ł m szcze­ g ó l n i e b l i s k i w a w e l s k i e m u , bo ozdobiony z p r z o d u m a s k ą , a na n a k a r c z k u g ł o w ą barana. B y ć m o ż e iż nasz a r t y s t a p o s ł u ż y ł się w ł a ś n i e t y m sztychem. I ��figury puttów-amorków (il. 16). welski zaczerpnął sowej p o m y s ł unikalny 33 w wyobrażenia Stąd być może artysta dekoracyjnej puttów rzeźbie igrających wa­ renesan­ między pano- p l i a m i lewego p i l a s t r a . M o g ł y go do tego d o d a t k o w o skłonić także płaskorzeźby niektórych rzymskich sarkofagów nych, takie jak ta odrysowana w kodeksie E s k u r i a l s k i m ( f o l . 44 verso), p o d ó w c z a s z n a j d u j ą c a antycz­ się w k o ś c i e l e Santa Cecilia w R z y m i e (obecnie w B r i t i s h Museum) gdzie g r u p a a m o r k ó w b a w i s i ę c z ę ś c i a m i uzbrojenia dla zaznaczenia, iż n a w e t Mars ulec m u s i p o t ę d z e m i ł o ś c i ( i l . 1 8 ) . Większość motywów 36 panopliowych występujących na pi- lastrach p o r t a l u powraca jeszcze w p a r t i a c h d e k o r a c j i s t r o n y zewnętrznej i wnętrza kaplicy podejmujących ciowy z a p o c z ą t k o w a n y przez „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . wątek 3 7 treś­ Na zewnątrz m o t y w y te z n a j d u j e m y w o ś c i e ż a c h i p r z y ł u c z a c h o k i e n t a m b u r u . W e w n ę t r z u n a t o m i a s t s t a n o w i ą one g ł ó w n y s k ł a d n i k dekora­ 3 8 c j i czterech s p o ś r ó d p ł a s k o r z e ź b strefy c o k o ł o w e j , w s z y s t k i c h par w ą s k i c h p ł y c i n z d o b i ą c y c h ościeża a r k a d , czterech p i l a s t r ó w wnętrza tamburu, 23). 4 0 3 9 oraz s z e ś c i u p r z y ł u c z y o k i e n n y c h ( i l . 20, 22, N a cokołach i pilastrach m o t y w y panopliowe są najczęściej zawieszone m i ę d z y p ę k a m i o w o c ó w , co o p r ó c z posiadania od­ p o w i e d n i k ó w w ó w c z e s n e j r z e ź b i e dekoracyjnej, b y tylko ścianę wejściową biblioteki wspomnieć Piccolominich s i e n e ń s k i e j (ok. 1615, zapewne Lorenzo Marcina), 43 się r ó w n i e ż z p l a s t y k i antycznej . Repertuar w katedrze 4 1 wywodzi występujących t u p a n o p l i ó w n i e m a l nie odbiega o d tego, k t ó r y z n a m y z deko­ r a c j i p o r t a l u . C z ę s t o , z w ł a s z c z a na z e w n ą t r z k a p l i c y , elementy uzbrojenia antycznego s ą uproszczone i przestylizowane. No­ w y c h wprowadzono niewiole. N a l e ż ą do n i c h : h e l m z p i ó r o p u ­ szem w t y p i e h e ł m ó w p r e t o r i a ń s k i c h , n i e k i e d y w ujęoiu en ce, 43 fa­ h e ł m ozdobiony r o g a m i barana — a t r y b u t e m boga A m o n a wiązanym także z Aleksandrem cza o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h 4 5 Wielkim, 4 4 prostokątna i t z w . tarcza A m a z o n e k . 46 tar­ Wszystkie one z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y t a k ż e ze s z t u k i a n t y c z n e j . W sumie c a ł y a p a r a t m o t y w ó w p a n o p l i o w y c h zastosowany lud w П . 10, P ł a s k o r z e ź b y lewego p i l a s t r a a. m o t y w y L - l , b. m o t y w y L - 4 , c. m o t y w y L - 5 , (i. m o t y w L - V ; kaplicy Zygmuiitowskiej: L-2, L-3; L-5; L-ti; dekoracji logiczną rzadko kaplicy dekoracją spotykaną początku Zygmuntowskioj, innych zabytków wiernością X V I wieku porównywany archeologiczną. ozdobionych z renesansowych tego Wśród typu ana­ uderza dzieł z ornamentacją bodaj w j e d n y m t y l k o znajdujemy podobne bogactwo elemen­ I I . 11. P ł a s k o r z e ź b y prawego pilastra k a p l i c y Z y g m u i i t o w s k i e j : a. m o t y w y P - l , P-2, Г - 3 ; ' b . m o t y w y P-4, P-5, P-B; c. m o t y w y P-6, P-7 t ó w antycznego uzbrojenia. M a m t u na myśli dwie i f r y z belkowania w s p a n i a ł e g o k o m i n k a z Palazzo we F l o r e n c j i płyciny Borgherini (obecnie w Museo Nazionale del Bargello) a u t o r ­ stwa r z o ź b i a r z a ze s z k o ł y Giuliana da Sangallo, a zarazem w s p ó ł ­ pracownika (przed dziej Andrea 1514 Sansovina 47 г., i l . 2 1 , 1 7 ) . plastycznych roliefów — Benedetta da Rovozzano F o r m a l n i o d o ś ć odległe o d bar­ krakowskich, z t y m i w j o d n ą m a s ę (wzorem z n a n y c h n a m panopliami rzymskich zbi­ filarów z A w e n t y n u ) z a w i e r a j ą one prawie wszystkie olementy uzbro­ jenia, k t ó r e z n a l a z ł y się na W a w e l u . N i e p r z y p a d k o w o t e ż chy­ ba w i n n y m dziele w a r s z t a t u Rovozzana, p r z y k t ó r e g o reali­ zacji b y ł — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — z a t r u d n i o n y p ó ź n i e j ­ szy p r o j e k t a n t k a p l i c y ukończonym Zygmuiitowskiej, mauzoloum św. Jana a mianowicie w 48 Gwalborta , nie- spotykamy g ł o w y l w ó w i g ł ó w k i a n i o ł k ó w u ż y t e w charakterze z a c z o p ó w N i e m o ż n a j e d n a k z a p o m i n a ć , że h e l m z p i ó r o p u s z e m na dekoracji n a p i l a s t r a c h t a k j a k t o jest wo w s z y s t k i c h ozdobio­ sfinksie widnieje r ó w n i e ż n a jeszcze j e d n y m dziele s t a r o ż y t n y m , nych k t ó r e b u d z i ł o c i e k a w o ś ć a r t y s t ó w w dobie Renesansu. Chodzi t u 19). o s ł y n n ą p a r ę k o l o s a l n y c h r z e ź b z c z a s ó w D o m i c j a n a , przez A l e k s a n d r a Sowora w t ó r n i e u ż y t y c h do dekoracji N y m p h a e u m Aquao Iuliao na Eskwilinie, przedstawiających trofea typu antropomorficznogo. R z e ź b y te w czasach n o w o ż y t n y c h znane pod n a z w ą „Trofei di Mario", placu kajiitolińskiogo. „Trofei tku di Mario", od r. 1590 z d o b i ą widać na naszej kaplicy Przeprowadzona analiza p o r t a l u w e j ś c i o w e g o , na tlo s k ł a d n i k ó w d e k o r a c j i wawelskiej b u d o w l i , w k t ó r y c h wano m o t y w y (il. innych zastoso­ panopliowe, p o t w i o r d z a zatem w c z e ś n i e j n i ę t e przypuszczenie co do pochodzenia a r t y s t y c z n e j Berrocciogo i jego krakowskiego w a r s z t a t u z skioj s z k o ł y Sangalla i R o v o z z a n a . dziś j u ż bardzo zniszczono, na który d e k o r a t o r ó w p o r t a l u naszej k a p l i c y . dawniejszych uzbrojenia u w i j a ł y wnętrza wysu­ formacji florencko-rzym- 34 X V I w i o k u joszcze z a w i e r a ł y element, frapować balustradę panopliami płaskorzeźbach 49 rysunkach, się t a m , dziś wśród p r a w i e nie począ­ mógł Jak to 50 Przede w s z y s t k i m j e d n a k p o t w i o r d z a ich grunto^yn.ą z n a j o m o ś ć m o t y w ó w antycznej r z e ź b y za- r z y m s k i e j , c e c h u j ą c ą ten w ł a ś n i e k r ą g t w ó r c ó w , a zarazem za­ dobrze ś w i a d c z a , że f u n d a t o r dzieła — k r ó l Z y g m u n t p r a g n ą ł w s p o s ó b nagromadzonego szczególny do Wawelu odrodzić piękno i wielkość sztuki s t a r o ż y t n e g o R z y m u . rozpoznania, w swym grobowym mauzoleum na krakowskim 11 I �P R Z Y P I S Y 1 S u m a r y c z n y opis dekoracji p o d a j ą S. Cercha i F . K o p e r a , Nadworny rzeźbiarz króla Zygmunta Starego Giovanni Oini z Sieny i jego dzieła w Polsce, K r a k ó w 1916, s. 50—61 2 L . K a l i n o w s k i , Treści artystyczne i ideowe kaplicy Zygmuntowskiej, „ S t u d i a do d z i e j ó w W a w e l u " , t . 2, 1960, s. 56, p r z y p i s 1. K o m p o z y t o w y p o r z ą d e k p o r t a l u o m a w i a S. Mossakowski, Pro­ weniencja artystyczna twórczości Bartłomieja Berrecciego w świetle dekoracji kaplicy ZygmuntowsJciej, „Biuletyn Historii Sztuki", t . 48, 1986 (w d r u k u ) . 3 J . K o w a l c z y k , Triumf i sława wojenna ,,alł'antica" w Polsce XVI w. (w:) Renesans. Sztuka i ideologia. Warszawa 1976, s. 305—307. O k r e ś l e n i o k r ó l a jako „ c e s a r z a w s w o i m k r ó l e s t w i e " n a w i ą z u j e do tez p r a c y A . Gieysztora, Non habemus caesarem nisi regem. Korona zamknięta królów polskich w końcu XV wieku i w wieku XVI (w:) Muzeum i twórca. Studia z historii sztuki i kultury ku czci Prof, dr Stanisława Lorentza, Warszawa 1969, s. 277—292. W s p o m i n a j ą c ł u k T r a j a n a m i a ł a u t o r n a m y ś l i zapewne t e n z n a j d u j ą c y się w Benewencie. 4 M . P a l l o t t i n o , L'Arco degli Argentari, R o m a 194G; P. P r a y Bober i R . R u b i n s t e i n , Renaissance Artists and Antique Sculpture, Handbook of Sources, L o n d o n 1986, s. 213—214 (poz. 180). 5 Por. n a g r o b k i : B a r t o l o m e a Roverella (zm. 1476) w kościole S. Glemente; P i o t r a R i a r i o w kościele SS. A p o s t o l i ; A n t o n i a R i d o w kościele S. Francesca R o m a n a , a t a k ż e , c h o ć z t a r c z o w n i k a m i nie na cokole, F i l i p p a delia Valle w kościole S. M a r i a i n A r a c o e l i . R z y m s k i e pochodzenie r e d a k c j i tego m o t y w u pierwsza z a u w a ż y ­ ł a : A . M i s i ą g - B o o h e ń s k a , Bernardinus Zanobi de Gianotis Somanus i refleksy dekoracji rzymskiej w kilku dziełach krakowskich Berrecciego. „ S p r a w o z d a n i a P o z n a ń s k i e g o T o w a r z y s t w a P r z y j a c i ó ł N a u k " , 1 (58), 1960, s. 63—64. Nioliezne poza R z y m e m r z e ź b i o n e p u t t a - t a r c z o w n i c y s ą p r z e w a ż n i e bezskrzydle i n a j c z ę ś c i e j m a j ą I I . 12. P ł a s k o r z e ź b a f i l a r u /• A r m i l u s l r i u m w R z y m i e , 12 I fragment �1]. 14. P ł a s k o r z e ź b a c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa w R z y m i e ; i l . 15. Personifikacja R z y m u , m i e d z i o r y t monogramisty I . B . f o r m ę f i g u r w o l n o s t o j ą c y c h (por. n a g r o b k i : Cal la M a r s u p p i u i w kościele S. Croce wo F l o r e n c j i , dzieło Dosideria da Settignano z 1455 r. oraz A n t o n i a Roselli w bazylice S. A n t o n i o w Padwie, dzieło P i e t r a L o m b a i d o z r. 1467). D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą a n i o ł k i -tarczowniey na c o k o ł a c h pilaf.trów r e t a b u l u m o ł t a r z a B o ż e g o Ciała w katodrze w Oesena, dzieło P i e t r a L o m b a r d o , ok. r. 1481. E . L u p o r i n i , Benedetto da Rovezzano, M i l a n o 1964, s. 128, i l . 211—212; A . Luchs, A relief by Benedetto da Rovezzano in the National Gallery of Art in Washington, „ M i t t o i l u n g e n des K u n s t h i s t o r i s c h e n I n s t i t u t e s i n F l o r o n z " , t . 18, 1974, s. 365, il. 3 G.A. Mansuelli, Oalleria degli Uffizi. Le sculture, cz. 2, R o m a 1961, s. 51 (poz. 39), 90—91 (poz. 98); K . F i t t s e h e n , Sul ruolo del ritratto antico nell'arte italiana (w:) Memoria deU'antico nell'arte italiana, t . 2, T o r i n o 1985, я. 395—396, i l . 363; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 163 (poz. 128). Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 94 (poz. 57). Por. t a k ż o reliof, obecnie w L u w r z e , znany p o d n a z w ą „ T a n c e r k i Borgbese" ( t a m ż o , s. 95, poz. 59-B). Mossakowski, op. cit., i l . 15—16 J . B o ł o z A n t o n i e w i c z , O rzeźbie figuralnej kaplicy Zygmun­ towskiej na Wawelu, „ P r a c e K o m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , t . 1, 1919, s. X X I I I ; — S. Pagaczewski, Jan Michałowicz z Urzędowa, „ R o c z n i k K r a k o w s k i " , t . 28, 1937, s. 67, p r z y p i s 1. P o g l ą d Pagaczewskiogo p o w t ó r z y l i : A . B o c h n a k , Kaplica Zygmuntowska, Warszawa 1953, s. 16 i ostatnio L . K a l i n o w s k i , Die Sigismundkapelle im Waweldom zu Krakau (w k a t a l o g u w y s t a w y : ) Polen im Zeitalter der Jagiellonen 1386—1572, Schallaburg 1986, s. 134 Z o b . Mossakowski, op. c i t . , i l . 63—64 W . R . Zaloziecky, Studie zur figuralen Ausschmuckung der Jagielłonenkapell ( Siegmundkapelle) in Krakau, ,,Belvedere", t . 5, 1924, s. 167 S. B o r s i , Giuliano da Sangallo. I disegni di architettura e deli'antico, R o m a 1985, s. 53—59; P . N . Pagliara ( w : ) Raffaello architetto, M i l a n o 1984, s. 417 (hasło 3.2.3.). W a r t o p r z y p o m n i e ć , że fundator b r a m y k r ó l F e r r a n t e b y ł p r a d z i a d k i e m k r ó l o w e j B o n y , k t ó r e j uroczyste z a ś l u b i n y per procura z Z y g m u n t e m I o d b y ł y się 6 g r u d n i a 1517 r. w s t o j ą c y m opodal p a ł a c u Castel Capuano (zob. W . Pociecha, Królowa Bona, t . 1, P o z n a ń 1949, s. 53, 205—211). 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 B o b e r i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 227—228 (poz. Ш - А ) . Por. t a m ż e , s. 69, 88, 144. Zob. t a k ż e A . M a r k h a m Schulz, Anto nio Rizzo. Sculptor and Architect, P r i n c e t o n 1983, s. 109—110, i l . 199—200, w z w i ą z k u z f i g u r a m i V i c t o r ! podobnie u n o s z ą c y m i pochodnie na p ł a s k o r z e ź b a c h Scala del C i g a n t i w wonockim p a ł a c u D o ż ó w (Andrea Rizzo, 1487—1501). Zob. P. R o t o n d i , The Ducal Palace of Urbino, London 1969, s. 74—76, i l . 110—115, 266—270, 287—290; Napoli e dintorni. Guida d'Italia del Touring Club Italiano, M i l a n o 1976, s. 248, 143, 242. Obok b r a m i p o r t a l i , do k t ó r y c h w y p a d a d o d a ć t a k ż e schody Scala dei G i g a n t i w Palazzo Duealo w Wenecji ( M a r k h a m Schulz, op. cit., s. 98—113, i l . 166, 174—184), dok o r a c i a t a k a p o j a w i a się czasem r ó w n i e ż n a pilastrach n a g r o b k ó w i r e t a b u l ó w o ł t a r z o w y c h . W ś r ó d pierwszych t y t u ł o m p r z y k ł a d u w y m i e n i ć trzeba nagrobok H e k t o r a Carafa ( a n . 1511) w kościole S. Domenico Maggioro w Neapolu, a p o ś r ó d drugich m a r m u r o w e o ł t a r z e : Św. H i e r o n i m a w t y m ż o kościele n o a p o l i t a ń s k i m (zap. Tommaso M a l v i t o , 1515) oraz c z ę s t o p o w o ł y w a n y j a k o analogia do dekoracji k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j od c z a s ó w p r a o y M . So­ k o ł o w s k i e g o (Die italienischen KunstUr der Renaissance in Krakau, „ R e p e r t o r i u m fur K u n s t w i s s e n s c h a f t " , t . 8, 1885, s. 416—417) o ł t a r z g ł ó w n y k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sionio (Loronzo M a r r i n a i Simone d i Michelo Cioli da Settignano, 1509—1517; p i l a s t r y umieszczone w tle w o l n o s t o j ą c y c h k o l u m n ) . A . Fischingor, Nagrobek Jana Olbrachta i początki rzeźby renesansowej w Polsce [ w : ] Renesans, op. cit., s. 457 K o w a l c z y k , c c , s. 307, i l . 21—22 E . Nash, Bildlexikon zur Topographic, des aatiken Rom, Tubingen 1961, t . 1, s. 178, i l . 195—196; — Borsi, op. c i t . , я. 144—146 D . E . Strong, Roman Imperiał Sculpture, L o n d o n 1961, s. 92, i l . 43; H . Egger, Codex Escurialensis. Ein Skiszenbuch ans der Werkstalt Domenico Oliirlandaios, W i e n 1905—1906, s. 105 (fol. 36 verso). B ę d z i e m y je oznaczali s y m b o l a m i ł ą c z ą c y m i l i t o r y dla oznaczenia p i l a s t r ó w ( L = l e w y i l ' - p r a w y ) z liczbami ozna­ c z a j ą c y m i k o l e j n o ś ć w y s t ę p o w a n i a p o c z y n a j ą c od g ó r y . R . B r i l l i a n t , The Arch of Septimius Sevens in the Roman Forum, R o m a 1967, s. 80—82, t a b l . 25-b (tzw. m o t y w g ł o w y Silvanusa). O t r w a n i u tego m o t y w u w sztuce p o a n t y c z n o j : 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 13 �I I . 16. „ T r o f e i d i M a r i o " w R z y m i e , r y s u n e k z t z w . s z k i c o w n i k a R i p a n d y w Oksordzie ( f o l . 3 7 ) ; i l . 17. B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i , f r a g m e n t ; i l . 18. P ł a s k o r z e ź n a antycznego sarkofagu z K o ś c i o ł a Santa Cecilia w R z y m i e , r y s u n e k z Codex Escurialensis (fol. 44 verso, fragment i l . 19). B . da Rovezzano, f r a g m e n t y p i l a s t r ó w m a u z o l e u m ś w . J a n a G w a l b e r t a : i l . 20. Pilaster z w n ę ­ t r z a t a m b u r u k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j (nr 8) i p r z y ł u c z a o k i e n (nr 7 i 9 ) ; i l . 2 1 . B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i we F l o r e n c j i , fragment �I �I I . 22. P ł a s k o r z e ź b y w o ś c i e ż a c h a r k a d w n ę t r z a k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : a. lewa ś c i a n y nagrob­ k o w e j ; b . lewa ś c i a n y o ł t a r z o w e j ; c. p r a w a ś c i a n y w e j ś c i o w e j ; d. p r a w a ś c i a n y t r o n o w e j I I . Wegner, Blattmasken ( w : ) Adolph Goldschmidt zu seinem siebenzigsten Gcburtstag am 15. Jamiar 1933, B e r l i n 1935, s. 45— 50 J . W . Crous, Florentiner Waffenpfeiler und Armilustrium, „ M i t t e i l u n g e n des Deutschen Archaeologischen I n s t i t u t e " , , , R ó mische A b t e i l u n g " , t . 48, 1933, s. 1—119; G.Ch. P i c a r d , Les Tro­ phies remains, contribution a l'art triomphal de Rome, Paris 1957, s. 353—354; Mansuelli, op. eit., cz. 1, R o m a 1958, s. 25—27, i l . 2 — 3 ; Bober i R u b i n s t e i n , o p . eit., s. 206 (poz. 175). E g g e r , op. eit., s. 72—73 (fol. 12 r e c t o ) ; A . M . H i n d , Early Italian Engraving, L o n d o n 1938—1948, t . 5, s. 50, t . 6, t a b l . 654 (nr 42—43). Bober i R u b i n s t o i n , op. c i t . , s. 191—192 (poz. 158-1), 196—197 (poz. 163). Renesansowym d o d a t k i e m s ą t u naramien­ n i k i w formie l w i c h g ł ó w , element k t ó r y s p o t y k a m y t a k ż e w i n ­ n y c h a n t y k i z u j ą c y c h d z i e ł a c h o p o k i , п р . na w a t y k a ń s k i c h p o d w o j a c h F i l a r e t a (por. F i t t s c h e n , o p . eit., s. 391, i l . 347). W z o r ó w do tarcz o w a l n y c h , c h o ć z nieco i n n ą o r n a m e n t a c j ą , d o s t a r c z a ł y a r t y s t o m ronesansowym t a k ż e p ł a s k o r z e ź b y c o k o ł u k o l u m n y Trajana i zaginiono dziś o z d o b y ł u k u triumfalnego Dioklecjana p r z y v i a L a t a , zwanego A r c u s N o v u s (zburzonego w 1491 r . ) — z o b . B o r s i , o p . c i t . , s. 112—116; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 192—194 (poz. 159); Egger, op. c i t . , s. 78 (fol. 18). Szczególnie o k a z a ł a k o l i s t a tarcza z o t o k i e m z w i e ń c a laurowogo widnieje na cokole k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, obecnie na W a t y k a n i e (zob. niżej p r z y p i s 33). M o t y w t e n , genetycznie w i ą ż ą c y się z e g i d ą A t e n y - M i n e r w y , b y ł bardzo p o p u l a r n y . Por. p ł a s k o r z e ź b ę c o k o ł u wspomnianego Arcus N o v u s , obecnie w Giardino doi B o b o l i wo F l o r e n c j i (Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 197, poz. 164). Znane t a k ż e z d o l n y c h p a r t i i reliefów o p l a t a j ą c y c h k o ­ l u m n ę Trajana ( t a m ż e , op. c i t . , s. 192—194, poz. 159). 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 16 3 0 T a m ż o , s. 151 (poz. 121). Por. t a m ż e , s. 205—206 (poz 174-B, t z w . T r o f e i d i M a r i o ) . P. Zanker, I I Foro di Augusto, R o m a 1984, s. 18, i l . 48— 49; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 66—67 (poz. 24). T a m ż e , s. 191—192 (poz. 158), 214—217 (poz. 182-D). S t ą d h e ł m ze sfinksem, czasem bez p i ó r o p u s z a , t r a f i ł do n i e k t ó ­ r y c h d z i e ł p l a s t y k i renesansowej k o ń c a X V w . , j a k n p . p a n o p l i i p o r t a l u Sala dolla Jole p a ł a c u k s i ą ż ę c e g o w U r b i n o i obramienia ś r o d k o w e j a r k a d y w e j ś c i a Scala doi G i g a n t i w Palazzo Ducale w W e n e c j i . Z o b . R o t o n d i , op. c i t . , s. 76, i l . 110, 112, 114; P . Paol e t t i , L'Architettura e la seultura del Rinascimento in Venezia, Venezia 1893, t . 2, s. 155—156, t a b l . 82 — gdzie sugestia p ó ź n e g o (na ł a t a 1554—1556) datowania reliefów weneckich, p r z y j ę t a przoz l i t e r a t u r ę ( M a r k h a m Schulz, o p . c i t . , s. 89, 146) c h o ć nie z n a j d u j ą c a uzasadnienia w ź r ó d ł a c h (zob. u w a g i P . L . R a m b a l d i , La Scala dei Giganti nel Palazzo Ducale di Venezia, L ' A t e n e o vento, t . 33—2, 1019, s. 26). H i n d , o p . c i t . , t . 5, s. 255, t . 7, t a b l . 834 (4). Omawiana p ł a s k o r z e ź b a uchodzi powszechnie za o d k r y t ą dopiero w r . 1703. Zob. W . A m e l u n g , Die Sculpturen des vaticanischen Museums, t . 1, B e r l i n 1903, s. 883—893 (poz. 223); C. Vermeulo, The Goddess Roma in the Art of the Roman Empire, Cambridge Mass. 1959, s. 89, t a b l . X - 3 ; N a s h , op. c i t . , t . 1, s. 270—275, i l . 322 P i c a r d , op. c i t . , s. 349—352; G. Tedesolii G r i s a n t i , / „Trofei di Mario". I I ninfeo dell'Acqua Giulia sull'Esquilino, Roma 1977, z w ł a s z c z a s. 49—60 Bober i R u b i n s t e i n , op. eit., s. 205—206 (poz. 174-b-c). Eggor, op. eit., s. 117—118 (fol. 44 verso). Dlatego t e ż a m o r k i b a w i ą c o się b r o n i ą Marsa z n a l a z ł y się na fryzie ś w i ą t y n i Venus Genetrix na F o r u m Cezara w R z y m i e (R. B i a n c h i - B a n d i n e l l i , Roma. L'arte romana nel centro del potere, M i l a n o 1969, s. 409, i l . 290). O i n n y c h a n t y c z n y c h przedstawieniach a m o r k ó w 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 �Z b r o n i ą zob. M . de Vos, La ricezione delia pittura antica fino alia scoperta di Ercolano e Pompei ( w : ) Memoria dell'antico, op. c i t . , t . 2, s. 355, a o symbolice togo t y p u p r z e d s t a w i e ń w dobie Renesansu: E . W i n d , Pagan Mysteries in the Renaissance, New" Y o r k 1968, s. 89—91 Osobny p r o b l e m to z w i ą z e k t y c h m o t y w ó w z p a n o p l i a m i w i d n i e j ą c y m i na baldachimie nagrobka k r ó l a Władysława J a g i e ł ł y w katedrze k r a k o w s k i e j (1519—1524). Zob. K . Estrei­ cher, Grobowiec Wlady•sława. Jagiełły, „Rocznik Krakowski", t . 33, z. 1, 1953, 41—45, i l . 65, 78—82, 85—86, 89—90; K o ­ w a l c z y k , op. cit., s. 298 -305 Są to mocno uszkodzone i wielokrotnie restaurowano p ł a s k o ­ r z e ź b y : druga od lowej na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j , pierwsza o d lewej i ostatnia po p r a w e j i a ści;,nie nagrobkowej oraz pierwsza od lewej na ścianie o ł t a r z o w e j . ' l a ostatnia jest b y ć m o ż o w całości owocem ,,rekor'.stt4ik"ji" pv;,opiowadzonoj w X V I I I w i e k u , zob. S. Mossakowski. Zmiany >>' kamiennej dekoracji kaplicy Zygmuntomskiej te X [III i XIX wieka, „ K w a r t a l n i k L r b a n i s . y k i i A r c h i ­ t e k t u r y " t . 3 1 , z. 3—4, 1983 s. 245, i l . 9. S ą t o p i l a s t r y , k t ó r e zgodnie z zasadami p r z y j ę t y m i w w y ż e j cytowanej p r a c y oznaczane' u u m o i i i m i : 2, 4, 8, 12 P r z y ł u e z a okien (wg oznaczenia w p r a c y j . w . ) : 3 (prawe dolne), 7 (lewo g ó r n e i prawe dolne), 9 (lewe dolne i prawo g ó r n e ) , 15 (prawe g ó r n o ) . Z . H o r n u n g , Mauzoleum kr.'.la Zygmunta 1 iv Katedrze Krakowskiej. „ R o z p r a w y K o m i s j i Яislorii K u l t u r y i Sztuki To­ w a r z y s t w a N a u k o w e g o Warszaw skiego", t. 1, 1949. s. 84, i l . 10. P ę k i o w o c ó w nv'cdzy p a n o p l i a m i s p o t y k a m y r ó w n i e ż we w s p o m ­ n i a n y c h dekoracjach Scala dei G i g a n t i w Wenecji. Por. a n t y c z n ą zapewne p l a p k o r z o ź b ę w Museo C h i a r a m o n t i na W a t y k a n i e — A m o l u n g , op. c i t . , t . 1, s. 725 (poz. 613-D), t a b l , 77 3 7 3 8 4 3 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n y t r o n o w e j ; we w n ę t r z u t a m b u r u : pilaster nr 8 i przyluczo okna n r 9 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n o ł t a r z o w e j i nagrobkowej oraz d r u g i od lewej c o k ó ł na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j . W t a k i m h e ł m i e i antycznoj lorica squamata przedstawiony z o s t a ł k r ó l Z y g m u n t w medalio­ nie u d o ł u lewej p ł y c i n y a r k a d y nagrobkowej — zob. K o w a l c z y k , op. c i t . , s. 309—312; t e n ż e , Polskie portrety all'antica w plastyce renesansowej ( w ; ) Treści dzieła sztuki, W a r s z a w a 1969, s. 122— 128 L e w a p ł y c i n a a r k a d y ś c i a n y tronowej oraz w tamborze pilaster n r 4 W o w n ę t r z u t a m b u r u przyluczo o k n a n r 9 4 4 4 5 4 6 4 7 L u p o r i n i , op. c i t . , s. 116—117, ił. 69—77. Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że wśród panopli zdobiących inny s ł y n n y k o m i n e k florencki, w Palazzo C o n d i , dzieło Giuliana da Sangallo ( m i ę d z y 1497 a 1501), w y r a ź n i o j zaznacza się o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w uzbrojenia renesansowego i d o m i n u j ą herby f u n d a t o r a , zob. A . T ó n n e s m a n n , Der Palazzo Gondi in Florviiz, W o r m s 198:',, s. 60—62, i l . 80, 83—84). 3 9 4 0 4 1 4 2 I 4 8 Zob. Mossakowski, Proweniencja, op. cit. 4 9 S. Padovani, S. M o l o n i T r k u l j a , Ił Cenaeolo (li Andrea dcl Sarto a San Salvi. Guida deł Museo, Eironze 1982, s. 44—45, i l . 20. M o t y w glow}' lwa alVantica u ż y t y w analogiczny s p o s ó b s p o t y k a m y t a k ż e w dekoracji Scala doi G i g a n t i w Wenocji oraz na pilastrach o ł t a r z a k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sienie. O szczegól­ nej p o p u l a r n o ś c i m o t y w u lwiej g ł o w y w d z i d a c h z w i ą z a n y c h z o s o b ą p a p i e ż a Leona X zob. N . Oaeos, Le logge di Raffaello, R o m a 1977, s. 56; Я . B u r n s , Raffacllo e ,,gucll'<intiqua architeciura" (w:) Rajjaello architetto. op. c i t . , s. 384; Borsi, op. cit., s. 482—483 5 0 Mossakowski, Proweniencja, op. c i t . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a772473bf584a2740cfe6c65eebc61ce.pdf c801e6361e445b04457c287ba4dd1faa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2967 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2771 Title A name given to the resource Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text którzy w ogóle nie pytają, bo nie zamierzają częstować, by nie sprawić przykrości drugiej osobie. Oto w Murzynowie, częstowany bez pytania herbatą lub kawą, wzbrania się przed jej wypiciem. Zapytany dlaczego się wzbrania, odpowiada: - Nie chcę, bo to tak jakbym dług zaciągnął. W Afryce czy Azji ludy tamtejsze nigdy cię nie pytają, czy byś się czego napił. To co mają - bez obłudnego pytania - stawiają ci przed nosem. Ludy koczownicze, ludy obydwu tych kontynentów, ludy stepów i pustyń - gdzie woda jest prawdziwym skarbem - to kapłani ceremonii życzyliwości. Nawet jeśliś niczym sobie nie zasłużył, filiżankę lub czarkę herbaty otrzymasz podaną dwoma rękami na tacy albo wstędze błękitnego jedwabiu... PRZY PISY ' Por. Ludwik Stomma, / : 0 Czyli ludzie jak bogowie, „ K o n l c k s l y " , Rok X L V : 1991, nr 3-4 (214-2155), s. 141-142 Tenże, s. 142 Rozmowa w drodze na Powązki w dniu 23 czerwca 1994 roku Ludwik Stomma, op. cit., s. 142 Miałem okazję bliżej się tym zabiegom terapeutycznym przyjrzeć w czasie dwuletniego pobytu w Dakarze, jako stażysta w s ł a w n y m Institut Foundamcnlal d'Afrique Noire. Charakterystyczne, że obrządki władania sobą przeniknęły do nowoczesnych osiedli Dakaru.Co jakiś czas w takim osiedlu gromadzą się pod w i e c z ó r ludzie przy piaskownicy. Dlatego przy piaskownicy, p o n i e w a ż jednym z e l e m e n t ó w zbiorowego transu będzie padanie na piasek plecami oraz tarzanie się w nim... ' Jacek Olędzki. Gesty nadziei, „ K o n t e k s t y " , Rok X L V : 1991. nr 1 (212), s. 45 W gwarze złodziejskiej sikor = zegarek, wilk = przyrodzenie, glan, glony - buty. 2 3 4 1 P.S. Przez długie lala wielkim mym pragnieniem było, aby etnografowie nic ograniczali się do analizy cudzych filmów lecz - korzystając ze swej oryginalnej i słabo spopularyzowanej wiedzy - robili swoje własne. Wreszcie, aby filmujący clnografowie nie ograniczali się do surowych zapisów, trafiających do a r c h i w ó w muzealnych, ale ż e b y zaistnieli, przede wszystkim w telewizji. Jeśli się to udawało w latach sześćdziesiątych, dlaczego nic m o g ł o b y nowe, scmiotyczno-strukturalislycznc, czy fenomenologiczne m y ś l e n i e filmowe zaistnieć w latach w i ę k s z y c h s w o b ó d i lepszych m o ż l i w o ś c i technicznych? C z y musimy być niewolnikami złych g u s t ó w i wątpliwych zainteresowań masowego odbiorcy, który w części męskiej - jak w Murzynowie - interesuje s i ę tylko meczami piłki nożnej, boksem i transmisjami ze świąt? No i wreszcie d o ż y ł e m chwili satysfakcji i prawdziwej radości. Przyjmij Ludwiku - proszę - słowa podziękowania i gratulacje za fascynujące, rewelacyjne formalnie i intelektualnie Historie o historii Brawo! 7 Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi Ludwik Stomma Brawo Jacku! - Z jakąż łatwością wywiodłeś bezpośredni związek między piłką nożną a glanowaniem bliźnich lub biciem syna młotkiem po głowie (acz w drugim tym przypadku chodzić powinno raczej, chyba że ojciec trzymał narzędzie chwytnymi palcami kończyn dolnych, o piłkę ręczną). Nie będę się rewanżował przy­ kładem tatusia, który po obejrzeniu przegranego przez „naszych" meczu, zrozumiał znikomość swych zachcianek, zrobił rachunek sumienia i tegoż wieczora, po raz pierwszy od lat wykąpał bobasa i ucałował żonę. Nie chcę bowiem licytować się w trywialności. Niepotrzebnie Jacku napracowałeś się nad tak długim tekstem. Wszystkie jego tezy zawierają się wszakże w dwóch twoich zdaniach: „Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel, tłumacz literatury współ­ czesnej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła." - Jest tu już wszystko: i deter­ minujące wnioski opozycje i opis. Zacznijmy od opozycji. Nikogo Jacku nie obchodzi, i wiesz od tym doskonale, że jest twój przyjaciel tłumaczem z hidi, czy też synem trenerki. Jeżeli umieszczasz te informacje, to znaczy, że mają znaczenie. Ciąg logiczny jest tu taki: Przyjaciel wywodzi się ze środowiska sportowego więc „wie w czym rzecz''. „Wiedząc w czym rzecz", a więc z pozycji kompetencji uważa mecz piłki za „epizod w scenerii piekła". Jednocześnie jest człowiekiem wyrafinowanym (literatura + współczesność i egzotyczne języki), czyli po polsku mówiąc „kulturalnym". Tu swoją kulturę przeciwstawia (a raczej ty dając go za przykład przeciwstawiasz), wciąż „wiedząc w czym rzecz" chamstwu oglądaczy piłki. Ową opozycję prymitywizm - prawdziwa cywilizacja wzmacnia rozróżnienie ewolucyjne między neandertalami, którym „ciągoty stadne nie wygasły" (znamiennie darwinowskie pojęcia: „stado" i „wygasły") a homo sapiensami, którzy są już na wyższym etapie, a do których należysz ty i tłumacze literatury hindi. W tym momencie i tak wszystko jest już przesądzone. Następuje jednak ilustracyjny opis, o tyle tylko nie powalający przeciwników na kolana, iż: 1. fałszywy, 2. nieuczciwy.: Ad. 1. a. „Twarde ławki" - na stadionach, które oglądałeś w TV (wnoszę po cytowanych meczach) nie ma żadnych twardych ławek, tylko plastikowe, wygodne krzesełka, w droższych rzędach miękko wyściełane. b. „Skandując jakieś jedno słowo" - w ten sam sposób można by o twórcach ludowych: „bazgrząc jakieś bohomazy". Folklor kibiców to dzisiaj rozbudowany system obejmujący strój, muzykę, rytuał, muzealnictwo, kolekcjonerstwo, swoistą literaturę etc. etc. c. „Gwiżdżąc i tupiąc'' - jak wyżej, lecz dodajmy jeszcze, że pobyt na meczu wiąże się również z konsumpcją (nieraz wielodaniowych obiadów), występami tancerek, pokazami sztucznych ogni, spot­ kaniami przyjacielskimi etc. etc. 80 Ad. 2. Wszystko to Jacku doskonale widziałeś, pomijanie więc wszelkich owych aspektów i redukcja interakcji społecznych na meczu do twojego „opisu" musi być niestety odebrana, jako naginanie z góry rzeczywistości do twojego a priori. Tym gorzej dla prawdy. Zapewnianie, że nie masz pojęcia o przedmiocie swojej pracy, istotne dla ciebie, gdyż pozwalające ci na dowolnie beztroskie wrzucanie „faktów" do worków „prymitywizmu" lub „prawdziwej cywilizacji", jest o tyle smutne, że całkowicie odpowiada prawdzie. Gest ma też swój kulturowy kontekst, bez znajomości którego ani rusz. Jeden tylko, jedyny przykład: Piszesz o Koreańczyku, który nie okazał radości strzeliwszy Niemcom gola. Otóż strzelił go on przy stanie 0:3, radości okazywać więc po prostu nie mógł, gdyż w oczach publiczności, jak i kolegów z drużyny odebrane by to zostało jako defetyzm. Wystarcza oto 1 :3 do uciechy... W przeciwieństwie do Ciebie oglądam mecze setkami i NIGDY nie widziałem uciechy po strzeleniu bramki, która nie zmieniałaby merytorycznie faktu beznadziejnej sytuacji zespołu (chyba, że w dobroczynnej pokazówce lub konfrontacji III-ligowca z mistrzem, gdzie tylko o honor chodzi, a zwycięstwo jest poza najśmielszymi ambic­ jami). Tak więc, co dla ciebie jest „komparatystyczną" ciekawo­ stką wynika najbanalniej z międzynarodowej litery rytuału. Elementarne mój Watsonie! A dlaczego jeden tylko przykład? Bo przecież i tak groch o ścianę. Masz Jacku na to co ci wygodne i niewygodne dwie odrębne miary. Gdy ja, przez przejęzyczenie, zamiast „plemienny" (gdyż tak! Milla odtańczył element ZNANEGO tańca) piszę „narodowy" poświęcasz temu pięć oburzonych akapitów, sugerujących nawet „glanowanie". Gdy ty natomiast przekręcasz dowolnie słynne nazwisko, rzecz to śmiechu, a nawet kpiny godne, bo mawiają na cię „Łolejski". Może i mawiają, ale nie piszą tak w naukowych pracach, bo i siebie by kompromitowali i nikt by nie zrozumiał. Ale dość o detalach. Smutne jest jeszcze, że do interpretacji zjawiska o zasięgu światowym, swoistego signum temporis naszych czasów, wystarczy delirka chłopa z Murzynowa i paradoks uroczego skądinąd Ryszarda Ciarki. Doprawdy nie jest dobrym przykładem dla studentów (może dlatego czytałem na twoich zajęciach gazetę, acz wtedy nie była to jeszcze - acz doceniam subtelność aluzji - „Trybuna Ludu") mówienie: nie znam się na sprawie, ale i tak ją rozwikłam, bo tezę założę z góry, jak żyletką po oczach. Wtedy bowiem zaczynają nam cywilizację zakładać kosmici, kształt dachów pagód udowadnia związki Chin ze starożytnym Egiptem, Jezus przeżywa i poprzez Templariuszy zakłada masonerię... Być może, tego zanegować nie mogę, świat jawi się wtedy łatwiejszy. Ale czy to my właśnie mamy sprowadzać do trywialności? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80b123e409952f8b447f94e907eb8737.pdf 2fed03db265e7aeddc2c27dceff68a69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3070 Title A name given to the resource Jadwiga. Wspomnienie o Jadwidze Jarnuszkiewiczowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.253-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski JANINA Tego a r t y k u ł u o sobie j u ż nie p r z e c z y t a ł a . Proces d r u k u t r w a d ł u g o , a g d y się m a 93 l a t a k a ż d y m i e s i ą c jest j a k d a r o w a n y . ORYNŻYNA d y s t y n k c j a , k u l t u r a b y c i a , p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c y j n y c h zwy­ c z a j ó w (a nawet p o t r a w ) . Z m a r ł a 3 l u t e g o . Pochowano j ą skromnie, bez r o z g ł o s u , na cmen­ Jeszcze w l a t a c h w i l e ń s k i c h z e t k n ę ł a się z gronem dzialaczok, t a r z u w K u t n i e . O d p r o w a d z a ł o j ą w tej ostatniej ziemskiej w ę ­ z a j m u j ą c y c h się propagowaniem s z t u k i l u d o w e j . Z d a w a ł a sobie d r ó w c e niewiele o s ó b , w s p ó ł m i e s z k a ń c y D o m u O p i e k i S.S. s p r a w ę z tego, że o r g a n i z u j ą c z b y t l u d o w y c h p r z e m y s ł ó w Alber­ nie t y n e k w K u t n i e , ż y c z l i w e Jej Siostry, k i l k a d a w n y c h w s p ó ł p r a ­ t y l k o p r z y c z y n i a się do podniesienia k u l t u r y estetycznej miejs­ cowniczek z „ C e p e l i i " . Z a b r a k ł o w i e ń c ó w , p r e z e s ó w , k i c h n a b y w c ó w , ale i pomaga materialnie t y s i ą c o m l u d z i na w s i . dygnita- r z y z resortu k u l t u r y , n a s t ę p c ó w , h o n o r ó w , na k t ó r e z a s ł u ż y ł a Tej sprawie poświęciła się c a ł k o w i c i e . A l e g d y z a c z y n a ł a t ę dzia­ j a k m a ł o k t o . P r z y p a d e k ? Zapewne, w i a d o m o ś ć n a d e s z ł a w os- ł a l n o ś ć m i a ł a jeszcze do czynienia ze w s i ą w z n a c z n y m stopniu t a t n i o j c h w i l i , wszyscy b y l i z a j ę c i , p o u m a w i a n i , pogoda była z i n t e g r o w a n ą , k o r z y s t a j ą c ą z w ł a s n e g o d o r o b k u , w k t ó r e j nie­ o k r o p n a . A l e p r z y p a d k i b y w a j ą z a d z i w i a j ą c o l o g i c z n e . P a n i Ja­ m a l k a ż d a k o b i e t a t k a ł a czy h a f t o w a ł a . W c h o d z ą c do M i n i s t e r ­ n i n a p r z e ż y ł a s w ó j czas, n a l e ż a ł a do e p o k i , k t ó r a o d e s z ł a . stwa P r z e m y s ł u i H a n d l u — w dwudziestych latach — z d a w a ł a U r o d z i ł a się w W i l n i e , 24 czerwca 1893 r . T a m się w y c h o w a ­ sobie s p r a w ę z p r z e m i a n , k t ó r e z a c h o d z i ł y , ale nie s ą d z i ł a zapewne, ł a , t a m z a c z ę ł a p i s a ć , i n t e r e s o w a ć się ż y c i e m i t w ó r c z o ś c i ą l u d u . że jeszcze za j e j ż y c i a z a j d ą n a wsi t a k ogromne z m i a n y , że P o t e m , w dwudziestych l a t a c h p r z e n i o s ł a się do W a r s z a w y , ale p r z e k s z t a ł c i się nawet p o j ę c i a s z t u k i l u d o w e j czy t w ó r c y ludowe­ jej p r o w e n i e n c j ę z d r a d z a ł a zawsze ś p i e w n o ś ć m o w y , s z c z e g ó l n a goByła już ostatnią spośród wielkich działaczek zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą . C z ę s t o w r o z m o w a c h w s p o m i n a ł a l u d z i , z k t ó ­ r y m i się s t y k a ł a , z k t ó r y m i p r a c o w a ł a — Zofię S t r y j e ń s k a , Ce­ zarie B a u d o u i n de Courtenay J ę d r z e j e w i c z o w ą , H e l e n ę Sohram ó w n ą , W a n d ę S c h r e i b e r ó w n ą , Jerzego W a r c h a ł o w s k i e g o , Eleo­ n o r ę P l u t y ń s k ą , Zofię C z a s z n i c k ą , A n t o n i e g o K e n a r a . P r z e ż y ł a I I . 5. J . O r y n ż y n a , Papież narodowym Kardynałów w Jan Paweł Warszawie, I I w otoczeniu między­ akwarela, 29,5 x 20om ich w s z y s t k i c h . P r z e ż y ł a l a t a fascynacji l u d e m , m o d y n a c h ł o p s k ą s z t u k ę i czasy, w k t ó r y c h t r z e b a b y ł o na nowo w a l c z y ć o p r a w o tej s z t u k i do istnienia. W c i ą g u Jej życia odszedł w niepamięć krajobraz lat mło­ d z i e ń c z y c h , d w u k r o t n i e z m i e n i a ł się k s z t a ł t k r a j u , z m i e n i ł a rad y k a l n i o wieś, z m i e n i a ł y p r o b l e m y z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą . T o , co n i e g d y ś b y ł o ż y w e — s t a ł o się wzorcem, n a s t r a ż y k t ó r e g o s t a n ę l i etnografowie, przekaz p o k o l e n i o w y z a c z ę l i zastępować i n s t r u k t o r z y , „ s z t u k a " s t a l ą się „ p a m i ą t k ą " a m ą d r e r ę c e c z ł o wioka z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć maszyna,. N a w e t „ C e p o l i a " połowy l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h niowiele m a w s p ó l n o g o z t ą , k t ó r ą organi­ z o w a ł a p . J a n i n a i k t ó r e j t y l e l a t ż y c i a p o ś w i ę c i ł a . Ze s m u t k i e m w s p o m i n a ł a „ r o m a n t y c z n y " okres „ C e p e l i i " , k i e d y to a u t o n t y c z na, s z t u k a l u d o w a w y z n a c z a ł a jeszcze a r t y s t y c z n ą rangę tej instytucji. P o z n a ł e m p a n i ą J a n i n ę , gdy pracowała w jednym pokoju z m o i m ojcem, w Ministerstwie P r z e m y s ł u i H a n d l u . B y ł o to przed 60 l a t y . . . P a m i ę t a m j ą dobrzo z t a m t y c h lat. P ó ź n i e j , po wojnie, p o ł ą c z y ł o nas w s p ó l n e zainteresowanie — a g d y p . Ja­ n i n a o d e s z ł a na e m e r y t u r ę , o d w i e d z a ł e m j ą , s ł u c h a ł e m o p o w i e ś ­ ci o czasach i l u d z i a c h . C h o d z i ł a j u ż z t r u d e m , ale b y ł a w y t w o r n a , zadbana, p e ł n a smutnego u r o k u . P ó ź n i e j s t r a c i ł e m z n i ą k o n t a k t . Dopiero po k i l k u l a t a c h z n ó w o N i e j u s ł y s z a ł e m — j a k o o malar­ c e W y r z u c a m sobie, że w i e d z ą c w j a k i c h z n a l a z ł a się w a r u n k a c h zapomniana przez i n s t y t u c j ę , k t ó r e j tyle sił p o ś w i ę c i ł a , nie po­ t r a f i ł e m j e j p o m ó c . Nie p o j e c h a ł e m do N i e j . B o i co m ó g ł b y m Jej p o w i e d z i e ć , c z y m p o c i e s z y ć ? P a t r z ę n a j e j o b r a z k i . Czy s ą naiwne ? O t y l e , o ile n a i w n ą jest d o b r o ć , szczera, serdeczna wiara, m i ł o ś ć do l u d z i , p t a k ó w i r o ś l i n . Uderza mnie w t y c h akwarelach ich s k r o m n o ś ć , ich de­ l i k a t n o ś ć . S ą o s t a t n i m ś l a d e m w z r u s z e ń i m y ś l ą . Jest w n i c h smutek, ale i Nadzieja. fot. J . 252 Świderski �Aleksander Jackowski JADWIGA WSPOMNIENIE O JADWIDZE JARNUSZKIEWICZOWEJ O r z e ź b i e w i e d z i a ł a d u ż o . Z a r ó w n o o dawnoj j a k i w s p ó ł c z e s n e j . B y ł a przez ć w i e r ć w i e k u częścią naszej r e d a k c j i , k i m ś b l i s k i m , w a ż n y m , do kogo m o ż n a się b y ł o z w r ó c i ć w k a ż d e j sprawie, M i a ł e m o k a z j ę k i l k a razy o g l ą d a ć z n i ą muzea i w y s t a w y , d a ł o w i e d z ą c , że się uzyska pomoc. S ą ludzie, do k t ó r y c h g a r n ą się mi i n n i : s ł a b i , w r a ż l i w i , pozornie m o c n i , a w ś r o d k u p ę k n i ę c i . Ś m i a ­ wrażliwość to wiele, cechowała Pamiętam irytację l i ś m y się, że w y s t a r c z y , a b y sama z o s t a ł a z k i m ś w p o k o j u , a j u ż jednej z naszych k o l e ż a n o k , g d y i d ą c u l i c a m i F l o r e n c j i Jadwiga z a c z y n a ł y się zwierzenia, otwieranie duszy. B u d z i ł a zaufanie, nagle z a w o ł a ł a — o! D o n a t e l l o . Gdzie ? N o t u , te dwie r z e ź b y ! m i a ł a w sobie c i e p ł o , n a l e ż a ł a do l u d z i , k t ó r z y d a w a l i coś z siebie S k ą d wiesz ? — z d e n e r w o w a ł a się k o l e ż a n k a , h i s t o r y c z k a s z t u k i . i wynikająca ją bowiem rzeczywiście z niej intuicja. wyjątkowa i n n y m . O p o w i a d a ł a m i o s w o i m o j c u , nauczycielu, k t ó r y b ę d ą c P r z e c i e ż t u s ą cztery r z e ź b y ! T o oczywiste! z d z i w i ł a się J a d w i g a , j u ż na emeryturze p r z e c i e ż to dwie s ą z u p e ł n i e inne. szedł do s z k o ł y a b y u s ł y s z e ć h a ł a s na k o ­ r y t a r z a c h w czasie p r z e r w y . I l u jest dziś t a k i c h nauczycieli? D o n a t e l l a z r e s z t ą w i e l b i ł a , co nie p r z e s z k a d z a ł o j e j entuzjaz­ B y ł a u r o d z o n y m pedagogiem, l u b i ł a m ł o d z i e ż , w ł a ś c i w i e dopiero m o w a ć się s z t u k ą w s p ó ł c z e s n ą , z w ł a s z c z a Pevsenerem, Ipouste- w t e d y się w p e ł n i r e a l i z o w a ł a , g d y m o g ł a d y s k u t o w a ć z m ł o d y m i gry'm, l u d ź i p i o i c h p r a c y , o sztuce, o n a j w a ż n i e j s z y c h sprawach ż y c i a . d z i a ł a l n o ś ć warszawskiej K i c n h o l z e m , Baconom, Giacomettim. Bliska g r u p y „ R e p a s a g g e " , nieraz jej była zwracała Sama k o r z y s t a ł a nie m n i e j z t y c h k o n t a k t ó w , o t w a r t a na nowo m i u w a g ę n a j a k ą ś szczególnie c i e k a w ą i m p r e z ę j a k n p . a r a n ż a c j ę p r o b l e m y , nowe zjawiska. U m i a ł a s ł u c h a ć , a ł e i co joszczo rzadszo K a l i n y i K o w a l s k i e g o g r o b u wiolkanocnego w kościele ś w . K r z y ż a , — p a t r z e ć . T a k , p a t r z e ć , a b y w i d z i e ć t o , co nowe, i n n e ; p a t r z e ć czy od ś r o d k a , od samej rzeczy w ł a ś n i e a nie przoz j e j p r z y r ó w n a n i e Romana t e ż bliskie istocio ludowej ekspresji widowisko pasyjne Woźniaka. do c z e g o ś , co j u ż istnieje. T y m się w ł a ś n i e o d z n a c z a ł y j e j k r y t y k i , W sztuce, t a k j a k i w ż y c i u nie u z n a w a ł a k o m p r o m i s u , w o l a ł a recenzje w y s t a w , w s t ę p y do k a t a l o g ó w — n a p i s a ł a ich niewiele, o d e j ś ć n i ż r o b i ć czy m ó w i ć coś, czego nio a k c e p t o w a ł a . R ó w n i e ż ale d o c i e r a ł a w n i c h do sedna rzeczy, p o t e m d z i ę k o w a n o jej — o r g a n i z u j ą c w y s t a w y nie u l e g a ł a presji m o d y , czy t o w a r z y s k i c h Pani u k ł a d ó w . B y ł y to w y s t a w y odkrywcze i konsekwentne, zrozumiała t o , co n a j w a ż n i e j s z e , co c h c i a ł e m wyrazić. że w y ­ Obca j e j b y ł a „ n a u k o w o ś ć " p o l e g a j ą c a na t o m , że rzecz n o w ą m i e n i ę c h o ć b y „ R z e ź b ę w ogrodzie" ( S A R P , W - w a 195G) ,,14-tu wpasowuje się w j u ż i s t n i e j ą c ą s i a t k ę p o j ę ć i k l a s y f i k u j e , r z e ź b i a r z y " ( Z a c h ę t a , Warszawa 1968). P r z y g o t o w a ł a d o s k o n a ł y usta­ w i a j ą c a r t y s t ę w kolejce — ton za M o o r e m , t a m t e n za Giacomet- zostaw polskiej r z e ź b y powojennej n a m i ę d z y n a r o d o w ą w y s t a w ę t i m , A r p e m czy Cesarom. S z u k a ł a w ludziach i sztuce tego, co w P a r y ż u , b y ł a w s p ó ł a u t o r e m w a ż n e j ekspozycji „ R z e ź b a polska autentyczne i w ł a s n e , co s t a n o w i ł o n a w e t t y l k o zarodek nowego. 1944—1948" w p o z n a ń s k i m B W A (1984). Znakomicie r o z w i ą z a ł a M o ż e dlatego w ł a ś n i e t a k cenili j ą , j a k o k o n s u l t a n t k ę , studenci t r u d n y p r o b l e m w y s t a w y , o b r a z u j ą c e j dorobek i p r o b l e m a t y k ę Wydziałów Rzeźby i Wzornictwa Przemysłowego ASP w War­ 25 l a t d z i a ł a n i a naszego pisma szawie. P r o w a d z ą c teoretyczne się t a k ż e w inne w y s t a w y , p r z y g o t o w y w a n e w P r a c o w n i S z t u k i kając w intencje autora, prace d y p l o m o w e u m i a ł a , w n i ­ r o z s z e r z y ć jego h o r y z o n t ( P M E , W - w a , 1972). A n g a ż o w a ł a myślenia, Nieprofesjonalnej, że w y m i e n i ę t u c h o ć b y w y s t a w k ę t o w a r z y s z ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na niedostrzegane k o n t e k s t y i u w a r u n k o w a n i a . konferencji na t e m a t k i c z u i s z t u k i j a r m a r c z n e j . M i a ł a z r e s z t ą 253 �n a tej konferencji z n a k o m i t ą w y p o w i e d ź , u m i a ł a b o w i e m p o d e j ś ć t e ż i siłę, z j a k ą p r z e b i j a ł o się t o , co b y ł o i s t o t ą j o j o s o b o w o ś c i , do zagadnienia nie szablonowo, w i d z ą c je w aspekcie k u l t u r y , jej p o w o ł a n i e m . T w o r z y ł a w o k ó ł siebie a t m o s f e r ę , a nie t y l k o t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j s z t u k i . dawała wiele a r t y s t o m . B y ł a czułym, środowisko, wrażliwym i mądrym N a t o m i a s t do dawnej s z t u k i ludowej p o d c h o d z i ł a z szacun­ k r y t y k i e m ; przyjacielem i d o r a d c ą . „ C a ł e jej ż y c i e p r z e n i k n i ę t a k i e m n a l e ż n y m k a ż d e j p r a w d z i w e j sztuce. N i e b y ł o w niej czu- b y ł o poszukiwaniem n a j g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i d u c h o w y c h , a ż y c i u łostkowości, miłośników sztuki o d d a w a ł a cały swój niepowtarzalny entuzjazm" napisali niektórych w „ T y g o d n i k u P o w s z e c h n y m " Jej t y l k o tak charakterystycznej sztuki ludowej, dla wielu czy zawodowej g o r l i w o ś c i działaczy „ n a polu k u l t u r y " . Mierzyła dzieła sztuki ludowej t a k ą Chorowała przyjaciele. d ł u g o i c i ę ż k o . Ś m i e r c i się nie bala. Wierzyła s a m ą miarą, jak twórczość środowisk elitarnych. Nie u z n a w a ł a b o w i e m mocno i g ł ę b o k o . Nieobecni są n a j b l i ż e j nas, a r g u m e n t ó w w rodzaju „ j a k na garbatego, t o on jest bardzo w j e d n y m ze s w y c h wierszy k s i ą d z T w a r d o w s k i . Pewnie t a k jest, p r o s t y " , z a c h w y c a ł y j ą dawne r z e ź b y , d r z e w o r y t y , obrazy. N a gdy ś c i a n a c h w p o k o j u w i s i a ł y — niepodal ulubionego p e j z a ż u J a c k a P ó k i p a m i ę t a m y — s ą w ś r ó d nas. Czasom j a k o p a m i ę ć przesz­ S e m p o l i ń s k i e g o i l i n o r y t u Gielniaka — N i k i f o r , a n a d tapczanem łości, czasem — j a k o p u n k t odniesienia. obrazy na szkle A d a m a Słowińskiego i Leokadii L u d o w a r z e ź b a ceramiczna z S a r d y n i i ś w i e t n i e Plonkowej. Ludu Polskiego" wypełnić. U r . 9.03.1918 w Warszawie, u k o ń c z y ł a w 1935 g i m n . „ W s p ó ł ­ Z wdzięcznością wspominam wielomiesięczną wspólną pracę albumem „ S z t u k a daje się * harmonizowała z n i e w i e l k i m i b r ą z a m i j e j m ę ż a — Jerzego Jarnuszkiewicza. z J a d w i g ą nad l u k a spowodowana i c h o d e j ś c i e m nie napisał (Arkady, p r a c a " i w s t ą p i ł a n a U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i , gdzie s t u d i o w a ł a polonistykę. Przed wybuchem wojny zdążyła jeszcze zrobić W - w a 1967). J e ź d z i l i ś m y po muzeach, p r z e g l ą d a l i ś m y i s t n i e j ą c e a b s o l u t o r i u m . W czasie o k u p a c j i b r a ł a u d z i a ł w t a j n y m naucza­ a r c h i w a , z n o s i ł e m jej zdjęcia w y b r a n e z p o ś r ó d n i u , od 1943 u k r y w a ł a się. Po p o w s t a n i u z o s t a ł a wywieziona do t y s i ę c y — a ona, kilkudziesięciu j a k r e ż y s e r , k o m p o n o w a ł a je n a planszach t w o r z ą c s w o i s t ą s a g ę o sztuce l u d o w e j . obozu rozdzielczego w Spellen, s t a m t ą d wysłana do fabryki „ F e r r u m " w Sosnowcu. Po w y z w o l e n i u p r a c o w a ł a j a k o nauczy­ Do „Polskiej Sztuki Ludowej" wniosła Jadwiga swą wrażli­ cielka w g i m n a z j u m i m . St. Staszica w Sosnowcu. J e s i o n i ą 1945 r. w o ś ć i s p r a w n o ś ć o r g a n i z a c y j n ą . M o ż n a b y ł o b y ć s p o k o j n y m , że p o w r ó c i ł a do W a r s z a w y , r o z p o c z ę ł a p r a c ę w referacie p r a s o w y m po j e j a d i u s t a c j i t e k s t nadaje się do d r u k u , po korekcie Biura nie O d b u d o w y Stolicy i j e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł a studia h i s t o r i i zostanie wiele b ł ę d ó w , p r z y p i s y z o s t a n ą ujednolicone, ilustracje s z t u k i . M u s i a ł a je p r z e r w a ć w z w i ą z k u ze s p r a w a m i o s o b i s t y m i . trafnie wyeksponowane. B y ł a sekretarzem r e d a k c j i , W 1951 k o ń c z y studia polonistyczne, p i s z ą c p r a c ę m a g i s t e r s k ą . grafikiem, p ó ź n i e j z a s t ę p c ą r e d a k t o r a naczelnego. Jej inspiracji z a w d z i ę c z a m Rozpoczyna p r a c ę z l e c o n ą dla I n s t y t u t u B a d a ń L i t e r a c k i c h —• rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń t a k ż e na t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a i i n n y c h pisze o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę m a l a r s t w a polskiego 2. p o l . X I X w . „ n i e p r o f e s j o n a l n y c h " , p o g ł ę b i e n i e stosunku do l u d z i , do a r t y s t ó w . A l e w i e d z i e l i ś m y dobrze, ona i j a , ż e redakcja nie jest miejscem, W 1953 rozpoczyna p r a c ę w P a ń s t w o w y m I n s t y t u c i e S z t u k i , p o c z ą t k o w o j a k o sekretarz r e d a k c j i „ P r z e g l ą d u A r t y s t y c z n e g o " , w k t ó r y m m o g ł a b y się n a j p e ł n i e j r e a l i z o w a ć . Т а к się j e d n a k po­ p ó ź n i e j Sekretarz Sekcji h i s t o r i i s z t u k i X I X i X X w . O d t o c z y ł o jej ż y c i e , ż e po r ó ż n y c h p e r t u r b a c j a c h z g o d z i ł a się w w r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . Po 1978 r. w s p ó ł p r a c u j e 1958 r. p r z e j ś ć do naszej r e d a k c j i . T e n k r o k p o c i ą g n ą ł za s o b ą z A k a d e m i ą Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Z m a r ł a 7.11.1986. n a s t ę p n e , o d d a ł a n a m 20 l a t swego a k t y w n e g o ż y c i a . C ó ż ! w y ­ Wydala dwie b i e r a m y m y , ale i los w y b i e r a za nas. N i e c h c ę a n a l i z o w a ć t y c h W-wa spraw, z r e s z t ą nie (PWN, W-wa wiem, czy zdołałbym to obecnie u c z y n i ć , 1960, f a k t e m jest, ż e p r a c u j ą c w r e d a k c j i z a w ę ż a ł a pole i n n y c h swych Polskiego książki: wersje Polaka obcojęzyczne) rzeźba oraz współczesna Pomnik 1975). B y ł a w s p ó ł a u t o r e m a l b u m u Sztuka d z i a ł a ń . N i e d o s t a w a ł o jej b y ł o z d r o w i a , siły przebicia, u m i e j ę t ­ k i l k a n a ś c i e recenzji, w s t ę p ó w do k a t a l o g ó w teoretycznych, m . i n . Sztuka, z r e a l i z o w a ć w p o l n i swych t a l e n t ó w , u c z y n i ł a 1979 p r z e j ś c i u n a e m e r y t u r ę . P a t r z ą c teraz na Jej dopiero życie m o ż n a po do­ strzec w n i m z a r ó w n o niezrealizowane obszary m o ż l i w o ś c i , j a k nr (PWN, Mickiewicza Ludu ( A r k a d y , W - w a 1967, w y d a n i a o b c o j ę z y c z n e ) , n a p i s a ł a n o ś c i zabiegania o w ł a s n e interesy. D a j ą c wiele n a m nie m o g ł a to 1958 27; Granice pojęcia „przezroczysta" rzeźby wystaw, [ w : ] Rzeźba 1984 [ k a t a l o g ] , Galeria B W A „ A r s e n a ł " , P o z n a ń 1984 ( w y d a n y w 1980]. tekstów „Kultura", R. polska 17, 1944—. 20.IX—21.X. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01663dfbddb033920f2caed9dc41feb6.pdf f7d04813a104fc33e0d3f7058dece5ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5197 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4822 Title A name given to the resource Jak cie widzą / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.17-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa JAK CIĘ WIDZĄ... 1. ALICJA W KRAINIE BANAŁU 1 W pamiętnikach Alicji Iwańskiej , jednej z wielu z grona polskich inteligen­ tów, którzy po I I wojnie światowej, nie widząc dla siebie miejsca w kraju zde­ cydowali się na emigrację, znalazłam opis „zderzenia kulturowego", należącego do tej kategorii faktów, którym poświęcony będzie niniejszy artykuł, a więc formom i środkom autoprezentacji. Początki życia w nowym kraju nie były łatwe i jakkolwiek naszej bohaterce udało się otworzyć przewód doktorski na Columbia University, to proza życia: zabiegi o zapewnienie sobie utrzymania, były przedmiotem jej nieustannej troski. Jesienią 1954 roku, gdy nie udało się jej uzyskać zatrudnienia na Wydziale Socjologii Wellsley College sprawy przedstawiały się na tyle niedobrze, że gotowa była przyjąć pracę recepcjonistki w firmie przy Wall Street. A oto jak relacjonuje przebieg spotkania, które obecnie nazwane zostałoby rozmową kwalifikacyjną: „W sportowej letniej sukni widzę się na którymś tam piętrze lśniącego wieżowca. Rozmawia ze mną wysoka, trochę starsza ode mnie, kobieta w czarnej, bardzo obciśniętej szacie. D o b r z e m i i d z i e ta r o z m o w a . Nie wymagają pisania na maszynie, «bo od tego są maszynistko). Francuski, niemiecki włoski. Doskonale. Prócz Zielonej Karty nie mam żadnych papierów. To nie będzie u nich przeszkodą... Wyższe wykształcenie? Tak, to jest dla nich ważne [...] Polski akcent? - Każdy akcent to atut, a zresztą pani akcent jest francuski... 1 Niesłychanie ciekawa, barwna i bogata postać, filozof (magisterium w 1941 r. na tajnym Uniwersytecie Warszawskim), socjolog (doktorat w 1957 na Columbia University w Nowym Jor­ ku), dzięki pomocy UNRR-y, w roku 1946, wyjechała z Polski do Stanów Zjednoczonych i z ośrod­ kami naukowymi tego kraju związała prawie całe swe zawodowe życie. Wykładała socjologię w kilku uniwersytetach poczynając od nowojorskiego Columbia University, przez przeznaczone dla młodzieży murzyńskiej - było to jeszcze w okresie obowiązywania segregacji rasowej - Atlanta University i Talladega College w Albany, po State University of New York. Prowadziła badania w Meksyku w ramach interdyscyplinarnego Chiapas Project oraz w Chile z ramienia UNESCO. Współpracowała z najbardziej „gorącymi" nazwiskami z grona amerykańskich socjologów i antro¬ pologów kultury, w pamiętnikach dając ich - niekiedy bardzo niepoprawne politycznie - portrety. Za zwrócenie uwagi na osobę Alicji Iwańskiej dziękuję doc. dr hab. Ryszardowi Tomickiemu. �18 JOLANTA KOWALSKA - uśmiechnęła się słodko i już, już się podnosiła na znak chyba, że interview zakończone. - Od kiedy zaczyna się praca? - zapytałam. - Ależ żadnej pracy pani nie zaofiarowałam - uśmiechnęła się znowu. - Nie spełnia pani jednej z wymaganych kwalifikacji [...] - C h o d z i n a m o « d o b r z e p r e z e n ­ t u j ą c ą s i ę r e c e p c j o n i s t k ę ^ , przecież to wyraźnie napisane. - I z tym samym słodkim, ale niecierpliwiejącym uśmiechem wzięła mnie za rękę i zapro¬ wadziła do długiego lustra przy drzwiach wejściowych. - Niech pani się sobie dobrze przyjrzy - powiedziała - własne pani odbicie w lustrze da lepszą niż ja odpowiedź" (Iwańska 1993, s. 423-424, podkr. J.K.). Co było przyczyną błędu? Odpowiedź wydaje się prosta: n i e d o s t o s o ­ w a n i e f o r m y a u t o p r e z e n t a c j i do o c z e k i w a ń p r z y s z ł e g o p r a c o d a w c y . Nie spieszmy się jednak z udzielaniem jej, a zwłaszcza pocze­ kajmy z wyrażeniem zdumienia, że przyszła profesor socjologii okazała się rów¬ nie mało przewidująca. Lektura wcześniejszych stron pamiętnika ukazuje nam j ą jako bystrą, inteligentną obserwatorkę, ciekawą ludzi i świata, otwartą, choć zara­ zem nie stroniącą od ferowania ocen, niekiedy dość bezpardonowych. Czy osoba o podobnych predyspozycjach nie była zdolna przewidzieć skutków własnej non¬ szalancji? I oto kilkadziesiąt stron dalej Iwańska opowiada historię badań, które - już po uzyskaniu stopnia doktora - przeprowadziła na zlecenie Kellogg Founda­ tion wśród farmerów stanu Waszyngton. Formy autoprezentacji okazały się tu istotnym elementem zarówno technik badawczych, jak i przedmiotu badań. Celem prac było ustalenie powodów niechęci farmerów wobec rad udziela¬ nych im przez agro-ekspertów fundacji. W przeciwieństwie do „niedopracowa¬ nej" rozmowy kwalifikacyjnej, tym razem nasza bohaterka troskliwie zadbała o właściwy wygląd: „Jechałam na ów podbój «Good Fortune» w szarej spódnicy, niebieskiej bluzce i z miękką torbą podróżną, w której omnia mea. Gdy autobus zatrzymał się przy głównej ulicy miasteczka, od razu spostrzegłam, ż e w y ¬ g l ą d a m « t a k j a k w s z y s c y » » . Nikt mi się nie przyglądał ani na ulicy, ani potem w drugstorze" (Iwańska 1993, s. 455, podkr. J.K.). Starania te nie wzięły się z nikąd. Roboczą tezę co do przyczyn niepowodzeń ekspertów Iwańska sformułowała po pierwszym z nimi spotkaniu, stwierdziw¬ szy, że: „eksperci są elegancko, formalnie ubrani. Mężczyźni w trzyczęściowych garniturach, z krawatami lub muszkami. Kobiety przeondulowane, na obcasach" (Iwańska 1993, s. 454). Zatem strojem i zachowaniem dowodzili farmerom swej wyższości, pozycji tych, którzy wiedzą lepiej i - jakkolwiek zapewne nie zostało to nigdy wyrażone werbalnie - stanowiło treść klarownego, czytelnego dla farmerów przekazu . 2 3 2 Do badań zostały wyselekcjonowane dwie skontrastowane społeczności, żyjące w odmien­ nych warunkach. Pierwszą, z zachodniego, zalesionego i na pół dzikiego krańca stanu Waszyng­ ton, obsługiwało miasteczko, któremu dla celów badawczych nadano kryptonim „Good Fortune". Drugą stanowili mieszkańcy jednego ze wschodnich, stepowo-pustynnych powiatów, którego sto¬ licą było miasteczko w materiałach z badań określane jako „Gwenburg". Ktokolwiek obejrzał film Stevena Soderbergha „Erin Brockovich" z pewnością zapamiętał scenę, w której prawniczka z firmy adwokackiej, odziana w kostium, pantofle na obcasie, uczesana 3 �19 JAK CIĘ WIDZĄ... Wyniki badań tezę tę potwierdziły, jednak nie zostały dobrze przyjęte przez najbardziej zainteresowanych, czyli pracowników Kellogg Foundation. „Dobrze pamiętam oburzone twarze agro-ekspertów, gdy mówiłam o przyczynach ich niepopularności" - notuje Iwańska. „Nie przerywali mi, nikt z nich nie opuścił sali, nietrudno jednak było odgadnąć ich myśli. Gdy skończyłam n i e b y ł o żadnej dyskusji. Długa chwila tylko złowrogiego mil­ c z e n i a " (Iwańska 1993, s. 462). Gdy porównamy te dwie sytuacje: chybionej autoprezentacji w trakcie starań 0 pracę i poprawnej podczas badań terenowych, zwrócimy uwagę na odmien¬ ność postaw Iwańskiej wobec grup odniesienia. W pierwszym przypadku naszej bohaterce nawet przez głowę nie przeszło, by zapoznać się z obowiązującymi konwencjami i zastosować do nich. Lektura pamiętników dowodzi, że lubiła starcia - tytułowe 'potyczki', a jeśli 'przymierza' to najchętniej na własnych warunkach. W danej sytuacji jej zachowanie mogło, i zapewne było, odczytane jako lekceważące, niestosowne, a w konsekwencji uznana została za osobę nie budzącą zaufania, nie ryzykowano zatem zatrudnienia jej. Na odrzucenie zarea­ gowała irytacją , a więc podobnie jak krytykowani przez nią później eksperci Kellogga. W drugim przypadku jednak, starała się w miarę możliwości odgad¬ nąć oczekiwania farmerów wobec osoby przybywającej z zewnątrz - naukowca prowadzącego badania na zlecenie koncernu zbożowego i cudzoziemki - i wyjść im naprzeciw. Kilkakrotnie wspomina o dostosowaniu do okoliczności ubioru 4 1 zachowań, o wyjaśnieniach dotyczących jej sytuacji życiowej mających na celu zyskanie akceptacji informatorów, wreszcie o satysfakcji, gdy przyjazd męża słowa jej potwierdził. Co więcej na obraz wiejskiego życia w stanie Waszyngton nałożyły się wspomnienia wiejskiego dzieciństwa w Polsce, najwidoczniej stę¬ piając ostrze jej krytycznego oglądu amerykańskiego społeczeństwa. W rezulta¬ cie kontakt jej z farmerami niósł stosunkowo mało nieporozumień , natomiast relacje z przedstawicielami miejskiej, a szczególnie mieszczańskiej części spo¬ łeczeństwa, w które - nie akceptując go - musiała się wżyć, przebiegały się nie bez potknięć . W roli „petenta", studentki, pracownika naukowego popełniała nierzadko gafy i niezręczności, zachowywała się nie tak jak tego oczekiwano od emigrantki, studentki potrzebującej pomocy finansowej, czy młodego członka 5 6 w gładki koczek stoi przy płocie i usiłuje przywołać do siebie farmera; ten ignoruje j ą i oddala się miarowym krokiem pozwalając jej podziwiać jedynie swoje plecy. Arogant ów jednak rozmawiał z Erin noszącą się jak inne ślicznotki ze środkowego zachodu, jeżdżącą rozklekotanym wozem, często - z konieczności - z trójką dzieci i zawsze grzecznie pytającą o zgodę na rozmowę. Ona, w przeciwieństwie do wymuskanej prawniczki, była właśnie „jak wszyscy". „Wściekła byłam na siebie, że się tak pozwoliłam zaprowadzić przed lustro. Jak mogłam tak stracić głowę i nic jej nie odpowiedzieć? Wpaść aż w takie osłupienie?" (Iwańska 1993, s. 424) „Co dwa tygodnie przenosiłam się na inną farmę [...] Jeździłam z farmerskimi rodzinami na zakupy, urodziny i rocznicowe obchody. Zabierali mnie ze sobą na szkolne mecze siatkówki i koszykówki, do swoich protestanckich kościołów, przykościelnych klubów, na zebrania rol¬ nicze, kombatanckie, masońskie, na jarmarki" (Iwańska 1993, s. 460). We wspomnieniach po wielokroć powtarza się utyskiwanie na infantylizm życia w Ameryce, odbarwiającego i tandetyzującego przybyszy z Europy (por. zwłaszcza s. 328). 4 5 6 �20 JOLANTA KOWALSKA 7 kadry naukowej . Inaczej mówiąc role te grała w sposób niezgodny z konwencją, w jakiej przyszło jej funkcjonować. „Błędy" podobne do opisanego nie zdarzają się raczej nikomu spośród kan­ dydatów zabiegających współcześnie o zatrudnienie na stanowiskach, z którymi związany jest wymóg dobrej prezencji. Świadomość jego istnienia jest normą, przy czym nie sposób zaprzeczyć, że „właściwe zachowanie i wygląd" nie są wymysłem jedynie nieznośnych amerykańskich pracodawców. Czymże innym były i są zasady dobrego wychowania, etykieta w zhierarchizowanych grupach ludzkich, przepisy co do stroju, zachowania, wzajemnych relacji? Z drugiej strony rozmowa kwalifikacyjna z rzadka do niedawna łączyła się z ryzykiem zderzenia wzorów kulturowych, a nie jedynie prywatnych poglądów i zapatrywań. W ciągu ostatnich dziesięciu-piętnastu lat świat „zmalał" i doświadczenie bez­ pośredniego kontaktu z 'innym', które było udziałem nielicznych staje się coraz powszechniejsze. Uczymy się zatem języków obcych a także owego wspólnego nam wszystkim języka ciała, który - wbrew temu co sądzili, a niekiedy nadal twierdzą, idealiści - nie jest bynajmniej jednoznaczny. Obok gestów, ruchów i zachowań rzeczywiście wspólnych nam wszystkim, warunkowanych biologią, budową ciała i wynikającą stąd motoryką ruchu, istnieją nie mniej liczne, walentne kulturowo . By nie odwoływać się do cytowanych w literaturze przedmiotu dyżurnych przykładów błędnych zastosowań gestów i zachowań, sięgnę po epi¬ zod z życia naszej dyplomacji. Oto, przed kilku laty podczas jednej z podróży prezydenta Kwaśniewskiego do południowej Azji, towarzyszący mu filmowiec uchwycił moment, powitania czy też pożegnania z miejscowymi dygnitarzami, gdy z charakterystycznym gestem złożonych dłoni dotykających czoła (zacho­ wanie poprawne), pan Prezydent zwrócił się do dziecka pochylając się przy tym w głębokim ukłonie (błąd, głębiej kłania się osoba stojąca niżej w hierarchii). Mogę jedynie przypuszczać, że do miejscowego gestu powitania dołączył przy¬ jętą w Europie formę kontaktu dorosły-dziecko, znajdującą wyraz w pochyleniu się nad dzieckiem (wyraz opieki), pochyleniu w kierunku dziecka (sygnał goto¬ wości wysłuchania i pomocy), a zważywszy okoliczności nie wykluczam, że za¬ chowanie to miało mieć - mając na uwadze wszelkie stosowne formy - charakter ludyczny, może żartobliwy. Jakkolwiek by nie było, jedno nie podlega dyskusji - wydział protokołu w biurze prezydenckim nienajlepiej odrobił lekcję. 8 7 „Dobrze pamiętam jeden peszący incydent. Bert Hoselitz o czymś długo peroruje, a potem nam wszystkim stawia jakieś pytanie i ja natychmiast na nie odpowiadam. - Dlaczego pani odpo­ wiada pierwsza? - on na to. - Chyba dlatego, ze jestem kobietą. Jestem do tego przyzwyczajona. Wszyscy wybuchnęli śmiechem, po zebraniu jednak Sydney Slotkin, antropolog, podszedł do mnie [...] jako specjalista od kultur chciałby m i wyjaśnić, że w amerykańskiej kulturze nie płeć ma pierwszeństwo, lecz akademicki status. A ponieważ mój status jest najniższy, więc „dla włas­ nego dobra" nie powinnam nigdy pierwsza zabierać głosu" (Iwańska 1993, s. 364). Wśród doświadczeń cytowanej tu Iwańskiej najbardziej dramatyczne wiązało się z egzami¬ nami przed dopuszczeniem do pracy nad tezą doktorską. Po egzaminie przedmiotowym, widząc profesora Mertona, przewodniczącego Komisji, wznoszącego dłoń o złączonych palcach tworzą¬ cych kółko, była przekonana, że pokazuje w ten sposób 'zero', a więc, że nie zdała, podczas gdy w USA gest taki znaczy ' O K ' , ' W porządku' (Iwańska 1993, s. 343). 8 �JAK CIĘ WIDZĄ... 21 Współcześnie obieg informacji odbywa się w sposób zasadniczo odmienny od tego, z którym mieliśmy do czynienia przed trzydziestu laty. Internet ułatwił dostęp do nich w sposób wówczas niewyobrażalny (jakkolwiek jakość informacji i forma, w jakiej są upowszechniane niejednokrotnie pozostawiają wiele do życzenia), czy jednak owa łatwość sprzyja zdobywaniu wiedzy? Faktem jest, że wyniki prac dostępne w pełni fachowcom dysponującym stosownym przygo¬ towaniem docierają praktycznie do wszystkich i stają się elementami zbanalizowanej - jak literatura piękna w brykach dla licealistów niezdolnych przedrzeć się przez Bułhakowa - wiedzy, a właściwie wiedzy-pop. Proces taki stał się m.in. udziałem kinezyki (inaczej body language, czyli języka ciała) i komunikowania niewerbalnego. Obecnie terminy stanowiące nazwy tych dziedzin wiedzy należą niewątpliwie do modnych i nadużywanych - słyszymy je w telewizyjnych reality¬ -show, czytamy o nich w kolorowej prasie, znajdujemy na stronach interneto¬ wych firm trudniących się poradnictwem zawodowym oraz w rozpowszechnia¬ nych tąże drogą kompilacjach danych, pozbawionych niejednokrotnie wszelkich odniesień do źródeł, z których prezentowane w nich informacje zostały zaczerp¬ nięte. Pytanie zatem czy mamy tu do czynienia z gadżetem kulturowym, czy też jednak poszerzyła się nasza wiedza o nas samych. 2. JĘZYK CIAŁA Kiedy w połowie lat siedemdziesiątych zaczynałam własne prace na temat symboliki ruchu terminy takie jak 'komunikowanie niewerbalne', 'antropologia ciała', 'kinezyka', 'proksemika' - na dobrą sprawę dopiero wchodziły do użytku i dość często byłam proszona o wyjaśnienie jakiego rodzaju fenomenów, bądź kierunków badawczych dotyczą. W świecie znane były już wówczas prace Edwarda Halla, Ray'a Birdwhistella, Michaela Argyle, Umberto Eco i licznych innych badaczy koncentrujących swe zainteresowanie na tej tematyce, w naszym kraju z przyczyn oczywistych niedostępne. Halla przetłumaczono na język polski dopiero w roku 1976 (była to praca The Hidden Dimension, nosząca polski tytuł Ukryty wymiar), pierwsze prace Eco w 1972 (Pejzaż semiotyczny), a Argyle i Birdwhistell do chwili obecnej znani są tylko w oryginale wąskiemu gronu specjalis¬ tów. Przypomnijmy w kilku słowach czym są kinezyka i proksemika, zaintereso¬ wanych szczegółami odsyłając do ujęć oryginalnych oraz opracowań Elżbiety Goździak (1987a, 1987b) i mego własnego (Kowalska 1995, s. 29-31, 33-34). Pod pojęciem kinezyki rozumie się „badania nad systemem komunikowania niewerbalnego (określanego czasem także jako język ciała - body language), który posługuje się gestykulacją i innymi ruchami ciała" (Goździak 1987, s. 170). Za twórcę kinezyki uważany jest wspominany tu wcześniej Ray Birdwhistell, a data wydania jego pierwszej pracy poświęconej tej tematyce - Introduction to Kinesics, opublikowanej w roku 1952 - wyznacza zarazem narodziny tego kierunku. Początki zainteresowań Birdwhistella znakowym aspektem ruchu ciała są sześć lat wcześniejsze. W roku 1946 podczas terenowych badań na temat �22 JOLANTA KOWALSKA pokrewieństwa, prowadzonych wśród Indian Kutenai w zachodniej Kanadzie (Kolumbia Brytyjska), dokonał on ważnego spostrzeżenia. Oto jak do niego doszło: „...intrygowały mnie wzajemne relacje pomiędzy słowem i mową, oraz słowem i zachowaniami społecznymi [...] uświadomiłem sobie, że m o i r o z ­ m ó w c y z p l e m i e n i a K u t e n a i p o r u s z a l i się inaczej, gdy m ó w i l i w s w o i m r o d z i m y m j ę z y k u , inaczej zaś gdy posłu¬ g i w a l i s i ę a n g i e l s k i m [... ] Moje wstępne przypuszczenie, że Indianie ci -zachowywali się jak» biali ludzie umożliwiło mi dokonanie odkrycia, że występuje tu trwały związek pomiędzy komunikatem słyszanym i widzianym, oraz że funkcjonują one jako współzależne systemy językowe" (Birdwhistell 1973, s. 31, 34-35; podkr. J.K.). Prowadzący badania wysnuł stąd wniosek, że zaobserwowana przezeń „dwujęzyczność" odnosi się w równej mierze do języka mówionego, jak i języka ciała. Problem ten zainteresował go na tyle, że z końcem lat 40-ych X X wieku po¬ djął systematyczne badania nad komunikacyjnym aspektem ruchu ciała. Wycho¬ dząc od konstatacji faktu, że podstawowe uczucia jak strach, radość, pożądanie seksualne są wspólne wszystkim ludziom wysunął hipotezę, zgodnie z którą posiadają one swój - równie uniwersalny - ekwiwalent ruchowy. W rezultacie badań Birdwhistell doszedł do ustaleń, które w jego przekonaniu hipotezę tę obaliły, jakkolwiek ma ona nadal swoich zwolenników. Skonstatował natomiast, że podobnie jak użytkownicy języka naturalnego, tak i posługujący się mową ciała dysponują wiedzą, która umożliwia im interpretację „komunikatów" prze¬ kazywanych za pośrednictwem tego szczególnego języka, zarówno wówczas, gdy występuje on jako autonomiczny środek porozumiewania się, jak i wów¬ czas, gdy stanowi element zachowań towarzyszących mowie. Birdwhistell z grupą badaczy reprezentujących trzy dyscypliny (antropologię, językoznawstwo i psychologię) podjął w 1956 roku próbę stworzenia modelu opisu zachowań kinezycznych. W dalszej perspektywie zmierzał do opracowania systemu zapisu ruchów ciała człowieka wykonywanych w czasie interakcji spo¬ łecznych. U podstaw tego zamierzenia leżała hipoteza, że „zachowania kinezyczne konstruują system komunikacyjny analogiczny do języka naturalnego, a metody lingwistyczne są stosowalne do badań nad językiem ciała ponieważ system kinezyczny strukturyzuje zachowania cielesne człowieka w sposób zbliżony do tego, jak system językowy strukturyzuje strumień mowy w dźwięki, słowa, frazy i zda­ nia" (Goździak 1987, s. 171). Wyniki pierwszego etapu prac zdawały się potwier¬ dzać tę hipotezę. Jednakże, w późniejszej ich fazie Birdwhistell doszedł do przeko¬ nania, że o ile potrafi wyodrębnić „słowa" języka ciała, o tyle nie jest w stanie określić jego gramatyki, jakkolwiek nie wycofał się całkowicie z prób jej ustalenia. 9 Ponad dekadę później niż kinezyka wyodrębniony został drugi ważny nurt badań w łonie refleksji poświęconej komunikowaniu niewerbalnemu - proksemika 9 Byli wśród nich: antropolog George Bateson, językoznawcy - Charles Hockett, Norman McQuown, George L. Trager i Henry L. Smith, oraz psycholodzy - Henry Brosin, Frieda Fromm-Reichmann i William Austin. Za: Birdwhistell 1973, s. 111). �23 JAK CIĘ WIDZĄ... określana, jako studia nad postrzeganiem przez człowieka przestrzeni i posługi¬ waniem się nią, jako szczególnym wytworem kultury. Prekursorem owego nurtu i twórcą jego nazwy był Edward T. Hall, który wprowadził go do literatury an­ tropologicznej w roku 1963. Początkowo przedmiotem jego zainteresowania była kultura w całym swym bogactwie, definiowana przezeń jako „język bez słów". W swych dociekaniach proksemicznych Hall szukał odpowiedzi na dwa podsta¬ wowe pytania: Czy użytkowanie przez ludzi przestrzeni w trakcie interakcji spo¬ łecznych jest różne w różnych kulturach. W jakim zakresie?; W jakim stopniu czynniki społeczne i indywidualne mają wpływ na zmiany form i sposobów jej użytkowania, w obrębie jednej kultury? Podczas gdy Hall skoncentrował się przede wszystkim na typologii (wyróżnił rodzaje przestrzeni i kategorie dystansu), na sformułowane przez niego pytania odpowiedzieli dwaj inni badacze ludzkiej przestrzeni Robert Sommer (1969) i Michael Watson (1970, 1972). Wykazali oni, że sposoby posługiwania się nią, jako szczególną formą komunikowania niewerbalnego różnią się znacznie w zależności od kultury. Stwierdzili ponadto, że w obrębie jednej kultury użytkowanie przestrzeni odznacza się wariantywnością uzależnioną od czynników społecznych i osobistych. Sam Hall natomiast skonstatował istnienie zasadniczych różnic w zachowaniach proksemicznych stanowiących element interakcji pomiędzy przedstawicielami odmiennych płci. Obecnie termin 'proksemika' stosowany jest w pracach przedstawicieli wielu dyscyplin, zwłaszcza w dokonaniach semiotyków i teoretyków komunikowania się, językoznawców i psychologów. Zarówno kinezyka, jak i proksemika bliskie są pewnym tendencjom badawczym w antropologii kulturowej. Wiążą się one z zagadnieniem pojmowania przez człowieka otaczającej go rzeczywistości. Stosunek człowieka do otaczającego go świata, sposoby konstruowania przezeń swoistej „niszy kulturowej", jej typy i szczególne kwalifikacje stanowią domenę refleksji filozoficznej. Szkic powyższy, jakkolwiek zarysowany w największym skrócie, pozwala zorientować się, z jak skomplikowaną materią mamy do czynienia wkraczając w obszar niewerbalnych form porozumiewania się. Przedstawione tu kierunki badawcze zarazem, nie są bynajmniej narzędziem w pełni wycyzelowanym, raczej propozycją, pewną opcją interpretacyjną, siecią, do której Nowalis po¬ równywał hipotezy. 3. KLUCZ CZY WYTRYCH? 10 Mistrz japońskiego tańca butoh Min Tanaka rozpoczął swe wystąpienie na barcelońskim kongresie poświęconym teatrowi stwierdzeniem: „ We live with our bodies and we percieve the world by keeping the eyes of our bodies open" 1 0 Uczeń Tatsumi Hijikaty, twórcy tego kierunki. Butoh powstał w krótki czas po I I wojnie światowej, jako wyraz buntu zarówno wobec sztuki Zachodu, jak i rodzimych tradycji. Jest to taniec improwizowany, wykonywany na pustej scenie, w którym najistotniejsze są maksymalna ekspresja tancerza i nieomal intymny jego kontakt z widzem. �24 JOLANTA KOWALSKA [Istniejemy poprzez ciało i przez nie postrzegamy świat] (1986, s. 97), należą¬ cym do gatunku prowokacyjnie oczywistych. Rzeczywiście - ruchowy aspekt wszelkich form ludzkiej aktywności jest faktem niezaprzeczalnym, ale też zarazem niezauważanym. Posługujemy się ruchem, emitujemy go, za jego pośrednictwem przekazujemy szereg sygnałów i znaków, które stanowią ważny element spo¬ sobów porozumiewania się - jako tzw. p o m o c n i c z e ś r o d k i mowy wspomagające zasadniczy przekaz językowy (Guiraud 1974, s. 103; Birdwhistell 1952), bądź też jako „komunikacyjne aspekty wyuczonego i ustrukturyzowanego zachowania się poruszającego się ciała" (Birdwhistell 1952). Jednakże, kto z nas, użytkowników tego najpowszechniejszego medium zastanawia się nad logiką jego funkcjonowania i znaczeniem artykułowanych za jego pośrednictwem informacji w sposób głębszy niż incydentalne rozważanie przyczyn, dla których np. pani X odwróciła się demonstracyjnie plecami do pani Y, a pan Z wstał z krzesła, gdy weszliśmy do pokoju okazując nam tym samym szacunek? Myślę, że bez wielkiego ryzyka popełnienia błędu można przyjąć, że nie czyni tego nikt, bądź czyni niewielu, jakkolwiek nawet tak konwencjonalne konstatacje jak przytoczone wyżej wskazują, że określone zachowania łączone są z funkcją wyrażania pewnych treści. Niemniej, nie sposób kwestionować niepisane prawo codzienności by ruch, równie naturalny jak oddech, traktować także jako fakt naturalny, wiążąc go przede wszystkim z biologią - nie z kulturą, z mechaniką ciała - nie ze strukturami myślenia. Trafne uwagi na temat skutków niedoceniania komunikacyjnej funkcji ruchu, zachowań, sposobów bycia, jak również ich aspektu aksjologicznego, zawarł Edward Hall we wstępie do The Silent Language. Posłużył się on tam przykła¬ dem swoistego fiaska Amerykanów w kontaktach z innym narodami, którzy - jego zdaniem - jakkolwiek pełni najlepszych chęci, biorący udział w licznych programach pomocy dla zagranicy, nie zyskali bynajmniej tą drogą sympatii w oczach reszty świata. „W wielu krajach Amerykanie są serdecznie nie lubiani, w innych zaledwie tolerowani" konstatuje Hall (1987, s. 21). Szukając przyczyn takiego stanu rzeczy wskazuje na przekaz emitowany drogą komunikatu niewer¬ balnego. Stwierdza: „wrogość cudzoziemców wywoływana jest w znacznej mie¬ rze przez zachowanie się Amerykanów. Nie bez kozery można nas winić za skłonność do etnocentryzmu. W wielu naszych programach pomocy dla zagrani¬ cy, w stosunkach z tamecznymi narodami, mamy ciężką rękę. Upieramy się by postępowali na naszą modłę [...] Nie tylko pogrążeni jesteśmy w totalnej niewie¬ dzy na temat tego, czego sobie życzą inne kraje, lecz jesteśmy równie nieświa¬ domi tego, co m ó w i i n n y m n a s z e w ł a s n e z a c h o w a n i e s i ę " (Hall 1987, s. 21, podkr. J.K.) . Stwierdzenia Halla odnoszą się do sytuacji 11 1 1 E. Hall niezależnie od dociekań stricte naukowych i obowiązków nauczyciela akademic¬ kiego, część swego czasu poświęcił także swoistej edukacji kulturowej. W latach pięćdziesiątych X X w. kierował rządowym programem kształcenia inżynierów i pracowników administracji, a także biznesmenów i tych wszystkich, których praca wymagała bezkolizyjnych kontaktów z przed¬ stawicielami innych kultur. Przygotowywał ich do pracy poza granicami Stanów Zjednoczonych ucząc właściwej interpretacji cech obcych kultur i umiejętności poruszania się w ich ramach. �JAK CIĘ WIDZĄ... 25 zderzenia kulturowego. Wówczas to - z natury rzeczy - na plan pierwszy wpły­ wają różnice we wszystkich dziedzinach, nie tylko w zakresie sposobów po­ sługiwania się ciałem. Skutkiem różnic są błędy we wzajemnej ocenie, niekiedy tak poważne, że decydujące o odrzuceniu. Jak przenikliwe były to uwagi dowodzi najnowsza historia. Żołnierze ame­ rykańscy kierowani do Iraku, jechali tam wyposażeni w bardzo szczegółowe instrukcje dotyczące sposobów kontaktowania się i porozumiewania z miejscową ludnością. I oto po raz kolejny trafiali na mur niechęci i wrogości. Sytuacja jest tu nieporównanie bardziej skomplikowana niż w przypadku wizyt ekspertów, czy wszelkiego rodzaju misji, bowiem jakkolwiek poprawnie by się nie zacho¬ wywali, żołnierze pozostają ludźmi z karabinem, a obie strony są uczestnikami zderzenia kulturowego w jego ekstremalnej formie - wojny. Zastanówmy się zatem czy zdobywszy pewną wiedzę na temat kodów nie¬ werbalnych, a przede wszystkim świadomość ich istnienia, potrafimy się nią posługiwać. W jakich dziedzinach i w jaki sposób jest ona wykorzystywana? Moje rozeznanie w tej materii rysuje obraz niezbyt zachwycający. Jego bodaj najtraf¬ niejszą metaforą jest papierowa podkładka zabezpieczająca tacę przez zabru¬ dzeniem, którą otrzymałam w madryckim barze sieci Pans&Company. Na ogół na takich podkładkach drukowana jest oferta dostępnych dań, bądź informacje o atrakcjach dla najmłodszych. Ku mojemu zaskoczeniu tym razem zobaczyłam 24-punktowy, nieco żartobliwy wokabularzyk języka gestów ilustrowany zdję¬ ciami. Jest to oferta bardzo zbliżona do poradników licznie publikowanych w ilustrowanych magazynach, informujących np. co myśleć o człowieku, w trak¬ cie rozmowy z nami składającym dłonie w rodzaj daszku, którego kalenicę sta¬ nowią stykające się czubki palców, a co o kobiecie zakładającej nogę na nogę w taki sposób, że górna oplata dolną jak liana. Sytuują się one gdzieś pomiędzy cotygodniowym horoskopem a plotką z życia nowych elit. Czytelnicy podob¬ nych publikacji mogą z niedowierzaniem przyjąć wiadomość, że to co traktują jako rodzaj poradnika towarzyskiego niezupełnie serio, stanowi wyabstrahowa¬ ny element dociekań z zakresu psychologii, socjologii czy antropologii kultury, których wyniki znajdują zastosowanie m.in. w psychiatrii, terapeutyce, socjotechnice. Na ogół jednak większość z nich słyszała o Piotrze Tymochowiczu, któremu przypisuje się wykreowanie „cywilizowanego" wizerunku przywódcy Samoobrony, Andrzeja Leppera, a termin 'body language' nieustannie trafia do ich uszu jeśli śledzą etapy Idola, audycje autorskie koryfeuszy telewizji, bądź są widzami muzycznych stacji w rodzaju M T V czy Viva. Kolejnymi dziedzinami życia, w których wiedza na temat języka ciała i ko¬ munikowania niewerbalnego znajduje współcześnie zastosowanie są biznes i po¬ lityka (zob. Wołowik 1998). Wspomniany tu przed chwilą Piotr Tymochowicz prowadzi firmę specjalizującą się w edukacji menadżerskiej, doradztwie organi¬ zacyjnym i personalnym. „Firma ICCE Greenpol Piotr Tymochowicz - czytamy na stronie www - [...] jest prekursorem na rynku polskim w dziedzinie Body Language. Zajęcia szkoleniowe realizowane są w oparciu o autorską Teorię Wywierania Wpływu [... ] Co nas wyróżnia? Siła kreacji, udowodnione sukcesy �26 JOLANTA KOWALSKA medialne, w y k o r z y s t y w a n i e p o z y t y w n e j s t r o n y m a n i p u l a ¬ c j i , niekonwencjonalność [...]" (podkr. J.K.) . Oferta tego rodzaju szkoleń jest obszerna ale i zainteresowanie nimi duże. Odkąd na polski rynek weszły zachodnie firmy, przynosząc własne zasady funkcjonowania, w tym rekrutacji pracowników, kodeksy tyczące wyglądu (nie¬ kiedy bardzo wyśrubowane) chcemy wiedzieć i chętnie uczymy się jak należy przygotować się do rozmowy kwalifikacyjnej, jak j ą prowadzić, jak wreszcie odczytywać pewne sygnały zawarte w języku ciała rozmówcy i jak panować nad emisją własnych. Tym co zwraca uwagę, zarówno w przypadku, gdy wiedzą z dziedziny body language posługują się firmy, biznesmeni czy politycy, jak i wówczas, gdy sięgają po nią dla swych celów Kowalscy i Nowakowie, jest faktyczny zakres jej zastosowań, wąski i mieszczący się pomiędzy manipulacją, jak chce pan Tymochowicz p o z y t y w n ą , a śledzeniem reakcji i zachowań naszych partne¬ rów w intencji odsłonięcia ich skrytych motywów. Potraktowana w ten sposób wiedza o „ruchu, innym nurcie mowy" zamiast kluczem umożliwiającym posze¬ rzenie wiedzy o nas samych, staje się zaledwie wytrychem. 12 4. WYGLĄD I RUCH JAKO AUTODEFINICJA I ETYKIETA Rolę porównywalną do tej, jaką w badaniach Birdwhistella odegrała obser¬ wacja zachowań Indian Kutenai, w moich własnych pracach spełniła konstata¬ cja, iż na podstawie zachowania potrafię za granicą wyłowić z tłumu rodaków. Było to dla mnie niemałym zaskoczeniem. Podczas pobytu w Budapeszcie w 1983 roku zanotowałam: „Na placyku koło Baszty Rybackiej doznałam [... ] iluminacji poznawczej. W moim kierunku, ale znacznie jeszcze ode mnie oddalo¬ na, szła grupka składająca się z czterech osób, dwóch kobiet i dwóch mężczyzn. Nie wydawali się zainteresowani urodą miejsca ani dnia, nie oglądali niczego, nie cieszyli się tym, że tu są, ani nie byli po prostu. Oni grali światowców, którzy bawią się w zwiedzanie. Kiedy zrównaliśmy się usłyszałam, że mówią po polsku" . W późniejszych mych doświadczeniach elementami zachowań stanowią¬ cymi sygnał, że oto być może ponownie mam do czynienia z przedstawicielami własnej nacji był pewien nadmiar w gestach, przesada w celebrowaniu własnej osoby, swojego rodzaju permanentna gra z otoczeniem mająca wiele ze złego aktorstwa. Był to jednak test sprawdzający się do przełomu w roku 1989, do kiedy to wyjazdy za granicę nie były sprawą łatwą ani prostą. Z czasem oswoiliś¬ my się ze światem i gra w światowca przestała być potrzebna. Pojawiły się nato¬ miast nowe formy ruchu i sposoby posługiwania się ciałem demonstrujące nowe cechy - nabywane, wypożyczane od innych, wyuczane, bądź „z nas". 13 1 2 Za stroną internetową: www.kadry.info.pl/firmy Notatki z dziennika obserwacji uczestniczącej Budapeszt 1983, w posiadaniu autorki artykułu. 1 3 �JAK CIĘ WIDZĄ... 27 Za najsilniej zaznaczającą się tendencję uważam zwiększającą się swobodę autoprezentacji i autoekspresji, realizowanych w pełni świadomie. Przed wspom¬ nianą tu cezurą czasową, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, cudzoziemcy przyjeżdżający do Polski nieodmiennie wyrażali swoje zdumienie dlaczego ludzie spotykani na ulicach i w środkach komunikacji nie uśmiechają się, robią wraże¬ nie wyizolowanych, zamkniętych w sobie, podczas gdy w warunkach domowych pokazywali inną twarz. Rzeczywiście tak to wyglądało, przyczyny tego stanu rzeczy były aż nadto oczywiste - po traumie stanu wojennego, pozadomowa zewnętrzność z pewnością nie była właściwą sceną dla swobodnej ekspresji. Były to raczej warunki sprzyjające tworzeniu środowisk niszowych ewoluujących w dwóch kierunkach. W pokoleniu uczestników Sierpnia - emigracji wewnętrznej realizowanej na bardzo zróżnicowanych poziomach, od apatii, przez wycofanie się w małą stabilizację, po „samotność intelektualisty". W pokoleniu młodych - buntu znajdującego wyraz w muzyce (był to okres bezprecedensowego boomu w polskim rocku, festiwalu w Jarocinie) i działań - takich jak akcje Pomarań¬ czowej Alternatywy - umożliwiających wyrażenie ironicznego dystansu wobec rzeczywistości, na którą „skazywało" miejsce urodzenia. Byliśmy społeczeń¬ stwem nie tyle zamkniętym (w znaczeniu braku otwartości na odmienność) co zatrzaśniętym w pułapce historii. Przełom roku 1989 i 1990 obchodziłam dzięki wyjazdowi stypendialnemu w Hiszpanii, w Walencji. Pamiętam, z jaką zazdrością obserwowałam tłumy bawiące się na ulicach: małżeństwa z maleńkimi dziećmi, osoby starsze, nasto¬ latków - tańczących, odpalających fajerwerki, odliczających jednym głosem uderzenia zegara o północy, a potem bawiących się do bladego rana. Brakowało mi ich swobody, entuzjazmu, chęci zabawy. Myślałam: „Ach, gdyby tak u nas!", pesymistycznie nie wierząc by było to możliwe. Tymczasem, w sylwestra następnego roku, stojąc w rozbawionym tłumie, liczyłam uderzenia zegara na Zamku Królewskim. Obecnie swoboda autoekspresji i autoprezentacji przybiera niekiedy formy ekstremalne. Kwestii tej zamierzam poświęcić więcej uwagi w dalszych bada¬ niach. W Polsce powojennej bardzo dużo „nie wypadało", „nie było wolno", a przede wszystkim człowiek rozsądny starał się nie wyróżniać. Oczywiście, w każdych warunkach trafią się postaci barwne i szalone, tym barwniejsze i bardziej dziwaczne, im sztywniejsze są obowiązujące reguły, ciaśniej zasznu¬ rowany gorset powinności. W tym przypadku obserwowane współcześnie zmia¬ ny niekoniecznie oznaczać muszą różnicę w proporcji pomiędzy 'barwnym', 'szalonym, 'normalnym', raczej zwiększenie liczby ról do wyboru i swobodę tworzenia własnych form wyrażania siebie, definiowania własnej roli w życiu. Ważnym elementem współczesnej obyczajowości jest tendencja do tworzenia nowych wzorów zachowań środowiskowych, zwłaszcza wynikających z roz¬ warstwiania się społeczeństwa (na temat rozwarstwienia po roku 1989 por. Wnuk-Lipiński 1995). Z jednej strony mamy, więc do czynienia z kodami zacho­ wań naszych własnych celebrities, sezonowych idoli, przedstawicieli grup tzw. „nowych" i „starych" pieniędzy, dawnych i nowych elit, układu władzy, byłej �28 JOLANTA KOWALSKA Solidarności, ubożejącej inteligencji, obrastających w dobrayuppies i coraz licz¬ niejszych w młodym pokoleniu zwolenników dobrego, wyważonego życia, nie zamierzających realizować się jedynie w pracy. Z drugiej strony środowiska tzw. blokersów, bezrobotnych (najsłabiej chyba zintegrowane) i bezdomnych. Prezentowane tu rozważania zamknijmy przykładem obecności w naszym współczesnym życiu ekskluzywnych środowisk, w których zachowanie i wygląd należą do najważniejszych kryteriów wyróżniających ich członków. W roku 2002, w jednym z sierpniowych numerów Wysokich Obcasów, sobotnio-niedziel­ nego dodatku do Gazety Wyborczej ukazał się reportaż Wojciecha Orlińskiego Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach, poświęcony modnej for¬ mie spędzania czasu, zjawisku tzw. clubbingu. W zależności od fantazji i upo¬ dobań bawiących się osób, wieczór spędza się w jednym miejscu, bądź wędruje od lokalu do lokalu. Istnieje tylko drobny problem: selekcja. Nie każdy wszędzie zostanie wpuszczony. Clubbing, w Polsce stosunkowo nowy, na Zachodzie dobrze już wrósł w obyczajowość. Dobór gości ma gwarantować bywalcom, iż nie będą narażeni na towarzystwo osób nie pasujących do pozostałych, w myśl deklaracji selekcjonerów - niekulturalnych, bo w rzeczywistości kryteria są już mniej jasne. Jak wyjaśniła reporterowi jedna z osób parających się selek¬ cją, obok tytułowych „plastików" czyli dziewczyn wystrojonych przesadnie, na prowincjonalną manierę, nie są wpuszczani dresiarze (agresywna, prymitywna subkultura młodzieżowa), „krawaciarze" (samotni, konwencjonalnie ubrani m꿬 czyźni) i „studenci" (ci z ich grona, którzy nie są odpowiednio tj. modnie ubrani, bądź wykazują braki obycia, naturalnie z punktu widzenia klubowej society). Z rozmów przeprowadzonych przez Orlińskiego wynikło jednak, że nie wpusz¬ cza się także osób niepełnosprawnych, brzydkich, zakompleksionych a nawet nieśmiałych, ponieważ w klubie wszyscy mają być młodzi, zdrowi, modni, uśmiechnięci i odprężeni. Po opublikowaniu tego artykułu przez łamy czasopisma i jego internetowe forum przetoczyła się potężna dyskusja (zob. Plastików nie wpuszczam...), której zasadniczym motywem była selekcja i jej kryteria. Zwolennicy niepełnego dla wszystkich dostępu do klubów dowodzili prawa do bawienia się bezpiecznie, w gronie osób sobie znanych i podobnych. Przeciw wytaczano argumenty od Deklaracji Praw Człowieka, po ironię i kpinę. Rzeczą cenną wydaje mi się, iż wielu korespondentów analizowało sprawę z dużą bezstronnością, powiedzia¬ łabym nawet dystansem, traktując j ą jako rodzaj sezonowej mody. Czy będzie nią rzeczywiście, podobnie jak szereg innych zjawisk obserwowanych pilnie przez piszącą te słowa - czas pokaże. LITERATURA Argyle Michael 1972, Non-verbal Communication in Human Social Interaction, [w:] R.A. Hinde (ed.) Non-verbal Communication, s. 243-267, Cambridge (Cambridge Univer­ sity Press). - 1975, Bodilly Communication, London (Methuen and Co. Ltd.). �JAK CIĘ WIDZĄ... 29 B i r d w h i s t e l l R a y 1952, Introduction to Kinesics, Louisville (offset, Univ. of Louisville Press). - 1973, Kinesics and Context. Essays on Body Motion Communication, New York (Ballantine Books). - 1975, Background Considerations to the Study of the Body as a „Expression", [w:] J. Benthall, T. Polhemus (eds) The Body as a Medium of Expression. Essays Based on a Course of Lectures Given at the Institute of Contemporary Arts in London, London (Allen Lane, Penguin Books Ltd.). C i o ł e k T a d e u s z M . 1975, Human communicational behaviour, „Sign Language Studies", t. 4: 6, s. 1-64. C o l l i n s A n d y 1997, Język ciała, gestów i zachowań: psyche i soma, Warszawa. E c o U m b e r t o 1999, Semiologia życia codziennego, Warszawa (Czytelnik). E i b l - E i b s e s f e l d t I r e n a u s , Similarities and Differences between Cultures in Expressive Movements, [w:] R.A. Hinde (ed.) Non-verbal Communication, s. 297-311, Cambridge (Cambridge University Press). F a r n e l l B r e n d a (ed.) 1995, Human Action Signs in Cultural Context. The Visible and the Invisible in Movement and Dance, New York & London (The Scarecrow Press Inc.) G o ź d z i a k E l ż b i e t a 1987a, Kinezyka [w:] Z. Staszczak (ed.), Słownik etnologiczny. Ter­ miny ogólne, s. 170-172, Warszawa-Poznań (PWN). - 1987b, Proksemika, [w:] Z. Staszczak (ed.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, s. 296, Warszawa-Poznań (PWN). H a l l E d w a r d T. 1959, The Silent Language, New York. - 1963, Proxemics: A Study of Man's Spatial Relationship, [w:] I . Galdstone (ed.) Man's Image in Medicine and Anthropology, New York. - 1966, The Hidden Dimension, New York. Cytaty pochodzą z polskiego wydania tej pracy, Warszawa 1987. I w a ń s k a A l i c j a 1993, Potyczki i przymierza. Pamiętnik 1918-1985, Warszawa (Geberthner i Ska). K o w a l s k a J o l a n t a 1995, Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, Biblioteka Etnografii Polskiej t. 50, Warszawa (Instytut Archeologii i Etnologii PAN). L a m b W a r r e n , W a t s o n E l i z a b e t h 1979, Body Code, the Meaning in Movement, Lon¬ don (Routledge and Kegan Paul). M i n T a n a k a 1986, Tradiction of the Body and Avant-Garcle Dance, [w:] Jordi Coca (ed.) Congres Internacional de Teatre a Catalunya, Actes vol. II, s. 97-103, Barcelona. M o r r i s D e s m o n d 1977, Manwatching: A Field Guide to Human Behaviour, London (Jona¬ than Cape), - 1994, Bodytalk, London (Jonathan Cape). O r l i ń s k i W o j c i e c h 2002, Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach, Wysokie obcasy, nr 179, (także: www.2.gazeta.pl). Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach. Dyskusja nt. artykułu Wojciecha Orliń¬ skiego, Wysokie Obcasy, R. 2002, nr 182, s. 46-48 (także: www.2.gazeta.pl). S o m m e r R o b e r t 1969, Personal Space, Englewood Cliffs. W a t s o n M i c h a e l O. 1970, Proxemic Behavior: A Cross-cultural Study, [w:] T.A. Sebeok (ed.) Approaches to Semiotics, The Hague. - 1972, Symbolic and Expressive Uses of Space. A n Introduction to Proxemic Behavior, Current Topics in Anthropology, t. 4. W o ł o w i k W a d i m 1998, Język ciała w biznesie, polityce i życiu publicznym, Kraków. W n u k - L i p i ń s k i E d w a r d 1995, After Communismus: A multidisciplinary approach to radical Social Change, Warszawa. �30 JOLANTA KOWALSKA JOLANTA KOWALSKA TO BE SEEN... Summary M i n Tanaka, the master of the Japanese dance butoh began his address at the Barcelona con­ gress dedicated to dance with the following words: We live with our bodies and we perceive the world by keeping the eyes of our bodies open (1986, s. 97). The statement is provocative in it obviousness. The "movement" aspect of all forms of human activity is undeniable, yet it is rarely noticed. We move, i.e. use movement, we emit movement, movement is a means of transmission of many signals and signs, significant as elements of human communication. They are the a u x i l i a r y m e a n s of speech, supportive to the basic language transmission (Guiraud 1974, s. 103; Birdwhistell 1952) or the "communicative aspects o f the learnt and structurized behaviour of a moving body" (Birdwhistell 1952). When, in the mid 1970s, the Author started hers studies on movement symbolism, terms such as "non-verbal communication", "anthropology of the body" "kinesics", or "proxemics" were, as a matter of fact, only coming into use. She was often asked to explain the phenomena or study orientations they referred to. Works by Edward Hall, Ray Birdwhistell, Michael Argyle, Umberto Eco and other scholars dealing with the subject had been already known in the world, in our country they were not available for obvious reasons. The Hidden Dimension by Edward Hall was translated into Polish in 1976, the first works of Umberto Eco in 1972. Books by Argyle and Birdwhistell are known only in original versions and to narrow circles of specialists t i l l now. Both kinesics and proxemics are close to particular approaches in cultural anthropology. They all concern the problems of human understanding of the surrounding world and human self-reflection. Within the recent 10-15 years the world has "shrunken". Coming into touch with "the others" which earlier was experienced only by the minority, now is more and more common. We learn foreign languages, we also learn the "body language" which,being the common feature of all human beings, is by no means unequivocal, contrary to what was believed and is sometimes still believed. Besides the gestures and movements which are really universal being determined by the body build, there are also some, as numerous as the former ones, which are culture-related. The article deals with the role o f forms and means of self-presentation in contemporary culture. Most interesting is the problem if, having gained particular knowledge on non-verbal codes as well as the awareness o f their existence, we know how to use them. A t this stage of studies the Author concentrated on the scope of the usage of body language. Quite narrow as a matter of fact, focused on manipulating people and watching their reactions and movements in order to reveal their hidden motives. Knowledge o f "movement, another area of speech" treated in this way, instead of being the key to the cognition of man becomes no more than a picklock. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4cf90ab346c738549ba4679a8949025a.pdf 4f1214a2254f97e9722266a9eb87a4cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5007 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4644 Title A name given to the resource Jak Cyganie świat zdobywali.../ Antropolog wobec współczesności Kilka uwag,kilka pytań, kilka refleksji Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.293-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NA TARGOWISKU RÓŻNOŚCI ��Lech Mróz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Ryszard Tomicki Instytut Archeologii i Etnologii PAN Jak Cyganie świat zdobywali... Kilka uwag, kilka pytań, kilka refleksji O d dłuższego już czasu Cyganie, żyjący w różnych krajach Europy uczestniczą w procesie szybkich i dla wielu z nich nieoczekiwanych przeobrażeń. O b o k wspól­ noty rodowej lub lokalnej, będącej przez dziesięciolecia podstawową formą ich or­ ganizacji, poczucia więzi i lojalności, od lat 70. X X w. powstawać zaczęły struktury ponadlokalne, których głównym promotorem jest nowa, bo wcześniej właściwie nie­ istniejąca, warstwa cygańskiej inteligencji. Inicjatywa wyszła od Cyganów żyjących w Europie Zachodniej, co niewątpliwie miało związek z ich znacznie lepszą sytua¬ cją, a narodzinom tego zjawiska sprzyjał postępujący od dawna proces sedentaryzacji - czasami wymuszonej, czasami dobrowolnej - i większy niż kiedykolwiek wcześniej udział w edukacji. Musiało upłynąć wiele lat, zanim przybrało ono charak¬ ter pancygańskiego ruchu, obejmującego coraz liczniejsze społeczności na coraz większym obszarze Europy Niezmiernie istotnym bodźcem były przemiany p o l i ­ tyczne i ekonomiczne w Europie Środkowo-Wschodniej, a następnie rozszerzenie U n i i Europejskiej. W zdemokratyzowanych państwach wśród wielu organizacji po¬ zarządowych pojawiły się też organizacje cygańskie, chętnie korzystające z progra¬ mów pomocy i innych form wsparcia tożsamości kulturowej. Można powiedzieć, że C y g a n i e z a c z ę l i na n o w o o d k r y w a ć E u r o p ę , całkowicie odmienną od tej, którą znali i w której dotychczas żyli: troszczącą się o mniejszości etniczne, tworzą­ cą prawa chroniące marginalizowane etnosy i kultury Na ten okres przypada począ¬ tek formowania się nowej klasy liderów politycznych - działaczy i aktywistów ru¬ chu o charakterze etnicznym. Jednym z ich najważniejszych celów stała się walka o prawa i godność, w t y m m.in. o przekonanie polityków i społeczeństw krajów, w których mieszkają, że określenie „Cyganie" ma charakter pejoratywny i - zgodnie z zasadami poprawności politycznej - należy je zastąpić mianem „Romowie" (cho­ ciaż nie jest ono uznawane za nazwę własną przez wszystkich Cyganów). Jednocześ¬ nie od kilku lat trwają próby stworzenia, czy raczej wymyślenia, narodu romskiego. 293 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Zmierzające k u temu działania podejmują najczęściej liderzy rozmaitych organiza¬ cji, wspierani przez niemałą już grupę inteligencji - ludzi wyedukowanych, swobod¬ nie poruszających się po urzędach i salonach politycznych Europy Przede wszyst¬ kim właśnie Europy, t u bowiem, w ponadpaństwowym organizmie U n i i Europej¬ skiej, w której kwestie narodowe, obywatelstwa i praw mniejszości etnicznych na¬ brały wielkiej wagi, potomkowie niegdysiejszych wychodźców z Indii stanęli po raz pierwszy w swych dziejach wobec możliwości bycia podmiotem, a nie tylko przed­ miotem prawa. Cyganie/Romowie znajdują się wszakże w szczególnej sytuacji. N i e tylko nie mają własnego państwa. N i e mogą nawet - w przeciwieństwie d o innych rozproszonych geograficznie mniejszości - odwołać się d o krzepiącej wiedzy, że gdzieś tam w Europie, czy na innym kontynencie, są większością i że istnieje jakieś państwo, czy choćby region, w którym stanowią grupę dominującą. W odpowiedzi na tę niedogodność narodziła się wśród cygańskich/romskich liderów politycznych i d e a n a r o d u n i e t e r y t o r i a l n e g o . N i e bezpaństwowców, b o ci są kojarzeni z ludźmi niemającymi obywatelstwa żadnego państwa, a właśnie narodu nieterytorialnego, którego członkowie mają rozmaite obywatelstwa, lecz poczuwają się d o wspólnoty ponadpaństwowej, i to w granicach nie tylko Europy ale i całego świata. Projektowi towarzyszy intensywne odkrywanie przeszłości, a mówiąc ściślej: jej tworzenie, gdyż znajomość źródeł jest niedostateczna albo całkowicie ich brakuje. Wspólne pochodzenie odgrywa tu swoją rolę, chociaż Indie - Baro Them, czyli W i e l ­ ki Kraj, jak wyedukowani Romowie czasem nazywają swoją praojczyznę - nie stały się krajem czy państwem, z którym należałoby się identyfikować . N i e one też są najmocniejszym spoiwem. W powstającej mitologii etnicznej początki Cyganów z reguły sięgają wprawdzie Indii i wiązane są z klasą kszatrjów, lecz t y m , co ich na¬ prawdę łączy, jest „odwieczny" tryb życia: wędrowanie. 1 Idea wspólnoty, obejmującej wszystkich Cyganów/Romów, jest elementem histo¬ rii wymyślonej. Nawet powierzchowna znajomość przeszłości i kultury tej zbiorowoś¬ ci pozwala odnieść się do niej nieufnie. Podobnie jest z ideą wędrowania, wiadomo bowiem, że tylko część europejskich Cyganów była, i gdzieniegdzie jest nadal, n o ­ madami. Natomiast wizja romantycznych włóczęgów to w znacznej mierze stereoty­ powe, niecygańskie wyobrażenie, na tyle jednak chwytliwe, że oddziałuje na samych Cyganów. Tak bardzo i tak skutecznie, że nawet grupy które o d 300 lat prowadzą życie osiadłe (i t o na jednym miejscu), odwołują się d o rzekomej „tradycji wędro¬ wania". W Polsce d o b r y m tego przykładem są żyjący na południu kraju - w G o r ­ cach, na Spiszu, Podtatrzu, w Beskidach - tzw. Cyganie Karpaccy jak określa się ich w literaturze. 1 Świadomość pochodzenia z I n d i i , dla w i e l u bardzo niedawna, jest głównie inspiracją dla zespo­ ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , które przejmują pewne e l e m e n t y ubiorów h i n d u s k i c h c z y maniery choreogra­ ficzne, podpatrzone u wykonawców tamtejszych tańców. 294 �Jak Cyganie świat zdobywali... Nie oznacza to, że przemieszczanie się z miejsca na miejsce, z kraju do kraju, z kontynentu na kontynent nie odgrywało w historii Cyganów znaczącej roli. Poka­ zuje to najwyraźniej dzisiejsza mapa ich rozprzestrzenienia i charakter zróżnico­ wania kulturowego i dialektalnego. Czasem ich wędrówki - ze względu na zasięg i nie­ jasny czy raczej trudny do zrozumienia, cel - wywołują zdumienie. Częściej skła­ niają do pytań całkiem przyziemnych: z jakich powodów je podejmowano, czy były wymuszone, czy dobrowolne, a także czy to, czego dowiadujemy się z takich czy innych źródeł, d o t y c z y Cyganów czy jakiejś innej społeczności? Na część z tych pytań nie ma, jak dotąd, przekonujących odpowiedzi, chociaż dotyczą nieraz pod¬ stawowych kwestii cygańskiej przeszłości i współczesności. Wędrowcy, koczownicy? O d końca X V I I I stulecia, gdy po raz pierwszy dostrzeżono podobieństwo języka Cyganów europejskich do języków indoaryjskich i na tej podstawie wysunięto hipo¬ tezę, że ich praojczyzną są Indie, szczególnego znaczenia nabrało jedno z najbar¬ dziej oczywistych skojarzeń łączących się z Cyganami od wieków: wędrowne życie, zamieszkiwanie w szałasach lub innych, łatwych do przenoszenia domostwach, używanie jako środka transportu wozów lub po prostu jucznych zwierząt. W kon­ sekwencji określenie „Cyganie" zaczęło być stosowane wobec rozmaitych grup prowadzących wędrowny tryb życia. Przeglądając współczesną literaturę antropo¬ logiczną dotyczącą Indii, łatwo się przekonać, że wiele społeczności koczowniczych, rozrzuconych po całym niemal subkontynencie - niezależnie od ich cech antropo¬ logicznych, języka, specjalizacji zawodowej, rejonów przebywania - sklasyfikowa­ nych zostało przez badaczy (przede wszystkim brytyjskich) jako Cyganie. Objęci wspólną nazwą Gyypsies, byli i są opisywani w urzędowych raportach i rozprawach naukowych jako „indyjscy Cyganie", a jedynym chyba odstępstwem od tej reguły były nomadyczne grupy pasterskie, trwale związane z hodowlą zwierząt i określonymi rejonami wypasowymi, najczęściej w stepowo-pustynnych lub górskich częściach północno-zachodnich Indii. Inaczej mówiąc, indyjskich koczowników podzielono na dwie kategorie: pasterzy oraz Cyganów, do których zaliczano niemal wszystkie grupy niepasterskie (Baines 1976, s. 100). Używanie słowa „Cyganie" (Qypsies) jako obiegowego równoważnika terminu „ko¬ czownicy" doprowadziło do tego, że współcześni badacze (nie tylko ci, którzy zaj¬ mują się Cyganami) mają nieraz sporo kłopotów, kiedy chcą ustalić, o jaką grupę czy społeczność naprawdę chodzi. Ta niejasność dotyczy przede wszystkim Indii, ale nie ogranicza się do tego kraju ani nawet d o sąsiedniego Pakistanu, którędy rzeczy¬ wiście prowadziły szlaki migracyjne praprzodków Cyganów europejskich. „Cyga¬ nami" nazywane są półnomadyczne grupy myśliwych z Cejlonu (Sri Lanka), posługujące się językiem należącym do drawidyjskiej rodziny językowej, oraz roz¬ maite grupy z Azji Centralnej, Azji Mniejszej, Kaukazu i Półwyspu Arabskiego, głów­ nie ze względu na tę samą co w przypadku Indii cechę: wędrowanie. Nawet żyjące 295 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki na wybrzeżu Borneo, Sumatry Celebesu i na kilku innych wyspach południowo¬ -wschodniej Azji niewielkie grupy półkoczowniczych rybaków określono w litera­ turze angielskiej (a za nią i w innej) mianem „Cyganów M o r s k i c h " (Sea Qypsies). Również w Europie słowo „Cyganie" (jego odpowiedniki w różnych językach) odnoszone bywa do rozmaitych grup prowadzących życie wędrowne, mimo że róż­ nią się pochodzeniem, cechami antropologicznymi, językiem. To żyjące głównie w Wielkiej Brytanii, Skandynawii i krajach niemieckojęzycznych stosunkowo nie­ wielkie wspólnoty potomków cyrkowców lub chłopów, którzy utracili ziemię i mu­ sieli udać się na wędrówkę (tak przynajmniej literatura współczesna wyjaśnia ich genezę). W najnowszej literaturze owi wędrowcy są już wyraźnie odróżniani o d Cyganów; zwie się ich po prostu Podróżującymi (Travellers, Reisende itd.), ale o po¬ trzebie precyzyjnego rozdzielenia dwóch różnych desygnatów terminu Qypsy - wspólnot wędrowców lub trudniących się handlem nomadów, niezależnie od ich pochodzenia i języka, oraz grup, których język jest jednym z dialektów romani wciąż się mówi (Matras 2004). Eksodus Dlaczego praprzodkowie „prawdziwych" Cyganów opuścili północno-zachodnie Indie (bo wydaje się wielce prawdopodobne, że stamtąd pochodzą) i kiedy t o na­ stąpiło? Nadal nie ma co do tego jasności. Czas, który spędzili w Azji, zanim pojawi­ li się w Europie, jest całkowicie mrocznym okresem cygańskich „pradziejów". Auto¬ rzy podejmujący ten problem, próbujący opisać czas pomiędzy wyjściem z Indii a pojawieniem się w Europie, usiłują ułożyć w jakąś w miarę wiarygodną całość roz­ maite strzępy informacji, opowieści zarejestrowane przez kronikarzy i nieliczne d o ­ kumenty bizantyjskie. Przeważa opinia, że najazdy Arabów na Półwysep Indyjski (za­ początkowane w drugim dziesięcioleciu V I I w.) i zagarnięcie znacznej liczby jeńców niewolników, o czym wspominają różne zapiski kronikarskie, mają bezpośredni związek z pojawieniem się Cyganów w Europie. Ale jeśli t o Arabowie byli czynni¬ kiem sprawczym, dlaczego w języku cygańskim nie ma arabizmów, są zaś silne wpływy greckiego (wędrowali przez ziemie leżące w granicach imperium bizantyńskiego, lecz czy jest to wyjaśnienie wystarczające?) i - co jeszcze bardziej zadziwiające - ar­ meńskiego? N i e jest też bynajmniej pewne, kiedy Cyganie pojawili się w Europie. W wielu publikacjach powtarzana jest opinia, że pierwsze ślady ich p o b y t u na t y m kontynen­ cie pochodzą z X I w . Jest jednak bardzo prawdopodobne, że sąd ten wynika w y ­ łącznie z „niefrasobliwego stosunku do źródeł". Błąd tkwi zapewne w tym, że dla au¬ tora czy autorów tej tezy - trudno dziś ustalić, k t o ją sformułował pierwszy - jej podstawą był XIII-wieczny przekład wcześniejszej o dwa wieki kroniki, znajdującej 2 2 Patrz np. Soulis 1961. W i ę k s z o ś ć autorów podejmujących t o zagadnienie opiera się na opraco­ waniach, a nie badaniach źródłowych. 296 �Jak Cyganie świat zdobywali. się w klasztorze Iviron na górze Athos. Późny łaciński przekład, na dodatek sporzą¬ dzony zapewne na podstawie przekładu greckiego, to nie to samo co gruziński ory¬ ginał. Na kwestię tę zwrócono uwagę stosunkowo niedawno (Mróz 1992, s. 44-45), a choć do oryginału nadal nikt nie dotarł, już sama pogłębiona analiza treści zapisu, znajdującego się w łacińskiej wersji owej gruzińskiej kroniki, rodzi poważne wątpli­ wości, czy dotyczy on Cyganów. Tak więc pytanie o czas ich pojawienia się w Euro¬ pie pozostaje otwarte. Skoro zaś tak niewiele wiemy o ich wczesnych dziejach, a informacje, możliwe do powiązania z ludźmi znanymi dzisiaj pod tą nazwą, pojawiają się dopiero w Euro¬ pie, kwestią zasadniczą jest: kiedy niegdysiejsi wychodźcy z Indii stali się Cyga­ nami? C z y mogło t o nastąpić stosunkowo późno, już na terenach imperium bizan¬ tyjskiego? Istnieją argumenty przemawiające za taką tezą. O uformowaniu się na t y m obszarze zbiorowości, posługującej się w kontaktach ze światem zewnętrznym jedną nazwą własną, świadczy to, że jej członkowie od początku wędrówek po Euro¬ pie określani byli mianem brzmiącym w różnych językach bardzo podobnie do p o l ­ skiej nazwy Cyganie: gr. Taiyydvoi(Jsmganoi), tur. Cingeneler, r u m . Jigani, węg. Cigdnyok, czes. Cikdni, niem. Zigeuner, franc. Tsiganes, wł. Zingari, port. Ciganos . Wszystkie te słowa zdają się mieć związek z gr. axaiyyavoi (atsinganoi) lub a6iyyavoi (athinganoi), a choć znaczenia i desygnaty domniemanych terminów wyjściowych rodzą liczne kontrowersje, tak jednorodna terminologia wskazuje przynajmniej na jedno: że grupy napływające z rejonu Bałkanów do środkowej i zachodniej Europy musiały posługiwać się taką samą autodenominacją, z której wywiedzione zostały - przynaj­ mniej w części na pewno niezależnie o d siebie - wymienione określenia. Zatem, choć przodkowie Cyganów nie wywędrowali z Indii jako jedna społeczność, oni sa­ mi, już w okresie poprzedzającym europejskie peregrynacje, musieli stanowić jakie­ goś rodzaju wspólnotę, przejawiającą się (między innymi?) w używaniu owego etnonimu (pierwotnie będącego z pewnością egzoetnonimem), bez względu na to, jak brzmiał on „w oryginale" i jaki był jego źródłosłów. Innymi słowy, wygląda na to, że odrzucaną dziś nazwę „Cyganie" upowszechnili sami Cyganie. 3 Ekspansja C o sprawiło, że na początku X V w. liczne (jak bardzo - t o osobne pytanie) grupy cygańskie zaczęły opuszczać ziemie Bizancjum i rejon Bałkanów i przemieszczały się w głąb Europy? O t o kolejna kwestia, która nie znalazła satysfakcjonującego wyjaśnienia. Europa nie zapewniała w t y m czasie spokojnego i szczęśliwego życia. Konflikty lokalne były zjawiskiem częstym, toczono wojny o zasięgu ponadlokalnym, niekiedy obejmującym znaczne obszary, zdarzały się lata nieurodzaju i głodu, 3 Z a n i m słowo „Cyganie" stało się najpowszechniej używanym e t n o n i m e m , pojawiały się także inne. Najwięcej z nich kojarzy się z E g i p t e m ; o d przekonania o egipskim r o d o w o d z i e p o c h o d z i naj­ popularniejsze d o dziś określenie - angielskie Gyypsies. 297 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki a ubóstwo nie było przypadłością jedynie warstwy chłopskiej. Pierwsze migrujące grupy mogły o t y m nie wiedzieć, ale czy t o wystarcza, by ruszać w nieznane? N i c nie wskazuje an to, żeby czynnikiem sprawczym było przeludnienie. Wpraw­ dzie nie wiemy jak liczną zbiorowość stanowili wówczas Cyganie, lecz w południo­ wo-wschodniej Europie na pewno nie było takiego przyrostu ludności, który można by uznać za powód migracji. A przy t y m , jak należy sądzić na podstawie zachowa­ nych dokumentów, egzystencja i ekonomiczne podstawy ich bytu związane były ściśle z nie-Cyganami. Środków do życia dostarczał im handel, rzemiosło, bawienie umie­ jętnościami cyrkowymi, działalność, by tak rzec, usługowa, w t y m wróżbiarska. Inna możliwość to zagrożenie tureckie: najazdy na Dobrudżę, Wołoszczyznę i Siedmiogród, a także Serbię, wielokrotne na tych ziemiach w ostatnim 20-leciu X I V w., a potem nasilona od początku X V w. ekspansja. W 1408 r. Turcy podbili A l ­ banię, następnie Czarnogórę, w 1415 najechali Wołoszczyznę, zmuszając hospoda­ ra d o płacenia haraczu, a r o k później spustoszyli Węgry W 1422 r. oblegali Konstantynopol - miasta wprawdzie nie zdobyli, lecz właściwie było ono ostatnim mocnym punktem oporu wielkiego niegdyś Bizancjum. Chronologiczna zbieżność tych wydarzeń z migracją Cyganów w kierunku Węgier i dalej, k u środkowej Euro¬ pie, jest wyraźna, ale czy t o wystarcza, żeby ustanowić między nimi relację przyczynowo-skutkową? Wprawdzie grupa, która na początku 1425 r. dotarła d o A r a gonii, przedstawiała się jako uchodźcy z Małego Egiptu, zmuszeni d o ucieczki przez „niewiernych", a m o t y w Turka ciemiężyciela pojawiał się w cygańskich opo­ wieściach także później, gdy eksponowano raczej pokutne m o t y w y wędrówki-pielgrzymki (Szászdi León-Borja 2005, s. 215-216), ale wygląda to bardziej na wygodną legendę niż opis rzeczywistości. Podobnie jak opowieści grupy przybyłej w 1427 r. do Paryża, która oprócz „saracenów" obwiniała o agresję wobec siebie, t y m razem za odstępstwo od chrześcijaństwa, także „cesarza Niemiec, króla Polski i innych panów" (Sánchez Ortega 1994, s. 324-325). C z y więc rzeczywiście Turcy stali się zasadniczym impulsem uruchamiającym wędrówkę grup cygańskich? Wątpliwości jest sporo. Wiążą się one przede wszystkim z t y m , że bardzo wielu Cyganów pozo¬ stało na ziemiach powiększającego swój obszar imperium otomańskiego, a ich sytu¬ acja - jak wiemy z dokumentów, prawda, że zwykle późniejszych - była tam lepsza niż w krajach Europy Środkowej i Zachodniej (zob. np. Barany 2001). Trudno też ustalić, kiedy ruch ten się zaczął. N a pewno nie było t o zjawisko jed¬ norazowe, raczej rozciągnięty w czasie trend migracyjny, mający zmienną dyna¬ mikę, który być może już na przełomie X I V i X V w. przywiódł niewielkie (zapew­ ne) grupy cygańskie do ówczesnej Rzeczypospolitej. Ich najwcześniejszym śladem zdaje się pochodzący z roku 1401 wpis do ksiąg miejskich Kazimierza (dziś dzielni­ cy Krakowa), informujący że niejaki Matiasz Cygan opłacił należny podatek. W po¬ czątkach X V stulecia określenie „Cygan" przy imieniu pojawia się wielokrotnie w dokumentach z południa Rzeczypospolitej. XIV-wieczne akta z miast południo¬ wo-wschodniej Europy zaświadczają, że oprócz wędrownych gromad istniały także 298 �Jak Cyganie świat zdobywali... skupiska Cyganów osiadłych w miastach. Wydaje się prawdopodobne, że zapiski z Kazimierza i nieco późniejsze ze Lwowa dotyczą takich osób, będących z pocho­ dzenia Cyganami (Mróz 2004). Wyraźne nasilenie migracji z południowo-wschodniej Europy nastąpiło w pierw­ szych trzech dekadach X V w., kiedy t o obecność Cyganów jest już poświadczona od Węgier, Czech i Polski po Hiszpanię. Jeśli nawet początkowo wiązały się z turec­ kim zagrożeniem, co sprawiło, że miały tak wielki zasięg? Dlaczego niewielkie na ogół grupy nie bały się zapuszczać w coraz dalsze, zupełnie sobie nieznane rejony, z czasem także do Skandynawii i na W y s p y Brytyjskie, dokąd przecież nie mogli d o ­ trzeć lądem, wsiadając zaś na statki, ryzykowali, że powrót może nie być łatwy? W Europie Cyganie podawali się najczęściej za wychodźców z Egiptu, a swoje wędrówki przedstawiali jako pokutne pielgrzymki - czasem miała to być pokuta za nieudzielenie schronienia Świętej Rodzinie. Jest intrygujące, skąd tak dobrze znali opowieści biblijne i wiedzieli, jak je wykorzystać. Wszak nie byli to ludzie wykształ­ ceni; ich wiedza wynikała przede wszystkim z praktyki, z tego, co przynosiły kolejne dni i co można było zaobserwować w trakcie drogi i pobytów w kolejnych miastach czy krajach. Wprawdzie niektórych przywódców wędrujących gromad podejmo¬ wały wówczas gościnnie osoby szlachetnego urodzenia i wysokich godności (z do¬ kumentów niemieckich, hiszpańskich, polskich wiemy o takich sytuacjach), lecz więk­ szość z nich miała kontakty jedynie z ludźmi prostymi. Jak to więc tłumaczyć? Inną zagadkową kwestią jest dość powszechne posługiwanie się listami przewodnimi, a nawet żelaznymi, zwłaszcza papieży i królów (np. w 1540 r. jakaś grupa okazywała w Hiszpanii zdezaktualizowany list Zygmunta Starego; Szaszdi León-Borja 2005, s. 221 przyp. 25). Pozostawmy kwestię prawdziwości dokumentów, ale jak doszło do wypracowania tej strategii i stosowania jej przez grupy bardzo odległe od siebie w przestrzeni i czasie? Kiedy w latach 20. X V stulecia pojawili się na Półwyspie Apenińskim, ich przy­ bycie odnotowano w aktach miejskich. Kronikarz Forli zapisał, że przybysze mówi­ li, iż pochodzą z Indii (Vaux de Foletier 1970, s. 34). Z Indii, a nie z Egiptu. Czyżby tak długo, przez kilka wieków, zachowała się u prostych, niewykształconych ko¬ czowników pamięć o ich praojczyźnie, i to nie jakiejś lokalnej, ale o Indiach właśnie? Każdy etnolog uzna taką możliwość za mało prawdopodobną. Zapewne więc gdzieś po drodze - raczej w portowych oberżach czy kupieckich kramach niż p o d ­ czas konwersacji z uczonymi - usłyszeli o dalekim, bogatym kraju i postanowili do¬ dać sobie splendoru. Ale dlaczego wspomnieli o Indiach, a nie o Egipcie, co bar¬ dziej pasowałoby do ówczesnego sposobu myślenia? Na Półwysep Iberyjski przywędrowali Cyganie w latach 30. X V w. Przybyli - jak uważają dzisiejsi badacze - od strony Francji, po przemierzeniu południa Europy; wskazują na t o zarówno przekazy historyczne, jak i ślady zapożyczeń językowych. Nasuwa się jednak pytanie: czy nie mogli docierać tam wcześniej, przez Afrykę Pół­ nocną? Był t o obszar o d połowy V I I w. opanowany przez Arabów, którzy w 711 r. 299 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki rozpoczęli także podbój Półwyspu Iberyjskiego i w ciągu kilku lat zajęli go niemal w całości. O d tego czasu aż do X V w. w ich rękach znajdowały się terytoria od pół­ wyspu po Azję Przednią i dalej na wschód; jedynie Bizancjum jeszcze i m nie uległo. Jeśli przyjąć, że Arabowie byli przyczyną pojawienia się przodków dzisiejszych Cy­ ganów poza Indiami, najpierw w A z j i Przedniej, a potem w Europie, t o czy nie jest możliwe, że przemieszczali się oni wraz z Arabami również na kontynent afrykański, a stamtąd za Cieśninę Gibraltarską? Jeszcze d o lat 70. X X w. w różnych opracowaniach mowa jest o dwóch drogach migracji Cyganów na Półwysep Iberyjski: wcześniejszej, północnym wybrzeżem A f ­ ryki, i późniejszej, południem Europy (np. Clebert 1961, mapa na s. 48). Dopiero now­ sze prace, odwołujące się m.in. d o opinii niektórych językoznawców, odrzucają ten arabsko-afrykański wariant; argumentem jest brak wpływów języka arabskiego na dialekty Cyganów europejskich, w t y m hiszpańskich. Mogłoby t o sprawę przesą¬ dzać, tyle że stajemy wobec problemu, z którym nie potrafimy się uporać. Najazdy Arabów, zagarnięcie wielu tysięcy (jak wynika ze źródeł) niewolników i pognanie ich ku krajom Azji Przedniej - to możliwe wyjaśnienie pojawienia się Cyganów, tak¬ że w Europie. Analiza językowa, niestwierdzająca wpływów arabskiego na język cy¬ gański, zdaje się jednak wykluczać tę hipotezę. N a tej podstawie część lingwistów wnosi, że migracja z Indii musiała nastąpić wcześniej, przed V I I w. Jednak w źród¬ łach historycznych nie ma o t y m jakichkolwiek wiadomości. Spór o czas opuszcze¬ nia Indii przez cygańskich przodków trwa zresztą wśród samych językoznawców, gdyż z kolei analiza procesu ewoluowania języków nowoindyjskich (do których na­ leży romani, czyli cygański) skłania d o przyjęcia właśnie późniejszej daty eksodusu (Pobożniak 1986, s. 115). Afryka Jak wspomnieliśmy, wędrujący przez kontynent europejski cygańscy nomadzi do¬ tarli na jego zachodnie krańce w X V w. - do Hiszpanii w trzeciej dekadzie tego stu¬ lecia, do Portugalii zapewne w drugiej połowie. Z obu tych krajów stosunkowo szyb¬ ko wyruszyli za morza i oceany niekoniecznie z własnej woli. Najpierw do Ameryki, „towarzysząc" Krzysztofowi Kolumbowi (do tego rozdziału cygańskiego „odkrywa¬ nia" świata wrócimy dalej), nieco później d o A f r y k i , gdzie znaleźli się za sprawą Portugalczyków, którzy począwszy o d X V I w., deportowali ich tam za rozmaite przestępstwa, podobnie jak innych skazańców, ale też za trwanie przy zakazanych zwyczajach. Czy owi zesłańcy byli pierwszymi Cyganami w Afryce? N a t o pytanie trudno jednoznacznie odpowiedzieć. Według niektórych językoznawców po opuszczeniu indyjskiej praojczyzny drogi poszczególnych grup wychodźców się rozeszły. K u Europie powędrowała większość (ale jest t o tylko domniemanie, wynikające z li¬ czebności Cyganów żyjących t u obecnie), inni natomiast przemieścili się przez Syrię k u Półwyspowi Arabskiemu, Egiptowi i północnym wybrzeżom afrykańskim. 300 �Jak Cyganie świat zdobywali... Śladem tej migracji mają być n i e k t ó r e g r u p y k o c z o w n i k ó w s y r y j s k i c h , i r a c k i c h i a f r y k a ń s k i c h (Kenrick 1976, s. 5), lecz zbyt mało o nich wiadomo, by móc z przekonaniem przystać na twierdzenie, że są to Cyganie. Informacje o afrykańskich Cyganach pojawiają się również w rozmaitych pub­ likacjach, zwłaszcza z okresu międzywojennego (nie zawsze są to prace o ambicjach naukowych), nie wiemy jednak, czy rzeczywiście chodzi o jakaś dawną falę migra­ cyjną, jak sądził Clebert (1961, s. 259), doszukując się ich w Egipcie, Etiopii, Suda­ nie i południowej Afryce, czy może o niedawnych przybyszów z Europy A l b o - co jest chyba bardziej prawdopodobne - o koczowników, którzy ze względu na spo¬ sób życia i pewne elementy wyglądu kojarzą się z Cyganami. Friedrich Ratzel, jeden z XIX-wiecznych autorytetów antropologicznych, infor­ mował w swojej Völkerkunde (1885-1888) o Cyganach spotykanych na Saharze, zwa¬ nych Radżarie, mówiących po arabsku i zajmujących się drobnymi pracami kowalskimi . Z tego samego czasu pochodzą informacje autora notatki zamieszczonej w „Journal of the Gypsy Lore Society", Roberta W Felkina, który spotkał Cyganów w delcie N i l u - niezbyt licznych, wyrabiających kotły i patelnie, handlujących końmi 4 - a potem w Darfurze widział dwie kilkudziesięcioosobowe grupy a także dwie wioski cygańskie i małą karawanę wędrującą na południe. Wędrowcy wyraźnie różni­ li się od ludności miejscowej i od Arabów,mieli jaśniejszą karnację. Mężczyzn cenio­ no za znajomość koni, osłów, wielbłądów, mułów; uznawano, że znają się na leczeniu koni. Autor przypuszczał, że do Egiptu przybyli z A f r y k i Zachodniej (Felkin 1889). Jeszcze pełniejszy opis, z połowy X X w., znajdujemy w książce brytyjskiego podróżnika Lawrence'a G. Greena. Autor opisuje wieczór spędzony wśród Cyga­ nów na N i l u - w pływającym domu zwanym kabara. Jedna z Cyganek wykonała ta¬ niec brzucha w r y t m wschodnich melodii. Egipskich Cyganów - twierdzi Green - można rozpoznać na pierwszy rzut oka. Kobiety noszą naszyjniki z czerwonych paciorków lub złotych monet i miedziane kolczyki; często także się tatuują. N a kairskim bazarze wielbłądzim wielu kupców w czerwonych fezach to Cyganie. Z wielbłądami robią to samo co z końmi: odnawiają i m zęby; potrafią sprawić, by zwierzę nie kulało wówczas, kiedy jest wystawiane na sprzedaż. Mieszkają w namio­ tach, jeżdżą od jarmarku do jarmarku i zajmują się drobnym handlem. W całym Egipcie napotykamy krzewy z zawieszonymi na nich nierzucającymi się w oczy przed¬ miotami, pokrytymi rysunkami, które świadczą o tym, że tędy przechodził cygański tabor. Wydarzenia w życiu taboru, każdy godny uwagi szczegół dotyczący okolicy mogą być opisane za pomocą patyków i kamyków pozostawionych na skrzyżowa¬ niu dróg i w miejscach postoju taboru (Green 1966, s. 7 6 - 8 1 ) . 5 C z y Green mówi rzeczywiście o Cyganach? Głównie podobieństwa zewnętrzne skłaniają go do takiej opinii. N i e wiemy, skąd wiedział o wróżbiarskich talentach 4 5 T u t a j posługujemy się rosyjskim w y d a n i e m tego dzieła: Ratzel 1901, t. I I , s. 507. T y t u ł oryginału: Old Africas Last Secrets, L o n d o n 1961. 301 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki i znakach pozostawianych innym wędrującym grupom. Podobny sposób przekazy­ wania wiadomości znany jest w Europie, w t y m Polsce. Tutaj miało to sens praktycz¬ ny: pomagało krewnym czy innym członkom grupy w wyborze drogi, odnajdowaniu innych taborów, które wcześniej tędy wędrowały dostarczało informacji pozwalają¬ cych uniknąć zagrożenia lub wskazujących możliwość zarobku. C z y w Afryce wę¬ drowały tak liczne tabory cygańskie - należy powątpiewać. Zatem t o raczej jakieś strzępy wiedzy o Cyganach europejskich, wsparte obserwacjami poczynionymi w Afryce i skojarzeniami widzianych obrazów z t y m i znanymi z Europy lub z litera¬ tury, stały się podstawą wnioskowania i przedstawienia tych ludzi jako Cyganów afrykańskich. Paradoksalnie: najpewniejszymi informacjami o Cyganach w Afryce są więc wspo¬ mniane najdawniejsze doniesienia, wiążące się z polityką wewnętrzną Portugalii i zapoczątkowanymi w 1526 r. próbami pozbycia się ich z kraju lub nakłonienia d o zmiany stylu życia. Już o d roku 1538 można było stosować wobec opornych karę zsyłki do różnych afrykańskich kolonii - do Angoli, na W y s p y Zielonego Przylądka, Wyspę św. Tomasza i Wyspę Książęcą (Coelho 1892, s. 230-231). Z 1589 r. pocho¬ dzi wiadomość o ucieczce jednej z trzech Cyganek skazanych na trzy lata zesłania do Angoli za kradzież osłów. Jeżeli kobiety te dotarły do miejsca przeznaczenia, co nie jest potwierdzone, mogły być w ogóle pierwszymi Cygankami, które przybyły tam z Europy (Lopes da Costa 1999, s. 64). Więcej wzmianek o cygańskich zesłań­ cach pochodzi z X V I I , a zwłaszcza X V I I I w., kiedy to w Angoli - dokąd przewożeni byli również z Brazylii - ich liczba była znacząca, często przebywały tam całe rodzi¬ ny (Pantoja 2004, s. 120). N a miejscu, po odbyciu ewentualnej kary, prowadzili w miarę normalne życie. Z dokumentu datowanego na rok 1731 dowiadujemy się, że niektórzy trudnili się handlem niewolnikami; w t y m też czasie nakazano lokal¬ nym władzom, żeby nie pozwalały włóczyć się Cyganom w głębi kraju. Ale, co cie¬ kawe, w połowie tego stulecia gubernator Angoli dwukrotnie zwracał się do metro¬ polii z propozycją przysłania Cyganów jako osadników, wraz z żonami, argumentując, że mieli największe kwalifikacje, by stać się kawalerzystami, a przy t y m znosili miejs¬ cowy klimat lepiej niż inni i „nie stwierdzono, żeby zachowywali się nagannie", w przeciwieństwie d o białych Portugalczyków, wśród których było mnóstwo zło¬ dziei, ludzi bez honoru, nieposłusznych i leniwych (Lopes da Costa 1999, s. 67-68). Podkreślmy: sugestia nie dotyczyła jednostek występnych, skazanych na zesłanie. To nadzwyczaj intrygująca kwestia: „cywilizowanie" afrykańskich posiadłości za po¬ średnictwem Cyganów, odróżniających się o d Portugalczyków uczciwością i god¬ nym zachowaniem. Uboga jest nasza wiedza o Cyganach w Afryce . Ale nawet przy¬ toczone t u informacje prowokują d o stawiania dalszych pytań, na które nie znamy 6 6 N i e zdołaliśmy d o t r z e ć do artykułu Cariosa Cauto, Presenca cigana na colonizacao de Angola, „Boletim do I n s t i t u t o de Investigacao Científica de A n g o l a " , Luanda, 1971, v o l . 8 (2), s. 137-144; p r z e d r u k w : Studia, Lisboa, 1973, nr 36, s. 107-116. 302 �Jak Cyganie świat zdobywali. odpowiedzi. C o stało się z deportowanymi? C z y udało i m się wrócić d o Europy, czy wymieszali się z ludnością miejscową lub raczej - jak to było w amerykańskich koloniach - z innymi przybyszami z metropolii? Na pewno odwiedzali Cyganie kontynent afrykański w czasach współczesnych. W archiwum we Lwowie przechowywany jest pisany po polsku list, opatrzony datą 4 sierpnia 1937 r., wysłany z Johannesburga do rezydującego we Lwowie metropoli¬ ty Kościoła greckokatolickiego: „Nie posiadając adresu niedawno ukoronowanego przez Jego Eminencję, Króla Cyganów, Janusza Kwieka, pozwalam sobie załączyć przy niniejszym list do niego zaadresowany, z uprzejmą prośbą o łaskawe odesłanie go na odpowiedni adres, który jest niechybnie Jego Eminencji znany Z góry najuprzej¬ miej Jego Eminencji dziękując, pozostaję z wysokim szacunkiem, Leo John" . 7 Z akt lwowskich wynika, że list przesłany został z Lwowa do Warszawy d o met­ ropolitalnej cerkwi prawosławnej na Pradze - można przypuszczać, że wraz z dołą¬ czonym listem adresowanym d o Janusza Kwieka - Leo John nie wiedział, że to właśnie zwierzchnik praskiej cerkwi dokonał aktu koronacji. D o k u m e n t ten prowo¬ kuje d o postawienia przynajmniej kilku pytań, zaczynając o d podstawowego: jak Leo John dowiedział się w Afryce Południowej o koronacji Kwieka? W jaki sposób komunikowały się cygańskie grupy - za pośrednictwem poczty czy kuriera? Z e wspomnień Yoorsa (1973) wiemy że w Europie często korzystali z telefonów, ale musieli wiedzieć, gdzie i kiedy zastaną osoby, z którymi chcą się kontaktować. W t y m przypadku raczej było t o niemożliwe. A wreszcie: k i m był autor listu, wła¬ dający przy t y m językiem polskim (chyba że ktoś wyręczył go w pisaniu po pol¬ sku), i skąd wziął się na południowym krańcu Afryki? C o go tam zagnało? Był sam czy z rodziną, a może z większą grupą ziomków? I jak potoczyły się dalej jego losy - pozostał w Afryce czy przemieścił się d o innego kraju? Azja Jeszcze więcej wątpliwości budzą doniesienia o C y g a n a c h a z j a t y c k i c h , np.: „Na Cejlonie żyje kilkaset rodzin Cyganów. To wychodźcy z Indii Południowych, posługują się językiem telugu. Mieszkają w szałasach krytych liśćmi palmowymi, ich tabory pozostają na jednym miejscu kilka dni, potem wędrują dalej" (Narody... 1963, s. 878). I o tej samej wyspie: „pokaz kobr i tresowanych małp jest głównym źródłem utrzymania Cyganów, kobiety zajmują się wróżeniem. Prócz tego Cyganie sprzedają amulety polują i łowią r y b y " (Koczniew 1965, s. 140). N i e sposób się zo¬ rientować, czy przytoczone informacje odnoszą się rzeczywiście do Cyganów. Tryb życia związany ze zmianą miejsca pobytu, wróżenie, pokazywanie tresowanych małp, nie wystarcza, b y uznać, że chodzi właśnie o nich, a nie jakąś inną grupę ko¬ czowniczą. Także żyjące w A z j i Przedniej rozmaite grupy koczownicze nazywane 7 C e n t r a l n y j Derżawnyj Istoryćnyj A r c h i v m . Lviv, F o n d nr 408, opis nr 1, sprawa nr 619. 303 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki są Cyganami. Mechanizm skojarzeń, jak wynika z prac dotyczących Iraku, Iranu, Syrii, jest podobny (Haditi 1979, s. 19; Trubeckoj 1966, s. 113-114). Z drugiej strony istnieją wiarygodne świadectwa cygańskich wędrówek po t y m ogromnym kontynencie, których zasięg i rozmach wprawia w zdumienie. W jakim celu bowiem zapuszczali się w niekiedy bardzo odległe i mało gościnne okolice? Dziś wiemy że choć na ziemiach polskich pojedynczy Cyganie pojawili się już na początku X V stulecia, wiadomości o wędrujących grupach pochodzą dopiero z pierwszej połowy X V I w. Najwcześniej, w 1533 r., ich obecność odnotowano na ziemi połockiej, położonej na dalekich peryferiach Rzeczypospolitej. Przez ziemie polskie część przybyszów wędrowała dalej ku wschodowi. Naleciałości z języka niemieckiego w języku Cyganów rosyjskich oraz chronologicznie późniejsze z ję¬ zyka polskiego wskazują na trasę peregrynacji. Europejska część Rosji nie stała się kresem wędrówek. W 1721 r. szkocki dyplo¬ mata, lekarz i podróżnik John Bell odnotował obecność Cyganów w Tobolsku, w zachodniej Syberii. Wędrowali całymi rodzinami, wraz z dziećmi, bagaże prze¬ wozili na koniach. M i e l i przybyć z Polski, a zmierzali d o . . . C h i n . Rosyjskie władze nie zezwoliły na kontynuowanie podróży z powodu braku paszportów i grupa mu¬ siała zawrócić . Jest to pierwsza informacja, którą znamy o obecności Cyganów na Syberii, chociaż mogli się tam pojawić i wcześniej. Nasuwa się pytanie: co ich skło¬ niło do podjęcia wędrówki? Czy rzeczywiście kierowali się do Chin, a jeśli tak, to po co? C z y zdawali sobie sprawę z trudów podróży? Syberia nie była w t y m czasie o b ­ szarem sprzyjającym wędrowaniu ani też nie przyciągała atrakcyjnością nielicznych miast. Leżący nad Irtyszem, dopływem O b u , Tobolsk znajduje się około 2500 k m na wschód od Moskwy,- w czasach Bella żyli tam głównie Czuwasze, sieć gościńców nie była zbyt rozwinięta, a wędrówka zapewne nie zawsze bezpieczna. Dlaczego więc ruszyli w drogę? 8 Tysiąc kilometrów dalej na wschód położone jest miasto Tomsk, nad Obem. W jed­ nej z okolicznych wsi urodził się autor wydanej w 1978 r. po polsku książki Z plemie­ nia Cedru . Aleksander Szełudiakow - jak podaje notka biograficzna - spędził dzie9 8 „During our stay in T O B O L S K Y [sic], I was informed, that a large t r o o p of gipsies had been lately at that place, t o the number of sixty and upwards, consisting of men, w o m e n , and children. T h e R U S ­ S I A N S call these vagabonds tziggany T h e i r f o r r y baggage was carried on horses and asses. T h e arrival of so many strangers being reported t o Mr. P E T R O F F S O L O V O Y the vice governor, he sent for some of the chief of gang, and demanded w h i t h e r t h e y were going? t h e y answered h i m , t o C H I N A , u p o n w h i c h he t o l d t h e m , he c o u l d n o t p e r m i t t h e m t o proceed any farther eastward, as t h e y had no pass­ p o r t , and ordered t h e m t o r e t u r n t o t h e place whence t h e y came. It seems these people had reamed, in small parties, during the summer season, cross the vast countries between P O L A N D and this place, subsisting themselves on what t h e y could find, and on felling trinkets, and telling fortunes t o the c o u n t r y people. But T O B O L S K Y , being the place of rendezvous, was the end of their long journey eastwards, and they, w i t h no small regret, were obliged t o t u r n their faces t o the west again" (Bell 1763, t. I I , s. 157-158). 9 Tytuł oryginału: Jz plemieni Kiedra. 304 �Jak Cyganie świat zdobywali. ciństwo pośród Ewenków i Chantów, zamieszkujących te okolice jeszcze przed p o ­ jawieniem się Rosjan. W książce znajdujemy opowieść o miejscowym malarzu i na¬ malowanym przez niego obrazie, przedstawiającym stojące nad brzegiem rzeki czumy, przewrócone d o góry dnem łodzie, suszące się sieci i ogniska, przy których siedzą palący fajki Ewenkowie i Cyganie. Malarz opowiadał autorowi, że na Syberii „niejednokrotnie spotykał się w swoich podróżach z żeglującymi Cyganami". Wspomniał też opowieść pewnego starego Cygana, dotyczącą czasów sprzed rewo¬ lucji październikowej: na w i o s n ę k o c z o w a l i ś m y na ł o d z i a c h p o leśnych p u s t k o w i a c h w ślad za ajentami s k u p u j ą c y m i f u t e r k a . [ . . . ] Z a h a n d l a r z a m i podążała i nasza b r a ć , b o g d y C y g a n k i szamaniły E w e n k o m , w r ó ż y ł y d o b r e życie, p o m y ś l n e ł o w y t a m c i raz p o raz w r z u c a l i w r ó ż k o m d o w o r k ó w t o s k ó r k ę gronostaja, t o p o p i e l i c y . W lecie C y g a n i e p r z e n o s i l i się na łowiska n a d r z e c z n e b y s t r z y n y na z a r o b e k ( S z e ł u d i a k o w 1978, s. 2 1 3 - 2 1 9 ) . Trudno powiedzieć, w jakim stopniu autor odwoływał się do zasłyszanych opo¬ wieści, w jakim zaś wymyślił te sceny. Analizując treść książki, odnosi się wrażenie, że wszystko nie mogło być tworem wyobraźni. Jeżeli więc przyjąć, że jest tu odbi¬ cie rzeczywistych sytuacji, to znów zadać trzeba pytanie: skąd wzięli się tam Cyga­ nie i po co zawędrowali tak daleko w głąb Syberii? Na wschód od Kamczatki, na M o r z u Beringa, około 250 k m od wybrzeży pół­ wyspu, położony jest archipelag W y s p Komandorskich. Około 1825 r. na nieza¬ mieszkałych wyspach Kompania Rosyjsko-Amerykańska osiedliła Aleutów; celem była eksploatacja futrzarska wysp. „Później osiedlono t u także Aleutów z wysp A n drejanowskich, Prybyłowa, Eskimosów z wyspy Kodiak, i innych - Rosjan, K o m i - Z y rian, Cyganów" (Narody... 1956, s. 987). W cytowanej pracy nie podano, jak należy rozumieć określenie „później" - czy było to jeszcze przed rewolucją bolszewicką, czy już w czasach radzieckich. N i e wiemy też, jaki był charakter tego osiedlenia - karne zesłanie czy dobrowolna emigracja. Ale niezależnie od tego, znów nasuwa się pytanie: skąd przybyli ci Cyganie, jakimi drogami wędrowali i po co wybrali się w tak odległe rejony świata, aż na Daleki Wschód? C o skłoniło ich do osiedlenia się na wyspach, jeśli była to migracja dobrowolna? W trakcie badań prowadzonych na początku lat 70. X X w. w Mongolii jeden ze stołecznych, ułanbatorskich współpracowników polskiej ekspedycji stwierdził, że niedługo po zakończeniu I I wojny światowej, prawdopodobnie p o d koniec lat 40., północną częścią kraju przewędrowała z Rosji na wschód grupa Cyganów. Podobno odnotowała to prasa, ale doniesienia nie udało się potwierdzić. O b e c n o ś ć Cy¬ ganów w Chinach sygnalizował Clebert (1961, s. 259), a choć nie były to wiado¬ mości pewne, podobne można znaleźć także w innych opracowaniach. Niestety, brakuje dokładniejszych informacji na ten temat, chociaż akurat w przypadku gru¬ py wędrującej przez Mongolię należy sądzić, że chodziło nie o jakichś tubylczych koczowników, lecz o wyraźnie różniących się od miejscowej ludności (m.in. antro305 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki pologicznie) Cyganów. C i byliby więc znacznie bliżej C h i n niż grupa zatrzymana w Tobolsku w latach 20. X V I I I w. C o ich tam pognało, w jakim celu podjęli wędrów¬ kę do kraju o tak odmiennej kulturze i trudnej d o pokonania barierze językowej? Ameryka Pojawienie się Cyganów w Ameryce miało całkowicie odmienny charakter, chociaż pod wieloma względami przypominało powstawanie cygańskiej diaspory w afry¬ kańskich posiadłościach Portugalczyków, było bowiem rezultatem polityki państw europejskich kolonizujących N o w y Świat. Należała d o nich również Portugalia, o d początku X V I w. dysponująca ogromnym obszarem na kontynencie południowo¬ amerykańskim i korzystająca z niego tak samo jak z posiadłości w Afryce. Podobnie - jako miejsca deportacji, będących zarówno karą, jak i formą zasiedlania - trakto¬ wały później zamorskie terytoria Anglia, Francja i inne państwa. Dopiero od X I X stu¬ lecia można mówić o migracjach Cyganów do Ameryki podejmowanych z własnej woli, wraz z tysiącami innych ludzi z różnych krajów, szukających tam możliwości lepszego życia. Historia odkrywania Nowego Świata przez Cyganów zaczyna się jednak w Hisz¬ panii, która nie różniła się zbytnio od reszty zachodniej Europy, jeśli chodzi o zmia¬ nę stosunku d o „pielgrzymujących Egipcjan", ale prowadziła całkowicie odmienną niż Portugalia, czy potem Anglia, politykę kolonizacyjną. Pierwsi Cyganie dotarli zresztą z Hiszpanii na Antyle, zanim wprowadzono skierowane przeciw nim re¬ strykcje, już w 1498 r., poniekąd przypadkowo, ratując własną skórę. Było t o dwóch mężczyzn i dwie kobiety, których wymieniono na liście pasażerów jednego ze statków wchodzących w skład trzeciej wyprawy Krzysztofa Kolumba. Antón, M a cias, Catalina i Maria (wszyscy „z Egiptu") znaleźli się w grupie dziesięciu osób, określonych jako homicianos (Gil 1985, s. 5, 102). N i e byli zesłańcami, jak czasem się sądzi. Nazwą homiciano określano człowieka winnego kryminalnego czynu, który wykupywał się od kary, najczęściej odbywając przez pewien czas i na własny koszt służbę wojskową, na przykład w jakimś granicznym zamku. W zamian uzyskiwał przebaczenie, a zarzuty wobec niego były anulowane na mocy specjalnego doku¬ mentu, jaki mu wystawiano (Szaszdi León-Borja 1992a, s. 589; 1992b, s. 327). Taką procedurę, mającą na Półwyspie Iberyjskim dawną tradycję, zastosowano podczas pierwszej wyprawy Kolumba, aby zaradzić kłopotom ze skompletowaniem załogi. Trzecia wyprawa, której celem było dostarczenie na Hispaniolę (dzisiejszą Haiti) dużej liczby osadników, rodziła się w jeszcze większych bólach. N a ratunek po¬ spieszyli hiszpańscy monarchowie, Izabela i Ferdynand, ogłaszając 22 czerwca 1497 r. dwa dekrety. Jeden nakazywał sądom, by zesłaniem na Hispaniolę zastąpić dotych¬ czasową karę zesłania na jakąś wyspę lub d o pracy przy pozyskiwaniu metali szla¬ chetnych, a także banicję okresową i bezterminową. D r u g i dokument był aktem łaski dla wszystkich, którzy d o dnia jego ogłoszenia dopuścili się różnego rodzaju przestępstw, głównie zabójstwa lub spowodowania obrażeń cielesnych w postaci 306 �Jak Cyganie świat zdobywali... ran; formą zadośćuczynienia było dobrowolne udanie się na Hispaniolę i okresowa służba na własny koszt pod rozkazami Kolumba. C i , których uczynki zasługiwały na karę śmierci, mieli pozostać na wyspie przez dwa lata; zagrożeni mniej surowymi karami - przez rok. Po t y m okresie mogli wrócić do kraju i uzyskać całkowite o d ­ puszczenie ujawnionych win (Fernández de Navarrete 1954, t. I , nr 116, s. 425-426; nr 120, s. 428-430). Czworo „Egipcjan" skorzystało z królewskiego indultu i jeśli szczęśliwie dotarli do celu (bo o ich dalszych losach nic nie wiadomo), byli nie tylko pierwszymi, lecz być może jedynymi Cyganami, albo jednymi z nielicznych, którzy popłynęli z Hisz¬ panii do Indii Zachodnich (Szászdi León-Borja 1992b, s. 332), gdyż hiszpańscy monarchowie zrezygnowali dość szybko ze zsyłania tam przestępców (formalnie w 1505 r.) - nie mówiąc o „naborze" homicianos, ogłaszanym w wyjątkowych sytuacjach - i zastąpili te incydentalne w sumie przedsięwzięcia polityką ścisłej kontroli pasażerów, co miało uchronić Indie przed napływem „niepożądanych elementów". Poza t y m od października 1499 r. obowiązywał w Kastylii (a nieco później także w Aragonii) zakaz przebywania na jej terytorium Cyganów nietrudniących się zaję¬ ciem uznawanym za pożyteczne i niepodlegających jakiemuś panu. C i , którzy nie spełniali tych warunków, powinni byli w ciągu 60 dni opuścić królestwo p o d groźbą surowych kar i przymusowej ekspulsji. Nie były to - co warto podkreślić za Marią Heleną Sánchez Ortegą (1994, s. 335) - akty antycygańskie, analogiczne do tych, jakie nieco wcześniej spowodowały ekspulsję Żydów, a wiele lat później Morysków. Odnosiły się wyłącznie do Cyganów wędrownych; pozostali, umiejący w taki czy inny sposób przystosować się do w y ­ mogów prawa, cieszyli się swobodą, a ich egzotyczne zwyczaje chętnie oglądano na przykład podczas świąt religijnych w Granadzie w 1531, Almerii w 1589, Lorce w 1601, Rondzie w 1615 (Martínez Martínez 2000, s. 91, przyp. 2). Dla nich droga za ocean najprawdopodobniej nie była zamknięta, musieli jedynie, podobnie jak wszys¬ cy inni, uzyskać od urzędników królewskich zgodę na wyjazd. Wiemy np., że w pod¬ boju Meksyku uczestniczyła Cyganka, żona niejakiego Cristóbala, służącego jako herold Hernána Cortesa (Cervantes de Salazar 1971, t. I I , s. 30). Istnieją też infor­ macje (choć wymagają one sprawdzenia) o niejakim Jorge Lealu, Cyganie kowalu, który w 1602 r. otrzymał pozwolenie wyjazdu na Kubę. Podobne, pojedyncze ślady pochodzą z X V I I I w. (Gómez Alfaro 1999, s. 30), lecz nic nie wskazuje na to, żeby „ucywilizowani", a więc niewędrujący Cyganie pojawili się w hiszpańskich koloniach w większej liczbie. Wyrażana czasem opinia, że w X V I w. „istniało nielegalne, stałe przenikanie ze starego kontynentu w kierunku Nowego Świata, gdzie karawany cy­ gańskie mogły bez przeszkód kontynuować wędrowanie" (Torbágyi 2003, s. 140), to tylko urojenie, wynikające z nieznajomości historycznych realiów. O d końca X V w. wędrowni Cyganie stali się w Hiszpanii uosobieniem plagi włó­ częgostwa, co dobrze pokazuje kolejny skierowany przeciw nim dekret, z 1539 r., w którym zaznaczono, że razem z „Egipcjanami" włóczy się po kraju „wielu innych, 307 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki zarówno mieszkańców naszych królestw, jak też [ludzi] innych nacji, którzy przy­ jęli ich język, zwyczaje i sposób życia" (Reales Ordenanzas 1987, s. 5k). W Indiach Zachodnich, d o których o d początku zakazano wstępu Żydom i konwertytom, Maurom, ludziom podejrzanym o herezję i skazanym przez inkwizycję, a także ich potomkom, Cyganie nie mieli co szukać ani wcześniej, gdy uważano ich jeszcze za pielgrzymujących cudzoziemców (chyba że byli homicianos lub przestępcami skaza¬ nymi na zsyłkę), ani później, gdy usiłowano pozbyć się tych spośród nich, którzy nie podporządkowali się akulturacyjnym dekretom. Być może nieufność w stosun­ ku do wszystkich „Egipcjan" była zresztą większa, niż mogłoby się zdawać (zwłasz¬ cza że wędrujących grup nie powstrzymywały kolejne zakazy i drakońskie kary), skoro ogłoszonym 1 lutego 1570 r. dekretem stanowiono, że d o Indii nie może popłynąć żaden (sic!) Cygan ani jego dzieci, ani słudzy a gdyby się tak stało, należało ich stamtąd bezzwłocznie wydalić (Recopilación... 1943, t. III, s. 313). Tę decyzję interpretowano czasem opacznie, przypuszczając, że wcześniej takie podróże były możliwe, a nawet częste. N i e ma na to dowodów. Pierwszy ślad „nie¬ legalnych" Cyganów w hiszpańskiej Ameryce pochodzi z 15 lipca 1568 r. i łączy się z Portugalczykami. Jest t o skierowane do wicekróla Peru rozporządzenie, w którym monarcha informował, że według jego wiedzy w tamtejszych prowincjach przeby¬ wała duża liczba Portugalczyków i Cyganów, którzy dostali się tam bez pozwolenia „przez Portugalię i inne obszary". Władca nakazywał wicekrólowi odesłać ich pierw­ szym statkiem d o Hiszpanii (Encinas 1945, t. I , s. 451-452) . Rezultatów tej ope¬ racji nie znamy, ale po kilkunastu latach historia się powtórzyła. 11 lutego 1581 r. król skierował d o władz hiszpańskich w całych Indiach Zachodnich podobne roz¬ porządzenie. Tym razem źródłem niepokoju było przekonanie, z pewnością oparte na jakichś doniesieniach, że d o Indii „przedostali się i przedostają" Cyganie oraz włóczędzy, używający ich ubiorów i języka, którzy żyją na swój „zepsuty sposób" wśród Indian i łatwo ich oszukują ze względu na przyrodzoną tubylcom łatwowier¬ ność. W związku z t y m nakazywano wicekrólom, przewodniczącym królewskich audiencji, gubernatorom i wszystkim innym urzędnikom odpowiedzialnym za przestrzeganie prawa, aby sprawdzili, czy na podległych i m terenach są „jacyś Cy¬ ganie albo [inni] leniwi włóczędzy niemający zajęcia, którzy chodziliby w ich ubio¬ rach, mówili ich językiem, wykonywali właściwe i m rzemiosła i praktykowali złe zwyczaje, kradzieże i kłamstwa", a gdyby takich znaleziono, należało ich odesłać przy pierwszej okazji do Hiszpanii razem z żonami, dziećmi i sługami, w przyszłoś­ ci zaś nie pozwolić i m p o d żadnym pozorem na przebywanie w Indiach ani na przy­ ległych wyspach (Recopilación..., 1943, I I , s. 360). Znamy tylko jedną odpowiedź w tej sprawie - uspokajającą; na obszarze dzisiejszej Boliwii nie stwierdzono obec­ ności niepożądanych „gości" ( C D I A O 1864-1884, t. 18, s. 138-139). 10 10 Portugalczykom zakazano wstępu na t e r y t o r i a hiszpańskich I n d i i już w 1564 r. (Encinas 1945, t . I , s. 4 5 0 - 4 5 1 ) . 308 �Jak Cyganie świat zdobywali... W Hiszpanii dopiero w X V I I I w. pojawiły się projekty aby wysłać w jakiś rejon Ameryki przestępców, w t y m stale wędrujących po kraju Cyganów, ale - inaczej niż w Portugalii czy Anglii - nie zyskały one aprobaty „Hiszpańskie weto dla obecności Cyganów w N o w y m Świecie" (Gómez Alfaro 1999) traciło swą moc stopniowo w X I X w. - wraz z rozpadem hiszpańskiego imperium. Niewykluczone, że w pogłoskach z 1568 r. było coś na rzeczy gdyż Portugalczycy w przeciwieństwie d o Hiszpanów, traktowali swe zamorskie posiadłości jako miejs­ ca zsyłki już od końca X V w., a w następnych stuleciach mieli d o dyspozycji całą sieć takich miejsc w Azji, Afryce i Ameryce. Cyganie, którzy dotarli d o Portugalii najprawdopodobniej w drugiej połowie X V w., znaleźli się na liście potencjalnych zesłańców kilkadziesiąt lat później. O d marca 1526 r. obowiązywał ich zakaz przekraczania granic królestwa, a znajdujący się w kraju mieli go opuścić p o d groźbą surowych kar. Zakaz wstępu i wędrowania p o ­ wtórzono w 1538 r., t y m razem objęto nim także wszystkich włóczących się „jak Cy­ ganie", niezależnie od nacji. Wprowadzono ponadto rozróżnienie na obcych, któ¬ rych po ukaraniu miano wydalać poza granice królestwa, i swoich, czyli poddanych portugalskiego króla, którym groziło zesłanie na dwa lata d o A f r y k i . W 1557 r. po¬ nownie ogłoszono zakaz wstępu Cyganów na teren królestwa (bynajmniej nie os¬ tatni), t y m razem pod groźbą skazania na galery Tę ciężką karę chętnie wymierzano za różne przestępstwa, ale skazani mogli odwoływać się od wyroku. Dzięki powsta­ łym w takich sytuacjach dokumentom wiadomo, że już w t y m okresie wysyłano Cy­ ganów d o Ameryki. W 1562 r. niejaki Joao Giciano, pochodzący z „królestwa grec­ kiego", mający żonę i 14 dzieci, a skazany na galery za kradzież osłów, uzyskał w ra­ mach łaski zamianę kary na kilka lat zesłania d o Brazylii. W 1574 r. inny Cygan, Joao de Torres, po schwytaniu i skazaniu na pięć lat galer prosił króla o umożliwienie mu natychmiastowego opuszczenia kraju lub wyjazdu do Brazylii na zawsze, razem z ż o ­ ną i dziećmi. Król zamienił karę na pięć lat zesłania i dał zgodę na zabranie rodziny (Coelho 1892, s. 232; Lopes da Costa 1999, s. 61). Zaskakująca chęć spędzenia za oceanem reszty życia zdaje się świadczyć, że proszący wiedział, choćby w przybli¬ żeniu, czego może się spodziewać w N o w y m Świecie. Dla niektórych była t o nawet perspektywa kusząca, bowiem p o d koniec X V I w. żyli w Brazylii Cyganie, którzy wyjechali tam dobrowolnie (Donovan 1992, s. 40). Trudno powiedzieć, ilu Cyganów trafiło d o Brazylii w X V I i X V I I w. Musiała to być liczba znaczna, gdyż ustawy, mające na celu pozbycie się ich z kraju lub przy¬ najmniej zmuszenie d o rezygnacji z wędrowania, poruszania się w grupie, mieszka­ nia blisko siebie, do porzucenia odrębnego języka, ubioru i stylu życia (łącznie z upra­ wianiem wróżbiarstwa, magii i żebractwa), ponawiano co jakiś czas. Ustawy przewi¬ dywały także zesłanie d o A f r y k i , jednak chyba najwięcej zesłańców przyjmowały rozległe portugalskie terytoria na kontynencie południowoamerykańskim (w 1686 r. zaczęto tam zsyłać kierowanych wcześniej do A f r y k i „synów i wnuków Portugalczy­ ków", noszących cygańskie ubiory i żyjących na ich sposób; Coelho 1892, s. 252). 309 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Jeśli ktoś był skazany przez sąd, po odbyciu kary odzyskiwał wolność; inni od razu urządzali się tam, jak mogli. W 1591 r. około 50-letnia Cyganka, Briana Fernández, pochodząca z Lizbony mieszkała w mieście Salvador i prowadziła stragan ze sta­ rzyzną. W 1603 r. rada miejska Sao Paulo zatrudniła Cygankę Franciskę Rodrigues jako sprzedawczynię (Lopes da Costa 1999, s. 72-73). Znaczący przyrost cygań­ skiej populacji w Brazylii nastąpił po roku 1718, gdy zapadła decyzja o wyłapywaniu i zsyłaniu Cyganów, gdzie tylko się dało - od Indii, przez Afrykę, po Brazylię . N a t y m ostatnim obszarze miały się wówczas pojawić całe cygańskie wspólnoty ( D o ­ novan 1992, s. 39). N a początku X V I I I w. o d k r y t o złoto w Minas Gerais i wydano zakaz wstępu na ten obszar cudzoziemcom, do których zaliczono też Cyganów. Zakaz okazał się nieskuteczny do tego stopnia, że rozważano możliwość wyłapania ich i przetransportowania do Rio de Janeiro, a stamtąd do Angoli. Takie samo roz­ wiązanie problemu Cyganów, niechcących się dostosować d o „normalnego" życia (osiedlić się, wykonywać konkretnego zawodu, ewentualnie zajmować się gospo¬ darstwem rolnym), zalecał w t y m czasie władzom Recife sam król. Byli i tacy którzy za jedyne wyjście uważali odesłanie ich z powrotem d o Portugalii (Lopes da Costa 1999, s. 74-77, 83). Niemniej już w latach 60. tego samego wieku zauważono, że spora część Cyganów, od których nie oczekiwano nic ponad to, „żeby żyli jak Por¬ tugalczycy poddani Jego Królewskiej Mości", skłonna była przystosować się d o „porządnego życia, gdyż [w przeciwnym razie] wszędzie byli chwytani i więzieni". Niektórzy z nich dorobili się znacznych majątków, podobno głównie na handlu nie¬ wolnikami, mimo że był on zabroniony Cyganom od 1760 r. (Coelho 1892, s. 274). 11 Przesiedlenie do A m e r y k i niekoniecznie oznaczało utratę tożsamości etnicznej czy choćby jej ukrywanie. W 1761 r. atrakcją serii festynów w Rio de Janeiro był p o ­ kaz „tańców cygańskich", a w roku 1810 Cyganów zaproszono d o udziału w publicz¬ nym świętowaniu zaślubin córki księcia regenta z hiszpańskim infantem. Według bardzo ostrożnego szacunku Donovana (1992, s. 43) w okresie poprzedzającym uzyskanie niepodległości (1822 r.) żyło w Brazylii od 4 do 7 tysięcy Cyganów. To naj­ prawdopodobniej pierwsza i jedyna w t y m czasie tak duża zbiorowość cygańska na zachodniej półkuli. Pod koniec X I X i w pierwszej połowie X X w. przybyły tam rów­ nież, na fali gigantycznej imigracji z Europy i Azji, inne grupy cygańskie. Cyganów wysyłano do kolonii także z kilku innych krajów europejskich: Anglii, Francji, Niderlandów. N a Wyspach Brytyjskich, gdzie w 1598 r. zamorskie teryto¬ ria umieszczono na liście najstosowniejszych miejsc zsyłki „hultajów, włóczęgów i niepoprawnych żebraków", w połowie wieku X V I I wzmogły się akcje skierowane przeciwko kobietom lekkiego prowadzenia, kryminalistom, włóczęgom, a wśród nich i Cyganom. Pochwyceni, wysyłani byli za ocean jako siła robocza. Tym sposobem 11 Indie jako miejsce zesłań wskazane zostały wówczas, jak się zdaje, po raz pierwszy, czy f a k t y c z ­ nie dotarli tam Cyganie, nie w i a d o m o , gdyż brak na t o źródłowego p o t w i e r d z e n i a (Lopes da Costa, 1999, s. 60). G d y b y tak było, powróciliby w niezamierzony sposób d o swojej p r a o j c z y z n y 310 �Jak Cyganie świat zdobywali... w 1655 r. pojawili się na plantacjach Barbadosu i Jamajki. W 1715 r. deportowano ze Szkocji grupę Cyganów do Wirginii i jest wielce prawdopodobne, że czyniono to już wcześniej (Brown 1929, s. 149-150). W 1648 r. rozważano w parlamencie szwedz­ kim projekt deportacji „Tattare" do N o w e j Szwecji - kolonii w Ameryce Północnej, nad rzeką Delaware - niemniej, jak się zdaje, nie został on wprowadzony w życie (Heymowski 1969, s. 83). W latach 1686-1689 grupy Cyganów wysyłano z Francji do A m e r y k i Północnej na podstawie decyzji króla Ludwika XIV, który zgodził się złagodzić karę niektórym skazanym na galery p o d warunkiem że do końca życia pozostaną w Ameryce. Później, w 1715 r., gdy po śmierci tego króla omawiano na forum Stanów Generalnych sprawy posiadłości francuskich za oceanem, postano¬ wiono dla przyspieszenia kolonizacji Luizjany załadować na statki i przewieźć do Ameryki włóczęgów, żebraków i tych, na których ciążyły wyroki sądowe. Niekiedy też sędziowie orzekali wyrok zesłania zamiast ciężkich robót w więzieniu kra¬ jowym; np. w Caen skazano grupę Cyganów, za napad na dyliżans, na zesłanie na wyspy francuskie w Ameryce. W i a d o m o też, że w 1724 r. sąd w Poitou nakazał de­ portację grupy Cyganów na Martynikę, zaś do Luizjany wysyłano kobiety z parys¬ kich przytułków, a wśród nich i Cyganki, którym proponowano przesiedlenie do Ameryki w charakterze żon dla osadników. W 1 7 8 8 r. władze francuskie rozważały pro¬ jekt stworzenia zamorskiej kolonii cygańskiej; prowadzono nawet rozmowy z przy¬ wódcami grup Cyganów, koczujących w lasach Lotaryngii, i podobno wyrazili oni gotowość pozostania w służbie państwa, w prowincjach zamorskich, pod warunkiem nieograniczania tam ich swobody Urzędy administrujące koloniami zaproponowały Gujanę, ale projekt cygańskiej kolonii w Ameryce w końcu upadł (Clébert 1961, s. 92, 108; Vaux de Foletier 1970, s. 55-57). Wysyłka na zamorskie terytoria praktykowana była przez wiele państw, choć tyl¬ ko trzy z nich, Portugalia, Anglia i Francja, uczyniły z deportacji istotny element polityki społecznej wobec Cyganów. Zjawisko nasiliło się około połowy X V I I I stu­ lecia. Źródła portugalskie świadczą, że sytuacja Cyganów w koloniach nie zawsze i nie wszędzie była nędzna. D o k u m e n t pochodzący z roku 1760 zobowiązuje d o ­ rosłych mężczyzn d o służby w wojsku lub pracy za wynagrodzeniem przy robotach publicznych, a zabrania i m noszenia broni, handlu końmi i handlu niewolnikami. Tymczasem jeszcze w pierwszej połowie X I X stulecia brazylijscy Cyganie trudnili się t y m , co zabronione - mieli renomę dobrych i zręcznych handlarzy niewolników i koni (Quintana, Floyd 1972, s. 19, 21). Australia Niewiele wiadomo o pierwszych Cyganach w Australii, chociaż można stwierdzić z całą pewnością, że i tam nie pojawili się dobrowolnie. Kolonizowanie tego konty¬ nentu rozpoczęli skazańcy. W pierwszym transporcie wysłanym z W y s p Brytyj¬ skich, który wylądował w 1788 r., przynajmniej jeden człowiek uważany był za Cy­ gana. Pierwszy transport na Tasmanię wysłano w roku 1803, a wśród deportowa311 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki nych znajdował się niejaki Robert Cooper - Cygan skazany na siedem lat za zło¬ dziejstwo, który po odbyciu kary otrzymał 12 ha ziemi i zajął się hodowlą bydła (Sil¬ lers Floate 1999, s. 117). Deportacje trwały do 1868 r. i , jak się szacuje, objęły 162 ty¬ siące osób, w t y m 24 tysiące kobiet. D o tego należałoby doliczyć nieznaną liczbę osób, które dobrowolnie udały się w ślad za skazanymi, brytyjskie prawo dawało bowiem możliwość łączenia małżeństw, a wówczas transport współmałżonka d o Australii opłacało państwo. Jak wielu Cyganów było wśród deportowanych - nie wiadomo, gdyż w dokumentach sądowych nie przewidziano rubryki dotyczącej przynależności etnicznej i wskazujące na nią informacje pojawiają się raczej przy¬ padkowo. Żmudne badania, m.in. ówczesnej prasy lokalnej, pozwalają ustalić dane personalne i losy zaledwie części z nich (Sillers Floate 1999, s. 114-127). Pokazują one jednocześnie, że deportacja i znalezienie się pośród wielu innych, również kar¬ nie deportowanych osób, które nie były Cyganami, prowadziło zazwyczaj do utraty tożsamości etnicznej (Sillers Floate 1999, s. 129). Inaczej wyglądało t o zapewne później, gdy cygańskie grupy dobrowolnie migrowały do Australii. Wielka emigracja Jest paradoksem, że w czasach, gdy niewolnictwo w Ameryce postrzegane było co­ raz bardziej negatywnie przez rozmaite kraje i gdy ścigano handlarzy niewolników, w Europie istniało legalne niewolnictwo Cyganów. Tak było w Rumunii, gdzie jego likwidacja nastąpiła dopiero w połowie X I X stulecia, na mocy aktu z 1855 r., znoszą­ cego definitywnie (przynajmniej od strony prawnej) ten proceder (Serboianu 1930, s. 53). Wiele gromad cygańskich porzuciło wówczas osiadły tryb życia i rozpoczęło wędrówkę, często po prostu z przyczyn ekonomicznych, w poszukiwaniu możli¬ wości zarobkowych. Jak jednak wytłumaczyć to, że po bardzo długim okresie życia osiadłego rumuńscy Cyganie podjęli wędrówkę w nieznane, b o przecież ich wiedza 0 innym świecie niż ten, w którym dotąd żyli, była żadna? Skąd wiedzieli, jaki kieru¬ nek najlepiej obrać i co może ich czekać np. w Ameryce, dokąd część z nich nie¬ bawem ruszyła? Zapewne początkowo nie mieli większego pojęcia, gdzie się udają; być może chcieli jedynie opuścić Rumunię. W ciągu kilku, kilkunastu lat ich gro¬ mady rozprzestrzeniły się po całej Europie (w latach 80. obserwowano ich także na ziemiach polskich), a żywiołowość i znaczna liczebność tej fali powoduje, że w li¬ teraturze określa się ją jako „inwazję" (Salo, Salo 1977, s. 8 i n.). Dopiero na nowych terenach zamieszkania musieli poznać potoczne wyobrażenia o możliwościach 1 nadziejach wiązanych z N o w y m Światem w wielu krajach europejskich, w których schyłek wieku X I X był okresem niezwykłej społecznej ruchliwości. To wtedy najin­ tensywniej rozwija się trwający aż do wybuchu I wojny światowej masowy ruch emi­ gracyjny do Ameryki, a później i Australii. W t y m samym czasie opuszczają Rumu­ nię coraz nowe grupy cygańskie, aby wkrótce potem pojawić się w obu Amerykach wraz z innymi emigrantami, wśród których nie zabrakło Cyganów zadomowionych od wieków w środkowo-wschodniej i zachodniej Europie. Ta wielka migracja schyłku 312 �Jak Cyganie świat zdobywali... X I X i początków X X stulecia ma w przypadku Ameryki Południowej także polskie akcenty W wielu numerach „Gazety Polskiej w Brazylii" z lat 1910-1913 można zna­ leźć wzmianki o Cyganach, a we wspomnieniowej książce Polskie korzenie. Opowieść o życiu polskich emigrantów w Brazylii (Wachowicz 1980, s. 189) opisano spotkanie jed­ nego z bohaterów z Cyganami i transakcję wymiany koni o tyle ułatwioną, że dwóch z owych Cyganów mówiło po polsku. Zagadką pozostaje, kiedy Cyganie zaczęli samodzielnie migrować d o Australii. Niewykluczone, że stosunkowo niedawno, chociaż na ten temat wiadomo bardzo mało. Pośród internetowych w i t r y n rozmaitych cygańskich stowarzyszeń, a działają ich obecnie dziesiątki, znajdujemy także strony prowadzone przez Cyganów z Perth. Kłopot z nimi polega na t y m , że podobnie jak w przypadku wielu innych grup et­ nicznych prezentujących się w Internecie, przedstawiana tam „wiedza historyczna" jest raczej wyrazem tworzonej współcześnie mitologii etnicznej, a nie opisem dzie¬ jów. N a stronach wspomnianego stowarzyszenia możemy zobaczyć rysunki poka¬ zujące sceny z dawnego życia na kontynencie australijskim, w t y m grupy wędrujące z wozami, nieróżniącymi się o d tych, jakie oglądano na drogach Francji i Niemiec na początku X X w. Żadna praca historyczna czy etnologiczna nie potwierdza tych odkryć. Wydaje się, że dopiero na przełomie lat 70. i 80. minionego stulecia Cy¬ ganie stali się w Australii bardziej zauważalni i zaczęli tworzyć większe skupiska. Byli wśród nich także przybysze z Polski, którzy dotarli tam przez N i e m c y , trudnili się nielegalnym handlem złotem . Czy pozostali w Australii - nie wiemy, być mo¬ że ich pobyt tam był tylko czasowy. 12 W roku 1970 ukazała się w periodyku cyganoznawczym notatka, której autor - podający się za jedynego Cygana żyjącego na stałe na N o w e j Zelandii - wspomi­ na o spotkaniu z innym Cyganem, członkiem rosyjskiego zespołu Mojsiejewa, przy¬ byłego d o Aukland na występy. Przy okazji napisał, że kontakty z innymi Cyganami ma tylko przypadkowo, jeśli jacyś przejeżdżają przez Nową Zelandię (Barnes 1970, s. 1). Ale w jakim celu przyjeżdżają? Skąd przybywają i dokąd się kierują? Z n o w u te same, natrętne pytania. Pytania Kwestie, które nas intrygują, pytania, które postawiliśmy, są zupełnie innej natury niż te, które mogą interesować cygańskich aktywistów. Próba stworzenia czy też wymyślenia nieterytorialnego narodu romskiego, wynalezienia jego historii i trady¬ cji nie wymaga rozwiązania zasygnalizowanych przez nas problemów, ponieważ od¬ wołuje się d o całkowicie odmiennych metod i procedur tworzenia wiedzy o prze¬ szłości. Nas interesuje rzeczywisty przebieg procesu „powstawania" Cyganów, ich 12 W i a d o m o ś ć uzyskana o d p r a c o w n i k a ambasady Australii w Warszawie. O konsultację zwróciła się d o Lecha M r o z a ambasada tego kraju, w związku z pojawieniem się sporej l i c z b y przybyszów - C y ­ ganów - z Europy. 313 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki formowania się jako wspólnoty bardzo szczególnego rodzaju oraz europejskie i p o ­ zaeuropejskie dzieje tej zbiorowości. Być może nigdy nie znajdziemy dobrze uza­ sadnionych odpowiedzi na pytania, kiedy przodkowie Cyganów wywędrowali z In¬ dii, jaka była przyczyna migracji, jak przebiegała droga d o Europy. Odległe dzieje zazwyczaj mają wiele momentów niejasnych, będących przedmiotem sporów ba¬ daczy. Ale z kolejnym etapem cygańskiej historii nie jest lepiej. Dlaczego wyruszyli z matecznika w południowo-wschodniej Europie? Jakie czynniki decydowały o kie­ runku wędrówki? W jaki sposób dochodzili do wiedzy o bardzo odległych czasem ziemiach? Dlaczego wybierali takie kierunki wędrówki, które nam nie wydają się ani korzystne, ani atrakcyjne, np. Syberię? Czy decydował o t y m tylko przypadek? A jeśli nie, to co? Jak szybko byli w stanie osiągnąć p o z i o m kompetencji umożliwiający i m życie na nowo zajmowanym obszarze? W jaki sposób dowiadywali się niezbędnych rzeczy, skoro o d tubylców lub o d tych, za sprawą których znaleźli się na ziemiach wcześniej nieznanych, dzieliły ich wszelkie możliwe bariery - językowa, kulturowa, społeczna, psychologiczna? I jak układały się stosunki migrantów przybywających w X I X - X X w. z Cyganami zasiedziałymi już w Ameryce i Australii? W i e m y dziś o Cyganach sporo, ale to, czego nie wiemy, warto sobie uświadamiać i co jakiś czas przypominać w nadziei, że być może ktoś kiedyś, zainspirowany wyraźnie zaryso¬ wanymi białymi plamami, znajdzie przynajmniej na niektóre z pytań odpowiedź sa¬ tysfakcjonującą lub dającą nowy impuls d o dalszych badań. Bibliografia Baines A . 1976 Ethnography (Castes and Tribes), Delhi Barany Z . 2001 The East European Qypsies in the imperial age, „Ethnic and Racial Studies", vol. 24 (1), s. 50-63 Barnes R. 1970 Gypsies in New Zealand, „Journal of the Gypsy Lore Society", v o l . X L I X , cz. 3 - 4 Bell J. 1763 Travels from St. Petersburg in Russia, to diverse parts of Asia, t. II, Glasgow Brown I . 1929 The Qypsies in America, „Journal of the Gypsy Lore Society", nr 4 CDIAO 1864-1884 Colección de documentos inéditos, relativos al descubrimiento, conquista y colo­ nización de las posesiones espanolas en América y Oceania, cz. 42, M a d r i d 314 �Jak Cyganie świat zdobywali... Cervantes de Salazar E 1971 Crónica de la Nueva España, red. M . Magallón, t. 2, M a d r i d Clébert J.-P. 1961 Les Tziganes, Paris Coelho A . 1892 Os Ciganos de Portugal com um estudio sobre o calao, Lisboa Donovan Bill M . 1992 Changing Perceptions of Social Deviance: Gypsies in Early Modern Portugal and Brazil, Journal of Social History", t. 26 (1), s. 33-53 Encinas Diego de 1945 Cedulario indiano, recopilado por... Reproducción facsimil de la edición única de 1596 con estudio eíndices de A. García Gallo, t. 4, M a d r i d Eelkin R . W 1889 Central African Gypsies, Journal of the Gypsy Lore Society", vol. I (4), s. 220-222 Eernández de Navarrete M . (red.) 1954 Colección de los viajes y descubrimientos que hicieron por mar los espanoles desde fines del siglo XV. I. Viajes de Colón. Almirantazgo de Castilla, w: Obras de Don Martín Fernández de Navarrete, red. C. Seco Serrano, t. I , M a d r i d G i l J. 1985 El rol del tercer viaje colombino, w: Historiografía y Bibliografía Americanista, t. 29 (1), s. 83-110 Gómez A.A. 1999 Veto espanol a la presencia de gitanos en el Nuevo Mundo, w : G ó m e z A . A . i i n . 1999, s. 9-42 G ó m e z A . A . i in. 1999 Deportaciones de gitanos, M a d r i d Green L.G., 1966 Poslednie tajny staroj Afriki, Moskwa Haditi Taha Hamadi A l 1979 Al-Gagar wa-Al-Qaragfi-l-Iraq, Bagdad Heymowski A . 1969 Swedish Travellers and their Ancestry, Uppsala Kenrick D 1976 A Contribution to the Early History of the Romani People, „Occasional Paper of the Romany Institute" (London), nr 3 315 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Koczniew V. I . 1965 Naselenie Cejlona, Moskwa Lopes da Costa E. 1999 El pueblo gitano y el espacio de la colonización portuguesa, w : G ó m e z A . A . i i n . 1999, s. 43-86 Martínez Martínez M . 2000 Qitanos y moriscos: una relacion a considerar, w: Los marginados en el mundo medieval y moderno, red. M . Desamparados Martínez San Pedro, Almería, s. 89-99 Matras Y 2004 The Role of Language in Mystifying and de-Mystifying Gypsy Identity, w: The Role of the Romanies, red. N . Saul, S. Tebbutt, Liverpool, s. 53-78 Mróz L . 1992 Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa 2004 Dzieje Cyganów-Romów w Rzeczpospolitej, XV—XVJJJ, Warszawa Narody... 1956 1963 Narody Sibirii, Moskwa Narody Jużnoj Azii, Moskwa Quintana B.B., Floyd L . G . 1972 ¡Qué Gitano! Gypsies of Southern Spain, N e w York Pantoja S. 2004 Jncjuisicao, degredo e mesticagem em Angola no século XVJJJ, Ciencia das Religioes", r. III, nr 5-6, s. 117-136 „Revista Lusófona de Pobożniak T. 1986 Języki cygańskie, w: Języki indoeuropejskie, t. I, Warszawa Ratzel F. 1901 Narodowiedienie, t. I I , S. Peterburg Reales Ordenanzas... 1987 [1567] Reales Ordenanzas y Pragmáticas (1527—1567), reprint, red. E. González Díez, Valladolid Recopilación. 1943 Recopilación de Leyes de los Reyes de las Jndias, t. 3, M a d r i d Salo M . T , Salo S.M.G. 1977 The Kalderas in Eastern Kanada, Ottawa Sánchez Ortega M . H . 1994 Los gitanos espanoles desde su salida de la India hasta los primeros conflictos en la penín316 �Jak Cyganie świat zdobywali... sula, „Espacio, T i e m p o y Forma", seria IV, H i s t o r i a M o d e r n a , t. 7, s. 319-354 Serboianu Popp C.J. 1930 Les Tsiganes, Paris Sillers F.S. 1999 Deportación de gitanos desde Inglaterra, 1614-1868, w : G ó m e z A . A . i in. 1999, s. 87-129 Soulis George C. 1961 The Qypsies in the Bizantine Empire and the Balkans in the Late Middle „Dumbarton Oaks Papers", v o l . 15 Ages, Szászdi León-Borja I . 1992a „Omyzianos" - final de una política penal indiana, el gobierno del Comendador Lares, w: Homenaje a Ismael Sánchez Bella, red. J. Salcedo Izu, Pamplona, s. 587-608 1992b Destierro y perdón en las Indias (1492-1498), w: Proyección histórica de Espana en sus tres culturas: Castilla y León, América y el Mediterráneo. I. Historia e historia de Amé­ rica, red. E.L. Sanz, Valladolid, s. 321-336 2005 Consideraciones sobre las cartas de seguro húngaras e hispanas a favor de los egipcianos, „En la Espana Medieval", t. 28, s. 213-227 Szełudiakow A . 1978 Z plemienia Cedru, Warszawa Torbágyi P. 2003 Qitanos húngaros en América Latina, „Acta Hispanica" (Szeged), t. 8, s. 139-144 Trubeckoj V.V. 1966 Bachtiary (osedlo-koczewyje plemena Irana), Moskwa Vaux de Foletier F 1970 Mille ans d'histoire des Tsiganes, Paris Wachowicz R. 1980 Polskie korzenie. Opowieść o życiu polskich emigrantów w Brazylii, Warszawa Yoors J. 1973 Cyganie, Kraków 317 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eeac96093b620b33647e8ae2c418b29c.pdf 6dc07394b86e9c2db173528a0223e140 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2659 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2472 Title A name given to the resource Jak nie umiera królewna Schiffer / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.60-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak nie umiera królewna Schiffer Kilka słów o śmiercionośnej reklamie Krzysztof Cibor The situation has literally become definitive - not finite, infinite, or defined but definitive J. Baudrillard, L'illusion de la fin: ou La greve des evenements (cytat z sieci Internetu) Ahmedowi Śmierć w reklamach jest. Pojawiła się jakiś' czas temu i, jak są­ dzę, będzie pojawiała się coraz czes'ciej. Kiedyś'jej nie było, ale już jest (absolutna nowość!!! - wołają jak zwykle reklamowe slogany.)Trudnos'ci, jakie wiązały się z zawłaszczeniem śmierci przez topikę tej najbardziej ekspansywnej Gebrauchkunst, są stosun­ kowo proste do określenia. Lęk przed śmiercią i próby jego przezwy­ ciężenia to najbardziej elementarne i uniwersalne atomy kultury. Skoro każdy może go zrozumieć, skoro zapładnia on ludzką wyobra­ źnię od zawsze, cóż bardziej oczywistego nad wykorzystanie śmier­ ci w reklamie?! Agencje marketingowe unikały jednak długo tego te­ matu, zdając sobie sprawę, że straszenie plamą na bluzce, niepowo­ dzeniem u dziewcząt, czy nawet niepewną przyszłością dzieci posia­ da ciężar gatunkowy zupełnie nieporównywalny z tym, jaki ma stra­ szenie śmiercią. Oczywiście sformułowanie „straszenie" użyte jest tu zdecydowanie na wyrost. Reklamy nie są straszakami, nie terrory­ zują swoich odbiorców, sygnalizują jedynie, że pewne potrzeby mo­ gą być zaspokojone za pomocą reklamowanych produktów. Ukazu­ ją w tym celu reklamowego everymana w sytuacji braku czy straty, po czym dostarczają mu idealny środek, absolutną nowość, rewela­ cyjny preparat i od tej pory wszyscy (którzy staną się posiadaczami) żyją długo i szczęśliwie. Reklamowy raj nie jest jednak rajem nie­ śmiertelnych. Nie można obiecywać wieczności tym, którzy kupią pastę do zębów. Śmierć jest nieunikniona i ostateczna. Nie da się re­ klamować samochodów wołając memento mori, dlatego też lepiej nie mówić na ten temat nic. Wystarczą zdrowe zęby, lśniące włosy, zgrabna sylwetka i zadowolona z margaryny rodzina. Śmierć jednak w reklamach jest. Zakamuflowana, przezwycię­ żona, na niby, ale jest. Chciałbym tu pisać o trzech spotach, które obejrzałem niedawno w TVP. Pierwszy z nich, z najbardziej oczy­ wistymi odniesieniami, to reklamówka batoników Mars. Oto ponu­ ry, skalisty i odludny krajobraz. Widzimy dwóch smutnych Indian starego i młodego - wspinających się na jakieś wzniesienie. „Wspa­ niały dzień na śmierć, synu" - mówi w pewnym momencie starszy do młodszego. Jego słowa wypowiedziane „po indiańsku" rozumie­ my dzięki podpisom - jak w dobrym etnograficznym filmie nie ma tu lektora. Następna scena również odwołuje się do uniwersalnego etnograficznego backgroundu - stary Indianin leży z zamkniętymi oczyma, młody przygotowuje mu podróż do krainy wiecznych ło­ wów, tańczy, śpiewa, wznosi modły. Przejście właśnie ma nastąpić, gdy nagle z kieszeni młodego wypada charakterystyczny batonik. Martwy już, wydawałoby się, stary Indianin łypie w jego kierunku okiem, po czym informuje młodszego, że zapragnął spotkania z Białym Kwiatuszkiem - najprawdopodobniej wioskową piękno­ ścią. Uroczysta ceremonia zostaje przerwana, dwaj wciąż żywi In­ dianie schodzą z góry, lektor informuje nas, że „Mars krzepi". Drugi spot opowiada historię współczesnego bonvivanta, który żując gumę mknie eleganckim kabrioletem przez wspaniałe gór­ skie przełęcze. Historia nie jest zbyt długa („żyj szybko, umieraj młodo" - chciałoby się powiedzieć). W pewnym momencie hamul­ ce odmawiają posłuszeństwa (już wiemy, że nie jest to reklama sa­ mochodu) i wóz naszego bohatera zaczyna mknąć w stronę przepa­ 60 Thomalaque ści. Młodzieniec smutnieje. Lektor bezbłędnie odczytuje jego tro­ ski w ostatniej chwili ekskluzywnego życia: „szkoda - jeszcze tak wiele smaku, a tak mało czasu". Chodzi oczywiście o gumę do żu­ cia, której wartości smakowe mogą przeżyć swojego konsumenta. Na szczęście, jak w kreskówkach, okazuje się, że tuż pod skalną krawędzią rosło solidne drzewo, na którym osiadłszy bohater rekla­ my może spokojnie dożuć do końca gumę, która „smakuje dłużej". I wreszcie ostatnia reklamówka. Znowu odludzie, tym razem pustynia, jakiś doświadczalny poligon. Wokół samochodu kręcą się ludzie w białych kombinezonach, gdy nagle pojawia się Ona ubrana w kosmiczno-erotyczny strój Claudia Schiffer. Wsiada do pojazdu, pokazując nam swoje najdłuższe nogi i rusza po czymś, co przypomina pas startowy. Nagle z przeciwka wyjeżdża inny samo­ chód, następuje zderzenie (CrashV.). Widzimy skrzywioną (w nie­ pewności raczej niż w rozpaczy) twarz Operatora Eksperymentu i zwolnione zdjęcia ze środka samochodu, gdzie wzbudzające po­ żądanie ciało supermodelki otulane jest ze wszystkich stron pneu­ matycznymi poduszkami. Następna scena: królewna wychodzi ze zmiażdżonego samochodu bez szwanku (żadne, nawet mikrosko­ pijne, ziarno grochu nie uwierało jej podczas tej kilkusekundowej śmierci), Operator Eksperymentu uśmiecha się do niej promiennie, głos z offu wykłada przesłanie: „Citroen Xsara - żyć nie umierać". Zdaję sobie sprawę z tego, że nie są to jedyne reklamówki odwołujące się do śmierci. Należałoby wspomnieć jeszcze cho­ ciażby o plakatach Benettona, reklamie, w której pluszowy króli­ czek umiera (co przeraźliwym piskiem sygnalizuje nam jego EKG), po czym, dzięki wymianie baterii zostaje wskrzeszony i z miejsca gotowy jest do charakterystycznej dla elektrycznych króliczków nadaktywności, czy wreszcie o przewrotnym spocie, w którym stary i obleśny kowboj zabija w pojedynku kowboja mło­ dego, atrakcyjnego i noszącego do tego reklamowane dżinsy. Swo­ je zainteresowania zmuszony jestem jednak ograniczyć do przed­ stawionych powyżej filmów. Takiego, a nie innego wyboru doko­ nałem ze względu na fakt, że wszystkie trzy reklamówki są do sie­ bie podobne w bardzo charakterystyczny sposób. Po pierwsze ich scenariusze, tak przecież różne w szczegółach, są do siebie zbliżone, jeżeli chodzi o podstawowe założenia. Oto główny bohater (stary Indianin, młody utracjusz, czy plastikowa piękność) w sposób definitywny dąży ku śmierci. Właściwie w każ­ dym filmie tę śmierć już-już widzimy. Jednak dzięki cudownemu ar­ tefaktowi zostaje ona przezwyciężona i odsunięta daleko poza gra­ nice konsumpcji. Ów magiczny eliksir jest nie tylko środkiem, dzię­ ki któremu możliwy jest powrót z Krainy Zmarłych. Jest to również cel, dla którego się wraca. Tak jak Królewna Śnieżka ożywa, by związać się z najwspanialszym z książąt, tak Claudia Schiffer wra­ ca po swojej symulowanej śmierci, by móc ż y c z Citroenem. Druga ważna kwestia to świat przedstawiony. Reklamy batoni­ ka i samochodu w ten sam sposób przenoszą nas do nie-świata. I tu i tu widzimy jałową ziemię, której nie pokaże nam żaden inny spot. Nawet Camel umieszczając swoich dzielnych bohaterów w dzikiej dżungli umieszcza ich raczej w dziewiczym Raju, nawet młodzież �z reklam Golden Americanów, która jedzie wzdłuż tych samych pustynnych gór, na których stary Indianin miał umrzeć, jedzie tam­ tędy na radosne spotkanie z hedonistycznym mitem bitników. Jało­ wa ziemia, o której mówię, nie jest ani Rajem, ani zaproszeniem do szampańskiej zabawy w oryginalnym otoczeniu... To przedsionek Tartaru. Surowe pustkowie, na którym poza karłowatymi roślinka­ mi i s'mialkiem-bohaterem nie istnieje już żadne życie, zawsze bę­ dzie kojarzyło się z drogą do Krainy Śmierci. To pas graniczny, na który ten s'wiat już, a tamten jeszcze nie ma wpływu, to geograficzno-symboliczne przedstawienie agonii. W takiej wlas'nie agonii po­ ruszają się czerwonoskórzy i Lalka Schiffer. Jest to oczywis'cie agonia złagodzona - w pierwszym przypadku przez quasi-etnograficzny dystans, w drugim przez telewizyjny erotyzm bohaterki, nie zmienia to jednak faktu, że krajobrazy tych dwóch spotów w inte­ resujący sposób kontrastują z innymi. Już na przykład reklamówka gumy do żucia, którą także się zaj­ muję, jest zupełnie odmienna. Zarówno krajobraz, fauna, flora jak i sam bohater są tu ols'niewajaco „piękni". Napisałem ten przymiot­ nik w cudzysłowie, gdyż nie wiem, czy może on odnosić się do piękna, generowanego komputerowo, a taka wlas'nie jest rzeczywi­ stość omawianego filmu. Nie tyle odczuwamy, ile wiemy o wspa­ niałości przedstawionego s'wiata - to co cyfrowe nie może zawieść, nie zawodzi aseptyczny compact disk, czy kablowe radio. Panowa­ nie nad zdygitalizowanym s'wiatem jest szalenie proste, każdą cho­ robę, wyrwę, czy skazę likwiduje się za pomocą klawisza Delete. Bit nie pozostawia nam wyboru - zerojedynkowosć jest piękna. Jednak zarówno skrajna soczystość drugiej reklamy, jak skraj­ na suchość pierwszej i trzeciej jest nienaturalna i to je do siebie zbliża. Nie musi to być nienaturalność Wysp Szczęśliwych - rekla­ ma nie ogranicza się już obecnie do epatowania nas kolorowymi obrazkami i wesołą muzyczką. Jestes'my po prostu (?) gdzieś' in­ dziej - obraz zdaje się nam mówić: „za górami, za lasami, za sied­ mioma morzami". W ten to sposób dobrnąłem do bas'ni. Analogie pomiędzy nią a reklamą wyrażane już nawet w potocznych intui­ cjach i wykorzystywane przez copywriterów doczekały się także opisów naukowych. W pierwszym numerze Kontekstów z 1995 ro­ ku zamieszczony jest artykuł Janusza Barańskiego, w którym to au­ tor przeprowadza między innymi analizę porównawczą kilkunastu filmów reklamowych i bajki magicznej. Z trzydziestu jeden mitologemów Proppa w spotach można odnaleźć najwyżej pięć, ale są to te najważniejsze (szkoda, otrzymanie magicznego s'rodka, walka z antagonistą, likwidacja szkody, wesele). Analiza proppowska jest analizą składniową, unikającą starcia ze znaczeniem. Wydaje mi się, że dopiero rozpatrując symbolikę bas'ni możemy dojść do jej cech dystynktywnych. Jeżeli tego nie zrobimy, nawet najprostszą kreskówkę, reklamę płynu do zmywa­ nia, czy przyśpiewkę kibiców będziemy mogli interpretować w ka­ tegoriach bajki magicznej. Analiza znaczeniowa potrzebna jest również mnie. Zbliżyłem omawiane spoty do bas'ni przede wszyst­ kim po to, aby pokazać, że zbanalizowanie s'mierci, o którym czę­ sto mówi się przy okazji mediów, a szczególnie wlas'nie reklam, charakterystyczne jest również dla tej tradycyjnej i szeroko opie­ wanej formy. Banał, odstraszenie s'mierci ma polegać na jej nienaturalności, na możliwości jej przezwyciężenia, na ukazaniu jako odwracal­ nych procesów, które odwracalnymi nie są. Śmierć staje się więc tylko wydarzeniem, czymś', co ma swoje miejsce w strukturze opo­ wieści na tej samej zasadzie jak uroczysta uczta weselna, czy polo­ wanie. Przyjrzyjmy się s'mierciom Czerwonego Kapturka, bohater­ ki bas'ni o Braciszku i Siostrzyczce, czy wreszcie potrójnemu zgo­ nowi Królewny Śnieżki. Czym różnią się ich bajkowe i przezwy­ ciężane zejścia od s'miertelno-nies'miertelnej kraksy Claudii Schif­ fer? Formalnie rzecz biorąc niczym. Myślę wręcz, że kolejny z wielu trybutów, jaki kultura tradycyjna ptaci kulturze masowej, polega włas'nie na tym, że dzięki bas'niom stało się możliwe takie pokazywanie s'mierci, jakby jej nie było. Reklama może więc szu­ sować w kierunku kolejnych tabu po ścieżkach wydeptanych przez mądrość ludową. Może po nich szusować ze spokojem bonvivanta żującego gumę, która smakuje dłużej. Przy tych wnioskach mógłbym się zatrzymać, zwróciłem jed­ nak już wczes'niej uwagę na konieczność objas'nienia symboliki. Autorem, który dokonał takiej znaczeniowej analizy baśni jest Bru­ no Bettelheim. Jego wywód oparty na podstawowych założeniach psychoanalizy w jakiś czarodziejski sposób nie kastruje cudowno­ ści, dzięki czemu staje się jeszcze bardziej atrakcyjny. Bettelheim wprowadza ostry podział na baśnie i współczesne, tzw. bezpieczne opowieści dla dzieci i młodzieży. Te pierwsze operują nieprzezro­ czystymi symbolami, te drugie - jasno określonymi znakami. Wi­ dząc zaangażowanie autora w desperacką obronę baśniowości, za­ kładam, że ten sam święty gniew, który kazał mu skrytykować mo­ ralizatorskie bajki, czy filmy Disneya, które „w niefortunny sposób przydają znaczenia krasnoludkom" (Bettelheim, 1996; 312), spra­ wiłby, że odrzuciłby on jakiekolwiek próby porównania bajki ma­ gicznej z reklamą. Siła baśni dla Bettelheima leży w jej sugestywności, ale i taje­ mnicy. Nie dopowiedziana akcja, nie nazwane postacie pozwalają dziecku kształtować swoje wyobrażenia tak, aby miały one jak naj­ większą moc, która niezbędna jest człowiekowi w „staniu się pa­ nem własnego oblicza" (tamże, 539). Artefakty występujące w re­ klamie nie pozwalają złagodzić lęków czy rozwiązać konfliktów. Są one oczywiste i samowystarczalne, nie są już żadną pomocą, sa­ me rządzą „naszymi obliczami". Reklama korzysta wprawdzie z bogatej symboliki (chociażby pustkowie, o którym pisałem), jed­ nak za pomocą reklamowego hasta i cyfrowego sumienia usuwa w cień wszelką wieloznaczność. Jest dokładnie tak, jak pisał Baudrillard: „nie chodzi już ani o imitacje, ani o podwojenie, ani tym bardziej o prawdę. Chodzi o podstawienie w miejsce rzeczywisto­ ści znaków rzeczywistości, to znaczy o operacje, gdzie zamiast re­ alnego procesu na pierwszy plan wysuwa się jego operacyjny so­ bowtór, homeostatyczna maszyna znakotwórcza, bezgrzeszna, pro­ gramowalna, która oferuje wszystkie znaki rzeczywistości i w krót­ kim spięciu wszystkie jej perypetie" (Baudrillard, 1997; 177). Mamy więc do czynienia z sytuacją, w której zadane symbole baśni zostają przetworzone na dane znaki reklamy. „Gdyby Królewna Śnieżka nie przeżyła i nie opanowała wiążących się z do­ rastaniem niebezpieczeństw, to nie połączyłaby się z królewiczem" (Bettelheim, 330). Spokojnie możemy dodać, że nie połączyłaby się z nim również wtedy, gdyby nie umarła, śmierć jest bowiem niezbędna do rites de passages. Pozorne przejście każdego z boha­ terów omawianych przeze mnie reklam jest tylko powrotem do konsumpcji, ich śmierć zaś - niepotrzebną przerwą. Nie ma więc śmierci w reklamie, tak jak nie ma w niej zmar­ łych, członków społeczności, którzy są już gdzie indziej, którzy nie potrzebują z tego świata żadnych materialnych dóbr, a kiedy w snach proszą nas o jedzenie czy ubranie, proszą nie o produkty PepsiCo czy Benettona, ale o modlitwę i ofiarę. Nie ma w reklamie świata, który jej nie potrzebuje, świata wartości prawdziwych, czy­ li niejasnych. Nie wypada mówić o ofierze tam, gdzie poświęce­ niem zajmują się wyspecjalizowane jednostki ratownictwa. Wybór między zasadą przyjemności a zasadą rzeczywistości, o którym mówiła baśń, przestaje istnieć - przyjemność jest twoim obowiąz­ kiem, „urodziłeś się po to, by być bogatym", urodziłeś się po to, by w swoim bogactwie „żyć, nie umierać". Śmierć w reklamie jednak jest, bo „pewność oznacza śmierć" (Bauman), a pewność zdigitalizowana oznacza śmierć przemnożo­ ną, wielokrotną, każdorazową. Jak słusznie zauważa Bettelheim, zakończenie baśni nigdy nie sugeruje wieczności. Dzięki temu da­ je się żyć. Żyć można bowiem jedynie tam, gdzie możliwa jest śmierć i błędny wybór. Bajka ukazując przekroczenie śmierci daje do zrozumienia, że istnieje coś, co może złagodzić ból związany z krótkością naszego życia (chociażby X X X I mitologem Proppa). W reklamie śmierć zostaje przekroczona, aby jej ostateczność za­ stąpić definitywną ogólnodostępną Utopią Produktów. Zla Królo­ wa przebrana za wieśniaczkę kusiła Śnieżkę zaczarowanym grze­ bieniem mówiąc: „chodź, uczeszę cię pięknie raz na zawsze"! Podobnie bezgrzeszna i omnipotencjalna „maszyna znakotwór­ cza", dając nam wszystkie ewentualności, zabija nas z częstotliwo­ ścią pięćdziesięciu herców w eleatycznym świetle monitora. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b84022ccc99395c94c534d258a85510.pdf 56e4a5daf7d06e074a8660ffe3106059 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3652 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3429 Title A name given to the resource Jak rozumieć "Ziemię Ulro"? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.48-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mencwel, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak rozumieć „Ziemię Ulro"? Ziemię Ulro wybrali sami studenci. Była to książka samorzutnie skupiająca uwagę czołówki Warszawskiego Koła Polonistów. Sympozjum mające na celu wszechstronną dyskusję nad tym esejem Czesława Miłosza przygotowywano ponad rok. we współpracy merytorycznej i organizacyjnej z Katedrą Kultury Polskiej UW. Odbyło się ono w ośrodku MKiS,,Wigry'' nad jeziorem Wigry (dawny klasztor kamedulów) i trwało od 11 do 13 listopada 1993 roku. Uczestnicy sympozjum odbyli pięć sesji dyskusyjnych na następujące tematy: ,.Jak czytać Ziemię Ulro.' - wyznaczniki gatunkowe utworu" (zagajenia Paweł Rodak i Marcin Piasecki); „Czym jest Ziemia Ulro - diagnoza negatywna" (zagajenia Magdalena Rud i Aneta Gómicka-Boratyńska); ..Kryzys i światopogląd" (zagajenia Paweł Maciejko); „Ziemia Ulro a Rodzinna Europa" (zagajenie Paweł Rodak); ..Mistycyzm Miłosza - mistycyzm Ziemi Ulro (zagajenie Krzysztof Chlipalski). Opracowany zapis tych dyskusji liczy 174 strony. Przedstawiamy tutaj niewielki (około jednej dz.isiątej zapisu), lecz reprezentatywny fragment dyskusji na lemat ..Kryzys i światopogląd", którą zagajał Paweł Maciejko. PAWEŁ M A C I E J K O : Zaczniemy od kryzysu. „ K r y z y s " po­ chodzi od greckiego słowa „ k r i n o " , które znaczy dosłownie „dzielić", „ o s ą d z a ć " bądź „mierzyć się** i wjęzyku greckim jest czy leż było używane w trzech sensach. W sensie medycznym, to znaczy jako określenie tego momentu choroby, w którym dochodzi do przesilenia i albo pacjent umiera, albo zdrowieje; w sensie teologicznym, tak jak jest używane w Nowym Testamencie, w grece nowolestamcntowcj, gdzie oznacza po prostu Sąd Ostateczny: i wreszcie w sensie logicznym, w którym to sensie kryzys oznacza mniej więcej tyle samo, co dysjunkcja czy też ostra alternatywa. Taka formuła, w której należy wybrać jedną z dwóch możliwości, ale nigdy obydwie naraz. Oznacza więc formułę „albo - albo". Tak to wygląda w grece. Następnie to słowo zaczyna być używane w językach nowożytnych i użycie logiczne zwykle w ó w c z a s ginie, natomiast pozostają metaforyczne użycia sensów teologicznego i medycznego. Określenia „ k r y z y s " zaczyna być przenoszone na płaszczyznę historii, w ostateczny sposób zostaje związane z dziejami przez idealizm niemiecki, gdzie „ k r y z y s " będzie oznaczał jedną z trzech możliwości rozumienia historii. Pierwsza możliwość jest laka, że kryzys i historia czy też dzieje - a przekładając na współczesną filozofię, kryzys i kultura, tak będzie u Heideggera - to jest dokładnie to samo. Nie można mówić o kryzysie w historii czy w kulturze, gdyż. historia jako taka jest kryzysem, co w niemieckiej kulturze idealistycznej najpełniej się wyraziło u Friedricha Schillera w takiej formule, że „dzieje świata są sądem nad ś w i a t e m " . Drugie historiozoficzne rozumienie słowa „ k r y z y s " , to rozumienie, w którym oznacza ono pewien cyklicznie powtarzający się przełom w historii. Zmiany jednej formacji na drugą, odejście starych wartości i zastąpienie ich nowymi, pewną radykalną zmianę formacji kulturowych, która w historii co jakiś czas się dokonuje. I trzecie historiozoficzne rozumienie słowa „ k r y z y s " to sekularyzacja tego użycia Nowolestamcntowcgo. Kryzys oznacza tutaj koniec historii czy też. koniec dziejów. I to jakby najpełniej wyraziło się w wykładach Kojcvc'a, słowo to pojawia się w tym sensie, jako koniec historii. Tak mniej więcej wygląda pole semantyczne słowa „ k r y z y s " . Słowo „światopogląd" z kolei jest kalką niemieckiego słowa „ W c l t a n s c h a u u g " . „ W c l t " t o t y l e , co „ ś w i a t " , „ A n s c h a u u g " jest słowem znacznie ciekawszym. To jest słowo Kaniowskie, które w polskim przekładzie Krytyki czystego rozumu jest tłumaczone jako „ n a o c z n o ś ć " bądź. jako „ o g l ą d " i oznacza tyle, co zarazem akt poznania i treść aktu poznania. Kant dokonuje dedukcji transcendentalnych kategorii, czyli warunków możliwości naj­ pierw naoczności empirycznej, to znaczy czasu i przestrzeni, a potem naoczności myślnej, to znaczy kategorii czystego inelcktu, warunków, pod jakimi możemy najpierw coś poznać. 48 a potem pomyśleć. Światopogląd to nie jest tylko obraz świati wprawdzie założenie, że mamy jakieś obrazy świata, tam sit pojawia, ale nic można sensownie mówić o światopoględzjt odrywając jego kategorie od dychotomii podmiotu i przed­ miotu. To znaczy, że ludzie mają światopoglądy tylko o tyle, o ile człowieka sproblematyzujcmy jako podmiot, świat zai, w tym i innych ludzi, jako przedmioty poznania. Tu zamierzam wyłożyć pierwszą mocną tezę mojego zagaje­ nia. Otóż. chciałbym pojęcie kryzysu światopoglądu wyostrzyć, rozumieć lulaj kryzys w pierwszym z tych idealistycznych rozumień, o których mówiłem wcześniej - a zatem stwierdzić, ż e światopogląd jako taki jest oznaką kryzysu Fakt. że człowieka, że świat prohlcmatyzujcmy w len sposób, że ludzie mają pewien światopogląd, mają pewien pogląd na świat, czy leż ż e świat jawi im s i ę jako pewna naoczność - sam len fałd w sobie jest wyrazem kryzysu. Nic ma więc sensu mówić 0 kryzysie światopoglądu naukowego bądź świalopogladi religijnego. Jest światopogląd i to właśnie jest znak kryzysu Coś takiego, jak sądzę dochod/i do glosti w Ziemi Ulro. niezależnie od tego, czy Miłosz zdaje sobie z lego sprawę, czy nic. M o i m zaś zdaniem w dużej mierze mc zdaje sobie z tego sprawy. Cała nasza dyskusja przedpołudniowa |na temat: Czym jat „Ziemia Ulro" - diagnoza negatywna - red. ] mówiła o katego­ riach relacyjnych. Dyskutowaliśmy o tym, jaki charakter IM relacja między ogólnym a szczególnym, między Miłosze** a d z i e ł e m Miłosza, między diagnozą kulimy a diagnozą własne?I osoby. Sam fakl, że taka relacja istnieje, nie /osial w lej dyskus" poddany w wątpliwość i został przyjęty jako rzecz naturalH 1 oczywista, podczas gdy nic jest to r / c c / ani naturalna, * oczywista. Nawet jeśli pojawiały się głosy, /e relacja ta je" tożsamościowa, to nadal jest to relacja. Dla mmc icdnak to W jest oczywiste i proponowałbym jaku pierw s/y punkt w dyskusji: czy w ogóle można o tym mówić sensownie, a jeśli U* lo jak.' Jako pierwszy chciałbym powiedzieć is Iko lylc, że jeż** /achod/i tutaj jakieś warunkowanie, lo warunkowanie W obustronne. To znaczy istotne jest lo, że M i l o s / czy też nodm* mówiący w jego książce tyleż daje jakąś diagnozę świf*! swojej osoby czy rzeczywistości, ile sam jest w y i w o ^ j Innymi słowy, kiedy mówi o kryzysie kultury europejswj a mówi o tym niewątpliwie, to nie należy /upominać, że Mi^J nie jest niczym innym, jak produktem teiże kultury. I h y ć n * * ! wracam do tego połączenia kryzysu i światopoglądu, właśni* I tym polega „ziemia U l r o " , że taka relacja /uczy na się P°j* ,1 Magda Rud wprowadziła do dyskusji pojęcie Pana Boga. ja''*! mogę powiedzieć tylko tyle: w moim pr/ekonaniu •• "*\| U l r o " wyraża się najpełniej nie tylko w tym. /e taśmo* produkowane samochody czy komputery, ale i w tym | a I C Ł �taśmowo został wyprodukowany Czesław Miłosz i Pan Bóg także To znaczy „ziemia U l r o " nie polega na niczym innym, jak a taśmowym produkowaniu rozmaitych form świadomości. ! tyle. Dziękuję. MAGDALENA RUD: Powiedziałeś o taśmowym produkowa­ no Pana Boga. Ja sobie zdaję sprawę, że użycie takiego sformułowania miało być pewnego rodzaju prowokacją - widać tona kilometr. No więc j a d a ł a m się sprowokować i proszę, abyś wyjaśnił. ANDRZEJ M E N C W E L : Jeśli wyjaśnił nam pan, co należy rozumieć przez światopogląd, to nic wyjaśnił pan jednak, jaka jest relacja światopoglądu naukowego i religijnego. PAWEŁ M A C I E J K O : Odpowiadając na pańskie pytanie: w mo­ jej perspektywie jest to dokładnie wszystko jedno. U Miłosza natomiast to nic jest wszystko jedno. Fakt, że Miłosz buduje taką opozycję, mówi, że i religia, i nauka to są światopoglądy - ten fakt czyni jego książkę samozaprzeczną. W moim przekonaniu to przeciwstawienie jest przeciwstawieniem pozornym. Jeżeli i naukę, i religię sproblematyzujemy jako pewne formy świado­ mości, no to w zasadzie... MATEUSZ W E R N E R : ...dokonujemy za każdym razem tej samej operacji. PAWEŁ M A C I E J K O : ...to w zasadzie jest to samo. To znaczy, kryzys nie polega na tym, że są dobre formy świadomości i złe formy świadomości. To jest pozorne rozwiązanie, to, co Miłosz proponuje. I teraz odpowiadając Magdzie Rud. Odpowiedź. 0 seryjną produkcję Pana Boga jakby też jest w tym zawarta. Bóg jest rozumiany w określony sposób. I kategorie, w których Bóg jest rozumiany, są znowu kategoriami świadomościowymi czy kategoriami kulturowymi. W gruncie rzeczy kategoriami, w których nie ma zasadniczych różnic. Nic ma zasadniczych różnic między kategoriami, w których rozumiesz telewizor czy samochód, a tymi, w których rozumiesz Pana Boga. KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Z jakiego miejsca ty myślisz? 1 jeszcze jedna ważna rzecz. Wydaje mi się, żc w tym, co mówisz, jest zarzut, jest to wyraźnie wartościujące. Powiedzmy to w ten sposób: ty się z tym nie zgadzasz. Ty uważasz, żc to jest pogłębianie „ziemi U l r o " . PAWEŁ M A C I E J K O : Z jakiego punktu ja mówię? Można powiedzieć tak: w tej książce jest pewna diagnoza stanu rzeczywistości, są wyrażone - w sposób świadomy czy nie - sady: czym jest rzeczywistość i czym rzeczywistość być powinna. Tc sądy, w moim przekonaniu, są wyrażone z. perspek­ tywy absolutyzacji pewnej formy świadomości. Teraz jest pytanie, czy nawet jeżeli te sądy były prawdziwe, to czy one są nadal prawdziwe. Czy diagnoza, którą stawiał Miłosz, jest Jeszcze wciąż aktualna. Bo nic jest bynajmniej rzeczą oczywis•ł. że taka newtonowsko-kartezjańska nauka, z którą Miłosz Polemizuje, jest nauką, która istnieje obecnie i która rządzi j^zym światem. Pierwszy przykład z brzegu. Współczesna ''*yka z fizyką newtonowską ma niewiele wspólnego. Jest tak wdzo antynewtonowska, jak tylko można sobie wyobrazić. wzeze dwa zdania. Otóż. w moim przekonaniu, rzeczywistości "oecnej tu i teraz nie da się ująć ani zrozumieć w kategoriach atopog|ądowych. W kategoriach dychotomii podmiotu Przedmiotu, relacji: podmiot - przedmiot. Niezależnie od tego, sobie tę relację zdefiniujemy i jak będziemy ją określać. Ta • czywisiość to dekonstrukcjonizm, lo New Age w religii, to p mnóstwo takich historii. . WEL KODAK: T y , Pawle, powiedziałeś, że kiedy się ^awia słowo ..światopogląd", lo musi nastąpić rozszczepie' * ^ ' < - p r z e d m i o t . Musi pojawić się problem intersubieky " ° * ' - problem kultury, tak jest zbudowana ta książka, takie ksi ^ " " k ujmuje Miłosz. Zgoda, tak jest zbudowana ta a. ale Miłosz zdaje sobie z tego sprawę. Z tego, co ty n t 0 t 0 wi m 0 tyw c 0 - Z s c m u z t c n ^SzczrT ^ y ^ J światopogląd, że j u ż to zepienie - to „ziemia U l r o " . To jest jej konstytutywna cecha - to rozszczepienie. On pisze tę książkę chcąc wyjść z Ulro - i to rozszczepienie potwierdza. Ale zdaje sobie z tego sprawę. Moje pytanie teraz jest takie: słowem kluczowym w Miłosza książce jest „ w y o b r a ź n i a " . Czy wyobraźnia to jest świadomość, czy wyobraźnia to naiwna, prymitywna, tak samo naiwna jak naiwni byli ci greccy filozofowie przedsokratejscy. z podobnym lypcm naiwności, naiwna, ale jednak próba wyjścia poza lo. co jest przedmiotowe i podmiotowe, poza to, co jest kulturowe, poza to właśnie, co ty nazywasz świadomością? Poza to rozszczepienie? Czy wyobraźnia nic jest taką szansą? To słowo jest tutaj zupełnie kluczowe. PAWEŁ M A C I E J K O : Tak. Ja uważam, żc tak jak dychotomia religii i nauki, tak dychotomia rozumu i wyobraźni jest nakreślona z tego samego poziomu. Z poziomu światopoglądu. Wyobraźnia jest tutaj określana poprzez negację rozumu. Albo jako drugi człon relacji, której pierwszym członem jest rozum. I le kategorie kulturowe dotyczą wyobraźni dokładnie w takim samym stopniu, w jakim dotyczą rozumu. To nie jest tak. że istnieje wyzwolona wyobraźnia, która może dosięgnąć ab­ solutu. A jeżeli istnieje, to posiadają ją mistycy, no a mistycy, jak sam powiedziałeś, nie piszą Ziemi Ulro, tylko Drogę na górę Karmel. PAWEŁ R O D A K : Ja powiedziałem, że to jest naiwne. P A W E Ł M A C I E J K O : Jeżeli ktoś pisze taką książkę, książkę dyskursywną; książkę, w której operuje pewnym aparatem pojęciowym, to wypowiada się z perspektywy świadomości i rozumu. MARCIN P I A S E C K I : Czy uważasz, że jesteśmy skazani na takie książki? PAWEŁ M A C I E J K O : Czy jesteśmy skazani na „ziemię Ulro"? MARCIN PIASECKI: Tak PAWEŁ M A C I E J K O : Uważam, że lo jest tak - że wracając znowu do tego, co mówiła Magda - Pana Boga do dyskursu wkleić się nie da. Do dyskursu można wkleić pojęcie Pana Boga. A w momencie, w którym zaczynamy operować pojęciem Pana Boga, pakujemy się w „ziemię U l r o " . A N E T A GÓRNICKA: Tylko jedno zdanie. T o doświadczenie mistyczne, które też nic wiem, czy może być opisane, jest jakimś sposobem w tym twoim rozumieniu. Czy to przeżycie nie może być intersubiektywne? PAWEŁ M A C I E J K O : Ja nie wiem, co może być sposobem. Ja wiem. żc to nie jest sposobem. Ja tyle powiedziałem. PAWEŁ R O D A K : Ja myślę, żc dość ważna jest tu scena, którą Miłosz opisuje, ta scena widzenia Oskara Miłosza. PAWEŁ M A C I E J K O : Uhm. PAWEŁ R O D A K : Oskar Miłosz zapisuje swoje widzenie. Że właśnie, j u ż nie pamiętam jak to jest. że Bóg Abrahama, Izaaka. Jakuba, a nie Bóg filozofów. Widzenie, może widzenie, ale ja nic wiem, czy w ogóle widzenie jako widzenie, czy widzenie opowiedziane, to j u ż nic... PAWEŁ M A C I E J K O : Tak, ale... Zobacz, Czesław Miłosz idzie jeszcze dalej. Nie tylko, żc nic opisuje widzenia, ale opisuje opis widzenia, które miał Oskar Miłosz. Jeszcze schodek dalej. PAWEŁ R O D A K : Ja wiem. ANDRZEJ M E N C W E L : Ja się na razie powstrzymywałem, bo to, co powiedział Paweł, budzi we mnie straszliwą ambiwalcncję i czuję narastającą we mnie agresję. PAWEŁ R O D A K : Który Paweł? ANDRZEJ M E N C W E L : Paweł Maciejko powiedział szereg rzeczy słusznych i do pewnego momentu j a się z nim zgadzam. Znaczy, z określeniem trzech znaczeń kryzysu, z definicją światopoglądu, prawdę mówiąc to są takie bezdyskusyjne orzeczenia. Natomiast ton apodyktycznej refutacji. jakiej zo­ stało poddane to dzieło, pozostaje w zaskakującej dysproporcji do tych elementarnych ustaleń, jakie na początku podał P a w e ł Widzę dość mały zapas racji uzasadniających tę refutację. wprowadzona na początku kategoryzacja tę apodyktyczną 49 �refutaeję uzasadnia dość słabo, by nic rzec, że nic uzasadnia jej wcale. Po drugie, tojcsi rzeczywiście kwestia emocjonalna i nie zdążyłem jeszcze sobie sam wyjaśnić, przeczekując kolejne fazy głosów, że mnie to dotyka. Ta rcfutacja mnie dotyka, choć nic jestem wyznawcą klęczącym tej książki, ani w ogóle lego autora. Więc spróbujmy sobie wyjaśnić, co właściwie się stało. Jak ja rozumiem to, co Paweł mówił? Najkrócej rzecz biorąc, zostało dokonane, nieuprawnione, moim zdaniem, utożsamienie pew­ nych operacji logicznych z pewną analizą historyczną. T o są inteligentne uwagi, ale w pewnym sensie są lo operacje formalne, których prawic zawsze można dokonać, właściwie w odniesieniu do każdego tekstu, jakkolwiek by on był przedstawiony, a jedynym osiągnięciem jest lo. żc rzeczywiście doskonale dcslruują przedmiot dyskusji. Podczas gdy możliwy przedmiot dyskusji wygląda zupełnie inaczej. A jeśli nic zupełnie, to przynajmniej w dużej mierze. Inaczej jest położony, prawda? On jest rzeczywiście położony historycznie. Jeżeli ta książka ma jakiś sens, to ma sens historyczny. Ma ten sens spleciony, bo jest tyleż historią osobistą, co historią kultury, o czym była mowa. Można j ą odrzucić - lecz nie ma mocy Operacji logicznej, tak mi się wydaje, zresztą ona w ogóle nic występuje w lej konkurencji i autor parę razy mówi: j a nic jestem filozofem, ja w ogóle inaczej jestem usytuowany. Jak jest usytuowany? Usytuowany jest na granicy kryzysu światopoglądu naukowego. I przedstawia pewne racje. Jest taki kryzys czy nie? „Jest" - odpowiada. Opis „ziemi U l r o " jest opisem światopoglądu naukowego. Światopogląd naukowy wytworzył tę ziemię. Otóż na tej ziemi, pan powiada, nic można dokonać rozróżnienia: subickt-ohiekt. Nic podobnego! Właśnie na tej ziemi to rozróżnienie zachodzi. Ta ziemia jest ukon­ stytuowana przez to rozróżnienie. Jest ukonstytuowana w ten sposób, że utworzyliśmy wokół siebie laki oto świat matematyczno-przyrodniczy i że on nam samym przedstawia się jako obiektywny. W świecie mitycznym, owszem, nie ma takiego rozróżnienia. Ale my nic jesteśmy w świecie mitycznym. W świecie mistycznym też prawdopodobnie nie ma, ale my nie jesteśmy w tym świecie. Dopóki jesteśmy tu, czy chociaż na lej granicy, to mamy prawo przemawiać lak, jak ten autor przema­ wia. A powiem jeszcze mocniej: on znalazł wiarygodny sposób przemawiania z tej granicy. Z tej granicy, która jest granią jednocześnie. Tak się usytuował. Bo gdyby on przemawiał w kategoriach obiektywnych, to dokonywałby fałszu, a gdyby przemawia) w kategoriach subiektywnej relacji mistycznej... PAWEŁ RODAK: Ja mam dużą wątpliwość, ale wypowiem ją. Wydaje mi się, że analizując tę książkę w pewnym momencie Paweł Maciejko doszedł do takiego stwierdzenia, którego tu nic wypowiedział, a które byłoby konsekwencją jego wypowiedzi Jeśli jest prawdą wszystko to. co powiedziałeś o lej książce, to należy sobie zadać pytanie o status słowa drukowanego w Ziemi Ulro. Nie wiem, czy byłby tutaj kres twojego myślenia, czy nowy etap, aleja lo tak widzę. I to jest pytanie do pana Andrzeja Mencwcla. Miałem wrażenie, żc pan przemknął wobec prob­ lemu podslawowcgo, który Paweł postawił. A N D R Z E J M E N C W E L : Jakiego? PAWEŁ R O D A K : Właśnie chcę powiedzieć. Konsekwencja takiej interpretacji lej książki byłaby następująca: kwintesencją „ziemi U l r o " jest biblioteka; kwintesencją „ziemi U l r o " jest uniwersytet. Tak lo rozumiem, taka jest konsekwencja lego, co powiedział Paweł Maciejko. K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : T o jak inaczej, jak inaczej o tym mówić, jeśli nie w bibliotekach? Gdzie jest napisane tak, jak ly byś chciał? PAWEŁ M A C I E J K O : Ja na razie nic mówiłem ani słowa, jak j a bym chciał. Ja mówię, że to, co robi Miłosz jest samozaprzecznc. Bo usiłuje pokazać granicę światopoglądu naukowego, sam siedząc w tym światopoglądzie. To jest lo, co ja powiedziałem. 50 A N D R Z E J M E N C W E L : M o ż n a powiedzieć z pewnego punktu widzenia, że stany mistyczne, albo może lepiej etnograficznie szamańskie lewitacje są prawdziwym wyjściem z „ziemi Ulro" Nic należy w ogóle mówić ani pisać, tylko należy rzeczywiście ulec lcwilacji. Uruchomić lakie siły, najlepiej bez słowa w których to by się mogło dokonać. Ale, niestety, powtarzając za Schillerem, dzisiaj jest możliwy światopogląd sentymentaj. ny, naiwny j u ż nic jest możliwy. A w sentymentalnym ewokuje się naiwność jako pewną wartość i nikt niczego innego w tyrg świecie nie robi. I w tym sensie j a nie widzę u Miłosz smozaprzeczenia. T o co, ma odtańczyć taniec? Co ma zrobić? Co to są za zarzuty? Uświadomienie sobie granic pewnej sytuacji intelektualnej może być wyrażone w podaniu intelek­ tualnego adresu. Nic musi być inaczej wyrażone. Może by{ wyrażone tańcem. M o ż e być wyrażone dokonaniem operacji cielesnej, jakiej dokonywał Grotowski. Tylko to jest inny typ działań. Wtedy trzeba powiedzieć albo lak, j a k to robił Artaud, ż c słowo jest całe znicprawionc przez len świat. Używanie języka jest j u ż stanem choroby. Choroby, która lulaj jea nazywana „ziemią U l r o " . T u ł a j mamy do czynienia z autorem, który mówi nam, żc nie mamy dokonywać operacji na ciele. M ó w i . że mamy dokonać pewnych operacji na umyśle. I mówi to za pomocą środków przystosowanych do umysłu. To jea w porządku. K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : Wczoraj s i ę z tym nie zgodziltf. my. To nie jesi żadna recepta. A N D R Z E J M E N C W E L : Ja nie m ó w i ę , żc lo jest recepta. Recepta lo jest golowy przepis. T o jest co innego. Ja tylko mówię, ż c to jest wiarygodne, nie m o ż n a lemu postawie zasadnie zarzutu, ż c to znosi samo siebie, jak to powiedział Paweł Maciejko. Moim zdaniem, nie znosi i jestem w stanie tego bronić. C z y nas to wyprowadza, czy me, to jest juz inny poziom dyskusji. Natomiast w ramach swoich założeń to jest spójne. Nie było tu mowy o żadnych bibliotekach. PAWEŁRODAK: A l e j a mówiłem o tym. co powiedział Paweł nie o Ziemi Ulro. Ja nie stawiam nowych zarzutów Miłoszowi, tylko j a mówię w tej chwili o t y m . co powiedział Paweł. Nit wiem, dlaczego. Pawle, s i ę nie zgadzasz, że taka jest konsek­ wencja tego, co ty mówisz. Jeśli s i ę mówi. żc nawet samo uświadomienie sobie światopoglądu naukowego nic niedaje.no to żadna książka, żadna biblioteka, żaden uniwersytet. A N D R Z E J M E N C W E L : W o g ó l e ż a d n e .samouświadomienie PAWEŁ R O D A K : Żadne samouświadomienie. l a k a musi bu konsekwencja i o to mi chodziło. PAWEŁ M A C I E J K O : Jest pytanie: ..co lo znaczy - uświado­ mienie sobie światopoglądu naukowego'"' Otóż mi w tej książce brakuje ruchu w drugą stronę. Miłosz l e ż jest podległy temu światopoglądowi, w gruncie rzeczy poza ten światopogW nic wychodzi. PAWEŁ R O D A K : Pisze, sto razy to zaznacza. PAWEŁ M A C I E J K O : Realnie znaczy lo tyle. że w grunc* rzeczy kategorie Miłosza i kategorie Jacqucsa Monoda są u* same. Tylko ż c Miłosz nie chce albo nic umie sobie z t e g o ż * sprawy. 1 A N D R Z E J M E N C W E L : Do pewnego stopnia. Ponieważ * Monoda, o ile pamiętam, cala kwestia sprowadza się do reW pomiędzy residuum animizmu i hipertrofią racjonaliz** A u Miłosza to nie jest residuum animizmu. to jest wyobrazi"' religijna. PAWEŁ M A C I E J K O : A co to jesl wyobraźnia religijna, P " 3 profesorze? * A N D R Z E J M E N C W E L : Powiedzieć mogę tera/ tyle. że Miłosza to jest to. co widział Swedcnborg. To jest l°ucieleśnia Sedcnborg. On lam był. on to widział. To F wyobraźnia religijna. To jest realne bycie duchowe w ś#i*j* nadzmyslowym czy nadprzyrodzonym To jest wyobraź" religijna. �p ^ W E t M A C I E J K O : To są Marzenia jasnowidza. ANDRZEJ M E N C W E L : Dokładnie to sic nazywa Marzenia jasnowidzącego*. MATEUSZ W E R N E R : Myślę, że możemy j u ż zostawić wyeks­ ploatowany wątek samozaprzcczności, bo... K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : ...jutro do niego wrócimy. MATEUSZ W E R N E R : Jest to pewien zarzut stawiany przez pawła Maciejkę, bardzo zresztą zgrabnie. Powiedzieliśmy sobie, że jest to zarzut raczej formalny. Ja chciałem zwrócić uwagę na inny zarzut, który pojawił s i ę już. poza zagajeniem, ale także wyszedł z ust Pawła, i który jest być może ciekawszy j lepjcj można w niego uderzyć z perspektywy pana Andrzeja Mencwela. Ty mówisz, że b y ć może cała diagnoza Miłosza przestała być aktualna, te sposoby uchwyiywania rzeczywisto­ ści, opisy tej rzeczywistości są nieadekwatne. Twierdzisz, że współczesna fizyka, współczesne przejawy postaw religijnych nic odpowiadają lej siatce pojęć, którą stosuje Miłosz. Rozu­ miem, że jest to siatka pojęć wynikająca z dychotomii obiekt—subiekt, która jest przez ciebie negowana jako właśnie kryzysogenna. M a m do ciebie pytanie: czy masz coś w zanad­ rzu? Nie możesz chyba pałać taką bezinteresowną nienawiścią do wszystkich formuł intelektualnych. Nic wierzę w to. Czy masz rzeczywiście w zanadrzu jakiś inny sposób opisu tej nowej rzeczywistości kulturowej, która nas dotyczy w dzisiejszym Jwiecie? Ziemia Ulro została wydana mniej więcej dwadzieścia lat temu, czy to się już. lak zdezaktualizowało? PAWEŁ M A C I E J K O : J a nic pałam nienawiścią, o ile mi wiadomo, do niczego. I jeżeli czegoś nic lubię, to nic jest to bezinteresowne. Nielubicnie nic jest nienawiścią. Co do adek­ watnych opisów nowej rzeczywistości, to j a ich oczywiście nic mam. Natomiast nic udaję, ż e mam. Usiłuję tylko pokazać, ż e te są nieadekwatne. Mateusz, pierwszy z brzegu przykład: katego­ ria relacji. Z n o w u , nic precyzując, jaka lo jest relacja, czy to jest antynomia, czy dychotomia. W odniesieniu do fizyki kwan­ towej nadaje się na śmietnik. Tylko żc to jest materiał na d ł u g ą dyskusję i nie wiem. czy w tej chwili jest sens j ą podejmować. MATEUSZ W E R N E R : Ja się zastanawiam, czy rzeczywiście świat oparty na fizyce kwantowej tak bardzo różni się od świata opartego na fizyce newtonowskiej, jeżeli patrzeć na to z per­ spektywy Miłosza. KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Powiem tak: są takie rzeczy w tej książce, które bardzo irytują. Szczególnie wtedy, kiedy mówi sie o historii. Czy nie uderzające jest to, ż e Miłosz umieszcza moment kryzysu w pewnym określonym punkcie? To pytanie nie jest bezzasadne, bo postrzeganie pewnego momentu kryzysu * którymś momencie oznacza, ż e kiedyś przed kryzysem b y ł o lepiej i mam na to ironiczne pytanie: „Byli szczęśliwsi daw­ niejsi poeci?". Sprawdzić tego nic można, to raz, a po drugie -co nam to daje? Co b y ś chciał z tego wydobyć? O taką prostą W z mi tutaj chodzi. Chodzi t e ż o problem aktualności Ziemi wro. On także istnieje w sferze pewnej historii. I to nic tylko * historii takiej, którą m o ż n a określić datą wydania tej książki, ™ ja lej książki wtedy nic przeczytałem. Byłem za młody pytałem j ą o wiele później. Dlaczego ta książka jest "'aktualna? ANDRZEJ M E N C W E L : Najpierw, jak rozumiem, pan powie, J c s t nieaktualna? KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Nie. taki g ł o s się pojawił, więc j a " Pytam. Dlaczego uważasz, że la książka jest nieaktualna? rmW" ^ ^ J ' „ a k t u a l n o ś ć " bądź „nieaklual• Otóż sugeruje się, że w pewnym momencie ktoś się poraj z pewnym problemem, nauka dwudziestego wieku w L . ' '• £ p i m Newtonem i w związku z tym żyjemy Jakościowo zupełnie innym świecie. I ta książka jest tak do muzeum. Tak? Każda epoka, mówił przeciwnik r 1 / c 1 0 a t u t a r o z u m e r n K S ł £Ja C t u *u^ polemicznego wobec Swedenborga pisma linmanuela Kania * M u u •'''•"'""'"/"((teto objaśnione przez marzenia metafizyki, lluinaczyl * M. Kozłowski. Lwów IK99 ri|( ł , M a Hegla, Sorcn Kierkcgaard, załatwia swoje problemy sama. A mówiąc bardziej radykalnie, każdy sam sobie załatwia problemy, które stawia przed nim epoka. Nic ma czegoś takiego, jak „zestarzenie s i ę " jakiegoś momentu. Sądzę, że cały czas stoimy wobec konieczności przeformulowania pewnego pojęcia myślenia historycznego, historyczności, które to przeformułowanic ta książka umożliwia. I chciałbym, abyśmy mówiąc o kryzysie właśnie pomyśleli nad tym przeformułowaniem. To dla mnie jest niezwykle problematyczna sprawa, żc akurat w osiemnastym wieku Miłosz umieszcza swój kryzys. I co lo za sobą pociąga? Czy on rzeczywiście go umieszcza w osiemnas­ tym wieku i co jest w gruncie rzeczy przed osiemnastym wiekiem? A jeżeli jest inaczej, lo na czym ta inność polega? Jakościowa inność? I jak my to sprawdzimy? A N D R Z E J M E N C W E L : Ja myślę, że nadszedł czas, aby zobaczyć to z wysokości średniej, a nie - jak dotąd - z wysoka. Oczywiście, żc absolutyzacje historyczne, głoszące, że coś zaczyna się od Franciszka Bacona, a kończy się na fizyce kwantowej, są cokolwiek naciągane, są tylko pewnymi punk­ tami orientacyjnymi, nic mają żadnego waloru absolutnego. Ważne, że są między nimi różnice. I nagrani, jak powiedziałem, tej różnicy, usytuowana jest la refleksja. Od Oświecenia datuje się laki nurt myślowy w Europie, który charakteryzuje się tym. żc można obyć się, że nie tylko m o ż n a obyć się. że należy obyć się bez iranscendencji. T o jest światopogląd naukowy, on się kształtuje, to znaczy jego zaczątki są rzeczywiście u Bacona, jego inicjacja jako światopoglądu w oświeceniu, a jego apo­ geum w pozytywizmie, który wytwarza koncepcję światopo­ glądu naukowego. Co to znaczy światopogląd naukowy? To znaczy laki pogląd na świat, ugruntowany na nauce rozumianej w scjentyficzno-pozylywistyczny sposób, któremu nic więcej nie trzeba. I to panuje, naprawdę, daję wam słowo. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego pełna jest książek, w których taka świadomość była wyrażana. T o była realność historyczna. Cały marksizm Trzeciej Międzynarodówki, w kręgu którego ja przynajmniej spędziłem kawałek życia, jest niczym więcej niż rc-przybycicm, jeśli tak m o ż n a powiedzieć, re-intronizacją tego anachronizmu. Jeżeli rodzi się taka świadomość, żc tamto się wyczerpało, której Miłosz przecież pierwszy nie wyraża, oczywiście, ona naprawdę rodzi się na przełomie dziewiętnas­ tego i dwudziestego wieku. To jest zdarzenie istotne w mental­ ności europejskiej, na miły B ó g ! Pięć wieków rozwoju tej świadomości zostało zachwiane, tu się siały bardzo poważne rzeczy. Świat, w którym żyjemy, jest jeszcze zbudowany na zasadach fizyki mechanicznej. T o wszystko, na przykład ten budynek, to nic jest fizyka kwantowa. T o wszystko jest zbudowane na tych zasadach - jesteśmy w tym świecie, namacalnie, chodzimy po nim nogami. T o była realność historyczna. Teraz Miłosz rozumie, że to była realność histo­ ryczna, i rozumie też lo, że ta realność historyczna się wyczerpuje, i pyta, jak doświadczać tego świata. Na podstawie czego mogę sądzić, żc cokolwiek dorzecznic myślę o tym świecie, skoro j u ż nie na mocy tamtych przesłanek? Na mocy jakich przesłanek? To jest ważne pytanie - ono stoi na porządku dnia. PAWEŁ M A C I E J K O : Panie profesorze, no dobrze, ale jeśli la rzeczywistość jest zbudowana na fizyce newtonowskiej, z czym j a się oczywiście zgadzam, cały czas nas otacza, bo ten dom, bo samochód, bo komputer, bo .... no to skąd wiemy, że to się wyczerpuje, że to się kończy. W jaki sposób i na jakiej podstawie można powiedzieć laki oto sąd: koniec? A N D R Z E J M E N C W E L : M o ż n a powiedzieć na takiej pod­ stawie, że wiemy o tym, że to jest tylko rzeczywistość poszczególna, względna, a dla tamtej świadomości była to rzeczywistość konieczna i absolutna. J A K U B BORATYŃSKI: Jedyna. A N D R Z E J M E N C W E L : Jedyna. A dla nas ona j u ż taką nie jest. O p r a c o w a ł A n d r z e j Mencwel 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0b29902ad2cb612199ca40f787ceb6c.pdf 6aad2a58cbdd44d989533a63f5df5253 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2370 Title A name given to the resource Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.76-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy ] Sławomir Sikora Pretekstem dla tego tekstu jest drukowany powyżej artykuł Justyny Laskowskiej. A l e jednocześnie od dawna chciałem napisać o wystawach, które obejrzałem w Nowym Jorku' (na przełomie października i listopada 1994 roku), choć tak napraw­ dę, to o jednej z nich - wystawie fotograficznej. Niech zatem te dwa miejsca stanowią punkt wyjścia i dojścia niniejszego tekstu. Nowy Jork jest miastem zupełnie niezwykłym i wyjątkowym, które jakby samo w sobie było jednocześnie muzeum i hap­ peningiem kultur świata, miastem zwariowanym, gdzie sklepy (wedle obwieszczenia) potrafią być otwarte nawet dwadzieścia pięć godzin na dobę. Ale właśnie dzięki temu szaleństwu można chyba uważać Nowy Jork za alchemiczny tygiel, gdzie - by odwołać się do słów poety - wśród zagrożenia rodzi się ratunek. James Clifford poświęca krótki esej opisowi pozytywnego doświadczenia jakim dla Claude'a Levi-Straussa był pobyt w Nowym Jorku. „ N o w y Jork - stąd brał się jego czar i rodzaj fascynacji, którą budził [pisze a propos roku 1941 sam LeviStrauss] - był wtedy miastem, gdzie wszystko wydawało się możliwe. Wzorem tkanki miejskiej tkanka społeczna i kultural­ na miała mnóstwo dziur. Wystarczyło je wybrać i wśliznąć się przez nie, żeby, niczym Alicja po drugiej stronie lustra, znaleźć światy tak czarodziejskie, że wydawały się nierzeczywiste." „Przecinając ulicę trafiało się do innego kraju." „Antropologi­ czny flaneur - komentuje Levi-Straussowskie doświadczenie Clifford - jest zachwycony, zdumiony, ale także zakłopotany chaosem pojawiających się równocześnie możliwości. Ten Nowy Jork ma coś wspólnego z pchlim targiem dadaistów i surrealistów z początku wieku, ale też pewną odmienność. Nowojorskie objets trouves nie są już tylko okazją do zadumy i zamyślenia. Są z pewnością również tym, ale także znakami znikającego świata. Niektóre spośród nich to skarby, dzieła wielkiej s z t u k i . " 2 1 4 Nowy Jork to także miejsce, gdzie - jak pisze Clifford - zaciera się, przynajmniej przestrzenna, dystynkcja między centrum i peryferiami, pierwszym i trzecim światem, to miasto zawieszone pomiędzy bezładem przeszłości i zunifikowaną przyszłością, miejsce gdzie jest się permanentnie p o z a d o ­ m e m , dipaysć, tak w czasie jak i przestrzeni. A słowa te przywodzić mogą na myśl charakterystykę kondycji etnologa w Smutku tropików Levi-Straussa. Zawieszony pomiędzy azy­ lem a misją, etnolog „jest w pewien sposób stale wyrwany ze swego środowiska, nigdy i nigdzie nie może czuć się u siebie'' . M o ż n a by zatem rzec, podążając dalej tym tropem, że Nowy Jork, który w czasie wojny stał się dla Levi-Straussa azylem, okazał się dla niego również miejscem misji, tam przecież, na skutek między innymi kontaktów z Jakobsonem, powstały podstawy antropologii strukturalnej. Clifford pisze zresztą expressis verbis, że „Być może Nowy Jork był jedynym prawdziwym 'badaniem terenowym' Levi-Straussa." A nieco wcześniej pada chyba jeszcze bardziej znaczące zdanie: „Cza­ soprzestrzeń Nowego Jorku prefiguruje a n t r o p o l o g i ę . " 5 6 Ale powróćmy do punktu wyjścia. W swoim bardzo cieka­ wym artykule Justyna Laskowska cytuje i relacjonuje wiele materiałów dotyczących nowych myśli związanych z ideą 76 muzeum, czy może bardziej: nowymi tendencjami pracy w mt zeach. Wśród tych licznych głosów pojawiają się też znacząc głosy autorów polskich. Chciałbym zatrzymać się na chwil przy dwóch z nich. Idzie o Janusza Byszewskiego i Wojciecl Micherę, których to autorów Laskowska - moim zdaniei - nazbyt mocno przeciwstawia. Byszewski powiada paradoksalnie, że muzeum można sobę wyobrazić bez obiektów, ale nie może ono funkcjonować be widza. Zdanie to musi być, z p o w o d ó w oczywistych, traktowat metaforycznie. Bo czy naprawdę m o ż e m y sobie wyobrazi muzeum bez eksponatów? Profesor Zygmunt Bauman, w trakcie seminarium dotycząct go kultury ponowoczesnej, zorganizowanego w Instytuci Kultury (1995/6), przytaczył co prawda przykład Ivesa Kleire który zaprosił ludzi do pustej galerii. Dla Baumana to ilustracj tego, że dziś nawet NIC może stać się sztuką. Dla mnie jestt jednak właśnie skrajny przykład na znamienne przesunięci charakterystyczne dla dzisiejszych czasów, przesunięcia uwaf z dzieła, jako „ o b i e k t y w n e g o " faktu, eksponatu, rzeczy, в artystę, jego działanie, tudzież samego widza. Nikt nie przyjdzi do pustej galerii dopóki nie uzyska zaproszenia-zachęty a Artysty. To, co zaprezentuje artysta, jest dziełem. To miedz artystą a publicznością lub dziełem i publicznością rozgrywa sr akcja, ma miejsce wymiana znaczeń. Dzieło/obiekt jako „obiel t y w n y " „sam w sobie" fakt traci na znaczeniu. Uwag przesuwa się na oglądającego „ s u b i e k t a " i znaczenia, któi można by nazwać subiektywnymi, na to jak widz rozumie to, o się przed nim, w jego obecności, dzieje. Stąd tak wielka wag performance'u w dzisiejszych czasach, wydarzenia, które be widza po prostu nie ma sensu. Przytaczane przez Autorkę głosy wskazują na wielorako! funkcji muzeum. Można by - ryzykując pewnym przeinten) refowaniem - powiedzieć, że muzeum powraca do swojeg źródłowego znaczenia, staje się świątynią Muz, miejscei twórczości (a nie tylko przechowywania twórczości), przynaj mniej w tym znaczeniu, że „ z m u s z a " do twórczego myśleń* a nie tylko przyswajania, biernego oglądania, chce ono umkną wizyty Różewiczowskich „ j a p o ń c z y k ó w " . Ale kiedy się czyta tekst Laskowskiej, to może się wydawać że jedynie dzieci chodzą do muzeów, a przynajmniej to о» stanowią trzon widowni. Tak pewnie nie jest, a przynajmnit być nie powinno. Znacząca większość przytaczanych własnyd i cudzych doświadczeń odnosi się właściwie do pracy z dziećtt lub do sprowadzania widza do roli dziecka. Laskowska polem żuje z tekstem Michery, i można chyba przyznać rację 1 zastrzeżeniom co do referencyjności „odprawianego obrzędu w muzeum w Biskupinie i w cerkwi w Czarnym (ale na ten brr! referencyjności wskazuje sam Michera). W tych „obrzędach akcent położony jest na zgoła co innego. To, co się tu liczy, 4 przecież nie próba powołania do życia „abstrakcyjnego ob r z ę d u " , lecz próba doświadczenia o b c o ś c i , wyobcowani* o d c o d z i e n n i e n i a oglądanych artefaktów (przedmiotó* - ?; czy ciało w muzeum musi być przedmiotem?). Prób' dostrzeżenia, czy też wykreowania „ i n n o ś c i " przestrzeni muzf 7 �alnej, relatywizacji samego siebie, „ w y r z u c e n i a " widza z roli tradycyjnego" widza. Kiedy Autorka dla porównania przywo­ łuje przykład prawdziwych obrzędów odprawianych w muzeach przez Indian Amerykańskich, to jest to argument z serii łatwych. Łatwych dlatego, że w sposób oczywisty słusznych. Nie mówi on jednak wiele o naszej dziś j u ż z góry niezręcznej sytuacji, z którą jakoś musimy sobie poradzić: że m u z e a j u ż s ą i że często mają one przecież postać nekropolii, nekropolii przedmiotów i kultur, ale czasem także nekropolii autentycznych ciał ludz­ kich. Ciał, które m o ż e m y minąć obojętnie, jak mijamy po­ wtarzane nagminnie w mediach informacje o śmierci cudzej, lub też próbować coś z tą sytuacją uczynić, zainteresować się nią zgodnie z źródłosłowem tego słowa (inter-esse), stanąć pomię­ dzy, a nie tylko przed... Można by powiedzieć, że o ile Laskowska chce uczynić bliską (czytaj: interesującą) przestrzeń muzealną przez elemen­ ty swojskie, o s w o j e n i e , to Michera pragnie „uatrakcyjnić" tę przestrzeń czyniąc j ą - odwrotnie - o b c ą . Paradoksalnie bliską przez obcość. Jeśli można odwołać się do muzeum jako świątyni, to należałoby powiedzieć, że Michera chce by, nawet jeśli nie potrafimy odprawiać tam już stosownych obrzędów, miejsce to zachowało swój charakter tremendum et fascinans. I żeby ta świętość nie sprowadziła się jedynie do tabliczki-napisu: „Nie dotykać eksponatu" (jak wiadomo dotykanie świętości może być groźne). I właśnie dlatego, jak mi się wydaje, w muzeum powinno się znaleźć miejsce także dla takich, jak proponuje Wojciech Michera, działań. Co więcej na poziomie praxis (a do tego poziomu tu się tylko odwołuję) działania Michery znakomicie dadzą się „ p o m i e ś c i ć " w obrębie przestrzeni wykreowanej przez metaforyczne zdanie Byszews­ kiego. Dzisiejsza antropologia przesycona jest lękiem przed mówie­ niem za innego, lękiem przed przyjęciem choćby w najmniej­ szym stopniu postawy autorytarnej. I jest to pewnie lęk uzasadniony, ale trzeba także pamiętać, że czasem ci inni sami nigdy nie przemówią. Dziś potomkowie ludów tubylczych odwołują się i studiują sporządzone przez białych zapisy dotyczące ich własnej kultury. Za przodków Indian Amerykań­ skich mogą przemówić ich dzisiejsi potomkowie, zadecydować, czy ich zagrabione dobra, zwłoki powinny, czy też nie powinny pozostać w muzeum. Kto ma podjąć taką decyzję za szczątki ludzkie z muzeum w Biskupinie, czy też za ludzi z bagien Jutlandii, prawdopodobne ofiary przemocy własnego społe­ czeństwa, własnej kultury. Nad tym niejasnym statusem zwłok w muzeum zastanawia się też wielki poeta: 8 9 Któregoś dnia wybiorę się do Aarhus, Obejrzeć jego głowę, brunatną Jak torf, delikatne strąki powiek, Spiczastą czapkę z futerka. W tej płaskiej krainie, w pobliżu Miejsca, gdzie go wykopano z ziemi Z ostatnią papką z ozimego ziarna Skrzepła w żołądku, Nagiego, jeśli nie liczyć Czapki, przepaski i pętli, Będę stał długo. Oblubieniec bogini: Zacisnęła na jego szyi Swój naszyjnik, otwarła swój moczar, Ciemne soki, które go trawiły, Aż stał się zabalsamowanym świętym, Skarbem (...) Mógłbym zaryzykować bluźnierstwo, Uznać kotły trzęsawisk za nasze Miejsca święte, modlić się do niego, Aby sprawił, że wzejdą kiełki (...) (Seamus Heaney, Człowiek z Tollund) A o innym „ z n a l e z i s k u " , człowieku z Graubelle napisze wprost: Kto nazwie trupem ten odlew, w którym trwa życie? Kto powie „ z w ł o k i " o tym niejasnym spoczynku. (...) (Seamus Heaney, Człowiek z Graubełle) w Z punktu widzenia, który moglibyśmy nazwać obiektywnym, nie ma wielkiej różnicy pomiędzy anonimowym szkieletem sprzed tysięcy lat, fascynującym człowiekiem z Tollund, „atrak­ c j i " (!?) muzeum w Aarhus, i szkieletem wystawionym w M u ­ zeum Historii Naturalnej, w którym M i n i k , eskimoski chłopiec, rozpoznaje szczątki swojego ojca. A jednak Heaney pisze poruszające wiersze o ludziach z bagien, zaś scenę z eskimos­ kim chłopcem, która pojawiła się w Talabocie, przedstawieniu Odin Teatret opartym na życiu duńskiej antropolog, Kirsten Hastrup, w swoim artykule-komentarzu do przedstawienia, nazywa ona „wyjątkowo niepochlebnym przykładem antropo­ logicznego kanibalizmu" " . Większość przytaczanych przez L a s k o w s k ą prób nowej pracy w muzeach można by zintepretować jako usiłowania „porusze­ nia", „ u r u c h o m i e n i a " statycznych w swojej budowie wystaw. W tekście tym chciałbym opisać przykłady takich ekspozycji, w których konstrukcję niejako wbudowana jest próba zaan­ gażowania widza, nakłonienia go do samodzielnej decyzji i pracy, stawiania pytań i konfrontowania różnych prawd; wystawy te chcą ukazać, że to od widza zależy jaki kształt w rzeczy samej będzie miała wystawa, której on może, lub wręcz musi być w s p ó ł k r e a t o r e m . Kiedy się zwiedza muzea i wystawy Nowego Jorku to można odnieść pozytywne wrażenie, że ich organizatorzy poznali dobrze obecne tendencje w antropologii, nauce o kulturze, muzealnictwie. I dotyczy to nie tylko programowych wystaw takich jak Exhibition-ism. Museums and African Art zor­ ganizowanej przez The Museum for African Art, która chwilami mogłaby się wydawać tradycyjnym sposobem przedstawiania sztuki i rzemiosła (? - w sprawie tego rozróżnienia porównaj dalej) z Afryki, a która jednocześnie przełamuje i negliżuje te konwencje. Przed gablotami z eksponatami spotykamy konwen­ cjonalny muzealny podpis, informujący nas o proweniencji i datowaniu obiektu, daje nam on do zrozumienia z jak znaczącym, wielkim czy reprezentatywnym „ d z i e ł e m " ob­ cujemy (eksponat muzealny powinien przecież być oryginałem, świadectwem kultury; oryginalność i archaiczność wskazują na nie-skażenie, mocniej niejako zaświadczając o znaczeniu i fun­ kcji artefaktu), ale jednocześnie jesteśmy zachęceni do wy­ słuchania innego, zazwyczaj obszerniejszego głosu (umiesz­ czonego po przeciwnej stronie gabloty), często poddającego w wątpliwość ten pierwszy; ten drugi głos wskazuje na liczne wątpliwości: na przykład co do oryginalności danego artefaktu, niejasności jego proweniencji, datowania, funkcji, czasem zaś wyjawia kulisy historii, czy też ciemne strony związane z pozys­ kaniem eksponatu. Ale już sam fakt umieszczenia informacji z różnych stron obiektu skłania do oglądania go od różnych stron, krążenia wokół niego. „ F r o n t a l n y " wygląd j u ż nie wystarcza. 12 Wybranych obiektów m o ż e m y dotykać, inne oglądać z róż­ nych stron i w różnym oświetleniu - sami manipulując ich położeniem, a zmieniając oświetlenie, bawić się, na przykład, ich „plastycznością", a tym samym „ p r z e m i e n i a ć " je ze „świadectw kultury" w „dzieła sztuki". T o oczywiście tylko niektóre z zastosowanych technik, by zwiększyć „nasz własny w k ł a d " w wystawę, zachęcić do „bliższego o g l ą d u " , kreatyw- 77 �ności, myślenia, stawiania eksponatom, a jednocześnie samym sobie pytań, które potrafią wzburzyć i ukazać niejednoznacz­ ność prawdy, wielość równorzędnych (?) punktów widzenia, gdzie wśród szerokiego spektrum możliwości możemy do­ szukiwać się także naszej własnej prawdy. W oddzielnej gablocie wystawione są dodatkowe obiekty, które czekają na nasze życzliwe zainteresowanie: możemy domagać się by i one trafiły na zasadniczą wystawę i objawiły swą prawdę w wielorakim oświetleniu. T y m samym ekspozycja w trakcie trwania ulega metamorfozie. Podobny pomysł za­ stosowany był na wystawie Labirynt Niny i Janusza Boguckich w kościele na Ursynowie (1989), gdzie dowieszane i rearanżowane fotografie, tworzące labirynt, unaoczniały (i tym sa­ mym jak gdyby pogłębiały) jego istotę - ciągłą zmienność i pewnego rodzaju amorficzność. Labirynt nie jest przecież drogą, którą m o ż e m y raz na zawsze poznać, w swojej źródłowej postaci zawiera element błądzenia, czy może, by zabrzmiało to pozytywniej - poszukiwania. Podobnie bardzo interesująco wyglądała świeżo otworzona wystawa ( X 1994) w National Museum of the American Indian poświęcona Rodowitym Amerykanom. W słowach otwierają­ cych katalog-reklamówkę mówi się, że: „The Smithsonian's National Museum of the American Indian służy przechowywa­ niu, badaniom i wystawiennictwu sposobów życia, języków, literatury, historii i sztuki Rodowitych A m e r y k a n ó w (...) Muze­ um współpracuje z ludami tubylczymi Zachodniej Półkuli w celu zachowania i opiekowania się ich kulturami, chce na nowo utrwalić tradycje i wierzenia, zachęcić do twórczości artystycznej i wzmocnić głos Indian." Wystawa często przybie­ ra formę polifoniczną: na temat danego eksponatu czy zjawiska możemy wysłuchać kilku głosów, np. antropologa, historyka sztuki i członka kultury, z której dany obiekt czy zwyczaj pochodzi. W ten sposób spotykamy się z głosami, które się wzajemnie uzupełniają (choć niekoniecznie), ukazując, że na jedno zjawisko można patrzeć z bardzo różnych perspektyw. Także i tu możemy dotykać niektórych obiektów, słuchać i oglądać Indian mówiących na temat rzemiosła, sztuki, zwycza­ j ó w , wierzeń itd. Głosy te nie narzucają się nam jednak. Na ekranie monitora dotykiem wybieramy interesującą nas opcję. Gdy nie chcemy, głosy te pozostają nieme. Na tej wystawie najbardziej zainteresował mnie jednak zaaranżowany na końcu trasy zwiedzania „współczesny-tradycyjny" salon indiański. Trochę starych i podniszczonych już zwykłych mebli, nienajnowszej generacji lodówka z coca-colą, szeroka kanapa, zachęcająca by zająć wygodne miejsce przed - t o clou salonu - monitorem video, gdzie można obejrzeć około czterdziestominutowy program. Bardzo śmieszny, dowcipny, a przy tym mądry i pouczający. Były w nim zabawne scenki parodiujące kulturę białych, takie jak na przykład stewardesa w indiańskich liniach lotniczych, która zblazowanym głosem wygłasza konwencjonalne formułki wypowiadane w liniach lot­ niczych, czy lekcja aerobiku. Ale nie tylko. Niektóre sceny w „pi­ g u ł c e " - rzec by można - unaoczniały problemy, wcześniej przedstawione na ekspozycji: problem nieprzystawalności pojęć i kategorii związanych z odmiennymi kulturami. Tak na przykład w operującym ostrymi zbliżeniami i oddaleniami video potężny Indianin prostując i zginając gwałtownie ręce zbliżał i oddalał ozdobny, kuty srebrny pas (?), powtarzając na przemian słowa: sztuka, rzemiosło, sztuka, rzemiosło... - sugerując tym samym j e d n o z n a c z n i e n i e p r z y k ł a d a l n o ś ć tych europejskich kate­ gorii do twórczości Indian. Ale najmocniejsza i najbardziej chyba przemawiająca była scenka przedstawiająca zawiłe i kłopotliwe położenie współ­ czesnych Indian, fakt, że dziś nie da się ich kultury „wyp­ r e p a r o w a ć " z wszechobecnej kultury białych, że kultury te „ s k a z a n e " są na koegzystencję. Scena ta wskazywała również 78 powiedzi wskazywały na znaną prawdę (Pierre Bourdieu), że daleko idącą samoświadomość i dystans, na j a k i wobec samycli we zdjęcie „ ł a z i e n k o w e " ) . Zdjęcia stają się więc często większość osób postawiona wobec fotografii koncentruje się na p r e t e k s t e m do mówienia o własnych doświadczeniach, jak siebie potrafią zdobyć się rodowici Amerykanie. tym, co na niej widzi, traktując j ą jak rzeczywistość, a także Spotykają się dwie Indianki. Jedna pyta drugą, czy naszyjnik^ również marzeniach i fantazjach. Ale wszystkie przykłady - ewentualnie - próbie interpretacji danej sceny. który (druga) nosi, jest indiański. Następuje seria pytań i оси wskazują też na coś bardzo ważnego, że znaczenie rodzi się M i m o pozornego podobieństwa między tymi pomysłami powiedzi, w których pierwsza Indianka kwestionuje indiań-i zawsze d l a к o g o ś, dla określonej osoby, że tym samym nie istnieje też bardzo znacząca, powiedziałbym nawet - radykalna skość drugiej. W końcu pada kluczowa kwestia: „Sister, show ma znaczeń w pełni obiektywnych. różnica: na wystawie to ludzie sami wybierają zdjęcia, o których me your I D , please." (Siostro, pokaż mi swój dowód tożsamo­ Wśród tych różnych obrazów i głosów możemy swobodnie chcą mówić; ten osobisty wybór powoduje też znaczące ści). Tak oto paradoksalnie dokument wystawiony przez białych; krążyć, przerywać wypowiedzi, które nas nie zadowalają lub przesunięcie w wypowiedzi, wywody znacznie częściej koncen­ staje się koronnym argumentem indiańskości. Pikanterii dodaje! nudzą, przesłuchiwać po raz kolejny głosy, które wzbudziły trują się na problemach osobistych, które dane zdjęcie poruszy­ fakt, że opisana scena rozgrywa się najprawdopodobniej przed; naszą ciekawość. Na tej wystawie nasze, widzów, moce ło, nie zaś na „ o b i e k t y w n y m " opisie tego, co się widzi gmachem omawianego Muzeum. Trudno byłoby klarowniej] kreatorskie" sięgają bardzo daleko. M o ż e m y przecież za­ i ewentualnej interpretacji oglądanej sceny. T y m samym wy­ w tak esencjonalny sposób ukazać jak bardzo dziś kultura Indian szczycić jakieś zdjęcie muśnięciem oka, możemy mu poświęcić stawa w zadziwiający sposób dowodzi prawdziwości rozróż­ zanurzona jest w kulturze białych, zależna od niej i trudna daj wnikliwą [?] uwagę, wejść w świat, który współtworzą foto­ nienia, jakie badając fotografie uczynił Roland Barthes. Wyróż­ „ w y p r e p a r o w a n i a " w postaci czystej, takiej o jakiej czasenj grafia i mówiąca o niej osoba, konfrontować nasze myśli nił on dwa typy podejścia do zdjęć: studium i punctum. To mogliby marzyć i naukowcy, i sami Indianie. z myślami innych ludzi. Poza wysłuchaniem głosu autora pierwsze wiązał z takim podejściem do fotografii, jakie narzuca Wystawa, która mnie osobiście wydała się jednak najbardziej danego wyboru, m o ż e m y przecież snuć własne interpretacje, nam nasza kultura, nasza wiedza. To obszar wiedzy w znacznym zestawiać ze sobą dowolne fotografie na wystawie, zestawiać frapująca i pomysłowa, to Talking Pictures. People speak about stopniu wspólnej, tej którą możemy dzielić z innymi osobami the photographs that speak to them {Mówiące obrazy. Ludzi dowolne głosy. W ten sposób każdy widz tworzy swoją własną o podobnym wykształceniu, „ s p o j r z e n i u " , doświadczeniach. mówiący o obrazach, które mówią do nich), zorganizowani trasę podróży, swój w ł a s n y l a b i r y n t , badając cudzą Ale przecież spora część fotografii na wystawie może nam się i własną wrażliwość emocjonalną, intelektualną, estetyczną. przez Marvin Heiferman i Carole Kismaric w International wydawać mało interesująca; to dopiero głosy osób, które je Poszukując może niekoniecznie prawdy ile swojej Ariadny by Center of Photography (Nowy Jork). Zamysł prosty, a jednaj wybrały, odsłaniające motywy wyboru, odwołujące się do poruszający. 54 fotografiom - czarno-białym i kolorowym odwołać się do znanego powiedzenia Nietzschego o człowieku osobistych doświadczeń i przeżyć, m o g ą s p o w o d o w a ć , że labiryntu. To doświadczenie przypomina przeżycia Aniołów, - towarzyszyły mniejsze zdjęcia ludzi, którzy je wybrali, oraj spojrzymy na te zdjęcia „innymi oczami". „ P e w n e defale mogą które w Niebie nad Berlinem Wima Wendersa, krążą po numerki, które m o ż n a było z kolei wystukać na specjalnym mnie p r z e s z y ć " - powiada Barthes właśnie o elemencie, który bibliotece i wsłuchują się w ludzkie myśli. Ludzie w tym jednym słuchawko-magnetofonie, by usłyszeć głos osoby, która dan* nazwie punctum, elemencie trudnym do zdefiniowania, czasem miejscu myślą o tak różnych rzeczach. Ludzie wobec tej jednej fotografię wybrała jako najważniejszą, czy też najbardziej nawet sprawiającym trudność w werbalizacji samemu „poru­ rzeczy, Fotografii, myślą o tak różnych rzeczach, czy - co chyba poruszającą dla siebie, a także zgodziła się o niej mówić. Osoby, szonemu" widzowi. Punctum to słowo etymologicznie wiążące ważniejsze - m y ś l ą w tak różny s p o s ó b . Na te mają różne profesje, wykształcenie, pochodzenie. W ten; się z raną, bolesnym miejscem. Punctum często odnosi się do każdym niemal kroku odkrywamy (podobnie jak i na wcześ­ sposób spotykamy się z bardzo różnymi typami zdjęć: wykona-; osobistych przeżyć, wspomnień, jest spoza kultury. Z takich niej opisanych wystawach), że z a ś w i a t e m obiek­ nymi przez znanych fotografów (np. Andre Kertesz, W. Eugene: właśnie „ n i e - o b i e k t y w n y c h " m o m e n t ó w składa się t y w n y m , k r y j ą s i ę ś w i a t y s u b i e k t y w n e , że Smith, Cartier-Bresson czy August Sander - choć są one* ta wystawa, może nawet przede wszystkim takich, by wspo­ światy te zachodzą na siebie, choć wcale nie muszą się w mniejszości), zdjęciami „ n a u k o w y m i " , a także zwykłymi mnieć tylko fotografię „ ł a z i e n k o w ą " . pokrywać. „niedzielnymi" fotkami. Znacząco różni się język opisu. Abigail Solomon-Godeau, znana krytyczka fotografii, zesta­ Jednocześnie, co trzeba wyraźnie podkreślić, nigdzie nie Koncept wystawy nie jest zresztą całkowicie oryginalny. wiona jest z kimś, dla kogo fotografia jest zwykłym przypo­ Nosi znaczące podobieństwo do pomysłu Agnes Vardy. W roku spotykamy głosu autorów wystawy. Oczywiście, to oni wybrali mnieniem rzeczywistości, pamiątką, przypomnieniem jakiego! 1983 zrealizowała ona w telewizji francuskiej cykl zapisów, ludzi, którzy mówią o „ s w o i c h " fotografiach. Ale wielość faktu z życia, lub też po prostu kojarzy się z określonym w których za każdym razem przez minutę można było oglądać profesji tych ostatnich pozwala niejako zapomnieć o tym znaczącym faktem. Wytrawny język analizy, którym posługuje jedną wybraną fotografię, o której przez czas trwania emisji pierwszym (autorskim) wyborze, przesunąć go niemal w obręb się Solomon-Godeau, dociekając tajemnicy w wybranym zdję­ mówiła jedna znana bądź nieznana osoba. Pojawili się przed­ anonimowej statystyki. ciu, zastanawiając się m.in. nad tym, czy fotografia Margrethe stawiciele różnych zawodów, ludzie profesjonalnie związani We wszystkie opisane przeze mnie wystawy (choć najbar­ Mather, Semi-Nude (1923), przedstawia ciało kobiety czjj z fotografią i sztuką, mówieniem i pisaniem, politycy, ale także dziej w tę ostatnią) wpisany jest element uczestnictwa. Trudno mężczyzny, „sąsiaduje" z opowieścią Phillis Gangel-Jacob reprezentanci wielu innych zawodów, bez których trudno na nich pozostać jedynie „niemym obserwatorem". Skłaniają (sędzia), której „ ł a z i e n k o w e " zdjęcie nieznanego fotografa, wyobrazić sobie normalnie funkcjonujące społeczeństwo. W y ­ one, by od obserwacji przejść do partycypacji. przedstawiające tubki pasty i szczoteczki do mycia zębów, przypomina czas, kiedy zetknęła się ona z wyposażeniem PRZYPISY „ b i e d n y c h " łazienek emigrantów, co było dla niej przeżyciem we powiązania i zasadność żądań wobec kwestionowanej własności." ' Pragnąłbym w tym miejscu wyrazić swoją wdzięczność In­ prawie traumatycznym. Тор-modelka, Naomi Campbell, wy­ - powiada tekst w broszurce wprowadzającej do nowo otwartej wystawy biera fotografię Josephine Baker, Jackie Joyner-Kersee (lekko- stytutowi Sztuki PAN, który moją podróż do USA sponsorował, poświęconej Indianom Amerykańskim (National Museum of the Ameri­ Leszkowi Opioli, który mnie gościł podczas mojego tygodniowego atletka) - swoje zdjęcie z olimpiady w Barcelonie (1992), lekarz pobytu w Nowym Jorku, a także Ewie i Tomkowi Dżurakom, którzy can Indian). medycyny - dagerotyp Indianina z Venezueli z rakiem szczęki; gościli mnie pod Bostonem i bez których pomocy i zachęty wyjazd ten * Por. J. Clifford, O autoryteci etnograficznym, tłum. I . Iracka i S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4,1995, np. przyp. 9 (1848), wykonany przez dr Eliseo Acosta, pewien producent pewnie nie doszedłby do skutku. Tłum. S. Barańczak, (w:) S. Heaney, 44 Wiersze, Wydawnictwo C. Levi-Strauss, Nowy Jork post- i prefiguratywny, przeł. W. Znak, Kraków 1995, s. 45 i 67 i dyrektor - zdjęcie z obozu w Auschwitz. Wszystkie te różne Grajewski, (w:) Spojrzenie z oddali, PIW, Warszawa 1993, s. 421 " K. Hastrup, Out of Anthropology. The anthropologist as an object Tamże, s. 419 wybory odwołują się przede wszystkim do z n a c z e n i a of dramatic representation, 1988 (maszynopis). Artykuł opublikowany J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Eth­ danych fotografii, niepomiernie rzadziej do kategorii estetycz-j w „Cultural Anthropology" w 1992 roku. nography, Literature and Art, Harvard Univ. Press 1988, s. 238 nych. Znaczenie to jest, oczywiście, rozumiane bardzo różnie; Przetłumaczenie nazwy wystawy nastręcza wielu problemów. C. Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A. Steinberg, PIW, - może pozostawać niejako w obrębie fotografii, i wiązać siej Warszawa 1964, s. 51 Exhibition to oczywiście wystawa; Exhibitionism to, jak podaje słownik oxfordzki „skłonność do ekstrawaganckich zachowań, mających na celu z zdjęciem jako formą obrazowania, ale też niesłychanie częstfr J. Clifford, op. cit., cytaty odpowiednio ze stron 245 i 241 skierowanie na siebie uwagi", pisany zupełnie inną czcionką ism jest U Różewicza są oni pisani mała literą, z nazwy własnej stają się „ w y c h o d z i ć " poza fotografię. Fotografia staje się metonimiczznaczący i odsyła pewnie do różnych dwudziestowiecznych „izmów". nazwą pospolitą, która obejmuje zespół przymiotów i zachowań, nym śladem rzeczywistości, o której chce się mówić (Naomi' Znajdujemy się więc pomiędzy wystawiennictwem a ekshibicjonizmem. stereotypowo przypisanych japońskim turystom, choć niewątpliwie nie Campbell mówiąca o Josephin Baker, Boby Cunningham mówią­ odnoszących się jedynie do nich: „pamiętam, że kiedyś/oglądałem kilku Widzimy eksponaty, ale odsłaniane są przed nami również kulisy, czy też - żeby powiedzieć mocniej i bardziej adekwatnie - „zakryte cy o swojej ważnej decyzji życiowej, z którego to czasu pochodzi Japończyków/nałożonych na uśmiech Mony Lisy/byli bardzo ruch­ sprawy" związane z wystawiennictwem. zdjęcie, więzień mówiący o utrwalonych na fotografii bliskich),, liwi". T. Różewicz, Francis Bacon czyli Diego Velezquez na fotelu Por. R. Barthes, La chambre claire. Note sur la photographie, lub też - jeśli można tak się wyrazić - śladem metaforycznym (pi­ dentystycznym, „Twórczość" nr 7/8, 1995 Editions du Seuile 1980, § 30 „Zwłoki ludzkie, przedmioty pogrzebowe, artefakty religijne sarka Martha Steward, mówiąca o fotografii Edwarda Kostyra': Tamże, § 10. O książce Barthesa pisałem więcej w artykule obrzędowe, zbiorowa własność plemienna, a także wszelkie nabytki ukazana na niej praca w polu staje się metaforą polskości - z Pol­ Pozyskane nielegalnie będą zwrócone na żądanie indywidualnych Fotografia - pamięć - wyobraźnia, „Konteksty: Polska Sztuka Ludo­ wa" nr 3-4, 1992 ski pochodzili jej rodzice; czy wspomniane już wcześniej anonimo-, Potomków albo grup plemiennych, którzy potrafią przedstawić kulturo­ 13 14 2 10 5 12 13 1 14 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dc6e5429240453306d364da594d2c70.pdf 302d01917feeddc708d1c003bfe4e64b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5181 Title A name given to the resource Jak w Indiach - Królowa Japonii / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.10-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Żukowski Jak w Indiach Królowa Japonii P rzestrzeń muzeum otwiera długi lastry¬ kowy hol. Szybki rzut oka wokół (osiemdziesiąte remontowane w dziewięćdziesiątych). Po le¬ wej zasuszony człowiek za małym biureczkiem, wysoka bryła maszyny Nescafe, kolorowy szum dziecięcych ubranek, kakofoniczny atak spiętrzo¬ nych głosów. Potem szatnia, płaszcze, szatniarka, bloczek, którego nie wolno zgubić („Można po¬ wiesić te dwa razem". „Panie, jasne, że dwa pójdą na jeden, i tak miejsca nie ma"). We właściwą część muzeum zanurzam się bez dalszej zwłoki, z nagła, a podróż jest krótka, bo tylko kilka kro¬ ków za przeszklone gierkowskie drzwi. Szary, chłodny półmrok. Przypadkowi zwie¬ dzający powoli dryfują zakosami. Stojące po­ środku korytarza modele chłopskich domów, ciężkie, długie i masywne, to centrum grawitacji, ku któremu toczą się ludzie. Modele dominują przestrzeń — cisną się wokół nich zwiedzający, szeleszczą płaszcze, w opuszczonych oczach lśni biały blask neonowych podświetleń. Dominują też czas — „Wykonany w 1905 roku przez malarza Antoniego Procajłowicza pod nadzorem Wło¬ dzimierza Tetmajera". Wyprzedzają prawdziwe chłopskie domy jak Baudrillardowska mapa — terytorium. Znad pomniejszonych strzech unosi się kwaśny zapach kurzu i chemikaliów. Jak bile do łuz ludzie zsuwają się z korytarza w rozmieszczone w ścianach drzwi, jamy zre¬ konstruowanych ludowych wnętrz. W pierwszej pełno (bo: [1] jest najbliżej wejścia, [2] leci z ta­ śmy ludowa muzyka, [3] jest jasno i [4] koloro¬ wo). Atrakcja wyczerpuje jednak szybko swoją moc, ludzkie bile wytaczają się na zewnątrz, j u ż wolniej. Druga chata: siwa pani bardzo ładnie opowiada i głos ma miły, na pewno jest czyjąś babcią. Nie mogło być tam, na wsi, tak źle, skoro miła pani tak o tym pięknie opowiada. W olejarni: Matka: — Wyjdź stąd! BARBARZYŃCA E(1E) PD08 �Jak w Indiach - Królowa Japonii Synek: — Ale dlaczego? M . : — Wyjdź, wyjdź! S.: — Zakazane?! M . (po chwili wahania): — No dobrze, idź szybciutko... S.: — Mamo, dlaczego to muzeum jest takie małe? W foluszu gra napięć. Ludzie chodzą w gru¬ pach. Każdy chce być autorytetem chociaż przez parę minut. Przecież nie chodzi o wiedzę, tylko 0 to, co się zrobi ze strzępkami informacji. De¬ tektywistyczna robota. Dziecko: — Co to jest? Ojciec: — To jest folusz. D.: — Czyli? O.: — Czyli nie wiem. Matka wzrusza ramionami. O. (po chwili): — Tu było na gorącą wodę. 1 te młoty tak cpyku—pyku. Kto tymi młotecz¬ kami ruszał? Dziecko i matka wychodzą. Ojciec po chwili także wychodzi, słychać zza drzwi: O.: — Już wiem, jak to działało. Wracają. O. (demonstrując): — Tutaj uderzało. I te mło¬ ty tak cpyk, a tam musiało być koło, gdzieś tam. 11 ustawionych naczyń, aksamitne draperie. To pewnie coś ważnego. Przed dalszym docieka¬ niem chroni mnie ręcznie wymalowana strzałka i j u ż idę schodami na górę. Na górze dominuje s z y b a . Bardzo dłu¬ ga, piękna, gdzieniegdzie nierówno odlana, co tylko przydaje jej masy i powagi (za nią jakieś manekiny: długi, rytmiczny szereg zdrowych, rumianych, amorficznych buź pozbawionych rysów, postacie mają jednak kolorowe stroje). Zasysa mnie ciąg kierunku zwiedzania. Zdję¬ cia. Przedmioty. O dziwo, nikt ze zwiedzających nie komentuje ekspozycji weselnej z motywem przewodnim „Wódka". W kolejnym pomiesz­ czeniu środkiem grawitacji jest rzeźbiony ul w kształcie wielkiego niedźwiedzia. Centrum emocji: psia kolczatka (faktycznie, mocno od¬ działuje na wyobraźnię). W młodych głosach brzmi oburzenie. Starsza pani muzealniczka z troską na twarzy i notesem w ręku przemierza pokoje w długich cyklach. Kobieta: — Patrz, Janusz, jakie piękne ule! Janusz: — Mhm. K.: — Patrz, jak dbano o takie rzeczy, zwykły ul. Młody człowiek A: — Co to, kurwa, młyn? Młody człowiek B: — H m m . kuchnia. A: — Co to jest, h m . Młody człowiek C (z zewnątrz, czyta): — Słu¬ żyło do zbijania i rozbijania sukna. B: — Czyli co? A: — Chodźmy. Dziewczyna A (w tle): — Jaka chuda krowa! Dziewczyna B (w tle): — Jak w Indiach, nie? K.: — Janusz, a to zdjęcie z 1988, całkiem nie¬ dawno! A wygląda, jakby ze sto lat miało. J. (z przejęciem): — No przecież ja w latach siedemdziesiątych pasłem bydło! K.: — Ty? Jakoś cię nie widzę z krową. J.: — No, czasem, jak się pojechało na w i e ś . . . Nie tak często znowu, parę razy może. U zwieńczenia ciągu korytarza białe ściany i nisza, krótka parafraza katakumby, czerwony sznur odgradza wejście jak w Luwrze. Napis głosi: „Skarbczyk". Czemu? Pięć przypadkowo Po drugiej stronie ula odnajduję sidła na jelenie. Mocna, stalowa pętla, dwa noże, w tle czarno-biały wizerunek ślicznego jelonka. Kon¬ kretne zużyte ostrza zadają kłam papierowości PD08 BARBARZYŃCA �12 narysowanego zwierzęcia. Trzy wymiary kontra fotka przelicytowują fotkę: to się działo napraw¬ dę. Cięte tętnice, szamotanina, kwiki, wiadra krwi stają w wyobraźni. Jak one mogły być tak głupie, żeby wpychać łeb w niewielką przecież pętlę? Dzieciak: — To to dziadostwo tak hałasuje? Ja: — Tak. Stoimy przed koszem z ludowymi drobiazga­ mi („Wózek dyngusowy, lata 1920"), w którym dominuje kolorowy kogut z wybałuszonymi paciorkami szklanych oczu. D.: — Co mu trzeba zrobić? Ja: — Klasnąć. Klaszczę. Rozlega się mechaniczny skrzek made in Taiwan. Przez chwilę klaszczemy obaj. Dzieciak odchodzi. Dariusz Żukowski Potem schody w dół, wydostaję się z ciągu zwiedzania i znów wpadam na stół bilardowy korytarza. Na odchodnym jeszcze raz wnętrze chaty, półmrok. Dawniej wisiała tam Matka Bo¬ ska Królowa Japonii (żart kolegi z niedostatków formy), szukam jej wzrokiem, schowano. Młody człowiek D : — Hulajnoga. Młody człowiek E: — Nie. D : — Hulajnoga, no. Bo nie masz pedałów. E: — A z którego wieku to było? D : — Nie wiem. E: — Z X V I I czy XVIII? D : — Nie wiem! Między surowe postaci polskich kolędników wciśnięty łeb czegoś w rodzaju chińskiego smoka (artefakt z diablady boliwijskiej). Śmierć, król, diabeł. Najgorszy jest turoń: wysoki, smukły, szczupły, bury, przypomina m i Bukę z Muminków. W rogu pomieszczenia hałasuje telewizor niczym instalacja wideo na wystawie w Bunkrze Sztuki. Napisów powyżej dwóch zdań nikt nie czyta. Pewnie istnieje gdzieś dla nich czytelnik mo¬ delowy. Jest to człowiek zakurzony, spokojny, powolny w ruchach i dociekliwy. Być może star¬ szy, zapewne miły w obejściu. Przyglądając się w skupieniu etykiecie, wysuwa głowę w przód, kciukiem i palcem w s k a z u j ą c y m gładzi ma¬ chinalnie brodę. Może kupiłby w szatni w dro¬ dze powrotnej glinianego ptaszka z gwizdkiem za 4,50 zł, nie dlatego żeby w niego gwizdać w domu — bo człowiek ten woli ciszę i spokój — ale dlatego że sądzi, iż tak wypada. Mama (do dziecka, wskazując manekiny ko¬ lędników): — . . . i przebierali się za króla (pokazu­ jąc boliwijską maskę), za diabła, za śmierć, za... jakiegoś. nie wiem. Dziecko nie słucha. Gwiżdżę lekko w ogonek kogutka. Fiuuu! — a niech to, działa, taki zwykły kawałek gliny. Zbliża się pani szatniarka, będzie myślała, że chcę kupić tego ptaszka. Zapinam płaszcz i ucie¬ kam w deszcz, zanim presja oczekiwań będzie zbyt wielka. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87e688a0d45f7ebeb933cffbf474d2dd.pdf 5abe0cef4756ac300a1d940ea16deefe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5984 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5576 Title A name given to the resource Jak zwracają się do siebie 'kmotry'?II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.271 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. J a k zwracają się do siebie kmotry?, II Opracował Przemysław Kopp Objaśnienie znaków: Kmotry odnoszą się do siebie: 1 — per „wy", 2 — per „kumo, chrzestny, krzesny, krzesna, potku, po— tko", 3 — per „pan, pani", 4 — inne odpowiedzi, 5 — brak tradycji, 6 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 47. Jak odnoszą się do siebie "kmotry": per "ty", po imieniu, per "kumie", "kmotrze" lub podob­ nie? jak? (zapisywać w cudzysłowie całą formułę). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbe91a64b851e7b68816f4e43b7947a8.pdf 1585ddc573b31dc50f59a66e7fdcc859 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5983 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5575 Title A name given to the resource Jak zwracają się do siebie'kmotry'? I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.270 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. J a k zwracają się do siebie kmotry? I Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Kmotry odnoszą się do siebie: 1 — per „ty", 2 — po imieniu, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 47. Jak odnoszą się do siebie "kmotry": per "ty", po imieniu, per "kumie", "kmotrze" lub podob­ nie? jak? (zapisywać w cudzysłowie całą formułę). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4342904c3fc2ee33528ff59cde3d31c2.pdf 7e0dd6d87036fe342c8cba891911cf75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2715 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2526 Title A name given to the resource Jak żywy? Końska dawka hiperrealności1 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.161-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak żywy? Końska dawka hiperrealności 1 Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek Koń, jaki jest, każdy widzi. Każdy widzi, jaki jest ogrodo­ wy koń arabski z betonu (il. 1 i 2). Jest „jak żywy, a tańszy." Każdy widzi, jaki jest wypchany koń Katarzyny Kozyry z jej pracy dyplomowej Piramida zwierząt - „wypchane zwierzę, które ma wyglądać «jak żywe»" jak mówi prof. Grzegorz Kowalski, promotor Kozyry (il. 3). Jak widać oba te konie łą­ czy - poza oczywistą przynależnością do tego samego gatun­ ku biologicznego - ich mimetycznośc. Choć oba są martwe, mają sprawiać wrażenie żywych. Przy czym każdy jest mar­ twy na swój sposób. Koń Kozyry byl kiedyś żywą istotą. Od­ dajmy znów glos prof. Kowalskiemu: „Istotną funkcją tego przesłania jest ukazanie relacji między czymś, co było żywe, a jest martwe i co występuje w postaci tego naturalnego, naturalistycznego zwierzęcia, które wydaje się tym bardziej martwe, że wygląda jak żywe." Ogrodowy koń arabski jest martwy z natury rzeczy, martwy martwotą materii, z której został wykonany. W końcu jest tylko zmutowanym krasnalem ogrodowym. 2 konia? Odpowiedź: nie, ponieważ nie uzasadnia tego istotna potrzeba." Zdaniem krytyków koń Kozyry został wypchany bez istotnej potrzeby, nie może przynieść żadnego pożytku. Zygmunt Bauman w Wieloznaczności nowoczesnej pisze 0 tendencji do sytuowania zwierząt nie przynoszących pożyt­ ku w obrębie natury: „Nieprzeparta wola ludzkości jako «władcy wszechrzeczy» i przysługujące jej wyłączne prawo nadawania mocy znaczeniom i ustalania norm tego, co dobre, czyni «Naturą» wszystko, czemu podobnego prawa odmówiono. A więc (...) zwierzęta, które znoszą zbyt mało jaj lub mają nie dość duże wymiona, «aby przynieść pożytek»." Jeśli tak, to mimo że koń Kozyry został kulturowo przetworzony, że stał się znakiem, jako zwierzę niepotrzebne wróci pośmiertnie do natury. 8 9 3 Koń jaki jest, a martwy Mimo że na Piramidę składają się cztery zwierzęta - koń, pies, kot i kogut - piszę tylko o koniu dlatego, że w świado­ mości społecznej Kozyra funkcjonuje jako „ta od wypchane­ go konia". Zgadzam się tu z Arturem Żmijewskim, który tłu­ maczy to tak: „Zdychanie konia to przykrość dla człowieka, który rzutuje na zwierzę swoje własne stany. Gra tu więc ro­ lę swoiste utożsamienie się ze zwierzęciem. A trudno prze­ cież rzutować swoje stany na karaczana, a tym bardziej utoż­ samiać się z nim. To nas boli, co równe nam (plus-minus) wielkością." W rozumieniu krytyków Kozyry, koń przez nią wypchany zginął bez żadnego racjonalnego powodu. Maciej Iłowiecki nazywał to „zabijaniem dla zabawy" , Xymena ZaniewskaChwedczuk „zabijaniem dla dekoracji." Kozyra odpowiada: „Zarzucano mi, że bawię się w śmierć. Ja tego nie robiłam na zimno. Warunkiem naszego istnienia, naszej egzystencji, są śmierdzące flaki. Unicestwianie jest narzędziem bycia, jest warunkiem istnienia komfortu dla rozważania egzystencjal­ nych problemów, pozwala na luksus filozofii. To chciałam sprawdzić, zobaczyć ten najniższy poziom - zabijanie, to, że trzeba sobie przy tym łapy uwalać, że to śmierdzi, że jest ba­ braniem się we flakach" . Z kolei prof. Kowalski broniąc Pi­ ramidy tak przedstawia sposób rozumowania krytyków: „Py­ tanie: czy jest etyczne zabicie konia, żeby zrobić z jego skóry np. torebki damskie, a z mięsa odżywki dla psów i kotów? Odpowiedź: tak, ponieważ jest to uzasadnione istotną potrze­ bą. Pytanie: czy jest etyczne zabicie konia, aby z jego skóry wykonać rzeźbę, wobec której widz zapyta - po co śmierć 4 5 6 7 Koń jaki jest, a tańszy Ogrodowy koń arabski jest wzorowany na blaszanym ko­ niu zdobiącym budynek dawnej lecznicy dla zwierząt przy ul. Kopernika 22 w Łodzi. W roku 1995 został odremontowany za pieniądze zebrane w wyniku akcji „Koniu wróć, czeka Łódź!". Jak mówi właściciel firmy przeprowadzającej remont Janusz Podleśny: „Udało mi się wygrać przetarg na remont konia. Podejrzewam, że dzięki temu, że zaproponowałem Urzędowi Miasta Łodzi jedną replikę konia gratis." Replika, szarego koloru, stała początkowo w korytarzu magistratu, na trzecim piętrze przy Wydziale Urbanistyki, Architektury 1 Budownictwa. Następnie została sprzedana na licytacji pań­ stwu Rafalskim. Stoi na trawniku ich rezydencji. „Ten ogród urządziłem specjalnie dla konia - Rafalski pokazuje zadbany trawnik, otoczony 60 odmianami ozdobnych krzewów. Wie­ czorem posąg podkreśla reflektor." Janusz Podleśny zaczął produkować kopie konia na sprzedaż. Podobno najlepiej sprzedają się te w kolorze szary metalik i gniadym. Warsza­ wiacy mogą obejrzeć konia arabskiego w firmie Adax przy wyjeździe w stronę Lublina i Terespola. „Sprzedaję dużo kra­ snali - mówi właściciel. - Dobrze szli gipsowi kelnerzy i kel­ nerki, kucharze i murzyńska orkiestra. Najwięcej klientów in­ teresuje się tym koniem, ale on nie jest na sprzedaż."" Tym­ czasem zgodnie z informacją uzyskaną przeze mnie 31 VIII 1998 od sprzedawczyni z firmy Adax, konia arabskiego moż­ na kupić za 2500 zł (przecena z 5000 zł). Chętnych, jak do­ tąd, nie było. Dlaczego ktoś miałby chcieć postawić sobie w ogródku pomnik konia arabskiego? Jak mówi jeden z posiadaczy, „to taki krasnoludek, tyle że przyjemniejszy. (...) Krasnoludka bym tu nie postawił. A tak mogę się pochwalić, że mam re­ zydencję z koniem." Cóż, krasnal to zwykły kicz, „miły kicz ogrodowy" , jak go nazywa A. Moles w Kiczu, czyli 10 11 12 14 13 161 �sztuce szczucia. Dlaczego mały kiczowaty krasnal przera­ dza się w wielkiego kiczowatego konia? Trzeba pamiętać, że, jak piszą Wojciech Burszta i Krzysztof Piątkowski: „kicz to pewien sposób wyrażania i ujmowania jakichś' tre­ ści." Jakie treści niesie ze sobą koń arabski? Przede wszy­ stkim jest - obok mercedesa, jachtu i kolii z diamentów symbolem luksusu i bogactwa. Arystokracja, polowania, wyścigi w Ascott, na które damy koniecznie muszą przy­ chodzić w kapeluszach, a dżentelmeni w cylindrach, Crystal Carrington hodująca hobbystycznie konie - to świat konia arabskiego. Tego wszystkiego można dotknąć, kupując ogrodowego konia arabskiego, który jest przecież „jak żywy - a tańszy". Poprzez związek metonimiczny właściciel ko­ nia staje się uczestnikiem świata luksusu. Ale, jak się oka­ zuje, aby było to możliwe, trzeba już pewnym wyjściowym prestiżem dysponować. Tak przynajmniej rozumuje produ­ cent koni. „Każdego chętnego pytam, gdzie ustawi posąg. Jak słyszę, że na działce o powierzchni 500-800 metrów, mówię, że pan Warikoff by sobie nie życzył. Musi być re­ zydencja." A jeśli nie ma się rezydencji, musi wystarczyć krasnal ogrodowy, który może służyć ozdobie, ale prestiżu nikomu nie podniesie. Jeśli żywy koń jest przede wszystkim wyznacznikiem statusu, więc ma znaczenie symboliczne, to identyczny (lub pozornie identyczny) w symbolice koń z betonu jest po pro­ stu lepszy. Tak jak z amerykańskimi muzeami figur wosko­ wych, opisanymi przez Umberto Eco: „Filozofia właściwa dla Palace nie głosi: «Pokazujemy wam reprodukcję, żeby zachęcić was do obejrzenia oryginału», lecz «pokazujemy reprodukcję po to, abyście nie odczuwali potrzeby obejrze­ nia oryginału»." Dajemy wam kopię, abyście nie potrzebo­ wali żywego konia. Nasz jest lepszy - „jak żywy, a tańszy". A żywe konie niech pozostaną razem z Tasadajami w spe­ cjalnie dla nich sztucznie podtrzymywanym rezerwacie rze­ czywistości . 16 17 18 19 20 Koń. Jaki jest? Oba konie mają być jak żywe. Ale czy w tym samym sen­ sie? I czy w tym samym celu? Koń Kozyry był niegdyś ży­ wym zwierzęciem, obecnie kontynuującym swój żywot jako rzeźba powstała po wypchaniu końskiej skóry. Po co powsta­ ła ta rzeźba? Prof. Kowalski tak o tym mówi: „Piramida zwierząt jest dziełem poświęconym śmierci w uniwersalnym znaczeniu. Stąd środki artystyczne: wypchane zwierzę, które ma wyglądać «jak żywe», wywołuje silniejsze wrażenie śmierci niż wyrzeźbione." Aby Kozyra mogła mówić o śmierci, jej koń musiał rzeczywiście sytuować się w opozy­ cji życie-śmierć. Musiał być naprawdę niegdyś żywy - dziś martwy, a nie tylko to sugerować. We wszystkich działaniach Kozyry wokół Piramidy widać dążenie do prawdy. Sama ar­ tystka tak o tym mówi: „Niczego nie zafałszowałam, nie za­ kłamałam. (...) Sztuka nie może być tylko zabawą klockami. Wtedy nie ma sensu. Robiąc to, co robię, jestem pewna, że mam rację. U mnie nie ma nic dla picu, to nie jest udawanie. U mnie to naprawdę było ze śmiercią." Warto tu dodać, że tworząc swoją Piramidę zwierząt Kozyra była chora na raka - musiała mieć więc do śmierci stosunek bardzo osobisty a koń, którego wybrała, był, podobnie jak ona, rudy i miał na imię Kasia . Z kolei Artur Żmijewski uważa, że „Kozyra ba­ da własne możliwości (jeśli chcę, zabijam)" . Tymczasem właśnie w tym miejscu wszystko okazuje się iluzją. Kozyra wcale nie zabija konia. Ona kupuje konia, który i tak był 21 22 23 24 162 przeznaczony na rzeź, więc to wcale nie ona wydała na niego wyrok śmierci. Koń zostaje uśpiony przez specjalistę. Kozy­ ra nie zabiła konia - ona zdecydowała tylko, gdzie i w jaki sposób zostanie on zabity. W ten sposób stała się sprawczy­ nią śmierci tylko trochę bardziej niż każdy, kto kupuje kaba­ nosy. Jej zamiar prawdziwego dotknięcia śmierci zrealizował się w pełni - paradoksalnie - w świadomości tych wszyst­ kich, którzy ją krytykują, zarzucając jej własnoręczne mordo­ wanie zwierząt. W ten sposób jej dzieło zaistniało w pełni w świecie gazetowej fikcji, nie w rzeczywistości. Ogrodowy koń arabski nigdy nie był żywy - od początku jest jak żywy. Jest nawet lepszy, bo tańszy. Nie podszywa się pod rzeczywistość, nie udaje, że jest czymś więcej niż pomni­ kiem. Oszukuje w inny sposób, mianowicie sugerując, że po­ mnik konia może dać właścicielowi tyle samo, co żywy koń. Ale oszukuje z intencją, że oszustwo stanie się wkrótce praw­ dą. Jest to fikcja, która próbuje wyrugować rzeczywistość. Baudrillard pisze o replice groty Lascaux: „Nie jest wyklu­ czone, że ze świadomości przyszłych pokoleń zniknie nawet pamięć o grocie autentycznej, bo już i teraz nie ma między ni­ mi różnicy: podwojenie wystarczy, aby obie uznawać za sztuczne." Koń ogrodowy marzy o czymś podobnym na miarę swych betonowych możliwości. Skoro, będąc tylko po­ mnikiem, może symbolizować to samo, co koń żywy, a jest mniej kosztowny i kłopotliwy, to po co kupować prawdziwe­ go konia - zdaje się pytać. Podobnie jak w przypadku amery­ kańskich reprodukcji historycznych obiektów w naturalnych rozmiarach, o których pisze Eco, „główną intencją (...) jest dostarczenie «znaku», który nie ma jednakże uchodzić za znak: dąży on bowiem do stania się rzeczą, do unicestwienia dystansu między nim a punktem odniesienia, do eliminacji mechanizmu substytucji." Oczywiście taki koń może zado­ wolić tylko niektórych - tych, którzy chcąc uczestniczyć w lepszej rzeczywistości tanim kosztem, kupują biżuterię z Jablonexu zamiast prawdziwych klejnotów. Koneser woli mieć żywego konia arabskiego. Ale taki koneser jest przeżyt­ kiem. Dlatego na niego również czeka miejsce u Tasadajów w rezerwatach rzeczywistości. 25 26 * * * W powieści Dzień szarańczy Nathanaela Westa można znaleźć opis czegoś, co jest syntezą obu opisywanych tu ko­ ni. „Ułożona z płaskich kamieni ścieżka, wciśnięta między szpaler oleandrów, prowadziła na brzeg zagłębionego w zie­ mi basenu. Na jego dnie w pobliżu głębszego końca Tod do­ strzegł jakąś czarną bryłę. - Co to jest? - spytał. Pani Schwartzen trąciła stopą wyłącznik ukryty pod ja­ kimś krzakiem i cały rząd zanurzonych w basenie reflekto­ rów rozświetlił zieloną wodę. Bryła okazała się zdechłym ko­ niem, a raczej realistyczną imitacją końskiego trupa, wielko­ ści naturalnej. Nogi sterczały sztywne i proste, brzuch był po­ twornie rozdęty. Głowa w kształcie młota leżała przekrzy­ wiona, z pyska wyszczerzonego w męce konania zwisał cięż­ ki, czarny język. - Czyż to nie cudowne? - wykrzyknęła pani Schwartzen, klaszcząc w ręce i podskakując radośnie jak mała dziewczyn­ ka." Sztuczny trup konia. Nigdy nie był żywy - od począt­ ku jest martwy. Jest jak martwy. Oto nowa, hiperrealna pro­ pozycja dla artystów, którzy chcą iść w ślady Katarzyny Ko­ zyry. Są flaki, a i sztuczny smród można pewnie zamówić. Ogrodowy trup arabski. Jak martwy! A tańszy! 27 �BIBLIOGRAFIA: Baudrillard Jean 1998 Precesja symulakrów, w: Postmodernizm. Antologia przekładów, red. Ryszard Nycz, Warszawa Bauman Zygmunt 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, War­ szawa Burszta Wojciech, Krzysztof Piątkowski 1994 O czym opowiada antropologiczna opowieść, Warszawa Umberto Eco 1996 Podróże do hiperrealności, w: Semiologia życia codziennego, Warszawa Gaszyński Stanisław Piotr 1993 Piramida nieporozumień, „Przegląd Akademicki", nr 18 Gnacikowska Wioletta 1998 Pegaz jako krasnoludek, „Gazeta Wyborcza. Magazyn", nr 35 Iłowiecki Maciej 1993 list do redakcji, „Życie Warszawy", 17 V I I I Kowalski Grzegorz 1993 Po cholerę toto tyje?, „Wprost", nr 37, s. 73 (odpowiedź na arty­ kuł Aleksandry Jakubowskiej pod tym samym tytułem, zamie­ szczony we „Wprost" nr 35/1993); 1995 Z wiaderkami, świńskim truchtem... (wywiad z Katarzyną Kozy­ rą przeprowadzony przez Artura Żmijewskiego), „Magazyn Sztu­ ki", nr 1 Moles Abraham 1978 Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Warsza­ wa West Nathanael 1994 Dzień szarańczy, tłum. Maria Skibniewska, Poznań Zaniewska-Chwedczuk Xymena 1993 list do redakcji, „Gazeta Wyborcza", 18 V I I I Żmijewski Artur 1995 Piętrowy tanatoid. O pracy Katarzyny Kozyry, „Magazyn Sztu­ k i " , nr 1 PRZYPISY 1 Artykuł niniejszy jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego podczas studenckiej sesji w Lanckoronie w dniach 13-14 V I 1998 noszą­ cej tytuł Przedmioty, podróże, miejsca mityczne. Grzegorz Kowalski, Po cholerę toto żyje?, „Wprost", nr 37/1993, s. 73 (odpowiedź na artykuł Aleksandry Jakubowskiej pod tym samym tytułem, zamieszczony we „Wprost" nr 35/1993). Cytat za: Stanisław Piotr Gaszyński, Piramida nieporozumień, „Przegląd Akademicki", nr 18/1993, s. 27 Artur Żmijewski, Piętrowy tanatoid. O pracy Katarzyny Kozyry, „Magazyn Sztuki", nr 1/1995, s. 13-15 Maciej Iłowiecki,,Życie Warszawy", 17 V I I I 1993. Xymena Zaniewska-Chwedczuk, „Gazeta Wyborcza", 18 V I I I 1993. Z wiaderkami, świńskim truchtem... (wywiad z Katarzyną Kozyrą przeprowadzony przez Artura Żmijewskiego), „Magazyn Sztuki", nr 1/1995, s. 20 Grzegorz Kowalski, dz. cyt., s. 73 Zygmunt Bauman, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna. Warszawa 1995, s. 61 Wioletta Gnacikowska, Pegaz jako krasnoludek, „Gazeta Wybor­ cza. Magazyn", nr 35/1998, s. 22 Tamże., s. 23 2 I 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 12 Por. tamże, s. 22-23 Tamże, s. 23 Tamże, s. 23 Abraham Moles, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psycholo­ gii kiczu, Warszawa 1978, s. 74 Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski, O czym opowiada antro­ pologiczna opowieść, Warszawa 1994, s. 116 Aleksander Warikoff jest właścicielem łódzkiej kamienicy, na któ­ rej stoi blaszany koń. Tamże, s. 20 Umberto Eco, Podróże do hiperrealności, w: Semiologia życia co­ dziennego, Warszawa 1996, s. 29 Por. Jean Baudrillard, dz. cyt., s. 182-183 Grzegorz Kowalski, dz. cyt., 73 Z wiaderkami, świńskim truchtem..., dz. cyt., 20 Por. tamże., s. 19 i Stanisław Piotr Gaszyński, dz. cyt., s. 26 Artur Żmijewski, dz. cyt., s. 13 Jean Baudrillard, Precesja symulakrów, w: Postmodernizm. Anto­ logia przekładów, red. Ryszard Nycz, Warszawa 1998, s. 185 Umberto Eco, dz. cyt., s. 15 Nathanael West, Dzień szarańczy, tłum. Maria Skibniewska, Po­ znań 1994, s. 27 11 14 15 16 17 1 8 19 2 0 2 1 22 2 5 2 4 2 5 2 6 2 7 O Z D O B Ą TWOJEJ POSIADŁOŚCI 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/452ed7942af0e398f0a1810629099180.pdf e0a876158b1810eb71ea8232be5092c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2138 Title A name given to the resource James Clifford, Problemy kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz JAMES CLIFFORD, PROBLEMY KULTURY Dwudziestowieczna Etnografia, Literatura i sztuka (Harvard University Press, Cambridge, Mass and London 1988) O książce Jamesa Clifforda - profesora Uniwersytetu Kalifor­ nijskiego w Santa Cruz, związanego z programem badań historii świadomości prowadzonych w tym ośrodku - Clifford Geertz napisał, że jest oryginalna i niemal jedyna w swoim rodzaju, a jej autor należy do tych nielicznych osób, które potrafią połączyć historię z literaturą i antropologią. Stwarza ona, zdaniem Geertza, i wprowadza nowe perspektywy do badań nad kulturą, których nie byłaby nigdy zdolna osiągnąć antropologia sama z siebie. Etnografia jest tu rozpatrywaną bardzo szeroko i w ścisłym kontekście literatury i sztuki XX wieku. Etnografię pojmuje Clifford w sposób bardzo ogólny jako część zachodnio-europejs­ kich wizji i praktyk dotyczących innych kultur. Dla Clifforda współczesna etnografia to nie tylko akademicka praktyka nie dająca się oddzielić od antropologii, ale bardziej rozlegle są to: „odmienne sposoby myślenia i pisania o kulturze z punktu widzenia uczestniczącej obserwacji", to kondycja „bycia na zewnątrz i w środku", to „stan bycia i tkwienia w kulturze podczas gdy patrzy się na kulturę, to forma osobistego i kolektywnego samokształtowania się". W związku z tym padają tu też i inne określenia: „Etnografia to hybrydyczna aktywność, która pojawia się jako pisanie, kolekcjonowanie, jako modernistyczny kolaż, jako imperialna siła, jako wywrotowa krytyka", krótko mówiąc to sposób podróżowania, sposób dochodzenia i przenikania do odmiennego świata. Analizując kulturowe praktyki takie jak antropologia, pisarstwo podróżnicze, kolekcjonowanie, muzeal­ ne wystawy sztuki prymitywnej, plemiennej, Clifford ukazuje jak autorytatywne relacje o innych sposobach życia były częstokroć przypadkowymi fikcjami, i jak obecnie w postkolonialnym kon­ tekście są poddawane zakwestionowaniu i kontestacji. Podjęta przezeń krytyka stawia pytania o autorytet etnografii, o to kto ma ów autorytet, by wypowiadać się o tożsamości jakiejś grupy, lub autentyczności kultury? Co stanowi istotne elementy kultury i gdzie przebiegają granice kultur. Jak zderza się poczucie siebie i innego w spotkaniu jakiego dostarcza etnografia, podróż, i współczesne interetniczne relacje? Podejmując dyskusję nad etnografią, surrealizmem, muzeami i sztuką prymitywną Clifford podaje próbie globalną współczesność. Pokazuje jak współczes­ na kultura jest obecnie w mniejszym stopniu miejscem źródeł i zakorzenienia a bardziej translacją, przekładaniem i przeszcze­ pianiem. Tym co najbardziej frapujące w książce Clifforda moim zdaniem to podejście do historii współczesnej etnografii i spoj­ rzenie na nią z punktu widzenia krytyka literatury, odkrywanie przyliterackiego, twórczego i artystycznego wymiaru etnografii. Clifford bowiem patrzy na dzieła naukowe etnografii tak jak na dzieła literackie, pisarskie (jest to zrozumiałe tym bardziej, że omawiając etnografię w kontekście życia artystycznego, literatury i sztuki pokazuje jak wielu autorów etnografów brało w nim aktywny udział, współtworzyło jego nastrój, atmosferę). Przy­ glądając się dziełom etnograficznym jako „konstruowanym pra­ w d o m " , „fikcjom" i zestawiając te fikcje (co nie oznacza wcale by były one fałszywe, Clifford podkreśla mocno, że mamy tu do czynienia z „poważnymi fikcjami") odnosi je do zastosowanych 10 strategii badawczych w doświadczeniu terenowym, strategii autoryzowania i uprawomocniania interpretacji wykorzystanych źródeł, strategii doboru informatorów. Taka analiza pozwala rozważać problematykę autorytetu i reprezentacji w etnografii. W części I zatytułowanej Dyskursy rozstrząsa i omawia Clifford strategie pisania i reprezentacji w etnografii począwszy od okresu natężonego kolonializmu (1900) poprzez postkolonializm i neokolonializm po 1950 r. Część II Przemieszczenia przedstawia etnografię w jej związkach z awangardą w sztuce i krytyce kulturowej, z praktyką stosującą modernistyczne procedury kola­ żu izestawień. Część III poświęcona jest Kolekcjonowaniu sztuki i kultury, historii tego co plemienne, pierwotne i współczesne - Clifford omawia tu dwa konkurujące ze sobą podejścia w inter­ pretacji sztuki prymitywnej, podejście estetyzujące i podejście, które akcentuje kulturowy wymiar dzieła sztuki, interpretujące go przede wszystkim jako artefakt w jego naturalnym środowisku kulturowym. W części IV autor omawia dwa nie zachodnie przypadki - „orientalny" i „plemienny" - identyfikacji kulturowej, po­ szukiwania własnej tożsamości, pokazując jak osaczone są one przez pojęcia kontynuacji tradycji i integracji, jednoczenia „sie­ bie", podczas gdy zdaniem Clifforda (podchodząc do problemu tożsamości etnograficznie) - tożsamość musi być zawsze zmie­ szana, relacjonalna - odnoszona do tego, co inne, własne poszukująca. Monika Sznajderman wybrała fragmenty z części drugiej, ten krótki wybór nie oddaje w pełni gry znaczeń i wątków porusza­ nych w całej książce Clifforda, do których to wątków obok ukazania i analizy różnych strategii pisarskich należy właśnie problematyka tożsamości kulturowej. Clifford akcentując takie zjawiska współczesności jak migracje, ruchliwość, rozwój środ­ ków masowej komunikacji zwraca uwagę na zacieranie się ostrości dawnych pojęć takich jak „centrum" i „peryferie", „ d o m " i „zagranica" na coraz większe niejasności związane z poczuciem tożsamości polegające na coraz bardziej dojmują­ cym problemie wykorzenienia i na tym, że w coraz mniejszym stopniu mamy do czynienia ze społeczeństwem opartym na wspólnocie kolektywnej przeszłości a zmierzającym w większym stopniu do kolektywnej przyszłości. Na tym tle błyszczy blaskiem analiza zestawiająca dwa przypadki - „ d w u poliglotycznych uciekinierów" i azylantów, którzy wnieśli wielki wkład w literatu­ rę i antropologię europejską ukazując w pełni dramat kulturo­ wego spotkania zadufanej w sobie cywilizacji europejskiej ze społecznościami plemiennymi, analiza zestawiająca Josepha Conrada (Jądro ciemności) z pracami Bronisława Malinows­ kiego (Argonauci... i dziennikiem prowadzonym podczas badań terenowych, opublikowanym w 1967), w której Clifford rozwija wątek „problemu prawdy i kłamstwa w kulturowym sensie". Myślę, że do tej rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz jeszcze na naszych łamach po­ wrócić. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7722334f5599fd1380a2524423104602.pdf 33433d45d31e1b878f8320367b8519ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4198 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Golis, Jan - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3915 Title A name given to the resource Jan Golis, łowicki stolarz i rzeźbiarz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.161-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś JAN GOLIS, Ł O W I C K I STOLARZ I R Z E Ź B I A R Z Ryc. 1. Jan Golis lińska. „Księżar.y Charakterystyczne do zdobnictwa tkaninie cyfiką i dla wycinance, wyróżniają kim domenę sce sztuki obróbką kobiet. Wśród do mężczyzn prawie czasem nawet Wyjątkowo Łaźniki rzezali dużo (powiat takich szewski, krzyże nie który i zmarł kapliczki. znaleziono. dobrych larką, w do okiennice, żyło we wsi o którym p a ­ cieśli 1949 r . mając żadnych również zajmujących znanych na Konstanty R a ­ całą w się 75 l a t , robił i c h wyrobów Łaźnikaeh okolicę, — Władysław dzisiaj Wojciech scowej architektury j a k bogate lowanie Gajek; elementów i czasach żyjący do o n i do m i e j ­ zdobionych, ganki, wiatrownice, czy dekoracyjne sza­ węgłów. Najsłynniejszym •/. m i e j s c o w y c h dzony Wojtysiak wprowadzili sporo sto­ j a k „Samowiak", działający jeszcze p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą , w późniejszych w 1873 r o k u , rzeźbił i niewiele. Według słów Na zaczął większą skalę te zdo­ wtedy jego syna maglownioa — t o i czasu tworzyć dopiero przeznaczona „inte­ n i e miał''. po oże­ jego. dziełem n a podarunek d l a żony. N a s t ę p n i e w z i ą ł się d o upiększania miesz­ kania, drzwi, wykonując oraz księżackie" zdobione serie płaskorzeźbą kredensów, l u b „szafy nazywanych „półki z k o n e w n i k i e m " . W t y m cza­ sie p r a c o w a ł t y l k o d l a r o d z i n y i najbliższych mych. Nigdy nieważ, j a k twierdzi należycie pracę, n i e traktował roku niczego syn, nikt za w ł o ż o n ą gospodarz, W n i e sprzedawał 1923, k i e d y mianowicie: densów „całymi w mi nocami drzewie, pędzić, kilkoro i inne meble. tyle nijak której „odkryła" drzwi Mówił gotów mnie miałem w zresztą, jako Golisa rzeźbionych, j e j rzeźbiarz byłem ojciec głowie wycinać Aniela dorobek, G kre­ o upamiętnił"Zachwycona interesującym lentem ( r y c . 1), u r o ­ wystawie regionalnej pokazała 1943 r . B y ł s y n e m rzystując j e w urządzeniu d o s n u n i e mógł z a ­ pomysłów, że zasnąć abyś jego s a m o r o d n y m t a ­ wyroby w Łowiczu izby sobie: kozikiem n i e dawały, j a k b y wołały do m n i e : chcemy, Chmielińska po­ n i e zapłaciłby m u Chmielińska, m i a ł o n j u ż z a sobą p o w a ż n y a znajo­ na wsi, zarobkowo. najbardziej w małe ramiona Pasyjki 1900. P i e r w s z y m był J a nGolis zmarły pracy na zdobiąc snycerską. młodością, nas twórców dekoracją r e s o w a ł się w i ę c e j kilku równocześnie się z Chmie­ b y ł y s o b i e duże u z n a n i e w e w s i , a l e w ó w c z a s jeszcze okiennice osóbki". podobnie Jednak Było bogatą z: A. Chłopak rzeźbił Chrystusa, była Najstarszy, „różne osoby"; postacią na roli drzwi mięć t r w a , n a z w i s k i e m P i e t r z a k , p r z e d o k o ł o 60 l a t y wykonywał krzyża z od pracy „syncerów" Łowicz). krzyżyki utrzymywał Już j a k o m ł o d y n i e n i u się, o k o ł o r o k u ozdabiali „święte wio­ s a m również samou­ — m i e s z k a n i a , r o b i l i m e b l e , c z y też m a l o w a l i a całej wszyst­ rolnika, gospodarstwie. o stolarze obrazów, spe­ zainteresowanie d r e w n a . W każdej chwilach wolnych ramy stroju, ludowej przede duże i w regionalną stanowią rzeźbiarze którzy w wycinali swoją natomiast opowiadają kach, które twórczości można dekoracyjną zamiłowanie się n a j s i l n i e j się n a t l e s z t u k i Polski. T e dziedziny zauważyć Księżaków przejawia w 1928 r. (repr. i ich strój). w Golisa na 1929 r . , w y k o ­ łowickiej. Były t a m 161 ��kołyska i szafa na szła n a własność pozostawała kupywała wiczu, tanta w stałym szereg uznając postacią. w na terenie w jubileuszowych, miasta Łowicza, plom za uznania działalność m. i n . muzea wicach. Otrzymywał prywatnych, (ryc. innych to artystyczną. W wyroby i ze nie o d osób żeber, natomiast skrzynię rzeźbioną. Około roku 1937 na analizować serię dzie­ W ujęciu postacie Matki przedstawiających Boskiej i między innymi Bezpośrednio p r z e d w y b u c h e m wojny wyrabiał Golis już t y l k o o z d o b n e „ ś c i a n k i d o k a l e n d a r z y " (ryc, 2), w p o s t a c i a ż u r o w y c h p r o s t o k ą t n y c h p l a k i e ­ tek o zaokrąglonych brzegach, b a r w n i e m a l o w a n y c h . Głównym a k c e n t e m w p l a k i e t k a c h jest orzeł h e r b o ­ w y , całą p o w i e r z c h n i ę zaś z a m y k a w i j ą c a się m i ę k ­ k o gałązka l a u r o w a . Z p o w o d u p o d e s z ł e g o w i e k u brakowało s n y c e r z o w i sił d o w y k o n y w a n i a więk­ szych p r a c , n i e w y k o ń c z y ł n a w e t s k r z y n i , z a m ó w i o ­ nej k i l k a l a t w c z e ś n i e j . Technika Rzeźbił w pracy wykonanego kosy. na którą liniował wał przeznaczonej do dokładnie powierzchnię farbami sosnowego których pracę olejnymi. i oklejał umieszczał się stwierdzić, czy w t y m celu tyl­ z zła­ ostrza od narysowania zdobienia i symetrii. Po płaszczyźnie, poziomo, wyrabiał lipowymi dekorację korzystał i z malo­ drewna okładzinami, snycerską. z co wyrzeźbieniu szklistym papierem Meble je skomplikowana. pionowo m u zachowanie wygładzał była własnoręcznie Rozpoczynał wzoru ułatwiało nie desce l i p o w e j , u ż y w a j ą c ko nożyka manej Golisa na Nie udało jakichkolwiek wzor­ ników. Pasyjki stwo. Można koracyjną, Przejawia ża. zasadniczo w która się z zauważyć widoczna jest to zwłaszcza Pierwszy podstawie nich wykazują krzyżyk, w pewne podobnie fałdami Różnice, zwalają s p o s o b i e ujęcia osadzony płaskorzeźbioną w postacią krzy­ z jakie zupełnie kształcił fazę ostatnią głowa rzeźbił w Druga podobnie bezpośrednio kiedy pełnej wzorowana na na po­ reprezentuje nie swojego stylu, okresie pasyjka pomocą węzłem pasyjkami, Golisa, pe- płytki za pierwsza pełni oraz płaskiej między bez wypadkach schematycznie twórczości mo­ pier­ schematycznie, charakterystycznym twórczej. ilustracji. staranniej gdy klatka została że został rzeźby n i e moż­ niewielkiej, o n jeszcze w granicę nie niewyraźnej bardziej zachodzą sztywne, i obu omawianych przypuszczać, wcześniejszą wy­ podczas dojrzałości była prawdo­ dewocjonaliach produkcji fabrycznej. Z d w ó c h f i g u r C h r y s t u s a stojącego — odkryta pewny, w Łaźnikach, Muzeum nie w Łowiczu, że przypisać twierdzać dzących figur jest t y l k o jedna, autoryzowana natomiast druga, przechowywana strzegającą, posiada autorstwo Golisowi. rrrimo między jest fałdów, tymi w wszystkim rzeźbom w y r a z sukni, wzdłuż które obu wydłużenie pionowym zaznaczonych hieratycznej zacho­ wspólną wybitne jeszcze się po*- różnic, Cechą za­ hipotetycz­ t a zdaje istotnych sposób zbiorach uwagę tylko Hipoteza pasie w w metryce rzeźbami. spotęgowane rytmicznie w można pewnych przede przewiązanej układem całej, nadaje nie obu p o w a g i . Fałdy t e j e d n a k r z e ź b i e z m u z e u m ł o w i c k i e g o ( r y c . 3) p o t r a k t o w a ­ zastały (ryc. 5) bardziej — dekoracyjny. dizwonowatej w Matki szaty Bo­ jest bo­ Postać identycznie. mostek podczas zaznaczonymi biodrze. ne de­ Golisa. nogi, W 4). dość ( r y c . 4) wykonana prawym gdy i formie rowków, pasję samą meblach w płytkich w tę jest zaznaczony postaci żeber. rizonium podobień­ w ciało podstawie kształtowana bardzo z na są r ę c e zaznaczenia postaci, Rzeźb w y k o n a n y c h przez J a n a Golisa z n a m y b a r ­ dzo n i e w i e l e . Z a c h o w a ł y się z a l e d w i e t r z y p a s y j k i i d w i e f i g u r k i C h r y s t u s a stojącego. (ryc. się krzyża, p o k r y t e są p o n a d t o kończynach ostatniej delowane siowa Chrystusa. w łączy Ramiona u w y d a t n i o n y u k ł a d mięśni. D r u g i e j powrócił d o r z e ź b y f i g u r a l n e j , , w y k o n u j ą c figurek, ma boga­ Natomiast potraktowana wypadku piersiowa kolekcjonerki więciu została pierwszym publikowanej dekoracji roślinnym od pasyjce, bardzo krzyż. meblową. j a k poprzednio, on drugiej oczy względem ornamentem nieznanej robił pod klatka ze się w prawie snycerką główkami krawędzie odbiega W ilustracji rzuca barokowy Kato­ w o n również zamówienia W za­ ornamentu nieostrej pasyjka Chrystusa drugiej Golisa zdobiony, gatym dy­ z 5 profilowane rocz­ z Golisowi szczegółach i profilowane snycerskich. Golisa. tylko całkowicie sław. N a gwiazdkami bogato Chmielińską , trzecia po­ W prac znanej małymi posiada 6). przez 1935 popularną związanych Warszawie za­ Ło­ reprezen­ drewnie otoczoną aniołków, dla Lwowa np. w w roku bardzo nadano okresu międzywojennego kupywały za i miejscowych nicą założenia połowie sensie t y m czasie w piersia czołowych polityków uroczystościach rzeźbiarzem, r e j o n u . Około powiatu skiej, prze­ Chmielińska do M u z e u m pewnym tego Wykonywał następnie muzeum. kontakcie z sztuki Golis która jego wyrobów go ludowej był już talerze, miejscowego swobodnie, schematycznie Biegną jednakowych układają one drugiej element t u równolegle odstępach, się a w jako a na symetrycznie dclnej na boki. rzeźbie wyłącznie do siebie, krawędzi Również Ryc. 2. „Ścianka" do kalendarza. Wyk J . Golis. Ryc. 3. Chrystus w cierniowej koronie. Wys. > 33 cm. Wyk. prawdopodobnie J . Golis. Ryc. 4. Fragment pasyjki J . Golisa. Wys. Chrystusa 16 cm. Muz. w Łowiczu. Ryc. 5. Chrystus. Wys. 45 cm Wyk. J . Golis ok. 1934 r. Ryc. 6. Pasyjka. Wyk. J . Golis. Wys. 62 cm. Muz. w Łowiczu. 163 �Ryc. 7. Kredens rzeźbiony i malowany. Wyk. J . Golis w 1928 r. Muz. w Łouiiczu. Ryc. 8. Skrzynia rzeź­ biona. Wyk. J . Golis w 1934 r. Ryc. 9. Fragment lawy zdobionej. Wyk. Franciszek Szymczak z Bąkowa ok. 1925 r. �Ryc. 10. Bok skrzyni (patrz ryc. 8). Wyk. w 1934 r. elementem jący z ornamentalnym szyi przechodzi równie Chrystusa, się uważany sukni. Pewne żyć w s p o s o b i e ujęcia Pomimo za podobieństwo sobą bem m o d e l o w a n i a . chuje z n a c z n a nie wykończenie i surowość jest rzeźby Różnica w pochodzą przypuszczenie, nym rzeźby opracowaniu sposób bardzo< wcześniejsza niu rodziny stały z że bardziej p r y m i t y w n a rzeźba od więcej w precyzyjny oby­ twórczości. wysunąć pod względem technicz­ w znajduje Łowiczu się traktować w czasie, jako jest zo­ rzeźbę niewykoń­ czoną. mebli kredensy, Golisa na które pierwszy zwracają plan uwagę wysuwają swoją nie­ rozetek, grzebieniu, którego> motywem ornamentem dobnie zakomponowanym. układa się o n w polach, zamkniętych mymi densie z wędzie nastawy bardzo Poza Łowicza kwiatową. od i 7) również motyw tylko metryczna tów dwuosiowa roślinnych. mimo-, iż wyrastają ' z splecionych czek w ósemkę natomiast girland. ozdobione nieregularnym motywem niką Dekoracja niejsza trzeciego i nieco kredensu bardziej podstawy drzwi­ snycerką — tech­ jest znacznie skrom­ Forma kwiato­ jest lek­ podobnych j a k poprzednio wygiętych chlarzy wrzecionowatych, listków, ułożonych w pąki. Również na podobne grzebieniu do wa­ wieńczącym nastawę k r e d e n s u w i ć roślinną zastępuje słabo woluta. Kredens Pracę nad ten, w y k o n a n y w ulist- 1910 r o k u , wielobarwnie. skrzynią rozpoczął Golis w 1934 r . ( r y c . 8). W d e k o r a c j i j e j podział n a p o l a n i e j e s t w y ­ gałązek; kwiatony środek pola stron szlakiem, złożonym kra­ z trójkątnych giem metrii ząbków tulipana, połówek przebiega w rozet. została i dolnej w rozmiesz­ układzie mniejsze otoczona partiach kompo­ z zaś w przez z pośrodku biegnących kompozycji środek trzech pionowych umieszczonego' Jedyna pionowo licowej swobodnym wypełniają kre­ kwiatu ścianie dość Całość s y m e t r y c z n y k w i a t o ń o l a n c e t o w a t y c h liściach i k w i a ­ Obramowania z kwiatowe. stanowi kształt n u z a n i k a zupełnie, p o m i m o że o r n a m e n t złożony zycje są po­ przybierają stylizowana. Na pokryte za­ sy­ elemen­ bocznych, łańcuszka w y k o n a n e g o o wszystkie kom­ mazerowania. zaakcentowany. szybek 1928. Muzeum podstawy; są — z a m i a s t dwa zwień­ roku z złożona z wazonów, czono ażurowe ten, sposobach ma p o l a c h raźnie zdobionej w kompozycja, Kwiatony prostokątnych pozio­ w kredens drzwiczkach polami polichromowanym obramowania Główny kredensu PrzecWwagę rozwinięte tym w (ryc. podstawie dwoma Po­ się na cen­ Kredens został jest układa m i a s t wyraźnego k w i a t o n u występuje t u b o w i e m roślinnym, p o ­ pionowych, góry kredensu). stanowi czenie n a s t a w y . wicią czterech (szuflady podstawy Na Łodzi. niego różni nie jest m a l o w a n y Łowiczu, trzeci w herbowy. wykonany ornamentu dują się w Muzeum w orzeł do niona są o n e w y p u k ł y m doniczki. gałązka z w y k l e bogatą dekoracją. Z e z n a n y c h n a m d w a z n a j ­ kryte z złożona malowany, który wyrastający elementów polski podobny Łodzi, ko Wśród się w na jest pozycji posiada­ wykonane t y m samym wypadałoby ce­ pozwala rzeźbiarza. Jeżeli zaś o b i e mniej muzeum róż­ sposo­ powierzchni, okresu z Muzeum t e j , która faliście barwnie głównie w jednego się Bardzo wyraźnie; wykonania kształcie samych zauwa­ jeszcze w z sposobie w tych tralnym i s t a r a n n i e w y g ł a d z o n a . T r u d n o - j e s t ustalić, c z y dwie być tach Z brzegów Podczas g d y pierwszą figurkę druga m o d e l o w a n a że stóp. podobieństw, o b i e dość zwisa­ fakt, dłoni, m ó g ł b y można dłoni wskazanych między łańcuch gdyby po w i e r z c h u złożonych dobrze nią się stal który, rzeźbionej J. Golis szere­ oś sy­ płaszczyzny 265 �zdobniczej. (ryc. Ornament 10), złożony na węższym z podobnych tów, j e s t b a r d z i e j s z t y w n y zuje t u do glownicy, dekoracji która boku skrzyni nych jak na licu elemen­ również i statyczny. Golis wspomnianej była jednym nawią­ poprzednio z jego ma- pierwszych Wykonując łóżko d l a córki ozdobił ' G o l i s płasko­ boków, j a k o najbar­ rzeźbą t y l k o j e d e n z dłuższych dziej widoczny. podobnie Wzór, zakomponowany j a k n a grzebieniach tu kredensów, bardzo przypomi­ n a też n i e c o ozdobę o k i e n k a n a d d r z w i a m i wymi do domu snycerza. Od akcentu wejścio­ centralnego, k t ó r y s t a n o w i u l u b i o n y p r z e z , n i e g o m o t y w orła, r o z ­ chodzą się s y m e t r y c z n i e przypominający Podobny wykonanej w na boki u l i s t n i o n e gałązki. wy. nieco zwieszony ornament przez dwie Występuje w na bo­ motyw, dół pąk kwiato­ znajdujemy Golisa esowate, t u nowy już na Wystawę kołysce Regionalną 3 najmniej udanych wyrobów zdobionych Jana G o l i s a należą d r z w i . J e d n e z n i c h , z n a n e t a k ż e z ł o ­ wickiej wystawy , ozdobione i zostały przez nałoże­ n i e t o c z o n y c h półkolurnienek, płaskich k r ą ż k ó w i m o ­ tywów w kształcie rzeźbiarz gicznego padku, soczewki; zakończył odstępnym orłem. typową wszystkie d l a niego założenia kompozycyjnego. na drzwiach zachowanych przez m e n t złożony ze elementy W d o dziś postaci bardzo w domu rodzinę Golisa, s p o t y k a m y o r n a ­ roślinnych, wydłużonego, s y m e t r y c z n e g o składającego nych szczegółów. dekoracji wy­ się z m a ł o wyrobów czytelnej stolarskich kwia­ masy drob­ wykonanych p r z e z G o l i s a w y r ó ż n i ć można s z e r e g c e c h , które skła­ się n a p e w i e n twórcy. Motywem specyficzny najbardziej styl dla właściwy Golisa temu charakte­ r y s t y c z n y m j e s t w i ć złożona z gęsto- o s a d z o n y c h siebie wrzecionowatych listków, z bardzo znaczoną l u b w o g ó l e n i e w i d o c z n ą łodygą. Występuje on w k i l k u postaciach: j a k o t y p o w y , osadzony z o n i k u kwiatoń, j a k o esowata ściankach sające do kalendarzy) pnącze o bardzo w gałązka l a u r u l u b też wa­ (np. n a jako- luźno drobnych listkach. rzeźbione p r z e z G o l i s a są z a z w y c z a j zwi­ Kwiaty promieniste, wie- lopłatkowe, r a z t y l k o występuje k i e l i c h t u l i p a n u . bionym motywem chętnie umieszczał (np. do na kredensach, kalendarzy) swoisty. tywów Pod Golisa tym nie orzeł polski, centralny drzwiach, interpretując Poza i łóżku, go w stosował Ulu­ który kompozycji na ściankach sposób bardzo żadnych względem od formy mebli meble rozpowszechnionych Księstwa Łowickiego, snycerką i malaturami. sach — poza dekoracją dodał tylko do n i e różnią zostały Na one t y l k o przykład rzeźbioną ogólnie na na sposobie densu oraz ment jest formy dziej w y d a t n e zwieńczenie szczytu. K o m p o z y c j a przez w spotęgowałaby tu wejściowych Andrzeja Golisa, znamy drewnianą pewne Golisa tylko kapliczkę. podobieństwo zdobienia, m . in. ornamentu n a podstawie jednak znacznie wprowadza poza motywy nowością tym zwierzęce, jest laskowa- umieszczone przypominające ozdoby n a t e r e n i e Łaanik ganków p r z y d r z w i a c h Gajek, syn agronomię chłopiec cieśli Wojciecha pracuje obecnie bardzo Gajka, poza Łażni- się snycer­ interesował ką. N a u c z y ł s i ę rzeźbić o d o j c a , a l e p o d o b n o też chowane wa jedna ustalonych kompozycja W całości, upierzenia ptaka wykazują Rzeźbione jedynymi na w tej pracy oraz d w i e p l a k i e t k i , z któ­ orła polskiego, wzorów, druga ostatniej zwraca bardzo wykonanego — dekoracyjne i ciekawe ujęcie biegłość techniczną wykonane pelikana uwagę dużą sprzęty obser­ J a n a G o l i s a . Za­ t o m i s t e r n i e w y c i n a n a , ażuro­ przedstawia gnieździe. te technikę jego w y r o b y według w chętnie r a m k a n a fotografie rych piskląt. przez ładna rozwiązanie Wyroby autora. Golisa n i e są t e g o r o d z a j u m e b l a m i , j a k i e spotkać izbach Księżaków ma rozpo­ d o domów. Jako wował kre­ S a m orna­ prostszy, nowe pseudogotyckim, szyby, jego Golisa 62 l a t a , widać Jana w Andrzeja p o t r a k t o w a n i u grzebienia. wszechnionych kami. podkreślone snycerzy wyrobów ozdobną rozłożenia obramowaniu łowickich. m e b l i , które Pośród w moż­ używanych większości są przez pochodze­ n i a j a r m a r c z n e g o , zdarzają się dość często- p r z e d m i o t y ozdobione przez j a k i e g o ś s a m o u k a snycerką czy m a ­ l o w a n i e m . P r z y k ł a d o w o w y m i e n i ć t u m o ż n a łóżko ze Strugienic, zdobione przez miejscowego- majsterka Białasa, c z y ł a w k ę w y k o n a n ą p r z e z F r a n c i s z k a Szym­ czaka z Bąkowa Górnego. Łóżko ze Strugienic ma n a dłuższym b o k u t a k s a m o j a k łóżko Golisa r a c j ę rzeźbioną listej wgłębnie, symetryczną, w gałązki, j e d n a k środkowa, znacznie skromniejszą podokiennej wyższa część z Bąkowa oparcia, rowaniem motyw nikłym bar­ kopytnika. niż pła­ (ryc. i płaską, kwiatonem Większość polichromowaną snycerski stanowi tych i malowanych tylko na j e s t ażu­ rzeźbą. t u doniczka dużymi 9) przypadająca przestrzeń ściany m i ę d z y o k n a m i , o z d o b i o n a ny deko­ f o r m i e fa­ Golisa. ławie lico­ orna­ i charakterze się kreden­ ścianach przyjętej o skorzeźby wzbogacone w Z j a k n p . sylwetkę psa. Drugą nie po­ twórczości J a n a Go­ mianowicie kredensu Golis mo­ terenie licowej innych 1945 r . mając kredens dekoracji W Golisa w do stosowanego w a Gajka. zmarł rzeźbiony W dwóch wiosce, Franciszka który zoo- i a n t r o p o m o r f i c z n y c h . zasadniczo wych był jako punkt za­ ściany między bukiet kwia­ Możliwe, że p o l i c h r o m i a n a działalność rodzinnej obok słabo bogaty Należy wspomnieć o w p ł y w i e lisa Franciszek drugim dodatkowy, boczne -na u b r a n i e , pośrodku, t o podobieństwo. skończywszy znanych już elementów tami, dają jeszcze gdzie zębatą linią. S k r z y n i a G o l i s a n i e została nie­ z się tów, a krawędzie są w y r a ź n ą jakiegoś l o ­ wicią B r a k u j e t u wyraźnie zamieszkałym W znajduje Andrzej Łowiczu . Do w lami, skrzyniach malowanych dwupolowych, wykończona. dzieł. gato łowickich Głów­ z bardzo nerkowatymi liśćmi i mebli rzeźbionych m e n t u n a s k r z y n i n a s u w a p e w n e , dość o d l e g ł e zresz­ ł o w i c k i c h powstała p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą i w okre­ tą, p o r ó w n a n i e sie 166 z kompozycją malatur na tradycyj­ międzywojennym. Były to czasy największego, �wręcz żywiołowego rozkwitu w i c k i e j p o w i n n y iść r ó w n i e e f e k t o w n e ją wypełniają. dukujące metale lowanymi kajały Tymczasem bardziej konawstwem ośrodki d l a użytku skrzyniami, w niejszego Podczas sprzęty, które stolarskie pro­ w s i , poza niewielkim wyszukane wnętrza izby ło­ zdobnictwa w Ł o w i c k i e m . W p a r z e z bogatą dekoracją barwnie m a ­ stopniu potrzeby zaspo­ w wpływu Łowickiem sunkowo meble n a obraz gdy masowo określony, dużego cechuje widualnych wypuszczający artystycznej z warsztatu działalności Tego rodzaju sadzie produkcja „krótkich serii", snycerką różnorodność f o r m , t y p o w a d l a indy­ poczynań artystycznych. PRZYPISY w ciągu całej niż kilka Muzeum w 2 J w . , r y c . n a s. 101. oparta n a za­ 3 J w . , r y c . n a s. 103. n i e mogła wywrzeć znacz­ 4 J w . , r y c . n a s. 104. kraju. OBRZĘDÓW i N a koncie stałą o r a z nych zmiennych, osiągnięcie t u przypomnieć skiej, na której czynnych pokazano niemal lutym dużej na całą Lublinie nowa skalę było 100% (!) wystawa jakie została zmienna, treścią stanowiła korzystania nowych pomysłów cji, j a k również zastosowania ośrodków ludowych, w gdzie dzie­ występowały. otwarta pracownikowi naukowej. ceramiki lubel­ odmian, interesującą starcza niejedna Lubelszezyźnie n a t y m terenie 1959 r . przygotowa­ wartości ubiorów do­ wystawę których wystawę czy wystawę stroju sumiennie reprezentowanych wówczas garncarskich, dzinie o posiada urządzoną spośród Wystarczy muzealnych osiągnięć szereg n i e z w y k l e wystaw najbardziej placówek swych stanowiła w Muzeum która poza swą Ciekawą w próbę w y ­ zakresie ekspozy­ możliwości, j a k i c h d o ­ muzeum nowoczesna tech­ nika. Wystawa ne ilustrowała Lubelszczyzny, nym zwyczaje pokazane doroczne w wyborze zarówno w a r u n k a m i l o k a l o w y m i , badań mogli Świderski. LUDOWYCH do grupy ambitnych skonale opracowaną i estetycznie w Jan Warszawa i ich strój. 1 mebli. meblarska, L u b l i n i e należy dynamicznych W A . Chmielińska, Księżacy 1930, s. 100. Reinfuss WYSTAWA w styl, d l a sto­ zdobione pra­ Fotografował Roman stworzyły plastycznej n i e więcej czy kilkanaście s z t u k z d o b i o n y c h łowickiej. charakterystyczny obszaru cujący — j a k G o l i s — w sposób p ó ł a m a t o r s k i , półzaswej izby skrzynie łowiczan. W y ­ m e b l i o bogatszej d e k o r a c j i z a j m o w a l i się w i ę c różni u t a l e n t o w a n i s a m o u c y , wodowy, wnętrza wyrabiane z tego zakresu. organizatorzy magazynowych statecznie musiało W wystawy Muzeum, penetracją konieczności terenową, podyktowa­ jak i i na poprzedzone prowadzoną stanem przez stopniu zasobach zatrudnionych w Muzeum, i obszerną opis dokumentację oraz zapis gnetofonowe stów. czy t e n został następnie korzystany przy muje obrzędów niektóre Z urządzeniu obrzędy świąt zimowych dów, serię turoni, oraz odkryte przy styki Ludowej kiełek. szafka ku wraz współudziale z grupę obej­ oraz Sekcji z trójkątnym ligawek Badania Instytutu Janowa interesujących k u ­ związanych szczytem, otwarta umieszczona kolędnicza. W e w n ą t r z z Bożym z przodu n a drąż­ niej znajdują się w d w ó c h k o n d y g n a c j a c h figurki krążące w cu, ubiory wiejskie. odziane Zwyczaje sikawek w e współczesne wielkanocne, śmigusowych, techniką rozległą rządzona z prócz palm, drewnianych pisanki w y ­ u i skrobaną wyróżniała nawleczonych poprzegradzanych tań­ reprezentowały woskową których Pla­ Sztuki maski a także szopkę z kompletem przedmiotów j a k gwiazda tzw. Hero­ kolędniczych, zasługuje n a u w a g ę wśród etno­ gwiazd Państwowego Wśród Narodzeniem która dorocznych związanych z o k r e ­ wystawiono z a p u s t n y c h przebierańców, Lubelskiego tek­ umiejętnie w y ­ wystawy, zwyczajów c y k l u obrzędów i zwyczajów sem nagrania m a ­ śpiewanych rodzinne. kołatek, zespół i rezul­ obiektów, a l e obejmującą i c h względnie wygłaszanych Materiał cykl obrzędów ołówkowy konane niedo­ co dało w t a c i e n i e t y l k o znaczną liczbę n o w y c h wystawy często Przygotowanie zostać rodzin­ bowiem bazować szczupłych metrykowanych. z małym i grafów NA LU B E LS ZCZ Y Ź N I E oraz się kołatka na d w a sznurki nasady krótkimi seria spo­ deseczek kołeczkami 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea7789d6399889a2ee2988a3b4c45548.pdf 8a3a39f4b3d53b6ff9570ed1bc486ba4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4539 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource sztuka ludowa rzeźba drewniana Lamęcki Jan - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4219 Title A name given to the resource Jan Lamęcki, rzeźbiarz i pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.15-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa J A N L A M Ę C K I RZEŹBIARZ I Z DĄBROWY PAMIĘTNIKARZ ZIELONEJ* II. 1. Jan Lamęcki, rzeźbiarz ludowy. Do kręgu znanych i cenionych współczesnych rzeźbiarzy ludowych przybyła jeszcze jedna cieka­ wa postać samouka o oryginalnym i bardzo indy­ widualnym stylu. Jest nią Jan Lamęcki z Dąbrowy Zielonej, małej wioski w południowej części powiatu radomszczańskiego, rzeźbiarz, autor pasjonujących pamiętników i znakomity gawędziarz. Rzeźby Lamęckiego reprezentują w sztuce ludo­ wej odrębny rodzaj stylistyczny. Nie widać w nich adaptacji znanych stylów historycznych, tak często obserwowanych w ludowej twórczości, lecz inny rodzaj, „nieskażony" wpływami sztuki warstw elitar­ nych, a znajdujący odpowiednik w odkrywczej sztu­ ce dziecka. Twórczość Lamęckiego wyrosła na glebie ludowych tradycji i wzbogaca ją z kolei nowymi pierwiastkami, co jest rzeczą tym ciekawszą, że dzieje się to w połowie X X wieku na wsi, której dawna struktura społeczna uległa już silnym proce­ som rozpadu. Rzeźby te wprowadzają nas — za pomocą prostych i nieskomplikowanych środków wy­ razu — w świat opowieści wyrażonej formą, kształ­ tem i barwą. Podobną opowieścią o świecie, tyle że wyrażoną za pomocą słowa pisanego, są pamiętniki Lamęckie­ go. Świeżością żywego słowa przypominają one Pa­ miętniki Jana Chryzostoma Paska. Podobnie jak u Paska klarowały się i doskonaliły najpierw w zam­ kniętym gronie słuchaczy, a później piórem narrato­ ra utrwalone zostały na piśmie . Głównym bohate­ rem jest sam Lamęcki — „Janek-sirota". Silne za­ barwienie emocjonalne i egocentryzm autora zawa­ żyły niewątpliwie na sposobach przedstawienia sa­ mego siebie na tle środowiska. W ogóle w pamiętni­ kach widzimy przewagę pierwiastków osobistych, subiektywnych. Wybór i interpretacja zdarzeń rzuca ciekawe światło na psychikę Lamęckiego jako przed­ stawiciela określonej warstwy społecznej. Oprócz bo­ gatego wątku anegdotycznego pamiętniki dają przej­ mujący obraz chłopskiej doli i niedoli, opisują węd­ rówki w poszukiwaniu pracy, migracje sezonowe do Niemiec, przedstawiają też całą sferę stosunków mię­ dzy ludnością wiejską, służbą dworską a „panem, wójtem i plebanem". Stąd duża wartość tych pamięt­ ników dla etnografa, psychologa, socjologa, czy historyka. Dodajmy, że dzieło Lamęckiego jest owo­ cem wielkiej i żmudnej pracy. Obejmuje ono 28 ze­ szytów liczących łącznie 1218 stron (pamiętnik skła­ da się z 61 rozdziałów). Część pamiętników — zwłaszcza pierwsze partie — są spisywane retrospektywnie, a część jest opisywa­ niem bieżących zdarzeń. Kiedy Lamęcki zaczął pisać pamiętniki, trudno w tej chwili rozstrzygnąć w świet­ le sprzecznych danych, jakie podaje ich autor w obec­ nie pisanych listach oraz w świetle pamiętników. Poziom literacki pamiętników jest niejednolity — są partie o płynnej narracji i szerokim oddechu epickim, w innych spotykamy kilkakrotne nawet powtórzenia zdarzeń, zwłaszcza gdy Lamęcki opo­ wiada innym swoje przeżycia tymi samymi niemal słowami lub introspekcyjnie przeżywa je ponow­ nie. Nawet fragmenty literacko nie interesujące, jak opisy błahych czynności czy pełne dłużyzn rozmo- * W opracowaniu niniejszym korzystałam z na­ stępujących materiałów: rękopisu pamiętników Jana Lamęckiego, z wywiadów własnych przeprowadzonych w latach 1956, 1957 i 1960, listów Lamęckiego do autorki, korespondencji Lamęckiego z Muzeum Etno­ graficznym w Krakowie oraz rzeźb — będących włas­ nością Muzeum Etnograficznego w Krakowie, p. Fer­ dynanda Solowskiego oraz autorki. Ponadto korzy­ stałam z materiałów archiwalnych PIS oraz foto­ grafii ze zbiorów PIS. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Pol­ sce, Kraków 1960, str. 146. Problem narracyjności rzeźb ludowych porusza T. Seweryn w artykule Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1956, nr 3, oraz książce Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. Por. Jan Pasek, Pamiętniki ze wstępem Romana Pollaka, Warszawa 1955. 1 2 3 1 2 3 15 �2 wy z „panami", mają w pamiętnikach ciekawą wy­ mowę socjologiczną i dlatego zasługują niewątpli­ wie na wnikliwą analizę. ŻYCIE I OSOBOWOŚĆ JANA LAMĘCKIEGO Jan Lamęcki urodził się w 1895 r. w Radoszewnicy, małej wiosce nad Pilicą. Ojciec jego był forna­ lem w majątku pana Ostrowskiego i zmarł pozosta­ wiając wdowę z czworgiem nieletnich dzieci, z któ­ rych najstarszym był ośmioletni Jan. Matka jako biedna wyrobnica wędrowała z dziećmi po różnych folwarkach w poszukiwaniu pracy. Wcześnie też od­ dała najstarszego syna na służbę do księdza Jasień­ skiego (proboszcza w Dąbrowie Zielonej), gdzie w la­ tach 1906—1908 był pastuchem i chłopem stajen­ nym. Lamęcki przebywał dwukrotnie na robotach w Prusach. Pierwszy raz wyjechał w 1909 r. na dwa sezony i pracował u „bałura" w okolicy Opola, dru­ gi raz, wspólnie z siostrą, w 1913 r. Wojna światowa zastała go w Niemczech wraz z innymi robotnikami sezonowymi z Polski. Udział w strajku chłopskim oraz pobicie niemieckiego żandarma i inspektora pracy zmusiło go do ukrywania się przez dłuższy czas w lesie. Złapany przez Niemców uciekł jednak i ukrywał się w jaskini nad jeziorem w okolicy Stralsundu. Po pewnym czasie żandarmi wytropili jego kryjówkę i uwięzili go. Dopiero zakończenie wojny i rewolucja uwolniły Lamęckiego z więzie16 nia. Do Polski powrócił w 1918 r., otrzymał pracę jako polowy w majątku Rogaczew, założył rodzinę, po czym przeniósł się na posadę gajowego w Dąbro­ wie Zielonej, kupił kawałek pola i małą chałup­ kę, postawił zabudowania gospodarskie i zaczął zbierać budulec na budowę nowego domu (którego zresztą nie udało mu się wystawić do dziś). Niespo­ dziewane wymówienie mu posady gajowego po pięt­ nastu latach pracy zaskoczyło go i rozgoryczyło. Przyczyną wymówienia była, jego zdaniem, polityka właścicieli majątków, którzy nie chcieli zatrudniać u siebie przez dłuższy czas ludzi, by nie płacić im emerytury. Lamęcki znalazł pracę na okres roku w Kościelcu w pobliżu Częstochowy, a następnie przeniósł się do majątku Okołowice, gdzie pracował do wybuchu wojny. Powrót do Dąbrowy Zielonej w 1939 r. z żoną i trojgiem dzieci był już ostateczny. Mieszka tam do dziś w starej, krytej strzechą chałupce na począt­ ku wsi. W styczniu 1945 uciekające oddziały nie­ mieckie zabrały go jako furmana i zawlekły w oko­ lice Opola. Uciekł jednak wraz z towarzyszami ze swojej wsi, przedarł się przez linie frontu i wrócił do Dąbrowy. W okresie powojennym pracował jako robotnik w pobliskich kamieniołomach, ponieważ mały kawałek roli nie wystarczał na utrzymanie ro­ dziny. Pamiętniki jako źródło poznania osobowości La­ męckiego warto uzupełnić danym z autopsji. La­ męcki jest cyklotymikiem. Wskazują na to pewne cechy jego konstytucji psychofizycznej. Niski, krępy, mocno zbudowany, o energicznej, czerstwej twarzy i żywym spojrzeniu, ma jeszcze dziś ogromną siłę fizyczną. Gdy był młodszy, potrafił utrzymać na so­ bie pięciu dorosłych chłopów i „tańcować" z nimi. Porywczy i zapamiętały w gniewie, był w uczuciach przyjaznych wierny i oddany. Mimo pozornej szorst­ kości w reakcjach Lamęcki silnie reaguje na bodźce emocjonalne. Wiele doznań przykrych w dzieciństwie J. Lamęcki: II. 2. Głowa Matki Boskiej, jragm. „Pie­ ty", drewno połichr. Wł. F. Solowskiego. Ił. 3. „Aniołek", drewno polichr., wys. 55 cm. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 4. Głowa Chrystusa, fragm. „Piety", drewno polichr. ��i młodości, jak wczesna śmierć ojca, topienie się młodszej siostry, cudem zresztą odratowanej, śmierć dwóch braci i siostry, strata narzeczonej — wy­ tworzyły pewne kompleksy w jego skłonnej do egotyzmu psychice, kompensujące się w spisywaniu swoich przeżyć zatytułowanych bardzo znamiennie: „Mały Janek-sirota". W pamiętnikach znajdujemy też dowody bardzo wrażliwych reakcji na przeżyte krzywdy zbiorowe. Jego patriotyzm przejawia się silnie dopiero w czasie I I wojny światowej. Do innych charakterystycznych cech osobowości Lamęckiego należy spostrzegawczość, żywa pamięć, szybkość reakcji w trudnych sytuacjach oraz umie­ jętność koncentrowania uwagi. Lamęcki jest dobrym organizatorem, a we współżyciu wykazuje pewne dyspozycje do przewodzenia. Zaskakująca jest duża plastyczność jego psychiki i wynikająca z niej łat­ wość przyswajania społecznych wzorów zachowania, prowadząca do przystosowania — ale zawsze w ra­ mach tradycyjnej obyczajności. Wesołe usposobienie, humor i staropolska fan­ tazja zjednywały mu przyjaciół, choć rodzaj wyko­ nywanej pracy — pilnowanie pańskiego dobytku — nie zawsze cieszyło się uznaniem w środowisku wiejskim. Gościnność oraz nieodzowny jej atrybut na wsi w postaci flaszki wódki i może nawet zbyt skrupulatnie przestrzegane tradycyjne poczęstunki dawały mu jednak poczucie oparcia i więzi z środo­ wiskiem wiejskim, mimo że kontakty z przedstawi­ cielami warstw wyższych, a zwłaszcza z chlebodaw­ cami, były dla niego bardzo atrakcyjne. Lamęckiego cechuje konsekwentne realizowanie powziętych postanowień i równocześnie pewna apodyktyczność, a nawet niekiedy despotyzm. Najlepiej charakteryzują to jego własne słowa: „Jak po­ wiem — świente musi być". Lamęcki jest niewątpliwie silną indywidualnością. Świadczy o tym choćby sam fakt pisania pamiętni­ ków, mimo słabej znajomości arkanów sztuki pisar­ skiej. W dzieciństwie uczył się czytania i pisania zaledwie kilka miesięcy u wiejskiego stolarza i u „światłego Józia Zintary". Wykształcenie to uzupeł4 4 Informacja o tym, kiedy Lamęcki uczył się pisania i czytania, pochodzi z wywiadu autorki arty­ kułu, przeprowadzonego z nim w 1957 r. Lamęcki powtarza to samo w liście z 1962 r., w którym do­ daje nie potwierdzoną w pamiętniku wiadomość o tym, że uczył się także u księdza Jasieńskiego. Natomiast w pamiętniku kilkakrotnie powtarza, że w czasie pierwszego i drugiego pobytu w Niemczech listy do domu pisały mu inne osoby. Mgr M. Przeździecka w artykule Radomszczański Zagłoba ludowy, „Ziemia", 1958, nr 3, podaje, że Lamęcki przyswaja sobie sztukę pisania po powrocie do kraju w 1918 r., a pierwszą datą, kiedy pamiętnik już pisze, jest 1934 r. Ta ostatnia data wiąże się jednak z zakoń­ czeniem części pamiętników, do strony 718, o czym świadczy następujący napis u dołu: „Koniec — Tan Lamencki — D. 27.111.1934. R. Kości... (Kościelec)". �nił już na swój sposób w okresie międzywojennym. Ulubione lektury to „Potop", „Ogniem i mieczem", „Robinson Kruzoe", „Duch puszczy" i wiele innych. Zastanawiający jest fakt, że Lamęcki nie pisze nic w pamiętnikach o swoim warsztacie rzeźbiar­ skim, podobnie jak nie wspomina o przebieraniu się za misia w czasie zapustów, o różnych obrzędach, w których aktywnie uczestniczył, o chodzeniu z szop­ ką i o innych ciekawych zwyczajach. Jak widać, Lamęcki uważał, że jego „dłubanie", jak i niezbyt poważne przebieranie się w czasie obrzędowych wędrówek, nie zainteresuje ewentualnych czytelni­ ków, do których adresował wielokrotnie swoje pa­ miętniki. Gusty swoich potencjalnych odbiorców oceniał miarą zainteresowań własnego środowiska wiejskiego. Najbliższe otoczenie chętnie słuchało je­ go bohaterskich opowiadań o zwycięstwach odniesio­ nych w walce z przeciwnym losem i nieżyczliwymi ludźmi, opowiadań wyzwalających w nim poczucie mocy i podnoszących jego autorytet. Imponował swoją ogromną siłą fizyczną, lisim sprytem, bawił dowcipem, humorem i fantazją. Słuchający go są­ siedzi śmieli się z bogactwa przysłów i trafnych, II. 5. J. Lamęcki: „Ukrzy żowany", drewno polichr., wys. 94 cm. Wl. Muz. Etn. Kraków. II. 6. J. Lamęcki: Krucyfiks. II. 7. Krzyż przydrożny w sąsiedztwie domu Lamęckiego. II. 8. J. La­ męcki: Krucyfiks, drew­ no polichr. Wł. F. Solowskiego. II. 9. J. La­ męcki: Głowa Chrystusa Ukrzyżowanego, fragm. (por. U. 5), drewno polichr. 19 �lapidarnych określeń, podobnie jak my teraz, słucha­ jąc jego gawęd o obrzędach, czujemy tętniące życiem echa dawnej przeszłości. Słowa Lamęckiego malują obrazy i , podobnie jak i jego rzeźby, wprowadzają nas w świat stworzony przez tę ciekawą indywidu­ alność twórczą. WARSZTAT RZEŹBIARSKI Zamiłowania do majsterkowania są u Lamęckiego rodzinne. Odziedziczył je prawdopodobnie po dziad­ ku Tomaszu Kaliściaku, który był cieślą, bednarzem i stolarzem w jednej osobie i podobnie jak jego wnuk robił wszystko „z własnej głowy". Lamęcki za­ czął rzeźbić już w dzieciństwie, na pastwisku. Pierw­ sze jego prace to laska zakończona rączką w kształ­ cie lisa, kropielniczka ozdobiona rzeźbionymi kwia­ tami, wieża kościoła częstochowskiego, laska z ko­ rzeni, w których ukryte było bocianie gniazdo, po­ stacie dwóch chłopów, i wąż oraz inne łamigłówki, które ofiarowywał później krewnym i znajomym. Jako małorolny chłop i przedwojenny służbista dworski dysponował Lamęcki nieco większą ilością wolnego czasu na rozwijanie swoich zamiłowań, niż inni utalentowani i zamożni chłopi. Jednak i dla niego jesień i zima to dwie pory roku, które naj­ bardziej sprzyjają rzeźbieniu. „Jak wezmę sie — to siedzę do drugiej i trzeciej po północku" — mówi Lamęcki. A to uciążliwe zajęcie przy nikłej lampie naftowej musiało go pochłaniać bez reszty. Surowiec rzeźbiarski przygotowuje Lamęcki sta­ rannie. Już w czasie rąbania i cięcia drzewa na opał 10 wybiera klocki bez sęków, z odpowiednio biegną­ cymi słojami. Okorowane kawałki składa we wnęce pod piecem, gdzie powoli wysychają przez parę mie­ sięcy. Przywiązuje dużą wagę do starannego wysu­ szenia surowca, bo w suchszym drzewie lepiej się pracuje, a rzeźba potem nie pęka. W warsztacie je­ go nie ma specjalnie uprzywilejowanych gatunków drzewa. Rzeźbi chętnie w drzewie topolowym, osiko­ wym, w olszynie i lipie, a nawet z dębiny wykonuje niektóre elementy, jak np. krzyż do dużej figury Chrystusa. Klocek przeznaczony do rzeźbienia obciosuje La­ męcki najpierw z grubsza siekierą, a następnie obra­ bia dłutkami stolarskimi. W „narobionym" w ten sposób kawałku drzewa znaczy sobie najważniejsze szczegóły ołówkiem, posługując się przy tym centy­ metrem dla ustalenia proporcji między wielkością głowy a pozostałą częścią tułowia, czy „podstumen- �J. Lamęcki: II. 10. „Sw. An­ toni", drewno polichr., wys. 27 cm. Wł. F. Solowskiego. II. 11. „Sw. Antoni", drewno polichr., wys. 51 cm. Wł. A. Jacher-Tyszkowej. II. 12. „Sw. •Rodzina", drewno polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 13. „Sw. Rodzina", drewno po­ lichr., wys. 29 cm. wyk. ok. 1962 r. t 13 12 tu". „Tu mi się ręce wydarzą, a tu przyjdzie wize­ runek krzyża — tak sobie to wszystko rozmiesz­ czam" — mówi o rzeźbie Sw. Jana. Lamęcki zna W centymetrach wymiary aktualnie rzeźbionych f i ­ gurek, ma wyrobioną swoistą technikę pracy. Detale twarzy, rąk, czy nóg oraz załamania imitujące fałdy szat wykonuje za pomocą noża — zużytego i ścię­ tego trójkątnie, podobnie jak nóż szewski. Czasem posługuje się szablonem — tak np. rzeźbiąc dużą figurę pawia, za pomocą szablonu przenosił kształt i dekorację piór, które później malował. Dużą rolę w technice rzeźbiarskiej Lamęckiego odgrywa łączenie poszczególnych kawałków drzewa. Stosuje je chętnie zwłaszcza przy kompozycjach bar­ dziej skomplikowanych, wyrażających ruch postaci. Elementy odstające dopasowuje, przykleja i zbija gwoździkami, po czym powleka grubą powierzchnią farby, kryjącą miejsce łączenia. 1 �I Majsterkowanie jest ulubionym zajęciem Lamęckiego, często też stosuje w swych figurkach specjal­ ne mechanizmy, uatrakcyjniające takie rzeźby w oczach widzów. Przykładem mogą być obydwa anioł­ ki szopkowe. Duży anioł ma głowę osadzoną na kiju obciążonym ołowianym ciężarem. Przez umieszczenie dwóch blaszek po obydwu stronach głowy od spodu oraz ich odpowiedników wewnątrz korpusu — raz poruszona głowa waha się miarowo przez 20 mi­ nut. Mały aniołek jest właściwie skarbonką. Po wrzuceniu monety o odpowiedniej wielkości do szpary z przodu, aniołek kiwa kilka razy głową, dziękując za dar. Inna rzeźba — „Chłopi z cepa­ m i " ma podstawę lekko wypukłą od spodu, tak że przy poruszeniu jej — figurki wraz z luźno zawie­ szonymi cepami wykonują ruchy wahadłowe. Naj­ ciekawszy jest mechanizm w ruchomej szopce. W przedniej jego części znajduje się tarcza, do której przybite są figurki Trzech Króli, pasterza i owieczek. Tarcza połączona jest za pomocą koła trybowego z korbą umieszczoną z tyłu budynku. Na pograniczu twórczości rzeźbiarskiej i majsterkowa­ nia znajdują się wykonane kilkakrotnie przez Lamęckiego rzeźby we flaszce. Pasjonował się on trud­ nym skomponowaniem misternej całości złożonej z wielu elementów. Rzeźby swoje maluje Lamęcki farbą olejną, sta­ rannie dobierając barwy. Aby uzyskać pożądany efekt miesza ze sobą różne kolory, nawet trzy i cztery. W dawniejszych rzeźbach, sprzed 1958 r., widać dużą troskę o zgranie kolorów, barwy są przełamane, pozbawione jaskrawości i ostrości zestawień. Nowsze prace — wykonywane nieraz pośpiesznie dla licz­ nych nabywców — są już słabiej opracowane kolo­ rystycznie, barwy są jaskrawe i nie stonowane, a zda­ rzają się i figurki w ogóle nie malowane. Dla określenia czynności rzeźbienia i jej wytwo­ rów posługuje się Lamęcki terminologią ludową. Rzeźbienie — to dłubanie, rzeźby — to łamigłówki lub figurki, sam siebie nazywa dłubaczem, a uważa się raczej za rzemieślnika niż za artystę. WZORY, INSPIRACJE, TEMATY Ciekawie zarysowuje się u Lamęckiego problem wzorów i inspiracji twórczych. Niewątpliwie jego działalność rzeźbiarska wyrasta z klimatu tradycyj­ nego świątkarstwa okolic Częstochowy. Tędy biegły stare szlaki pątnicze, a pobożność okolicznego ludu wiejskiego utwierdzana była widokiem licznych piel­ grzymek, dla których takie miejscowości, jak Gidle, Przyrów, czy Św. Anna, były ostatnimi miejscami postojowymi w drodze na Jasną Górę. Rzeźby religijne Lamęckiego wiązały się przede wszystkim z celami kultowymi. Cały szereg inwo­ kacji na rzeźbach jak i fragmenty pamiętników świadczą o jego głębokiej religijności. Rzeźbienie świątków poczytuje sobie za zasługę wobec Pana Boga, za spłacenie w pewien sposób długu wdzięcz­ ności wzamian za czuwającą nad nim Opatrzność. W ten sposób powstały liczne jego rzeźby Chrystu­ sa Ukrzyżowanego, „obrazy" Matki Boskiej, św. Jana Nepomucena i in. Znalezienie bezpośrednich wzorów jest jednak w twórczości Lamęckiego utrudnione, gdyż rzeźbiarz dąży świadomie do oryginalności, a materiał dowo­ dowy zawarty w jego wypowiedziach, listach oraz zabytkach okolicznych nie upoważnia nas na ogół do wyciągania wniosków, na podstawie których można by formułować wyraźne zależności. Jakkol­ wiek Lamęcki w nielicznych wypadkach utrzymuje, że „bierze wzór" z okolicznej rzeźby przydrożnej, to jednak różnice poza atrybutami figur są tak znaczne, że trudno tu wykryć jakieś związki for­ malne. Nie ulega natomiast wątpliwości, że źródła jego inspiracji twórczych znajdują się w otaczającym świecie. Składają się na nie widziane w dzieciństwie oraz w wieku późniejszym obrazy, rzeźby kościelne, feretrony i chorągwie niesione przez pobożnych piel­ grzymów, dewocjonalia oglądane na odpustach, rzeź­ by świętych i Boże Męki z pobliskich kapliczek. One właśnie są substratem jego wyobrażeń twór­ czych, choć sam autor często nie zdaje sobie z tego sprawy. Tak np. monumentalna kompozycja Chrystusa Ukrzyżowanego w otoczeniu aniołków (il. 5) na­ wiązuje nie do popularnych przedstawień znanych Lamęckiemu z okolicznych kapliczek, ale raczej do wątków, które można odnaleźć w niektórych starych drzeworytach czy obrazach, gdzie obok emblematów �16 męki występują takie elementy, jak słońce z zary­ sem twarzy i księżyc o ludzkim profilu. Jednakże Lamęcki zapytany o wzór do tej rzeźby powiedział: „Dłubałem z własnej głowy... tak sobie to upiękniałem. Jako Chrystus Bogiem jest — to ma aniołki pod nogami, a słońce i księżyc pasowałem — tu paso­ wałem to, tu to, a Anioły Stróże po bokach." Również i z innych wypowiedzi rzeźbiarza wy­ nika, że w najbardziej interesujących swoich rzeź­ bach nie posługiwał się żadnymi schematami kompo­ zycyjnymi. Rzeźbiarz mówi o tym: „Co se zamiaruje, to musi wyjść" lub „Zaczynam i dokładam z głowy, aż wyjdzie". Twórczość Lamęckiego jest, podobnie jak i in­ nych ciekawszych rzeźbiarzy ludowych, oryginalnym przetwarzaniem świata widzianego. Wynika nie t y l ­ ko z „naiwnego" stylu, który jest z kolei zdeter­ minowany narzędziami i umiejętnościami, ale i pro­ cesu twórczego, w którym cały szereg elementów jest wykalkulowanych. W tym miejscu musimy stwierdzić, że Lamęcki potrafi wiernie kopiować naturalistyczne rzeźby, jak na to wskazuje wyrzeźbiony przez niego krucyfiks, na którym postać Chrystusa (il. 6) potraktowana jest tak jak na gipsowych czy metalowych konwen­ cjonalnych figurkach. Jednakże kopiowanie nie dawało mu satysfakcji i chociaż zajmuje się „kon­ serwacją" okolicznych kapliczek (nieraz musiał do­ rabiać brakujące lub zmurszałe fragmenty rzeźb) w twórczości własnej usiłował iść własną drogą. Jedynie w małym krucyfiksie (il. 16) z 1959 r. moż­ na zauważyć pewne analogie w sposobie rozwiązywa- nia szczegółów klatki piersiowej i perizonium do rzeź­ by Ukrzyżowanego znajdującej się w sąsiedztwie domu Lamęckiego (il. 7), ale i w tym wypadku w i ­ doczne są różnice, interpretację Lamęckiego cechuje większe uproszczenie kształtu. Lamęcki rzeźbi na ogół z pamięci, ale nieraz brak dostatecznej wiedzy o przedmiocie zmusza go do bezpośredniej obserwacji względnie uzupełnienia realiów na podstawie obrazków czy literatury. „Wczoraj jak sie na księdza przypatrzałem, widzę, że to jest niedobrze. Trzeba trochę inaczej z tą czapką" — zauważył w czasie jednej z naszych roz­ mów. Kiedy indziej, rzeźbiąc „na obstalunek" św. Katarzynę i św. Wojciecha, stwierdził: „Teraz trzeba z obrazka zobaczyć, jak wygląda św. Katarzyna, bo nie wiem co zrobić i jak ją ustroić, czy jej dać pal­ mę, czy co innego." Podobnie jak i inni rzeźbiarze Lamęcki ma pew­ ne ulubione tematy, w których wypowiada się naj­ pełniej. Chrystusa Ukrzyżowanego wyrzeźbił w k i l ­ ku wariantach. Różnice polegały nie tylko na innej kompozycji elementów zdobniczych rzeźby, ale także na odmiennym sposobie rozwiązywania szczegółów anatomicznych, formowania fałdów perizonium, czy 8 5 5 Krucyfiks ten znajduje się w domu rzeźbiarza. W wywiadzie przeprowadzanym 1957 r., Lamęcki za­ pewniał mnie, że figurkę wykonał sam. Do rzeźby tej Lamęcki dorobił ręce, odmalował i wykonał daszek. 8 J. Lamęcki: 11. 14. „Matka Boska w otoczeniu apostołów", płasko­ rzeźba polichr., 58 X 37 cm. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 15, 16. Mały krucyfiks, drewno polichr. Wł. A. Jacher-Tyszkowej. II. 17. „Król", figurka z szopki, drewno polichr., Wł. Muz. Etn. Kraków. �II. 18. 19, 20. J. Łamącki: figurki z szopki, drewno polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. ekspresji twarzy. Św. Rodzinę wykonał — o ile wiem — dwukrotnie, w 1956 i 1961 r., przy czym oba ujęcia wykazują różnice w traktowaniu formy przy zachowaniu identycznego schematu ikonograficznego (ił. 12, 13). Św. Antoniego wykonał po raz pierwszy w 1928 r. jako rzeźbę we flaszce, a następnie, dwu­ krotnie, w latach 1954 (il. 11) i 1960 (il. 10) jako figurki: wolnostojące, różniące się zresztą wielkością, proporcjami i charakterem. Rzeźba wcześniejsza, niemal dwukrotnie większa, jest bardziej synte­ tyczna, monumentalna. Dwukrotnie podejmował Lamęcki temat pawia, mimo braku zamówienia, w zu­ pełnie podobnym ujęciu. Inspiracją była dla niego odbitka ludowej malowanki, wisząca nad łóżkiem ja­ ko „dywanik". Rzeźba ta podobała się bardzo auto­ rowi, być może dlatego, że była bardzo dekoracyj­ na, a w jej wykonanie włożył dużo wysiłku. Niektóre tematy projektuje Lamęcki na długo przed realizacją. Chrystusa z „otwartym sercem" chciał wykonać już w 1957 r. i w tym celu przy­ gotował sobie odpowiedni klocek drzewa. Ale za­ miar zmienił. Zamiast Chrystusa wyrzeźbił swego świętego patrona Jana Nepomucena, a konieczność przysłużenia się swemu patronowi wyraził w sło­ wach: „Niech w i , że ja o nim dbam." Poprzedni projekt zrealizował dopiero w 1961 r., ale już w znacz­ nie mniejszym formacie. Tematyka prac rzeźbiarskich Lamęckiego zmie­ nia się w miarę jak rośnie społeczne uznanie i po­ pyt na jego rzeźby. Konkretne zamówienia i inspi­ racje ze strony prywatnych osób czy organizatorów wystaw przyczyniły się do rozszerzenia zaintereso­ wań rzeźbiarza, zwłaszcza tematyką świecką. Tema­ tyka ta, szczególnie historyczna, wymaga jednak posługiwania się wzorami zaczerpniętymi z ilustracji książkowych. Częściej niż dawniej podejmuje rzeź­ biarz tematy związane z życiem wsi. Twórczość Lamęckiego można podzielić na kilka grup. Najważniejszą stanowią rzeźby o tradycyjnej tematyce religijnej i tu należą takie przedstawie­ nia, jak Chrystus Ukrzyżowany (krzyż przydrożny w Dąbrowie Zielonej z 1923 r., Chrystus na krzyżu w otoczeniu aniołków z 1924 r., dwie pasyjki z 1930 r., 24 i Męka Pańska we flaszce z 1939 r., mały krucyfiks z 1959 r.), Chrystus przed Piłatem, Chrystus Biczo­ wany, Chrystus Frasobliwy, Chrystus Upadający, Chrystus Król (wyk. w latach 1959—1961), szopka z 18 figurkami, robiona w latach 1925—1930, szopka o 3 figurkach z ok. 1960 r., Dzieciątko na owieczce z 1960 i 1961 r., Św. Rodzina (w dwóch wariantach z 1956 i 1960 r.), Pieta z 1960 r. oraz rzeźby: św. Antoniego (w trzech wariantach), św. Jana Nepomu­ cena, św. Jadwigi, św. Anny, św. Jana Apostoła, św. Barbary oraz innych świętych. Płaskorzeźby Lamęckiego wiążą się z tematyką religijną i przedstawiają bądź pojedyncze osoby, jak Matka Boska Częstochowska (1927 r.), bądź kompozycje grupowe, jak Matka Boska w otoczeniu świętych, wykonana w dwóch wariantach — w 1958 i 1960 r. Osobną grupę tematyczną stanowią pełne dowci­ pu rzeźby typu zabawkowego. Należą tu zarówno figurki pojedyncze jak i grupowe: Chłopi z cepa­ mi (1957), „Dżokej na przeszkodach" (1960), „Walka o szarka" (jelonka) (1961), „Murzyn strzelający z łuku" (1961), „Kobieta z dzieckiem w kołysce" (1960/61) i in. Rzeźby te stanowią kontynuację humo­ rystycznych „pamiątek" wykonywanych przez La­ męckiego w pierwszym okresie twórczości, w dzie­ ciństwie. Ponadto można wyodrębnić rzeźbę figuralną o te­ matyce historycznej, jak: Jan Napolański (!), Jakub '!) Sobieski, Adam Mickiewicz „tak jak stoi na pom­ niku w Paryżu", Henryk Pobożny, kosynier i in. oraz grupę rzeźb związanych tematycznie ze wsią, jak „Obora gospadarska staroświecka z lewenta- 19 �rzcm" (wysiana na konkurs w Radomsku w 1959 r.), „Maryśka idzie odbierać żyto", kosiarz i in. Należy też wymienić dość liczną grupę rzeźbio­ nych zwierząt, które wchodzą w zespoły już wymie­ nione (do szopki i wspomnianej „obory"), a ponadto rzeźbione osobno owieczki, dwa pawie oraz ptaszki. OPIS I PRÓBA ANALIZY RZEŹB Różnorodny i bogaty dorobek twórczy Lamęckiego nie jest jednolity pod względem poziomu artystycz­ nego. Rzeźby z wczesnego okresu nie mają jeszcze skrystalizowanego stylu. Dopiero w wieku dojrza­ łym następuje pełny rozwój osobowości artysty. Wtedy to powstały niezbyt liczne rzeźby typu reli­ gijnego o dużym rozmachu i ciekawej inwencji twórczej. Twórczość tę kontynuuje Lamęcki po ostatniej wojnie, rozszerzając zakres tematyczny. W ostatnich latach zwiększa on swą produkcję rzeź­ biarską, niestety nieraz ze szkodą dla poziomu arty­ stycznego. Do najciekawszych prac Lamęckiego należy mo­ numentalna rzeźba Chrystusa na krzyżu (il. 5). Ce­ chuje ją oryginalność kompozycji, oszczędność wy­ razu i jakiś bardzo ludowy klimat. Zwłaszcza inte­ resująca w swej ekspresji jest twarz Ukrzyżowanego (il. 9). Klatkę piersiową, podobnie jak czynią to i inni rzeźbiarze ludowi, potraktował Lamęcki de­ koracyjnie, ale i tu znalazł własne rozwiązanie: wyodrębnił zarysy piersi, przecinając je kilkoma kreskami u góry, a żebra zaznaczył ukośnymi kreska­ mi po bokach. Perizonium wykonał z pasa blachy na kształt kokardy ozdobionej wyciętymi ząbkami na brzegach. Nieporadność warsztatu widać w zde­ formowanych nogach, zakończonych dużymi stopa­ mi. Całość cechuje nastrój spokoju i dostojeństwa. „Opus magnum" Lamęckiego stanowi ruchoma szopka, która odbiega swoim charakterem od do­ tychczas znanych form tradycyjnych. Składa się ona z 18 figurek. Część ich jest umieszczona wewnątrz drewnianej stajenki, krytej słomą, o całkowicie otwartej przedniej ścianie. Mieści się w niej żłóbek z Dzieciątkiem, figurki M. Boskiej i św. Józefa, cztery owieczki, wół i osioł oraz mały aniołek-skarbonka. Do ruchomej tarczy są przybite figurki Trzech Króli, pasterza i czterech owieczek. Grupa figur umieszczonych w stajence (il. 20) najbliższa jest rozwiązaniom spotykanym w innych szopkach ludowych. Istotnym i oryginalnym wkła25 �dem Lamęckiego są natomiast figurki Trzech Króli. Różnią się od siebie polichromią i atrybutami w po­ staci niesionych darów, ale rzeźbiarsko potraktowa­ ne są identycznie i w sposób zupełnie różny od i n ­ nych figur, co stwarza z nich odrębny zespół. Przed­ stawiają królów, którzy przywędrowali z dalekich stron, ale te cechy ich jako pielgrzymów zostały podkreślone specyficzną dynamiką, wyrażającą się układem nóg ustawionych w kroku oraz nachyle­ niem bryły do przodu. Sylwetki oglądane w ukła­ dzie frontalnym są wąskie i cienkie, pozbawione zupełnie ramion, co przy głowach o normalnych kształtach sprawia wrażenie, że są to proste, smukłe kolumny o ludzkiej twarzy, zwieńczone pasem złotej korony (il. 17). Śmiałość rozwiązania wybiega znacz­ nie poza ramy zakreślone tradycją. W polichromii figurek zastosował Lamęcki, obok złocenia, 4 kolo­ ry: ciemnoniebieski, brązowy, ugrowy i róż indyj­ ski, które zestawiał na zasadzie dopełniających się rytmów kolorystycznych. Inaczej niż w większości tradycyjnych szopek pokazany jest tu pasterz. Nie składa on darów Dzieciątku, ale pasie trzódkę drewnianych owieczek (il. 19). Aniołkom przeznaczył Lamęcki funkcje służebne.Duży anioł (il. 3) „oddaje pokłon" kiwając swą 26 groteskową głową przez 20 minut, a mały (il. 18) również oddaje pokłon, ale nie Dzieciątku, tylko ofiarodawcom pieniędzy wrzucanych do skarbonki opatrzonej napisem „Bóg zapłać Wam". Pomysł ten nie jest oryginalny. Aniołki takie, pełniące role skarbonek, można ujrzeć czasami w szopkach kościel­ nych. Mały aniołek stanowi, podobnie jak i inne figurki szopki, przykład sprowadzenia kompozycji postaci do bryły geometrycznej. Zbudowany jest on na układzie trójkąta, którego podstawę tworzą nogi klęczącego aniołka. Sylwetowe potraktowanie po­ woduje, że patrząc frontalnie — na twarz — widzi­ my niemal zupełnie płaskie boki. Podobnie zgeometryzowana jest figura dużego anioła szopkowego, w której osiągnął Lamęcki da­ leko posuniętą syntezę bryły. Topolowy pieniek, nieco spróchniały i wydrążony w środku, o stożko­ watym kształcie, zamknięty u dołu deską, tworzy ciężki i przysadzisty korpus. Wertykalizm żłobio­ nych linii szat przecięty jest płasko przylegającymi do korpusu rękami, zakończonymi nieproporcjonalnie małymi dłońmi. Walcowata duża głowa o lekko wy­ okrąglonym wierzchołku, okolona czarną peruką włosów, wyrasta wprost z tułowia. Rysy twarzy, uogólnione podobnie jak i w innych rzeźbach, po­ siadają mimo schematyzmu formy pewien wyraz smutku. Potężne trójkątne skrzydła zamykają ca­ łość tej, pełnej groteskowego humoru, figury smut­ nego, chłopskiego anioła. Figurki siedmiu owieczek, barana, wołu i osła świadczą o trafnej obserwacji natury. Owieczki wy­ konane są według dwóch schematów: w pozycji sto­ jącej z głowami opuszczonymi w dół (widoczna na il. 20) oraz w pozycji siedzącej (il. 28). Owieczki sto­ jące mają smukłe, wydłużone tułowie i szyje o mięk­ kich liniach modelunku. Siedzące owieczki mają pięknie i syntetycznie opracowaną bryłę (il. 28). Typowa dla Lamęckiego tendencja do płaskich ujęć znajduje wyraz w płaskorzeźbie Matki Boskiej Częstochowskiej, wykonanej na wzór obrazu z klasz­ toru Jasnogórskiego. Lamęcki przedstawił twarz Ma­ donny dość schematycznie, zastosował przy tym oryginalny chwyt, polegający na wgłębieniu twarzy Matki Boskiej i Dzieciątka, podczas gdy szaty i tło są wypukłe. Bardzo starannie potraktowana jest strona dekoracyjna obrazu. Szaty są intarsjowane barwnymi koralikami w kształcie zygzakowatych linii. Technika ta, obca polskim ludowym tradycjom zdobniczym, charakterystyczna jest m. in. dla zdob­ nictwa huculskiego. Oglądając ten obraz w mrocznej izdebce Lamęckiego nie czuje się braku detali twarzy, które i tak, wykonane ciemną farbą w obrazach Matki Boskiej Częstochowskiej, gubią się w zesta­ wieniu z pełną przepychu sukienką. Zgodnie z indy­ widualnym stylem Lamęckiego postać Matki Boskiej jest hieratyczna i bizantyjska W swoim wyrazie. Bogato rzeźbione korony, przytrzymywane przez dwa aniołki, tworzą zwieńczenie tego dzieła, poświę­ conego Opiekunce domu, jak wskazuje na to napis u dołu: „M. N. błogosław naszej pracy". Płasko­ rzeźba, utrzymana w tonie ciemnych barw brązo- �wych i szmaragdowozielonych, okolona jest potrój­ ną linią karbów. Całość jest ograniczona ramkami, zdobionymi ryzowaniem. Przedwojenny okres twórczości Lamęckiego za­ mykają dwie małe pasyjki, z których jedna jest najprawdopodobniej naśladownictwem gipsowych względnie metalowych krucyfiksów, druga natomiast charakteryzuje się stylem zbliżonym do dużej rzeźby Chrystusa (zwłaszcza w podobnie rozwiązanym perizonium, ozdobionym poziomymi rytymi kreskami) a różni się nieco Ostrzejszym zarysem konturów (il. 16). Do ciekawszych rzeźb powojennych należy wy­ konany w 1960 r. Sw. Antoni z Dzieciątkiem na ręku (il. 11). Rzeźbę tę cechuje sztywność spłaszczo­ nej postaci i monumentalizm ujęcia, wynikający zarówno z proporcji jak i syntetycznego potrakto­ wania bryły rzeźby. Interesującym przykładem indywidualności twór­ czej Lamęckiego są rzeźby Sw. Rodziny (il. 12, 13). Co prawda są one oparte na znanym schemacie iko­ nograficznym, ale przetworzone w sposób twórczy stanowią dzieło bardzo indywidualne i charaktery­ styczne dla sztuki Lamęckiego. Figury Matki Bo­ skiej i Sw. Józefa, wycięte z jednego kawałka drze­ wa lipowego, umieszczone są zbyt blisko, aby mogło się znaleźć miejsce na pełną bryłę Dzieciątka. Dla­ tego Lamęcki wyrzeźbił je płasko, nie modelując figury, z wyjątkiem głowy. Matka Boska z rękami złożonymi na piersiach, w niebieskim płaszczu na- 22 23 rzuconym na głowę, o karbowanych i złoconych brzegach, stanowi swoistą transpozycję konwencjo­ nalnych wizerunków Matki Boskiej. Św. Józef w ciemnopopielatym płaszczu narzuconym na jedno ramię w jednej ręce trzyma symboliczną lilię, pod­ czas gdy druga ręka, wyłaniająca się z draperii płaszcza (niezgodnie z prawami anatomicznymi) spoczywa na ramieniu Dzieciątka. To uchybienie przypomina tradycyjne fotografie wiejskie, gdzie ojciec rodziny opierał zazwyczaj swą rękę na sie­ dzącej z przodu małżonce lub dziecku, aby zaakcen­ tować w ten sposób związek z tą osobą lub swoją władzę ojcowską. Centralną postać kompozycji stanowi Dzieciątko. Umieszczone między wyższymi postaciami Marii i Sw. Józefa, podkreśla w rzeźbie oś symetrii. Służy temu celowi również zdobienie szaty w rytm „jo­ dełki", podkreślającej oś centralną układu. Przez takie rozwiązanie osiąga Lamęcki zrównoważenie i scalenie kompozycji trójfigurowej. W wykonanej w 1957 r. rzeźbie Sw. Jana Nepo­ mucena dominuje znów zwarta, nie rozczłonkowana bryła prawie walcowatego kształtu, rzeźbiona w to­ polowym pieńku (il. 31). Ręce nie wyodrębnione, zaznaczone po bokach jedynie wypukłościami, za­ kończone są przyprawionymi dłońmi, w których dzierży święty małą pasyjkę z Chrystusem oraz sierpowatą palmę. Głowa, przykryta czarnym bireJ. Lamęcki: II. 22. Postać siedząca, drewno surowe, wys. 29 cm. II. 23. „Kobieta z dzieckiem w kołysce", drewno surowe, wys. 32 cm. Wł. Muz. Radomsko. 27 �tem, nie pozbawiona jest indywidualnego wyrazu, głównie dzięki malaturze. Płaskorzeźbiony obraz Matki Boskiej w otoczeniu dziesięciu apostołów (il. 14) tworzy centralną kom­ pozycję grupową, w której Matka Boska wyobrażo­ na jest jako królowa niebios, z atrybutem władzy w postaci berła. W obrazie tym przejawia się zami­ łowanie do narracyjnych szczegółów, tak charak­ terystycznych dla twórczości Lamęckiego. Układ ca­ łości, ograniczony prostokątem ram, jest hieratyczny, strefowy i symetryczny. Do jednej z ciekawszych rzeźb wykonanych ostat­ nio należy Pieta. Ciało Pana Jezusa, spoczywające na kolanach Matki, nie ma zmniejszonych proporcji, jak to często obserwujemy w rzeźbach ludowych. Lamęcki potraktował je równorzędnie, tworząc pięk­ nie wyważoną, statyczną kompozycję, w której tym mocniej działa ekspresja wyrazu twarzy Matki Bo­ skiej i Pana Jezusa (il. 2, 4). Jest rzeczą zastanawiającą, jak Lamęcki potrafił zindywidualizować swoje walcowate czy płaskie klocki przedstawiające świętych, nadając twarzom wyraz i charakter. Wesołość i junactwo chłopów z cepami (il. 24), nastrój skupienia w twarzy Sw. Jana Nepomucena (il. 31), pogody w twarzy Sw. Antoniego (il. 11), czy boleści w twarzy Matki Boskiej z Piety — dowo­ dzą, że zróżnicowanie wyrazu postaci osiąga La­ męcki prostymi środkami. Świadczy to o niewątpli­ wym talencie twórcy i opanowaniu swoistego warsz­ tatu. INDYWIDUALNOŚĆ TWÓRCZA I CECHY STYLU Twórczość Lamęckiego zasługuje na to, aby za­ stanowić się nad zagadnieniem jego indywidualności artystycznej. W zestawieniu z innymi rzeźbiarzami ludowymi prace jego wyróżnia odrębny styl, odręb­ ny rodzaj uproszczeń. Uproszczenia te są jakby skróconymi przekazami o rzeczywistości, abstrak- 24 J. Lamęcki: II. 24. „Chłopi z cepami", drewno polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 25. „Dżokej na orzeszkodach", drew­ no polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. cyjnymi symbolami. I w tym właśnie dopatrzyć się można zbieżności między sztuką prymitywów a współ­ czesnymi prądami sztuki abstrakcyjnej. Lamęcki nazywa swoje rzeźby „łamigłówkami", co wskazuje, że rzeźbienie jest dla niego nie tylko kwestią zręczności warsztatowej i nie tylko wyła­ dowywaniem żywiołowej pasji twórczej, ale i czyn­ nością myślową. Łamigłówka to idea, dyskursywne przedstawienie przedmiotu, zrealizowane w klocku drzewa. Sam o tym mówi: „Szą myśli trudne — trze­ ba myśleć dwa dni, zaniem sie przystąpi do ich wy­ konania. Tak na tyn przykład połeta myśli i pisze dwa dni, a na trzeci dzień ścira nie udane mu sie wyrazy piszane, tak szamo i ja. Nieraz sie myśli dwa dni zaniem sie przystąpi do wykonania jakiej figurki, a nieraz głowa chce mi pynknąć z myśli zeby nowe twory nie były znane nikomu. Tak to jost jest u każdego zemysnika, zaniem przystąpi do pracy musi myśleć, aby jego pracza jakoś wyszła. Nieraz zona wysła z domu, to ja wtenczas głowę spieram na stole i myślę czo by zrobić takiego. A jak wróci nieraz i bądzaka daje za plecy, aby robić, nie leżeć na sztole i myśleć włokoło jedno i to szamo." Założenia swoje inaczej realizuje Lamęcki w rzeź­ bach religijnych, a inaczej w rzeźbach typu zabaw7 7 Z listu z dnia 1.X.1961 do Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. �kowego. Jakkolwiek w tych pierwszych jest bardziej związany konwencjami w sposobie przedstawienia postaci, ich atrybutów, czy nawet polichromii, to jednak jest oryginalny w traktowaniu bryły i kom­ pozycji, a jego zmysł wynalazczości wyżywa się w konstruowaniu dowcipnych mechanizmów. W rzeź­ bach zabawkowych nie krępowany tradycyjnymi kanonami idzie za głosem bogatej fantazji, która czerpie tworzywo z otaczającego świata i własnych przeżyć rzeźbiarza. W niektórych pracach Lamęckiego widać, że mo­ deluje on figurę płasko i rozwija zarysy konturu, podobnie jak to robią wytwórcy zabawek, wycinając ją z płaskiej deski. Widać to na przykładzie „Dżo­ keja na przeszkodach" (il. 25), gdzie płaskość konia wskazuje od razu, że należy oglądać rzeźbę z jed­ nej strony. Efekt ten stosuje Lamęcki zwłaszcza tam, gdzie chodzi mu o uwydatnienie ruchu postaci, jak np. w figurkach Trzech Króli szopkowych, w „Walce o szarka" (il. 27), czy rzeźbie chłopów z cepami (il. 24). Inną interpretacją bryły posługuje się Lamęcki w rzeźbach religijnych, w których za­ leży mu na uwydatnieniu monumentalności i hiera­ tycznej powagi. Posługuje się wówczas formą scalo­ ną, sztywną, zgeometryzowaną i bardzo uproszczo­ ną. Figury ludzkie są budowane według zasad swoistej architektoniki ciała ludzkiego. Dla urozmaicenia du­ żych płaszczyzn bryły wprowadza rzeźbiarz rytmy dekoracyjne. Deformacja bryły jest, jak się wydaje, nie za­ mierzonym wynikiem tendencji do geometryzacji, a niekiedy może być również rezultatem nieporad­ ności warsztatu, przy czym obydwa te momenty za­ zębiają się z sobą i trudno przeprowadzić tu jakąś wyraźną granicę. Analogii można by szukać w sztu­ ce ludów prymitywnych oraz w sztuce dzieci. W pierwszych swoich rysunkach dzieci kreślą tuło­ wie ludzkie w kształcie prostokątów lub trójkątów, a głowy w kształcie kółek, ręce i nogi w formie prostych kresek pojedynczych lub równoległych. Podobnie traktuje swoje figurki Lamęcki, który — jakkolwiek potrafi wiernie kopiować rzeźbę naturalistyczną — nie ma wcale ochoty stosować tego w swoich pracach. Zagadnienie to jest bardzo cie­ kawe i wymagałoby znacznie obszerniejszego omówienia niż to na obecnym miejscu można zro­ bić. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że sposób rzeźbiarskiej interpretacji jest u Lamęckiego zwią­ zany ze sposobem widzenia, odczuwania i rozumienia świata. O tym, jak ujęcie formalne figury wynika z przemyślenia jej funkcji i sposobu oddziaływania na widza, świadczy chociażby odpowiedź na pytanie, dlaczego wyrzeźbił Trzech Króli w takim spłaszcze­ niu: „chodziło mi na to, że uni szli do żłóbka, inaczej ich nie mogłem przedstawić, bo mają nogi do cho­ dzenia". Syntetyczność kształtów jest świetnie uchwycona w figurkach zwierząt, a zwłaszcza owieczek. Każda z nich reprezentuje jakąś owcę „w ogóle": ma wszystkie najważniejsze, najbardziej istotne i charak­ terystyczne cechy tego gatunku, przy czym artysta pomija wszelkie elementy nieistotne, drugorzędne. J. Lamęcki: II. 26. „Strzelec", drewno polichr., wys. 27 cm. U. 27. „Walka o szara­ ka" (jelonka), drew­ no polichr. Wl. Muz. Etn. Kraków. 'i 27 29 �Dużą rolę odgrywa w rzeźbach Lamęckiego zasa­ da kontrastu, zwłaszcza w ujęciu bryły. Ogrom po­ staci w zestawieniu z nikłością wyrzeźbionych nóg np. w rzeźbie Sw. Jana Nepomucena (ił. 31), czy rąk w figurze dużego anioła szopkowego, są śmiałym środkiem ekspresji, podobnie jak i wyolbrzymione ręce apostołów w obrazie Matki Boskiej w otocze­ niu świętych. Niekiedy pewne szczegóły ciała są umowne i nie­ zgodne z zasadami anatomii, jednak nie można tego oceniać tylko z punktu widzenia naturalistycznej poprawności i traktować jako słabe strony rzeźby, dlatego tylko że rzeźbiarz nie chciał czy nie umiał oddać ich zgodnie z naturą. Geometryzacja kompozycji wyraża się w zrytmizowanych układach rąk czy nóg, co szczególnie wy­ raźnie występuje w rzeźbach typu zabawkowego. Tak np. w figurce „Chłopi z cepami" całość kom­ pozycji zamknięta jest kilkoma liniami pionowymi, poziomymi i ukośnymi (ił. 24). W rzeźbie „Walka o szarka" wyraźnie zaznaczone są rytmy wyciąg­ niętych w walce rąk (il. 27). Również w układach ciała świątków można się doszukać tych samych zasad, które stosuje Lamęcki w całej swej twór­ czości. Należy też zwrócić uwagę na to, że zdobienie powierzchni rzeźb za pomocą rytych linii równo­ ległych czy krótkich przecinków (oznaczających fałdy szat czy też żebra) ma sens nie tylko dekoracyjny, ale przede wszystkim funkcjonalny. Lamęcki trak­ tuje je w sposób schematyczny, uproszczony i dla­ tego przekształca w stylizowany ornament. Chętnie posługuje się karbowaniem brzegów w podstaw­ kach, w krzyżykach, w zdobieniu ram oraz innych detali rzeźb. Polichromia w rzeźbach Lamęckiego jest na ogół ciekawa i wykonana z dużym wyczuciem malar­ skim. Lamęcki potęguje wyraz plastyczny rzeźby przez wprowadzenie kontrastów i rytmizację ukła­ dów barwnych. Plamami barwnymi posługuje się w dwojaki sposób: pokrywa jednolitą farbą całe płaszczyzny, by podkreślić efekt zróżnicowanej bryły oraz chętnie stosuje malowanie szczegółów, które są pozbawione w rzeźbie odpowiednika plastycznego, jak np. detale twarzy czy ubioru. Charakterystycz­ ne dla jego polichromii są barwy złamane, kolory­ styka rzeźb religijnych Lamęckiego jest oparta na tradycyjnej konwencji, znanej nam z rzeźb kościel­ nych i litografii. Tak np. Matka Boska ma zawsze szatę niebieską i suknię białą, a Sw. Józef — szatę brązową lub ciemnopopielatą. Twarze mają kar­ nację białawą, zróżnicowaną niekiedy w starszych rzeźbach różowymi plamami policzków. Złocenia brzegów szat stosuje Lamęcki dla uświetnienia rzeźb religijnych. Wiąże się to ze stosunkiem do koloru złotego — jako do symbolu przepychu i świetności. Znacznie bogatszą skalę kolorów stosuje twórca w rzeźbach typu zabawkowego, gdzie nie jest skrępo­ wany żadnymi konwencjami. SPOŁECZNA FUNKCJA RZEŹB LAMĘCKIEGO Dzieł plastyki ludowej nie można wartościować tylko za pomocą kryteriów estetycznych, ale trzeba je oceniać w intergralnym powiązaniu z życiem wsi, conieważ wypływają z jej istotnych potrzeb reli­ gijnych, magicznych czy obrzędowych. Twórczość plastyczna ludu wynika w znacznie większym stopniu niż sztuka warstw elitarnych ze społecznego kon­ tekstu wyznaczonego przez aktualne zamówienia społeczne oraz tradycyjną spuściznę. I w tym wy­ padku jednak charakter dzieła sztuki określony jest osobowością twórcy, skalą jego przeżyć i doznań oraz rozwojem jego indywidualności artystycznej. Wydarzenia historyczne ostatnich dziesiątków lat, zmiany ustrojowe i ekonomiczne, przemiany kultu­ rowe i społeczne wpływają na świadomość ludu wiej­ skiego, kształtują jego upodobania i potrzeby. Prze­ mianom tym podlega także osobowość rzeźbiarza ludowego, włączonego w życie społeczności wiej­ skiej. Zmienia się jego miejsce i rola w społeczeń­ stwie. Pracuje on obecnie już nie tylko dla swego środowiska, lecz i dla odbiorcy miejskiego, w kraju i za granicą. Oczywiście wpływa to na osobowość twórczą artysty, na kierunek jego zainteresowań. Pierwsze rzeźby Lamęckiego pełniły właściwie funkcję zabawek, a w dalszym etapie stawały się „pamiątkami" — darami ofiarowywanymi zgodnie z wiejskim obyczajem krewnym i znajomym. Miały zadziwiać otoczenie jak owa łamigłówka z korzeni lub pobudzać do śmiechu — jak wyrzeźbiona po­ dobizna wujka, z którym Lamęcki pasał owce*. Miały świadczyć o zręczności, pomysłowości i ta­ lencie ich twórcy, przyczyniając się do zacieśniania więzów między ofiarodawcą a osobą obdarowaną. Zasięg ich oddziaływania społecznego był jednak wąski, ograniczony do nielicznego kręgu ludzi. Znacznie szerszy zakres społecznego oddziaływa­ nia miał Lamęcki jako wykonawca rzeźb o tematyce religijnej oraz „konserwator" przydrożnych kapli­ czek i krzyży. Rzeźbienie świątków zyskiwało uzna­ nie środowiska, a nie trzeba zapominać, że właśnie w okolicach Częstochowy istniało zapotrzebowanie na rzeźby do przydrożnych kapliczek oraz na figur­ ki świętych patronów. Jednak już w 1. połowie X X wieku nie było ono tak duże, by mogło prowa­ dzić do wyodrębnienia się kategorii zawodowej „dłubaczy" świątków. Lamęcki był z zawodu oficja­ listą dworskim i mimo częstych wędrówek po wsiach rzadko pozostawiał swe świątki w kapliczkach. 8 Z listu do mgr M. Przeździeckiej (w materia­ łach PIS sygn. 38928, 366/5). 30 II. 28. J. Lamęcki: „Owca", figurka z szopki, drewno polichr., wys. U cm. Wł. Muz. Etn. Kraków. �Twierdzi, że przywiązywał się do nich, wolał je mieć u siebie w domu. Być może, działo się tak i dlatego, że prymitywizm jego rzeźb nie zadowalał wiejskich odbiorców, nie jest też wykluczone, że Lamęcki dekorując mieszkanie dużą ilością rzeźb kierował się chęcią wyróżnienia swojego domu, a co za tym idzie — podniesienia swej rangi w hierarchii wiej­ skiej społeczności. Jeszcze w 1956 r. wisiało w jego małej, niskiej izdebce (o podłodze z klepiska) wiele rzeźb, z dużą figurą Chrystusa Ukrzyżowanego na czele. Robiło to naprawdę wielkie wrażenie na pa­ trzących, a właścicielowi dawało na pewno — obok innych —• i satysfakcję estetyczną. Lamęcki modlił się zawsze przed tym Chrystusem, zanim go sprzedał i, jak dowcipnie pisze w swoim liście, później długo nie mógł się nauczyć mówić pacierz w drugą stronę. „A teraz znowu łubie Matkę Boską Czynstochowską płaską rzeźbę, która wisi przy moiem usku też przeze mnie wykonana i pociarkami wyszadzana, to sie oczy zwracają i pacierze odmawiają". Lamęcki przywiązywał dużą wagę do tego, czy wyrzeźbione przez niego świątki będą przedmiotem kultu i czci, czy też mogą być narażone na znieważenie . Po­ stawa taka cechuje nie tylko Lamęckiego; z praktyki muzealnej wiem, jak często chłopi nie chcą z po­ dobnych powodów 'sprzedawać z domu „świętych obrazów" . 9 10 sołych żartów. Gospodynie częstowały szopkarzy świątecznymi plackami, dawały jajka, kiełbasę i pie­ niądze. W czasie jednego wieczoru szopkarze zbierali 50 lub więcej jajek, a zebrane zapasy były okazją do wesołej nocnej uczty. Nieraz i siedem tygodni przebywali oni poza domem, nocując w różnych chałupach, a na niedzielę wracali do swojej wsi, by w poniedziałek wędrować dalej. Lamęcki chodził z szopką od 1933 r. (ale nie co roku) w promieniu 4 gmin rozrzuconych na terenie różnych powiatów. W ostrzejsze zimy wystawiał szopkę w domu, a ludzie przychodzili ją oglądać. Nawet w czasie ciężkich lat wojennych nie zaprzestał on chodzenia z szopką, wystarał się w tym celu o specjalne pozwolenie. W oracjach podkreślał wówczas: „Gdzie szopka chodzi — tam wojny nie będzie". Szopka była więc symbolem pokoju, a dzięki pew­ nym aspektom magicznym życzenie to przypomina nieco inny dwuwiersz wygłaszany w czasie zapusto­ wego chodzenia z konikiem: 13 „Gdzie nasz konik pochodzi — tam się żytko urodzi". n Na specjalną uwagę zasługuje funkcja społeczna tych rzeźb, które powiązane były z obrzędami Boże­ go Narodzenia. Lamęcki jest bowiem nie tylko twórcą przenośnej szopki z ruchomym mechanizmem, ale również tym, który nawiązał do dawnej tradycji chodzenia z szopką i kolędowania, aranżując równo­ cześnie widowiska obrzędowe o starodawnych ce­ chach. W widowiskach tych sam występował prze­ brany za „dziada" , a na twarz nakładał dla do­ dania sobie powagi maskę z brodą lub dla żartu maskę diabła. Szopkę przykrytą derką niosło dwóch, a czasem czterech chłopów ubranych w kolorowe czapki, ozdobione pękami wstążek. „Dziad" z po­ tężną laską w dłoni spełnioł nie tylko rolę „reży­ sera" widowiska, ale i obrońcy, poskramiając tąże laską natarczywość wiejskich wyrostków z obcych wsi, usiłujących zajrzeć pod derkę. Dziad wkraczał zawsze pierwszy do chałupy, chwalił Boga i trady­ cyjnym zwyczajem zagajał zwracając się do go­ spodyni: II. 29. J. Lamęcki: „Dojarka", drewno polichr. 12 „Czyście rada', czy nie rada przyjąć tego dziada?" Dopiero wyraźne zaproszenie gospodyni było hasłem do rozpoczęcia kolędowania, składania życzeń i we9 Z listu do autorki z dnia 9.X.1962. W odniesieniu do obrazów por.: T. Seweryn, Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937, oraz R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, Kraków 1962, s. 21—35. To samo relacjonowali pracownicy Muzeum Etnograficznego w Krakowie, mgr Z. Szewczyk i mgr J. Czajkowski. Por. B. Bazielichówna, Stefan Deptuszewski, Szlachcice i dziady — zwyczajowe widowiska, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2. Z. Gloger, Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1908, s. 116. » 10 11 12 18 31 �Społeczna funkcja rzeźb Lamęckiego zmieniła się od czasu, kiedy zwiększone zainteresowanie jego twórczością pomnożyło krąg odbiorców poza obrębem wsi. Nastąpiło to z chwilą, kiedy Lamęcki został „odkryty" przeze mnie w jesieni 1956 r. w czasie penetracyjnych badań Kielecczyzny, zorganizowanych przez Państwowy Instytut Sztuki przy współudziale przedstawicieli muzeów. Muzeum Etnograficzne w Krakowie było pierwszą instytucją, która zakupiła rzeźby Lamęckiego i eksponowała je na stałej wy­ stawie szopek oraz na wystawie rzeźby ,i grafiki ludowej zorganizowanej z okazji 34 kongresu AICA w 1960 r. Należy przy tym podkreślić, że dużą rolę w ułatwieniu Lamęckiemu startu odegrały nie tylko artykuły w czasopismach , publikacje jego rzeźb w prasie oraz korzystna wzmianka w pięknym opracowaniu o sztuce ludowej prof. dra R. Reinfussa i J. Swiderskiego , ale przede wszystkim za­ interesowanie czynników regionalnych. Mgr Neumanowa, dyr. Muzeum w Sieradzu, ponownie „od­ kryła" Lamęckiego jako rzeźbiarza w czasie' poszuki­ wań materiału do konkursu sztuki ludowej w 1959 r. i związała go z żywym nurtem twórczości regionalnej. Bezpośrednia opieka czynników administracyjnych — Wydziałów Kultury PPRN w Radomsku i PWRN w Łodzi — umożliwiła mu udział w konkursie i wy­ stawie sztuki ludowej ziemi radomszczańskiej w 1959 r. , gdzie otrzymał I nagrodę. Wystawa pokon­ kursowa w Łęczycy w 1960 r., a przede wszystkim wojewódzka wystawa sztuki ludowej Ziemi Łódz­ kiej w 1961 r . w Łodzi otworzyła mu drogę do dalszych sukcesów w postaci nagród i zakupów rzeźb do muzeów krajowych, a poprzez wystawy muzealne również i zamówienie CPLiA do Ameryki. to można obserwować u niektórych rzeźbiarzy ludo­ wych, a ponadto, że niewłaściwa inspiracja wypaczy kierunek twórczości, dla której brak osobistego za­ angażowania i klimatu. Wyraźnym przemianom uległa także świadomość Lamęckiego. Społeczne uznanie jest dla niego bodź­ cem do wzmożonej pracy, a kontakty z kręgiem osób, które interesują się i popierają sztuKę ludową, pozwoliły mu znaieźć właściwe miejsce w społeczeń­ stwie: „Teraz musze powiedzieć szczerą prawdę, całą gembą, ze nie tylko sie uważam za twórco ludowego, ale niem jezdem". 14 15 le 17 18 Istnieje jednak duże niebezpieczeństwo, że zwięk­ szona produkcja rzeźb wywoła ujemne skutki, jak WYJĄTKI Z PAMIĘTNIKÓW LAMĘCKIEGO Topienie się siostry „Był to dzień bardzo ładny i ciepły, latowy. Ptaki śpiwały bardzo ładnie, tak ze as miło było słuchać takiego śpiewu. Wtedy poszedem zobie nie daleko. Były to drzewa olszyna pare stukowe i tam zobie siadłem aby się dobrze przysłuchiwać temu ptastwu iak ładnie śpiewa. Ale nie długo słyszę jeszcze ład­ niejszy śpiew. Kiedy to było? Prawie dnia 6. lipcza 1905 roku. Słyszę, słyszę teras ale nie śpiewy pinknych ptaków, tylko, tylko wołanie wołanie na ratonek. Zkoczyłem z trawnika, na kturym siedziałem, aby sie łotem przekonać czo się ształo takiego ze taki krzyk i wołanie na ratonek. To tys sie teras dobrze przysłuchuje. A kiedy sie przekonałem ze to woła ztara Zygmunowa to tys zaras leczę czo tchu mam. A kiedy wyleciałem tak daleko ze jost widzę chałupę, ale tys i widzę czałe tłomy ludzi. To mnie bardzo strach ogarnył, o mało nie upadem z tego strachu i z przeliknicia. Ale nazat nabrałem odwagi i pyndze czo mam siył, a kiedy zaleciałem do tych ludzi, wtedy dopiro kochany Czytelniku nie dałbyś za wiarę jak mnie szcisło — tak ze omało nie upadem na zimie — kiedy usłyszałem ze mi sie siostra utopiła. A ja sie jescze na tyle zmiarkowałem i zapytuie sie: «A gdzie iest siostra i gdzie lerzy?» a ludzie muwią: «Jescze nie lerzy, bo nie znaleziona, tylko jescze we wodzie ją szukaią». A ia wtedy zaras sruczam ubranie ze siebie i zaras zkakuie do wody. Było tam we wodzie jost pare chłopuw czo szukali zwłokuw moiej ukochanej siostry iedyny. A wtedy i ja zaras sie biorę do szukania kochany siostry ktura była bardzo dobra i miła — to tys sie nie długo namyślam tylko sie zegnam wodą — a kiedy zrobiłem wodą krzys Pański i wtedy kryie sie we wodzie. A kiedy nurkim szedem kawałek po dnie wody nie dało żad­ nych sirotkuw i znakuw. A wtedy dawaj zaras jescze raz na nurka i wtedy chodrze pot wodą i patrzam na łoczy dobrze, ażeby natrafić na ukochaną siostrę. To tys tylko Panu Bogu bardzo dzinkuie za takie dla mnie łaski dawane, jakieych nie byłem godzien takich łaskuw. A kiedy trzeci ras poszedem pot wode i tylko kawałek szedem po dnie, a tu pra­ wie widzę ukochaną Siostrę, jak na dnie wody lerzy i zaras biorę i płynę do niej. A kiedy przypłynyłem, 14 M . Przeździecka, Radomszczański Zagłoba lu­ dowy, cyt. wyd.; A. Jacher-Tyszkowa, Figurki Jana Lamęckiego, „Ziemia", 1958, nr 8—9. „Świat", 1958, nr 51—52. R. Reinfuss, J. Swiderski, op. cit. Katalog Sztuka ludowa Ziemi Radomszczań­ skiej, Radomsko 1959. Katalog Sztuka ludowa Ziemi Łódzkiej, Łódź 1961. 15 18 17 18 �biorę ukochaną siostrę pot pachę i dawaj wypływać do gury czy nawich wody. Ale kiedy teras mnie doć długo nie było widać to tys zaras te chłopi leczą po mnie, bo myśleli ze ia sie utopiłem, ale grubo sie omelili, bo kiedy chłopi przyśli ażeby mnie ratować, ale mnie nie było potrzeby ratonku. A wtedy widzą chłopi i muwią, ma ma te dziecko złapane i wtedy biorą odemnie moią ukochaną siostrę te chłopi, bo onym była woda pot pachy i chodzili po dnie we wodzie, a ia nie mugem tak chodzić, bo byłem małem chłopakim. Wtedy, kiedy te chłopy odebrały moią uto­ pioną siostrę kochaną to ja zaras płynę do brzegu. A kiedy byłem na brzegu, to chłopi byli kawałek szpory dali ot brzegu. Ale tys sie te chłopi sztarali ażeby pryntko wydobyć i wyić [wyjść] z tą utopioną dziewuchą — tak krzyczały kobiety — pryntko pryntko, krzyki słychać i płyc Matki i drugich ko­ biet. Wrescie chłopi wyśli i wynieśli moią jedyną Siostrę. Były płachty poprzynoszune i wtedy biorą i kładą moią kochaną Siostrę na te płachtę. A te płachtę trzymało cterech chłopuw karzdy trzymał za szwuj ruk płachty, a wtedy dawaj ią chystać i uderzać ią po pulikach [policzkach]. Ale było to napruzno wszystko. Wczale nie dawała znaku życia. A Mama wtedy widzi ze nie daie żadnego znaku życia i odrazu upadła na zimie. A wtedy kobiety dawaj krzyczeć i wołać ze Lamencka nie żywa lerzy... Nie długo trwało potem i Mama wstała. A kiedy była Mama jost przytomna i zaras sie pyta: «A jak z moią kochaną czurką, czy ją docucili?" A kobiety muwią: «Tak tak, czurka jost do życia przychodzi, a gorzy było z Wami, bo nie było rady kieby nie Pani Czebulska, to pewnie byli byście dłusrzy lerzeli, ale prawie Pani Czebulska leciała z kroplami i to was tak pryntko przyprowadziło do przytomności.* «Ale kobiety nie muwta o mnie, tylko mi chodzi o moią kochaną czurecke czy ona zyie?» «Tak, tak, zyie, zyie, tylko wy sie nie martwcie o czurke, tylko 0 siebie.» I tak wtedy mame zaprowadzili do miskania, ażeby nie widziała czo sie byndzie robie dali z tem. Ale każdy był ciekawy, co sie zrobi: «Ale z tej biedny niezcynszny dziewuchy taka ładna dziewczyna 1 tak marnie musi zeiść z tego świata."- A drugie kobiety znowu muwią: «Taką miała smier przezna­ czoną i taką musiała zginąć.» A znowu jem muwią: «Wita czo wam powimy, kiedy ma tak marnie zyć, II. 30. „Kosiarz", drewno surowe, wys. 30 cm. II. 31. „Sw. Jan Nepo­ mucen", drewno polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 32. „Królowa Jadwiga", drewno polichr. Wl. Muz. Etn. Kraków. to nawet lepi, ze ią Pan Buk zabrał." A kiedy ia takie słowa usłyszałem i muwie ze łzami: «Tylko, tylko sie nie martwcie o nią ze ona miała taką biedę, bo żaden nie w i o tem, ażeby muwił. Niech każdy sie martwi o siebie, a nie o kogo." A wtedy kobiety muwią: «Prawda, prawda, chocias taki mały chłopak, ale wiedział czo na to powiedzieć.» A kobiety muwią: «Takie szą drugie ludzie, ze ani nie umi czo powiedzieć». I tak sie kobiety wrescie pomaliu zaczyły przemawiać od słowa do słowa, as wrescie wybuchła kłutnia. Ale zaczyły sie drugie kobiety śmiać, te niewstydne baby, baby. Ale to słusna prawda, ze Baba, Żaba i Diabeł trzeci — to szą rodzune dzieci." (str. 220—229) Poszukiwanie pracy w okresie międzywojennym „Po wygnaniu mnie z Kościelcza musiałem szukać nowej posady i tak chodziłem z dworu do dworu, z drogi na drogę, aby jaką posadę znales. Nie po­ trzeba Wam to muwić kochani cytelnici jakie to są casy cinskie. U nas każda Pani Dworu i każdy Pan Dworu niechciał gadać z przybyłym słuzbistą — tak było ze mną •— a nie tylko ze mną, ale z wszystkiemi, co chcieli znales jaką słuzbe w Dworze — tak postympowali z nami nasi chlebodawcy; wproz sie nakpiwali z przybyłych jm podanych. Ale cuz było zrobić, kiedy nasi wielmożni panowie mieli zaduzo pracowniku i tylko nami przezucali. Jak przebył tylko rok w tem dworze, to na drugi rok znowu go wydala, aby nie zadługo u takiego wiel­ możnego chlep jadał. I tak robili nasi panowie z na­ mi. Do niektórego dworu to naz przybyło i dwa­ dzieścia, a nie w których z dworów, to nawet i wincy przybyło... A taki Pan Dziedzic wyzet o godzinie jedenastej, a nawet i puzniej. Kiedy wyzet na balką, albo na ganek uśmichnoł sie syderco i mówi: «Ilez was to przybyło, ja tylko jednego potrzebuie fornala i musi być dobry i młody"-, i dawaj patrzeć po naz. Nareście zwrócane miał ocy na mnie, bo ia stałem naiblizy schodów werendy: «Choć ze mną". A ja mówię, ze nie jezdem fornalim, a un spoizał na mnie zpot coła jak wilk i zacyna mówić: «A cym ty jezdeś?" «Jezdem gaiowy». «No to nie, mnie gaiowy nie potrzebny*. Zawołał drugiego, a ten był prawie fornalem, a my reste pośli dali. Każdy pozet swoią �II. 33. J. Lamęcki: Fragment płasko­ rzeźby polichr. Wł. Muz. Radomsko. drogą i tak chodziłem od stycnia pirzego do marca usmego — pamintny ten dzień w Pańskim Roku 1934. Przybyłem do majątku Okołowice. Należą do Pani Acynski. Była to wdowa i ta mnie zgodziła..." (str. 719—721) Walka polskiego samolotu w 1939 r. „Była to szodoma i gomora, co sie działo pocas tego. Nas samolot z góry iak kula leciał w dół, a kiedy sie opuscał bardzo nisko nad pozycje nie­ mieckie nam sie zal go robiło, ze go zestrzelą, ale gzie tam nie było o tern mowy. Siekał z karabienów mazynowych, as sie iskry szypały. Ale to nie był koniec walki, dopiro pocątek walki sie zacyna. Zno­ wu sie zbija do góry i znowu sie spusca iak kula z góry na dół, prosto, prawie pionowo i znowu wali kulami, jak gradem chmura, kiedy nadciągnie nad okolicę. Teraz sie niemcy zmiarkowali co to za samo­ lot tak ich praży i siece kulami. Kiedy sie drugi raz nas samolot zbijał w góre — teraz sie dopiro zacyno istne piekło; wszystkie armaty niemieckie otworzyły pasce swoie, ale i to nic nie pomagało, samolot nic szobie z tego nie robił. Znowu sie wzbił tak wysoko, ze go ledwie było widać w górze i znowu pionowo sie rzuca w dół, ale niemieckie armaty przeciwlotnicze nie przestawały strzelania, tylko biły as sie ziemia trzynsła. Nas lotnik był prawdziewym bohaterem. Znowu zacyna prażyć niemców, as sie ziemia gotuje ód kul nasego samolotu. Ludzie nie wiedzieli co robić i gdzie sie kryć. Każdy ucieka, gdzie mógł tylko, niektórzy pantofle pogubili jak uciekali w pola", (str. 988—990) Ucieczka w styczniu 1945 r. „•"Plan jost dawno mam zrobiony*. «A jaki Janie?* zapytał sie Ciastko mnie, bo wszyscy polegali na mnie: «Czo myślicie sie kłaś do spania?» «Tego nie byndzie, tylko czekam zeby grózieny usnyli, to zaras nogi bierzemy za pas i w nogi, mój drogi». Montek był ciekawy iak tylko usłyzał o co chodzi, zaras drzwi uchylił, zeby sie przekonać, czy jost śpią grózieny: «Chłopi śpią iak pozazynani ciołki grózieny, tylko chrapią!» «No jeżeli tak, to sie zbiraimy na skrzydłach chłopi. W Jemie Boże, niech nam dopomoże*. Łokno pocichu otworzyłem z chacyków, aby było gotowe. Ciastko miał wziąs jedne pódełko, a drugie Siwek, a trzecie ze smalczym Montek do kiezeni, bo ja nie miałem gdzie brać, no i jeden bochenek chleba na drogę. Kiedy jost było gotowe wszystko do drogi, robiemy szósza wszyscy przez okno, jeden za drugiem. Kiedy jost my byli na podwórzu każdy zrobił znak krzyża świntego na cole, i w jemie Boże rózamy w drogę. Ja prowadziłem jak z mapy, chocias była noc pełna, bo dopiro była dwódziesta trzecia w nocy gdziena. Każdy tylko weizał na stainie, gdzie konie stały, konie, wozy, homenta, baty, derki, co my zabrali z doma, żeby było w kolana ciepli na wozach, i to wszystko zostało... My iak tylko wysli z podwó­ rza, prosto udałem sie przes szoze i chłopi za mną, w razie pogoni, zeby nas nie złapali na szosie." (str. 1160 — 1162) Fot: S. Deptuszewski — ii. 26, 29; A. Jacher-Tyszkowa — il. 6, 7; E. Kossakow­ ski — il. 1; M. Maśliński — il. 2, 4, 5, 8, 9, 12, 15—20, 24, 25, 27, 31, 32; J. Swider­ ski — il. 3, 10, 11, 13, 14, 21—23, 28, 30, 33. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/976c7662b26d06650c9f6c4e4dfb92a9.pdf e9d85ff3271df9a1590b65dab93a8125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2159 Title A name given to the resource Jan Świderski (15.12.1931-24.03.1991) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Świderski 15.XII.1931-24.III.1991 Pożegnaliśmy Go dzisiaj. Tłum ludzi, wieńce. Trzeba było kłaść kwiaty na sąsiednich grobach. Zaskoczenie... Więc tylu ludzi Go znało, tylu osobom był bliski ? Więc to był nie tylko „nasz" Janek, Instytutowy, Krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludo­ wej, redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej"? Każdy miał swojego Janka. Rodzina, córka o której mówił z tkliwością, koledzy, przyjaciele - których nigdy nie zawiódł. W Instytucie był niemal „od zawsze". Trzydzieści siedem lat... Różnych. Trudnych. Przychodzili nowi pracownicy, zmieniali się dyrektorzy, on był. Należał do tej formacji ludzi, których coraz - niestety - mniej. Lojalny, przyzwoity, szanujący każdego człowieka, skory do pomocy. Przy tym świetny pracownik, szybki, pracowity, odpowiedzialny, bezinteresowny. Zwracaliśmy się do niego, kiedy trzeba było znaleźć zdjęcie jakiejś rzeźby, skrzyni, czy postaci - kiedyś, gdzieś sfotografowa­ nych w terenie. Pamięć miał znakomitą, komputerową, wiedzę dużą. Umiał się uczyć, a przebywając w kręgu prof. Romana Reinfussa i jego współpracowników stał się etnografem z praw­ dziwego zdarzenia. Z aparatem fotograficznym na szyi przemie­ rzył tysiące kilometrów, docierając do najdalszych zakątków Kraju. Efektem tych wędrówek jest blisko 65.000 zdjęć w Ar­ chiwum Fotograficznym Instytutu. Często bezcennych już doku­ mentów ludowej kultury, sztuki. Zdawał sobie sprawę z wagi tego co robi, w czym uczestniczy. Wiedział, że jest to wyścig z czasem, że kapliczka dziś pominięta, jutro może już nie istnieć, że zdjęcie może zostać jedynym śladem, jaki zostanie po człowieku, zabyt­ ku, sytuacji. Nie raz pracował z gorączką, narażał się, spadał z drzewa, gdy mimo zakazu Profesora wdrapywał się wysoko, by z tej perspektywy sfotografować jakiś okół, czy wiejskie zabudo­ wania. Nie odrabiał pańszczyzny. Praca, którą wykonywał, była jego pasją. Dla utrwalenia śladów chłopskiej kultury zrobił więcej niż nie jeden gabinetowy uczony. Tak to bowiem się dzieje, że teorie przemijają, wiele tekstów traci po latach sprężystość i żywość, a praca dokumentalisty pozostaje. Więcej - z każdym dziesięcioleciem zyskuje na wadze. Był fotografem wrażliwym na urodę rzeźby, widzącym człowie­ ka, twórcę. Nic dziwnego, że zabiegano o jego fotografie. Bo i czym byłby album Sztuka ludu polskiego (A. Jackowskiego i J . Jarnuszkiewiczowej) bez zdjęć Świderskiego? Trudno wręcz wyobrazić sobie wiele książek bez Jego prac. Najlepszym świa­ dectwem tego jest fakt, iż prof. Reinfuss zaproponował mu współautorstwo książki Sztuka ludowa w Polsce. Przez ćwierć wieku był to podstawowy, jedyny podręcznik uczący tego, czym jest sztuka ludowa. SUMMARY W i e s ł a w J u s z c z a k , PALAEOLITHICAL EPOS The behavoiur of goddess Tetida pouring red nectar (ambrosia, which is etymologicaly connected with immortality) into the nostrils of Patroclesto detain the decay of his body (The Iliad) has its analogies in much earlier palaeolithical burials when the bodies were often powdered with ochre. It is also possible to find graves where from the mouth and nostrils of a dead person we can see a small ditch fulfilled with ochre (you can also compare painted animals from Magalenian period with painted lines coming out from the muffle). One can think that it was the way to imagine the breath and a life itself. This magical gesture is treated by the author as the first artistic gesture. In the beginning of art there is another attempt of embodiment, a pretence but not imitation (the author cuts him away from the mimesis theory of the origin of art). The gesture of Tetida in this way shows the temporarily earlier stratum in The Iliad - the palaeolithical tradition. Using two newly edited books ( J . Cowan, Mysteries of the Dreaming. The Spiritual Life of Australian Aborigines and B. Chatwin, Songlines) the author reconstructs the australian - palaeolitical in tis core - picture of the world. The Australians didn't dwell in the traditional, european meaning of the word. They dwelt in the room, the teritory of every year repeated wanderings. The Earth itself was a picture for them and her elements had special meaning suplied by the events from the beginning -fulfilled - in the period of Dreaming. „The Sacral Topography" is created in connection with land­ Z najlepszych zdjęć skompletował trzy wystawy, które obej­ rzało w Polsce wiele tysięcy osób. „Dawną rzeźbę ludową" pokazał w Warszawie, Zakopanem, Radomiu i Kielcach (1971), w Nowym Sączu i Płocku (1972) Włocławku (1975). „Polską sztukę ludową" w Warszawie, na wystawie z okazji 30-lecia naszego pisma (PME - 1977). W tym samym roku pokazał ją w Myślenicach, a rok później w budapeszteńskim Ośrodku Informacji Kultury Polskiej. „Budownictwo ludowe" pokazano w Instytucie (1970), a później w Olsztynie, Zakopanem, War­ szawie (PME), Toruniu (1980), Nowym Sączu i Tarnowie (1983), w Kielcach (1988). Drugim ważnym obszarem zainteresowań Świderskiego były warszawskie Powązki, te na których spoczął w rodzinnym grobie. Co roku zbierał w dniu Wszystkich Świętych datki na konserwa­ cję zabytkowych grobów. Dumny był, pamiętam, gdy któregoś roku okazało się, że zebrał więcej od innych... Pracował społecz­ nie w Towarzystwie Opieki nad Zabytkami, fotografował pomniki na Powązkach, i jego zdjęcia wykorzystał Jerzy Waldorff w książ­ ce Przed bramą wielkiej ciszy (1990) a także Cmentarzu Powąz­ kowskim w Warszawie (1982). Otrzymał za swą działalność Złoty Krzyż Zasługi, odznakę Zasłużonego Działacza Kultury, Dyplom Uznania Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, Nagrodę „Polskiej Sztuki Ludowej", Dyplom Ministra Kultury i Sztuki za osiągnięcia w upowszech­ nieniu kultury. Myślę jednak, że największą satysfakcję sprawiało mu to, że wiedział, jak jest nam wszystkim potrzebny i jak wielki jest jego wkład w utrwalenie dokumentów ludowej kultury. Aleksander Jackowski 2 kwietnia 1991 OF ARTICLES scape and myth. All encyclopaedic knowledge about the con­ tinent is contented in songs sung by the forefathers in wandering creating by this songs places as we can them see nowadays. Every member of the group inherits the parts of this great song. Rememberance of these songs is real property of people. They can lend them to others to give them a chance to wander on their teritory. It could be treated as a great system of mutual co­ operation which enables the wandering. At least once a year aborigines wandering sing their song (reading it from the landscape) - it is a wandering Dreaming which gives new actuality to primaeval events. In special holy places-„hot places" where there are paintings having mnemotechnic function - take place the regeneration of spiritual and physical forces of Aust­ ralians. The author suggests that similiar great epos would have been existed in Mediterranean circle and its parts - recreated by .genious poet had left in such masterpieces as: The Odyssey, The Iliad or Babylonian epos. J a c e k O l ę d z k i , J E S U S WALKS ON THE WATER OF GENNESARET LAKE Paintings concerning the miracle on Gennesaret Lake belong to a very rare iconographic motive in Poland. After the llnd World War a painter Gałęza has painted for the church in Rokicie such a painting. In the end of 70th it was replaced by another painting (by Piekarski) dealing with the same iconographical motive. 63 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fa2973e74a6aa2f75a92c6ec8a07ad3.pdf 9b21b810763ee874c7c9bb78d31c1753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3526 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3304 Title A name given to the resource Jana Świderskiego widzenie sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.243-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Chrystus Aleksander Frasobliwy, Korytków, woj. zamojskie. Jackowski JANA Ś W I D E R S K I E G O WIDZENIE SZTUKI LUDOWEJ P r z e d m i o t e m t y c h u w a g są z a r ó w n o w y b r a n e z d j ę ­ c i a J a n a Ś w i d e r s k i e g o j a k też i w i d z i a n y p r z e z i c h p r y z m a t p r o b l e m f o t o g r a f i i j a k o środka d o k u m e n t a c j i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u . P r e t e k s t e m zaś d l a t y c h r o z ­ w a ż a ń są t r z y w y s t a w y p r a c S w i d e r s k i e g o krążące p o k r a j u i z a g r a n i c y . J e d n a z n i c h p o k a z u j e dawną rzeź­ bę l u d o w ą d r u g a różne d z i e d z i n y sztuki ludowej t r z e c i a b u d o w n i c t w o d r e w n i a n e " . Z n a j d u j e m y się w i ę c cały czas w kręgu k u l t u r y chłopskiej, której m a t e r i a l ­ ne p r z e j a w y z n a S w i d e r s k i j a k m a ł o k t o z e t n o g r a f ó w i d o k u m e n t a c j i której poświęcił n a j l e p s z y o k r e s s w e g o życia. W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że w ciągu 25 l a t w ę d r ó ­ w e k p o K r a j u , w r a m a c h badań t e r e n o w y c h I n s t y t u t u S z t u k i P A N , tłukąc się o s o b o w y m i pociągami, a u t o b u ­ s a m i , d ź w i g a j ą c ciężki sprzęt — w y k o n a ł p o n a d 50.000 zdjęć, a w i ę c u t r w a l i ł co n a j m n i e j 30.000 różnych o b i e ­ któw. N i e muszę tłumaczyć, iż w i e l e z n i c h (jeśli n i e większość) już n i e i s t n i e j e , uległo z n i s z c z e n i u bądź r o z ­ p r o s z e n i u . Zdjęcia, znajdujące się w I n s t y t u c i e S z t u k i mają w i ę c w a g ę b e z c e n n e g o d o k u m e n t u , którego z n a ­ czenie w z r a s t a w p r o s t p r o p o r c j o n a l n i e do procesu p o ­ stępujących p r z e m i a n w k u l t u r z e i g o s p o d a r c e Kraju. N i c t e d y d z i w n e g o , że f o t o g r a f i e S w i d e r s k i e g o z n a j d u ­ j e m y p r a w i e w każdej p u b l i k a c j i m ó w i ą c e j o sztuce l u d o w e j . Z n a c z e n i e i c h określa n a j l e p i e j f a k t , iż p r o f . R o m a n R e i n f u s s n i e w a h a ł się uznać S w i d e r s k i e g o za współautora książki Sztuka ludowa w Polsce . W al­ b u m i e Sztuka ludu polskiego (Warszawa 1967), n a 521 4 5 243 I �ilustracji aż A dodać, że w r a z należy wybieraliśmy 197 do jest autorstwa albumu Jana z Jadwigą zdjęcia 150.000 d a w n y c h i współczesnych Swiderskiego. Jarnuszkiewiczową spośród co najmniej fotografii. T e n wstęp j e s t c h y b a k o n i e c z n y , w y z n a c z a bowiem w y r a ź n i e z a k r e s zainteresowań S w i d e r s k i e g o i c h a r a k t e r p r e z e n t o w a n y c h przez niego w y s t a w . Z n a j d u j e m y więc n a n i c h sztukę ludową traktowaną p r z e d e w s z y s t k i m jako dokument. A więc bez osobistej, świadomie s u b i e k t y w n e j i n t e r p r e t a c j i , bez r e ż y s e r o w a n i a s y t u a c j i , s t w a r z a n i a s p e c j a l n y c h zderzeń o b i e k t u z k o n t e k s t e m , bez w s z e l a k i e g o r o d z a j u zabiegów t r a n s m u t a c y j n y c h . P r z e d m i o t z a w s z e j e s t n a t y c h zdjęciach c z y t e l n y , o n i e ­ go c h o d z i , o n j e s t j e d y n y m b o h a t e r e m . F o t o g r a f p r o ­ g r a m o w o u n i k a w s z y s t k i e g o , co m o g ł o b y o d w r ó c i ć u w a ­ gę w i d z a o d p o k a z y w a n e j rzeźby czy b u d y n k u , n a r z u ­ cić m u s w o j e e m o c j e , pośrednio t y l k o z w i ą z a n e z t e ­ m a t e m zdjęcia. T e n r y g o r y z m , zasługujący u d o k u m e n t a l i s t y n a sza­ c u n e k , n i e oznacza j e d n a k r e z y g n a c j i z a r t y s t y c z n y c h w a l o r ó w f o t o g r a f i i . Są o n e j e d n a k w y r a ź n i e z w i ą z a n e z dziełem, j e g o strukturą i wartościami, które A u t o r s t a r a się m o ż l i w i e p r e c y z y j n i e ukazać. O t o Ukrzyżowa­ ny z Płoskini (11. 2), f o t o g r a f o w a n y w w a r u n k a c h l a ­ b o r a t o r y j n y c h . Z d j ę c i e w sposób m i s t r z o w s k i w y d o b y ­ w a w a l o r y p l a s t y c z n e rzeźby. Cała u w a g a w i d z a k o n ­ c e n t r u j e się n a m o d e l u n k u t o r s u , g ł o w y i p e r i z o n i u m . S r e b r z y s t e , „ m i ę k k i e " tło t w o r z y przestrzeń, w której m i m o f r o n t a l n e g o ujęcia czuje się w y r a ź n i e b r y ł ę r z e ź ­ by. Światło podkreśla j e j ekspresję. Koncentryczny, biegnący k u o s i p i o n o w e j układ słojów d r e w n a m o d e ­ l u j e t o r s , t w o r z ą c układ, k t ó r y o d b i e r a m y w prze­ b i e g u c z a s o w y m , o d d r a m a t y c z n i e skłonionej g ł o w y aż po p e r i z o n i u m , które j a k g r u p a a k o r d ó w w i e ń c z y i u s ­ p o k a j a r y t m t y c h słojów. R o z k ł a d światła n a p o w i e r z ­ c h n i f i g u r y p o z w a l a zobaczyć ją j e d n y m spojrzeniem — j a k o całość, n i m o k o nasze z a c z y n a postrzegać posz­ czególne s e g m e n t y rzeźby. Czy S w i d e r s k i p r z e k r o c z y ł w t y m zdjęciu g r a n i c e d o k u m e n t u ? Z a s t a n ó w m y się n a d t y m . S p r a w a pier­ w s z a , najważniejsza — czy zdjęcie s u g e r u j e wartości, których n i e m a oryginał? Otóż g d y się z n a rzeźbę, ł a t w o stwierdzić, że f o t o g r a f i a j e d y n i e u c z y t e l n i a j e j w a l o r y a r t y s t y c z n e , kładąc n a c i s k n a strukturę dzieła, podporządkowanie elementów d e k o r a c y j n y c h wyrazowi emocjonalnemu, akcentując rolę rytmów, podziałów, r ó w n o w a g i układu. Jest to w i ę c d o k u m e n t ś w i a d o m i e komponowany. Dokument — dodajmy — utrwalający t y l k o p e w n e c e c h y (choć w t y m p r z y p a d k u n a j w a ż ­ niejsze). N i e w i e m y b o w i e m , j a k w y g l ą d a d o l n a część rzeźby, j e j tył, p r o f i l b o c z n y , n i e z n a m y s y t u a c j i w której się p i e r w o t n i e znajdowała i t d . Rzeźba d o k u m e n ­ t o w a n a j e s t w m u z e u m , t a w i ę c część i n f o r m a c j i o n i e j z konieczności o d p a d a , j e s t n i e do z d o b y c i a . N i e d o ­ w i e m y się w i ę c z j a k i e j odległości i p o z y c j i n a nią p a t r z o n o , g d z i e wisiała, w kościele, czy n a p r z y d r o ż n y m krzyżu, co w n i e j d o s t r z e g a n o , w j a k i m oświetleniu, j a k i m i a n o do n i e j stosunek. Niestety, d o k u m e n t przeszłości j e s t i tak poda­ r u n k i e m l o s u . R e j e s t r u j e sytuację zastaną, r z a d k o k i e ­ d y z d o l n y przekazać n a m i n f o r m a c j e o przeszłości o b i e ­ k t u . E w o k o w a n i e j e j p r z e z reżyserię zdjęcia j e s t już zabiegiem wtórnym, uzasadnionym r a c j a m i d y d a k t y c z ­ n y m i l u b a r t y s t y c z n y m i . N a s u w a się j e d n a k p y t a n i e , czy j e d n o zdjęcie, n a w e t t a k w i e l e m ó w i ą c e j a k t o , które r o z p a t r u j e m y , s t a n o w i p e ł n o w a r t o ś c i o w y doku­ m e n t w i z u a l n y . U k a z u j e przecież t y l k o p e w i e n a s p e k t oryginału, czasem t y l k o f r a g m e n t t o r s u czy g ł o w ę ( i l . 1). Otóż ujęcie cząstkowe, ukazujące o b i e k t z j e d n e g o t y l ­ 244 k o p u n k t u w i d z e n i a j e s t u p r a w n i o n e , g d y uzupełniają j e i n f o r m a c j e z a w a r t e n a i n n y c h zdjęciach. ( T a k w ł a ­ śnie p o j m u j e dokumentację S w i d e r s k i , eksponując rzecz p r o s t a n a w y s t a w i e j e d y n i e w y b r a n e ujęcia). P e ł n ą j e ­ dnostką dokumentacyjną j e s t w i ę c d l a f o t o g r a f i i s ek w e n c j a z d j ę ć , której wielkość zależy o d s t o p n i a k o m p l i k a c j i zadania dokumentacyjnego. Dla przedmiotu płaskiego, n p . w y c i n a n k i , w y s t a r c z a j e d n o ujęcie, d l a rzeźby wolnostojącej — g r u p a k i l k u , czy w p e w n y c h s y t u a c j a c h n a w e t k i l k u n a s t u zdjęć. W s y t u a c j a c h , g d y o b i e k t zasługuje n a szczególną u w a g ę , s u m a niezbędnych i n f o r m a c j i zwiększa się, a s w o i s t y m s p r a w d z i a n e m i c h pełni staje się p o t e n c j a l n a zdolność d o z r e k o n s t r u o w a n i a o b i e k t u n a podstawie u z y s k a n y c h d a n y c h . J e d n o zdjęcie o b i e k t u istniejącego w p r z e s t r z e n i , a zwłaszcza dzieła s z t u k i , j e s t b o w i e m zawsze ujęciem w y b r a n y m , w m i a r ę m o ż l i w o ś c i s y n t e ­ t y c z n y m . S p r o w a d z a wielość i n f o r m a c j i i r e f l e k s j i , k t ó ­ r e n a s u w a o r y g i n a ł , d o j e d n e g o „ p l a k a t o w e g o " ujęcia. To skojarzenie z p l a k a t e m nie jest p r z y p a d k o w e , w i ę ­ kszość zdjęć, które S w i d e r s k i p o k a z u j e n a s w y c h w y ­ s t a w a c h m a właśnie cechy f o t o g r a f i i p l a k a t o w e j , n a d a ­ j e się z n a k o m i c i e n a okładkę książki czy „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " ( i o c z y w i ś c i e są o n e w t y m c h a r a k t e r z e w y k o r z y s t y w a n e ) . Są t o b o w i e m zdjęcia s t a t y c z n e , któ­ r y c h czytelność k o m p o z y c j i p o z w a l a objąć j e j e d n y m s p o j r z e n i e m . Z r e g u ł y p u n k t ciężkości z n a j d u j e się n a przecięciu przekątnych; p r z e d m i o t — obojętne, czy b ę ­ d z i e n i m rzeźba, człowiek w s t r o j u , czy też b u d y n e k - — u m i e j s c o w i o n y j e s t w środku k o m p o z y c j i , n i e m a l h i e ­ ratycznie. T e n sposób ujęcia w y n i k a n i e t y l k o z e s t e t y c z n y c h przesłanek, była już m o w a o t y m , że S w i d e r s k i u n i k a w s z y s t k i e g o , co może o d w r ó c i ć u w a g ę w i d z ę o d t e m a t u , który p o k a z u j e . D l a t e g o w ł a ś n i e szukając najkrótszej c h a r a k t e r y s t y k i j e g o f o t o g r a f i i można p o w i e d z i e ć o s z a ­ c u n k u dla dokumentowanego obiektu, i o p o w a d z e , w i d o c z n e j z a r ó w n o w s a m y c h zdjęciach j a k i p o s t a w i e autora. Sądzę j e d n a k , że dążenie d o o b i e k t y w i z m u d o k u ­ m e n t u f o t o g r a f i c z n e g o n i g d y n i e m o ż e być z r e a l i z o w a n e w pełni, po p r o s t u f o t o g r a f i a n i e j e s t obojętnym, m e ­ c h a n i c z n y m środkiem r e j e s t r a c j i . T o t y l k o w r e k l a m a c h Kodaka czy Canona o k o k a m e r y w y d a j e się o b i e k t y ­ w n y m ś w i a d k i e m . W rzeczywistości j e s t i n a c z e j . F o t o ­ grafując o b i e k t t r ó j w y m i a r o w y d o k o n u j e się w y b o r u , sprowadza wielość „ o g l ą d ó w " do j e d n e g o ujęcia. P o ­ n a d t o w d o k u m e n t a c j i czarno-białej, która wciąż j e s z ­ cze s t a n o w i p o d s t a w o w ą f o r m ę s t o s o w a n e g o u nas za­ p i s u , przekład k o l o r u n a w a l o r j e s t z a b i e g i e m , w któ­ r y m z a w s z e p e w n e wartości gubią się, k o n i e c z n a w i ę c j e s t d e c y z j a , co się c h c e ocalić. P a m i ę t a m , j a k c h c i a ­ łem kiedyś zamieścić w a r t y k u l e reprodukcję f o t o g r a ­ ficzną N i k i f o r a . M i a ł e m w ó w c z a s d o w y b o r u d w a c z a r ­ no-białe zdjęcia tego s a m e g o o b r a z u , j e d n o wykonane w naszej P r a c o w n i F o t o g r a f i c z n e j , o w y r ó w n a n e j sza­ r e j t o n a c j i , z w s z y s t k i m i szczegółami r y s u n k u , d r u g i e — L e o n a r d a Sempolińskiego, p r z e k o n t r a s t o w a n e , gubią­ ce niektóre d e t a l e , a l e pełne e k s p r e s j i , dramatycznego napięcia. Zamieściłem właśnie t o zdjęcie, ponieważ p r z e k a z y w a ł o nastrój, ponieważ n a j e g o p o d s t a w i e m o ż ­ n a było u w i e r z y ć , że N i k i f o r b y ł n i e t y l k o n a i w n y m , a l e także z n a k o m i t y m m a l a r z e m . W y b ó r zdjęcia n i e był więc s p o w o d o w a n y różnicą p o z i o m u technicznego. O b a b y ł y d o b r e , a l e p i e r w s z e w i ą z a ł o się z większą w i a r ą w o b i e k t y w i z m f o t o g r a f i c z n e j k a m e r y , d r u g i e zaś w y n i k a ł o z dążenia d o u z y s k a n i a napięcia emocjonal­ nego, które cechowało oryginał. W d o k u m e n t a c j i f o t o ­ graficznej z a w s z e t r z e b a z czegoś r e z y g n o w a ć , w l a - �П. 2. Ukrzyżowany, Płoskinia, w o j . elbląskie. Wł. Muzeum w Olsztynie. 245 �śnie p o t o , a b y ujawnić wartość w d a n y m p r z y p a d k u najważniejszą. N i e m a przecież d o k u m e n t a c j i j e d n e j , p e ł n e j , a b s o l u t n e j j e s t o n a b o w i e m związana z postawą badacza, z p y t a n i a m i , które sobie s t a w i a . W b a d a n i a c h n a d sztuką ludową będzie t o p r z e d e wszystkim sprawa kontekstu przedmiotu, kontekstu w p i e r w s z y m rzędzie k u l t u r o w e g o . Rzeźba, w y c i n a n k a , h a f t , chałupa, strój występują w s z a k ż e w określonych związkach c z a s o w y c h i p r z e s t r z e n n y c h . W i ą ż ą się ze sferą p s y c h o l o g i i działań t w ó r c z y c h , z w a r u n k a m i g o s p o d a r ­ c z y m i , ze ś w i a t o p o g l ą d e m , z funkcją pełnioną w k u l t u ­ rze. Są dziełem człowieka, z w i ą z a n e ze środowiskiem, j e g o a m b i c j a m i , p o t r z e b a m i , poglądami. Są t o rzeczy wiadome, wielokrotnie omawiane i bez t r u d u można wskazać o p r a c o w a n i a , w których z w i ą z k i t e są w s z e ­ c h s t r o n n i e p r z e d s t a w i o n e . R ó w n i e ł a t w o można znaleźć, między i n n y m i w d o k u m e n t a c j i p r o w a d z o n e j przez S w i ­ d e r s k i e g o w t e r e n i e , s e k w e n c j e f o t o g r a f i c z n e , ukazujące różne r e l a c j e między o b i e k t e m a o t o c z e n i e m , dziełem a twórcą i t d . P r z y k ł a d e m j e s t chociażby zdjęcie z w y ­ s t a w y ( i l . 11) określające konfigurację i c h a r a k t e r t e r e n u n a k t ó r y m s t o i c e r k i e w k a (z D u b n e g o ) . A l e m i m o sza­ c u n k u , a n a w e t z a c h w y t u , który budzą w e m n i e p r a c e p o k a z y w a n e n a w y s t a w a c h n i e mogę się oprzeć o d c z u ­ c i u p e w n e g o n i e d o s y t u . P r z e d s t a w i a n e o b i e k t y są piękne, k l a r o w n e , ale w całym s w y m zestawie robią w r a ż e ­ n i e j a k b y w y a b s t r a h o w a n y c h z życia, z n u r t u otacza­ jącej j e k u l t u r y . M o ż e w r a ż e n i e t a k i e stąd w y n i k a , że b r a k w n i c h człowieka, s y t u a c j i , które t ł u m a c z y ł y b y fotografowane przedmioty. N i e d o s y t u t a k i e g o n i e o d c z u w a m oglądając z a b y t k i a r c h i t e k t u r y , ślady m i n i o n e j przeszłości, dzieła sztuki w i e l k i e j , które zdają się istnieć poza czasem i p r z e ­ strzenią. A l e w t e d y , g d y patrzę n a zdjęcie p r z e d m i o t u z i n n e g o kręgu k u l t u r o w e g o , p r z e d m i o t u , który właśnie w t y m kręgu miał s w o j e u z a s a d n i e n i e — chciałbym 246 zrozumieć j e g o rolę, j e g o znaczenie. Rzeźba, którą o d ­ c z y t u j e m y t y l k o j a k o dzieło s z t u k i , z d o l n e swą formą budzić u nas e m o c j e , była przecież d l a społeczności chłopskiej p r z e d m i o t e m k u l t u , o c e n i a n o ją w i ę c ina­ czej, niż m y to c z y n i m y . D l a t e g o w ł a ś n i e t a k t r u d n o w f o t o g r a f i i dokumentować kulturę ludową, d o k u m e n ­ t o w a ć t a k , a b y w j e d n y m czy k i l k u zdjęciach ukazać nie t y l k o wizerunek obserwowanej rzeczy, ale i p r z e ­ słanki d l a j e j z r o z u m i e n i a . 7 O d c z u w a n y niedosyt w y n i k a więc n i e t y l e z k o n ­ c e p c j i r e c e n z o w a n y c h w y s t a w , co p r z y c z y n n a t u r y b a r ­ d z i e j ogólnej, z m e t o d o l o g i c z n y c h założeń badań n a d kulturą społeczności chłopskiej, z przyjętych tuż p o w o j n i e rozwiązań o r g a n i z a c y j n y c h . A t o m i z a c j a badań, rozproszenie i c h w r a m a c h k i l k u placówek n a u k o w y c h ( I n s t y t u t S z t u k i , I n s t y t u t Badań L i t e r a c k i c h , I n s t y t u t Historii Kultury Materialnej, katedry uniwersyteckie, m u z e a i t d . ) s p r a w i ł o , iż n i e d o k u m e n t u j e się k u l t u r y l u d o w e j j a k o całości ( n i e d o c e n i a się zwłaszcza sfery życia d u c h o w e g o i j e j związku ze „ s z t u k ą " ) . O c z y w i ś c i e w s z y s c y zdają sobie s p r a w ę z p o t r z e b y ujęć całościowych ( k o m p l e k s o w y c h — j a k t o się p r z y ­ jęło m ó w i ć ) , a l e w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h poszczegól­ n y c h i n s t y t u c j i n i e zawsze j e s t n a to czas i m i e j s c e , d y l e m a t — n p . z d o k u m e n t o w a ć w i ę c e j wnętrz czy też m n i e j , lecz w sposób b a r d z i e j pogłębiony b y w a roz­ s t r z y g a n y n a korzyść p o d s t a w o w y c h zadań i n s t y t u c j i , zwłaszcza w s y t u a c j i , g d y ślady przeszłości giną za­ straszająco s z y b k o , a właśnie o n e interesują daną i n ­ stytucję n a j b a r d z i e j . Tak więc p e w i e n niedosyt „ ż y c i a " , który odczu­ wam oglądając fotografie Świderskiego, w y n i k a n i e t y l e z j e g o t e m p e r a m e n t u czy t y p u w r a ż l i w o ś c i , co przyjętego p r o g r a m u d o k u m e n t a c j i . P o w i ą z a n i e badań n a d sztuką ludową z I n s t y t u t e m S z t u k i miało oczywiście p o z y t y w n e uzasadnienie, da- �w a ł o szansę całościowego s p o j r z e n i a n a kulturę róż­ nych warstw n a r o d u , dostrzeżenie z w i ą z k ó w między sztuką cechową czy „ w i e l k ą " a chłopską i t d . ale j e d n o ­ cześnie o d s e p a r o w y w a ł o o d badań „nie-sztuki", z j a w i s k związanych z determinantami ludowej kultury, a n i e mieszczących się w p r z y j ę t y m m o d e l u " s z t u k i " . Postaram się n a k i l k u przykładach pokazać, j a k z a w ę ż e n i e zainteresowań t y l k o d o p r z e d m i o t u a r t y s t y c z ­ nego w p ł y n ę ł o n a s w o i s t e l u k i d o k u m e n t a c y j n e . O t o n p . Z a l i p i e . Jest w d o k u m e n t a c j i I n s t y t u t u b l i s k o d w i e s e t k i zdjęć m a l o w a n y c h domów, staranna rejestracja wielu konkursów, dzięki k t ó r y m tradycja t a wciąż jeszcze się u t r z y m u j e . A l e są to t y l k o f o t o g r a f i e zdo­ b i o n y c h chałup. Można w i ę c n a i c h p o d s t a w i e po­ wiedzieć j a k m a l u j e Stefania Łąezyńska czy Maria Szlosek, c z y m się różnią i c h p r a c e wcześniejsze o d n o w s z y c h i t d . , n i e w i a d o m o j e d n a k j a k w y g l ą d a wieś, j a k się mają d o m y „ k o n k u r s o w e " d o i n n y c h , co się znajduje w mieszkaniach, j a k i e obrazy, ozdoby. N i e istnieje więc d o k u m e n t a c j a rzeczywistego Zalipia, w którym występuje zarówno układ tradycyjny, jak i n o w y , patrząc n a zdjęcia n i e w i e się czy istnieją, i j a k i e , p r z y k ł a d y w z a j e m n e g o p r z e n i k a n i a się d a w n e j i współczesnej e s t e t y k i . A d l a z r o z u m i e n i a fenomenu Z a l i p i a t r z e b a przecież w i e d z i e ć i o n o w y c h t r z y k o n dygnacjowych d o m a c h , które z a p e w n e pełnią o b e c n i e podobne funkcje prestiżowe, co d a w n e malowane. Drugi przykład. N a p o d s t a w i e architektury bardzo niewiele fotografii możemy drewnianej dowiedzieć się I I . 3. Chrystus u słupa, Ł a b u n i e , w o j . z a m o j s k i e . W ł . M u z e u m Zamość. I I . 4. Sw. Jan Nepomucen, Bystrzyca, w o j . rzeszowskie. I I . 5. Chrystus ukrzyżowany, Krasnobród, w o j . zamojskie. Wł. M u z e u m Zamość. I I . 6. Matka Boska z Dzieciątkiem, Brzozowy K ą t , w o j . ostrołęckie. Wł. M u z e u m E t n o g r . w K r a k o w i e . I I . 7. Święci, K r ó l o w a R u s k a , w o j . nowosądeckie. W ł . M u z e u m O k r ę g o w e w N o w y m Sączu. �szą 0 j e j kontekście p r z e s t r z e n n y m , o związku chałup} z konfiguracją t e r e n u . A przecież, jeśli m o w a o i n s p i ­ r a c j a c h , które m o ż e m y czerpać z l u d o w e j t r a d y c j i , to coraz w a ż n i e j s z e w y d a j ą się w ł a ś n i e w z o r y h a r m o n i j ­ nego współżycia z o t o c z e n i e m , w t o p i e n i e się w kraj­ o b r a z , kształtowanie go ś w i a d o m e i często w r ę c z d o ­ skonałe. Sądzę, że te doświadczenia mogą być b a r ­ dziej p r z y d a t n e , niż s z u k a n i e inspiracji w kształcie chałup czy i c h d e k o r a c j i . wkładem do naszej starzy ludzie, godnością, niezwykłą dostojnie. urodę I mimo tego stroju, P r z y k ł a d e m współczesnej s y t u a c j i d a w n e g o o b i e k t u są n a w y s t a w a c h Ś w i d e r s k i e g o zdjęcia młyna, wia­ t r a k a ( i l . 10). A l e współczesna s y t u a c j a p r z e d m i o t u r e ­ l i k t o w e g o to n i e t y l k o stan jego z a c h o w a n i a , ale i spo­ sób w j a k i r e a g u j e n a n i e g o otoczenie. K t o się dziś m o d l i u stóp s t a r y c h k r z y ż y i k a p l i c z e k ? K t o i j a k reagują na p r o c e s j e w Ł o w i c z u czy K a d z i d l e ? J a k kształtuje s'ę t a r e l a c j a uczestników i w i d z ó w ? K i m są c i w i d z o ­ w i e ? J a k reagują? A j a k w y g l ą d a r e a k c j a w i d z ó w n a zespoły h e r o d o w e ? W j a k i m s t o p n i u publiczność daje się wciągnąć w zabawę? W ś r ó d zdjęć S w i d e r s k i e g o w i e ­ le p o k a z u j e te s y t u a c j e , i sądzę, że d l a następnych p o ­ koleń e t n o g r a f ó w będą o n e w a ż n e , dokumentując n i e t y l k o s a m f a k t , a l e i j e g o społeczny odbiór, n i e t y l k o r e l i k t , ale i j e g o f u n k c j o n o w a n i e w czasie i środowisku. W a r c h i w u m I n s t y t u t u znajdują się r ó w n i e ż zdjęcia S w i d e r s k i e g o z różnych i m p r e z o r g a n i z o w a n y c h w m i a s ­ t a c h , n p . z konkursów n a szopkę w K r a k o w i e , z T a r g ó w S z t u k i L u d o w e j , C e p e l i a d , F e s t i w a l i . Są t o t e m a t y chęt­ nie fotografowane przez foto-reporterów. A l e S w i d e r ­ skiego n i e interesują e f e k t o w n e czy śmieszne ujęcia, s t a ­ ra się utrwalić dzieła, strój, t w a r z e l u d o w y c h artystów. wie­ Sumując te u w a g i chciałbym wskazać na d w i e p o d ­ stawowe sprawy: n a rolę k o n t e k s t u k u l t u r o ­ wego i czasowego. Kontekst kulturowy dotyczy zawężenia p o l a w i d z e n i a , a w i ę c w s k a z u j e n a potrzebę rozszerzenia s e k w e n c j i d o k u m e n t a c y j n e j o d p l a n u sze­ r o k i e g o do szczegółu, o d tła' z j a w i s k a d o j e g o f o r m y . K o n t e k s t czasowy w y m a g a wyraźnej decyzji dotyczą­ cej p u n k t u o d n i e s i e n i a . C z y j e s t n i m przeszłość, czy teraźniejszość. Czy pokazując n p . chałupę czynimy z niej możliwie „czysty" d o k u m e n t przeszłości, czy tez u w z g l ę d n i a m y j e j obecną, rzeczywistą sytuację ( n p . tło współczesnego d o m u , słupy wysokiego napięcia;. Czy strój r e g i o n a l n y f o t o g r a f u j e się n a c z ł o w i e k u , do którego o n należy, czy też na w s p ó ł c z e s n y m m o d e l u . W zdjęciach Ś w i d e r s k i e g o — za co m u chwała — strój d a w n y w y s t ę p u j e w e w ł a ś c i w e j m u f u n k c j i . N o ­ Na swych w y s t a w a c h , Świderski nak t y l k o do p o k a z a n i a d a w n e j dzę, że za t o należy peliowskie" oglądamy czym sztuka była ograniczył autentycznej się j e d ­ sztuki. być m u w d z i ę c z n y m . S y t u a c j e bez p r z e r w y . ludowa. Powoli Powielana, styczną, która nowskiego, że i częścią m a s o w y c h Swiderski mądrość. zachwycała Szczepkowskiego przypomina Są­ „ce­ zapominamy zwulgaryzowana, p o k a z y w a n a t a n d e t n i e , o d r y w a n a o d s w e g o podłoża się o b e c n i e 9 248 z koloru odczuwamy j e g o architektonikę ( i l . 16). Podobne uwagi budzi dokumentacja kapliczek. U t r w a l a się z a z w y c z a j t y l k o i c h kształt, najbliższe o t o ­ czenie, p o d c z a s g d y o d g r y w a ł y o n e przecież rolę w b u ­ dowaniu przestrzeni otaczającej człowieka, w rela­ cjach między człowiekiem a ziemią i niebem. Nie z w r a c a się d o s t a t e c z n e j u w a g i n a rolę krzyża i k a p l i ­ czek w ż y w y m k u l c i e . G i n i e r e l a c j a między p r z e d m i o ­ t e m k u l t u a c z ł o w i e k i e m . A j a k j e s t o n a ważna, ś w i a d ­ czyć mogą fascynujące f o t o g r a f i e A d a m a B u j a k a , k t ó ­ r e g o z a i n t e r e s o w a n i a d l a o b r z ę d ó w , w s z e l a k i c h kultów 1 w i e r z e ń stały się i s t o t n y m dzy o k u l t u r z e l u d u . go braku staje i m p r e z . T r a c i rangę a r t y ­ niegdyś Chopina, czy Stopkę. Dobrze jej wielkość, jej Szyma­ więc, urodę �П. 8. K o ż u c h o w a n i e d o m u z b u d o w a n e g o w 1929 r. P u z d r o w i z n a , w o j . o s t r o ­ łęckie. I I . 9. Z d o b i e n i e w o z u , O p a c i o n k a , w o j . krośnieńskie. 11. 10. M ł y n w o d n y , W o j k o w a , w o j . nowosądeckie. P R Z Y P I S Y Dawna rzeźba ludowa w fotografii Jana Swiderskie­ go: W a r s z a w a , K l u b M P i K ns Ścianie W s c h o d n i e j , X I I 1970 — I 1971; Z a k o p a n e , M u z e u m Tatrzańskie, I — 1 1 1 1971; R a d o m , K l u b S t o w . „ P A X " , I V 1971; K i e l c e , K l u b „ P A X " , V I — V I I 1971; N o w y Sącz, M u z e u m , V — V I 1972; Płock, M P i K „ R u c h " , V I — V I I 1972; W ł o c ł a w e k , M u ­ z e u m K u j a w s k i e , I — I I I 1975 ( r a z e m z rzeźbami S t a ­ nisława Z a g a j e w s k i e g o ) . Sztuka ludowa w fotografiach Jana Swiderskiego: Warszawa, Państwowe M u z e u m Etnograficzne (wystawa towarzysząca j u b i l e u s z o w i 3 0 - l e c i a „ P o l s k i e j S z t u k i L u ­ d o w e j " I — I I 1977; M y ś l e n i c e , M u z e u m R e g i o n a l n e (w D o m u G r e c k i m ) , V I I — V I I I 1977; B u d a p e s z t , Ośrodek I n f o r m a c j i i K u l t u r y , I X 1978. 1 2 Drewniane budownictwo ludowe w Polsce: War­ s z a w a , I n s t y t u t S z t u k i P A N ( w y s t a w a towarzysząca j u ­ b i l e u s z o w i 30-lecia I n s t y t u t u ) , X I — X I I 1979; Z a k o p a n e , M u z e u m Tatrzańskie I — I I I 1980; O l s z t y n , Wyższa S z k o i a Rolniczo-Techniczna. K a t e d r a B u d o w n i c t w a Lądowego, X I I 1979; W a r s z a w a , M u z e u m E t n o g r a f i c z n e , I V — V 1980. 3 Klisze w a r c h i w u m fotograficznym Instytutu, War­ s z a w a , Długa 28, o d b i t k i n a k a r t a c h f o t e t e k o w y c h P r a ­ c o w n i S z t u k i N i e p r o f e s j o n a l n e j oraz d u b l e t y w k r a k o ­ wskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej. 1 5 sce, R. R e i n f u s s , J . Ś w i d e r s k i , Sztuka K r a k ó w 1965 (216 i l u s t r a c j i ) . ludowa w Pol­ 249 �250 �251 �252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98f49179cb02040257921b426f6b792b.pdf 2fed03db265e7aeddc2c27dceff68a69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3274 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3069 Title A name given to the resource Janina Orynżyna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski JANINA Tego a r t y k u ł u o sobie j u ż nie p r z e c z y t a ł a . Proces d r u k u t r w a d ł u g o , a g d y się m a 93 l a t a k a ż d y m i e s i ą c jest j a k d a r o w a n y . ORYNŻYNA d y s t y n k c j a , k u l t u r a b y c i a , p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c y j n y c h zwy­ c z a j ó w (a nawet p o t r a w ) . Z m a r ł a 3 l u t e g o . Pochowano j ą skromnie, bez r o z g ł o s u , na cmen­ Jeszcze w l a t a c h w i l e ń s k i c h z e t k n ę ł a się z gronem dzialaczok, t a r z u w K u t n i e . O d p r o w a d z a ł o j ą w tej ostatniej ziemskiej w ę ­ z a j m u j ą c y c h się propagowaniem s z t u k i l u d o w e j . Z d a w a ł a sobie d r ó w c e niewiele o s ó b , w s p ó ł m i e s z k a ń c y D o m u O p i e k i S.S. s p r a w ę z tego, że o r g a n i z u j ą c z b y t l u d o w y c h p r z e m y s ł ó w Alber­ nie t y n e k w K u t n i e , ż y c z l i w e Jej Siostry, k i l k a d a w n y c h w s p ó ł p r a ­ t y l k o p r z y c z y n i a się do podniesienia k u l t u r y estetycznej miejs­ cowniczek z „ C e p e l i i " . Z a b r a k ł o w i e ń c ó w , p r e z e s ó w , k i c h n a b y w c ó w , ale i pomaga materialnie t y s i ą c o m l u d z i na w s i . dygnita- r z y z resortu k u l t u r y , n a s t ę p c ó w , h o n o r ó w , na k t ó r e z a s ł u ż y ł a Tej sprawie poświęciła się c a ł k o w i c i e . A l e g d y z a c z y n a ł a t ę dzia­ j a k m a ł o k t o . P r z y p a d e k ? Zapewne, w i a d o m o ś ć n a d e s z ł a w os- ł a l n o ś ć m i a ł a jeszcze do czynienia ze w s i ą w z n a c z n y m stopniu t a t n i o j c h w i l i , wszyscy b y l i z a j ę c i , p o u m a w i a n i , pogoda była z i n t e g r o w a n ą , k o r z y s t a j ą c ą z w ł a s n e g o d o r o b k u , w k t ó r e j nie­ o k r o p n a . A l e p r z y p a d k i b y w a j ą z a d z i w i a j ą c o l o g i c z n e . P a n i Ja­ m a l k a ż d a k o b i e t a t k a ł a czy h a f t o w a ł a . W c h o d z ą c do M i n i s t e r ­ n i n a p r z e ż y ł a s w ó j czas, n a l e ż a ł a do e p o k i , k t ó r a o d e s z ł a . stwa P r z e m y s ł u i H a n d l u — w dwudziestych latach — z d a w a ł a U r o d z i ł a się w W i l n i e , 24 czerwca 1893 r . T a m się w y c h o w a ­ sobie s p r a w ę z p r z e m i a n , k t ó r e z a c h o d z i ł y , ale nie s ą d z i ł a zapewne, ł a , t a m z a c z ę ł a p i s a ć , i n t e r e s o w a ć się ż y c i e m i t w ó r c z o ś c i ą l u d u . że jeszcze za j e j ż y c i a z a j d ą n a wsi t a k ogromne z m i a n y , że P o t e m , w dwudziestych l a t a c h p r z e n i o s ł a się do W a r s z a w y , ale p r z e k s z t a ł c i się nawet p o j ę c i a s z t u k i l u d o w e j czy t w ó r c y ludowe­ jej p r o w e n i e n c j ę z d r a d z a ł a zawsze ś p i e w n o ś ć m o w y , s z c z e g ó l n a goByła już ostatnią spośród wielkich działaczek zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą . C z ę s t o w r o z m o w a c h w s p o m i n a ł a l u d z i , z k t ó ­ r y m i się s t y k a ł a , z k t ó r y m i p r a c o w a ł a — Zofię S t r y j e ń s k a , Ce­ zarie B a u d o u i n de Courtenay J ę d r z e j e w i c z o w ą , H e l e n ę Sohram ó w n ą , W a n d ę S c h r e i b e r ó w n ą , Jerzego W a r c h a ł o w s k i e g o , Eleo­ n o r ę P l u t y ń s k ą , Zofię C z a s z n i c k ą , A n t o n i e g o K e n a r a . P r z e ż y ł a I I . 5. J . O r y n ż y n a , Papież narodowym Kardynałów w Jan Paweł Warszawie, I I w otoczeniu między­ akwarela, 29,5 x 20om ich w s z y s t k i c h . P r z e ż y ł a l a t a fascynacji l u d e m , m o d y n a c h ł o p s k ą s z t u k ę i czasy, w k t ó r y c h t r z e b a b y ł o na nowo w a l c z y ć o p r a w o tej s z t u k i do istnienia. W c i ą g u Jej życia odszedł w niepamięć krajobraz lat mło­ d z i e ń c z y c h , d w u k r o t n i e z m i e n i a ł się k s z t a ł t k r a j u , z m i e n i ł a rad y k a l n i o wieś, z m i e n i a ł y p r o b l e m y z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą . T o , co n i e g d y ś b y ł o ż y w e — s t a ł o się wzorcem, n a s t r a ż y k t ó r e g o s t a n ę l i etnografowie, przekaz p o k o l e n i o w y z a c z ę l i zastępować i n s t r u k t o r z y , „ s z t u k a " s t a l ą się „ p a m i ą t k ą " a m ą d r e r ę c e c z ł o wioka z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć maszyna,. N a w e t „ C e p o l i a " połowy l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h niowiele m a w s p ó l n o g o z t ą , k t ó r ą organi­ z o w a ł a p . J a n i n a i k t ó r e j t y l e l a t ż y c i a p o ś w i ę c i ł a . Ze s m u t k i e m w s p o m i n a ł a „ r o m a n t y c z n y " okres „ C e p e l i i " , k i e d y to a u t o n t y c z na, s z t u k a l u d o w a w y z n a c z a ł a jeszcze a r t y s t y c z n ą rangę tej instytucji. P o z n a ł e m p a n i ą J a n i n ę , gdy pracowała w jednym pokoju z m o i m ojcem, w Ministerstwie P r z e m y s ł u i H a n d l u . B y ł o to przed 60 l a t y . . . P a m i ę t a m j ą dobrzo z t a m t y c h lat. P ó ź n i e j , po wojnie, p o ł ą c z y ł o nas w s p ó l n e zainteresowanie — a g d y p . Ja­ n i n a o d e s z ł a na e m e r y t u r ę , o d w i e d z a ł e m j ą , s ł u c h a ł e m o p o w i e ś ­ ci o czasach i l u d z i a c h . C h o d z i ł a j u ż z t r u d e m , ale b y ł a w y t w o r n a , zadbana, p e ł n a smutnego u r o k u . P ó ź n i e j s t r a c i ł e m z n i ą k o n t a k t . Dopiero po k i l k u l a t a c h z n ó w o N i e j u s ł y s z a ł e m — j a k o o malar­ c e W y r z u c a m sobie, że w i e d z ą c w j a k i c h z n a l a z ł a się w a r u n k a c h zapomniana przez i n s t y t u c j ę , k t ó r e j tyle sił p o ś w i ę c i ł a , nie po­ t r a f i ł e m j e j p o m ó c . Nie p o j e c h a ł e m do N i e j . B o i co m ó g ł b y m Jej p o w i e d z i e ć , c z y m p o c i e s z y ć ? P a t r z ę n a j e j o b r a z k i . Czy s ą naiwne ? O t y l e , o ile n a i w n ą jest d o b r o ć , szczera, serdeczna wiara, m i ł o ś ć do l u d z i , p t a k ó w i r o ś l i n . Uderza mnie w t y c h akwarelach ich s k r o m n o ś ć , ich de­ l i k a t n o ś ć . S ą o s t a t n i m ś l a d e m w z r u s z e ń i m y ś l ą . Jest w n i c h smutek, ale i Nadzieja. fot. J . 252 Świderski �Aleksander Jackowski JADWIGA WSPOMNIENIE O JADWIDZE JARNUSZKIEWICZOWEJ O r z e ź b i e w i e d z i a ł a d u ż o . Z a r ó w n o o dawnoj j a k i w s p ó ł c z e s n e j . B y ł a przez ć w i e r ć w i e k u częścią naszej r e d a k c j i , k i m ś b l i s k i m , w a ż n y m , do kogo m o ż n a się b y ł o z w r ó c i ć w k a ż d e j sprawie, M i a ł e m o k a z j ę k i l k a razy o g l ą d a ć z n i ą muzea i w y s t a w y , d a ł o w i e d z ą c , że się uzyska pomoc. S ą ludzie, do k t ó r y c h g a r n ą się mi i n n i : s ł a b i , w r a ż l i w i , pozornie m o c n i , a w ś r o d k u p ę k n i ę c i . Ś m i a ­ wrażliwość to wiele, cechowała Pamiętam irytację l i ś m y się, że w y s t a r c z y , a b y sama z o s t a ł a z k i m ś w p o k o j u , a j u ż jednej z naszych k o l e ż a n o k , g d y i d ą c u l i c a m i F l o r e n c j i Jadwiga z a c z y n a ł y się zwierzenia, otwieranie duszy. B u d z i ł a zaufanie, nagle z a w o ł a ł a — o! D o n a t e l l o . Gdzie ? N o t u , te dwie r z e ź b y ! m i a ł a w sobie c i e p ł o , n a l e ż a ł a do l u d z i , k t ó r z y d a w a l i coś z siebie S k ą d wiesz ? — z d e n e r w o w a ł a się k o l e ż a n k a , h i s t o r y c z k a s z t u k i . i wynikająca ją bowiem rzeczywiście z niej intuicja. wyjątkowa i n n y m . O p o w i a d a ł a m i o s w o i m o j c u , nauczycielu, k t ó r y b ę d ą c P r z e c i e ż t u s ą cztery r z e ź b y ! T o oczywiste! z d z i w i ł a się J a d w i g a , j u ż na emeryturze p r z e c i e ż to dwie s ą z u p e ł n i e inne. szedł do s z k o ł y a b y u s ł y s z e ć h a ł a s na k o ­ r y t a r z a c h w czasie p r z e r w y . I l u jest dziś t a k i c h nauczycieli? D o n a t e l l a z r e s z t ą w i e l b i ł a , co nie p r z e s z k a d z a ł o j e j entuzjaz­ B y ł a u r o d z o n y m pedagogiem, l u b i ł a m ł o d z i e ż , w ł a ś c i w i e dopiero m o w a ć się s z t u k ą w s p ó ł c z e s n ą , z w ł a s z c z a Pevsenerem, Ipouste- w t e d y się w p e ł n i r e a l i z o w a ł a , g d y m o g ł a d y s k u t o w a ć z m ł o d y m i gry'm, l u d ź i p i o i c h p r a c y , o sztuce, o n a j w a ż n i e j s z y c h sprawach ż y c i a . d z i a ł a l n o ś ć warszawskiej K i c n h o l z e m , Baconom, Giacomettim. Bliska g r u p y „ R e p a s a g g e " , nieraz jej była zwracała Sama k o r z y s t a ł a nie m n i e j z t y c h k o n t a k t ó w , o t w a r t a na nowo m i u w a g ę n a j a k ą ś szczególnie c i e k a w ą i m p r e z ę j a k n p . a r a n ż a c j ę p r o b l e m y , nowe zjawiska. U m i a ł a s ł u c h a ć , a ł e i co joszczo rzadszo K a l i n y i K o w a l s k i e g o g r o b u wiolkanocnego w kościele ś w . K r z y ż a , — p a t r z e ć . T a k , p a t r z e ć , a b y w i d z i e ć t o , co nowe, i n n e ; p a t r z e ć czy od ś r o d k a , od samej rzeczy w ł a ś n i e a nie przoz j e j p r z y r ó w n a n i e Romana t e ż bliskie istocio ludowej ekspresji widowisko pasyjne Woźniaka. do c z e g o ś , co j u ż istnieje. T y m się w ł a ś n i e o d z n a c z a ł y j e j k r y t y k i , W sztuce, t a k j a k i w ż y c i u nie u z n a w a ł a k o m p r o m i s u , w o l a ł a recenzje w y s t a w , w s t ę p y do k a t a l o g ó w — n a p i s a ł a ich niewiele, o d e j ś ć n i ż r o b i ć czy m ó w i ć coś, czego nio a k c e p t o w a ł a . R ó w n i e ż ale d o c i e r a ł a w n i c h do sedna rzeczy, p o t e m d z i ę k o w a n o jej — o r g a n i z u j ą c w y s t a w y nie u l e g a ł a presji m o d y , czy t o w a r z y s k i c h Pani u k ł a d ó w . B y ł y to w y s t a w y odkrywcze i konsekwentne, zrozumiała t o , co n a j w a ż n i e j s z e , co c h c i a ł e m wyrazić. że w y ­ Obca j e j b y ł a „ n a u k o w o ś ć " p o l e g a j ą c a na t o m , że rzecz n o w ą m i e n i ę c h o ć b y „ R z e ź b ę w ogrodzie" ( S A R P , W - w a 195G) ,,14-tu wpasowuje się w j u ż i s t n i e j ą c ą s i a t k ę p o j ę ć i k l a s y f i k u j e , r z e ź b i a r z y " ( Z a c h ę t a , Warszawa 1968). P r z y g o t o w a ł a d o s k o n a ł y usta­ w i a j ą c a r t y s t ę w kolejce — ton za M o o r e m , t a m t e n za Giacomet- zostaw polskiej r z e ź b y powojennej n a m i ę d z y n a r o d o w ą w y s t a w ę t i m , A r p e m czy Cesarom. S z u k a ł a w ludziach i sztuce tego, co w P a r y ż u , b y ł a w s p ó ł a u t o r e m w a ż n e j ekspozycji „ R z e ź b a polska autentyczne i w ł a s n e , co s t a n o w i ł o n a w e t t y l k o zarodek nowego. 1944—1948" w p o z n a ń s k i m B W A (1984). Znakomicie r o z w i ą z a ł a M o ż e dlatego w ł a ś n i e t a k cenili j ą , j a k o k o n s u l t a n t k ę , studenci t r u d n y p r o b l e m w y s t a w y , o b r a z u j ą c e j dorobek i p r o b l e m a t y k ę Wydziałów Rzeźby i Wzornictwa Przemysłowego ASP w War­ 25 l a t d z i a ł a n i a naszego pisma szawie. P r o w a d z ą c teoretyczne się t a k ż e w inne w y s t a w y , p r z y g o t o w y w a n e w P r a c o w n i S z t u k i kając w intencje autora, prace d y p l o m o w e u m i a ł a , w n i ­ r o z s z e r z y ć jego h o r y z o n t ( P M E , W - w a , 1972). A n g a ż o w a ł a myślenia, Nieprofesjonalnej, że w y m i e n i ę t u c h o ć b y w y s t a w k ę t o w a r z y s z ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na niedostrzegane k o n t e k s t y i u w a r u n k o w a n i a . konferencji na t e m a t k i c z u i s z t u k i j a r m a r c z n e j . M i a ł a z r e s z t ą 253 �n a tej konferencji z n a k o m i t ą w y p o w i e d ź , u m i a ł a b o w i e m p o d e j ś ć t e ż i siłę, z j a k ą p r z e b i j a ł o się t o , co b y ł o i s t o t ą j o j o s o b o w o ś c i , do zagadnienia nie szablonowo, w i d z ą c je w aspekcie k u l t u r y , jej p o w o ł a n i e m . T w o r z y ł a w o k ó ł siebie a t m o s f e r ę , a nie t y l k o t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j s z t u k i . dawała wiele a r t y s t o m . B y ł a czułym, środowisko, wrażliwym i mądrym N a t o m i a s t do dawnej s z t u k i ludowej p o d c h o d z i ł a z szacun­ k r y t y k i e m ; przyjacielem i d o r a d c ą . „ C a ł e jej ż y c i e p r z e n i k n i ę t a k i e m n a l e ż n y m k a ż d e j p r a w d z i w e j sztuce. N i e b y ł o w niej czu- b y ł o poszukiwaniem n a j g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i d u c h o w y c h , a ż y c i u łostkowości, miłośników sztuki o d d a w a ł a cały swój niepowtarzalny entuzjazm" napisali niektórych w „ T y g o d n i k u P o w s z e c h n y m " Jej t y l k o tak charakterystycznej sztuki ludowej, dla wielu czy zawodowej g o r l i w o ś c i działaczy „ n a polu k u l t u r y " . Mierzyła dzieła sztuki ludowej t a k ą Chorowała przyjaciele. d ł u g o i c i ę ż k o . Ś m i e r c i się nie bala. Wierzyła s a m ą miarą, jak twórczość środowisk elitarnych. Nie u z n a w a ł a b o w i e m mocno i g ł ę b o k o . Nieobecni są n a j b l i ż e j nas, a r g u m e n t ó w w rodzaju „ j a k na garbatego, t o on jest bardzo w j e d n y m ze s w y c h wierszy k s i ą d z T w a r d o w s k i . Pewnie t a k jest, p r o s t y " , z a c h w y c a ł y j ą dawne r z e ź b y , d r z e w o r y t y , obrazy. N a gdy ś c i a n a c h w p o k o j u w i s i a ł y — niepodal ulubionego p e j z a ż u J a c k a P ó k i p a m i ę t a m y — s ą w ś r ó d nas. Czasom j a k o p a m i ę ć przesz­ S e m p o l i ń s k i e g o i l i n o r y t u Gielniaka — N i k i f o r , a n a d tapczanem łości, czasem — j a k o p u n k t odniesienia. obrazy na szkle A d a m a Słowińskiego i Leokadii L u d o w a r z e ź b a ceramiczna z S a r d y n i i ś w i e t n i e Plonkowej. Ludu Polskiego" wypełnić. U r . 9.03.1918 w Warszawie, u k o ń c z y ł a w 1935 g i m n . „ W s p ó ł ­ Z wdzięcznością wspominam wielomiesięczną wspólną pracę albumem „ S z t u k a daje się * harmonizowała z n i e w i e l k i m i b r ą z a m i j e j m ę ż a — Jerzego Jarnuszkiewicza. z J a d w i g ą nad l u k a spowodowana i c h o d e j ś c i e m nie napisał (Arkady, p r a c a " i w s t ą p i ł a n a U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i , gdzie s t u d i o w a ł a polonistykę. Przed wybuchem wojny zdążyła jeszcze zrobić W - w a 1967). J e ź d z i l i ś m y po muzeach, p r z e g l ą d a l i ś m y i s t n i e j ą c e a b s o l u t o r i u m . W czasie o k u p a c j i b r a ł a u d z i a ł w t a j n y m naucza­ a r c h i w a , z n o s i ł e m jej zdjęcia w y b r a n e z p o ś r ó d n i u , od 1943 u k r y w a ł a się. Po p o w s t a n i u z o s t a ł a wywieziona do t y s i ę c y — a ona, kilkudziesięciu j a k r e ż y s e r , k o m p o n o w a ł a je n a planszach t w o r z ą c s w o i s t ą s a g ę o sztuce l u d o w e j . obozu rozdzielczego w Spellen, s t a m t ą d wysłana do fabryki „ F e r r u m " w Sosnowcu. Po w y z w o l e n i u p r a c o w a ł a j a k o nauczy­ Do „Polskiej Sztuki Ludowej" wniosła Jadwiga swą wrażli­ cielka w g i m n a z j u m i m . St. Staszica w Sosnowcu. J e s i o n i ą 1945 r. w o ś ć i s p r a w n o ś ć o r g a n i z a c y j n ą . M o ż n a b y ł o b y ć s p o k o j n y m , że p o w r ó c i ł a do W a r s z a w y , r o z p o c z ę ł a p r a c ę w referacie p r a s o w y m po j e j a d i u s t a c j i t e k s t nadaje się do d r u k u , po korekcie Biura nie O d b u d o w y Stolicy i j e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł a studia h i s t o r i i zostanie wiele b ł ę d ó w , p r z y p i s y z o s t a n ą ujednolicone, ilustracje s z t u k i . M u s i a ł a je p r z e r w a ć w z w i ą z k u ze s p r a w a m i o s o b i s t y m i . trafnie wyeksponowane. B y ł a sekretarzem r e d a k c j i , W 1951 k o ń c z y studia polonistyczne, p i s z ą c p r a c ę m a g i s t e r s k ą . grafikiem, p ó ź n i e j z a s t ę p c ą r e d a k t o r a naczelnego. Jej inspiracji z a w d z i ę c z a m Rozpoczyna p r a c ę z l e c o n ą dla I n s t y t u t u B a d a ń L i t e r a c k i c h —• rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń t a k ż e na t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a i i n n y c h pisze o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę m a l a r s t w a polskiego 2. p o l . X I X w . „ n i e p r o f e s j o n a l n y c h " , p o g ł ę b i e n i e stosunku do l u d z i , do a r t y s t ó w . A l e w i e d z i e l i ś m y dobrze, ona i j a , ż e redakcja nie jest miejscem, W 1953 rozpoczyna p r a c ę w P a ń s t w o w y m I n s t y t u c i e S z t u k i , p o c z ą t k o w o j a k o sekretarz r e d a k c j i „ P r z e g l ą d u A r t y s t y c z n e g o " , w k t ó r y m m o g ł a b y się n a j p e ł n i e j r e a l i z o w a ć . Т а к się j e d n a k po­ p ó ź n i e j Sekretarz Sekcji h i s t o r i i s z t u k i X I X i X X w . O d t o c z y ł o jej ż y c i e , ż e po r ó ż n y c h p e r t u r b a c j a c h z g o d z i ł a się w w r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . Po 1978 r. w s p ó ł p r a c u j e 1958 r. p r z e j ś ć do naszej r e d a k c j i . T e n k r o k p o c i ą g n ą ł za s o b ą z A k a d e m i ą Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Z m a r ł a 7.11.1986. n a s t ę p n e , o d d a ł a n a m 20 l a t swego a k t y w n e g o ż y c i a . C ó ż ! w y ­ Wydala dwie b i e r a m y m y , ale i los w y b i e r a za nas. N i e c h c ę a n a l i z o w a ć t y c h W-wa spraw, z r e s z t ą nie (PWN, W-wa wiem, czy zdołałbym to obecnie u c z y n i ć , 1960, f a k t e m jest, ż e p r a c u j ą c w r e d a k c j i z a w ę ż a ł a pole i n n y c h swych Polskiego książki: wersje Polaka obcojęzyczne) rzeźba oraz współczesna Pomnik 1975). B y ł a w s p ó ł a u t o r e m a l b u m u Sztuka d z i a ł a ń . N i e d o s t a w a ł o jej b y ł o z d r o w i a , siły przebicia, u m i e j ę t ­ k i l k a n a ś c i e recenzji, w s t ę p ó w do k a t a l o g ó w teoretycznych, m . i n . Sztuka, z r e a l i z o w a ć w p o l n i swych t a l e n t ó w , u c z y n i ł a 1979 p r z e j ś c i u n a e m e r y t u r ę . P a t r z ą c teraz na Jej dopiero życie m o ż n a po do­ strzec w n i m z a r ó w n o niezrealizowane obszary m o ż l i w o ś c i , j a k nr (PWN, Mickiewicza Ludu ( A r k a d y , W - w a 1967, w y d a n i a o b c o j ę z y c z n e ) , n a p i s a ł a n o ś c i zabiegania o w ł a s n e interesy. D a j ą c wiele n a m nie m o g ł a to 1958 27; Granice pojęcia „przezroczysta" rzeźby wystaw, [ w : ] Rzeźba 1984 [ k a t a l o g ] , Galeria B W A „ A r s e n a ł " , P o z n a ń 1984 ( w y d a n y w 1980]. tekstów „Kultura", R. polska 17, 1944—. 20.IX—21.X. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0334a36176569cf11a93e3e626769c44.pdf e0c144a69bf5e1e4d27bf1cd6b32623a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4594 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka ludowa bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4267 Title A name given to the resource Jantar w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.191-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kolki! ilb:, z ą b k u j ą c y c h nieim >\, ląi oraz narzędzia do usuwania „ s k a z u " aa oku. 11. 2. Sorduszka do naszyjników wykonane z bursztynu. Adam Chętnik JANTAR W SZTUCE KURPIOWSKIEJ Jantar (bursztyn) w y s t ę p u j e w Polsce na pobrzeżu B a ł t y k u , w dorzeczu N a r w i (zwłaszcza na Kurpiowszczyźnie), na Pojezierzu Mazurskim i Pomorskim, w Borach Tucholskich, na Kujawach, a t a k ż e w P o z n a ń s k i e m (okolice jeziora Lubiejewskiego). W y s t a r c z a ł o go t u — i wystarcza — dla celów p r z e m y s ł u domowego czy fabrycznego. Jantar w y s t ę p u j e t a k ż e sporadycznie w innych regionach Polski — na G ó r n y m i D o l n y m Śląsku, w okolicach K r a k o w a , na środ­ k o w y m Mazowszu. Jantar p o w s t a ł z zakrzepłej i stwardniałej żywicy sosny. Dawniej u w a ż a n y za minerał, dziś zaliczany jest do liptob i o l i t h ó w . Przedstawia ciało bezpostaciowe (dotąd nio znaleziono w n i m kryształów). Poszukiwaniem czy też kopaniem i poławianiem su­ rowca zajmowali się Kurpiowie-specjaliści „ b u r s z t y n i a r z e " , czy j a k piszą i n n i , „ j a n t a r n i k i " . Po gatunkach ziemi, j a k „ s u r " , „ m o d r a ziemia", „siwica", „ c z a r n y szlam" i t p . roz­ poznawano miejsca, gdzie warto było zapuścić „ p r ó b n y d r ą g " , k o p a ć rydlem lub p o p r a w i a ć „pogłębiaczein". R ó ż n o motyczki, łyżki na d r ą ż k a c h i t p . uzupełniały narzędziarstwo. P r z e m y s ł e m t y m zajmowali się mężczyźni, ale była w Nowogrodzie i kobieta , k t ó r a u m i a ł a odnaleźć „ g n i a z d a " bursztynowo i w y d o s t a w a ł a różne bryłki, łącznie z piachem lub żwirem bursztynowym — dla badaczy, n a u k o w c ó w i innych a m a t o r ó w . Odmiany bursztynu kopanego w ziemi nazywano gruntowym, dla odróżnienia od wodnego, błot­ nego, torfowego i i n . Co do gatunku, to na całych K u r p i a c h 1 2 3 najwięcej poszukiwany i lubiany b y ł bursztyn miodowy, czerwonawy, potem żółto- czy jasno-miodowy oraz k a p u ś c i a k (jasno zielonkawy). Zdobywanie surowca na Kurpiach — „kopalnie", narzędzia, „bursztyniarze" Znalezienie bursztynu b y ł o s p r a w ą stosunkowo p r o s t ą . Małe dzieci s z u k a ł y go na wydmach, starsze w strumieniach i rzeczkach, a dorośli w b ł o t n i s t y c h jeziorach. Rybacy wyciągali go z zielskiem w o d n y m . W y k o p y w a n o go także z ziemi lub zbierano okazyjnie przy kopaniu rowów, stu­ dzien, a nawet wyorywano w polu. B y l i i tacy, co nawet na wiele lat zarzucali roboty rolne, gdyż znaleźli na swych p a ś n i k a c h czy ł ą k a c h drogocenne b r y ł y tego tutejszego złota. W muzeum w Ł o m ż y z n a j d u j ą się p i ę k n e b r y ł y spod Nowogrodu i Ostrołęki, wyciągnięte z rzeki przy łowieniu r y b . Jedna w a ż y 65 deka, inna jest mniejsza, bo rybacy potłukli b r y ł ę na części do podziału — przy t y m wszyscy ponieśli straty. Na wiosennych rozlewach często dzieci o d n a j d u j ą nawet p o k a ź n e b r y ł k i i b r y ł y . W „ g ó r k a c h " n a d n a r w i a ń s k i c h kopano „ g n i a z d a " ze z w i e t r z a ł y m bursz­ t y n e m lub sypkim gruboziarnistym piachem bursztynowym. W p ł o n ą c y c h torfowiskach ogień dostawszy się do dna — w y p a l a ł równocześnie bursztyn, a zapach k a d z i d ł a roz­ chodził się z dymem na wiele k i l o m e t r ó w w kierunku wia­ t r ó w . Trzeba wiedzieć, że jantar znajduje się w torfach 191 �I I . 3. W i d ł y do wykrywania bursztynu ukrytego p ł y t k o pod ziomią. I I . 4. D r ą g z ostrzom do poszukiwania bursztynu i pobie­ rania próbok ziemi na gruncie p o d m o k ł y m . przeważnie na samym dnie, nie w masie torfowej. Z dna też m o ż n a go wybierać. Bursztyn kopano przeważnie w dolinach, na mokrad­ łach, ale t a k ż e i na p a g ó r k a c h — np. w M ą t w i c y na terenie cegielni, w Dylewie, Lipnikach i innych miejscowościach. Obróbka jantaru na Kurpiach D a w n i mieszkańcy ginącej od niedawna Puszczy K u r ­ piowskiej umieli nie t y l k o szukać i k o p a ć „ k a d z i d ł a " ' , ale również zamieniać je na inne potrzebne rzeczy, narzędzia, b r o ń i t p . Znajdowano przypadkowo w y r o b y z różnych odmian jantaru, j a k wisiorki różnej wielkości, naszyjniki, korale, różańce, przedmioty k u l t u , zabawki dla dzieci, o b r ą c z k i , pierścionki i t p . W y r o b y to od setek lat b ł ą k a ł y się po ludziach w c h a ł u p a c h , na targach, w wotach kościelnych, upominkach dla osób cenionych przez społeczeństwo. Po­ wyższe p r z y k ł a d y d o w o d z ą , że na Kurpiach nie t y l k o znano od dawna bursztyn, ale po części obrabiano go i handlo­ 1 192 wano n i m . Zatrzymywano część na własne potrzeby (wisior­ k i , korale), resztę zamieniano na narzędzia z metalu. K l ę s k i wojen i r ó ż n y c h p o w s t a ń , w a l k i o niepodległość, w a l k i z najazdami, ciągłe pożogi wiosek, w y p ę d z a n i e lud­ ności ze swych osiedli, choroby i „ g ł o d n e " lata puszczańskie sprawiły, że co jakiś czas, co 100—200 czy więcej lat, wszystko się tam waliło, p r z e m y s ł zamierał, a zdolni nie­ zwykle ludzie albo ginęli na miejscu, albo b y w a l i na tułacz­ kach, albo dziesiątkowały ich prześladowania, choroby i wszelkie „ b i e d y z n ę d z ą " . Bursztyniarstwo czy jantarnictwo nieraz się rozwijało, a potem na dziesiątki i setki lat zamierało, j a k b y go nigdy nie b y ł o . To, co działo się w życiu gospodarczym — działo się i z r ó ż n y m p r z e m y s ł e m leśnym, również i jantarniczym, k t ó r y u p a d a ł i dźwigał się co najmniej 3—4 krotnie w ciągu X I X wieku, aż do I W o j n y Ś w i a t o w e j . Ze 130 kopalń (olbrzymich nieraz dołów) nie zostało prawie nic, kopalnie „ N a Szwedzie", „ Ż y t o c h a " , „ P o d Siarczą Ł ą k ą " , „ P o d Karaska", „ N a W o l k o w y c h " , „ P o d B r a n d y s i a m i " i t d . i t d . , to już t y l k o resztki nazw po t y c h dawnych „ k o p a l n i a c h " . �Z w a r s z t a t ó w i poszczególnych „ m a j s t r o w n i " , k t ó r y c h za mojej jeszcze pamięci było 20—30, w czasie między­ wojennym k i l k a , d z i ś dogorywa ostatni. W n i m zdolny, w a r t o ś c i o w y i z a m i ł o w a n y W . D e p t u ł a pod Czarnią, ob­ rabia i toczy zimą na z w y k ł y m k o ł o w r o t k u do przę­ dzenia. Było przed n i m wielu innych. W samoj Ostrołęce k i l k u , w Z a r ę b a c h Kościelnych, Surowom, Kadzidle, Wolkowych, M y s z y ń c u , Lipnikach, Jazgarce, Ł o m ż y , Nowogrodzie, Kolnie, Makowie i w innych miejscowoś­ ciach. P o t r a f i ą jeszcze n i e k t ó r z y o b r a b i a ć w Kadzidle, Jazgarce, Czarni, Lipnikach — ale to są już „ o s t a t n i Mo­ hikanie" — umiejętność ta zamiera. Nie wiemy na ile lat, czy może wieków ? 5 Pierwszym mistrzom od o b r ó b k i jantaru b y ł piach na w y d m a c h — ostry, sypki, ciągle poruszany przez w i a t r y , szorował przez setki lat powierzchnię p ł y t e k i t w o r z y ł już o b r ó b k ę w pierwszej fazie. B y ł a to jednak o b r ó b k a zbyt powolna. Jantar szlifował się również, leżąc przez dziesiątki i setki lat w strugach, rzeczkach i bystrych d o p ł y w a c h N a r w i (Pisa, Szkwa, Rozoga, Omulew, Orzyc, Węgierka), omywany w o d ą — s a m ą lub z m u ł e m rzecznym, k t ó r y w p o c z ą t k a c h obróbki służył „ j a n t a r n i k o m " do bardziej precyzyjnych szlifów. Niejednokrotnie podpatrywana przez autora po wsiach o b r ó b k a ręczna potrzcbiijo n a s t ę p u j ą c y c h p r z y b o r ó w i n a r z ę d z i : kamieni gładszych piaskowców lub cegły r ó w n o wypalonej, m a r m u r k ó w , szkła tłuczonego lub ostrych narzędzi stalowych, m u ł u rzecznego, popiołu odsianego z miękkiego drewna, wreszcie kredy, szczoteczki lub sukna i czystej wody. W neolicie (okres kamienia gładzonego) bursztyn już szlifowano ręcznie, to znaczy bez pomocy siły nożnej czy innej zmechanizowanej. Niemniej długo jeszcze u ż y w a n o narzędzi krzemiennych — skrobaczy, gładzików, ś w i d e r k ó w . Te ostatnie p o c z ą t k o w o służyły nie tyle do borowania, ile do pogłębiania i powiększania o t w o r ó w j u ż gotowych. O t w o r k i te — całkowite lub zaczęte w r ó ż n y c h b r y ł k a c h bursztynu — p o c h o d z ą z odległych czasów, kiedy żywica 6 ówczesnoj sosny s p a d a ł a w upalne dni w i ę k s z y m i lub mniej­ szymi soplami, w różnych ilościach, mniej lub więcej s t ę ­ żała na powietrzu, a s p a d a j ą c niekiedy ze znacznej wyso­ kości zaczepiała lub n a d z i e w a ł a się na z ł a m a n e sęczki, gałązki. W nocy soplo tężały, z czasem s p a d a ł y razem z u ł a m k i e m gałęzi na ziemię, w błoto czy do wody — i t a k został z czasem w bryłce j a n t a r u po spróchnięciu drewna o t w ó r na wylot zaczęty lub wypchany sęczkiem, nie do­ kończony, zwany dziś „ n a d z i a k i e m " (od nadziania się, j a k wyżej wyjaśniono). Niekiedy sople s p a d a ł y na z ł a m a n e trzciny, łodygi roślin b ł o t n y c h i wtedy m a m y nadziaki innego r o d z a j u — ( n i e k i e d y z roślinami, szyszkami i zwie­ r z ą t k a m i w e w n ą t r z ) — zowią je niesłusznie „ w r o s t k a m i " , a na K u r p i a c h wprost „ w ś c i b k a m i " czy „ ś c i b k a m i " od „wścibić s i ę " (wleźć w obce miejsce). Te wścibki na K u r p i a c h s p o t y k a j ą i przy obróbce „ k o r a l a " z t a k i m owadem ( m u c h ą , komarem, m r ó w k ą ) są p o ż ą d a n e w sznurze p a c i o r k ó w i no­ szone w koralach, jako pewnego rodzaju amulet. W dawnych koralach w k a ż d y m sznurze m o ż n a było zobaczyć ogładzony, zawsze przezroczysty, paciorek z widocznym owadom (wścibkiem) . 7 Nadziaki po ich wykorzystaniu przez j a n t a r n i k ó w — dźwignęły bursztyniarstwo na nogi, a kiedy zaczęto w nich powiększać, p r o s t o w a ć czy pogłębiać nie zawsze k s z t a ł t n e otworki (na razie przy pomocy narzędzi krzemiennych ), jantarnictwo zaczęło rozwijać się na dobre. O t w o r k i na pół c h o ć b y gotowe p r z y d a ł y się nie t y l k o do w y r o b u wisiorów, medalionów, serduszek, kółek „ o b w a r z a n k ó w " zawiesza­ nych dzieciom na szyję przy z ą b k o w a n i u , ale również do wyrobu obrączek i pierścieni, gdzie otworki w nadziakach b y ł y powiększane i poszerzane przed o s t a t e c z n ą o b r ó b k ą . Pierwotni bursztyniarzo wiedzieli o t y m dawno, t a k w tej Puszczy, czy w innych dalszych stronach Polski, gdzie w y s t ę p o w a ł jantar. W i d z i m y to z wykopalisk Starego G d a ń s k a ' , gdzie wykopane warstwy kulturowe sprzed t y s i ą c a lat (pod kierunkiem prof. К . J a ż d ż e w s k i e g o z Łodzi) w y k a z a ł y również bogactwo jantarowe •— w postaci su­ rowca, w y r o b ó w całych, uszkodzonych czy p o ł a m a n y c h . 9 I I . 5. Bryla bursztynu, cli- 16 oni wydobyta z N a r w i pod Grabowem. 193 �Wiele z nich ma ślady n a d z i a k ó w przy dalszej obróbce, a co ciekawe, że wiele z t y c h w y r o b ó w j a k wisiory, korale czy obrączki jest zbliżonych do analogicznych w y r o b ó w z K u r p i ó w . S k ą d takio p o d o b i e ń s t w o ? W y r o b y kurpiowskie z jantaru słynęły nie t y l k o w k r a j u , znano je za granicami, a w r. J 878 na Wystawie Powszedniej w P a r y ż u b y ł y rozchwytywane przez zwiedzających. Ekspansja bursztyniarska K u r p i ó w b y ł a dość szeroka. Emigranci kurpiowscy do USA wozili ze sobą i wyroby jantarowe, k t ó r e cieszyły się wielkim popytem, sprowa­ dzono je z Polski „od bólu g ł o w y " . Jedna z rodaczek dala sobio zrobić na głowę p i ę k n ą kolię z całego złocistego sznura jantarów. Po skasowaniu monopolu p a ń s t w o w e g o nad ,.bemsteinom" w sąsiednich Prusach (1867) Kurpiowie chodzili k o p a ć bursztyn na gruntach swoich krewnych i znajomych. W czasie 11 Wojny Świntowpj tutejsza ludność, k t ó r a znalazła się przypadkowo za Dnieprem, o d k r y ł a tam ziemię b u r s z t y n o d a j n ą w pobliżu Kijowa i po k i l k u latach t u ł a c z k i przywiozła ze sobą b r y ł k i tamtejszego j a n t a r u . K i e d y N i e m c ó w - b u r s z t y n i a r z y z Sarnbii zabrano w cza­ sie wojny do wojska, na ich miejsce wysłano t a m na przy­ musowe roboty tych z ludności kurpiowskiej, k t ó r z y znali się na bursztyniarstwie. N i e k t ó r z y b y l i t a m do końca wojny. Do o b r ó b k i jantaru Kurpiowie posługiwali się obra­ b i a r k ą sznurową, o b r o t o w ą zo smykiem, t o k a r k ą ręczną z k o r b k ą , t o k a r k ą z dyszlem (pionowym i p o z i o m y m ) " , z kołom r o z p ę d o w y m i p e d a ł e m i — po głuchych wioskach — k o ł o w r o t k i e m do przędzenia, przygotowanym odpowiednio do o b r ó b k i . N a p r z y r z ą d a c h t y c h od stu kilkudziesięciu lat I I . 6. Fajka inkrustowana bursztynem mlecznym i miodo­ w y m , okuta m o s i ą d z e m . W y k . po 1945 г. I I . 7. Korale z bursztynu. в bursztyniarze kurpiowscy toczyli i szlifowali pierścionki, cygarniczki, korale, naparstki, guziki, k u b k i , kieliszki i t p . Toczono najczęściej przy pomocy ł a m a n e g o w ostre k a n t y szkła okiennego lub od potłuczonych lamp naftowych. Zdolniejsi wydrapywali przy pomocy tegoż szkła fajki, tabakierki, k a ł a m a r z e , figurki, pasje, płaskorzeźby, łań­ cuszki, s z k a t u ł k i i t p . Wyroby specjalne — Upominki — Żyrandole — „Pająki" — „Korale — Różańce N a K u r p i a c h zdolni „ b u r s z t y n i a r z e " nie t y l k o obrabiali zwykłe „ k o r a l e " i serca, ale również wyroby artystyczne. „ P a j ą k i " z nadzianych na sznurki obrabianych barwnych j a n t a r ó w s p o t y k a ł o się po wsiach, w okolicach, gdzie on występował i b y l i do tego zdolni mistrze. Podobny, większych rozmiarów „ p a j ą k " widzimy u sufitu w sali bursztyniarskiej Muzeum Regionalnego w Ł o m ż y . W y k o n a ł go W . D e p t u ł a z Surowego, pow. Ostrołęka. W kościele w Czarni wielka figura Madonny m i a ł a na szyi z a k r ę c o n y parokrotnie wielki sznur b u r s z t y n ó w , przeważnie barwy „ m i o d o w e j " . Często przy obrazach czczonych specjalnie przez ludność t u t e j s z ą zawieszano korale jako wota. W i d z i m y je i w Częstochowie. W kościele w M a ł y m P ł o c k u , pow . Ł o m ż a b y ł y przed I W o j n ą Ś w i a t o w ą dwa ż y r a n d o l e , duże i pięknie wykonane z zebranych w okolicy b u r s z t y n ó w , najwięcej z pięknie szlifowanych „ m i o d o w y c h " korali niewiast kurpiowskich. Te jedne z nielicznych, a możo jedyne tego rodzaju ż y r a n ­ dole p r z e p a d ł y w czasie zbombardowania tegoż kościoła w czasio pierwszej wojny. Po wojnie, gdy budowano n o w y kościół, miejscowy proboszcz ks. Ciborowski chciał ze zbieranego bursztynu zrobić upiększenie w ołtarzu, np. 7 194 �9 П. 8. R ó ż a n i e c z bursztynu kopalnego. I I . 9. Naszyjnik z sorduszkiom z bursztynu. X I X w. cymborium, ale dzieła nie dokończył i sam zginął w obozie hitlerowskim. U p o m i n k i jantarowe z „kurpieckiego z ł o t a " , do tego wykonane przez miejscowych a r t y s t ó w ludowych, b y ł y zawsze p o ż ą d a n e i mile widziane. T o t e ż różne k o m i t e t y k o r z y s t a ł y z takich okazji niejednokrotnie. Na p r z y k ł a d w czasie jubileuszu 50-lecia pracy J . I . Kraszewskiego delegacja kurpiowska p r z e d o s t a ł a się przez zieloną granicę i złożyła J u b i l a t o w i dary, m i ę d z y k t ó r y m i b y ł k a ł a m a r z jantarowy miejscowego wyrobu. Podobny k a ł a m a r z ofia­ rowano H e n r y k o w i Sienkiewiczowi, k t ó r y p r z y b y ł do Ł o m ż y z odczytem o Śląsku. D l a duchownych wyrabiano t u specjalne różańce bursz­ tynowe. Co prawda ani Ostrołęka, ani Myszyniec nie do­ czekały się ulicy „ P a t e r - N o s t e r s t r a s s e " , j a k G d a ń s k czy inne większe miasta, ale wyrabiano t u różańce dla przyby­ w a j ą c y c h na wizytację b i s k u p ó w ; jantarowe różańce kupowali c h ę t n i e zakonnicy, nie t y l k o miejscowi, lecz t a k ż e zagraniczni, np. z Holandii. W Ł o m ż y , j a k donoszą dawni pisarze, b y ł y do s p r z e d a ż y jantarowe łańcuszki, w całości wykonane z jednej b r y ł k i m a t e r i a ł u przez tutejszych mistrzów. Dziewczęta z parafii Czarnia k / M y s z y ń c a , pow. Ostro­ łęka, jeszcze po I I Wojnie Światowej do noszenia feret­ r o n ó w na procesji m u s i a ł y b y ć wystrojone w sznury „ k o r a l i " bursztynowych. A b y zarobić na t a k i sznur, trzeba było pra­ cować przez całe lato przy sadzonkach w leśnictwie. Wiele dziewcząt z „ b u r s z t y n a m i " na szyi s p o t k a ć m o ż n a było w M y s z y ń c u na targach czy w kościele. Nie­ k t ó r e sznury „ p o babkach" m i a ł y j u ż po sto kilkadziesiąt lat i wiele z nich zdobi nasze wystawy w muzeach (Łomża, Warszawa). Sznur b u r s z t y n ó w na szyję k o s z t o w a ł jeszcze niedawno około 1600 zł. Ostatnie wojny i bursztyn — Ostatnia spółka bursztyniarska w Nowogrodzie — Podatki i kary w bursztynach — Waluta bursztynowa na Kurpiach Hitlerowcy zapędzali l u d n o ś ć do kopania „ b e r n s t e i n u " , ale K u r p i e opierali się temu mocno. Pobierano p o d a t k i i różnego rodzaju kary w jantarze, a K u r p i a n k o m zabierano lub wprost zdzierano p i ę k n e korale z szyi. Ilość miejscowego „złota" malała. Przed Pierwszą W o j n ą Ś w i a t o w ą obliczano, że na Kurpiowszczyźnie znajduje się ok. 100 tysięcy s z n u r ó w korali. K u r p i a n k i nosiły do 3 s z n u r ó w k a ż d a . Teraz, kiedy to piszę, są całe wioski puszczańskie bez tej rodzimej ozdoby. K i e d y zaraz po Pierwszej Wojnie Światowej przyszła p a m i ę t n a dewaluacja, Kurpiowie ustanowili swoją w ł a s n ą w a l u t ę b u r s z t y n o w ą . K a ż d y , k t o chciał n a b y ć zapałki, świece, cukier, naftę — nosił w kieszeni odpowiednie b r y ł k i j a n t a r u . T r w a ł o to do ustalenia się waluty. W kościołach na t a c ę kładziono wtedy (jak i dawniej) b r y ł k i bursztynu różnej wielkości. W a l u t a taka nie t r w a ł a długo i nie wszędzie — ale zrobiła swoje. Po drugiej wojnie p o w s t a ł a S p ó ł k a Bursztyniarska w Nowogrodzie, z oddziałami w Kadzidle i M y s z y ń c u . Z a p o c z ą t k o w a n o ręczną o b r ó b k ę i „ o d ś w i e ż a n i e " starych korali. Ta S p ó ł k a t r w a ł a około roku. Po drugiej wojnie zaproponowano autorowi niniejszego a r t y k u ł u zorganizowanie k u r s ó w bursztyniarskich w Ł o m ż y czy Ostrołęce. Postanowiono zorganizować najpierw w y ­ stawy bursztynowe, z a p o z n a ć z n i m i miejscowe społeczeń­ stwo i „ b u r s z t y n i a r z y " , a potem zacząć p r a c ę . Propono­ wane kursy m i a ł y t r w a ć k i l k a tygodni, uczniów do dwu­ dziestu ze stypendiami p a ń s t w o w y m i i s a m o c h ó d większy na rozjazdy terenowo-praktyczne. Wystaw u r z ą d z o n o 195 �k i l k a : w Nowogrodzie, w Ł o m ż y (przy muzeum), w War­ szawie w Muzeum Ziemi, w G d a ń s k u , Sopocie i Gdyni. N a w i ą z a n o k o n t a k t y z Cepelią, k t ó r a o d d a ł a wielkie usługi przemysłowi ludowemu. W y s t a w y „ J a n t a r w Polsce", „ J a n t a r w Ł o m ż y " zrobiły swoje, ale p r z e m y s ł czy sztuka bursztyniarska nie r u s z y ł y z miejsca. A n i nad N a r w i ą , ani na Pojezierzu, ani na naszym Pomorzu. B r a k surowca, niepewność inwesto­ wania w „ k o p a l n i e " s t a n ę ł y na przeszkodzie. Poczekamy jeszcze, a n u ż gdzie o d n a j d ą się gniazda i całe „ w ą d o ł y " tego naszego „ z ł o t a " . Z n a j d ą się wtedy dawni j a n t a m i c y . Przemysł bursztyniarski przemysłem ludowym Dotychczasowy p r z e m y s ł bursztyniarski wyszedł z ludu i przez wieś i lud b y ł prowadzony i rozwijany aż do ostatnich czasów. W i d z i m y to zresztą z wykopalisk w Starym G d a ń s k u , gdzie wszystkie wykopane sprzed wielu setek i t y s i ą c a lat przedmioty z j a n t a r u w s k a z u j ą , że ruszył ten p r z e m y s ł i dźwignął na odpowiednią w y ż y n ę l u d prosty — pomorscy rybacy, k t ó r z y w kierunku jantarnictwa nabrali odpo­ wiedniej wprawy, rozwinęli swe zdolności i w y t w o r z y l i sobie poza rybactwem — nowe źródło pracy i życia w ogóle. Na K u r p i a c h p r z e m y s ł ten dźwigał się i u p a d a ł . Nie b y ł o t u ani Barankiewiczów, j a k w Słupsku, ani T r z e ś n i a k ó w , j a k w G d a ń s k u , ani Kadela j a k w Gdyni. P r z e m y s ł ludowy, j a k powyższy, m o ż e rozwijać się wtedy, gdy ma w a r u n k i po t e m u : surowiec, swobodę eksploatacji i swobodę w p o m y s ł a c h t w ó r c z y c h . Wiedział o t y m i król Kazimierz Jagiellończyk, k t ó r y w r o k u 1467 zniósł k r z y ż a c k i monopol j a n t a m i c z y na Pomorzu Za­ chodnim. Dlatego w p r z e m y ś l e c h a ł u p n i c z y m w Słupsku m a m y i w y r o b y ludowe; nie ma ich natomiast na Poje­ zierzu Mazurskim, gdzie u p a ń s t w o w i e n i e bursztynu znie­ siono dopiero w r. 1867. N a K u r p i a c h nie było żadnego u p a ń s t w o w i e n i a — s t ą d rozwój sztuki jantarniczej nie miał przeszkód. 11 196 Bursztyn miał zastosowanie w medycynie ludowej. Leczono n i m choroby w e w n ę t r z n o - p ł u c n e , uporczywe bóle głowy, zaprószenia oczu, u ż y w a n o jako tabaczka od kataru. Większe b r y ł y bursztynu dodawano nieraz do posagu c ó r k o m ; nabywana ziemia „z bursztynem" oznaczała, że jest dobra — warta kupna. A dajcież jej na b u r ś t y n y coby m i a ł a stery syny — śpiewają pannom m ł o d y m na oczepinach. Jedzenie (kasza, kartofle) „ z bursztynem" — znaczy, że jest dobrze okraszone, ze skwarkami. Jak k t o z bursztyniarzy z m a r ł , m ó w i ą o riim, że „poszedł bursztyn k o p a ć " . Z tej ostatniej p r z y g a d y w k i widać, że K u r p i e nie t r a c ą jeszcze nadziei na przyszłość — że bursztyn jeszcze w ziemi jest. Oby t a k b y ł o istotnie... Gadka o burśtynie 12 Skiela wzion sie b u r ś t y n ? K i e n i Pon B ó g na grześnych ludzi n a p u ś c i u ł potop, to — j a k ziedomo ze starech ksiegów — straśliwy desc loł bez śterdzieści d n i ó w i noców nieprzerwanie, a ludzie gineni jak nandzne roboki. P ł a k o l i tyz rzywnie z niescańścia, a łzy jech — jek n a p e c n i o ł y groch grube, k a p o ł y w to wode potopowo. I zrobziło sie takoj: — ze łzów ludzi niezinnych, m a ł e c h dzieci i jensych n i e b o r o k ó w ulezoł sie b u r ś t y n j a k łza cysty i przejzysty — na pasije, na leki, na korole dla dziwcoków i na inse psiankne i przyjemne rzecy. — ze łzów grześników p o k u t u j ą c y c h i żałujących za gziechy powstoł b u r ś t y n przyciemnioły, zamglony, zachmuzony jekby, dobry na kadzidło, do fajków, na tabakiery abo r ą c k i do kijów. — a ze łzów ludzi złech, bluźnierców, opojów i insych ucotał się b u r ś t y n brudny, nie do u ż y t k u — na farbę, smołę i inse stuki podlejse. �I I . 10. Medalion z wizerunkiem Chrystusa, bursztyn, kopalny 3,8 X 3,7 cm. 11. 11. Medalion z wizemnkiom Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , bursztyn, wys. 3,5 cm. W y k . ok. 1880 r. 11. 12. Medalion z symbolami W i a r y , Nadziei, Miłości, bur­ sztyn kopalny, 8 , 7 x 4 cm. U . 13. K r z y ż na p ł y t c e przezroczystego bursztynu „ w o d n e g o " pow. Ostrołęka. I I . 14. K a ł a m a r z z w i e w i ó r k a m i wykonany z bursztynu przez Franciszka D e p t u ł ę . Surowe, pow. Ostrołęka ( 14 197 �I B u r ś t y n ocysca sie w ogniu cy na z a z ą c y c h węglach i z tego, co dobre b y ł o w ludzioch, wydaje d y m psijemny dla nosa i oców, a ze złek r e ś t e k zostoje na dnie troche smradliwych węgłów i carnech sadzy. A z borów, co narosły w tech niejscych po potopsio rozloła sio zizica, d a j ą c a z siebzie różno r o z m a i t o ś ć b u r ś t y nowo nad morzem i w siwej zieni i w duzech gniazdach po borach. 1 bez to b u r ś t y n nazywaj o do dziś s t a ż y bursty niaze zizieo od potopu swata a drzewa roniące w letnio ciepło zizice są to sosny w y p ł a k a n e , bo w y p ł a k u j ą z siebzie lepką m a s ę , zizicę, z chtórnoj bandzie k i e d y ś znowuj b u r ś t y n . A bandzie to zo siła r o k ó w — zo sto, t y s i ą c , a m o ż e nawet za duzo ziancej. PRZYPISY 1 H . Potoniec, 1908; S. Czarnocki, 1947 i i n n i . Patrz art. W ę g l o r z a , „ W s z e c h ś w i a t " , 1892. Starsza niewiasta, żona dozorcy muzeum, Eleonora K a m i ń s k a , z m a r ł a w latach pięćdziesiątych. Ludowa nazwa bursztynu na K u r p i a c h — j e d n y m z ważniejszych p r z e z n a c z e ń bursztynu było palenie go w kościołach. Prawdopodobnio npzwa wsi K a d z i d ł o w y ­ wodzi się od tego. A r t y k u ł pisany w r o k u 1962 (przyp. rod.) * M . Mucha, Ś w i a t o w i d , 1911, I X , s. 109—116. A n i „ n a d z i a k ó w " , ani „ w ś c i b k ó w " (jako wyrazów) nie s p o t k a ł e m d o t ą d w naszej literaturze jantarniczoj. O nadziakach słyszałem u bursztyniarzy w Przasnyski em, a o wścibkach w stronach myszynieckich j u ż od r. 1910. Z l i t e r a t u r y obcej w y r a z ó w t y c h nie znam. Wspomina o t y m archeolog czeski M . Muc'.i", j w . A u t o r niniejszego zwiodzał te i inne wykop l i s k ' , od G d a ń s k a poprzez K o ł o b r z e g i Słupsk do W o l i n a w ] . . tach 1960—1902. Wykopano t a m przedmioty, j<vk kor,Jo. o b r ą c z k i , wisiorki i t p . I t u i t a m b y ł y jodno i te same spo­ soby o b r ó b k i . i° P i ę k n ą d a w n ą t o k a r k ę „z dyszlom" p o z i o m y m o g l ą d a ć m o ż o m y w Muzoum Etnograficznym w Ł o m ż y . Rzadki to i ciekawy okaz. 4 Podaje E m i l i a Sukertowa w „ Z i e m i " , 1950, nr 7—8. »* Z m a t e r i a ł ó w Adama C h ę t n i k a p o d ł u g gadek A . Żebrowskich z Przasnyskiego. A . Chmielów, D e p t u ł ó w , Grochockich, Siwików i innych bursztyniarzy z Ostrołęc­ kiego i Kolneriskiego. 2 3 4 3 7 8 9 11.15. Kierec z bursztynu, rekonstrukcja. Fot. T. Hermaiiczyk, A. Johann— U. 1, 2, 7, 8, 9; J . Langda — ii. 10, 12; J . Świderski — U. 3-6, 11, 13-16. Obiekty ze zbiorów Muzeum w Łomży � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fbfce6e4be5b248971a5feb9e49fe53.pdf 56cc846ed79fddc2d4001ab56b6d5043 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5182 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4807 Title A name given to the resource Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt naukowy / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.137-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szarota, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 PIOTR SZAROTA Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa JAPOŃSKI UŚMIECH: ORIENTALISTYCZNA INWENCJA CZY SKRYPT KULTUROWY? Pomiędzy orientalizmem a nihonjinron Autorem pierwszej analizy japońskiego uśmiechu jest Lafcadio Hearn. Hearn to postać niezwykła — ten pół-Grek, pół-Irlandczyk przyjechał do Japonii w roku 1889 jako dziennikarz i autor dwóch powieści. Japonia oczarowała go i zafascynowała. Zaczął spisywać swoje obserwacje i analizy kulturowe, aby po paru latach wydać dwutomowe dzieło, które przyniosło mu rozgłos: Glimpses of Unfamiliar Japan. Kiedy książka ukazała się na Zachodzie, Hearn był już obywatelem japońskim, żonatym z córką samuraja, podpisywał się Yakumo Koi¬ zumi. „Japończycy mówią o «złych twarzach» cudzoziemców" — pisał w swojej pierwszej wydanej w 1894 roku książce o Japonii. „Cudzoziemcy opowiadają z wielką pogardą o japońskim uśmiechu; podejrzewają, że kryje się za nim nieszczerość (...) tylko nieliczni, bardziej spostrzegawczy, widzą w nim tajemnicę wartą zbadania" (Hearn, 1976, s. 657). Książka Hearna nie jest z pewnością książką naukową, widać w niej skłonność do sentymentalizowania rzeczywistości i zbyt pospiesznych uogólnień, słabość do forsowania niepewnych hipotez. Z dzisiejszej perspektywy widać jasno, że pomimo ogromu erudycji i obfitego materiału faktograficznego pisarstwo Hearna odbija dwie tendencje charakterystyczne dla większości analiz dotyczących Ja¬ ponii. Z jednej strony jest to celebrujący egzotykę mitycznego „Wschodu" orientalizm, z drugiej — przekonanie o wyższości i wyjątkowości japońskiej kultury. Termin „orientalizm" wprowadzony został przez Edwarda W. Saida dla opisu popularnego na Zachodzie prądu myślowego, który usprawiedliwia oraz propa¬ guje postawy uprzedzeń i wyższości w stosunku do mieszkańców części świa¬ ta zwanej w zachodnim piśmiennictwie Orientem. W wydanej po raz pierwszy w 1978 roku książce Orientalism, Said (1991) koncentruje się na świecie arab¬ skim; interesuje go zwłaszcza zasadnicze przewartościowanie, jakie dokonało się w zachodnim postrzeganiu „Orientu" na przełomie X V I I I i X I X wieku. Wtedy właśnie Orient, który w wyobraźni Europejczyków stanowił ucieleśnienie boga­ ctwa, przepychu, kulturalnego wyrafinowania, potęgi militarnej i nieokreślonej �138 Piotr Szarota tajemniczości, stał się nagle przeciwieństwem tych cech. Mieszkańcom Orientu zaczęto przypisywać lenistwo i intelektualny marazm, a jednocześnie poryw­ czość i uleganie namiętnościom. Orient stał się swoistym zaprzeczeniem Zacho­ du, miejscem symbolizującym to wszystko, czym na Zachodzie pogardzano. Zachodnie myślenie i pisanie o Japonii wpisuje się w bogatą tradycję orientalistyczną. Jako pierwszy pisał o tym Richard Minear (1980). Zwraca on uwagę na trzy podstawowe elementy obecne w myśleniu orientalistycznym: 1) posłu­ giwanie się abstrakcjami, takimi jak „kultura europejska" i „kultura orientalna", 2) przekonanie o wyższości tej pierwszej, 3) przeciwstawianie dawnej wielkości kultury Orientu i jej obecnej degradacji. Wszystkie te trzy elementy odnajduje Minear w zachodnim piśmiennictwie poświęconym kulturze japońskiej. Jednak wbrew temu, co pisze Minear (1980), wydaje się, że dyskurs orientalistyczny wcale nie jest jednolity, a Japonia znajduje w nim miejsce szczególne. Zwraca na to uwagę Pham (1999). Japonia, w przeciwieństwie do większości krajów azjatyckich, nie została nigdy skolonizowana, a na początku X X wieku stała się jedną z potęg militarnych i gospodarczych ówczesnego świata. Co wię­ cej, w okresie I I wojny światowej zagroziła bezpośrednio aliantom. Podziw mie¬ sza się więc w opisach Japonii i Japończyków ze strachem i pogardą, mamy tu do czynienia ze znacznie większą ambiwalencją i zniuansowaniem niż w wypadku opisów świata arabskiego. Z jednej strony widzimy zachwyt nad wyrafinowaniem kultury japońskiej, estetyką jedzenia, utrzymywaniem harmonii z naturą, mistyką buddyzmu zen, z drugiej — pogardę dla „konformizmu" Japończyków, strach przed ich „fanatyzmem", „okrucieństwem" i „hipokryzją" (por. Rosen, 2000). Znajdujemy tu jednak także elementy charakterystyczne dla szerszego dys¬ kursu orientalistycznego: Japonia postrzegana jest jako przeciwieństwo Zachodu, a Japończycy jako dziwni i nieodgadnieni; zachwytowi nad przeszłością i tra­ dycją towarzyszy nieodmiennie wielkie rozczarowanie modernizacją. Te wątki widoczne są również w mniejszym lub większym stopniu w dziełach Hearna. Orientalizm nie jest jednak jedynym problemem, z którym spotykamy się, pisząc o Japonii. Mało jest kultur, które opisywane były z równą konsekwencją jako specyficzne i zupełnie odrębne od reszty świata, co nader często owocuje swoistą mitologizacją rzeczywistości. Powstało nawet pojęcie nihonjinron, odno­ szące się do ideologii kulturowego nacjonalizmu, którego misją jest podkreślanie i ugruntowywanie założeń o kulturowej wyższości kultury japońskiej (Burman, 2007). Można powiedzieć, że ideologia nihonjinron stanowi swego rodzaju od¬ wrócenie założeń orientalistycznych i jest odpowiedzią na etnocentryzm, obecny (często nawet współcześnie) w zachodnich rozważaniach na temat Japonii. Problem nie jest nowy, ale zaczęto go analizować stosunkowo niedawno (Gjerde, Onishi, 2000; Sugimoto, 1997). Co ciekawe, jest to przypadłość dotykająca nie tylko samych Japończyków, ale również wielu piszących o Japonii zachodnich autorów. Poszukując wyróżników „japońskości" pisze się na przykład o tym, że wszyscy Japończycy posiadają pewne specyficzne cechy czy właściwości, nie bio- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 139 rąc pod uwagę, że występują tu znaczne różnice między jednostkami. Zakłada się ponadto, że cechy te występują wyłącznie lub niemal wyłącznie wśród Japończy¬ ków i że występowały zawsze, niezależnie od kontekstu społeczno-historycznego. Traktowanie kultury jako homogenicznej całości i programowy ahistoryzm przypomina do złudzenia praktykę antropologii kulturowej rozpowszechnioną w pierwszej połowie X X wieku, obecnie jednak traktowaną jako anachronicz¬ ną. Kiedyś przedmiotem zainteresowania antropologów były przede wszystkim małe, z reguły izolowane społeczności, które wydawały się jednorodne w swoim „spętaniu" wzorami kulturowymi i „zawieszone w czasie". Wojciech J. Burszta (2004, s. 33) określa obowiązującą wtedy koncepcję kultury mianem „rafy kora¬ lowej", ponieważ „to, co raz w niej zostało zakumulowane, przechowywało się w stanie nienaruszonym". „Margaret Mead, wracając w swoje ukochane strony po dwudziestu latach, spotkała już innych ludzi, następne pokolenia, ale nie mia¬ ła wątpliwości, że obcowała nadal z «kulturą Samoa» jako społeczną ciągłością wzorów uczestniczenia w życiu społecznym (...). Niewiele było tutaj miejsca na transformację, przypadkowość, innowacyjność, niepewność i sprzeczności. W bycie totalnym zniewolenie matrycą wzorców myślenia i działania zdawało się pełne". Japonia — kontynuuje wywód Burszta (2004, s. 34), jest jednak no¬ woczesnym, złożonym i klasowo zróżnicowanym społeczeństwem, które wbrew temu, co się często pochopnie zakłada, nie jest również jednorodne etnicznie. Podsumowując te rozważania, trudno nie dojść do niewesołej refleksji, że pi¬ sanie o kulturze Japonii jest dzisiaj nieporównanie trudniejsze niż sto, a nawet 50 lat temu, a kto wie, czy w ogóle możliwe. Czy nie lepiej więc odłożyć pióro, niż narazić się na miażdżącą krytykę? Niewątpliwie byłoby to znacznie prostsze, moż¬ na jednak spróbować przynajmniej częściowo obejść piętrzące się tutaj problemy. W swojej krytyce poświęconych Japonii studiów psychologicznych Per Gjerde (2001) zwraca uwagę, że podstawowym błędem popełnianym przez autorów jest brak rozróżnienia pomiędzy poziomem wartości kulturowych a faktycznym zacho¬ waniem współczesnych Japończyków. Tymczasem wartości kulturowe, często nie pozbawione konotacji ideologicznych (np. nacjonalistycznych), mogą tylko w nie¬ wielkim stopniu odzwierciedlać to, co Japończycy odczuwają i robią na co dzień. Nawet jeśli związek pomiędzy wartościami a zachowaniem wydaje się wyraźny, nie należy przyjmować tego a priori, lecz dokładnie zbadać. W artykule tym będę się więc starał o ostrożność przy formułowaniu uogól¬ nień na temat zachowania; moim celem jest przywołanie japońskich wartości i norm, które mogą wyjaśniać tradycyjne funkcje uśmiechu w tej kulturze. Twarz i komunikacja niewerbalna Uśmiech jest charakterystycznym i łatwo rozpoznawalnym wyrazem mi¬ micznym spełniającym ważną funkcję komunikacyjną. Anna Wierzbicka (1995) �Piotr Szarota 140 zakłada, że uniwersalnym przekazem, jaki niesie ze sobą uśmiech, jest zdanie: „W tej chwili czuję coś dobrego". Nie interesuje jej, czy to „czucie" będzie szcze­ re, czy udawane, bo nie zmienia to w niczym treści komunikatu, rdzeń również pozostaje ten sam, niezależnie od tego, jakie intencje mu przyświecają. Czy bę­ dzie to appeasing smile (nieobecny w języku polskim związek frazeologiczny — uśmiech uspokajający, łagodzący sytuację) czy revengeful smile (uśmiech bę­ dący zapowiedzią zemsty — przybliżonym polskim odpowiednikiem może być uśmiech złowrogi), rdzeniem komunikatu jest dobre samopoczucie nadawcy. W pierwszym wypadku (appeasing smile) Wierzbicka (1999, s. 175-176) pro¬ ponuje następujący komunikat: (a) nie chcę, abyś myślał(a), że w tej chwili czuję coś złego; (b) w tej chwili czuję coś dobrego; (c) nie chcę zrobić nic złego. W wypadku revengeful smile sekwencja będzie następująca: (a) chcę ci zrobić coś złego (ponieważ ty zrobiłeś mi coś złego); (b) mogę to zrobić teraz; (c) z tego powodu czuję teraz coś dobrego. Poszczególne kultury różnić się mogą od siebie pod względem sugerowanych sposobów wykorzystania uśmiechu w życiu społecznym. Wierzbicka bardzo wiele miejsca poświęca na przykład omówieniu znaczenia i funkcji uśmiechu w kulturze amerykańskiej. Zrozumienie kulturowych norm związanych z wy­ korzystywaniem uśmiechu w Japonii nie jest możliwe bez wcześniejszej analizy zasad związanych z komunikacją niewerbalną. Jeszcze w latach 60. Edward Hall (1984) zaproponował podział na kultury wysokiego i niskiego kontekstu. W ko¬ munikacji o wysokim kontekście niewiele trzeba wyrażać za pomocą słów, po¬ nieważ większość informacji jest zawarta już w kontekście wypowiedzi. Ważne jest, kto z kim rozmawia, w jaki sposób to czyni i gdzie odbywa się rozmowa. Najprawdopodobniej więc uśmiech rzadko będzie tu traktowany jako sygnał spo¬ łeczny, którego znaczenie może być niezależne od tła. Odwrotnie, w kulturach o niskim kontekście uśmiech interpretowany będzie raczej jako samoistny (pozy¬ tywny) komunikat, względnie niezależny od kontekstu, w jakim się pojawia. Specyfikę komunikacji wysokiego kontekstu świetnie uchwycił Didier Cazal w eseju poświęconym kulturze koreańskiej. „Koreańczycy posiadają szczególnie rozwiniętą kulturową umiejętność pojmowania uczuć, emocji swych rozmówców. Koreańczyk (... ) stara się uchwycić jedność, spójność w całym zachowaniu, mimo zewnętrznych pozorów, widocznej swobody na twarzy i w mowie. Wszelkie pęknię¬ cie wizerunku będzie interpretowane ujemnie: źle ukryte oznaki nerwowości, skur­ cze twarzy, uśmiech z lekka usztywniony" — pisze Cazal (1996, s. 215-216). Ta kulturowo rozwinięta umiejętność pojmowania emocji rozmówców, intui¬ cyjnego uchwycenia wewnętrznego nastawienia partnera w danym momencie, �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 141 nazywa się w Korei nunchi. Przybliżonym odpowiednikiem koreańskiego nunchi jest japońskie omoiyari. Omoiyari oznacza przede wszystkim empatyczną umiejętność wyczuwania nastrojów oraz gotowość do zaspokojania niewypowie¬ dzianych na głos życzeń i pragnień. Takie Sugiyama Lebra (1976) przywołu¬ je anegdotę o mężu, który wracając do domu, zwraca uwagę na brak harmonii w stojącej przy wejściu kwietnej aranżacji. Na tej podstawie mężczyzna domyśla się, że coś musiało zmartwić jego żonę i próbuje zrozumieć, co zaszło. Domyśla się, że doszło do konfliktu z teściową, żonie nie wolno bowiem otwarcie kryty¬ kować zachowania matki męża, próbuje więc przekazać mu informacje drogą pośrednią. Podstawą omoiyari jest wielka koncentracja na nieistotnych pozornie infor¬ macjach kontekstowych. Interpretacja czyjegoś zachowania opiera się właśnie na łączeniu ze sobą takich drobnych szczegółów. Dzięki omoiyari możliwe jest przeniknięcie poza fasadę konwencjonalnego uśmiechu. Jest to umiejętność, któ¬ rej brakuje ludziom Zachodu, dla których japońskie uśmiechy z reguły pozostają „zagadkowe". Różnica ta wynika w dużej mierze z innego podejścia do komunikacyjnej funkcji twarzy. W zachodniej psychologii, opartej głównie na amerykańskiej tra¬ dycji badawczej, przyjmuje się, że twarz ludzka jest najważniejszym obszarem komunikowania stanów emocjonalnych, może odzwierciedlać postawy, być waż¬ nym źródłem informacji zwrotnych. Niektórzy badacze (por. Knapp, Hall, 2000) uznają, że stanowi najważniejsze po mowie źródło informacji w kontaktach międzyludzkich. „Prymat twarzy", czyli tendencja do przypisywania jej więk¬ szej uwagi niż innym kanałom komunikacyjnym, jest dobrze udokumentowany. Może to wynikać z naszych przekonań, że twarz mówi bardzo wiele o osobowo¬ ści człowieka. Jest „zwierciadłem duszy" czy, jak pisał Szekspir: „istną tablicą, na której skryte rzeczy można czytać". Rzecznicy psychologii międzykulturowej (np. Markus, Kitayama, 1991) za¬ kładają, że kolektywistyczne kultury Dalekiego Wschodu nastawione są na da¬ leko idącą powściągliwość w wyrażaniu emocji i własnych pragnień, co wynika z żywotności tradycji konfucjańskiej. Powściągliwość ta nie polega jedynie na ograniczeniu bezpośredniości komunikacji słownej, ale również na ograniczeniu komunikacyjnego znaczenia twarzy. Komunikacyjne znaczenie oczu i ust Najtrudniej kontrolować ekspresję oczu, stąd właśnie one uważane są na Dalekim Wschodzie — w Chinach, Korei i Japonii — za nieporównanie ważniejsze źródło informacji niż mimika całej twarzy. Tylko oczy zdradzić mogą to, co człowiek myśli naprawdę. „To spojrzenie oczu uważane jest w Korei za zwierciadło duszy — pisze Didier Cazal (1996, s. 216). — Zgłębiać je, to to samo, co zagrażać prywatności, �Piotr Szarota 142 wręcz uchybić czci. Twarz można badać tylko ukradkiem, nigdy w sposób ciągły (...). Patrzenie w oczy Koreańczykowi w sposób natarczywy wprawia go w zakłopotanie: jest to pogwałcenie jego duszy, wdarcie się w jego prywatność". Ta „wschodnia" koncentracja na oczach ma głęboki sens psychologiczny. Skurcz mięśni okołoocznych mówi nam na przykład, czy uśmiech, który obser¬ wujemy, jest konwencjonalnym uśmiechem społecznym, za którym kryje się tyl¬ ko zdawkowa uprzejmość, czy uśmiechem faktycznie angażującym pozytywne emocje. Autentyczna radość maluje się nie tylko wokół oczu, ale i w samych źrenicach. Gdy przeżywamy radość, źrenice rozszerzają się. W wypadku złości stają się mniejsze (Doliński, 2000). Charakterystyczne, że Amerykanie i Japończycy w korespondencji za pośred¬ nictwem Internetu używają innych emotikonów dla oznaczenia emocji. Konwen¬ cja amerykańska zaadaptowana została na całym Zachodzie, :-) oznacza tam za­ dowolenie (schematyczna uśmiechnięta twarz), zaś :-( to smutek. Japończycy na oznaczenie zadowolenia używają jednak zupełnie innego symbolu ( _ ) , inaczej też symbolizują smutek (;_;). Widać tutaj, że o ile amerykańskie emotikony kon­ centrują się na okolicy ust, japońskie różnią się jedynie sposobem przedstawiania oczu: wesołe albo zapłakane. Podobne różnice, o czym autorzy już nie wspominają, występują w tradycyj¬ nej ikonografii japońskiej, zgodnie z którą usta były wyobrażane w znacznym pomniejszeniu w stosunku do reszty twarzy. Konwencja ta wydaje się w Japonii ciągle żywa, o czym świadczy specyficzny sposób rysowania przez dzieci posta¬ ci ludzkich (por. LaVoy i in., 2001; Szarota, 2006) oraz stylistyka mangi, czyli bardzo swoistej, japońskiej odmiany komiksu, której początki sięgają X I I I wieku (Perper, Cornog, 2002). W mandze, jak również w jej animowanym odpowiedniku — anime, to właś¬ nie oczy przekazują najwięcej informacji o przeżyciach i intencjach bohaterów. Jak pisze znawca mangi, Frederik Schodt (1996, s. 49): A A Gdy obcokrajowcy po raz pierwszy oglądają mangę, ich uwagę przykuwają pro­ porcje twarzy, oczy wydają się nienaturalnie wielkie, kończyny tyczkowate, a dłu­ gie blond włosy sugerują, że bohaterowie nie są Japończykami. Rzeczywiście przed okresem Meiji japońscy rysownicy ukazywali bohaterów z małymi oczami i wąskimi ustami; wraz z otwarciem na kulturę Zachodu i pojawieniem się nowych kanonów estetycznych, w rysunku zaczęły obowiązywać nowe proporcje. Współczesna stylistyka mangi narodziła się pod koniec lat 50. zeszłego stule­ cia. Schodt twierdzi, że duże „europejskie" oczy jej bohaterów to wynik zachwia¬ nia kulturowej tożsamości Japończyków po przegranej wojnie i latach upokarza¬ jącej amerykańskiej okupacji. Choć wpływy zachodniej estetyki na kształtowanie się mangi są bezsporne (uważany za ojca współczesnej mangi Osamu Tezuka pracował przecież dla koncernu Disneya), powiększone oczy to jednak przede wszystkim konwencja, która pozwala najpełniej komunikować stany emocjonal- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 143 ne postaci (Brophy, 1997; Perper, Cornog, 2002). Możliwości śledzenia (klatka po klatce) subtelnych zmian mimicznych daje przede wszystkim anime, manga posługuje się z reguły skrótem. Różnice w symbolice emotikonów czy w obrębie zachodniej i japońskiej este¬ tyki komiksowej wzbudziły zaciekawienie psychologów. Wychodząc z założe¬ nia, że interpretując nastawienie czy stan emocjonalny drugiego człowieka ludzie posługują się specyficznymi dla danej kultury informacjami, Masaki Yuki, Wil­ liam Maddux i Takahiko Masuda (2007) postanowili sprawdzić, czy Japończycy i Amerykanie rzeczywiście różnią się pod względem częstości korzystania z oczu i ust jako sygnałów niewerbalnych. W swoim eksperymencie pytali o interpre¬ tację fotografii osób wyrażających zadowolenie i smutek, zdjęcia spreparowane zostały jednak w taki sposób, że górna część twarzy (oczy) i dolna (usta) wy¬ rażały co innego. Wykorzystano następujące kombinacje: wesołe oczy-neutralne usta, wesołe oczy-usta w „podkówkę", smutne oczy-neutralne usta, smutne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-usta w „podkówkę". Okazało się, że uczestniczący w badaniu studenci amerykańscy częściej oceniali osoby z uśmiechniętymi ustami jako bardziej szczęśliwe niż stu¬ denci japońscy, niezależnie od tego, co wyrażały oczy. Z kolei studenci japońscy większą wagę przywiązywali do oczu; jeśli były „wesołe", oceniali osobę jako bardziej zadowoloną niż Amerykanie, niezależnie od kształtu jej ust. Wyniki te uznać można za zbieżne z rezultatami uzyskanymi we wcześniej¬ szym badaniu Davida Matsumoto (1989), w którym Japończycy byli zdecydo¬ wanie mniej skorzy niż Amerykanie do tego, by uznać, że przedstawione im na fotografiach uśmiechnięte osoby są szczęśliwe czy radosne (w tym wypadku pre¬ zentowane były zdjęcia nie poddane obróbce komputerowej). W jednym i dru¬ gim badaniu uśmiechnięte usta — które Amerykanom kojarzą się jednoznacznie z wyrażaniem pozytywnych emocji — traktowane są przez Japończyków jako znacznie mniej istotny komunikat. Jeden, a nawet dwa eksperymenty nie przesądzają oczywiście sprawy, sądzę jed¬ nak, że to ważny głos w dyskusji o japońskich normach i wartościach kulturowych. Yuki i jego współpracownicy twierdzą, że ich badanie do pewnego stopnia wyjaś¬ nia, dlaczego Japończycy postrzegani są przez Amerykanów jako nieemocjonalni czy nieodgadnieni w tym, co myślą i czują (inscrutable) — to bardzo częsty motyw „orientalistyczny", wyraźny choćby w Chryzantemie i mieczu Ruth Benedict (2003). Wszystko wskazuje na to, że ludzie Zachodu mają skłonność do niedoceniania naj¬ ważniejszego kanału informacji, jakim są w wypadku Japończyków oczy. Warto zauważyć, że wyniki badania kłócą się jednak z potoczną wiedzą od¬ nośnie do tego, jak wygląda codzienna interakcja ludzi w krajach takich jak Ko¬ rea, Japonia czy Chiny. Ludzie bardzo rzadko zaglądają sobie tam w oczy, pod­ czas rozmowy skłonni są raczej spuszczać wzrok. Pisze o tym Rie Hasada (1996) w swojej analizie zasad komunikacji niewerbalnej obowiązujących w Japonii. Za¬ miast w oczy, rozmawiające ze sobą kobiety zdają się spoglądać na swoje szyje, �144 Piotr Szarota mężczyźni zaś podziwiają sposób wiązania krawata. Autorzy omawianego badania zdają sobie sprawę z tego problemu; piszą że Japończycy, choć są w stanie dobrze rozpoznawać ukryte w twarzy „sygnały diagnostyczne", niekoniecznie robią z tego użytek. Być może jest to motywowane chęcią zachowania społecznej harmonii. Kulturowe skrypty japońskiego uśmiechu Anna Wierzbicka zakłada, że każda kultura dysponuje zestawem „central¬ nych znaczeń", które komunikowane są nieustannie zarówno poprzez język, jak i niewerbalnie, a więc również za pomocą uśmiechu. Znaczenia tego rodzaju mogą być uznane za swoiste „skrypty kulturowe", które kierują zachowaniem ludzi w danej społeczności. Pojęcie skryptów zaczerpnięte zostało z psychologii (Schank, Abelson, 1977), lecz tutaj uzyskało nowe znaczenie; w tym ujęciu są to zindywidualizowane scenariusze zachowania, odzwierciedlające specyficzne wartości kulturowe. Różne skrypty kulturowe mogą na przykład zachęcać do uśmiechu i swoiście uzasadniać jego wykorzystywanie w tak odmiennych trady¬ cjach jak polska, japońska czy amerykańska. Zdaniem Wierzbickiej (1997) — kulturę japońską opisać można najlepiej przy pomocy siedmiu słów-kluczy, które nie poddają się przekładowi na inne języki: amae, enryo, wa, on, giri, seishin i omoiyari. Sądzę, że w wypadku uśmiechu kluczowe znaczenie będzie miała analiza wartości związanych z wa, które stoją u podstaw japońskiej organizacji społecznej. W zachodnich analizach poświęco¬ nych Japonii wa tłumaczone jest z reguły jako harmonia. Wierzbicka podkreśla, że chodzi tutaj przede wszystkim o harmonię w obrębie własnej grupy, poczu¬ cie jedności i całkowitej solidarności z innymi. Wa musi mieć oczywiście swoją cenę, implikuje przedkładanie dobra grupy nad własne interesy, jest więc kwin¬ tesencją kulturowego kolektywizmu. Ktoś, kto będzie łamał grupowe normy, ob¬ stawał przy własnym zdaniu, musi liczyć się z wykluczeniem, jak głosi japońskie powiedzenie: „Gwóźdź, który wystaje, zostanie przybity". Tego rodzaju antyindywidualistyczne nastawienie budzi na Zachodzie z reguły skojarzenia z totalitarnym podporządowaniem i bezrefleksyjnym konformizmem. Stąd właśnie orientalistyczne wyobrażenia o Japończykach jako niezdolnych do refleksji „bezdusznych robotach", a w najlepszym wypadku „pracowitych mrów¬ kach", podporządkowanych całkowicie celom swojej organizacji (por. Rosen, 2000). Wa nie implikuje jednak niczego takiego. Wierzbicka zwraca uwagę, że harmonia jest tutaj wartością idealną, do której się dąży, a nie czymś, czego się za wszelką cenę broni. Proponuje też, aby zamiast o naładowanym negatywnymi konotacjami konformizmie, mówić o konsensusie, który jest wynikiem nie naci¬ sku czy siłowej konfrontacji, lecz kompromisu. Edwin Reischauer twierdzi, że Japończycy próbują osiągnąć wa poprzez „sub¬ telny proces wzajemnego zrozumienia, niemal intuicyjnie, a nie poprzez precyzyj- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 145 ną analizę przeciwstawnych racji albo rozstrzygające decyzje, niezależnie czy byłyby podejmowane przez jednego człowieka, czy głosy większości". „Ostatecz¬ nym celem jest konsensus, ogólne porozumienie, które ma być udziałem wszyst¬ kich — kontynuuje Reischauer. — Dekrety wydawane przez jednego człowieka, niezależnie od tego, jak wielkim autorytetem rozporządza, przyjmowane są z nie¬ chęcią; za niesatysfakcjonujące uznawane są nawet decyzje przegłosowane przez zdecydowaną większość" (Reischauer, 1988, s. 136). Dla wyjaśnienia różnic pomiędzy funkcjonowaniem społecznym Ameryka¬ nów i Japończyków, Shinobu Kitayama i Hazel Markus odwołują się do konstruktu „Ja". Ich zdaniem, różne kultury kształtują różne koncepcje własnej osoby. W kulturach kolektywistycznych, takich jak Japonia, przeważa „Ja współ¬ zależne". W tym ujęciu Ja spostrzegane jest jako pozostające w stałej wzajemnej zależności od otaczającego je kontekstu społecznego, a relacje z innymi są cen¬ tralnym doświadczeniem człowieka. W kulturach indywidualistycznych częściej spotyka się „Ja niezależne". Ja rozumiane jest tutaj jako niezależna od kontekstu społecznego, autonomiczna całość, zawierająca pewne niepowtarzalne atrybuty. Taka, a nie inna koncepcja własnego Ja ma doniosłe znaczenie dla zachowania człowieka, wpływa na jego myślenie, procesy motywacyjne i życie emocjonalne. Markus i Kitayama (1991) zakładają, że potrzeby i motywy są częścią niepowta¬ rzalnego, wewnętrznego rdzenia systemu Ja każdej osoby. Jeśli to prawda, to praw¬ dopodobnie inna nieco będzie natura motywacji osób charakteryzujących się Ja współzależnym i tych, którzy mają Ja niezależne. Motywacje ludzi z Ja współza¬ leżnym koncentrują się bardziej wokół innych osób, są to więc przede wszystkim motywy społeczne, związane najczęściej z utrzymywaniem społecznej harmonii. Z kolei motywacje ludzi z Ja niezależnym wiążą się z samopotwierdzaniem, pod¬ wyższaniem samooceny i samorealizacją. Większość z tych założeń zyskała z cza¬ sem mocne potwierdzenie empiryczne (Kitayama, Mesquita, Karasawa, 2006). Powróćmy jednak do kwestii zasadniczej: w jaki sposób ideały związane z wa mogą mieć wpływ na kulturowe skrypty związane z uśmiechaniem się? Wydaje mi się, że wpływ ten może być trojakiego rodzaju. Dwa pierwsze przypadki doty¬ czą sytuacji, w których uśmiech jest pożądany: 1) „uśmiecham się, mimo że dzie¬ je się coś złego, ponieważ mam na względzie dobro innych" (np. chcę oszczędzić im swoich zmartwień) oraz 2) „uśmiecham się, mimo że dzieje się coś złego, ponieważ chcę, aby inni dobrze o mnie myśleli" (np. chowam pod uśmiechem swoją urazę). Trzecia sytuacja, to sytuacja, w której uśmiech powinien być po¬ wściągany: „nie uśmiecham się, mimo że dzieje się coś dobrego, gdyż może to zostać źle odebrane" (np. nie obnoszę się ze swoim sukcesem). Zacznę od pierwszego skryptu, gdyż to on najczęściej przywoływany jest w celu wyjaśnienia istoty japońskiego uśmiechu. „Mieć poważne albo smutne oblicze to wyraz złych manier, ponieważ może to wywołać lęk albo ból u tych, którzy nas kochają, a u tych, którzy nas nie kochają, niezdrową ciekawość" — pi¬ sał Hearn (1976, s. 668). „Niekontrolowany wybuch płaczu w obecności przeło- �146 Piotr Szarota żonych bądź gości jest niegrzecznością i pierwsze słowa, jakie usłyszymy w tych okolicznościach nawet od najprostszej wieśniaczki, to: «Proszę wybaczyć, że byłam tak samolubna»". Podobnie jest w wypadku przekazywania złych nowin, które muszą być zakomunikowane, takich jak informacje o śmierci najbliższych i konieczności wzięcia udziału w pogrzebie. „Niezależnie od tego, jak bolesna czy szokująca jest informacja, która ma być zakomunikowana, powinno to być zrobione z uśmiechem" — dodaje autor (Hearn, 1976, s. 668). Uśmiech ten in¬ terpretuje on jako podwójny komunikat: 1) „przepraszam, że muszę być na tyle nieuprzejmy, żeby w ogóle poruszyć tak przykry temat"; 2) „proszę nie czuć się zobowiązanym odczuwać to, co ja teraz czuję". Podobne spostrzeżenia znaleźć można w, późniejszych niemal o sto lat, teks¬ tach Donalda Richie (1987; 1992), amerykańskiego filmoznawcy, który osiadł w Japonii w 1947 roku i , podobnie jak Hearn, uczynił z niej swoją drugą ojczy¬ znę. „Japończycy uczą się od dziecka, aby nie wyrażać emocji, które mogłyby zagrozić, czasem bardzo chwiejnej i nietrwałej, harmonii społecznej — pisze Ri¬ chie (1992, s. 76). — Uśmiechy w obliczu śmierci ukochanej osoby są ciągle na porządku dziennym". Oczywiście, nie tylko ludzie Zachodu dostrzegają wyraźne powiązanie po¬ między wartością wa a imperatywem uśmiechu. Jak pisze Ranko Iwamoto, w Japonii każdy uczy się, że jego obowiązkiem jest robić wszystko, aby utrzymać się w stanie harmonii z resztą świata. Nie przypadkiem więc za najważniejszą cnotę uchodzi w Japonii samokontrola. Każdy Japończyk uczy się od dziecka, aby przed¬ stawiać się światu z jak najlepszej strony. Japończyk nie chce wyglądać na zbyt po¬ ważnego czy nieszczęśliwego, jest to uważane za nieuprzejme, bo może sprawić innym ból albo zmartwienie. Czy wszyscy nie mamy dość własnych problemów? (Iwamoto, 1961, s. 10). To empatyczne nastawienie na samopoczucie drugiego człowieka jest istotą omoiyari, o którym pisałem już wcześniej w kontekście komunikacji niewerbal­ nej. Omoiyari nie tylko ułatwia komunikację, pozwalając na odczytywanie moc¬ no zakodowanych komunikatów, ale oprócz pragmatycznego ma także wymiar moralny. Pisze o tym Lebra: Dla Japończyków, empatia (omoiyari) jest jedną z najważniejszych wartości, dzię¬ ki niej człowiek osiąga dojrzałość moralną i staje się godny szacunku. Mam nawet pokusę, aby nazwać kulturę japońską kulturą omoiyari. Omoiyari odnosi się do zdolności oraz potrzeby odczuwania tego, co czują inni ludzie (...) i pomagania im w osiąganiu tego, czego pragną (Lebra, 1976, s. 38). Troska o samopoczucie innych zakłada także oszczędzanie innym zmartwień i problemów, stąd kontrola niebezpiecznych emocji, które są bardzo zaraźliwe. Markus i Kitayama (1991) oraz Kitayama, Mesquita, Karasawa (2006) rozróżnia¬ j ą emocje skoncentrowane na Ja i emocje skierowane na innych. To właśnie emo- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 147 cje pierwszego rodzaju, takie jak złość, gniew, smutek, lęk czy strach, stanowią potencjalne zagrożenie dla harmonii społecznej. Autorzy sugerują, że tego typu emocje, jeżeli w ogóle są przez Japończyków wyrażane, to wobec przedstawicieli grupy obcej, wśród swoich podlegają kontroli i maskowane są uśmiechem. Obraz doskonale empatycznych Japończyków nastawionych jedynie na czy¬ nienie dobra swoim bliźnim wydaje się jednak nieco skażony sentymentalnym orientalizmem. W rzeczywistości omoiyari jest ideałem, do którego nie każdemu dane jest się zbliżyć. Motywem, który spełniać może podobną rolę w kontrolo¬ waniu emocji, jest potrzeba utrzymywania pozytywnej autoprezentacji w rela¬ cjach z innymi ludźmi. Rozróżnieniem, które ułatwia zrozumienie kultury japońskiej, jest podział na tatemae i honne. Tatemae to fasada, którą pokazuje się najczęściej światu, ozna¬ cza ona postępowanie według kulturowych standardów uprzejmości. Honne to prywatne, wewnętrzne przekonania, którymi dzielić się można tylko z wybra¬ nymi bliskimi osobami i to zazwyczaj tylko w pewnych okolicznościach. Nie ma sytuacji, w której tatemae nie byłoby stosowane dla „zachowania twarzy", uniknięcia konfliktów, sytuacji niewygodnych czy zawstydzających. Ta fasadowa autoprezentacja jest więc jednym ze sposobów utrzymania po¬ zytywnego obrazu własnej osoby. Ilustruje to wypowiedź japońskiego terapeuty Yuuho Asaki, cytowana w artykule Hasady. „Jeśli przydarzy nam się coś niemiłego albo bardzo złego, chcielibyśmy zapłakać albo wpaść w złość, ale nie możemy tego zrobić. Myślimy: «okażę się słaby, gdy zacznę płakać», albo «złość to ob­ jaw niedojrzałości» i powstrzymujemy łzy albo wybuch złości" (Hasada, 2003, s. 50). Japończycy przywiązują ogromną wagę do tego, co myślą o nich inni ludzie. Brak umiejętności kontrolowania emocji traktowana jest zwykle jako oznaka naiw¬ ności lub braku ogłady, powściągliwość z kolei zapewnia szacunek otoczenia. Tatemae zakłada codzienne maskowanie swoich prawdziwych intencji i my¬ śli, wymaga więc ścisłej kontroli mimiki i innych zachowań niewerbalnych. To, co pozostaje, to uprzejmy uśmiech, niezależnie od tego, czy ktoś jest zawstydzo¬ ny, został przez kogoś obrażony, czy po prostu fatalnie się czuje. Uśmiech ten pojawia się nawet w kontaktach z cudzoziemcami, którzy nie znają zazwyczaj reguł tatemae. „Rozmawiałem kiedyś z pewnym Amerykaninem i nie rozumiejąc tego, co mówi, uśmiechnąłem się nieświadomie" — pisze Chie Iryo (1996). „Jak myślicie, kiedy człowiek się uśmiecha? Myślę, że wtedy, gdy jest szczęśliwy (...). Ale Japończycy mają kilka wyjątków od tej reguły. Jeżeli popełnisz błąd, co wte¬ dy robisz? My, Japończycy, zwykle się uśmiechamy. Nie jesteśmy zadowoleni, tylko bardzo zawstydzeni, więc nasz uśmiech jest gorzki". Pisząc o tatemae nie można nie wspomnieć o enryo. Enryo jest kluczową war¬ tością kultury japońskiej. Enryo to powściągliwość w kontaktach społecznych, powstrzymywanie się przed otwartym wyrażaniem swoich opinii, pragnień, pre¬ ferencji. Zachodnia bezpośredniość w tym względzie traktowana jest jako prze¬ jaw „niedojrzałości" przypomina bowiem zachowanie japońskich dzieci. �Piotr Szarota 148 Jednym z aspektów enryo jest manifestowanie skromności. W kulturze japoń¬ skiej, w przeciwieństwie do amerykańskiej, promowanie własnej osoby poprzez demonstrowanie swoich sukcesów postrzegane jest jako zjawisko negatywne. Lu¬ dzie skromni, którzy po osiągnięciu sukcesu wycofują się w cień, zamiast chwalić się i przypisywać sobie wszystkie zasługi, są w Japonii nie tylko bardziej lubiani, ale również oceniani jako zdolniejsi i bardziej kompetentni. Mało tego. Japończycy nie tylko nie wykazują tendencji do faworyzowania własnej osoby, ale zachowują się często wręcz przeciwnie, próbując umniejszać własne dokonania. Jeśli badani Amerykanie wypadną w testach gorzej od innych, będą mieli mniejsze zaufanie do takich wyników niż w sytuacji, gdy wypadną lepiej. Japończycy przeciwnie. Będą bardziej wierzyć w rzetelność wyniku, kiedy poniosą porażkę, niż gdy osiągną suk¬ ces (por. Markus, Kitayama, 1991). Zniekształcenie to przypisywane jest działaniu normy skromności lub potrzebie wzmacniania pozycji innych. Tego rodzaju nastawienie przejawia się również w kontrolowaniu mimiki. Hasada (2003) pisze, że reagując na komplementy, Japończycy sprawiają wra¬ żenie zakłopotanych bądź zawstydzonych, co bardzo dziwi Amerykanów, którzy spodziewają się po nich szerokich uśmiechów. Często odczytywane jest to jako „typowa japońska hipokryzja". W kontekście zawodów sportowych rezygnacja z otwartego manifestowania radości i tryumfalnych uśmiechów wynika często z omoiyari. Hasada (2003, s. 53) cytuje wypowiedź zawodnika sumo: „Kiedy udzielam wywiadu po wygranej walce, myślę o uczuciach swojego przeciwnika, dlatego czuję się winny, kiedy pokazuję swoją radość. Aby nie zrobić mu przy¬ krości, mówię więc, że miałem szczęście, albo że to był tylko przypadek". Uśmiech i socjalizacja Kulturowe wartości, aby spełniać funkcję regulatorów zachowania, muszą zo¬ stać zinternalizowane za pomocą różnego rodzaju oddziaływań socjalizacyjnych. Socjalizacja taka rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie. Na rolę wycho¬ wania w uczeniu się kulturowych skryptów uśmiechu zwrócił już uwagę Hearn. „[Dzieci] uczą się uśmiechać, tak jak uczą się ukłonu" — pisał. Śmiech nie jest mile widziany, z oczywistych powodów. Lecz uśmiechu używa się przy wszystkich przyjemnych okazjach, zarówno gdy rozmawia się z kimś wyższym rangą, jak i równym sobie, ale także w sytuacjach, które nie są miłe; jest to pewien sposób bycia, obejścia. Najmilsza twarz to ta, na której gości uśmiech, a ukazywa¬ nie takiego właśnie oblicza rodzicom, krewnym, nauczycielom, przyjaciołom i tym wszystkim, którzy dobrze nam życzą, stanowi właściwy cel życia. Nawet jeśli serce się kraje, twym obowiązkiem jest uśmiechać się mężnie (Hearn, 1976, s. 667). Podobne spostrzeżenia znaleźć można w tekstach Donalda Richie (1987; 1992): „Lafcadio Hearn już dawno temu zwrócił uwagę, że japoński uśmiech �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 149 jest nie tylko spontaniczną ekspresją; to także forma etykiety, której ciągle uczą się japońskie dzieci" — pisze autor (1992, s. 76). „Próbowałem wyobrazić so¬ bie system wychowawczy, który był odpowiedzialny za ten fenomen: całe stule¬ cia, podczas których ludzie (... ) byli uczeni, że wyrażanie irytacji czy oburzenia nie jest społecznie produktywne. Należąc do pewnej społeczności, trzeba sza¬ nować jej standardy. Własna reakcja powinna zostać stłumiona, tak aby można było zachować atmosferę harmonii" (Richie, 1987, s. 117). „Dziecko uczy się więc wcześnie, że powinno uśmiechać się, gdy cierpi — dodaje Iwamoto (1961, s. 10). — Może się uśmiechnąć, gdy się poważnie skaleczy, a jego uśmiech ozna¬ cza wtedy: «Nie przejmujcie się. To nic poważnego»". W literaturze przedmiotu mówi się niekiedy o „treningu omoiyari", dzięki któremu dzieci uczą się przyjmować perspektywę drugiej osoby. Jak pisze Pa¬ tricia Clancy, powołując się na badania, które prowadziła w Japonii: „Wydając polecenia, japońskie matki podkreślają wyraźnie, jak ważna jest wrażliwość na potrzeby, życzenia i uczucia innych ludzi. Takie odwoływanie się do empatii, po¬ średnie bądź bezpośrednie, stanowiło 45% wszystkich uzasadnień, które wymie¬ niały matki jako podstawę własnych działań wychowawczych" (Clancy, 1986, s. 232). Uczenie empatii może polegać początkowo na informowaniu dziecka o potrzebach innych („Twoja siostra jest głodna"); bardziej zaawansowaną tech¬ niką jest przypisywanie obserwowanym ludziom słów, których w rzeczywisto¬ ści nie wypowiedziały, ale najprawdopodobniej myślą w podobny sposób. Na początku dziecko słucha matki, później z większym lub mniejszym sukcesem próbuje samemu „czytać w cudzych myślach". Zabiegi wychowawcze zmierzają też do nauczenia dziecka, że jego zachowanie powinno być zgodne z oczekiwaniami innych ludzi i że podlega ono ciągłej ocenie. W tym wypadku Clancy (1986) pisze o „treningu konformizmu", choć lepszym określeniem byłby tu chyba „trening wa". Matki często odwołują się do hipotetycz¬ nych reakcji innych ludzi, którzy obserwują bądź mogliby zauważyć zachowanie dziecka, ucząc je strachu przed społeczną dezaprobatą i wykluczeniem. Dziecko uczy się, że pewne zachowania są złe, nie z powodu implikacji moralnych, ale z uwagi na ocenę społeczną: „będą się z ciebie śmiali", „będziesz wyrzutkiem". Socjalizacja nie kończy się we wczesnym dzieciństwie, rozmaite reguły wdra¬ żane są podczas edukacji szkolnej, jak również w miejscu pracy. Szczegółowe wskazania dotyczące godnego bądź eleganckiego zachowania są też kodyfiko¬ wane w formie rozmaitych podręczników dobrych manier, najczęściej mamy tu jednak do czynienia z przepisami regulującymi zachowanie określonej klasy czy warstwy społecznej. Niestety, nie udało mi się znaleźć odniesień do tego rodzaju zapisów regulujących zasady „eleganckiego uśmiechu" w Japonii, wiadomo jed¬ nak, że zapisy takie istniały na przykład w Chinach. Wspomina o nich psycholog Otto Klineberg (1938), w artykule poświęconym ekspresji emocjonalnej w litera¬ turze chińskiej. Oprócz literatury pięknej, Klineberg analizuje właśnie podręcz¬ niki etykiety, a w jednym z nich natrafia na takie rady: „Nie pokazuj zbyt łatwo �Piotr Szarota 150 swojego niezadowolenia i nie uśmiechaj się za często" oraz „Kiedy się uśmie¬ chasz, nie pozwól, aby widoczne były twe zęby, innymi słowy, twój uśmiech musi być tak powściągliwy, aby nie widać było zębów" (Klineberg, 1938, s. 519). Z analiz Klineberga wynika też, że znacznie częściej niż w tradycji europejskiej uśmiech stosowany bywał w Chinach jako wyraz pogardy i złości. Podsumowanie Dotychczasowe rozważania dotyczyły kulturowych norm i wartości, które najprawdopodobniej regulują sposób wykorzystania uśmiechu w kulturze japoń¬ skiej. Nie twierdzę, że „etykieta uśmiechu" jest przyswajana w tym samym stop¬ niu i kształcie przez wszystkich Japończyków. Zapewne ulega ona historycznym przemianom, a więc można się tu spodziewać różnic nie tylko środowiskowych, ale i pokoleniowych. Nie jest też jasne, do jakiego stopnia opisane wyżej kulturo­ we zależności są specyficzne dla Japonii, a do jakiego stopnia charakterystyczne są dla większości kultur kolektywistycznych Dalekiego Wschodu. Wspominałem już o podobieństwach w podejściu do komunikacji niewerbal¬ nej, które łączą wyraźnie Japończyków z Koreańczykami i Chińczykami — cho¬ dzi przede wszystkim o kontrolę mimiki i kontekstową interpretację zachowania. Na tej podstawie można przypuszczać o pewnych podobieństwach w zakresie sto¬ sowanej etykiety uśmiechu. Podobieństwa takie wynikać mogą przede wszystkim ze znaczenia, jakie zarówno w Japonii, jak i w Chinach przypisuje się społecznej harmonii. Analizując funkcję uśmiechu w kulturze chińskiej, Bifang Chen pisze, że w wypadku Chińczyków o pojawieniu się uśmiechu decydują raczej czynniki zewnętrzne niż wewnętrzne, jak zadowolenie czy sympatia dla kogoś. Chińczyk, zanim się uśmiechnie, musi zbadać sytuację. Próbuje się zorientować czy jego uśmiech nikogo nie obrazi i w jakim nastroju jest reszta grupy, i od tego właśnie uzależni własną reakcję. Podczas przyjęcia zdarza się, że ktoś opowiada z uśmiechem o swoich przykrych doświadczeniach. Uśmiech pojawia się na jego twarzy w celu ukrycia prawdziwych uczuć, które nie pasowałyby do panującego wokół radosnego nastroju (Chen, 2006, s. 17). Chen pisze także, że uśmiech wykorzystywany jest również do łagodzenia napięć interpersonalnych, towarzyszy on na przykład przywołanej przez autorkę sytuacji, w której podwładny przeprasza za popełnioną pomyłkę. W obu wypad¬ kach widać wyraźne podobieństwa do scenariuszy japońskich. Pisząc o chińskim uśmiechu, Chen zwraca również uwagę na doniosłość roz¬ różnienia na grupę własną i obcą. Chińczycy z reguły nie uśmiechają się do ob¬ cych; uśmiech ze strony nieznajomego oznaczać może, że ktoś zamierza prosić drugą osobę o przysługę albo coś jej sprzedać (Chen, 2006). Rozróżnienie na grupę własną i obcą jest bardzo istotne także w Japonii, jednak wydaje się, że japońska etykieta uprzejmości często nie ogranicza się tylko do kręgu współpra- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 151 cowników, przyjaciół i krewnych. Wiedzą coś na ten temat turyści, którzy mieli możliwość odwiedzenia zarówno Chin, jak i Japonii. Podobieństwa pewnych zasad regulujących użycie uśmiechu odnaleźć można nawet poza kręgiem bezpośredniego oddziaływania tradycji konfucjańskiej. Ze zgromadzonych przeze mnie danych wynika na przykład, że sposób wykorzysta¬ nia uśmiechu w Tajlandii czy w Indonezji wydaje się dość zbliżony do obyczajów japońskich (por. Szarota, 2006). „Jak to możliwe, że Tajowie mogą się uśmiechać, jeśli ich uśmiech nie odzwierciedla ich prawdziwych uczuć" — pyta retorycznie Marsi Paribatra z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku. Turysta, któremu uda się opanować kilka tajskich słów, na pewno zauważy, że pe­ wien zwrot powraca w rozmowach z zaskakującą częstością: Mai pen arai!, czyli „Nie przejmuj się!" albo „Mniejsza o to!". To zaklęcie wypowiadane jest w obliczu wszelkich codziennych problemów. Nie ma sensu złościć się czy trapić małymi nie¬ dogodnościami losu, po co zamieniać życie w dramat? Mai pen arai. Nawet jeśli ktoś uśmiecha się, oznajmiając śmierć kogoś bliskiego, nie czyni tego z braku uczuć, przekazuje tylko niemy komunikat, że to, co się stało, jest nieodwracalne. Uśmiecha­ jąc się, próbuje oszczędzić innym żałoby i nie odbierać im radości życia (...). Taka postawa jest charakterystyczna dla Tajlandii, ale także dla innych krajów Dalekiego Wschodu, od Sri Lanki po Laos, od Bali po Japonię (Paribatra, 1991, s. 26). Czy zatem japoński uśmiech jest kulturowym skryptem, czy orientalistyczną inwencją? Wydaje mi się, że przedstawione rozważania świadczą, że raczej tym pierwszym. Wiele wskazuje również na to, że biorąc pod uwagę wszystkie kulturowe uwarunkowania, którym podlega, jest też japoński uśmiech jakościowo wyróżnialny spośród „uśmiechów Dalekiego Wschodu". Z drugiej strony, jego wyjątkowość za¬ pewne nie powinna być przeceniana. Słowa kluczowe: uśmiech, etykieta, komunikacja niewerbalna, kultura japońska, orientalizm, nihonjinron BIBLIOGRAFIA Benedict R. 2003 Brophy P. 1997 Burman E. 2007 Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej Warszawa. (przeł. E. Klekot), PIW, Ocular Excess: A Semiotic Morphology of Cartoon Eyes, „Art & Design" vol. 53, p.7, s. 26-33. Between Orientalism and Normalization: Cross-Cultural Lessons from Ja¬ pan for a Critical History of Psychology, „History of Psychology" vol. 10, p. 19, s. 179-198. �152 Piotr Szarota Burszta W.J. 2004 Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Cazal D. 1996 Twarz, komunikacja międzykulturowa i etyka: przykład Korei, w: Komuni­ kacja międzykulturowa: zderzenia i spotkania, red. A. Kapciak, L . Korporowicz, A. Tyszka, Instytut Kultury, Warszawa, s. 205-218. Chen B. 2006 Cultural Differences in Smiling, „US-China Foreign Language" vol. 4, p. 4, s.15-18. Clancy P.M. 1986 The Acquisition of Communication Style in Japanese, w: Language Socia­ lization Across Cultures, eds. B.B. Schieffelin, E. Ochs, Cambridge Uni­ versity Press, Cambridge, s. 213-250. Doliński D. 2000 Ekspresja emocji. Emocje podstawowe i pochodne, w: Psychologia. Podręcznik akademicki, tom 2, red. J. Strelau, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 351-367. Gjerde P. 2001 Attachment, Culture, and Amae, „American Psychologist" vol. 56, p. 2, s. 826-827. Gjerde P., Onishi M . 2000 Selves, Cultures, and Nations: The Psychological Representation of „the Japanese" in the Era of Globalization, „Human Development" vol. 43, p. 10, s. 23-33. Hall E.T. Poza kulturą, przeł. E. Goździak, PWN, Warszawa. 1984 Hasada R. 1996 Some Aspects of Japanese Cultural Ethos Embedded in Nonverbal Com­ municative Behaviour, w: Nonverbal Communication in Translation, ed. F. Poyatos, John Benjamins, Amsterdam, s. 83-103. 2003 „Cultural Script": On Japanese Attitude towards Emotion. „Bulletin of Japanese Language Center for International Students" vol. 29, p. 40, s. 27-67. Hearn L. 1976 Glimpses of Unfamiliar Japan, C.E. Tuttle, Tokyo (I wyd. 1894). Iryo C. Japanese Smile. „The Gaijin Gleamer Online", vol. 43, http://kyushu.com/ 1996 gleamer. Iwamoto R. 1961 What is Behind the Japanese Smile, „Thunderbird International Business Review" vol. 3, p.1, s.10. Kitayama S., Mesquita B., Karasawa M . 2006 Cultural Affordances and Emotional Experience: Socially Engaging and Disengaging Emotions in Japan and the United States, „Journal of Persona­ lity and Social Psychology" vol. 91, p.13, s. 890-903. �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 153 Klineberg O. 1938 Emotional Expression in Chinese Literature, „Journal of Abnormal and So­ cial Psychology" vol. 33, p. 3, s. 517-520. Knapp M.L., Hall J.A. 2000 Komunikacja niewerbalna w interakcjach międzyludzkich, przeł. A. i L. Śliwa, Astrum, Wrocław. LaVoy K.S., Pedersen W.C., Reitz J.M., Brauch A.A., Luxenberg T., Nofsinger C. 2001 Children 's Drawings: A Cross-Cultural Analysis from Japan and the Uni­ ted States, „School Psychology International" vol. 22, p.11, s. 53-64. Lebra S.T. 1976 Japanese Patterns of Behaviour, University of Hawaii Press, Honolulu. Markus H., Kitayama S. 1991 Culture and the Self: Implications for Cognition, Emotion, and Motivation, „Psychological Review" vol. 98, p. 29, s. 224-253. Matsumoto D. 1989 Cultural Influences on the Perception of Emotion, „Journal of Cross-Cul¬ tural Psychology" vol. 20, p. 13, s. 92-105. Minear R.H. 1980 Orientalism and the Study of Japan, „Journal of Asian Studies" vol. 39, p. 27, s. 507-534. Paribatra M . 1991 Smile, Smile, Smile, „UNESCO Courier" vol. 5, p. 3, s. 26-29. Perper T., Cornog M . 2002 Eroticism for the Masses: Japanese Manga Comics and Their Assimilation into the U.S., „Sexuality & Culture" vol. 6, p. 98, s. 3-101. Pham P.L. 1999 On the Edge of the Orient: English Representations of Japan, circa 1895¬ -1910, „Japanese Studies" vol. 19, p. 20, s. 161-181. Reischauer E.O. 1988 The Japanese Today: Change and Continuity, The Belknap Press, Cam¬ bridge, M A . Richie D. 1987 A Lateral View. Essays on Contemporary Japan, Japan Times, Tokyo. 1992 Different People: Pictures of Some Japanese, Kodansha, Tokyo. Rosen S.L. 2000 Japan as Other: Orientalism and Cultural Conflict, „Journal of Intercul¬ tural Communication" vol. 4, p. 12, s. 123-135. Said E.W. 1991 Orientalizm, przeł. M . Wyrwas-Wiśniewska, PIW, Warszawa. Schank R.C., Abelson R.P. 1977 Scripts, Plans, Goals and Understanding, Erlbaum, Hillsdale, NJ. Schodt F.L. 1996 Dreamland Japan. Writings on Modern Manga, Stone Bridge Press, Berkeley. Sugimoto Y 1997 An Introduction to Japanese Society, Cambridge University Press, Cam¬ bridge. �Zbigniew Szmyt 154 Szarota P. 2006 Psychologia uśmiechu. Analiza kulturowa, Gdańskie Wydawnictwo Psy­ chologiczne, Gdańsk. Wierzbicka A. 1995 Kisses, Handshakes, Bows: The Semantics of Nonverbal Communication, „Semiotica" vol. 103, p. 45, s. 207-252. 1997 Understanding Cultures Through Their Key Words: English, Russian, Po­ lish, German, and Japanese, Oxford University Press, New York. 1999 Emotions Across Languages and Cultures: Diversity and Universals, Cam­ bridge University Press, Cambridge. Yuki M . , Maddux W.W., Masuda T. 2007 Are the Windows to the Soul the Same in the East and West? Cultural Dif­ ferences in Using the Eyes and Mouth as Cues to Recognize Emotions in Japan and the United States, „Journal of Experimental Social Psychology" vol. 43, p. 8, s. 303-311. Piotr Szarota THE JAPANESE SMILE: A N ORIENTAL I N V E N T I O N OR A CULTURAL SCRIPT? (Summary) The author tries to answer the question to what extent the „Japanese smile", which is so often described by Western authors, is an Oriental invention and to what degree it is actually rooted in the traditional Japanese cultural values. A definition was adopted according to which smile is a characteristic and easily recognisable mimic expression, which performs an important communicative function. Individual cultures can be diffe­ rent with respect to how smile is used in social life. The specific „high context" commu­ nication, characteristic of the Far East, where not much has to be expressed by means of words because most information is contained in the context of the utterance, has been described. A hypothesis has been advanced that in such a situation smile will rarely be treated as a social signal, the meaning of which can be independent of the background. The most important part of the text is devoted to the description of hypothetical cultural scripts, which encourage or prevent from the use of smile in specific social situations. A relation between these scripts and the traditional values of Japanese culture, particu­ larly those connected with the ideal of wa, i.e. social harmony, has been discussed. The author also tries to answer the question to what extent the etiquette of the Japanese smile is unique. The author concludes that the Japanese smile fits well into the cultural context of Japanese culture and stands out from other „smiles of the Far East". Key words: smile, etiquette, non-verbal communication, Japanese culture, orientalism, nihonjinron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/757254d3a020305c619aa787f79aa6df.pdf cd19f9585006593260ee8db6921a8447 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5943 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5535 Title A name given to the resource Jawny lub skryty udział 'babki' przy porodzie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Jawny lub skryty udział babki przy porodzie Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Udział babki przy porodzie był: 1—jawny, 2—skryty, 3—brak tradycji, 4—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 17. Czy we wsi obok egzaminowanej położnej istnieją i biorą udział przy rozwiązaniu dawne, niekwalifikowane ale doświadczone kobiety? Czy udział ich jest samodzielny, jasny czy skry­ ty? czy tez są uważane za pomocnice położnej? Wszechstronnie zbadać stan rzeczy współ­ czesny, związany z istnieniem we wsi egzaminowanych akuszerek i tradycyjnych „babek". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09997d2cb6aec3fc04127c0066007cbb.jpg 885c9d839eb5a16dd4b7cdac2f345d69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Jazda wierzchem na koniu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia jazdę wierzchem na koniu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.4.1_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale transport lądowy transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37529b784367dfc54033a629f27ae6e.pdf be0504438730434d28af940450f84e13 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4196 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje karnawał kusaki jedlińskie Jedlińsk (radomskie) - zwyczaje karnawałowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3913 Title A name given to the resource Jedlińskie kusaki /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.132-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski J E D L I Ń S K I E Ryc. 1. W od „Wójt". bezpośrednim Radomia, osada — sąsiedztwie, 'bo zaledwie rozłożyła się n a d rzeką Jedlińsk. miejscowość Dziś jest ok. 2.500 licząca to 12 k m Radomką nic nie mała znacząca mieszkańców. Jedyną wicza za tych zabójstwo wie każde jem „ścinania Zwyczaj z 1930 r o k u barokowym r. szczytem, 1752 p r z e z gruntownie Stanisława Andrzeja biskupa krakowskiego, dziedzica są t r z y wano stare w domy, przy odrestaurowany Załuskiego, Jedlińska. P o z a t y m czym najstarszy wybudo­ to historię Mikołaj zaczynającą (Jedliński) się herbu w r. sto Jedlińsko magdeburskim rozwoju liczy z przywilejem i prawem miasteczka ono zaledwie d ó w . Częste jest ku XIX (w itp. masowe latach: rego ciosem prawem (ius gladii). powolne. W cho­ nasilenie notujemy w wie­ pożary Ostatecz­ d l a m i a s t a j e s t u k a z c a r s k i , mocą w dniu n a osadę o 17/29/.X.1869 nazwie roku Jedlińsk, któ­ zostaje bez praw miejskich . 3 Jedlińsko korzystając ność przyglądania z prawa się e g z e k u c j o m miecza miało moż­ dokonywanym na to dlatego, pojęciu m i e s z k a ń c ó w ze zwycza­ śmierci" w o s t a t n i dzień stale, potem, d o I I w o j n y Wznowiono karnawału. obchodzony go w był d o ok. światowej, r . 1950, a l e tyl­ spotkało go> d o p i e r o w będziemy starali d o w i s k a , oglądanego się wyjaśnić w „kusakami", p r z y do- o p i s u c a ł e g o w i ­ przez a u t o r a w czym „ k u s ą " niedzielą, wtorkiem. wszystkich każdy r . 1959. Jedlińsku dzień z osobna nazy­ , k u s y m " poniedzi alkiem, „Kusakami" przebierańców charakteryzuje zwy­ komentarzu O s t a t n i e t r z y d n i k a r n a w a ł u z w a n e są w dni r . 1958 o stałym k o n t y n u o w a n i u . Genezę tego końcowym. N a razie p r z e j d z i e m y sym" 1831, 1867, 1874, 1894), Jedlińska. czaju r . 1820 i egzekucjach a się t o z n i e p r z y c h y l n ą postawą ó w c z e s n y c h w ł a d z t e ­ wają t y m 78 Ż y ­ O Jedlińsku, r e n o w y c h . Stąd też p o n o w i o n o Tempo powietrza — hamują r o z w ó j Jedlińsko zamienione bardzo się mia­ nieszczęścia, a t a k ż e c h y b a bliskość d u ­ żego R a d o m i a nym miecza na — Radom rządzenia morowego l e r y , których n a j w i ę k s z e zakłada 1 504 m i e s z k a ń c ó w , w epidemie 2 1530. W ó w c z a s Nabram swoich gruntach na trakcie Warszawa ma Jakuba. w t e n , j a k informują, czasami. z myślą r . 1768. N i e z a w s z e j e d n a k t a k było. M a r n a dziś o s a d a swoją ko dziada dziecko że łączą się o n e w okazałą b u d o w l ą j e s t t u m u r o w a n y kościół z r . 1645 w KUSAK w wzmożona nazywa kusy się wtorek. wesołość „ku­ również i Kuse zabawy, których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest w t o r e k w r a z „ścięciem ś m i e r c i " . D z i e ń t e n j e s t z w y c z a j o w y m tem; wszystkie nych godzin zarówno prace są przerwane, r a n n y c h przeciągają dzieci jak i dorosłych po a od ze świę­ wczes­ ulicach tłumy, przybyłych często z o d l e g ł y c h w s i (mp. z B i a ł o b r z e g ó w ) . O ż y w i o n y n a ­ strój w z m a g a j ą co c h w i l a wesołe u t a r c z k i z rańcami, kusakami. czyzn, czyli Zespół przebie­ przebranych p r z e w a ż n i e m ł o d y c h , składa się z „pana d e g o " i „ p a n i m ł o d e j " , chodzących p o d r ę k ę w męż­ mło­ asy­ ście k a p e l i składającej się z dwóch — trzech akor­ d w u k r o t n i e , k i e d y t o ścięto za jakąś zbrodnię, k o w a l a deonistów. ubrany w czarny frak, Urbana białą zbrodniarzach. W 132 z Lisowa s t y c z n i u 1778 r . m i a ł y oraz żołnierza one Wawrzyńca miejsce Scito- Pan koszulą młody z wysokim, jest staromodnym kołnierzy- �kiem o z d o b i o n y m głowie c z a r n y kach. P a n i i welon p o d szyją melonik, młoda Policzki Chodząc od dopiero co sząc p r z y tym o datek darstwo". Zarówno 0 swoim jak w m a n a sobie n a głowie. nowane. czarnym a ręce długą, i domu do białą domu zawartym informują „na nowe (ubrani baki i pro­ gospo­ normalnie), wąsy wymalowane czarną pastą. Cztery diabły u b r a n e dość d o w o l n i e mają byle n a czar­ n a głowach m a s k i z tka­ niny, z o t w o r a m i n a oczy i u s t a , i dużymi, c z a r n y m i lub c z e r w o n y m i czastym drutem. gie (70—80 „klepki", „taki rogami. Z tyłu ogon, s z p i l k a m i , gwoździami no Diabelskimi cm), drewniane, które rozkaz noszą rekwizytami rękach ze stanowią zespół złożony spodnie mają również i z są do wnętrz maskaradzie w szy; u biorą granatowe są udział z i na męż­ Twa­ „policjanci" (wypoży­ czapki listono­ pocztowe P.P. zastą­ „Policjanci" posterunku interwencja w gumowe M.O. Za­ osadzie: podobnych w i pełną starszy od humoru postacią i n n y c h kusaków, opoczyńską sukmanę, z w y p c h a n y m brzuchem krytymi i długimi melonikiem. jest wójt, ubrany wie­ w białą dla dodania po­ lnianymi włosami, D l a wzbudzenia przy­ wesołości po s w e g o śledzia w jeszcze gdy atrybu­ je w większą któryś z więk­ t e n spo­ wesołość uczestników do­ nosie. Oprócz o p i s a n y c h przebierańców zawieszone n a i t p . akcesoria, druciarz, cyganie sznurkach dalej dziad (przy kosiarz czym z plecionym z kosą szpulki babą, cyganka — kapeluszu w na od kominiarz, za opłatą długiej głowie białej — i po­ Istotnym celem całej m a s k a r a d y , aż d o c h w i l i są­ d u n a d śmiercią, j e s t z b i e r a n i e pieniędzy. Są t o bądź dobrowolnie zapłata składane za w r ó ż b ę deonach, datki, cyganki bądź wspomniana l u b ładną albo opłaty w y m u s z a n e żących w y s m a r o w a n i e m grę n a już akor­ przez diabłów gro­ poczernionymi klepkami, k a ­ nakładane p r z e z w ó j t a i p o l i c j a n t ó w za w y i m a g i ­ nowane n a poczekaniu przewinienia, opłaty (określenie m o j e — J . C.) n a k ł a d a n e n a ce pojazdy przez Jedlińsk odnoszą całej co pewien zabawy. W zapustowych w czas głównego od „celne" przejeżdżają­ i t p . Zebrane do odróżnieniu innych n i e są p r z e z n a c z a n e pieniądze organizatora podobnych okolicach Polski, zabaw pieniądze n a późniejszą z a b a w ę , l e c z użyt­ k o w a n e n a c e l społeczny. I t a k : d o I I w o j n y wej przeznaczano pożarną. W roku zaś świato­ j e przeważnie n a miejscową r . 1958 k u p i o n o z a n i e t e l e w i z o r , projektuje się k u p n o strojów straż w tym dla zespołu scenicznego. Kilka godzin trwające swawole przebierańców czej n a b r z u c h u , n o s i d u ż y pisem: W Ó J T PFERDOŁA tekturowy medal z na­ NIC NIE ZDOŁA . 4 Wójt przez cały dzień c h o d z i w asyście p o l i c j a n t a i „ s e k w e stratora". Ten wymalowane ostatni czarną chą teczkę z normalnie wąsy i ma baki, również też „niedźwiedź" „treserem". głowę i Niedźwiedź niedźwiedzią. cuchem, którego d r u g i •niedźwiednik on ubrany pałeczkę, na są „niedźwied­ ubrany koniec Przepasany trzyma w na arenę łańcuchu w białych ce, u b o k u m a m i e c z . 5 rze, k a t używał wiczek. Nie Nigdy wspomina który o zostawił też żaden używał to z ławnicy, czap­ ręka­ J a n Kloczkowski, tego. wyjęty 1920 r . celu w y k o n a n y m — ręce metalowym drewnianym Przy z zwyczaju, informatorów. śladów, b y k a t d o topora, t y l k o miecz. z czarnym czerwonej skórkowych opis najstarszych po prostu miecz najmniej w t y m a n i ksiądz wierszowany n i e n i e m a żadnych białą za­ dwaj strój p r z e p a s a n y długich, białych, tym bębenek posta­ państwowym j e d n a k n i e nakładał n a t w a r z m a s k i . ok. drugiej nowe D a w n i e j , g d y b y l i t u kuśnie­ łań­ w szyi, rękawiczkach, ręce W na K a t , odziany w czerwony pasem, jest którą występują zawieszonym jednej n a czerwono. uderza jest Teraz k a t i śmierć. ani w długi b i a ł y kożuch w ł o s e m n a z e w n ą t r z i w nakładaną tylko a pod pa­ „aktami". tworzą nik", zwany ubrany pastą śmierci". cie. Są t o : b u r m i s t r z w t o d z e z godłem ma t w a r z w y s m a r o w a n ą czarną pastą, n a p i e r s i a c h , a r a ­ trzyma i zawieszony n i e j a k o w s t ę p e m d o w ł a ś c i w e g o obrzędu, t j . „ścięcia Ciekawą Parę zresztą s t a n i e śledziem wy­ padkach. wagi twarzą końcu grupy ludzi, rozgania śmiechu, Po­ repre­ czar­ p i l n o w a n i e , b y któryś z k u s a k ó w n i e posunął się daleko, n a której i nici krakowianka strażackie i umalowaną zarzucając racji maskaradach. którzy wysmarowane i z Daw­ z tradycyjnym zwyczaju wędką, powodując huragany ry emblematy miejscowego i mruczeniem także przedwojennej sób, i daniem p o l i c j i j e s t u t r z y m y w a n i e porządku w kiem — j e s t śledź. R y b a k , koszuli czapy. a w chłopak oraz k a b u r y o d p i s t o l e t ó w i pałki wypożyczone za ją rybaka o n osobiście nożyce, domów. strażaków) zdjęte znakami b o k u mają figlach tem wróży) fantastycznie mundury miejscowych na czapkach pione zentuje i brał s t a l e udział w t a pozostała roz­ czterech K o n n o jeżdżą r ó w n i e ż k r a k o w i a k ubrani w k r a k o w s k i e stroje. od stać rybak mają szpic ubrani swego zawodu był dłu­ nieraz czone Jedlińsku jeszcze w W w występuje l u b n a u k o s . C a ł y dzień j e ż d ż ą n a k o n i a c h , a próbują w j e ż d ż a ć ścięte pan borcy. i futrzane ukarminowane, baki jego „krawcami", względu nie wolno jak i trzech „ ż y d ó w " z w a n y c h również z l a m p a s a m i , krótkie k o ­ żuszki w ł o s e m d o w e w n ą t r z pastą w ą s y na T a k niedźwiedź się d ł u g i m k i j e m . kol­ są wysmarowane w A n t y c h r y s t a " . Diabłom czyzn u b r a n y c h w rze szyi. N a u w a g ę zasługuje r ó w n i e ż postać „ r y b a k a " . niej naszpikowany l u b okręcony mawiać, a p o r o z u m i e w a ć się m o g ą t y l k o 1 na m i g i . Kozacy na chodząc podpierają sze r o z o c h o c o n e no ( l u b g r a n a t o w o ) na końcu wieszony suknię ukarmi­ małżeństwie, pieniężny mają rękawicz­ usta obficie muzykanci i p a n młody, motylkiem; na białych czym dawniej międlicy , mieczem a przed 6 — Podob­ „egzekucji" specjalnie I I wojną w mieczem dług. o k . 80 c m ( p o d o b n o p o c h o d z i XVII był zastąpiony przy­ wieku). 133 ��Śmierć u b r a n a j e s t n a biało. T w a r z białą maską oczodołami wykonaną i z odstającymi ma papieru, z kośćmi policzkowymi, w sumie s p r a w i a w r a ż a n i e „ ś m i e r c i " . W ma biały płatek, w przednich latach którym trzymała ukryty ona 8 następnie k o s i a r z ( r e p r e z e n t a n t co Opisem śmierci W zamykamy w późnych długi kusy wtorek w godzinach A w o j e n n y m czasom c n a b a r d z o r a d a B o t a m g ł ó w tysiące o d j e j m i e c z a p a d a O n a bez litości ród l u d z k i z a b i e r a N i e c h a j ż e n a r e s z c i e s a m a dziś u m i e r a " P o wysłuchaniu oskarżycieli Sąd w s t a j e , a b u r ­ m i s t r z o d c z y t u j e w y r o k , k t ó r e g o zakończenie b r z m i : po­ (czasem dwa) korowód postaci Jedlińsku. popołudniowych następuje „... O t ó ż za t e z b r o d n i e l i c z n e Z a t e zabójstwa r o z l i c z n e M y , Sąd, w y r o k w y d a j e m y , W imię Boga, Ojca, Syna, N a śmierć * j ą s k a z u j e m y N i m m i n i e d r u g a godzina". najważniejszy m o m e n t : w i d o w i s k o s a m o w s o b i e d r a ­ matyczne, ale n a s y c o n e sporą dozą komizmu. remizy strażackiej w y r u s z a pochód p r o w a d z o n y parę k r a k o w i a k ó w n a koniach. Za ta o r k i e s t r a strażacka, kozacy, kowóz strażacki (ale trumna, żydzi. diabły, bez beczki), Pochód W miejscu, gdzie d a w n i e j stoły i krzesła, na których był nimi wóz z zdąża Spod przez podąża Sądem, n a którym na dę­ becz­ Sąd: wójt i ławnicy. O b o k s t o i k a t . P o l i c j a n t Po jedzie w y d a n i u w y r o k u n a chwilę zabiera glos wójt: „ T e r a z poślijcie p o m i s t r z a k a t a M a c i e już w y r o k b u r m i s t r z a A t r a m e n t e m podpisany N i e c h a j będzie w y k o n a n y " . „rynek". ratusz, ustawione zasiada mówi: „... Z e t n i j c i e śmierć srogą, n i c j e j n i e d a r u j c i e . . . w zanadrzu. występujących l u d u ) , który rękach t r z y ­ jest k o t . W kota Z k o l e i z a b i e r a głos p r z e d s t a w i c i e l p r a w a — w ó j t , osłoniętą wpadniętymi są burmistrz, „Bartłomiej" N a w i d o w n i ę w y s u w a się k a t , d o którego p o l i c j a n t p r z y p r o w a d z a uwiązaną d o p o w r o z a drżącą ze s t r a c h u d o p r o w a d z a przerażoną śmierć. W t y m czasie o r k i e s t r a śmierć, którą obskakują gra diabły i żydzi. Przewód sądowy o t w i e r a b u r m i s t r z , oddając głos pierwszemu o s k a r ż y c i e l o w i — k r a k o w i a k o w i , d a l e j k r a k o w i a n c e i ż y d o w i . O n i reprezentują miejscowe społeczeństwo. P o wysłuchaniu tychże z w r a c a się burmistrz do trzymającego śmierć n a u w i ę z i p o ­ licjanta: „Policjancie Bartłomieju B o rzecz niesłychana, a b y śmierć b y ł a złapana Co t o o n a m o c n o spała, ż e się t a k ł a t w o złapać dała Czy się w k u s a k i upiła i s w o j ą kosę W wierszowanej odpowiedzi policjant że śmierć r z e c z y w i ś c i e upiła się, s w o j ą w Tocznem, zauważył Ryc. z t j . n a p o b l i s k i c h łąkach, dziad Kanty. 5. „Niedźwiedź'' „niedźwiednikiem". zgubiła". zgubiła swe prze­ śmierci: Z kolei zabiera głos k a t i w n i u grozi t y m , którzy źle długim przemówie­ postępują: „ B o j a m i s t r z sprawiedliwości N i e przepuszczę żadnej z ł o ś c i " to znów usprawiedliwia się, że nie złości: 7 t a m śpiącą żałobnego, a p o l i c j a n t kończy do T y ś gubiła i niszczyła t o l u d z k i e p l e m i ę Pustoszałaś, w y l u d n i a ł a ś , tę polską ziemię P o d d a m y c i ę p o d m i e c z , pójdziesz ze świata precz". „ B o g d y b y n i e było k a r y N i e b y ł o b y i w złem m i a r y " oświadcza, kosę i marsza mówienie lub poucza zebranych: „ N i e c h a j n i e będą Bo to żywot lada próżniaki jaki 1 1 czyni tego w �Ryc. 6. „Kusy" wtorek. W rogu u góry „pani młoda" ze partnerem. N i e c h n i g d y n i e oszukują Niechaj uczciwie pracują" kończy zaś apelem ale skierowanym do rodziców: z płachty nych, rzucających Diabły wkładają się śmierć wszyscy z pochwy dusza zebra­ pogoń trumny, zebrani za kotem. stawiają i się k u p l e b a n i i p o p o k r o p e k . M a o n pow­ niem doktora, ściąganego który wychodzi w się objeżdża czele na lekarskim trwa r a d y mają kitlu, niemilknącej zatrzymując posterunkiem MO dla zameldowa­ śmierci. W r e s z c i e kat jadący białym koniu prowadzi do teraz n a remizy. t y m kończy się t e n k o m i c z n y d r a m a t . T e r a z nocy przez mieszka­ ulicami, tylko przed n i a o zgonie wszystkimi czele z księdza s c e n a p o w t a r z a się p r z e d aby wydać świadectwo zgonu. Pochód w wrzawie na na beczkowóz żydków. Podobna orkiestrą ją skierowują stać h a r a c z u p i e n i ę ż n e g o z ogólna z a b a w a , wstęp n a którą Na d o pół­ aktorzy roku 1959, w ogólnych s a c h n i e r ó ż n i się o d t y c h , j a k i e b y ł y okresie ksiądz międzywojennym, Jan Kloczkowski, a nawet proboszcz od czasu, tutejszej ścinania śmierci że najwcześniejszy opis 136 gdzie wspomniany ksiądz gdy parafii różnice. zwyczaju p o c h o d z i w ł a ś n i e o d księdza k o w s k i e g o , a z n a j d u j e m y g o p o d datą 1860 w Codziennej, w szczegółach j e d n a k , i to b a r d z o ważnych, w i d z i m y duże zaznaczyć, zary­ urządzane o d i ' . 1839, p o r a z p i e r w s z y j ą oglądał. W Należy księdzu prawie Pionka, był który jak podaje 1857". przed wiemy 100 l a t y . A l e dowiedzieć n i c , co by — t o moż­ wymienia burmistrzem po r o k u Kloczkowskiemu dziś autor jak się o d nie­ miejscowych n i e pochodziło Pod wpływem wyglą­ też d z i ę k i od jego u t w o r u księdza tradycja się d r o b ­ ne opisu. różnice w komentowaniu drukowanego W r a c a j ą c d o s z c z e g ó ł ó w , z w r ó ć m y u w a g ę , ż e śmierć nie a miała n a głowie glinianego* k a t t y l k o symbolicznie ciął garnka z mieczem popiołem, nad głową. N a t o m i a s t — t a k w r o k u ubiegłym j a k i p o pierwszej w o j n i e światowej garnek z mieczem w o r a z z a księdza K l e c z k o w s k i e g o popiołem w był garnek nieodzowny rozbijając i go. kat — uderzał Znajdujący się n i m p o p i ó ł c z y śledź p o s t n y n a końcu w ę d k i r y ­ b a k a — t o w i d o m e z n a k i w i s z ą c e g o już n a d k a r k i e m przydługiego kami postu. To religijnymi, symbole które związane weszły do z prakty­ zwyczajów i o b r z ę d ó w z a p u s t n y c h n a t e r e n i e całej P o l s k i , łącząc W t e n sposób widowiskami zwyczaj najrozmaitsze Przy „ścinania śmierci" t e g o l u b następnego z okresu innymi mającymi formy. sposobności zwróćmy uwagę na sam fakt ścinania. C z y „ ś m i e r c i " ścinano „ g ł o w ę " — a wówczas O p i s a n a z a b a w a , którą o g l ą d a ł e m — j a k w s p o m n i a ­ w sa­ zupełnie zaginęła, a c z a s a m i t y l k o w y c z u w a maska­ wolny. łem n a początku — — n i e można ludzi wierszu, burmistrza Kloczkowskiego. ucieka w 19 Wiśniewski mu kot — do tego Przypuszczenie na dał t e n z w y c z a j w r z a s k l i w y aplauz teraz z gdzie oprzeć Dzięki P o skończonym p r z e m ó w i e n i u w y d o b y w a a Prawdopodobnie na nazwisko m i e c z i tnąc n a d g ł o w ą s y m b o l i z u j e j e j ścięcie. Ś m i e r ć n a ziemię, opis. pióra X . J . K l o c z k o w s k i e g o J. 1 2 śmierci. Ścięciu t o w a r z y s z y jej m e g o o k r e s u p o c h o d z i w i e r s z o w a n y o p i s t e g o obrzędu „Wy ojcowie i w y m a t k i W y c h o w u j c i e dobrze d z i a t k i , Bo j a k w y ich nie skarcicie Z g i n i e o d m i e c z a i c h życie. J a i c h za w a s karać będę G d y s w e g o m i e c z a dobedę. Spadnie z k a r k u i c h główeczka J a k o d noża m a k ó w e c z k a " . pada treściwy lewym swym daje Klocz­ Gazecie krótki, „kat" musiałby dość w y s o k o ciąć mieczem n a d głową, dla bezpieczeństwa, c z y też s ł o w o „ ś c i n a ć " od­ n o s i się p o p r o s t u d o u d e r z e n i a m i e c z e m Kloczkowski czywszy w zmusza musimy Gazecie Codziennej [tan. k a t — J . C ] garnek upada w na z popiołem, rusztowanie [...]" . nas do 15 zaufania ustosunkować mógł on nawet do styl mieczem śmierci opisu krytycznie wierszowanego; d l a l e p s z e g o układu w garnek? „[...] Skoń­ trup Potoczny opisu w uderza rozbija, m u . Natomiast się poetis o m n i a licet, więc wierszy allokucją, który pisze: niektórych swych wypadkach �celowo mijać się z prawdą. Jest to tym bardziej możliwe, że p r z y p a r o k r o t n y m w s p o r n i n i e n i u o by r z e c z y w i s t y m ucinaniu głowy nie zapomina dać: „ A z g ł o w y popiół się p r u s z y " . tej głowy popiół więc k a t n i e w Tak czy o w a k nie mógłby szyję, lecz się w Z musiał głowy, gdyż śmierć n i e była kukłą, co w y n i k a z a r ó w n o z o p i s ó w j a k i d z i s i e j s z e g o s t a n u rzeczy. Żaden z p y t a n y c h i n f o r m a t o r ó w , czący J a n Gołębiewski, ścinanie o d b y w a ł o nym się podwyższeniu nie na czy nawet 86 l a t l i ­ przypomina jakimś temu sobie, podium, by drewnia­ podobnym, w czym uwidaczniałby się w y r a ź n y w p ł y w o g l ą d a n y c h n i e g d y ś egzekucji. A jednak •wi-amo p o m o s t , sto l a t temu w czemu k o w s k i pisząc w daje w wzmianki o jego śmierć opisie wkrótce po go t u n i e z n a j d u j e m y , pomina go s o b i e Ważnym kowski nak, stary jest i w Zwyczaj roku opowiadaniach nie ma stawiania go 1860 zaginąć, różniącym o ich odbicie w starych dzisiejszy ściętej saniach. używano jednak znalazło s w o j e wyda­ skoro przy­ Gołębiowski. mówi wtedy „[...] P o n a rusztowanie [...]"". eksportacja wyraźnie że Klecz­ a n i też z t r a d y c j i n i e szczegółem od d a w n e g o stor- Jan wierszowanym rusztowaniu. musiał w i ę c Jedlińsku ks. Gaziecie Codziennej: niu d e k r e t u prowadzą Natomiast wyraz zwyczaj śmierci. Być tylko Klecz­ może jed­ czasami, co opisie, a z k o l e i informatorów (Jan — Gołę­ b i o w s k i — l a t 86, J a n Jastrzębski — l a t 87) t w i e r ­ dzących, na że śmierć gdy były zaspy wożono stale wozie, tylko śnieżne, w ó w c z a s u ż y w a n o sań. C z ę ­ sto postępowano t a k m i ę d z y r o k i e m 1900 a 1920. Z i n n y c h s z c z e g ó ł ó w w a r t o jeszcze z a n o t o w a ć różnice w strojach. Np. k a t bywał stopnia „ c z e r w o n y " , mu c z e r w o n y m którzy że n a w e t papierem, informatorzy . 1 8 Kloczkowski wspomina co pamiętają zaś jednym o klękaniu śmierci, c o j e s t t y m że n i e z a w s z e k a t u stojącą. Ostatniej potwierdzają było tego oklejano jeszcze nie­ używały kołatek. wypadku również prawdopodobniejsze, wygodnie wiadomości jednak do b u t y czasami Diabły w dawniej małe „ścinać" śmierć Kleczkowskiego nie informatorzy. zwró­ cić uwagę n a n i e k t ó r e p o s t a c i e b i o r ą c e u d z i a ł w łej m a s k a r a d z i e . Jedne z nich istnieją chwili, gdy powstał s a m zwyczaj za chwilę p r z e j d z i e m y ) , ca­ zapewne (do którego i n n e przechodziły od genezy metamor­ fozę, a jeszcze i n n e są w y r a ź n i e n o w y m nabytkiem. Niestety najważniej­ Kloczkowski sze postacie. wymienia tylko Są t o : b u r m i s t r z , w ó j t , p o l i c j a n t i k a t . Innych należy się domyślać. to o d b i c i e przedstawicieli go. O n i b y l i n a j w y ż s z y m i dawnego prawa — miejskie­ stróżami p o r z ą d k u i w czy­ czaju z — „gonili" całą pewnością uwagę n a antagonizm kami. Ma pierwsi dzy on w zwy­ latach i wcześniej. kozakami i krakowia­ aspekt polityczny; przedstawicielami bo, gdy to dru­ przemocy, m o g l i symbolizować wolność i walkę. Racławice, mieli Głowacki kowiaka, a obchodów nie i silny wpływ co 'Krakusy mogli mieć, n a upowszechnienie za t y m idzie, maskaradowych na i chyba postaci włączenie kra­ go do t a m , gdzie dotychczas go było. Starymi postaciami są najprawdopodobniej nie­ d ź w i e d ź z n i e d ź w i e d n i k i e m , żydzi, c y g a n i e , d z i a d y gdyż odpowiedniki ich znajdujemy l u d o w y c h i n n y c h okolic. Nowością w — zwyczajach natomiast wydaje się k o m i n i a r z , chociaż Jedlińsk j a k o m i a s t o m ó g ł i c h mieć o d d a w n a . Teraz czaju wet w wchodzimy już w genezę właściwego zwy­ „ścinania ś m i e r c i " . N i e j e s t w y k l u c z o n e , a n a ­ jest prawdopodobne, istniejące które z już czasem że dawniej stały „ ś c i n a n i e " mogło* w e j ś ć zwyczaje się maskaradowe, tylko dodatkiem. Jednak sam zwyczaj „ścinania ś m i e r c i " j e s t s t a r s z y n i ż b y się n a pierwszy rzut oka wydawała nie rozświetla nia, gdyż w oparta Kloczkowskiego X. z umieją rozdział prawie twierdzą za w na ten wprowadzili ongiś w było, zatem o Dekanat Jedlińsku pamięć. wszyscy Toteż się zgodnym z zwyczaj żywą o ścina­ Gdyby jednak razy ksiądz w Jedlińsku bezpośrednio świadkami chórem że wiele parafię r . 1778, a l b o i ze 1911), n a pamiątkę już objął książki mieszkańcy Kloczkowskim, wspomniany który księdza z Radomski, 1 9 to z — n a opisie pochodzących ich dziadowie 1839, z e t k n ą ł b y egzekucji zagadnie­ Jedlińsku z b r o d n i a r z y . Kloczkowski, r. tradycja stopniu całości danych księdzem nia a jest (i J . Wiśniewskiego którego Miejscowa najmniejszym ze w świadkami nich pamięcią, narodzin zwyczaju. O tym j e d n a k ksiądz K l o c z k o w s k i n i e w s p o m i n a , m i m o b a r ­ dzo dokładnego opisu, j a k i Genezę tego z w y c z a j u niem zwyczajów n a m pozostawił. można w i ą z a ć podobnej treści, z powstawa­ które spotykamy i n n y c h okolicach Polski. Przecież w kowie jeszcze w XVIII w. spotykamy samym się ze n i e m b a ł w a n a w końcu k a r n a w a ł u p r z e z miejscowych jednak późniejsza, w — pewnym cechów , 2 0 również sensie a — według przez żaków . 2 1 jest szeroko nad rów n a z w a „ s t r a ż n i k " d l a t e g o ż s a m e g o . P ó ź n o w p r o ­ „ u ś m i e r c e n i e m " przedstawiającej wadzeni z o s t a l i k o z a c y , k t ó r z y lenie l u b utopienie. Joachim B i l s k i Judaszem w Wielki Czwartek, Kra­ ścina­ czeladników zdania Czy n i e znane o c z y m ś w i a d c z y słyszana z u s t s t a r s z y c h i n f o r m a t o ­ pew­ twier­ siedemdziesiątych między mocny byli Bartosz policjant, z j a k mówi przepędzali N i e t u w p r a w d z i e miejsce, ale p r z y okazji zwróćmy weryna (ci p r a w d z i w i ) że — oni, czyli ub. stulecia, a prawdopodobnie t u jeszcze jest miejscowej p r z e b r a n y c h krakowiaków. T o z k o l e i pozwala Wchodzi nazwa miłością Kloczkowski: jest prawdopodobne, Gołębiowski stej f o r m i e p r z e s z l i d o z w y c z a j u . którego wielką dobitnie dzić, ż e k r a k o w i a c y b r a l i udział w o b c h o d z o n y m w Skład Sądu j e s t j a s n y : b u r m i s t r z , w ó j t i ł a w n i c y się wyraził T y m bardziej Jan tak Po t y c h d r o b n y c h szczegółach w a r t o j e s z c z e cieszyli co „ Ż e k o z a k p r z y n i e j z nahajką s t o i Ż e j e j w y m y ś l a kozaczą m o w ą I że w y w i j a b a t e m n a d głową". uderzać". faktycz­ nie ludności, ucię­ prószyć; garnek nością do­ samej r z e c z biorąc, n i e m o g ł o być nego o d c i n a n i a jaka- T. pastwienie się zakończone go kukły p r z e z w Se­ podobne spa­ „Kronice P o l - 137 �Ryc. 7. „Śmierć" z ukrytym Wokół niej „diabły" i „żydzi". w płatku kotem. Ryc. 8. „Kozacy". s k i e j " o p i s u j e b a ł w a n a ze słomy l u b k o n o p i u b r a n e g o niu w w stare odzienie, śpiewali: potu" 2 2 . któremu „śmierć się wije XVII-wieczny wistości u t o p i e n i u żartobliwie płotu, bałwan upersonifikowaną ta znajduje przy jest zimą odzwierciedlenie w — aby w niedzielę, którą nia odbywał jakowejś uchwale Z n na albo zowią tą samą inazwą s p o t y k a m y Podhalu. Na Śląsku zaś do Nazwa dozwalajcie zwyczaj śmiercią kło­ rzeczy­ synodu po­ „nie się L a e t a r e zabobonny p o s t a c i , którą łuży t o p i ą " . nież zwie się w śmiercią. znańskiego z r . 1420, g d z i e c z y t a m y : Niedzielą, szukający więc Białą zwie postu, w się którą odbywa „śmiertelną" . 2 i średnio g d z i e n i e g d z i e się Łączący gaik się z t y m bardziej uważano ją za s y m b o l z i m y , a w pod po postacią różnych Krakowie. bałwana figlach cach Poznańskiego przebierani domach zakutego w pierwszej chodząc Polnym kajdany, którego niektórych okoli­ połowie X I X w . po­ w się cośkolwiek sąd w W 25 uczynku Mazowszu sąd n a d mięsopustem ścinano . chłopcy starali gorącym Na czasie zapustów po ukraść. Z ł a p a n e g o na skazywał na ścięcie. „Zło­ dzieja" i w ka­ p e ł n i o n y m k r w i ą b y d l ę c ą ścinano' n a s p e c j a l n y m rusz­ się rów­ dziś obrzęd w środę o d b y w a n o wynosze­ topi kukłą z w a n ą M a r z a n n ą l u b Śmiercią, a c z w a r t ą dzielę bałwana popielcową się nie­ topienia, tym bezpo­ dowodzi, przenośni i że śmier­ c i , p o z n i s z c z e n i u k t ó r e j t r i u m f u j e w i o s n a , radość — u b r a n e g o n a biało, z g a r n k i e m n a g ł o w i e n a ­ towaniu. nianym Kat w czerwonym mieczem „winnego" w go drew­ oblewał 2 e Ten ostatni zwyczaj od egzekucji ranie uderzał a rozbijając krwią . s k i m . "Pochodzenie zywałaby ubiorze garnek, j e s t p r a w i e i d e n t y c z n y z jedliń­ jego łatwiej dałoby się wywieść dokonywanych n a zbrodniarzach. na to wcale złodzieja i Wska­ n i e u k r y w a n a i n t e n c j a : uka­ krew w garnku. Nie można się j e d n y m s ł o w e m budząca się d o życia p r z y r o d a , którą j e d n a k z t y m zgodzić, g d y c h o d z i o Jedlińsk. T u ge­ symbolizuje nezy w bol i zielony g a i k . N i e bez znaczenia też jest t y m w y p a d k u u z n a w a n i e k o l o r u zielonego za s y m ­ nadziei, co jest t a k bardzo dziś, z a r ó w n o n a w s i j a k i w Ścinanie śmierci odosobnionym. uśmiercano okolicach 138 w Polski. w maszkarę, Wyżej już jeszcze których znane w były Gołębiowski waniu szukać w ten p r o s t u personifikacją wspomniano sposób różnych o ścina­ Marzannie lub podobnych czy stworzone jest również, nieskomplikowanym „śmierć" „zbrodniarką w w swoim skazuje wypadkiem Jedlińsku n i e j e s t Zabawy, jakąś powszechne mieście. należy b a ł w a n a c h z w i ą z a n y c h z zimą. S t a r y i n f o i r m a t o r , Jam całej ścięcie, ludzkości". przez że na się bo rozumo­ jest D l a n a s jest ona o n a po z b r o d n i a r k i — z i m y , która nisz­ ziemię uśmierca i słońce ją życie. przez Jasne ścięcie. W ��Strój k a t a w y p o ż y c z o n o z W D K w K i e l c a c h . W u b . r . n i e p o s i a d a n o c z e r w o n e j c z a p k i , w i ę c zastą­ p i o n o j ą t a k i m ż e b e r e t e m . D a w n i e j k a t m i a ł stoż­ kowatą, w y s o k ą czapkę z t e k t u r y oklejoną czerwo­ n y m p a p i e r e m . N a końcu b y w a ł p o m p o n z c z e r w o ­ nej wełny l u b papieru. 5 P i s z e o t y m już w r . 1860 X . J . K l o c z k o w s k i (Gaz. Codz., W a r s z a w a 10/22, N r 50); „ P o w y d a n i u d e k r e t u p r o w a d z ą śmierć n a r u s z t o w a n i e , w z y w a j ą kata, który wyjmuje z pochwy miecz (część zwierzchnią od międlicy, która się p i ó r e m z o w i e ) [...]" [ p o d k r . m o j e — J . C J . U ż y ­ wanie miecza o d międli pamięta bardzo dobrze 6 6 - l e t n i i n f . A n t o n i Z i e m b i c k i , k t ó r y m ó w i , że g d y m i a ł 17—18 l a t , w ó w c z a s m i e c z o d m i ę d l i c y zastąpio­ no d r e w n i a n y m mieczem w y s t r u g a n y m przez m i e j ­ scowego stolarza F r a n c i s z k a Skurosza. 6 W i e r s z o w a n y t e k s t j e s t pióra X . J . K ł o c z k o w skiego. Uległ o n t u p e w n y m z m i a n o m d o k o n a n y m p r z e z o r g a n i z a t o r ó w . W rzeczywistości b r z m i : 7 „Bo to sprawa niesłychana — aby śmierć była złapana C z y t o o n a m o c n o spała — że się ł a t w o złapać dała. C z y się w k u s a k i upiła i s w o j ą kosę zgubiła". G d y Jedlińsko r z ą d z i ł o się p r a w e m m a g d e b u r ­ s k i m , w ó w c z a s s t a n o w i s k o w ó j t a ( a d v o c a t u s ) było w y ­ b i e r a l n e . Sądził o n s p r a w y k r y m i n a l n e , a sąd t a k i z w a ł się „ i u d i c i u m a d v o c a t i a l e " . U X . J . K l o c z k o w s k i e g o c z y t a m y : „ N a ścięcie ją skazujemy". U X. J . Kloczkowskiego czytamy: 8 9 1 0 „ T e r a z poślijcie p o m i s t r z a M a c i e już w y r o k b u r m i s t r z a Czarnym węglem podpisany". U X . J . K l o c z k o w s k i e g o zamiast tego wiersza j e s t : „ N i e c h a j n i e będą p i j a k i " . U X . J . Kloczkowskiego zamiast „Wychowujcie dobrze d z i a t k i " jest: „Karzcie swoje młode d z i a t k i " . X . J . Wiśniewski, op. c i t . Jw. G a z e t a C o d z i e n n a , W a r s z a w a 1860, 10/22, N r 50. P o r . o p i s X . J . K l o c z k o w s k i e g o z a w a r t y w Dekanacie Radomskim, op. cit. P a t r z p r z y p i s 15. J a n G o ł ę b i o w s k i — l a t 86, A n t o n i Z i e m b e c k i l a t 66, J a n Jastrzębski — l a t 87. W i n n e j w e r s j i t w i e r d z ą , że j e s t t o „ b u n t " p r z e ­ ciwko odebraniu i m p r a w miejskich. J . Pachoński, Zmierzch sławetnych, Kraków 1955, s. 354. Patrz Wystawa Zwyczajów L u d o w y c h w M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e urządzona w r . 1958. C y t . w g : J . S t . Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, W a r s z a w a 1932, s. 47. J . S t . Bystroń, Etnografia Polski, K r a k ó w 1947, s. 177 (podkreślenie w tekście m o j e — J . C ) . Wiedza o Polsce, T . I I I , s. 308; J . St. Bystroń, Etnografia Polski, w y d . c y t . , s. 178. O. K o l b e r g , Mazowsze, T . I , K r a k ó w 1885, s. 122. O . K o l b e r g , Lud, S e r i a X , cz. d r u g a , W . Ks. Poznańskie, K r a k ó w 1876, s. 1 8 9 - 1 9 0 . P a t r z p r z y p i s 16. 1 1 Ryc. 11. „Ściętą śmierć" włożyły do trumny. diabły 1 2 1 3 1 4 wyobrażeniach opierając się ludu śmierć na starej za o k o " — i m y w jak ucina głowę. świat maksymie: żartach m o ż e m y A więc „oko j e j uciąć g ł o w ę . 1 5 1 6 1 7 „ P o d d a m y cię p o d m i e c z Pójdziesz ze świata p r e c z " . 1 8 2 7 1 9 2 0 PRZYPISY Słownik Geograficzny, T . I I I , W a r s z a w a 1882, hasło: Jedlińsk. X . J . W i ś n i e w s k i , Dekanat Radomski, Radom 1911, s. 8 1 . P o d a n a l i c z b a ż y d ó w n i e z g a d z a się ze w z m i a n k ą n a s. 82, g d z i e a u t o r pisze, że d o r o k u 1830 b y ł o t u t y l k o 5 r o d z i n ż y d o w s k i c h , co dawałoby średnią 15,4 o s o b n i k ó w n a jedną rodzinę. T y m b a r ­ d z i e j , ż e — j a k p o d a j e d a l e j — w r . 1879 b y ł o ż y ­ d ó w 334. J w . , s. 8 1 . W u b . r . n a p i s b r z m i a ł : „ W ó j t pardoła n i c n i e zdoła". 1 2 3 4 Fotografował Jerzy 2 1 2 2 2 3 24 2 5 2 6 2 7 Czajkowski. �LUDOWY FERETRON Z K R A S N O B R O D U W kościele p a r a f i a l n y m p o d w e z w a n i e m N . M . g i p s o w y m . W y m i a r y : 1,2 x 1,8 m . P o d s t a w ę f e r e ­ Panny w K r a s n o b r o d z i e ' p o w . T o m a s z ó w , w o j . l u ­ t r o n u s t a n o w i ł a w a , n a której u s t a w i o n y j e s t p r o ­ belskie) z n a j d u j e się d o dziś w u ż y t k o w a n i u ' z a b y t ­ stokątny, d w u s t r o n n y o b r a z o l e j n y , u j ę t y w b o g a t o k o w y f e r e t r o n , zasługujący n a u w a g ę z e w z g l ę d u rzeźbione obramienie o motywach rokai i fal, na c i e k a w e r o z w i ą z a n i e f o r m y f e r e t r o n o w e j w o r y ­ z w k o m p o n o w a n y m i w nieregularnych polach orna­ ginalnym, l u d o w y m w y k o n a n i u . m e n t u płaskorzeźbionymi (bas-relief), polichromowa­ Brak jest j a k i c h k o l w i e k przekazów a r c h i w a l n y c h o historii z a b y t k u i o jego autorze. N a podstawie typowego r o k o k o w e g o o r n a m e n t u n a l e ż y d a t o w a ć iar e t r o n n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k w sprzeczności z t y m pozostają d a t y : 1677 — wyry­ ta w e w n ą t r z ł a w y f e r e t r o n o w e j , i 1692 — wypisana farbą olejną n a z e w n ą t r z l a w y , M o ż n a przypuszczać, że p r z y b u d o w i e f e r e t r o n u z u ż y t k o w a n o starszą ł a w ę lub też, ż e d a t y m o g ą n a w i ą z y w a ć d o h i s t o r i i c u ­ downego o b r a z u M . B . K r a s n o b r o d z k i e j w ołtarzu głównym kościoła. O b r a z o b e c n i e w p r a w i o n y w f e ­ retron m a c h a r a k t e r l u d o w y , a l e o b a r d z o s k r o m ­ nej wartości a r t y s t y c z n e j , toteż p o m i n i ę t o g o w d a l ­ szym ciągu o p r a c o w a n i a p o ś w i ę c o n e g o r z e ź b i e f e r e ­ tronu. Omawiany feretron jest drewniany, dwustronny, rzeźbiony i p o l i c h r o m o w a n y n a p o k ł a d z i e k r e d o w o - nymi scenami Bolesna to i — w cyklu Chwalebna awersie: 3. N a r o d z e n i e . pasyjno-maryjnego Tajemnica 1. Z w i a s t o w a n i e , 4. O f i a r o w a n i e w ś r ó d u c z o n y c h , 6. J e z u s 8. Cierniem czeniu sie: litery 1. U p a d e k pod w 2. Ś w . ) . Są Nawiedzenie, świątyni, 5. Jezus w Ogrójcu, 7. B i c z o w a n i e , koronowanie splecione (Radosna, Różańca (naigrawanie), imienia MARYA; krzyżem, 2. w zwień­ w rewer­ Ukrzyżowanie, 3. Z m a r t w y c h w s t a n i e , 4. W n i e b o w s t ą p i e n i e ( w z w i e ń ­ c z e n i u ) , 5. Z e s ł a n i e D u c h a Ś w i ę t e g o , 6. W n i e b o w z i ę ­ cie, 7. K o r o n a c j a scenek: N . M . Panny. Przeciętny wymiar 20 x 20 c m . Sceny awersu i rewersu bą. W m i e j s c u N a w i e d z e n i a n i e pokrywają się ze s o ­ i Biczowania po stronie r e w e r s u znajdują się m o t y w y Wniebowstąpienia ze awersie przekomponowane dowolnie ornamentalne, zwieńczenia rewersu ze a jest pole w splecionymi 141 �Ryc. 3. „Zwiastowanie" (fragm. awersu). Ryc. 4. „Nawiedzenie" (fragm. awersu). Ryc. 5. „Na­ rodzenie" (fragm. awersu). Ryc. 6. „Ofiarowanie w świątyni" (fragm. awersu). Ryc. 7. „Jezus wśród uczonych" (fragm. awersu). Ryc. 8. „Jezus w Ogrójcu" (fragm. awersu). Ryc. 9. „Cierniem koronowanie" (naigrawanie). Ryc. 10. „Biczo­ wanie" (fragm. awersu). �literami MARYA. Dwustronne nek, n i e p o k r y w a j ą c y c h klucza partie jako pełną ażurowość zamknięte poła t y m ze obramienia. ornamentem scenek; rozmieszczenie się p r z y zdobi je są Poza larskimi, do wzmocnienia o się nastawy w y m . : 0,6 x 1,6 m, one feretronu. Toteż sce­ M. wy­ minika, pewne niewykorzystane skośnie townica n a t l e c i e m n o z i e l o n y m przyczyniają sobą, Boską wydzieloną kra­ wo. efektami ma­ z boków Obraz przedstawiający środkowy w awersie Scenki jest w listwową kompozycyjnie obramienia, żłobiona konstrukcyjnego adorującą. Dzieciątko, w r e w e r s i e oprawiony jakkolwiek z reszty związaną z płaskorzeźbione w y k o n a n e feretronu z jednego prostej ornament ławy znajduje feretronowej. n i m materiało­ są n a k a ż d y m kawałka się też ramę, omawianego m a zdobiona 'jest d r o b n y m , r o k o k o w y m Podobny św. D o ­ właściwą drzewa. Ra­ ornamentem. nia ściankach �Ryc. 11. Zwieńczenie sceny „Cierniem koronowanie" z awersu. Ryc. 12. „Ukrzyżowanie" (fragm. rewersu). Ryc. 13. „Upadek pod krzyżem" (fragm. rewersu). Ryc. 14. „Zmartwychwstanie" (fragm. rewersu). Ryc. 15. „Wniebowstąpienie" (fragm. rewersu). Ryc. 16. „Zesłanie Ducha Świętego" (fragm. rewersu). �Ściśle nek inwentaryzacyjny — jako fotograficznej Pomimo — oprawy tchnie na przyjęcie miast stylu ulubionego z kwater jak i Trójcy W ujęciu s c e n przebija tradycjonalizm i w strona pola — wypad­ zarówno do i d e i typu z scenkami fla- malowa­ wokół ołtarz po­ Różańcowy L u b l i n i e — r y c . 19). duża n a i w n o ś ć ludowej. Cykliczna świeżość ujęcia ludowy k l i m a t o m a w i a n e g o malna się w późniejszego — Nato­ obramienia dałoby (np. w i e l o t o n d o w y cji właściwa s z t u c e tym najtypow- XVII-wiecznych obrazkami z kaplicy Świętej interpreta­ narracyjność, składają się na feretronu jest for­ czysto l u ­ i ludowe zapełnienie półpostaoiami, Ducha z zadziwiającą mością a r t y s t a jest umowne wprowadzenie względnie tylko całego i to w Św., traktowa­ głów pola u ujęciu izofcefalicz- Wniebowstąpienie). beztroską c z y w p r o s t przekracza prawo kompozycyjne niż u osób perspektywy, pierwszoplanowych mienionych scenach) spektywicznego głów d o osób w pośredniego, Innym jest też l u b półpostaci sunku z (w dając o b u wyżej rodzajem pierwszego w niewielkich trudno było ficzne, upraszcza pomieścić on — ilość tów, p o d c z a s XVIII gdy wieku, polach mistrz cechowy, perspektywiczne dzięki one w s c e n a c h umieszczone i zdecydowanie i sposób są przy tym szczególnie sceny ilości dużych charakterystycznie w ludowy. osób w głąb po­ są rozmiarów, pierwśzoplanowo, zazwyczaj do przedmio­ pomniejszanie zredukowaniu cyklu stosunkowo często s k ą p y m p o l u g ł a d k i e g o tła. G ł ó w n e ustawione w a istotnie ikonogra­ — osób rozbudowywał staci. Właśnie treści ograniczając występujących raczej artyście rozwinięte je, poprzez u j ę c i e czaj w scenach zazwy­ postacie centralnie, Również wy­ błędu niewspółmierna per­ wielkość planu — w 3to- głębi, j a k b y z p o m i n i ę c i e m np. w Ofiarowaniu i w wśród uczonych, gdzie ponadto staje ną zatłoczenia w kompozycyjnego planu scenie się t o Jezus przyczy­ sensie h o r r o r v a - cui. Jakkolwiek poruszone wymagań gałyby sztuki raczej ostatecznej dziej że Już n i e są twórca tego ocenie — zawarł m . i n . właśnie zagadnienie w świe­ okresu podle­ jednakże deprecjonujące, feretronu walorów, całe zasady kompozycji „uczonej" negatywnej ocenie istotnych w tym nim du pól są scen w bar­ wiele kompozycyjnych. odpowiedniego uproszczenia p r z e d s t a w i e ń zapisać n a l e ż y n a p l u s k o m ­ pukleniem kawe Ponieważ minimum w poszczególnych Przy nieświado­ pozycji. Jest o n a jasna, zwarta, z o d p o w i e d n i m Zagadnienia cyklu dołu wyłącznie W scenach z b i o r o w y c h postaciom w głębi głowy większe i selekcji dowa. i przez (Zesłanie tle dzieła s z t u k i . T a k ż e wykonania tradycyjne tłumu głowami wzglądu nieregularne ornamentu epoce — ołtarzy nymi m n i e j s z y m i nie nym założenie pasyjne w ty­ układu ogólne f e r e t r o n u nawiązać mandyzujących la środkowego i ze w ludowej na scen tryptykowych, raźnie feretro­ XV—XVI-wiecznych. rokokowego ku omawianego całość sztuce i maryjne wkomponowanie jakkolwiek właściwe — zarówno w jak Cykle utrzymanej rokoko dla tryptyków utworzone sce­ dokumentacji sceny, tradycjonalizmem kompozycyjne. poszczególnych pełnej ornamentalnej cykliczno-narracyjnego, sze były przy pomijamy. pie obowiązującego nu opis niecelowy momentów też ważniejszych usiłowania artysty dostosowania i poszczególnych utworzonych z treściowo. postaci rokokowego do uwy­ Cie­ ukła­ nieregularności o r n a m e n t u . V/ t y m c e l u często o b c i n a p o s t a c i e , w y p r o w a d z a j ą c j e dość d e ­ koracyjnie z ornamentu czone To pole, właśnie sunięte są poza Złocona wy­ świetność w poza z najdojrzalszym gdzie zabudowania właściwe przezna­ ornamentem. pole scenki arty­ w tle prze­ zamknięte w C. Zagadnienia rj. kompozycję obserwujemy stycznie Nawiedzeniu, motywie l u b wychodzi przeplatając kolorystyczne oprawa żywej rokokowych polichromii motywów podnosi płaskorzeźbionych sce- 145 �IB 17 nek. z Kolory dużym myśl są intensywne, wyczuciem malarstwo niełamane, dekoracyjnym. miniaturowe, j a k i kładzione Przywodzą znane na zdobnic­ t w o l u d o w e i m a l o w a n k i n a szkle. U l u b i o n y m k o l o ­ myślne, p r o s t e — pod krzyżem i w jenie żołnierzy w rodzaju habitów, a w Upadku Z m a r t w y c h w s t a n i u ubiory i uzbro­ (halabarda, włócznia) są w r ę c z szop­ kowe. r e m j e s t błękit, o d j a s n e g o d o c i e m n e j u l t r a m a r y n y , zieleń, brązy, Typika a nawet róż kraplakowy. postaci J e s t w y b i t n i e l u d o w a . Są o n e krępe, g r u b o k o ś c i ste, o n a d m i e r n i e w i e l k i c h kończynach i o k r ą g ł y c h , a n a w e t przypłaszczonych g ł o w a c h . T w a r z e są sze­ rokie, z wystającymi kośćmi p o l i c z k o w y m i i tępymi n o s a m i . B r a k j e s t j a k i e g o k o l w i e k pogłębienia psy­ c h o l o g i c z n e g o . Często w i d o c z n e są b ł ę d y w a n a t o ­ m i c z n e j b u d o w i e ciała ( n a j d r a s t y c z n i e j s z e j e s t p r z e ­ łamanie g r z b i e t u o p r a w c y w Biczowaniu). Ruchy p o s t a c i są n a i w n e , aż m a r i o n e t k o w e , w n i e k t ó r y c h s c e n a c h , j a k w N a i g r a w a n i u , z b r u t a l i z o w a n e (postać na p i e r w s z y m p l a n i e z obnażonymi p l e c a m i p o k a z u ­ jąca j ę z y k ) . N a s u w a się t u p o r ó w n a n i e z analogiez.nymł scenami w t r y p t y k a c h X V I - w i e c z n y c h . W sce­ nach całego c y k l u zachowane jest podobieństwo M a t k i B o s k i e j , św. Józefa i J e z u s a . S z c z e g ó l n i e c h a ­ r a k t e r y s t y c z n a j e s t postać M . B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą ­ ca grubokościstą chłopkę w średnim w i e k u , w y s t ę ­ pująca s t a l e w b ł ę k i t n e j s z a c i e i b i a ł e j chuście, p o d ­ czas g d y Jezus odziany jest zazwyczaj w szatę r ó ż o w ą . U b i o r y o p r a w c ó w u t r z y m a n e są w k o l o r a c h b r u n a t n y c h . U b i o r y nawiązują p r z y t y m do t r a d y c j i m i e j s c o w y c h . Wymienić t u należy przede w s z y s t k i m półdługą białą chustę n a g ł o w i e M . B o s k i e j , z p u n k ­ towanym, b a r w i o n y m szlakiem sugerującym haft'. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się c h u s t a o k r y w a j ą c a Dzie­ ciątko w s c e n i e O f i a r o w a n i a w ś w i ą t y n i . T a k ż e s z a ­ ta Chrystusa w świątyni 1 w e Wniebowstąpieniu p r z y p o m i n a k o s z u l ę w y s z y w a n ą p o d szyją i p r z y r ę k a w a c h . S z a t y pozostałych osób są b a r d z o n i e w y ­ 146 Tło Na postaciach l u d z k i c h k o n c e n t r u j e się uwaga a r t y s t y , o g r a n i c z a j ą c e g o d o m i n i m u m r o z b u d o w ę tło, n a k t ó r y m r o z g r y w a j ą się s c e n y . T ł o j e s t najczę­ ściej g ł a d k i e , i n t e n s y w n i e żółte, p o b o k a c n s t o p n i o ­ w o przechodzące w brązy, c o w p ł y w a n a u w y p u ­ k l e n i e g ł ó w n y c h p o s t a c i p o s z c z e g ó l n y c h scenek, W k i l k u j e d n a k w y p a d k a c h a r t y s t a w sposób i n t e r e s u ­ jący przeprowadza o r g a n i z a c j ę tła b a r d z o s k r o m ­ n y m i , chciałoby się p o w i e d z i e ć — scenograficznymi środkami. N a przykład żółte b l i k i n a c i e m n y m tle w N a r o d z e n i u s y m b o l i z u j ą słomę, a w i ę c wnętrze s z o p k i . D w i e k o l u m i e n k i i a r k a d a -wypełniona błę­ k i t e m z a C h r y s t u s e m w scenie „wśród uczonych" przedstawiają w e j ś c i e d o ś w i ą t y n i , a ©kratowane o k i e n k o n a c i e m n y m t l e N a i g r a w a n i a w s k a z u j e , że s c e n a r o z g r y w a się w j a k i m ś w n ę t r z u w i ę z i e n n y m Z a l e d w i e t r z y s c e n y p r z e d s t a w i o n e są n a t l e k r a j ­ o b r a z u . Są t o : M o d l i t w a w O g r ó j c u . U p a d e k pod k r z y ż e m i U k r z y ż o w a n i e , k t ó r e b a r d z o z y s k u j e właś­ nie przez odpowiednie malarskie udramatyzowanie p a r t i i n i e b a ( s t o p n i o w e przejście o d b ł ę k i t u dio c i e m ­ nej u l t r a m a r y n y , z rozjaśnieniem na horyzoncie). Dzięki w omówionym cyklu tendencjom powiedzieć. Jedynym w ne, drewniane, są oknem Przy tronu one t l e sceny dla X V I I I kryte gontem, Znamien­ z dużym szczeblinkowych (ty­ wieku). analizowaniu daje szczegółem Nawiedzenia. o d r o b n y c h podziałkach powych przedmiotów charakterystycznym są z a b u d o w a n i a że świat jest t a k u b o g i , że t r u d n o c o k o l w i e k o n i m formalnych się z a u w a ż y ć wiele cech braków, scenek fere­ nieporadno- �Ryc. 17. „Wniebowzięcie" (fragm. „Koronacja N. M. Panny" (fragm. Ołtarz z kaplicy &w. Trójcy w rewersu). rewersu). Lublinie. Ryc. Ryc. 18. 19. �ści artystycznych, zaskakuje walorami w czy wręcz zestawieniu z prymitywizmu wysokimi artystycznymi cyklu i z nowaniem rokokowego — co jednocześnie polichromii wania doskonałym opa­ obramienia. Na­ a ornamentu i wręcz otoczenia położyć należy nie tylko scenograficzne w scenkach na k a r b osobistych jego Na­ sztuki. Daje leżą prowincjonal­ nienia feretron/u o d t y c h w z o r ó w . nych nagrobkach sze są o XVI—XVIII-wiecznych, obramienia, c y k l u scenek warsztatów prowin­ wów. c j o n a l n y c h głównie n a produkcję w zakresie elemen­ tów się to f a k t e m prymitywizacją. nastawienia architektoniczno-dekoracyjnych było większe zapotrzebowanie, figuralno-rzeźbiarską [...] [...], niż wymagającą wyższych k w a l i f i k a c j i a r t y s t y c z n y c h " . W bogatej, produkcji go sztukateryjnej spotykamy skiem: często koracyjne się z a wobec tego renesansu ludowej lubelskie­ analogicznym zjawi­ ornamentalno-deim ilościowo klasycznych zresztą z d o b n i c t w o czysto przy­ ludowe: Fotografował i poza zasięgiem roko­ strona for­ wpły­ t a k dobrze operuje n a s c e n k i c y k l u n i e , prze­ n o s i a b s o l u t n i e ż a d n y c h c e c h w s p ó ł c z e s n e j , t a k prze­ cież sugestywnej wypadkach cia rzeźby widoczne rokokowej. są uskrzydlonych za W kilku zapożyczenia przedstawienie klęczącą pominający była anielskich. tak charakterystycznym MARYA w W także są zwieńczeniu która w otoczeniu Zwiastowaniu w swoim atrybutem splecione awersu. Na przy­ czasie malarskim. litery imienia t y m wyczerpać s k r o m n y zasób m o t y w ó w o b c y c h scenkach tylko sztuki M . Boską r o z p i ę t y j e s t b a l d a c h i m kotarę barokową, Zapożyczeniem wych główek ze Wniebowzię­ z M . Boską stojącą n a k u l i z i e m s k i e j b y można nalepianki itp. Zagadnienie jest z b y t ogólne, a b y wystarczyło przytoczone wytłumaczenie dotyczące nagrobków. Stajemy t u przed problemem naszych l u d o w y c h p r e ­ dyspozycji do stylizowania i ornamentu raczej a b s t r a k c y j n e g o , w y c h o d z ą c e g o chętniej z f o r m r o ­ ślinnych i g e o m e t r y c z n y c h n i ż z j a k i c h k o l w i e k I n ­ nych. W t y m k i e r u n k u nasi twórcy l u d o w i w y k a ­ zują często w y b i t n e u z d o l n i e n i e , k t ó r e n i e r ó w n o ­ waży jednak wrodzonej nieporadności w operowa­ niu formami f i g u r a l n y m i , a szczególnie postacią ludzką. O m a w i a n y feretron może właśnie służyć za ilustrację p o w y ż s z e g o s t w i e r d z e n i a , z w y r a ź n y m podkreśleniem, ż e m a m y t u d o c z y n i e n i a z t w ó r c ą o wyczuciu i wyrobieniu artystycznym O walorach k o m p o z y c j i w poszczególnych s c e n k a c h o r a z deko­ r a c y j n e g o p r z e p l a t a n i a j e j o r n a m e n t e m była m o w a w y ż e j , j a k r ó w n i e ż podkreślano już dekoracyjność uzależ­ t u przede zaś że artysta, który współczesnej, n p . t y p o w e 1 p a r z e z ustępującymi Tu które produkcję częściowo osiągnięcia figuralnymi.' dostarcza wycinanki, grupy również świetne idą w prymitywami' kładów prowincjonalnej, na na wielkiej Cała pozostaje rokokowym, Należą to autora, stopień ikonograficzne ornamentalna. Ciekawe, ornamentem wzorach prześledzić schematy malna czy uderzające utarte Tłuma­ posuniętą figuralne wszystkim: oprawa daleko płyty gdzie „lep­ kowa niekiedy niż bowiem sugero­ Wszystko osiągnięć na ogólnym. H . Kozakiewiczowej się wyszkolenia s u w a t o szereg a n a l o g i i o c h a r a k t e r z e tu uwagi pomysły cyklu. w ludo­ feretronu. PRZYPISY 1 trowe s. 4 1 . H . K o z a k i e w i c z o w a , Renesansowe nagrobki pię­ w Polsce, B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i 1955, n r 1, W z a s a d z i e z d o b n i c t w o s z t u k a t e r y j n e renesansu l u b e l s k i e g o n a w e t u n i k a m o t y w ó w antropomorfizując y c h c z y animalizujących, posługując się f o r m a m i g e o m e t r y c z n y m i i roślinnymi. Z podkreślonych p r y m i ­ t y w ó w f i g u r a l n y c h w y m i e n i ć n a l e ż y d e k o r a c j ę sztukateryjną w Modliborzycach, Janowcu, Rybitwach. P r o b l e m ludowości r e n e s a n s u l u b e l s k i e g o , wymaga­ j ą c y szerszego o m ó w i e n i a , j e s t o b e c n i e o p r a c o w y w a n y p r z e z a u t o r ó w n i n i e j s z e g o artykułu. Anatoliusz 2 Czerepiński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60e128d43c2d97e7d4b8dd0866b1b666.pdf 68a36fc8dd26ce37ce965361088a05a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2884 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2689 Title A name given to the resource Jedną kreską kreślone albo dlaczego w kwietniu wróble kąpią się w piasku? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.252-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki » JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIC W PIASKU? Czcigodna Osoba, która m n i e zaprosiła na w e r n i ­ JACEK OLĘDZKI saż, Aleksander Jackowski, ów niestrudzony t y t a n ani­ macji sztuki rozumianej nowatorsko, mądrze nie po akademicku, siedział sobie skromnie p o d ścianą wpa­ trzony w rysunki A d a m a Dębińskiego, eksponowane Jedną kreską kreślone albo dlaczego w kwietniu wróble kąpią się w piasku? przed n i m , ale też wyróżniające się spośród prezento­ w a n y c h na tej wystawie prac. W i e m , o czym myślał, bo sam to ujawnił w tekście zatytułowanym Inni, jednego z dwóch katalogów wystawy Śniło mi się, że wychodzę mąż- M a l a r s t w o i rysunek: Barbara C h ę c k a , Józef Chełmowski, A d a m Dębiński, Tomasz Jezierzański, D a m i a n Rebelski. Galeria Krytyków „Pokaz", Warsza­ wa, kwiecień-maj 2002: Wisi przede mną - pisze Jackowski - rysunek Panka „Koza". jedną tak prostej, że aż zaskakującej. zobaczyć rysunki kreślone. Tylko Adam jak Jerzego nieomylną kreską, A na wystawie Dębińskiego. możemy Też jedną gdyby z innego końca Z pierwszego szczebla. Warszawa, kwiecień-maj 2 0 0 2 Również kreską „drabiny". niezawodne, sformuło­ wane w sposób najprostszy Z możliwych. A d a m rysuje, maluje z potrzeby swego życia, Jaszczak, o, co napiszę, będzie przede wszystkim o Beacie Jaszczak, a następnie o Zofii Bisiak oraz A l e k ­ znakomita, w Płockim „Mówi Ośrodku twórcza Kułtury bardzo źłe, wyraża niem, mimiką, sandrze Jackowskim. ga słuchacza Dębiński psychiki. Beata instruktorka i Sztuki, plastyki tak pisze o nim: myśli całym ciałem, spojrze­ gestem. Kiedy opowiada, zapala się, w krąg tematów najważniejszych, 1 krowy, z dużymi wymionami. nej w kraju i poza jego g r a n i c a m i (pamiętamy działal­ kowie żydowskiej Zgodnie z obyczajem, po wej­ ściu do galerii Pokaz 4 k w i e t n i a tego r o k u ucałowałem Jego dłoń, p o t e m dłoń Zofii Bisiak. Wchodząc do tej Adam Dębiński wcią­ takich jak broń, wojna i wieś. A ta wieś to przede wszystkim Zacznę o d ostatniej postaci, papieża* sztuki naiw­ ność wieloletnią Insita.) Zdefiniowana sprowadzonej przez wielkiego artystę do znaku, do formy Śniło mi się, że wychodzę za mąż- Malarstwo rysunek Barbara Chęcka, Józef Chełmowski, Adam Dębiński, Tomasz Jezierzański, Damian Rebelski. Galeria Krytyków Pokaz, T za konie. Ludzie - muzykanci, graj­ kapeli." mieszka już prawie od czterdziestu w Domu Pomocy Społecznej w Brwilnie. najważniejszej w Warszawie galerii, nic nie wiedzia­ sunkach to nawet nie tyle wspomnienie, co marzenie. łem, że będę jeszcze całował B e a t ę Jaszczak i nie Adam rysuje z trudem, musi pokonać w dłoń, lecz w Jej gladziutkie, śliczne policzki! Każda kreska powstaje z wysiłkiem, lat Wieś w jego ry­ opór ciała, ważna, (...). mięśni. ostateczna. * T e n czcigodny tytuł zasugerował z p r z e k o n a n i e m k o n t y ­ i nawet b l i k i reflektorów skierowane były na osobę zacnego n u a t o r dzieła A l e k s a n d r a Jackowskiego Z b i g n i e w Benedyk - Jubilata, i że pozostałe osoby, łącznie z b o h a t e r a m i ostatnie­ towicz. Nastąpiło to w r o k u 2 0 0 1 , k i e d y o b c h o d z o n y b y l j u ­ go n u m e r u „Kontekstów" - zespołem T e a t r u „Gardzienice" - bileusz u r o d z i n dwóch k o c h a n y c h postaci, Jana Pawła I I z należnym w takiej c h w i l i szacunkiem i respektem, podczas w W a t y k a n i e oraz J A C K A w C e n t r u m S z t u k i Współczesnej gdy wręczaliśmy zadedykowany J u b i l a t o w i n u m e r „Kontek­ na Z a m k u U j a z d o w s k i m . Sporządzone wówczas zdjęcia pa­ stów", starały się pozostawać w c i e n i u naszego miątkowe ujawniły zjawisko zaskakujące - p r o m i e n i o w a n i e i współ-bohatera tego wieczoru. A ż dziw bierze, że tak w y ­ Mistrza zacnego Jubilata i n i e p r o m i e n i o w a n i e na t y c h samych zdję­ t r a w n e m u artyście f o t o g r a f o w i i p r a k t y k o w i fotografii, j a k i m c i a c h t a k i c h bardzo ważnych osób, j a k L e c h S o k ó ł , Jan S t ę - jest Jacek Olędzki, takie t r y w i a l n e , t e c h n i c z n o - oświetlenio- szewski, Włodzimierz S t a n i e w s k i i Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z . w o - fotograficzne wyjaśnienie i . . . oświetlenie tego „niezwy­ Jako a u t o r t y c h niezwykłych d o k u m e n t ó w stwierdzam z ca­ kłego zjawiska" nie przyszło do głowy. „Zadziwiające." - j a k łą odpowiedzialnością, że o d b i t k i fotografii nie były p o d d a n e powiedziałby żadnym zabiegom m a n i p u l a c y j n y m , w y k o n a n e zostały r u t y ­ z wdzięcznością ów fragment, nie t y l k o j a k o przykład m i r a k u - n o w o przez sklep K o d a k a na K r a k o w s k i m Przedmieściu. larnej wrażliwości i niezwykłej, zniewalającej nas j a k zawsze nasz u l u b i o n y A u t o r . Zachowujemy zatem [ T r u d n o pozostawić t e n f r a g m e n t bez komentarza. „Nie­ urody Jego pisarstwa, które obfitując w podobne fabulacje zwykłe p r o m i e n i o w a n i e zacnego Jubilata" - A l e k s a n d r a Jac­ i dygresje, odznacza się rzadką i, nie do p o d r o b i e n i a m o c ą kowskiego - i „niepromieniowanie" pozostałych osób u c h w y ­ twórczego k r e o w a n i a i n t e r p r e t o w a n e j przez a u t o r a rzeczywi­ cone na fotografii przez Jacka Olędzkiego, owe „zaskakujące stości, ale i przede wszystkim z y/dzięcznością, jako że w tej zjawisko" mogło n a j p r a w d o p o d o b n i e j , po prostu, być w y n i ­ dygresji zapisuje się choćby ślad ze w s p o m n i a n e j uroczystości, k i e m takiego a nie innego oświetlenia, panującego w przy­ n a której t o opis, ze względu n a ciasno wypełnione lamy c i e m n i o n e j sali C e n t r u m S z t u k i Współczesnej. W k o ń c u to i przekroczoną, j a k zwykle, objętość bieżącego n u m e r u , nie zrozumiałe, że wszystkie światła owego wieczoru, a p e w n i e starczyło n a m już miejsca. - przyp. Redakcji] 252 �lacek Olędzki • JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? Po lewej, i l . d o artykułu Siedzi baba..., str. 242-248: W i k t o r Gajda Dlaczego poranki warszawskie uwzięły się na nas, d r e w n o b u k o w e , żaba, r o k 2000 W i k t o r Gajda Pomnik 78 Międzynarodówki wg. Tadina, jeszcze bardziej modem, dedykowany prof. M. Porębskiemu, który, loco citato, ujął byl modernizm w punkty (!?) uwydatniając topos i logos, d r e w n o b u k o w e , żaby r o k 2001 Po prawej: M a t k a Boska i wyobrażenia żab spotykanych w petroglifach Kordyliery Wschodniej Andów. Nawiązanie do legendy o współczuciu udzielonym na Golgocie NajwiętszejMańi Panny przez żabę, akryl 1998, Fot. St. Stępniewski Ewa Z y d e k , maluje Jezusa i M a t k ę Boską z żabami. 6 ш ше 'п^,,,:,, R y / I M u r z y n o w o 1997. 253 �Jacek Olędzki * JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? Po l e w e j : U c z e s t n i k p l e n e r u Rafał Piekarski Po p r a w e j : Beata Jaszczak, Tak pracujemy (obecnie s t u d e n t I I I r. H i s t o r i i ) . jak odpoczywamy a k r y l , 1996. Beata Jaszczak w czasie гшкшатиа M a t k i Boskiej z żabami. U c z e s t n i k p l e n e r u ze s w o i m i p r a c a m i , f o t . Stępniewski A d a m Dębiński r y s u n k i , f o t . St. Stępniewski J ó z e f C h e ł m o w s k i Aniołowie, f o t . St. Stępniewski 254 �Jacek Olędzki • JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? O n nie wybiera, lecz tworzy świat „od zera". Swój. i okolice. To jest katalog, a zarazem o d początku do Po­ k o ń c a wizytówka Beaty Jaszczak. N i m ośmielę się mó­ trzebny mu. wić o tej niezwykłej Osobie, staje przede mną, zapo­ Postrzeganie znaku równości między t y m , co się l o ­ wiedziana, poważniejsza przeszkoda. Zofia Bisiak. kalizuje na szczytach i dołach k u l t u r y , j a k o potrzeby istnienia artystycznego, a ostatecznie osiąganie przez N i e byłoby w i e l u wspaniałych dokonań A l e k s a n ­ twórców o zasadniczo o d m i e n n y m przygotowaniu, dra Jackowskiego, gdyby nie ofiarna p o m o c tej prze­ u w a r u n k o w a n i a c h życiowych i t d . zbieżnych f o r m a l ­ uroczej p a n i - psycholoa, grafika, r e d a k t o r a , sceno­ nie i nie t y l k o rezultatatów, nie jest czymś n o w y m . grafa i niestrudzonej a n i m a t o r k i sztuki (zawsze do­ W i e m y o t y m o d czasów chociażby Jeana D u b u f f e t a - b r e j ) . Czuje się i t u niezawodną rękę Z o f i i Bisiak którego Jackowski przywołuje - oraz t a k i c h w i e l k i c h w karkołomnym zadaniu umieszczenia w n i e w i e l k i e j kontynuatorów, jak A n d r e M a l r a u x . Wszelako nasza sali prac aż pięciu artystów. Pełni w c h w i l i wchodze­ tutejszość to nie Francja i podanie przykładu z Kozą nia gości h o n o r y p a n i d o m u . N a j z n a k o m i t s z y c h gości Jerzego Panka w kontekście sposobu prowadzenia po­ coraz więcej. N a samym środku rozprawia sam R o c h dobnie kreski przez A d a m a Dębińskiego, to rodzaj Sulima. Postrzegłem, że z kąta za kotarą jakaś dłoń wytrwałej r o b o t y r e d a k t o r a „Kontekstów. Polskiej c i c h c e m podaje jakiemuś wybrańcowi katalogi. Zwró­ S z t u k i L u d o w e j " , który gnębił t a k i c h jak ja autorów, ciłem się więc d o Z o f i i Bisiak i również dostałem ka­ aby przy swej zawiłej charakterystyce artysty nie zapo­ talogi. W i ę c e j , obietnicę, że jakaś p a n i z Płocka, jeśli m i n a l i o F O R M I E D Z I E Ł A . O owej zbieżności for­ będę sobie życzył d o d a t k o w y c h i n f o r m a c j i , przyjdzie malnej zaświadczają prace i n n y c h jeszcze, najwięk­ i m i i c h udzieli. szych p o l s k i c h artystów, H e n r y k a Tomaszewski ego czy A n d r z e j a Strumiłły. T ł u m napierał, znalazłem się więc na klatce scho­ dowej. M i a ł e m już zaczerpnąć powietrza, kiedy stanę­ A l e k s a n d r o w i Jackowskiemu nauka i k u l t u r a Polski ła przede m n ą piękna jak wiosna, stonowana w guście zawdzięcza t e r m i n „inni". Wydaje się, że w stosunku dyskretnych b i e l i i żółtości z niewielką dozą czerni do art brut, t e r m i n t e n , zarazem (jak okładki Jej o b y d w u katalożków) Beata Jaszczak. niejednoznaczne określenie, to prawdziwa łaska pańska dla dojrzałej Z przyczyn o d nas niezależnych nie widziałem tej percepcji sztuki nieoficjalnej. Pamiętamy n i e p r a w d o ­ Beaty p o n a d 3 lata. A łączyła nas wcześniej przez k i l ­ podobny sukces ekspozycji I N N I stworzonej przez ka sezonów l e t n i c h i jesiennych niezwykła przygoda. A l e k s a n d r a Jackowskiego na początku lat sześćdziesią­ Plenery artystyczne z młodzieżą w M u r z y n o w i e , kie­ t y c h w „Zachęcie". rowane przez Jaszczak. 2'ałączam parę zdjęć z t y c h Po blisko półwieczu pojęcia inny, i n n i , inność zabar­ zdarzeń. Zdjęcia ukazują B e a t ę Jaszczak j a k o artyst­ wiły się n o w y m i znaczeniami i odczuciami. O s w o i l i ­ kę, a nie j a k o „znakomitą, twórczą instruktorkę pla­ śmy się z n i m i , a jednocześnie przyjęły one - styki." może słusznie - szersze skojarzenia, sensy. Bycie i n n y m stało się w a r u n k i e m dla w i e l u artystów oficjalnych, w a r u n ­ k i e m bycia sobą. Zarazem twórczym, niezależnym, Dlaczego magnolie zakwitają przed wypuszczeniem liści osobnym. Z n a k o m i t e wyczucie wartości przekazu artystyczne­ N a straszliwej pustyni i n t e l e k t u a l n e j i artystycznej go i towarzysząca tkliwość, rodzaj charakterystycznego uniwersyteckiego ośrodka w M u r z y n o w i e (po śmierci ciepła kieruje o d lat Jackowskim w poszerzaniu naszej mędrca i malarza, prześmiewcy Alojzego Piekarskie­ o r i e n t a c j i w bezkresnym obszarze sztuki, którą nazy­ go), gdzie spędziłem 22 lata schyłkowego czasu mego wał również nieprofesjonalną. Określenie to, jak wie­ życia, pojawianie się Beaty Jaszczak z jej „dziećmi" my, nie jest adekwatne w stosunku do licznych przy­ (nazywała tak również pojedynczych ćpunów), stawa­ padków inności czy naiwności artystycznej. Niezlicze­ ło się prawdziwym Ś W I Ę T E M . n i artyści zwani n a i w n y m i bywają w kraju rzadziej, Ekspresyjna, żywiołowa, bezpośrednia, po prostu a na świecie częściej, zawodowcami. Nasz mistrz ujaw­ szalona. Umiejętnie panowała nad g r o m a d a m i liceali­ nia swoją wrażliwość i wiedzę w charakteryzowaniu stów, jak też artystów dorosłych z K u t n a , Płocka, twórczości Barbary C h ę c k i e j . Wyłowił z jej twórczości Sierpca, Łęczycy, Gostynina, K o n i n a i l i c h o wie skąd wzruszający tytuł dla tej ważnej wystawy: Snilo mi się, jeszcze. Wiedziałem co nieco, że równolegle prowadzi Że wychodzę warsztaty zwane Integracją, za mąż- Określenia sztuka naiwna Aleksander Jackowski a więc takie, w których inaczej sprawni ze sprawnymi malują, lepią, dłubią i t d . w swym wprowadzeniu do wystawy nie używa. N a t o ­ 1 zapewne z tej o r i e n t a c j i ukształtował się zdumiewają­ miast pojawia się to określenie w d r u g i m uroczym ze­ cy znaczeniem, a nawiązujący do Jungowskiej koncep­ szyciku, katalogu, już na okładce. N a tej okładce znaj­ cji Ego p r o g r a m O T O J A . W świetle założeń tego pro­ dują się obok, pośrodku, Sztuki zwanej naiwną na sa­ gramu i jego efektów, o d początku do k o ń c a autorstwa mej górze O T O J A (nazwa p r o g r a m u pracy z artysta­ Beaty Jaszczak, zaczęłem również przychylniej myśleć mi) o sobie, o robocie M u r r y n o w o . Znaki istnienia i tożsa- oraz napis najbardziej wyeksponowany: Płock 255 �Jacek Olędzki * JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? mości. Nastąpił b o w i e m m o m e n t refleksji, nakazujący t y w n y sens tego słowa, t a k j a k t o czują znawcy sztu­ oderwanie się całkowite o d tutejszości, o d t y c h nerwic k i , wciąż w niedokształconym społeczeństwie ocze­ naszych, cierpień i niepojętych aspiracji. kuje rodzaju o c h r o n y . Z a w a r t a w t y m słowie treść d o ­ Przy n i e p r a w d o p o d o b n i e w i e l u obciążeniach orga- maga się stałego p r z y p o m i n a n i a , że jest n i e w i n n a , z prowadze­ szczera, prawdziwa, wewnętrzna, refleksyjna, lirycz­ n i e m gromady plenerowiczów, włączała się radośnie na, tajemnicza, piękna i d o b r a . . . Bez t y c h ostrzeżeń do programów, prowadzonej przeze m n i e w M u r z y n o ­ rodzą się kretyńskie wpisy d o wyłożonych ksiąg pa­ wie Ekspozycji miątkowych na w y s t a w a c h (vide, wpis p o d datą 5 I V nizacyjno-dydaktycznych pod wiosłem związanych ziełonym. Miała swoje l u b p o d o p i e c z n y c h prace na w y s t a w a c h : Po tej stronie chmur, 1995; Plagi, żywioły, demony, Opatrzność, Świę­ ci Pańscy, 1996; Ranidae, Świat 1997; Ułotna sztuka niewinności, wspiera się na w Kordegardzie). N a prezentację Śniło mi się, że wychodzę za mąż nie żabie, przybył d y r e k t o r I n s t y t u t u E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i 1998 (artystami g r u ­ K u l t u r o w e j W H U W prof. L e c h Mróz, a przecież d o u c z e s t n i k a m i tej wystawy, zaopiekowała zadań tejże placówki należy troska o najważniejszą się po m a t c z y n e m u , pokazując i c h d o r o b e k u siebie rzecz w życiu. A jak w i a d o m o , o d zarania ludzkości tą w P ł o c k u ) , Śuidae, rzeczą jest gest-słowo, malarstwo, rzeźba i pieśń, a na­ py Pinokio, 1999. Z n a k o m i t e szkice prosiąt z c h l e w u Barbary i Cezarego Rudzińskich, które sta­ stępnie pochodne rodzaje sztuk z - f i l m e m na końcu. nowiły część owej ostatniej ekspozycji, przedstawiam U d a ł o się jednak nakłonić uczonego antropologa, za­ w niniejszym szkicu. Każdy w i d z i , że Jaszczak to razem wybitnego ornitologa Lecha Mroza, aby zaist­ prawdziwy w i r t u o z kreski, czarnej i „tak sobie", dla niał, chociażby w t y m tekście. Otóż, uczony potwier­ okraszenia, czerwonej. dził, że z nastaniem wiosny - kiedy odmarznie g l e b a - N i e zdążyłem się nacieszyć nieziemskim zjawiskiem wróble kąpią się w piasku. Potwierdził też, że wróble Beaty Jaszczak w ponurej scenerii k l a t k i schodowej wyróżniają się spośród naszych p a r k o w y c h przyjaciół, w pobliżu wejścia do ostatniej łaźni miejskiej w naszym sikorek, szpaków, kosów, kowalików. Dodał, że kąpią mieście, kiedy z b u k i e t a m i tulipanów wszedł sam Zbi­ się w piachu również kuropatwy i przepiórki. N a ko­ gniew Benedyktowicz. N i e było już możliwości k o n t y ­ niec ujawnił, że w t y c h zachowaniach u t r w a l o n y jest ZWA­ k o d genetyczny t y c h ptaków. A zatem, każdy k t o są­ okolicach. dzi, że wróble to najbardziej rodzime nasze ptaszki, jest Nazajutrz dowiedziałem się o d Jackowskiego (dzięko­ w w i e l k i m błędzie. Wróble to przybysze z Bliskiego wałem za zaproszenie), że nasz wróbelek po kąpieli Wschodu, z terenów p u s t y n n y c h . . . Nasz wróbelek Be­ n u o w a n i a dyskursu o O T O JA oraz o S Z T U C E NE] NAIWNĄ, a t y m bardziej o Płocku i ata Jaszczak odleciała do Płocka, ale pozostawiła t u wernisażowej wrócił do siebie, d o Płocka. Znakomicie się stało, że wystawa w Pokazie zbiegła się z prezentacją w Kordegardzie dzieł Zbigniewa M a ­ część siebie w pracach artystów z Jej prywatnej kolek­ cji O T O J A . kowskiego. A r t y s t y „listy", „księgi", pisane jak dziennik W trzecim haśle okładki, Płock i okolice, zawarta jest przez lata do siebie, to zapewne ogólnoludzka potrzeba słuszna sugestia, że o w y c h o k o l i c nie stanowi B r w i l n o , wewnętrzna poznawania siebie samego i otaczającego Zakrzewo czy Miszewo M u r o w a n e (miejscowości D o ­ świata. Dlaczego kwitną magnolie nim..., to jedno z wie­ mów O p i e k i Społecznej), ale również, jak powiada i n ­ lu pytań-spostrzeżeń, jakie widz odczytuje na tej przej­ na a n i m a t o r k a ważnych dla k u l t u r y wydarzeń, ongiś mującej prezentacji swego ja w kosmicznym uniwer- ściśle związana z Płockiem Ewa Baczyńska, „najdłuższa sum. U Makowskiego, jak u artystów, których n a m wieś w k r a j u " , czyli dzisiejsza Warszawa. Płock to w y ­ udostępniła Jaszczak, pojawia się najszczersze wyzna­ lęgarnia niezwykłych ludzi, ongiś L u d w i k a Krzywickie­ nie, bez j a k i c h k o l w i e k osłon, O T O JA. go, a dziś chociażby Zbigniewa Zbycha Chlewińskiego Próba nazywania t y c h zbieżnych zjawisk artystycz­ (w tekście Jackowskiego obecnego jako Z y g m u n t ) , f i ­ n y c h sztuką naiwną wydaje się dziś już niezasadna. lozofa, który poświęcając się poznaniu twórczości t y l ­ Dlaczego? Powodów jest krocie, szczególnie w ojczyź­ k o jednego artysty, E d m u n d a Monsiela, zorganizował nie, w której słowo „naiwny" ma najczęściej k o n o t a ­ własne badania na Zamojszczyźnie, a najważniejsze c j ę u j e m n ą , w najlepszym razie kojarzy się z t o l e r o w a ­ - ną niedojrzałością, a w najgorszym z dewiacją. Pozy­ próbę rozumienia sztuki... 256 zgromadził pokaźny t o m tekstów podejmujących � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c422eb7abe8419cf291455e200546971.pdf 16484020b39aa102d070b8be6ee82856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2183 Title A name given to the resource Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.90-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S e w e r y n A. Wisłocki JĘDRZEJ CIERNIAK I JEGO „TEATR P o n i e w a ż w y s t ą p i e n i e Jędrzeja Cierniaka z w ł a s n ą k o n c e p c j ą „ t e a t r u l u d o w e g o " opierało się na z a k w e s t i o n o w a n i u sensu istnienia a m a t o r s k i e g o r u c h u teatralnego na w s i w takiej f o r m i e w jakiej u k s z t a ł t o w a n y został na przestrzeni XIX w . , d l a t e g o n i e z b ę d n y m jest dla jasności w y w o d ó w zasadniczych p r z e d ­ s t a w i e n i e tegoż zjawiska k u l t u r o w e g o w n a j o g ó l n i e j s z y c h zary­ sach. Teatr amatorski na w s i p i e r w o c i n y s w o i c h p o c z y n a ń d a t u j e na drugą p o ł o w ę X I X w . , przy c z y m najlepiej r o z w i j a ł się na terenie Galicji, gdzie Polacy, w p o r ó w n a n i u z i n n y m i z a b o r a m i , korzystali z największych s w o b ó d . G ł ó w n y m celem organizatorów, naj­ częściej e f e m e r y c z n y c h scen a m a t o r s k i c h , b y ł o w t a m t y m czasie p i e l ę g n o w a n i e języka p o l s k i e g o , b u d z e n i e ś w i a d o m o ś c i n a r o d o ­ w e j i p a t r i o t y z m u , w a l k a o przetrwanie k u l t u r y n a r o d o w e j . Działalność ta była jedną z f o r m elementarnej pracy o ś w i a t o w e j p r o w a d z o n e j w ś r ó d l u d u , przez ś w i a d o m ą k o n i e c z n o ś c i o b r o n y istoty n a r o d o w e g o b y t u część polskiej inteligencji. A m a t o r s k i e zespoły teatralne spełniały w i ę c rolę zręcznych i s k u t e c z n y c h i n s t r u m e n t ó w przekazujących n i e p i ś m i e n n e m u o d b i o r c y w postaci o b r a z o w e j , b a r w n e j , ł a t w e j d o zapamiętania proste p r a w d y , w z o r c e g o d n e n a ś l a d o w a n i a oraz ich antytezy. S ł o w e m była t o d y d a k t y k a , w p r z y p a d k u której w a l o r y artystycz­ ne z a r ó w n o w sensie materiału d r a m a t u r g i c z n e g o , jak i s p o s o b u w y s t a w i a n i a , nie m i a ł y najważniejszego znaczenia. R o z k w i t tak p o j m o w a n e g o teatru a m a t o r s k i e g o na w s i w i ą z a ł się d w o m a w s p ó ł z a l e ż n y m i przyczynami: u w ł a s z c z e n i e m c h ł o ­ p ó w i p o w s t a n i e m na obszarze w s z y s t k i c h trzech z a b o r ó w dużej ilości s t o w a r z y s z e ń , t o w a r z y s t w i i n n y c h organizacji, k t ó r y c h c e l e m była działalność o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n a w ś r ó d l u d u . A b s ­ trahując o d mozaiki pojęć s z c z e g ó ł o w y c h , pomijając nieistotne z p u n k t u w i d z e n i a t e g o szkicu d y s o n a n s e w y n i k a j ą c e z r ó ż n o ­ rakich orientacji p o l i t y c z n y c h , s t w i e r d z i ć należy, że wszystkie te organizacje t r a k t o w a ł y teatr a m a t o r s k i , doraźnie i n s t r u m e n t a l n i e , rozumiejąc g o j a k o niezbędny i m p o r t f o r m y i treści z w y ż s z e j , elitarnej k u l t u r y d o niższej — l u d o w e j . Na przykładzie j e d n e j z t y c h organizacji, r e p r e z e n t a t y w n e j z a r ó w n o przez w z g l ą d na d ł u g o ś ć , jak i zasięg działania, c h c ę pokazać w j a k i m kontekście w y s t ę p o w a ł teatr amatorski, będąc w a ż n y m i n s t r u m e n t e m o d d z i a ł y w a n i a , lecz j e d n y m z w i e l u , a nie j e d y n y m . W 1 8 8 1 r o k u w K r a k o w i e p o w s t a ł o założone przez m.in. A d a m a A s n y k a T o w a r z y s t w o Szkoły L u d o w e j . „ P o c z ą t k o w o j e g o g ł ó w n y m zadaniem b y ł o zakładanie szkół l u d o w y c h , aby u c h r o n i ć dzieci przed w y n a r o d o w i e n i e m . N a s t ę p ­ nie (...) — zakładano b i b l i o t e k i i czytelnie. T S L p r o w a d z i ł o także kursy, w y k ł a d y i p o g a d a n k i . D o p r o g r a m u T S L należało r ó w n i e ż o r g a n i z o w a n i e rocznic n a r o d o w y c h i p r z e d s t a w i e ń urządzanych n i e j e d n o k r o t n i e w specjalnie p r z y s t o s o w a n y c h d o t e g o salach w n o w o w y b u d o w a n y c h d o m a c h l u d o w y c h lub o ś w i a t o w y c h . T o w a r z y s t w o Szkoły L u d o w e j , (...), w okresie o d 1 8 9 2 — 1 9 1 8 r o k u z o r g a n i z o w a ł o 6 4 1 8 o b c h o d ó w rocznic n a r o d o w y c h , 2 6 5 9 p r z e d s t a w i e ń t e a t r a l n y c h oraz kilkaset k o n c e r t ó w i z a b a w " . N i e c o dalej w t y m s a m y m o p r a c o w a n i u jest informacja w a ż n a przez w z g l ą d na Jędrzeja Cierniaka: „ P o roku 1 9 0 0 T S L z w i ę k ­ szyło liczbę w i e j s k i c h o g n i w , które r o z w i j a ł y o ż y w i o n ą działal­ ność teatralną. Na przykład młodzież koła T S L w Z a b o r o w i e z o r g a n i z o w a ł a teatr a m a t o r s k i , k t ó r e g o pierwsze w i d o w i s k o o d b y ł o się w sierpniu 1 9 0 4 r o k u . U r z ą d z o n o o b c h o d y rocznic n a r o d o w y c h m.in. z okazji rocznicy p o w s t a n i a s t y c z n i o w e g o w y s t a w i o n o w sali szkolnej sztukę patriotyczną Dziesiąty pawilon A . Staszczyka. W okresie dziesięciu lat przed pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą z r e a l i z o w a n o kilkadziesiąt p r z e d s t a w i e ń na w s i r o d z i ­ mej oraz w sąsiednim R a d ł o w i e i Brzesku. M . i n . w latach 1 9 0 6 — 1 9 0 7 g r a n o Betlejem Polskie L. Rydla. P r z y g o t o w u j ą c k o s 1 90 LUDOWY" t i u m y i r e k w i z y t y korzystano ze w s k a z ó w e k i r y s u n k ó w W . Tet­ majera. (...) Zespół działał d o w y b u c h u pierwszej w o j n y ś w i a t o ­ w e j ; w l i p c u 1 9 1 4 roku odegrał w y b r a n e sceny z Kościuszki pod Racławicami W . L. A n c z y c a i Wesele S. W y s p i a ń s k i e g o " . 2 Teatr amatorski spełniał także na w s i f u n k c j ę r o z r y w k o w ą . T r u d n o p o w i e d z i e ć d l a c z e g o tak się d z i a ł o , m o ż e przez przykład w ę d r o w n y c h t r u p t e a t r a l n y c h , ale był to n u r t z d e c y d o w a n i e m n i e j a m b i t n y . Opierał się p o c z ą t k o w o na n i e w y b r e d n y c h farsach w y d o b y w a n y c h zresztą o d o w y c h k o m e d i a n t ó w , na p o k r a c z n y c h przeróbkach m.in. z Plauta czy „ d o s t o s o w a n i a c h " d o naszych r e a l i ó w scenariuszy g r y w a n y c h w Polsce w XVIII w i e k u p r z e d ­ s t a w i e ń c o m m e d i a dell'arte. D o k o n y w a l i ich przez całe stulecie r y m o p i s o w i e z „ b o ż e j ł a s k i " , rujnując w n i c h w s z y s t k o c o d o z r u j n o w a n i a b y ł o , pragnąc j e d y n i e p r z y p o d o b a ć się s a k i e w k o m j a r m a r c z n e g o w i d z a . Później, kiedy amatorski teatr w i e j s k i stał się na tyle p o w s z e c h n y , że s t w o r z y ł r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i e na materiał d r a m a t u r g i c z n y , p o j a w i ł y się o s ł a w i o n e „ k u m e d y j e " — sztuczydła pisane specjalnie dla w i e j s k i e g o w i d z a ( n p . Fatalna kiełbasa, Mosiek spekulant. Żyd w beczce. Amerykańska golarnia i t p . ) . Stało się t o na p o c z ą t k u XX w i e k u . Dla pełniejszego z i l u s t r o w a n i a intencji oraz z a k ł a d a n y c h p o ­ przez scenę amatorską na w s i c e l ó w , w okresie o d s c h y ł k u XIX d o p o c z ą t k u lat d w u d z i e s t y c h XX w i e k u , n i e z b ę d n e będzie za­ p r e z e n t o w a n i e założeń p r o g r a m o w y c h Z w i ą z k u T e a t r ó w i C h ó ­ r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h w e L w o w i e . P o w s t a ł o n w 1 9 0 7 r o k u i był j e d y n y m stowarzyszeniem m a j ą c y m w y ł ą c z n i e na celu o p i e k ę oraz s t y m u l o w a n i e r o z w o j u a m a t o r s k i e g o r u c h u t e a t r a l n e g o . W ś r ó d j e g o o r g a n i z a t o r ó w znaleźć można tak z n a k o m i t e n a z w i s ­ ka jak Józef K a l l e n b a c h , Tadeusz P a w l i k o w s k i , Lucjan Rydel, L u d w i k S o l s k i , W ł o d z i m i e r z Tetmajer, M a r y l a W o l s k a i i n . „ W amatorskiej pracy artystycznej u p a t r y w a l i o n i z n a k o m i t y c z y n n i k budzenia ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j i kulturalnej l u d u , nie w y ­ z b y w a j ą c się o c z y w i ś c i e m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a na w i e ś dla z a c h o w a n i a starych o b y c z a j ó w i s t r u k t u r y społecznej. (...) 3 Określeniem celu i zadań z w i ą z k u (...) o p u b l i k o w a n e zostało w Poradniku Teatrów i Chórów Włościańskich nr 1 2 / 1 9 0 9 s. 1 1 2 — 1 1 6 z 1 0 X 1 9 0 9 r o k u : '...Celem Z w i ą z k u jest s t w o r z e n i e o r y g i n a l n e g o , s w o i s t e g o n a r o d o w e g o teatru w ł o ś c i a ń s k i e g o w y n i k ł e g o z a r t y s t y c z n y c h tradycji l u d u i o d p o w i a d a j ą c e g o ściśle duszy l u d u , j e g o t r a g i c z n e m u i k o m i c z n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . M a j ą c taki cel na o k u Z w i ą z e k w działalności s w e j nie c h c e na w s i w p r o w a d z a ć o b c y c h p i e r w i a s t k ó w k u l t u r a l n y c h , u s t a l o n y c h sza­ b l o n ó w sceny mieszczańskiej, nie c h c e niczego l u d o w i narzucać — popiera t y l k o k u l t u r a l n y r o z w ó j s k a r b ó w i z d o l n o ś c i , które już są w ludzie, p o g ł ę b i a i uszlachetnia artystyczne p i e r w i a s t k i , t k w i ą c e w duszy l u d u , popiera ich kulturalną e w o l u c j ę — s ł o w e m c h c e , b y k u l t u r a l u d u r o z w i n ę ł a się d o p o t ę g i k u l t u r y n a r o d o w e j i ogólnoludzkiej'." 4 Z w i ą z e k działał z r o z m a c h e m . Posiadał w ł a s n e w y d a w n i c t w a — „ P o r a d n i k T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h " , pełniący f u n k c j ę j e g o o r g a n u , oraz „ B i b l i o t e k ę T e a t r ó w L u d o w y c h " zawierającą p r o p o z y c j e repertuarowe. Nie był t o czysty materiał d r a m a t u r ­ g i c z n y , lecz o p a t r z o n y w s k a z ó w k a m i inscenizacyjnymi i s c e n o ­ graficznymi. W p ł y w y tej organizacji sięgały p o z o s t a ł y c h d w u z a b o r ó w oraz emigracji polskiej, a o d 1 9 0 8 r. nawiązała ona w s p ó ł p r a c ę z Czechami, C h o r w a t a m i , Serbami, Francuzami, W ł o c h a m i i N i e ­ mcami. O ile z a c y t o w a n y f r a g m e n t założeń p r o g r a m o w y c h Z w i ą z k u T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h , w s k a z y w a ł b y na t o , iż były o n e s k i e r o w a n e d o inteligencji (styl, język, s ł o w n i c t w o ) w y r a ź n i e określając jej rolę w działaniu na rzecz l u d u ( m . i n . w „ p o g ł ę b i a n i u i uszlachetnianiu artystycznych p i e r w i a s t k ó w t k w i ą c y c h w duszy �l u d u " ) , o tyle należy jeszcze z a c y t o w a ć f r a g m e n t o d e z w y Kazi­ mierza Gabrielskiego s k i e r o w a n e j w p r o s t d o c h ł o p ó w , zamiesz­ czonej w „ P o r a d n i k u . . . " w piętnaście miesięcy później, aby mieć pełniejszą o p t y k ę o m a w i a n y c h działań. „...Bracia k o c h a n i ! O d ­ n o s i m y się d o W a s w s p r a w i e , która l u d o w i p o l s k i e m u 0 w i e l e bardziej s k o m p l i k o w a n a . Cierniak daleki był o d w ł a ś ­ c i w e g o w s p ó ł c z e s n y m s o b i e p o l i t y k o m l u d o w y m ciasnego e g o i ­ zmu klasowego. U r o d z o n y 15 października 1 8 8 6 r. w e w s i Z a b o r ó w w d a w n y m nie p o w i e c i e brzeskim, m i m o biedy w d o m u , dzięki matce u k o ń c z y ł p o w i n n a być o b o j ę t n a — s p r a w i e t e a t r ó w i c h ó r ó w w ł o ś c i a ń s ­ g i m n a z j u m b o c h e ń s k i e . T a m w ł a ś n i e zetknął się z działalnością k i c h . Jest t o s p r a w a d o n i o s ł e g o znaczenia, bo istnienie i r o z w ó j koła T S L , k t ó r e g o stał się w k r ó t c e j e d n y m z n a j a k t y w n i e j s z y c h sceny w ł o ś c i a ń s k i e j w i ą ż e się ściśle z interesem n a r o d o w o ś c i c z ł o n k ó w . O c z y w i ś c i e z a f a s c y n o w a ł g o teatr amatorski. J u ż polskiej, a przede w s z y s t k i m m o w y polskiej, którą w r o g o w i e nasi w t e d y ż y w o zainteresował się f o l k l o r e m , sztuką l u d o w ą . W r o ­ prześladują. Po utracie p o l i t y c z n e g o b y t u , p o s m u t n y c h d o ś w i a d ­ dzinnej w s i o r g a n i z o w a ł w i d o w i s k a oparte na l u d o w e j tradycji czeniach przeszłości, w ciągłej w a l c e z uciskiem p o d zaborem k u l t u r o w e j , stał się j e d n y m z założycieli koła T o w a r z y s t w a Szkół p r u s k i m i rosyjskim, gdzie dążą d o naszego w y n a r o d o w i e n i a , Ludowych w Zaborowie. zakazują m ó w i ć ojczystą m o w ą i uczyć nasze dzieci p o p o l s k u , M a t u r ę uzyskał w 1 9 0 8 r o k u i p o d j ą ł studia na U n i w e r s y t e c i e o b o w i ą z a n i jesteśmy d o w s p ó l n e j pracy nad u t r z y m a n i e m i o d ­ J a g i e l l o ń s k i m , na s e m i n a r i u m z n a k o m i t e g o historyka literatury rodzeniem ducha które polskiej I g n a c e g o C h r z a n o w s k i e g o . T a m też zetknął się z or­ w pracy tej o d d a ć n a m m o g ą n i e o c e n i o n e u s ł u g i , jest scena narodowego. Jednym z czynników, ganizacją, która w y w a r ł a na n i e g o w p ł y w d e c y d u j ą c y , ukształ­ polska. Scena t o szkoła, która uczy p o z n a w a ć d o b r e i złe s t r o n y t o w a ł a g o i d e o w o i c h a r a k t e r o l o g i c z n i e . M o w a jest o s t o w a r z y ­ życia, dąży d o u s u w a n i a w a d , p o p r a w y złych o b y c z a j ó w , kształci szeniu e t y c z n o - m o r a l n y m „ E l e u s i s " z a ł o ż o n y m przez prof. W i n ­ u m y s ł i charakter. Ona ukazuje n a m dzieje ojczyste, u t r z y m u j e c e n t e g o L u t o s ł a w s k i e g o w 1 9 0 3 г., w 4 0 - t ą rocznicę w y b u c h u pamięć w i e l k i e j przeszłości i w i e k o p o m n y c h c z y n ó w naszych p o w s t a n i a s t y c z n i o w e g o . Bez t e g o t o w a r z y s t w a p r z o d k ó w , którzy za ojczyznę kładli życie w ofierze (...). W c o ­ w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i , bez j e g o m i s t y c y z m u n a w i ą z u j ą c e g o d o m i s ­ dziennej trosce życia daje też scena miłą, rozumną t e r i ó w e l e u z y ń s k i c h , bez haseł m o r a l n e g o i d u c h o w e g o o d ­ rozrywkę i w y t c h n i e n i e po pracy. Garnijcie się t e d y d o zakładania poczwórnej we rodzenia n a r o d u p o l s k i e g o , być m o ż e nie d o s z ł o by n i g d y d o w s i a c h w a s z y c h t e a t r ó w i c h ó r ó w w ł o ś c i a ń s k i c h , popierajcie s t w o r z e n i a przez Cierniaka j e g o o r y g i n a l n e j k o n c e p c j i „ T e a t r u istniejące już d r u ż y n y t e a t r a l n e " . l u d o w e g o " , a już na p e w n o nie w t a k i m kształcie w 5 Nie jest p r z e d m i o t e m t e g o szkicu o m a w i a n i e o s o b i s t e g o w k ł a ­ jakim zaistniała. d u w dzieło t w o r z e n i a teatru a m a t o r s k i e g o na w s i n a j w y b i t n i e j ­ Ta dziś na p o ł y z a p o m n i a n a ( o c o i n t e n s y w n i e d b a n o w m i n i o ­ szych ó w c z e ś n i e t w ó r c ó w k u l t u r y p o l s k i e j , lecz — p a m i ę t a j m y n y m okresie „ r e a l n e g o s o c j a l i z m u " ) , na poły n i e d o c e n i a n a or­ — bez niego m i e l i b y ś m y d o czynienia z zupełnie i n n y m i l o ś c i o w o ganizacja skupiała młodzież o z r ó ż n i c o w a n y c h p o g l ą d a c h s p o ł e ­ i j a k o ś c i o w o z j a w i s k i e m . Działalność o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n a na c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . Opierając się na młodzieży akademickiej rzecz l u d u w i e j s k i e g o , a później także r o b o t n i k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w „Eleusis" miała charakter s p e c y f i c z n e g o „ p o s p o l i t e g o ruszenia" polskiej 1 c h ł o p s k i c h na terenie w s z y s t k i c h trzech z a b o r ó w , a n a w e t inteligencji. Nie t r u d n o nie z a u w a ż y ć w jej p o s t a w i e w ś r o d o w i s k a c h p o l o n i j n e j emigracji z a r o b k o w e j np. na terenie 6 wielu n i e k o n s e k w e n c j i , najczęściej sobie n i e u ś w i a d a m i a n y c h . F u n d a ­ działała 7 aktywnie w środowiskach robotniczych 8 Westfalii. m e n t e m działania, o b o k potrzeby r a t o w a n i a l u d u przed w y n a r o ­ Eleuzyński m i s t y c y z m n a r o d o w y stał się dla Jędrzeja Cierniaka d o w i e n i e m , był m i t , k t ó r e m u początek dali r o m a n t y c y z Z o r i a n e m w r ę c z o b j a w i e n i e m . O j e g o niepośledniej roli w tej organizacji D o ł ę g a C h o d a k o w s k i m na czele, na temat l u d u i j e g o k u l t u r y j a k o dowodnie skarbnicy „ s ł o w i a ń s k o ś c i — (skąd P i g o ń : „ N i e s p o s ó b przedstawić t u w s z y s t k i c h w y b i t n i e j s z y c h w o w s k i „ Z w i ą z e k T e a t r ó w . . . " zakładał działanie „ d l a z a c h o w a ­ c z ł o n k ó w naszej ó w c z e s n e j g r o m a d y , zbyt byli liczni. F l e g m a t y ­ na starych o b y c z a j ó w " ) , o p a r t y na p o z y t y w i s t y c z n y m , r a c j o n a l - czny, c i ę ż k a w y , ale zawzięty w w y t r w a ł o ś c i R o m a n S ę k - G i e r - iym czyński, stateczny, p o g o s p o d a r s k u o p a n o w a n y i m e t o d y c z n y haśle „ p r a c y od polskości — swojskości" podstaw". Była t o postawa „zejścia v g m i n " t r a k t o w a n a j a k o misja n a r o d o w o - c y w i l i z a c y j n a . elsów, Stanisław Stefan Sacha, serdeczny, p r a w y , dziecięco szczery i p o g o d n y Stanęła ona w n i e o c z e k i w a n e j sprzeczności z n e o r o m a n t y c z i y m , m ł o d o p o l s k i m l u d o m a ń s t w e m , ze s p e c y f i c z n y m zaświadcza j e d e n z c z o ł o w y c h kultem h ł o p a i j e g o k u l t u r y ( „ C h ł o p potęgą jest i b a s t a ! " ) , które nałożyło >ię na X I X - w i e c z n y s p o s ó b myślenia na przełomie w i e k ó w XIX XX. Sprzeczność d o t y c z y ł a w zasadzie p r o b l e m u czy l u d należy n k w e s t i i teatru o ś w i e c a ć , czy raczej s a m e m u u l u d u szukać Jędrzej Cierniak ( . . . ) " . P o w a ż n y ciężar g a t u n k o w y ma ta o p i n i a 9 w y s t a w i o n a przez c z ł o w i e k a nieskorego d o t a n i c h k o m p l e m e n ­ tów. O b o k „ E l e u s i s " , a w ł a ś c i w i e w c i e l a j ą c jej ideały w p r o w a d z i ł Cierniak bardzo energiczną działalność życie, oświatową i artystyczną na f o r u m A k a d e m i c k i e g o Koła T o w a r z y s t w a Szkoły oświecenia, przez o d s z u k a n i e i w y d o b y c i e na ś w i a t ł o d z i e n n e L u d o w e j . Wygłaszał p o g a d a n k i w licznych w ó w c z a s c z y t e l n i a c h archetypicznych t r o p ó w wiejskich w równych co najmniej pierwiastkom teatru helleńskiego. okolicach Krakowa, współorganizował obchody rocznic n a r o d o w y c h , ale przede w s z y s t k i m p o c h ł a n i a ł a g o działa­ Nie została ona w zasadzie n i g d y roztrzygnięta w ł o n i e i n ­ lność w sekcji dramatycznej T S L - u . „ C z y n n i e j s z y udział m i a ł e m teligencji polskiej, natomiast t r u d n o się d z i w i ć późniejszej reakcji t y l k o w ś r ó d o w y c h p r z e w o d n i k ó w p o mieście, tudzież w sekcji działaczy d r a m a t y c z n e j , p r o w a d z o n e j p o d ó w c z a s przez a r c y m i ł e g o i u z d o l ­ ruchu ludowego, polityków partii c h ł o p s k i c h , ich i d e o l o g ó w , iż w czasie II Rzeczypospolitej z r e l i k t ó w c h ł o p o m a ń - n i o n e g o kolegę K. Bartoszewicza. Po j e g o przedwczesnej śmierci s t w a w y w i e d l i w ł a s n y mit kreujący w a r s t w ę chłopską na j e d y n y pierwsze skrzypce przeszły t a m w p i e c z o ł o w i t e ręce Jędrzeja przetrwalnik czystej i nieskażonej rodzimej tradycji k u l t u r o w e j , Cierniaka". jak d o s ł o w n i e m a w i a l i „ t e j o d Piasta". Na t y m micie u s i ł o w a n o 10 Należy p r z y p o m n i e ć w t y m miejscu, iż szermująca hasłami z b u d o w a ć o g ó l n o n a r o d o w e przeświadczenie o szczególnej roli, o d r o d z e n i a n a r o d o w e g o przez kształcenie charakteru, f o r m o w a ­ wręcz misji w a r s t w y c h ł o p s k i e j w dziele b u d o w y p o t ę g i n a r o d u nia ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j j a k o efektu o d d z i a ł y w a n i a polskiego i jego odrodzenia d u c h o w e g o w rozumieniu p o w r o t u (przede w s z y s t k i m dzieł w i e l k i c h r o m a n t y k ó w ) , przez o d r o d z e n i e d o r o d z i m e g o pnia k u l t u r o w e g o . Był t o e w i d e n t n y efekt działania m o r a l n e ( g ł o ś n e w s w o i m czasie hasło p o c z w ó r n e j w s t r z e m i ę ź ­ poezji p r a w a w a h a d ł a — o d w r ó c e n i a m i t ó w szlacheckich i wejścia l i w o ś c i o d palenia, picia, hazardu i w y b u j a ł e j e r o t y k i ) , pracę nad w ich „ s k ó r ę " . sobą i samokształcenie p o z w a l a j ą c e osiągnąć w y ż s z y s t o p i e ń W y s t ą p i e n i a Jędrzeja Cierniaka, j e g o krytyki w i e j s k i e g o teatru amatorskiego i n s p i r o w a n e g o przez inteligencję w postaci d y d a k t y c z n o - o ś w i a t o w e j , jak r ó w n i e ż j e g o k o n c e p c j i „ t e a t r u rozwoju duchowego i umysłowego — eleuzyńska gromada działała — b y ł o t o jej założenie p r o g r a m o w e — na najróżniejszych ludo­ płaszczyznach s p o ł e c z n y c h . E l s o w i e mieli s t w o r z y ć i s t w o r z y l i działania elitarną formację d u c h o w ą mającą rozprzestrzeniać jak najszerzej w s p o m n i a n e g o p r a w a w a h a d ł a w tej w ł a ś n i e dziedzinie. B y ł o b y s w o j e ideały, w c i e l a ć je w różnorakie działania k o n k r e t n e , sami to d e f o r m u j ą c y m obraz rzeczywisty uproszczeniem. Rzecz jest siebie i s w o j e j organizacji nie e k s p o n u j ą c n a d m i e r n i e . wego" nie w o l n o rozumieć w y ł ą c z n i e j a k o efektu 91 �W latach 1 9 0 3 - 1 9 1 4 osiągnęła o n a w p ł y w y n i e b y w a ł e , jak d o t ą d niezbadane, które zaważyły na w i e l u i s t o t n y c h płaszczyz­ nach działań s p o ł e c z n y c h II Rzeczypospolitej. „ J u ż sama n a z w a organizacji, nawiązująca d o g r e c k i e g o miasteczka Eleusis, z n a n e ­ g o w starożytności z m i s t e r i ó w o b c h o d z o n y c h ku czci b o g i n i Demeter, Persefony i Dionizosa, sugeruje, że miała o n a e l e m e n t y m i s t y c y z m u , a obrzędy i s y m b o l e b y ł y d o s t ę p n e t y l k o dla w t a j e m ­ n i c z o n y c h " . Charakterystyczne i znaczące bez w ą t p i e n i a b y ł o p o w o ł y w a n i e się przez e l s ó w na p o w i n o w a c t w o d u c h o w e z „Filomatami". 1 1 T o e l s o w i e dążąc d o uzyskania jak n a j w i ę k s z y c h w p ł y w ó w , d o k o n a l i adaptacji s k a u t i n g u , t w o r z ą c harcerstwo — ich dziełem był nie t y l k o 1 0 p u n k t p r a w a harcerskiego o b o w i ą z u j ą c y d o ż y ­ w o t n i o (a nie jak w a n g i e l s k i m p i e r w o w z o r z e d o 18 roku ż y c i a ) , ale także b o g a t y i z r ó ż n i c o w a n y dla p o s z c z e g ó l n y c h d r u ż y n rytuał, znaki i s y m b o l e , piosenki i pieśni. A n d r z e j M a ł k o w s k i i Tadeusz S t r u m i ł ł o o j c o w i e harcerstwa — byli c z o ł o w y m i elsami. „ P r z o d o w a ł m i ę d z y nami Tadeusz S t r u m i ł ł o , z w a n y przez L u t o s ­ ł a w s k i e g o i przez nas w s z y s t k i c h D ę b e m . W s z e c h s t r o n n i e w y ­ kształcony, o szerokiej kulturze u m y s ł o w e j i artystycznej (...). O n ustalał f o r m y naszego życia z b i o r o w e g o : s z c z e b l o w a n i e o r g a n i ­ zacyjne c z ł o n k ó w , c e r e m o n i a ł przyjęć, ś l u b o w a ń i t p . " 1 2 W s z y s t k o t o łącznie w y w a r ł o silne p i ę t n o na J ę d r z e j u Ciern i a k u " , na j e g o s t o s u n k u d o k u l t u r y l u d o w e j przyczyniając się w a l n i e d o s f o r m u ł o w a n i a w kilka lat później k o n c e p c j i „ t e a t r u l u d o w e g o " — jak „ t e a t r u z d u c h a z i e m i " , na który t o istotny związek p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y nie z w r ó c o n o jak d o t ą d bacz­ niejszej u w a g i . W m o m e n c i e o d r o d z e n i a się p a ń s t w a p o l s k i e g o , na p o c z ą t k u lat d w u d z i e s t y c h w y s t ą p i ł o n p u b l i c z n i e ze s w o j ą wizją, traktując ją j a k o j e d y n i e g o d n ą roli k o n t y n u a t o r k i s a m o r o d ­ n y c h tradycji o b r z ę d o w y c h teatru l u d o w e g o . Miała ona p o n a d t o służyć — t o bardzo istotne — dalszemu, n a t u r a l n e m u j e g o r o z w o j o w i , b r o n i ą c g o przed z a n i k i e m , przed w y r u g o w a n i e m przez f o r m y miałkie artystycznie i bez w a r t o ś c i d u c h o w y c h . O b o k w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o , na u k s z t a ł t o w a n i e się k o n c e p c j i Cierniaka d u ż y w p ł y w miały reformatorskie nurty i przeobrażenia w teatrze e u r o p e j s k i m , a także i p o l s k i m , o c z y m jeszcze będzie mowa. „ C i e r n i a k zerwał s t a n o w c z o z m n i e m a n i e m , że teatr l u d o w y t o jest teatr a m a t o r s k i , o d g r y w a j ą c y po w s i a c h p o p u l a r n e sztuczki k o m i c z n e l u b patriotyczne. Nie w ł ą c z a ł d o ń n a w e t sztuk p i s a n y c h p o w s i a c h przez s a m o r o d n y c h a u t o r ó w — c h ł o p ó w . W s z y s t k o t o miał za czczą z a b a w k ę . J e g o koncepcja teatru l u d o w e g o była o w i e l e głębsza. W y c h o d z i ł z założenia, że p i e r w o t n e życie g r o m a d z k i e w s i w y t w o r z y ł o i zestaliło p e w n ą ilość o b r z ę d ó w - w i d o w i s k o charakterze w ł a ś n i e d r a m a t y c z n y m , z e ś r o d k o w u j ą c y c h w sobie m o m e n t y j a k i c h ś d o n i o ś l e j s z y c h zespoleń d u c h o ­ w y c h . D o dziś z a c h o w a ł y się z n i c h j e d y n i e niektóre, i t o w stanie s z c z ą t k o w y m . Z jakąż radością przyjął Cierniak r o z p r a w ę Cezarii E h r e n k r e u t z o w e j , która na rozległym materiale d o w o d o w y m wykazała takie w ł a ś n i e t r a d y c y j n e e l e m e n t y d r a m a t y c z n e w w i e j ­ s k i m obrzędzie w e s e l n y m , m a j ą c y m o d d a w n a ustaloną s w ą nienaruszalną strukturę, rozdział ról między a k t o r ó w p r o t a g o n i s t ó w i d r u g o p l a n o w y c h , c h ó r z koryfeuszami, i u s t a l o n y porządek p o c z y n a ń o b r z ę d o w y c h . R e m a n e n t y i n n y c h prastarych, w p e ­ w i e n rytuał d r a m a t y c z n y u j ę t y c h o b r z ę d ó w są w c a l e częste p o w s i a c h , związane z porą roku (gaiki czy maje, s o b ó t k i ) , z c z y n ­ nościami g o s p o d a r s k i m i ( ż n i w n e , kosiarskie, zakładziny d o m o ­ s t w a ) , z b i e g i e m życia i śmierci ( p o g r z e b y , Zaduszki). J e d n y m s ł o w e m , w ł a ś c i w e w i d o w i s k o dla c h ł o p a — t o nie z a b a w a , nie „kumedyje", to o b r z ę d s p o ł e c z n y o c h a r a k t e r z e s a k ­ r a l n y m , stężały w p e w i e n c e r e m o n i a ł t r a d y c y j n y . O t ó ż za g ł ó w n e zadanie teatru l u d o w e g o uznał Cierniak p r z y w r ó c e n i e w i d o w i s k o m o b r z ę d o w y m ich charakteru i d o ­ s t o j e ń s t w a oraz uczynienie ich o g n i s k i e m życia artystycznego; chciał w i ę c r o z w i n ą ć je w ich b o g a c t w i e i u t r w a l i ć w g r o m a d z k i m obyczaju w i e j s k i m " . 1 4 Przystępując d o s a m o d z i e l n e g o działania Cierniak w y t k n ą ł Z w i ą z k o w i T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h , z którą t o o r g a n i z a ­ cją sam był z w i ą z a n y , że M a j ą c na u w a d z e nie tyle sztukę 92 teatralną, ile w p ł y w treści d r a m a t ó w na o b u d z e n i e uczuć m o r a l ­ n y c h i p a t r i o t y c z n y c h , nie s z u k a n o w ł a s n y c h , o r y g i n a l n y c h k s z t a ł t ó w w y p o w i e d z i , ale w z i ę t o g o t o w e , utarte f o r m y sceny z a w o d o w e j z c z a s ó w realizmu tak w samej k o m p o z y c j i d r a m a t y ­ cznej, jak i w b u d o w i e s k r z y n k o w e j sceny z m a l o w a n y m i kulisami oraz w ekspresji aktorskiej. S ł o w e m n a ś l a d o w a n o ż y w c e m teatr z a w o d o w y bez zastrzeżeń, a że w y k o n a w c a m i byli prości a m a t o ­ rzy, nie mający f a c h o w e g o w y s z k o l e n i a , w i ę c t o n a ś l a d o w a n i e b y ł o nieudarzone, nie m ó g ł w i ę c tak p o j ę t y teatr stać się t w o r z e n i e m a r t y s t y c z n y m l u d u , nie był w ścisłym s ł o w a znacze­ niu teatrem l u d o w y m " . 1 5 Ten zarzut niezborności m i ę d z y deklaracją p r o g r a m o w ą a prak­ tyką, p o s t a w i o n y działaczom Z T i C h W o t w i e r a ł k a m p a n i ę prze­ c i w k o r o z p o w s z e c h n i o n e m u w ó w c z a s n u r t o w i teatru a m a t o r s ­ kiego na w s i . „ D z i s i a j — na nieszczęście — w y t w o r z y ł się w Polsce i r o z p o w s z e c h n i ł specjalny t y p teatru t z w . a m a t o r s ­ k i e g o , który polega na n i e w o l n i c z y m n a ś l a d o w a n i u w treściach i f o r m a c h teatru z a w o d o w e g o , naturalnie z p o m i n i ę c i e m artyzmu sceny z a w o d o w e j . Rozmaici p o w o ł a n i i n i e p o w o ł a n i pisarze k o m p o n u j ą „ s z t u k i " dla t e a t r ó w a m a t o r s k i c h , jak je l u d n a z y w a „ k u m e d y j e " . Jest t o j a ł o w a , realistyczna sieczka, przeważnie bez w a r t o ś c i (...) I t o się pcha w masy, każe im się grać w z d e c y d o w a ­ n y c h kształtach. B u d u j e się scenę z t z w . dekoracji ( B o ż e , pożal się c o t o za d e k o r a c j e l ) , tresuje się p o c z c i w y c h ludzi j a k o a k t o r ó w , każe im się d a w a ć z siebie w s z y s t k o t o , czego bez nauki d a ć nie m o g ą i zabija się d o c n a samodzielną, s a m o r o d n ą p o m y s ł o w o ś ć artystyczną, która w k a ż d y m , n a w e t p r o s t y m c z ł o w i e k u jest, t y l k o trzeba ją w y z w o l i ć " . 1 6 Odrzucając z d e c y d o w a n i e taki kształt teatru w i e j s k i e g o , Cier­ niak p o s t a n o w i ł w y ł ą c z n i e oprzeć się na reliktach a u t e n t y c z n e g o teatru o b r z ę d o w e g o . U w a ż a ł , że w i e j s k i e o b r z ę d y takie jak wesela, chrzciny, zaduszki, t u r o n i e , M a r z a n n y , c h o d z e n i e z G a i k i e m - M a i k i e m , czy n a w e t s z o p k i b o ż o n a r o d z e n i o w e są w ł a s n y m i o r y g i n a l n y m teatrem w o l n y m o d o b c y c h naleciałości, s t w o r z o ­ n y m w w y o b r a ź n i i fantazji p o l s k i e g o l u d u . Z a u w a ż a j ą c w nich k o n s e k w e n t n y podział r ó l , d r a m a t u r g i ę , teksty m ó w i o n e ale i ś p i e w a n e , ze specyficzną „ s c e n o g r a f i ą " i „ k o s t i u m a m i " , z b o g a ­ tą rekwizytornią, podział na c h ó r y i p r o t a g o n i s t ó w — u p a t r y w a ł w t y m f o r m y teatralne p r z y p o m i n a j ą c e początki w i e l k i e g o teatru g r e c k i e g o . W t y m p r z e ś w i a d c z e n i u nie był o d o s o b n i o n y . U w a ż a ł , że j e d y n i e ten nurt, k t ó r e g o narodzin nie da się żadną, c h o ć b y przybliżoną datą określić, nurt b ę d ą c y j e d n y m z i n t e g r a l ­ n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j — j e s t najcenniejszy i j e d y n i e godny nazwy „teatr l u d o w y " . Jędrzejowi Cierniakowi w sprecyzowaniu własnej koncepcji „teatru l u d o w e g o " wiele p o m o g ł o obcowanie z Leonem Schil­ lerem, W i l a m e m Horzycą, J u l i u s z e m Osterwą — l u d ź m i , którzy w okresie d w u d z i e s t o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o p o d j ę l i się o g r o m ­ n e g o dzieła p r z e b u d o w y artystycznej i odrodzenia polskiej sceny z a w o d o w e j oraz nadania jej o d r ę b n e g o o d i n n y c h s t y l u , stylu p o l s k i e g o . Ich działanie mieściło się w w i e l k i m t w ó r c z y m f e r m e n ­ cie, jaki na przełomie stuleci rozpoczął się w a w a n g a r d z i e teatralnej całej Europy. W A n g l i i , Francji, N i e m c z e c h i Rosji z a p o c z ą t k o w a n y został b u n t p r z e c i w k o skostniałej f o r m i e teatru określanej j a k o „ s z t u k a a p o l l i ń s k a " uosabiająca arystokratyczny ideał statycznej d o s k o n a ł o ś c i . P r z e c i w s t a w i a n o t e m u p o s t a w ę „dionizyjską". O b j a w i a ł a się ona zwłaszcza poprzez l u d o w y , k a r n a w a ł o w y entuzjazm i „ ś w i ę t e u n i e s i e n i e " , przez p o w r ó t d o źródeł kultur „ o ś w i e c o n y c h " czyli k u l t u r y l u d o w e j . W Polsce p o w r ó t ten b y ł j e d n o c z e ś n i e n a w i ą z a n i e m d o tradycji r o m a n t y c z n y c h i n e o r o m a n t y c z n y c h , d o M i c k i e w i c z a i W y s p i a ń s k i e g o . O b o k zaintere­ s o w a n i a i p r ó b , zresztą z n a k o m i c i e u d a n y c h , s t w o r z e n i a n o w y c h inscenizacji t a k i c h d r a m a t ó w jak Dziady czy Wesele n a w i ą z u j ą ­ c y c h d o ś r e d n i o w i e c z n e g o teatru m i s t e r y j n e g o czy też jarmarcz­ n e g o , Leon Schiller jak i W i ł a m Horzyca interesowali się w i d o w i ­ skiem c y r k o w y m j a k o f o r m ą par excellence l u d o w ą oraz a może przede w s z y s t k i m , l u d o w y m teatrem o b r z ę d o w y m z w i ą z a n y c h ściśle z w i e j s k i m i z w y c z a j a m i , z r o c z n y m c y k l e m życia p o ­ d z i e l o n y m na pory r o k u , w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i , z i s t o t n y m i �w y d a r z e n i a m i w życiu c z ł o w i e k a t a k i m i jak narodziny, chrzest, zaślubiny itp. ka, W . Skoczylas, A . Pronaszko i in. (...). W i d o w i s k a sceniczne Schillera o charakterze s t a r o p o l s k o - l u d o w o - w o d e w i l o w y m z o ­ Leon Schiller w Reducie k i e r o w a n e j przez Juliusza O s t e r w ę w 1 9 2 4 r. i n s c e n i z o w a ł staropolskie Pastorałki w y b o r u i u k ł a d u oraz w i d o w i s k o Wielkanoc według swego oparte na d a w n y c h stały oparte na inspiracjach n i e j e d n e g o , a kilku na raz f o l k l o r ó w : historyczno-szlacheckiego, miejsko-ludowego, parafialnego, c h ł o p s k i e g o , żołnierskiego i in. Te w ą t k i f o l k l o r y s t y c z n e z r ó ż n y c h tekstach i z w y c z a j a c h l u d o w y c h . W i ł a m Horzyca po o g l ą d n i ę c i u p r z e k r o j ó w c z a s o w y c h i z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k z towarzyszącą im w i d o w i s k a o b r z ę d o w e g o Wesela r ó ż n o r o d n o ś c i ą s t r o j ó w potrafił Schiller p o w i ą z a ć w j e d n o z w a r t e na Kurpiach w Teatrze R e g i o ­ n a l n y m w W a r s z a w i e stwierdził, że p r a w d z i w y teatr ludowy w i d o w i s k o sceniczne (...). Okazuje się, że w Schillerowskiej charakteryzuje się t y m , iż „ k a ż d y fakt, uczucie, zdarzenie istnieje k o n c e p c j i w i d o w i s k a l u d o w e g o i j e g o sukcesach t k w i ł y zarodki nie j a k o naga realność, ale tej realności misteryjna, o b r z ę d o w a dalszych u k i e r u n k o w a ń t e a t r a l n y c h . C h o d z i m i a n o w i c i e o w p ł y w transpozycja". Schillera na teatr l u d o w y okresu m i ę d z y w o j e n n e g o " . Józef Burszta w książce Kultura interesująco przedstawia ludowa rodowód inspiracji 19 narodowa Tak w i ę c w efekcie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h wcześniej w p ł y ­ folklorystycznej w ó w , d o ś w i a d c z e ń , fascynacji, „ w y s o k i c h strojeń d u c h o w y c h " — kultura w sztuce teatralnej. Szczególnie e k s p o n o w a n e miejsce należy się Jędrzej Cierniak s f o r m u ł o w a ł w ł a s n ą k o n c e p c j ę „ t e a t r u l u d o ­ w t y m w z g l ę d z i e o s o b i e i t w ó r c z o ś c i Stanisława W y s p i a ń s k i e g o , w e g o " , z g o d n ą z d u c h e m s w o j e g o czasu, z p a n u j ą c y m k l i m a t e m ciągle czekającej na o d d z i e l n e i w n i k l i w e o m ó w i e n i e w ł a ś n i e o d i n t e l e k t u a l n y m . O t o , w zasadniczym zarysie, o n a : Obrzędy l u d o ­ s t r o n y inspirującej fascynacji l u d e m i j e g o sztuką. „ B y ł przecież w e są specyficzną formą teatru. D o s k o n a l o n e przez w i e l e p o k o l e ń poetą, artystą malarzem, d r a m a t u r g i e m i inscenizatorem. s ł o w a , gesty, z w y c z a j o w e c z y n n o ś c i , m u z y k a , taniec, pieśń, jak Był z j a w i s k i e m n i e p o w t a r z a l n y m , nie d o n a ś l a d o w a n i a . W zakresie r ó w n i e ż l u d o w y strój i dekoracje związane z k a ż d y m sztuki teatralnej w n i ó s ł ten nurt i k o l o r y t , który był n a t c h n i e n i e m o b r z ę d o w y m w i d o w i s k i e m zwierają w sobie c e n n e p i e r w i a s t k i takim dla w s p o m n i a n y c h w y ż e j t w ó r c ó w (S. Ż e r o m s k i e g o , J . Cierniaka z o r g a n i z o w a n e g o , a u t e n t y c z n e g o piękna. Jest t o p i ę k n o s a m o r o ­ i L. Schillera — przyp. S A W i s ) . d n e , o r y g i n a l n e i w ł a s n e . T a k i e g o teatru nie trzeba się uczyć, W s w o i c h d r a m a t a c h łączył w ą t k i klasyczne z r o m a n t y c z n y m i , m o z o l n i e przyswajać sobie zasad j e g o f u n k c j o n o w a n i a , b o w i e m sięgał d o f o l k l o r u , d o m i t ó w h i s t o r y c z n y c h i l e g e n d , łączył te taki teatr nosi się w e k r w i , w i ę c w y s t a r c z y być w n i m sobą i t y l k o wszystkie e l e m e n t y s w o i s t y m , n i e p o w t a r z a l n y m językiem i stylem sobą. w j e d n o zespolone w i d o w i s k o , p o w i ą z a n e z a k t u a l n y m i p r o ­ Trzeby j e d n a k uszlachetnić g o przez oczyszczenie ze z ł y c h , blemami politycznymi i kulturalnymi, co w konsekwencji zawie­ o b c y c h naleciałości, jak r ó w n i e ż należy r o z w i j a ć j e g o rało w sobie o g r o m n ą siłę ekspresji, wstrząsało u m y s ł a m i i p o d ­ w ł a s n y m , t w ó r c z y m w y s i ł k i e m . Czynić t o p o w i n n o każde ś r o d o ­ formy niecało uczucia n a r o d o w e . Tak n p . w dramacie B o l e s ł a w Ś m i a ł y w i s k o , każdy region z g o d n i e ze s w y m d u c h e m i s w o j ą tradycją, ( 1 9 0 0 r.) przyodział postacie z c z a s ó w p i a s t o w s k i c h w kierezje, stare treści artystyczne w z b o g a c a j ą c ideami s w e g o czasu, a w t e ­ a r ó w n o c z e ś n i e w ł ą c z y ł w ich p r z y o z d o b i e n i e l u d o w e m o t y w y d y uzyska się w y n i k i z n a k o m i t e , w a r t o ś c i o w e artystycznie, a czę­ k r a k o w s k i e , p o d h a l a ń s k i e , ruskie dając n i e z w y k l e b a r w n ą , ale sto w r ę c z i m p o n u j ą c e . i jednocześnie jednorodną w s w y m p o l s k o - n a r o d o w y m wyrazie sztukę". Taki w ł a ś n i e teatr w e d ł u g Cierniaka m ó g ł być g o d n y miana l u d o w e g o , b o w i e m treść i f o r m ę czerpać będzie z l u d u i t o 17 Z n o w a t o r s k i c h i z d u m i e w a j ą c y c h w s p ó ł c z e s n y c h treścią jak i formą sztuk teatralnych S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o wynikły z a r ó w n o w i e j s k i e g o , jak i r o b o t n i c z e g o . Nie ograniczył się o n t y l k o d o o p r a c o w a n i a f o r m u ł y „ t e a t r u przemyślenia Stefana Ż e r o m s k i e g o , który w i e l e troski przejawiał ludowego", w p o s z u k i w a n i u w ł a ś c i w e g o repertuaru dla teatru l u d o w e g o . zaszczepienia tej idei w całej ó w c z e s n e j Polsce. lecz d o k o n a ł w r ę c z g i g a n t y c z n e j pracy w celu niezmierna dziedzina t w ó r c z o ś c i — pisał — leży w ś r ó d l u d u . Kto Jest rzeczą w a ż n ą i interesującą jak Cierniak realizował s w o j ą t o w i e , może t a m r ó w n i e ż leży s p o s ó b nie znany n a m jeszcze na w i z j ę , jak t r a k t o w a ł materiał f o l k l o r y s t y c z n y ? M i m o c a ł e g o d e ­ teatr n a r o d o w y , nasz w ł a s n y . k l a r o w a n e g o p i e t y z m u i niezaprzeczalnie szczerych intencji a u ­ Inteligencja t y l k o schylić się ma, żeby ó w s p o s ó b zobaczyć, podnieść, w y ś w i e t l i ć i p o d a ć l u d o w i , j a k o ś w i e t n y i najzupełniej tentyczny obrzęd ludowy (np. wesele krakowskie) w jego o p r a c o w a n i u ulegał specyficznej stylizacji, nabierając cech b l i s ­ o d p o w i a d a j ą c y c e l o m teatr, przede w s z y s t k i m l u d o w y . M o w a t u kich mistycznemu rytuałowi zamkniętemu w pewien narzucony 0 gorset inscenizacyjny. „ W s ł o n e c z n y m k r ę g u . W i d o w i s k o c y k ­ o g r o m i e l e g e n d , p o d a ń , k l e c h d , historii, bajek, opowieści p r z y w i ą z a n y c h d o ruin, w z g ó r z , uroczysk, miejsc s z c z e g ó l n y c h , liczne oparte na z w y c z a j a c h i o b r z ę d a c h z ż y w o b y c i e m w i e j s ­ m a j ą c y c h w każdej o k o l i c y s w e dzieje w ł a s n e , żyjące zawsze kiego człeka w d o r o c z n y m o b i e g u słońca z w i ą z a n y c h " w ustach l u d z i " . w i d o w i s k i e m u j ę t y m w tak ścisły rygor d i d a s c a l i ó w , iż t r u d n o 1 8 2 0 — jest O Leonie Schillerze, o j e g o w k ł a d z i e w r o z w ó j p o l s k i e g o teatru m ó w i ć o ewentualnej spontaniczności w y k o n a w c ó w , a wyraźna n a r o d o w e g o i n s p i r o w a n e g o m.in. l u d o w o ś c i ą i s t a r o p o l s k i m i d b a ł o ś ć o e s t r a d o w ą ( w przenośni) s p r a w n o ś ć i e f e k t o w n o ś ć t r a d y c j a m i Józef Burszta tak pisał: „ Z t k w i e n i a w r o m a t y c z n y m w i d o w i s k a stoi w nurcie literatury i sztuki scenicznej, z m a n i i kolekcjonerstwa m i a ł o b y o n o się stać s p o s o b e m , czy raczej i n s p i r u j ą c y m przy­ pieśni s t a r o p o l s k i c h i z p o g ł ę b i o n y c h s t u d i ó w nad staropolsz- k ł a d e m na o ż y w i e n i e t r a d y c j i , na o ż y w i e n i e l u d o w y c h o b r z ę d ó w . zasadniczej sprzeczności z założeniem, iż czyzną i nad f o l k l o r e m s t w o r z y ł Schiller serię w i e l k i c h w i d o w i s k Nie p r ó b u j ę n a w e t pobieżnie a n a l i z o w a ć t e k s t u , zasady w y b o r u , 1 r e w i i l u d o w y c h , które w e s z ł y na t r w a l e d o historii polskiej b o w i e m nie o n jest n a w e t w t y m w s z y s t k i m najważniejszy ( ! ) , k u l t u r y teatralnej. O charakterze t y c h w i d o w i s k ś w i a d c z ą same a w ł a ś n i e f o r m u ł a inscenizacyjna. ich t y t u ł y . O t o niektóre: Szopka wnym Narodzeniu latane.... Pańskim, Wielkanoc. Zmartwychwstaniu według Mikołaja ludowych Historia Pańskim cudo­ Umieszczenie przez Cierniaka w zasadzie całego „ t e a t r u l u d o ­ przep­ w e g o " w sferze s a c r u m z m u s i ł o g o po pierwsze d o t w o r z e n i a Chwalebnym w i d o w i s k obrzędowo-rytualnych wytrzebionych z nadmiernej staropolska—misterium krotofilnymi intermediami o Męce Najświętszej w 3 obrazach. z Wilkowiecka, dewocyj, o i Treść officjów i widowiska (?!) j e g o z d a n i e m soczystości, d o s a d n o ś c i , czy w r ę c z j u r n o ś c i , c o obrzędów już samo w sobie oznaczało przesunięcie ich z zamierzanego a u t e n t y k u w obrazki b u k o l i c z n e , po d r u g i e fascynacje eleuzyńs- ułożył... W treści, napisanej zresztą przy w s p ó ł p r a c y i n n y c h , s p o t y k a m y sceny z m i s t e r i ó w p o w i ą z a n e z g r o t e s k o w y m i kie s p o w o d o w a ł y pójście r y z y k o w n ą drogą p s e u d o r e k o n s t r u k c j i intermediami, o b r z ę d ó w p o g a ń s k i c h . S ł o w e m j a k o f o r m a czysto teatralna, j a k o postacie żołnierzy Piłata w s p ó ł w y s t ę p u j ą z Czartami oraz l u d o ­ propozycja p e w n e j z a b a w y — rzecz interesująca. J a k o f o r m u ł a w y m i scenami d y n g u s o w y m i , z c h o d z e n i e m z g a i k i e m , n o w y m p r z y w o ł a n i a prastarego o b r z ę d u , przy braku z n a j o m o ś c i u Cier­ latkiem itp. (...) Jeszcze inne t o Pieśń o ziemi naszej. na motywach oparte (...) obrzędów, czy Kulig. zwyczajów Widowisko ludowych staropolskie. i Widowisko niaka i ludzi, dla k t ó r y c h „ o b r z ę d " p r z y g o t o w y w a ł przedchrześ­ staropolskich cijańskiej s y m b o l i k i , pełnej m i t o l o g i i pogańskiej — była z w y c z a j ­ Układ t e k s t u , m u z y k a i reżyseria L. Schillera. Dekoracje W . Drabik, Z. Stryjeńs­ nym nieporozumieniem. Dla m n i e f o r m u ł a inscenizacyjna „ t e a t r u l u d o w e g o " kojarzy się 93 �a zasadzie specyficznej j e d n o ś c i ze stylizacjami p l a s t y c z n y m i f o r m u ł y teatru = o b r z ę d u , teatru = m i s t e r i u m , które chciał by l u d 'of ii Stryjeńskiej czy W ł a d y s ł a w a Skoczylasa. P o d o b n a z a c h o d z i przyjął j a k o s w ó j w ł a s n y dla w y r a ż a n i a i zaspokajania n a j g ł ę b ­ elacja między p i e r w o w z o r e m a a r t y s t y c z n y m o p r a c o w a n i e m . szych potrzeb d u c h o w y c h . Natomiast w J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń nie dał s o b i e w m ó w i ć a u t e n t y c z n o ś c i ibrzędu w widowisku Cierniaka. S t w i e r d z i ł , że zyskuje o n : ...najczęściej na s p r a w n o ś c i i na spoistości akcji, ale traci swą płaszczyźnie czysto teatralnej, s t w o r z y ł w teorii i praktyce inscenizacyjnej o r y g i n a l n y rodzaj w i d o w i s k a , które przez cały okres p r z e d w o j n i a k u l t y w o ­ w a n e było zarówno przez Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP spontaniczność, bezpośredniość, czy też po prostu m ó w i ą c , s w ó j „ W I C I " , jak i przez U n i w e r s y t e t y L u d o w e . Stało się o n o poprzez o b r z ę d o w y charakter, stając się coraz bardziej teatrem. Rozmaite sięganie d o p o g a ń s k i c h źródeł, poprzez p r z e d z i w n y synkretyzm ' w i ą z k i młodzieży l u d o w e j , u n i w e r s y t e t y l u d o w e i kursy o ś w i a t o ­ p o g a ń s k o - s ł o w i a ń s k o - g r e c k i i chrześcijański, j e d n y m ze s p o s o ­ we p r o w a d z ą czasem systematyczną naukę inscenizacji o b r z ę - b ó w wyrażania przez ruch m ł o d o - w i e j s k i s w o j e j i d e o l o g i i , m i t u l ó w w e d l e z g ó r y p o d a n y c h w z o r ó w , szerzy się w t e n s p o s ó b o w ł a s n e j roli i znaczeniu w narodzie i p a ń s t w i e . ewnętrzną o b r z ę d o w o ś ć , nadając jej jeszcze najczęściej f o r m y Po II w o j n i e ś w i a t o w e j nastąpiło w latach pięćdziesiątych togatsze i okazalsze niż d a w n i e j , ale zatraca się r ó w n o c z e ś n i e z przyczyn p o l i t y c z n o - i d e o l o g i c z n y c h b e z k o m p r o m i s o w e znisz­ y w ą tradycję o b r z ę d o w ą " . Tak w i ę c czenie d o r o b k u Cierniaka, w t y m z a ł o ż o n e g o przezeń I n s t y t u t u 21 nie udało się J ę d r z e j o w i Cierniakowi stworzyć Teatrów Ludowych. PRZYPISY: Henryk T y m o n J a k u b o w s k i , Teatr amatorski na wsi. W a r ­ szawa 1 9 7 8 г., s. 37 Tamże, s. 3 8 S a m fakt p o w s t a n i a z w i ą z k u t e a t r ó w , jest d o w o d e m na t o iz musiało ó w c z e ś n i e działać d u ż o scen a m a t o r s k i c h . Działając w p e w n y m rozproszeniu, ale w myśl w s p ó l n e j ideii, udało się inteligencji u p o w s z e c h n i ć na w s i scenę amatorską l u b p r z y n a j m ­ niej w y w o ł a ć potrzebę jej zaistnienia. Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 5 2 - 5 3 . Proszę p o r ó w n a ć t e n tekst c h o ć b y z w y s t ą p i e n i a m i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a o o g r o m ­ nym rezonansie s p o ł e c z n y m na obszarze w s z y s t k i c h z a b o r ó w , d o t y c z ą c y m j e g o k o n c e p c j i „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " j a k o stylu n a r o d o w e g o w architekturze i z d o b n i c t w i e . * Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 5 5 - 5 6 P r z y k ł a d o w o J ó z e f Ignacy Kraszewski założył w e L w o w i e .Macierz S z k o l n ą " w 1 8 8 0 r. Pomysł i koncepcja przyjęły się na terenie w s z y s t k i c h z a b o r ó w . W 1 8 8 5 r. p o w s t a ł a „ M a c i e r z Szkolna Księstwa C i e s z y ń s k i e g o " , a w zaborze rosyjskim „ P o l s k a Macierz S z k o l n a " w 1 9 0 5 г., z a l e g a l i z o w a n a w rok później, w efekcie p e w n e j liberalizacji p o l i t y k i carskiej p o w y d a r z e n i a c h ' e w o l u c y j n y c h . W zaborze p r u s k i m działało o d 1 8 8 0 r. T o w a r z y s w o Czytelń L u d o w y c h . W zaborze rosyjskim działalność t e a t r a l ­ ną p r o w a d z i ł o także Stowarzyszenie Szerzenia O ś w i a t y „ Ś w i a t o " skupiające r z e m i e ś l n i k ó w i c h ł o p ó w . Z i n i c j a t y w y Stefana Ż e r o m s k i e g o p o w s t a ł oddział w N a ł ę c z o w i e , a k o ł o dramatyczne w n i m p r o w a d z i l i rzeźbiarz Józef Gardecki i Faustyna M o r z y c k a . Po 1 9 0 5 r. r ó w n i e ż w zaborze rosyjskim p o w s t a ł o T o w a r z y s t w o Kultury Polskiej p r o w a d z ą c e m.in. działalność teatralną. Były t o organizacje, w p o w o d z i i n n y c h , znaczniejsze, skupiające w s w y c h szeregach w y b i t n y c h przedstawicieli polskiej i n t e l i g e n ­ cji ( o b o k w c z e ś n i e j w y m i e n i o n y c h n p . M a r i ę K o n o p n i c k ą , W ł a ­ d y s ł a w a Orkana i i n . ) . A k a d e m i c k i e k o ł o „ E l e u s i s " na U n i w e r s y t e c i e J a g i e l l o ń s k i m zostało f o r m a l n i e zarejestrowane d o p i e r o w 1 9 0 8 г., c o nie zmieniało f a k t u licznego udziału w tej organizacji m ł o d z i e ż y a k a d e m i c k i e j o d s a m e g o jej p o c z ą t k u . T o przecież g ł ó w n i e d o s t u d e n t ó w z w r ó c i ł się L u t o s ł a w s k i rzucając z katedry U J hasło w y c h o w a n i a n a r o d o w e g o , p r z e c i w s t a w i a j ą c e g o się d e s t r u k c y j ­ n y m w p ł y w o m szkoły z a b o r c ó w . Zostało o n o podjęte przez nich entuzjastycznie. Poza K r a k o w e m najsilniej „ E l e u s i s " działało na terenie Śląska w Zabrzu, Zaborzu i G l i w i c a c h . Były t o par excellence organizacje r o b o t n i c z e , p o w s t a ł e z i n i c j a t y w y działaczy śląskich. W y d a w a ł y o n e n a w e t w ł a s n e p i s m o „ I s k r a " , które założył L u t o s ł a w s k i . Stanisław P i g o ń , Z Komborni w świat. Warszawa 1 9 8 3 , s. 2 4 3 Tamże, s. 2 7 5 Krystyna Barszczewska, Eleusis - tajny związek młodzieży polskiej w Zabrzu, „ K r o n i k i miasta Z a b r z a " 1 9 7 6 , nr 9, s. 3 3 St. P i g o ń , o p . cit., s. 241 R ó w n i e ż sam P i g o ń , będący na n a j w y ż s z y m szczeblu w t a j e m ­ niczenia w „ E l e u s i s " i o d g r y w a j ą c y w n i m o g r o m n ą rolę ( m . i n . na terenie Śląska) — brał c z y n n y udział w t w o r z e n i u harcerstwa p o l s k i e g o , c o nie b y ł o w j e g o b o g a t y m życiorysie specjalnie e k s p o n o w a n e . „ 1 6 . 1 1 . 1 9 1 1 r. Naczelna K o m e n d a S k a u t o w a (czyli d r u h Tadeusz S t r u m i ł ł o — przyp. S A W i s ) w e L w o w i e 1 2 3 4 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 94 m i a n o w a ł a 2 6 - l e t n i e g o S t a n i s ł a w a P i g o n i a d r u ż y n o w y m I Prokocimskiej D r u ż y n y S k a u t o w e j i m . ks. S. Brzóski. (Przez trzy lata dr P i g o ń był nauczycielem i w y c h o w a w c ą w p r o k o c i m s k i e j średniej „ N o w e j s z k o l e " , n i e o p o d a l pałacu J e r z m a n o w s k i c h . Prócz ć w i c z e ń w p o l u i zajęć harcerskich drużyna z a j m o w a ł a się t e m a t y k ą dość n i e z w y k ł ą : na z b i ó r k a c h a n a l i z o w a n o książki — m.in. R. D m o w s k i e g o Myśli nowoczesnego Polaka i o c z y w i ś ­ cie M i c k i e w i c z o w s k i e Księgi Pielgrzymstwa w opracowaniu k r y t y c z n y m d r u ż y n o w e g o . (...) Praca d r u ż y n o w e g o Pigonia w y w a r ł a w p ł y w na i d e o l o g i ę p o w s t a j ą c e g o w ó w c z a s harcerstwa p o l s k i e g o . W i d a ć t o w p r o g r a m i e A. M a ł k o w s k i e g o (założyciela o r g a n i z a c j i ) " . M a r e k Lovell, „ E c h o K r a k o w a " , Nr 2 4 8 ( 1 3 3 0 9 ) , Kraków, 2 1 - 2 6 g r u d n i a 1 9 9 0 r. W latach 1 9 4 8 - 1 9 4 9 , a p o t e m p o o d r o d z e n i u Z H P, o d 1 9 5 7 — d o 1 9 6 2 r o k u b y ł e m c z ł o n k i e m w K r a k o w i e d r u ż y n y harcerskiej Czarnej Trzynastki i m . Z a w i s z y Czarnego z G a r b o w a . Otóż drużyna posiadała (i posiada nadal) bogatą tradycję, w ł a s n e f o r m y życia o r g a n i z a c y j n e g o . Powstała w 1 9 1 8 r o k u . O d p o c z ą t ­ k u , aż d o m o i c h c z a s ó w była drużyną puszczańską o o b r z ę d o w o ­ ści s ł o w i a ń s k i e j . Opis w i d o w i s k o b r z ę d o w y c h Cierniaka, z a c h o w a n e zdjęcia, skojarzyły m n i e się n a t y c h m i a s t z o b r z ę d a m i m o j e j d r u ż y n y . B y ł y o n e d o siebie z a d z i w i a j ą c o p o d o b n e . Wyraźnie p o c h o d z i ł y z j e d ­ n e g o pnia. S t a n i s ł a w P i g o ń , Cierniakowa nuta, ( w : ) Na drogach kultury ludowej— rozprawy i studia. W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 5 3 4 - 5 3 5 Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 56 Jędrzej Cierniak, Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 41 J ó z e f Burszta, Kultura ludowa - kultura narodowa. War­ szawa 1 9 7 4 , s. 2 8 8 Tamże, s. 2 8 8 Tamże, s. 2 8 9 , 2 9 0 Jędrzej Cierniak, W słonecznym kręgu. Widowisko cykliczne oparte na zwyczajach i obrzędach z żywobyciem wiejskiego człeka w dorocznym obiegu słońca związanych. Warszawa 1 9 4 8 J a n S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1 9 4 7 , s. 4 0 2 . Cytat za: H. T. J a k u b o w s k i , Teatr amatorski..., o p . cit., s. 91 Nie c h c ą c r o z b u d o w y w a ć k o n t e k s t u p o m i n ą ł e m „ t e a t r z g ł o w y " czy inaczej „ t e a t r i n s c e n i z a c j i " I g n a c e g o i Z o f i i S o l a r z ó w , r o z p o w s z e c h n i a n y przez n i c h w t z w . r u c h u m ł o d o w i e j s k i m . W o d r ó ż n i e n i u o d Cierniaka, który z a j m o w a ł się f o r m a m i bardziej m o n u m e n t a l n y m i , S o l a r z o w i e t w o r z y l i o d s a m e g o p o c z ą t k u teatr m a ł y c h f o r m . M i m o , iż rozpoczęli s w o j e działania niezależnie o d siebie, już o d 1 9 2 5 r o k u , o d w i z y t y Cierniaka u nich w S z y c a c h , podjęta zostaje stała w s p ó ł p r a c a i k o n t a k t . S o l a r z o w i e , p o d o b n i e jak Cierniak, a k c e n t o w a l i „ o d w i e c z n ą o d r ę b n o ś ć historyczną i k u l t u r o w ą c h ł o p ó w " . I n s c e n i z o w a l i k o r o w o d y , obrządy n p . s o b ó t k o w e czy inne, w y b i e r a l i miejsca „ ś w i ę t e " , d ę b y stare, uroczyska, o w i e w a j ą c w s z y s t k o mistyką ni t o prapogańską, ni t o chrześcijańską. O d w o ł y w a l i się d o k u l t u r y p i a s t o w s k i e j , tej pusz­ czańskiej, b o r o w e j , najczystszej, b o opartej na n a j w y ż s z y m s t o p ­ niu s y m b i o z y c z ł o w i e k a z przyrodą. Działalność S o l a r z ó w dopełniała w s p o s ó b znaczący p o c z y n a ­ nia teoretyczne i praktyczne Jędrzeja Cierniaka. 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c0ab4b45ef571d5860447f09f243e85.jpg 6abd9ca8e67d0b854cfe4ce5ebb28838 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Jeleń - obraz na szkle / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource sztuka ludowa ; malarstwo ludowe ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia malowany obraz przedstawiający jelenia z elementami wykonanymi z cynfolii Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.12.4_01 Komańcza malarstwo ludowe okolice Sanoka sztuka ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fb6c94e07bd95733f1908129ba2378e.pdf a3af8d981ff2232a9c373fd16240e980 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6335 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Jarnuszkiewicz, Jerzy (1919-2005) rzeźba współczesna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5910 Title A name given to the resource Jerzy Jarnuszkiewicz - szkic do portretu/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.71-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM ALEKSANDER JACKOWSKI oznałem go w początku lat 50. Był piękny, sprę­ żysty, młody, wysportowany. Nikt go nie uczył biegania, ale kiedy spróbował, pobiegł setkę w granicach rekordu stadionu. Trener oszalał, co za talent! Ale jego sport nie pociągał. Od najwcześniej­ szych lat dłubał, lepił, rysował. Wiedział, że to jest je­ go powołanie. Pojawiła się śliczna dziewczyna, mądra, oczytana. Polonistka. Wtedy postawił stopę na krze­ śle, uniósł nogawkę: „Widziała Pani kiedyś taką łyd­ kę?”. Nie widziała. Ślub odbył się wkrótce. Rozpiera­ ła go energia, manualne zdolności miał ogromne, rysował, rzeźbił, ciął klocki drzeworytnicze, jak gdyby od niechcenia. W grupie bibliofilów, której przewo­ dził w latach okupacji Tadeusz Cieślewski „zjawił się jako cudowne dziecko. Wycinał najtrudniejsze eksli­ brisy bez trudu i wahania, dosłownie od ręki. Praca, która u innego drzeworytnika trwała kilka dni, jemu nie zabierała nawet godziny” .1 Pomysły realizował z niefrasobliwością chłopca, który jeszcze nie przeżył męki dochodzenia do istoty dzieła. Ta męka przyszła po wielu latach, na początku była spontaniczność i talent. Jeszcze jako student otrzymał w 1950 r. nagrodę państwową I stopnia za figury żołnierzy na cmentarzu mauzoleum Armii Czerwonej w Warszawie. Wyrzeźbił Małego Powstańca, chłopczyka w za dużych butach, w hełmie, z karabinem. Rzeźbę, która stała się bezi­ mienna, reprodukowana i powielana - symbol Po­ wstania. Dziś, powiększona stoi przy warszawskim Bar­ bakanie. P Jerzy Jarnuszkiewicz - szkic do portretu* Kiedy Bolesław Bierut, wzorem Medyceuszów, choć bez ich talentów, uznał, iż należy warszawski MDM ozdobić posągami socrealistycznej rzeźby, skrzyknięci naprędce rzeźbiarze przystąpili do gorącz­ kowej pracy. Jarnuszkiewicz wyrzeźbił Hutnika w pięć dni, i tyleż czasu zajęła mu Nauczycielka - pięć dni! Ale ostatnią w życiu rzeźbę, Pietę na grób rodziców tworzył siedem lat. W ogromnym trudzie, ze świado­ mością problemów, do rozwiązania których wciąż nie czuł się przygotowany. Kiedy skończył, powiedział: „Dopiero teraz mógłbym uczyć rzeźby...” Bolesna ocena lat, w których przyszło mu żyć, lat kiedy w sztuce nie tylko odkrywano, ale i zapominano o doświadczeniach pokoleń. Należał do pokolenia, które kształtowało się na gruzach zwalonego miasta, wierne pomięci Powstania. Jerzy Jarnuszkiewicz w latach pięćdziesiątych 71 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ To określiło jego życiową postawę. Zanotował: „Przede wszystkim trzeba pamiętać, że nie ma kawał­ ka ziemi polskiej, nie ma ulicy i domu, który by nie był grobem, nie był godny upamiętnienia”.2 Jego czas do­ magał się tej pamięci, zmuszał do zmierzenia się z otoczką kłamstw, z kneblem cenzury. Dziś młodzi ar­ tyści tych uwarunkowań nie mają, są wolni, nie czują potrzeby upamiętniania czegokolwiek. Świat ich wy­ obraźni jest otwarty. Zaskakują, a nawet szokują. T e­ raz to nic nie kosztuje. Ktoś zechce obierać kartofle w salach Zachęty - nikt mu nie przeszkodzi. Proble­ mem stała się troska o swój wizerunek, o to, by czymś jeszcze zaskoczyć, zaimponować. Sztuka i komercja przenikają się, twórczość straciła ideologiczną moty­ wację, przestała być sprawą ważną, narodowej pamię­ ci. Świat się zmienił, ogromną rolę odgrywają film, te­ lewizja, Internet. Rzeźba utraciła społeczne znaczenie. Młodzi mają niewielkie szanse pokazania swych moż­ liwości, pleni się tandeta. Jeśli powstają dzieła ważkie, to na marginesach sztuki, w kręgu raczej socjotechniki niż plastyki. No i rzadko, ale jednak - w sztuce sa­ kralnej. W niej dowcip nie wystarczy, temat narzuca powagę. Świadczą o tym freski Jerzego Nowosielskie­ go, rzeźby Antoniego Rząsy, a także Jerzego Jarnusz­ kiewicza. Jerzy Jarnuszkiewicz należy do artystów, którzy po­ dobnie, jak Oskar Hansen, Tadeusz Kantor, Jerzy Sołtan, Roman Cieślewicz, czy Henryk Tomaszewski wy­ warli wpływ na sztukę naszego czasu, a śledząc jego dokonania, stykamy się z podstawowymi problemami nurtującymi sztukę powojenną. Był przy tym nie tylko znakomitym artystą, ale i wspaniałym człowiekiem, jednym z najważniejszych, jakich dane mi było po­ znać. Absolutnie uczciwy, bezkompromisowy i pozba­ wiony zawiści, co już samo w sobie w naszym kraju jest zadziwiające. Czasem stawał się bezbronny, jak dziec­ ko. W trudnych dla sztuki latach inwazji socrealizmu bronił swej osobowości sferą prywatnej twórczości, wielkiej piękności ekslibrisami, rysunkami, medalami. W rzeźbie osiągał ekspresyjny wyraz zderzeniem form miękkich, płynnych i twardych, ostrych. Stwo­ rzył przerażający symbol czasów peerelu - głowy w ka­ gańcach. Czy wizerunek artysty, nawet tak znakomitego, może zainteresować dziś, kiedy w sztuce wszystko ule­ ga zmianom, kiedy wręcz wstydliwe jest mówienie o kategoriach piękna, o tym co etyczne i przekraczają­ ce granice smaku? Żyjemy w czasach tak szybkich, że pamięć niknie błyskawicznie. Sztuka? Artyści? Każdego dnia więcej jest malarzy, rzeźbiarzy niż w ciągu całych dziejów ludzkości. Natłok faktów jest olbrzymi. Zapominamy szybko. Kto z młodych, inteligent­ nych ludzi wie coś dziś o Tadeuszu Siekluckim, Tade­ uszu Brzozowskim, a nawet Józefie Gielniaku czy Je­ rzym Panku? O wielkich artystach. M łodość Jerzy urodził się 27 lutego 1919 r., w Kaliszu. Pierwsze doznania: zlizywał wapno ze ścian, jak mały piesek. Matkę miał dobrą, serdeczną. Można się było do niej przytulić, poczuć bezpiecznie. Ojciec zaś budził respekt, doskonały rzemieślnik, mistrz blacharskiego fachu, właściciel pracowni, w której wyrabiano przed­ mioty artystyczne, zwłaszcza służące liturgii. Był głową rodziny,3 ale słuszniej byłoby powiedzieć - głową Ro­ du. Hierarchia bowiem w domu nie podlegała dysku­ sji, wszystko było podporządkowane jemu, seniorowi. Jerzy był już profesorem, autorytetem, laureatem pań­ stwowej nagrody, ale jego projekty realizowane w pra­ cowni wciąż podpisywał ojciec. Również umowy. N aj­ ważniejszy był syn pierworodny. On miał dziedziczyć pracownię, on był najmądrzejszy, najlepszy. Jerzy, dru­ gi w kolejności (dzieci było ośmioro) wychowywał się z silnym przeświadczeniem, że chwałą rodu jest Zby­ szek, architekt, mieszkający w Kanadzie. Ród, powtarzam, był najważniejszy. Łączył nawet wygląd. Byli do siebie podobni. Smagłe, zgrabne posta­ cie, pięknie sklepione głowy o nieco mongolskich ry­ sach. Przekaz genetyczny przodków z siedemnastego, a może szesnastego wieku, kupców z Persji, Turkmenii czy Tatarstanu, wędrujących po Polsce bursztynowym szlakiem. Jerzy pamiętał swe dziecinne pasje - rysował, rzeź­ bił, lepił z plasteliny. Mówiono - będziesz rzeźbiarzem. Rodzina mieszkała w Kaliszu. Szwagier z siostrą w Ło­ dzi, obok fabryki termometrów. Rtęć robiła swoje, sy­ nek ich był już „taki chudziutki i zielony jak termome­ try, tylko nie taki srebrzysty”. Im w Kaliszu powodziło się lepiej. Dobrze. Mieli dwa czy trzy domy, sklepy, warsztat blacharski odziedziczony po ojcu, bowiem ro­ dzina z dziada pradziada zajmowała się blacharstwem. Wyrabiano przedmioty artystyczne. Ojciec Jerzego, pan Mieczysław, otrzymał dyplom czeladnika z wytła­ czanym w blasze wizerunkiem konia skaczącego przez płot oraz portretem Mickiewicza. Wykonaną przez niego w metalu piękną różę widziałem po wojnie w pracowni na Nowym Mieście. Był wysportowany, jeździł na łyżwach, na rowerze. Z dumą przechowywał w domu szarfę z wyhaftowanym napisem „Szosowy Mistrz Kalisza - 1926”. Należał do Bractwa Strzelców Kurkowych, na zawodach organi­ zowanych co roku zdobywał medale, przechowywane starannie w drewnianej skrzynce. Pierwsze ważne wydarzenie w życiu rodziny nastą­ piło w latach Wielkiego Kryzysu. Jerzy miał wtedy 11 lat. Po raz pierwszy usłyszał wówczas słowo plajta. „O j­ ciec wracał w nocy z jakimiś walizami, wykryliśmy, że w jednej były spinki do mankietów, w innych krawa­ ty, czy jakieś tam rzeczy... Był komiwojażerem, żeby zarobić tych parę złotych i żebyśmy nie pomarnieli” .4 Stracili wszystko. 72 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ zostanie w Akademii. Ku memu zdziwieniu Marcin się nie załamał, zaangażował się do Teatru Dramatycznego, w brygadzie technicznej przygotowywał scenę. Poznał teatr od środka, nie lada gratka dla przyszłego scenarzy­ sty. Po roku robotnicy zażądali od rektora Akademii, by przyjęto Marcina. No i tak się stało. Ale wróćmy do opowieści o domu, o Jerzym. Powie­ działem już, że mi imponował, że od początku naszej znajomości stał się dla mnie autorytetem. Podziwiałem jego ekslibrisy, zwłaszcza te, w których określał osobo­ wość właściciela. Podziwiałem jego rzeźby, medale. Piękniejszych, mądrzejszych nie znam. Dlatego o nich teraz piszę. Oczywiście nie kryłem zachwytu, kiedy mi pokazywał swe kolejne dzieło. A to nic! - gasił mój en­ tuzjazm - musisz poznać Zbyszka, to jest talent. Jest w Kanadzie, w „wolnym świecie”. Zna się na muzyce, literaturze, zbudował kilka ważnych budynków w T o­ ronto. No i Zbyszek przyjechał. Pamiętam, jedliśmy wówczas śniadanie. Dowcipkował, opowiadał o domu, o sobie, tak zwyczajnie jakby wrócił z Grójca czy Pułtu­ ska. Pomyślałem, że każda opowieść Jerzego była cie­ kawsza, bardziej barwna. Jadwiga próbowała ożywić rozmowę, zabłysnąć erudycją - czytam teraz Faulkne­ ra, powiedziała. Kto to? - zdziwił się. Nie znam. Mit niezwykłości prysł. Nawet ucieszyłem się z tego. Jerzy w trudnych, powojennych warunkach stał się bowiem już wtedy osobowością wybitną. Artystą świadomym tego, co robi. Jego talent rozwinął się wcześnie, sponta­ nicznie. „Jak sięgam pamięcią, a sięgam do drugiego ro­ ku życia - zawsze albo rysowałem, albo lepiłem. Z pierwszych wspomnień z dzieciństwa zapamiętałem sądy dorosłych, że „Jurek będzie to zawsze robił”. Mia­ łem około pięciu lat, szliśmy z matką obok cmentarza w Kaliszu, gdzie był zakład kamieniarski. Zobaczyłem, jak robotnicy odkuwali jakieś części nagrobka i pamię­ tam przejęcie, emocje, jakich doznałem, i poczucie, że strasznie chcę to robić. Skąd takiemu dziecku może przyjść coś podobnego do głowy? A ja czułem, że wła­ śnie to chcę robić. Nawet powiedziałem wtedy matce, że tu przyjdę się uczyć. Z przekonaniem, że tylko to bę­ dę robił, żyłem od zawsze”.5 Taka świadomość wyznacza horyzonty, ale nie uła­ twia życia. Zwłaszcza w szkole. Wiedział, że ma talent, że zostanie rzeźbiarzem. Tylko taką widział drogę ży­ ciową. Po latach napisał, wracając do tamtych czasów: „Całe szczęście, że miałem te zdolności, bo szczerze mówiąc, żadnych innych nie miałem”.6 Fascynowały go lalki, ale już jako przyszłego arty­ stę. „(...) intrygowały mnie, pisał, pomniejszone ludz­ kie kształty i na pewno nie było to wyzwalanie uczuć macierzyńskich, jak u dziewczynek. To ówczesne uczucie teraz nazwałbym pierwotnym przeżyciem rzeź­ biarskim. Wtedy była to tylko fascynacja, ale ona mia­ ła mi już towarzyszyć przez całe życie. W tym samym czasie fascynował mnie maluteńki samochodzik odla­ ny chyba w szarej cynie (pamiętam tę szarość) z rucho- Drugie wydarzenie, które zmieniło ich byt i zmusi­ ło do przeniesienia się do Mysłowic, na Śląsku, to by­ ła wojna. Jerzy chodził do szkoły, później przeniósł się do Krakowa, rodzina zaś wyemigrowała do Warszawy. Tam, już po wojnie, w latach odbudowy miasta ojciec otrzymał najważniejsze, bo państwowe, zlecenie - zbu­ dowanie trzech wielkich kandelabrów na MDMie. Władzę denerwował dominujący nad placem Zbawi­ ciela kościół, ponieważ jednak nie można go było ani zburzyć, ani zasłonić postanowiono pominąć, prowa­ dząc ruch bokiem, poszerzoną ul. Waryńskiego. Zmia­ nie kierunku, przesłonięciu niewygodnej perspektywy miało służyć postawienie wielkich kandelabrów. Tak zadecydował sam prezydent. Wezwał do siebie pana Mieczysława i poprosił, by wykonał świeczniki z blachy miedzianej. Chętnie, ale muszę mieć blachę! Prezy­ dent bardzo się zadumał, ta prośba przekraczała jego możliwości, nie wiedział, komu zabrać blachę, aby ją mieć, poprosił więc, żeby pan Mieczysław sam ją zdo­ był. Ten udał się w „w Polskę” i blachę przywiózł, dzię­ ki czemu kandelabry stanęły na placu. Jerzego poznałem w 1952 r. dzięki jego żonie Ja­ dwidze, która pracowała, tak jak ja, w Państwowym Instytucie Sztuki. Była krytykiem sztuki, doskonale rozumiejącym problemy rzeźby, i jeżeli coś jej prze­ szkodziło w tamtych latach pogłębiać te zainteresowa­ nia to decyzja o pomaganiu mi w redagowaniu kwar­ talnika „Polska Sztuka Ludowa”. Stała się dla mnie osobą niezastąpioną, bliską, a jej dom, dzięki Jerzemu i ciekawym ludziom, których tam spotykałem, stał się dla mnie miejscem ważnym - może najważniejszym, kształtującym wrażliwość. Stałem się niejako domow­ nikiem, stąd też myśląc czy mówiąc o Jerzym nazywa­ łem go jak Jadwiga, Misiem, co nie budziło jego za­ chwytu, choć świadczyło o aurze, którą roztaczał. Zadziwiał mnie jego talent, wyobraźnia, mądrość i rozwaga sądów o sztuce i o życiu. Fascynował mnie jego syn Marcin, miał 5 lat, kiedy go poznałem. Odzie­ dziczył po rodzicach to, co najlepsze. Talent, wyobraź­ nię, mądrość. Ale i bezwzględność wyborów etycz­ nych, estetycznych. A więc to, co nie ułatwia życia. Rysował sugestywnie takie zjawiska jak lęk, strach, zło, dobro. Jak to robisz? - dziwił się ojciec. - Tato, biorę kredki tak jak leci! - odpowiedział, co oczywi­ ście nie wyjaśniało niczego. Czytał. W szkole zachwy­ cał się Norwidem. - Marcin! Co ty z tego rozumiesz? - pytała Jadwiga. - Nic, mamo, ale to takie piękne... Później w Akademii Sztuk Pięknych naraził się pro­ fesorowi, akurat była jakaś rocznica i w gazetach były wszędzie wizerunki Lenina. Chłopcy mieli przerwę w za­ jęciach, więc poszedł do kiosku i przyniósł stos gazet. Za­ częli rysować różne wersje wodza rewolucji w czapce, bez czapki, w cylindrze, konfederatce. Zobaczył to profesor, który zajrzał do sali. Awantura. Wyrzucić! Interwenio­ waliśmy, także ja rozmawiałem z profesorem. O, tu mi korzeń wyrośnie! pokazywał rozcapierzoną dłoń, jeśli on 73 �06_Jackowski363.ps - 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Pieta z Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich w Warszawie, 1950 rok. Fot. A. Funkiewicz mymi, maleńkimi kółkami ze szprychami jak niteczka. Fascynowała mnie ta maleńkość, specjalnie te kółecz­ ka. Taka fascynacja towarzyszyła mi później przy eks­ librisach. Kiedy miałem trzy lata, lepiłem, bo trudno to nazwać rzeźbieniem, karety z zaprzęgiem dwóch par koni. Pamiętam bardzo dokładnie wygięte w rogaliki przednie nogi wyrażające galop, a nad nimi łukiem po­ chylone głowy. Pamiętam radość, jaką sprawiało mi to, że zaistniało coś, czego przedtem nie było”.7 Miał chyba dziesięć lat, kiedy zrobił z masła głowę marszałka Piłsudskiego. Ojciec wystawił ją w oknie pracowni, wzbudziła sensację. Piłsudski i masło, to za­ skakiwało. Dostał w nagrodę kwiaty, oczywiście wrę­ czył je mamie. W szkole radził sobie marnie, interesowało go tyl­ ko to, co rysował. Na szczęście zdarzali się nauczycie­ le, którzy umieli dostrzec jego uzdolnienia. „W pierwszych klasach gimnazjum, wspomina, robiłem linoryty. Raz nie zdążyłem skończyć czegoś w domu i zabrałem do szkoły. W klasie zastawiłem się książkami, schowałem za chłopaka siedzącego przede mną i kończyłem pracę. Ocknąłem się, gdy poczułem, że coś jest inaczej. Była cisza. Podniosłem wzrok i zobaczyłem stojących wokół kolegów i profe­ sora pochylonego nad moją pracą. W panice próbo­ wałem ukryć swoje dzieło pod ławką, a wtedy profe­ sor powiedział: «Jarnuszkiewicz, ty rób to dalej, a jak skończysz, to mi pokaż, bo to jest twoja przyszłość». No i miałem u niego zezwolenie na robienie nie tego co inni na lekcji”.8 W tym czasie zrobił pierwszą płaskorzeźbę. Z pla­ steliny, którą mu kupili rodzice. Był to rydwan, czwór­ ka koni i jeździec. Zapamiętał dobrze tamtą sytuację. „Pracowałem cały dzień i noc, żeby mi nikt tego nie zniszczył, wstawiłem za okno. W izbach było bardzo cie­ pło i gorące powietrze rozchodziło się po wszystkich po­ mieszczeniach. Rano skoro świt podchodzę do okna, patrzę, a tu wszystko rozmyte, bezkształtne. Byłem zroz­ paczony, to było moje pierwsze przeżycie rozpaczy, niepowodzenie. Wziąłem to żeby poprawić, ale się nie udało. Ciepłe palce deformowały plastelinę. Wreszcie zrobiłem kulki i dodałem, że w tym to ja nie będę robić. Profesor od łaciny i od polskiego miał wielkie zain­ teresowanie teatrem. Był reżyserem różnych rzeczy np. Zemsty Aleksandra Fredry i wszystko sam aranżował. Ponieważ nie uczyłem się łaciny i polskiego, to on za­ dawał mi tematy działające na wyobraźnię. Kiedyś po­ wiedział mi, żebym narysował Neptuna, Nereidy i ja­ kieś tam potwory. Narysowałem to. Dużo zawdzięczam tym profesorom. To byli bardzo dobrzy nauczyciele. Oni nie żądali ode mnie ani łaciny - tych odmian - tyl­ ko kiedy zauważyli, że coś w tym człowieku jest innego i jest utalentowany w tym kierunku, to inaczej z nim pracowali. Nawet profesor od niemieckiego traktował mnie pobłażliwie. Cała klasa miała go za głupka, bo miał manię bakterii, chodził z dużą teczką ze spirytu­ sem salicylowym, watą i innymi tymi przyborami. Jak już usiadł na krześle za katedrą, to wyciągał to wszyst­ ko i się dezynfekował. A my byliśmy takie gówniarze naprawdę i tacy byliśmy niedobrzy, bo robiliśmy jakieś 74 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ rzeczy i z tego były śmichy i chichy. Po wakacjach dał temat - przygoda na wakacjach. Ja wszystko ściągałem, bo nie miałem najmniejszej zdolności do niemieckiego (...), a ten profesor podszedł do mnie i mówi: jak nie potrafisz, to narysuj”.9 Później też w Mysłowicach zainteresował się grafiką. „Ojciec sprawił mi w dwóch czy trzech tomach, księgi grube i wielkie w czerwonej i sztywnej oprawie pt. Polska i podtytułem - Dzieje i kultura. Dzięki tej książce to ja się nawet z historii podciągnąłem. Tam była cała prawda. To, co braliśmy na lekcjach, to ja śledziłem i czytałem w tej książce. Wielokrotnie mi to pomogło, a nawet któryś z profesorów spytał mnie: - A skąd ty to wiesz? - A bo przeczytałem. - A z czego przeczytałeś? No to mówię, że to z książki, którą mam w domu, i widziałem, że był bardzo zadowolony, że uczniowie sami pogłębiają to, co przerabiali wcześniej w szkole. O kultu­ rze i sztuce też było (w tej książce) bardzo dużo”.10 Poznał obrazy Grottgera, Wyspiańskiego, drzewo­ ryty Kulisiewicza, Skoczylasa, Stellera. Chciał też ro­ bić takie rzeczy, ale jak? Nie miał farb, pędzli, dłuta. Wspominał z goryczą, jak nauczyciel, któremu nie umiał odpowiedzieć na jakieś pytanie, powiedział - na siedzenie czy na łapę? No i dostał. Następnego dnia sytuacja się powtórzyła. Znowu do­ stał. Klasa się śmiała. Uznał, że kara jest słuszna, w do­ mu nauczono go, że dorośli zawsze mają rację. Był to okres upokorzeń, o których nigdy nie zapomniał. Na klasówce z łaciny zamiast męczyć się nad tekstem, nary­ sował dworek z Zosią na pierwszym planie. W końcu jednak oswojono się w szkole z tym, że uczą artystę, co­ raz mniej od niego wymagano, zadowalając się tym, że pięknie rysuje, zdobi, rzeźbi. Na jubileusz szkoły namalo­ wał na tafli szkła Kościuszkę. Kiedy indziej wyklepał z blach Polonię Grottgera, zdobiła korytarz szkoły. Otrzy­ mał także pierwsze zamówienie zaprojektowanie i wyko­ nanie nagrody na turniej tenisowy w Radomiu. Ściągał, zwłaszcza na klasówkach z matematyki, ale geometrię uwielbiał. Miał niezwykle rozwiniętą wyobraźnię prze­ strzenną, potrafił nakreślić rzut wielokątnej figury na płaszczyźnie, przenikanie się form w przestrzeni. Geome­ tria stała się dla niego olśniewającym odkryciem, przed­ miotem pochłaniającym go całkowicie, źródłem doznań. „Raz napisałem wypracowanie, wylewając w nim wszystkie swoje myśli - na 20 stron. I dostałem niedo­ statecznie - za błędy ortograficzne. Z następnej kla­ sówki dostałem lepszą ocenę, bo kiedy nie wiedziałem jakie dać „u” lub „ż”, wyrzucałem całą myśl i pisałem co innego. To wyczuliło mnie na bzdurność i umowność podobnych sytuacji, ale też zahamowało w ekspresji unikałem pisania. Równie niechętnie zabierałem głos, bo w szkole zazwyczaj obrywałem za to - wywoływany na środek i wykpiwany przez całą klasę. Pamiętam tych lizusów, śmiejących się wkoło mnie z głupich dowci­ 75 pów profesora. Nie miałem w sobie dość siły i agresyw­ ności, żeby się temu przeciwstawić”.11 Po ukończeniu szkoły (mała matura) Jerzy przez dwa miesiące pracował w drukarni im. Karola Miarki. Opanowywał arkana sztuki drukarskiej, poznawał zgromadzone w archiwum drzeworyty i linoryty Pawła Stellera i Władysława Skoczylasa. N a ich wzór wyko­ nał kilka prac. Szczególne uznanie zyskała Sowa. Od­ bito i sprzedano kilka jej egzemplarzy. Ucieszyło to oj­ ca, utwierdziło w przekonaniu, że syn powinien się kształcić w szkole rzemiosła artystycznego. Jakiej? N aj­ lepiej w słynnej wiedeńskiej Kunstgewerbeschule. Jed­ nak wcześniej trzeba było zacząć naukę w Szkole Prze­ mysłu Drzewnego w Zakopanem albo w szkole krakowskiej. Rozważał - Zakopane to góry, tradycje sztuki ludowej, sport, Kraków zaś to Wawel, Młoda Polska, Wyspiański, muzea, teatry, wystawy, koncerty. Mały Powstaniec, 1946. Fot. Jan Świderski �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ biegał na Błoniach. „Czas, powiada, wykorzystywałem maksymalnie, bo po prostu kochałem sztukę i bardzo chciałem zostać artystą”. Chciał zostać rzeźbiarzem, ale interesował go także drzeworyt, metal. Na całe ży­ cie zapamiętał to, co mu mówił ukochany profesor Franciszek Kalwas - sztuka to wielka rzecz, ale też i ciężka praca. To, że wielka rzecz, wydało się oczywi­ ste, ale z tą ciężką pracą nie bardzo pojmował, o co chodzi. Wszystko przychodziło mu łatwo, rysunki cie­ szyły, drzeworyty ciął bez namysłu. Szkoła dawała mu wiele radości, tu ceniono go za to, że był sobą. Wojna zbliżała się do końca. Rodzina przeniosła się do W ar­ szawy. On też szukał w stolicy dalszych możliwości kształcenia. Zamieszkał na ul. Pięknej 21, obok nie­ mieckiej ambasady. Szybko wszedł w krąg ciekawych ludzi, zwłaszcza interesujących się sztuką. W Warsza­ wie mimo niebezpieczeństw i trudów kwitła kultura, w prywatnych mieszkaniach, w kawiarniach, które za­ stępowały sale wystawowe i koncertowe. U Lardellego grywali Andrzej Panufnik i Witold Lutosławski. Jego wariacje na tematy Paganiniego na dwa fortepiany tam właśnie usłyszał. Poznał środowisko miłośników książki i sztuki drzeworytniczej, konspiracyjne Koło Miłośników Exlibirisu. Tam właśnie spotkał Jadwi­ gę.13 Była wówczas żoną Jerzego Krama, bibliofila. Nie było to dobre małżeństwo, Jadwiga cierpiała po utra- Ślady wielkiej przeszłości. Nie wahał się długo, wybrał Kraków, Szkołę Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Arty­ stycznego. Ojciec umieścił go w bursie księdza Kunowicza, w dwuosobowym pokoju. „Okazało się, że nie jestem w stanie znieść mieszkania w bursie. Rano po­ tworny wrzask chłopaków, trzaskające drzwi, długie korytarze i bieg do umywalni - to było straszne. Czu­ łem, że coś się dzieje z moim mózgiem. A do tego obok naszego pokoju była sala, gdzie orkiestra dęta treno­ wała marsz gwiaździsty. Naprawdę można było osza­ leć! N a szczęście zetknąłem się wtedy w szkole ze Sta­ nisławem Topferem i Bogdanem Zieleńcem, którzy szukali trzeciego do pokoju wynajmowanego na Pod­ górzu, i zamieszkałem z nimi”. Szkoła po gimnazjum wydała mu się rewelacją. Ze­ tknął się z profesorami, którzy mówili tym, co on języ­ kiem. Zwłaszcza zapamiętał Karola Homolacsa. Cytu­ ję dalej: „Spadły mi łuski z oczu, wspominał po latach. Olśnił mnie impresjonizm, wówczas w szkole zakaza­ ny, wypadły mi korki z uszu i usłyszałem Debussy’ego, Ravela i Szymanowskiego, a potem Bacha i chorały gregoriańskie. Już w tym czasie pociągał mnie zarówno realizm, jak abstrakcja”.12 Odkrywał piękno wielkiej literatury, chodził do muzeów, na koncerty. Sypiał trzy-cztery godziny na dobę. Rano malował, potem uprawiał w Sokole gimnastykę, po południu rzeźbił, Marcinelle 2, gips patynowany, 1957 76 �06_Jackowski363.ps 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ cie w getcie rodziców, którym nie starczyło już woli i sił, by zdecydować się na ucieczkę. Zresztą ich nic nie łączyło ze społecznością żydowską. Ojciec był znako­ mitym pedagogiem, wielkim patriotą, nagrodzonym Virtuti Militari przez Marszałka, a Jadwiga wyrobiła sobie aryjskie „papiery” z Zuzanny Rozenfeld stała się Jadwigą Gołaszewską. Jednakże to nie uchroniło jej od donosów, których w tym czasie nie brakło. Wspomnę o jednym. Mieszkała już sama w budynku Prudentialu (obecnie hotel Warszawa) na placu Napoleona. Nagle rozległ się łomot do drzwi, wszedł niemiecki major z żołnierzami. Spojrzał na nią, poprosił do drugiego pokoju i zapytał czy jest Żydówką. Tak! - odpowie­ działa. Ja ich teraz zabiorę, powiedział, ale musi pani natychmiast stąd uciekać. Proszę powiedzieć, komu należy, że donosi windziarz. Kiedy będzie pani potrze­ bowała pomocy proszę, przyjść do mnie. Dokąd? Do gestapo na Szucha. Ten Niemiec ryzykował nie mniej niż ona. Jerzy, o czym była już mowa we wstępie, bez trudu zyskał uczucie Jadwigi. Wkrótce został jej mężem. Zdobył też uznanie w środowisku bibliofilskim, z któ­ rym Jadwiga była związana. Rzeźbił w tym czasie w pracowni Stanisława Komaszewskiego na Nowym Świecie 55. Wiele czasu zajmowały mu „drobiazgi rzeźbiarskie” - kilka ostało się po latach w pracowni przy ul. Magiera, zapamiętałem Chrystusa, Matkę Bo­ ską, Chopina, Mickiewicza. Narzekał, że niewiele umie, że sam się musi rzeźby uczyć. Ciął jednak drze­ woryty, i - zachęcony - po spotkaniach w środowisku miłośników ekslibrisu zajął się intensywnie tą dziedzi­ ną. Zdobył uznanie znawców, zwłaszcza Tadeusza Cieślewskiego juniora, który o debiutującym dopiero mło­ dym artyście napisał książkę analizując jego prace.14 Jerzy zachwycał, to co innym zabierało wiele czasu on robił „od ręki”, niejako bez wysiłku. Scenę kompono­ wał bezbłędnie, z elegancją, choć jeszcze na początku nie zawsze wiązał ją konsekwentnie z liternictwem. Ono też było ważne, określało adresata, a także atry­ but charakterystyczny dla zawodu czy zamiłowania, np. pióro - dla pisarza, nuty dla muzyka, pędzel i pale­ ta dla malarza. Jeszcze w pracach z tego wczesnego okresu nie widzimy tej intuicji psychologicznej, która później czyni z tych „pieczątek” prawdziwe arcydzieła. Mówią one o osobowości bohatera ekslibrisu, niekie­ dy więcej, niż on sam chciałby powiedzieć. Pierwsze „pieczątki” powstałe w ostatnich latach wojny, noszą jeszcze ślady dekoracyjnych fascynacji, utwierdzonych doświadczeniami wyniesionymi ze szkoły rękodzieła w Krakowie. Jarnuszkiewicz miał dużą łatwość kreśle­ nia ornamentów, tworzenia pięknych, dekoracyjnych kompozycji, scen buduarowych, pięknych kobiet prze- Suka I, gips patynowany, 1957 77 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Kromkowska w sklepie na Hożej, tuż przy placu Trzech Krzyży. Widziałem Powstańca w wielu do­ mach, a pracując wówczas w Departamencie Prasy i Informacji Ministerstwa Spraw Zagranicznych, wrę­ czałem co ważniejszym, zagranicznym gościom. Był to znakomity prezent, tyle tylko że minister prosił, by po­ minąć w tytule słowo „powstaniec”. Dla ludzi rzecz by­ ła oczywista, ale władza chciała jak najszybciej zapo­ mnieć o warszawskim powstaniu, o Armii Krajowej. Dlatego Powstaniec stał się tylko „żołnierzem”. Losy tej rzeźby to też ważny fragment w życiorysie artysty. Sta­ ła się ikoną kultury masowej, znakiem historii ważnym dla ludzi a wypieranym przez władze. Dlatego dopiero w osiemdziesiątych latach postanowiono wznieść ją, jak pomnik, na tle murów warszawskiego Barbakanu. Jarnuszkiewicza decyzja ta wzruszyła, ale zdawał sobie sprawę z tego, jak trudno jest powiększyć drobną figur­ kę, jaki to jest rzeźbiarski problem. N a szczęście ten efekt kameralności, intymności w pomniku został w znacznej mierze zachowany. Zdawał sobie sprawę z tego, że wie jeszcze niewiele, patrzył więc na reprodukcje dzieł Michała Anioła, a przede wszystkim Donatella. Jak rzeźbić w trudnym materiale a nie lepić z gliny. Pociągał go kamień, ale pierwsze doświadczenia nie były pomyślne, gdy uderzał Okna, blacha spawana, 1965 glądających się w lustrze, pozujących na sofie, na tle draperii. Łatwość rysunku, tworzenie kompozycji wi­ doczna jest także w powstałych po wojnie ornamen­ tach rzeźbiarskich na budynkach. Architekt określał miejsce, przestrzeń, którą trzeba było wypełnić, a on to robił znakomicie, niejako spontanicznie. Ale wciąż miał w pamięci przestrogę profesora Kalwasa przed pokusą łatwości w rysunku, kompozycji. Wiedział, że musi się jej pozbyć, przezwyciężyć w studiach rzeczywi­ stości, przyrody, ale także w interpretacji rzeźb. Nie minie wiele lat, a zacznie rysować oszczędną kreską, przywodzącą na myśl rysunki dawnych mistrzów. Lata dojrzewania artystycznego to proces przezwy­ ciężania wrodzonej łatwości, szukanie ujęć syntetycz­ nych, symbolu, znaku wyrażającego zjawisko. Ta umiejętność pojawia się w późnych ekslibrisach, me­ dalach, rzeźbach. No i oczywiście w rysunkowych opo­ wieściach o Rzymie, Wenecji, Nowym Jorku, rzeźbach widzianych w muzeach. Jedną ciemniejszą kreską określał w nich strukturę kompozycji, napięcie form. Dar syntezy widzenia i emocji może najsilniej dał o so­ bie znać w powstałej w 1946 r. niewielkiej figurze M a­ łego Powstańca, reminiscencji wciąż jeszcze żywych i bolesnych doświadczeń. Wyrzeźbił ją „jednym tchem” , małego chłopca w za dużych butach, hełmie nasuniętym na czoło, z karabinem w dłoni. Wzrusza­ jący symbol nierównej walki - wszystkich, także dzieci pomagających żołnierzom. Może dla kogoś z zewnątrz ten Powstaniec wyda się teraz zbyt sentymentalny, ale jest w nim przerażająca prawda Powstania, które roz­ grywało się, jak w greckiej tragedii bez nadziei na zwy­ cięstwo, z poczuciem konieczności działania. Małego Powstańca pokazał Jarnuszkiewicz na wystawie kon­ kursowej „Małe formy rzeźbiarskie”. Zdobył trzecią nagrodę. Jury nie zauważyło symbolicznej wymowy rzeźby, zwracając uwagę zresztą zdaniem Jarnuszkiewi­ cza słusznie, na mankamenty figury. Poprawił je, a przez lata Małego Powstańca odlewał w pracowni na Nowym Mieście jego brat Wojciech. Rzeźba zyskała niezwykłe powodzenie, sprzedawała ją pani Wanda Kwadraty, pręty, blacha stalowa, 1967 78 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ młotem długo w kamień, rozpryskiwał się, zamiast pod­ dać woli rzeźbiarza. Może to wszystko nie ma sensu przychodziło mu do głowy. Czy będzie rzeźbiarzem? Czy ktoś może na takie pytanie odpowiedzieć? Po­ myślał o jasnowidzu. W czasie wojny wszędzie, nie tyl­ ko w Polsce szukano, pocieszenia, pomocy u wróżów, przewidywaczy przyszłości. Jak skończy się wojna? Kie­ dy? Co z mężem, synem, czy wrócą? Wróże przynosili uspokojenie w bombardowanym Londynie, ja i moi pobratymcy, wtedy na syberyjskim zesłaniu też wystu­ kiwaliśmy nogami ciężkich stołów odpowiedzi. Hitler musiał przegrać, ale wszystkie dokładnie podawane daty były fałszywe. Jednak jasnowidze coś wiedzieli, Je­ rzy miał tego namacalny dowód. Jadwiga zaszła do znajomych, u których odbywał się tego dnia seans spi­ rytystyczny. Było ciemno, prowadzący gdy tylko się pojawiła w pokoju, wykrzyknął: „pani, która weszła! W pani mieszkaniu jest gestapo, niech pani nie wraca teraz do domu”. Została, w mieszkaniu rzeczywiście było gestapo. Jasnowidz miał rację... Jerzy postanowił zatem zwrócić się do wróża, by dowiedzieć się rzeczy absolutnie najważniejszych - czy zostanie artystą? Rzeźbiarzem? I czy sztuka po wojnie będzie jeszcze miała sens. Ktoś wskazał mu wróżkę, podobno bardzo dobrą. Poszedł do niej, z lękiem w sercu. Miała szkla­ ną kulę, w którą się wpatrywała, zapewne zdumiona pytaniami, które jej zadał. Takich w całym życiu nie słyszała, ludzi interesował los bliskich, rodziny, mają­ tek - jego los sztuki. Uspokoiła młodzieńca, niech się uczy, będzie rzeź­ biarzem. Prawdziwym! Niczego więcej nie potrzebo­ wał wiedzieć. Będzie rzeźbiarzem, to potwierdzało jego decyzję. Kompozycja drogowskazowa, model do rzeźby w Elblągu, 1965 zumieć, o co mu chodzi. «A skąd ja mogę wiedzieć?» usłyszał. Za drugim razem profesor był rozmowniejszy, oświadczył - rzeźba to nie jest fotografia! Miał rację, ale studentowi niewiele z tego przyszło, zwłaszcza że właśnie wtedy otrzymał I nagrodę w konkursie na mauzoleum. Drugiej nagrody nie przyznano, trzecią dostał profesor Akademii. Przeniósł się wówczas do pracowni prof. Franciszka Strynkiewicza, bardziej ko­ munikatywnego, ale i tam z usłyszanych uwag niewie­ le wyniósł. Więcej dawało oglądanie dawnej rzeźby na ilustracjach w albumach. N a konkursach zdobywał nagrody. Nie zachwy­ cało to profesorów, w uczelni hierarchia wydaje się naturalna, a tu student co i raz wyprzedzał swych mentorów. No i kolegów. N a konkurs ogłoszony przez Komitet Olimpijski wysłał pięć rzeźb, otrzymał cztery nagrody: pierwszą, drugą i dwa wyróżnienia. Ale nagród nie odebrał, na widok studenta urzędnik się wściekł - to niesprawiedliwe, krzyczał, żeby jeden - i to student - dostał cztery nagrody. To był pierw­ szy zimny prysznic, zetknięcie ze światem, w którym naprzeciw artysty stawał urzędnik. A później stawa­ ły ideologia, koneksje partyjne. Socrealizm począt­ kowo nie wydawał mu się groźny, równie dobrze można było zrobić akt robotnika, jak modela w A k a­ demii. Hutnik, miotacz kulą czy nauczycielka mie­ ścili się w konwencji rzeźby realistycznej. Gorzej by­ ło z postaciami wielkich wodzów proletariatu czy symbolami rewolucji. Ci, którzy je rzeźbili, stawali Rzeźba Wstąpił do warszawskiej Miejskiej Szkoły Zdobni­ czej, w której rzeźbą zajmowała się, bardzo przez niego szanowana profesor Zofia Trzcińska-Kamińska. Pra­ cował dużo Tadeusz Cieślewski junior, wyróżnia w swej książce powstałe wówczas popiersia, głowy, ale też i mniejsze kompozycje, które określa jako rzeźby galanteryjne. Gdy zaczęła działanie Akademia Sztuk Pięknych zapisał się do pracowni profesora Tadeusza Breyera. Liczył na rzetelne studia, jednak rzeczywi­ stość była inna. Profesor nie był intelektualistą, każda wypowiedź przychodziła mu z trudem. Rzeźbiono w pracowni akty, wszystkie podobne, grube karki, gru­ be kostki, masywne nogi. Breyer cenił, gdy praca ni­ czym się nie wyróżniała od innych. Ale on próbował, starał się wyrazić osobowość modela. Jednak glina, z której Jarnuszkiewicz lepił, wracała bez słowa ko­ mentarza do paki. Wspominał: w ciągu trzech lat pro­ fesor tylko dwa razy zainteresował się tym, co robię. Przy studium głowy powiedział «więcej charakteru» i poszedł. Wtedy zapytałem asystenta, co przez to ro- 79 �06_Jackowski363.ps - 4 / 25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ się beniaminkami władzy, im powierzano intratne zadania. Jarnuszkiewicz wodzów nie rzeźbił, boha­ terski Lenin w mieszczańskiej marynarce po prostu go śmieszył. Ale była sfera, która nie mogła budzić zastrzeżeń - wojna, śmierć. W czasie wojny w Rosji (oczywiście z konieczności) wrócono do religijnej symboliki: „żołnierz w ataku-święty”. Były to lata pa­ tetyczne. Walka, śmierć, dramat Powstania, znisz­ czenie miasta, odbudowa. Miłość i śmierć. „Marzy­ łem wówczas o tematach heroicznych - wspominał Jarnuszkiewicz - zawierających doświadczenie spraw ostatecznych, czyli również śmierci, śmierci na woj­ nie”. Bohdan Lachert, architekt wybrał jego projekt spośród innych z pracowni prof. Strynkiewicza. Za­ prosił studenta do współpracy przy tworzeniu cmen­ tarza - mauzoleum żołnierzy Armii Czerwonej. Miejsce wybrano przy projektowanej dopiero ulicy Żwirki i Wigury. Ważną rolę w mauzoleum miały pełnić rzeźby. Jarnuszkiewicz zaproponował Pietę, scenę, w której walczący żołnierz podtrzymuje osu­ wające się ciało umierającego kolegi. Scena przej­ mująca, pełna napięcia. W tej sytuacji nie było miej­ sca na polityczne dywagacje, cmentarz zamyka dyskusję. Ci żołnierze walczyli z wrogiem, ale wielu z nich było przekonanych, że płacą życiem także za wyzwolenie Polski. Rzeźba miała siedem metrów wy­ sokości i tworząc ją, zderzył się z problemem skali. Twarz, oko, oprawa oka inaczej wyglądały w nie­ wielkim modelu, a inaczej, gdy się patrzyło z pozio­ mu ziemi na pomnik. Te sytuacje przestudiował pra­ cując przy realizacji pomnika „czterech śpiących” na warszawskiej Pradze. Pieta Jarnuszkiewicza jest świetna, to jedno z najciekawszych dzieł artystycz­ nych tamtych lat. Nie może więc dziwić, że otrzymał za nie (razem z innymi twórcami mauzoleum) w 1950 r. nagrodę państwową I stopnia. Najwyższe wyróżnienie, i to przyznane jeszcze studentowi. Taki sukces może zawrócić w głowie. Chłopiec kończy dopiero Akademię, a już jest laureatem. Niemal od razu zaczyna w niej pracę jako wykładowca, zakłada przy wydziale rzeźby pracownię brył i płaszczyzn. Wie, czego nie wie i, co za tym idzie, co powinno być ważne dla studenta. Akademia jest miejscem szcze­ gólnym, tam spotyka Jarnuszkiewicz ludzi twórczo myślących, niezależnych, z którymi będzie odtąd za­ wsze związany. W trudnych latach inwazji ideologii socrealizmu Akademia staje się ośrodkiem twór­ czych poszukiwań, dyskusji. W sztuce koncentrują się one właśnie wokół pracowni rzeźby, wokół takich artystów pedagogów jak Oskar Hansen, Jerzy Sołtan, Julian Pałka. Sołtan wnosi idee Corbusierowskie, Hansen koncepcje architektoniczo-urbanistyczne, których skala przekracza możliwości realizacji. A obok powstaje szkoła plakatu, znaku plastycznego Henryka Tomaszewskiego. Uczy się myślenia i widzenia. W tej atmosferze formuje się program pedagogiczny Jarnuszkiewicza i kształtuje ważny nurt jego zainteresowań. Szerokich, zarówno dotyczących rzeźby, jak i medalierstwa, drzeworytu, ekslibrisu. Ale gdy nasz bohater zaczyna swą działal- Jerzy Jarnuszkiewicz i rzeźba Planeta, blacha stalowa, 1965 Okna VI, blacha stalowa, 1967 80 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ wa jest ważna, pilna, tydzień czasu! MDM trzeba prze­ cież otworzyć uroczyście 22 lipca, w święto narodowe. Ta data to była zmora, na ten termin trzeba było zwo­ dować statek, oddać do użytku fabrykę, ulice, dworzec, mimo że nie były ukończone, poprawiane później przez miesiące, ale przecież święto musiało być, a „zobowią­ zania” wypełnione. Jarnuszkiewicz rzeźbi więc hutnika i nauczycielkę. Hutnik to typowy kloc socrealistyczny, nie gorszy i nie lepszy od innych, ale nauczycielka z synkiem rzeźbiona jest z troską, powiedziałbym sym­ patią. Robota na zamówienie, szybka, bez zaangażowa­ nia, tyle że dobrze płatna. Gdy dostał honorarium wy­ szedł z żoną na miasto i zapytał: „Słuchaj, czy ty masz coś ciepłego na zimę? No, nie mam. A co byś chciała? Futro piżmowe!”. Kupił, a dla siebie jasną marynarkę z samodziału w kratę. Socrealizm kwitł. Powstawały następne martwe rzeźby. Jarnuszkiewicz, który począt­ kowo sądził, że w narzuconej konwencji można zreali­ zować interesujące prace, traci tę nadzieję. Ogląda wystawę „przodującej” rzeźby radzieckiej, poraża go brzydota, zadaje sobie pytanie - dlaczego niewolniczy Egipt wydał wspaniałą sztukę, a nie ma jej w krajach totalitarnych, we Włoszech, w Niem­ czech i w Związku Radzieckim. Być może, konstatuje, zgodnie z marksistowską tezą sztuki odbija ona rzeczy­ wistość, i stąd ta brzydota. „Odwróciłem się od moje­ go «wielkiego» czasu, notuje. Zacząłem szukać powo­ dów mojej pracy w sobie, we własnych potrzebach i własnych emocjach”. Otacza go wielu ciekawych, wybitnych ludzi o samodzielnych poglądach. Do do­ mu przychodzą architekci z Biura Odbudowy Stolicy. Tam pracuje Jadwiga, tam toczą się dyskusje, żarliwe, w których ścierają się koncepcje - rekonstrukcji, two­ rzenia nowoczesnej metropolii, zabudowy w duchu socrealistycznych miast. N a nowoczesność nie było ani środków, ani ochoty, nic dziwnego, że Marek N o­ wicki, wielki wizjoner, wyjedzie do Stanów Zjedno­ czonych, a Jerzy Sołtan do Ameryki Południowej. Re­ konstrukcja też nie była łatwa, w kraju, który odrzucił plan Marshalla nie było na nią pieniędzy, a odbudo­ wywane kamienice „dla oszczędności” pozbawiano dekoracji. Zresztą, władza nie życzyła sobie pamiątek dawnej świetności stolicy, żadnych wyrazistych sym­ boli, np. Zamku. W początku okresu powojennego „nadzorcy” radzieccy wręcz demonstracyjnie gwałcili wolę lokalnej władzy (np. jeden z generałów Armii Czerwonej nakazał zburzyć ruiny Zamku Ujazdow­ skiego, mimo iż zostały zakwalifikowane do odbudo­ wy). Zwolennikiem rekonstrukcji Starówki, Alei Ujazdowskich, Nowego Światu byli architekci Jan Za­ chwatowicz i Jan Bogusławski. Idee społecznikow­ skie, których wyrazem był Żoliborz, znalazły kontynu­ ację tylko w projektach państwa Piechotków. W Biurze Odbudowy Stolicy gromadzili się wówczas (1945-50) najciekawsi architekci, rzeźbiarze a także malarze. Z domem Jarnuszkiewicza wiąże się też śro- Kaganiec, cement, brąz chromowany, 1973-1978 ność, tworząc pracownię brył i płaszczyzn, socre­ alizm wciąż jest żywy w sferze publicznej. Od socrealizmu do nowoczesności Studia w Akademii przygotowywały do realistycz­ nej interpretacji. Ale realizm może być bezduszny, schematyczny i twórczo interpretujący modela, pod­ porządkowany emocji. Takie były w tamtym czasie rzeźby Aliny Szapocznikow (zwłaszcza jej Pierwsza mi­ łość). Jarnuszkiewicz również dążył do tego by figura „mówiła”, prezentowała indywidualność modela. T a­ ka jest Jadwiga z sześcioletnim Marcinkiem, wyrzeź­ biona w płaskorzeźbie na warszawskim MDM, tuż przy placu Zbawiciela. Jedyna tam kompozycja żywa. Inne figury są bowiem na tyle schematyczne, że trudno wy­ różnić kto je robił. Powstały pospiesznie. „Lud”, jak to postulował prezydent Bierut, wchodził do śródmieścia. Do nowych bloków wprowadzali się ludzie przybyli ze wsi, nieraz z całym dobytkiem, królikami, gołębiami. „Lud” ma być prosty, prymitywny - inaczej przecież nie byłby „ludem” - przeciwstawianym inteligencji, i ten lud powinien mieszkać jak dawni dziedzice. W Mo­ skwie powstało bogato, pałacowo zdobione metro, u nas tę rolę miał odgrywać MDM. Sztuka dla wszyst­ kich. Niech zobaczy pomniki swojej chwały, a więc rzeźby (co z tego, że toporne) hutnika, górnika, koleja­ rza... No i „inteligenta pracującego” - nauczycielkę. Prezydent zwołał do siebie rzeźbiarzy, tłumaczy - spra­ 81 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ dowisko Instytutu Badań Literackich, a później także Państwowego Instytutu Sztuki, instytucji, z którymi związana była Jadwiga. Dzięki współpracy z Biurem Odbudowy Stolicy Jar­ nuszkiewiczowie otrzymali własny dom. Powiedzmy ści­ ślej, domek, zelektryfikowaną chałupę. Te domki, zwa­ ne fińskimi, ofiarował stolicy Stalin. Przydzielano je architektom, plastykom, pracownikom BOS-u. Miały służyć przez lata odbudowy, ale jak to bywa z prowizor­ kami, stoją do dziś (na tyłach Parku Ujazdowskiego). Dom Jarnuszkiewiczów stanął przy ul. Wawelskiej. Dwa pokoje, alkowa, kuchnia. Do tego, gdy poznałem Jar­ nuszkiewiczów było tam dziewięć kotów a później także pies, jamnik, którego koty uznawały za swego szefa, pró­ bując szczekać jak on. Pies zaś chodził z kotami po da­ chu. Jadwiga urządziła swój pokój z wdziękiem. Zapro­ szeni goście doskonale się w nim czuli. Co pewien czas oknem wskakiwał czarny kot i uważnie przyglądał się wszystkim. W „salonie” spotykali się ludzie ciekawi, so­ cjologowie Marcin Czerwiński, Aleksander Wallis, Ma­ ria Ofierska, scenografowie Jan Kosiński, Czesław Sa­ dowski, historycy sztuki Michał Walicki, Julian Starzyński, Andrzej Jakimowicz, Wiesław Juszczak, Elż­ bieta Grabska-Wallisowa, Jacek Sempoliński, a ze star­ szego pokolenia Michał Walicki, Julian Starzyński. To był krąg ludzi, który otaczał Jarnuszkiewicza, który „da­ wał” ale i „brał”. Z wielkim zainteresowaniem słuchano jego opowieści, relacji z wydarzeń, a zwłaszcza filmów. Opowiadał fantastycznie. Był gwiazdą, inteligentny, swobodny, niezależny w myśleniu. A poza tym twórczy, pełen pomysłów, które śmiało realizował. Zachwycały ekslibrisy, którymi obdarowywał przyjaciół. Potrafił po­ kazać w nich człowieka przez gest, sytuację - jak np. w ekslibrisie prof. Juszczaka (wytworność, elegancja, „angielskość”), scharakteryzowanie osobowości przez odwołanie do symboliki (mnie przedstawił jako upadłe­ go Ikara), skojarzenia nieba z dziecinnej gry w klasy z postacią ślicznej znajomej. W 1957 r. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa zorganizo­ wała wystawę Rzeźba w ogrodzie. Był to ważny krok w przełamywaniu konwencji socrealistycznej. W ogro­ dzie, a więc w przestrzeni, w konkretnym miejscu, w kontekście drzew, krzewów, perspektyw. Znalazły się na wystawie rzeźby organizujące przestrzeń. Jar­ nuszkiewicz pokazał dwie rzeźby, porażające swym dramatyzmem Marcinelle i Sukę. Podobnie jak Ekshu­ macja Aliny Szapocznikow świadczą o nowym zoba­ czeniu roli rzeźby. O tym, że może ona wyrażać po­ przez skrót, symbolikę, stosunek do wydarzeń publicznych, ale i osobistych. Ekshumowany, stracony na Węgrzech Laszlo Rajk był pierwszą tak drastycznie ujawnioną zbrodnią komunistyczną. Marcinelle Jar­ nuszkiewicza była reakcją na katastrofę w belgijskiej kopalni, na tragedię górników. Wizja artystyczna po­ zwoliła mu stworzyć dzieło wybitne, porażające swym wyrazem. Chciał stworzyć wrażenie martwoty, bezła­ du, ale też rozpaczy. Rzeźbę można i trzeba oglądać z różnych perspektyw, idąc dokoła. Czas i przestrzeń łączyły się w jej oglądzie. Faktura zaskakiwała, przypo­ minała zwęglone szczątki materii dramatycznie skrę­ cone i rozpięte w przestrzeni. Jednak po latach w roz­ mowie o rzeźbie Jarnuszkiewicz powiedział, że teraz tworząc ją zostawiłby samą brutalność. Drugą rzeźbą, którą pokazał na wystawie, była Su­ ka. „Dramatyzm przerysowany aż do bólu” pisał o niej Waldemar Baraniewski. Dramat człowieka, artysty. Przerażająca rzeźba, trudno w niej nie dostrzec krzyku rozpaczy, wyrazu przeżyć wręcz intymnych. Czy wolno sięgnąć do doświadczeń osobistych artysty, by zrozu­ mieć ich sens? Dla historyka sztuki istotny jest związek zarówno Marcinelle jak i Suki z rzeźbami Germaine Richier, ale odwołanie do tych właśnie inspiracji wynika u Jarnuszkiewicza także z osobistych przeżyć, doznań. Przywykliśmy do jednoznacznych wyjaśnień, a prze­ cież w świadomości człowieka, zwłaszcza artysty, ból nie wyklucza radości. Jerzy kochał życie, uważał za dar Boży, że może żyć rzeźbiąc, rysując, ucząc. Promienio­ wał na zewnątrz energią, ból ujawniał tylko pośrednio, w swych dziełach. Mówi się o pięknych latach młodości, chce zapo­ mnieć o goryczach. Ale on o nich pamiętał. Ile wstydu najadł się w szkole, a później w pracow­ ni prof. Breyera, gdy ten wrzucał jego rzeźby do paki z gliną, a przecież były na pewno nie gorsze od innych. Tyle, że inne. A potem za te rzeźby, za podobne, dosta­ wał nagrody. Nagrody? Znów upokorzenia. Z goryczą opowiadał, jak mu nie dano przyznanej nagrody, bo za młody, za zdolny. Później obrażał go minister Wieczo­ rek, zarzucając, że zgodnie z cennikiem żąda honora­ rium za pomnik. Za co? Ze sobie coś wymyślił? Kamie­ niarz dostał więcej, bo ten „pracował”. Wiele bólu przysporzyła mu kampania w obronie praw autorskich do Małego Powstańca. Przypomnę ją, ponieważ i ja się czuję winny, namawiając go do tego, do rzeczy, zdawa­ łoby się oczywistej. Rzemieślnik grawer p. Miecznik produkował i sprze­ dawał figurki Małego Powstańca twierdząc, iż jest auto­ rem rzeźby. Sprawa trafiła do sądu, pierwsza, albo jedna z pierwszych dotyczących prawa autorskiego. Wydawa­ ło się, że rzecz jest prosta, sąd nie miał wątpliwości, ale w obronie p. Miecznika stanął prezydencki minister Wieczorek. Ujął się za kombatantem. Sprawa trwała wiele miesięcy. Sędzina zrezygnowała z prowadzenia sprawy, która sprawiła Jerzemu tyle zmartwień i upoko­ rzeń, że bliski był psychicznego załamania. W końcu wygrał, ale pewny „wysokiego” poparcia giser, mimo wyroku, nie przestał produkować figurek. Pisząc o goryczy zwróćmy też uwagę na sferę intym­ ną. A więc Dom. Pamięć rodzinnego zaważyła na wy­ obrażeniu własnego. Spoistość rodziny, trwały związek klanu, braci, sióstr, rodziców, sprawiała, że to był w istocie dla Jerzego dom najważniejszy. Kiedy coś by- 82 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ wystarczy tu nasz sąd, nasza ekspresja, nasze osobiste wzruszenia, że tylko to miejsce może świadczyć o sobie. Sądziliśmy zatem, że w tych warunkach współautorem pomnika należy uczynić odbiorcę, człowieka odwiedza­ jącego obóz, nasz udział zaś sprowadzić do roli prze­ wodnika, czy może raczej reżysera, który by nakreślił li­ nię przewodnią, uwypuklił najbardziej ważne elementy tego dramatycznego spektaklu”.16 Więc nie rzeźba, nie jakiś monument, ale przestrzeń traktowana niemal sa­ kralnie. No i reżyseria postrzegania tej przestrzeni. Wy­ odrębnienie jej czarną drogą, ukośnie przecinającą obóz. Drogą, jak snop światła wydobywający granice śmierci, pionowe słupy ogrodzenia, zawsze pod napię­ ciem, baraki, wypalone szkielety kominów, żelazne klatki, w których zamykano więźniów, kloaczne doły, krematoria. Takie są ślady tego, co było, co jest. Ten pomnik-droga miał więc żyć, to nic, że chwasty zarosną, krze­ wy się wedrą w ruiny, przyroda pochłonie teren, tak jak to widać na żydowskich cmentarzach, zawsze to będzie prawda. Nie rekonstrukcja, nie scenografia. Takiej jednak oczekiwali inicjatorzy konkursu, byli więźniowie Oświęcimia, pisarze - Seweryna Szmaglewska, Tadeusz Hołuj, a przede wszystkim Józef Cy­ rankiewicz. Premier. Odbudują baraki, prąd puszczą w ogrodzenia, tylko czekać, aż zapudłują w nich ludzi, powiedział Jerzy, ni­ by żartem, ale mnie, po doświadczeniach sowieckich, ciarki przeszły. Rzeczywiście, jak się później dowie­ działem, bito, torturowano ludzi w innych zrekonstru­ owanych obozach. W nich zginął Niemiec, wybawca Szpilmana, moja wychowawczyni z dzieciństwa, volksdeutschka, złotej duszy kobieta. N a konkurs zgłoszono 429 prac z 36 krajów, pro­ jekt otrzymał najwyższe wyróżnienie. Nie było wątpli­ wości, że był najlepszy, rewelacyjny. A dodam, jury by­ ło wyjątkowe, wielki rzeźbiarz Henri Moore na czele, w składzie m.in. J. B. Bakema, naczelny architekt Rot­ terdamu, Pierre Courthion z Francji, L. Venturi i P. Perugini z Włoch, nasz wielki rzeźbiarz zamieszkały we Francji August Zamoyski. Jednak ich ocena nie przekonała naszego Komite­ tu Oświęcimskiego. Ma być, jak to wtedy było! Bara­ ki? Tak, jak wtedy. Tworzy się więc, co widać m.in. w Majdanku - scenografię. Zgniją nary? To się zastą­ pi nowymi. Podmaluje, wyretuszuje, by wyglądały jak stare. W Oświęcimiu (przepraszam, w Auschwitz) jest wielka pracownia konserwacji ubrań, butów, włosów. Mają być jak wtedy, gdy wypędzono Niemców. Po­ wstają po latach nowe problemy - jak rekonstruować? Do jakich granic? Jarnuszkiewicz tłumaczył, że pomnik jest nie tylko dla nas, trzeba myśleć o przyszłych pokoleniach. Po­ mnik ma do nich mówić. Postanowiono zrobić drugi etap konkursu, powierzając realizację pomnika W ło­ chom Maurizio Vitalemu, Julio Lafuente oraz Jerzemu ło potrzebne ojcu czy bratu, bywało, że stawało się waż­ niejsze niż sprawy własnej rodziny. Dom rodzinny był spoisty, zwarty, podczas gdy ten, który miał z Jadwigą był związkiem dwóch wybitnych podmiotów, a może nawet i trzech. Każdy miał swoje życie. Marcin kole­ gów, Jadwiga swą pracę, pisanie. A Jerzy? Marcin zapy­ tany o niego przez dziennikarkę powiedział: „Jest cu­ downy, wspaniały. Taki bezradny... Wszystko widzi prosto i jasno, jak dziecko. A przy tym żyje jak poeta, zawsze z nami, a jednak troszeczkę gdzie indziej”.15 Ja­ dwiga piękna, pełna energii, miała swój świat, swój krąg przyjaciół. Pod wpływem męża rozkwitła, wydoby­ ła się z gąszczu okupacyjnych wspomnień, skonkrety­ zowała swoje zainteresowania, zajmując się rzeźbą. Znakomicie, ale równolegle do tego, co robił Jerzy. By­ ła towarzyszką życia, zaangażowana w twórczość męża, ale nie na prawach wyłączności. Zapewne Jerzy chętnie by widział kogoś, kto by dokumentował jego działal­ ność, tworzył warunki do pracy, oszczędzał niepotrzeb­ nych wysiłków (zakupy, wychodzenie z psem itd.), po prostu - kto był żył jego sprawami, tymczasem Jadwiga, otwarta na świat, miała swoje życie, zainteresowania, problemy. Fascynowała się ludźmi, zakochana w Je­ rzym z wdzięcznością bezmierną, za to co jej dał. Zako­ chana absolutnie, ale jak w ojcu, któremu wierzyła jak dziecko. Naiwnie. Pewna, że i jego ucieszą jej sukcesy, a nawet otwarcie się na miłość do drugiego człowieka. Miłość, której się nie wybiera, a jest przecież niezmier­ nie bolesna dla towarzysza życia. To trudne do uwie­ rzenia, ale ona, ze swoją żarliwą, infantylną uczuciowo­ ścią, wierzyła, że to jej otwarcie na życie, odrodzenie po okupacyjnych koszmarach jego ucieszy! I znów w życiu Jerzego nastąpił dramat, odrzucenie. Dramat, jako że w kręgu spraw najbardziej intymnych chce się być tym jedynym, wymarzonym, chce się wierzyć w zespolenie dwóch połówek, w całkowite oddanie. Gorycz, raz przeżyta, nie mija bezkarnie. Zwłaszcza gdy życie co pe­ wien czas każe o niej pamiętać. Dla Jerzego takim fak­ tem bolesnym okazała się sprawa pomnika oświęcim­ skiego. Zaangażował się w nią z przekonaniem, że jest to sprawa wielka. Wyjątkowa. W 1957 roku ogłoszono konkurs na pomnik oświę­ cimski. Do Auschwitz Niemcy zwozili Żydów z całej Eu­ ropy, tam ich mordowali. Obcych. Tu jest ich cmen­ tarz. Ich, ponieważ nikt z miasta Oświęcimia nie ma tu swych bliskich, ale ma ich świat. Miejsce to szczególne, upamiętniające Holocaust. Jarnuszkiewicz przygotowywał projekt razem z Oskarem i Zofią Hansenami oraz Julianem Pałką. Koncepcja powstała już w pierwszych rozmowach z Hansenem. Żadnej rzeźby! W tym miejscu każda fi­ gura jest nietaktem. „Wychodziliśmy z założenia, pisał Jarnuszkiewicz, że to, co się stało, dziś po dwudziestu latach jest niewyobrażalne, wydaje się niemożliwe, nie jest tego w stanie przekazać żadna najświetniejsza na­ wet i najbardziej dramatyczna w wyrazie rzeźba, że nie 83 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5 / 2 0 0 7 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Rysunek, Obory, 1989 Jarnuszkiewiczowi. Powstała hybryda, Jerzy dążył do wizji przestrzeni obozu, Włosi eksponowali elementy rzeźbiarskie (złącza wagonów). A jednak: „Konkurs oświęcimski pomimo, że dał w wyniku dzieło kompromisowe, dokonał przełomu w rzeźbie po­ mnikowej i wywarł ogromny wpływ na realizację wielu pomników w latach następnych”.17 Praca myślowa, za­ uważył Jarnuszkiewicz, może być ważniejsza niż realiza­ cja. Bywają projekty, w których sama koncepcja ma ogromną wartość jako osiągnięcie twórcze. Dodam, że wśród najciekawszych, najbardziej twórczych, są reali­ zowane wspólnie z architektami, np. Treblinka Adama Haupta i Franciszka Duszenki, a także projekt pomnika Grunwaldu przygotowany w 1960 r. przez Jerzego Jar­ nuszkiewicza wspólnie z Włodzimierzem Wittekiem. Kilka słów o tym projekcie. Autorzy zamierzali ukazać Grunwald w całym ciągu historycznym. Punk­ tem wyjścia założenia była Nidzica, gdzie miał znajdo­ wać się hotel dla przyjezdnych i muzeum pamiątek, skąd autobusami odwiedzający ludzie mieli być prze­ wożeni na pola grunwaldzkie. Pięć wzniesień zamie­ rzali artyści przeciąć w kierunku północ-południe be­ tonowymi ścianami. Ten zabieg przekształcał wzgórza w symboliczną tamę przeciwko Drang nach Osten. W miarę posuwania się do przodu wyłaniałyby się ko­ lejne zapory. Zmiany punktów widzenia następujące w ruchu miały wywoływać różne doznania i wrażenia, które nakładały się w czasie. N a końcu drogi, w zasię­ gu wzroku zwiedzającego, miał znajdować się stalowy sześcian z krzyżem Grunwaldzkim oraz mapa bitwy. W odległości pół kilometra, na tyłach wzgórz miały się wznosić konstrukcyjne wieże ustawione w punktach koncentracji wojsk krzyżackich. W szczerym polu au­ torzy przewidywali umieszczenie pleksiglasowych skrzyń mieszczących zbroje. To zestawienie miało uświadomić odbiorcy obszar. Znakomity to przykład reżyserii nastroju, pomnika, który realizuje się oglądany w czasie. Niestety, jurorzy, organizatorzy konkursu, tego nie dostrzegli. Zwyciężył projekt „typowy”, w którym najważniejsze były postu­ ment, sztandary, miejsce na wieńce, hołdy. Wkrótce Jarnuszkiewicz otrzymał propozycję wzniesienia pomnika w rodzinnym swym mieście Kali­ szu. Pomnika Asnyka. Ale tu reżyseria nastroju nie by­ ła potrzebna, należało wrócić do konwencji pomników pisarzy, a więc rzeźby realistycznej. Wieszcz powinien stać, albo siedzieć. Jarnuszkiewicz wyrzeźbił Asnyka siedzącego na niskim postumencie, trochę pochylone­ go, znużonego. Jak ludzie przyjmą ten pomnik - zasta­ nawiał się. Nie spodobał się, chociaż protestów nie wywołał. Był za skromny, bez akcesoriów, które by po­ etę wywyższały. Ale kiedy następnego dnia baby wiej­ skie z jajkami, masłem, warzywami pojawiły się na ryn­ ku, zdarzyło się coś, czego autor nie przewidział. Oswoiły pomnik! N a ramieniu zawiesiły różańce, je­ den, drugi. Siedzącą postać potraktowały jak Frasobli­ wego. Z czułością. Kiedy Jerzemu o tym powiedziałem wzruszył się. 84 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Był zmęczony, spracowany, wyjechał więc odpo­ cząć w góry. N a narty. Nastąpił zawał. Dopiero po trzech dniach przywieziono go do szpitala. Zawałow­ com kazano wtedy tygodniami leżeć w łóżkach, miał więc czas by czytać. Pierwszą książką było W poszuki­ waniu straconego czasu Prousta, siedem tomów. Słu­ chał muzyki, Bacha, najchętniej Arvo Parta. Bliska mu była jego wizja nowoczesności, w której żyła pa­ mięć o przeszłości, zwłaszcza związanej z tradycją sztu­ ki sakralnej mówiącej o sprawach najważniejszych, ostatecznych. Wracał często (zresztą nie tylko wtedy) do wspomnień z lat dzieciństwa, młodości. Nastąpił okres powrotu do natury, spacery, przeży­ wanie przyrody. Ważne też było wspomnienie obra­ zów, które widział w młodości. Kiedy myślał o nich ogarniało go wzruszenie, opowiadał o płótnach Rapac­ kiego, o przeżyciu, które wywoływał widok łąki pokry­ tej śniegiem z krechą czarnego lasu w oddali i chatą, której oświetlone okna wnosiły w pejzaż spokój i na­ dzieję. Wspominał krzyże stojące przy drogach, małe wiejskie cmentarzyki. Nie wstydził się tych doznań, wracał wtedy pamięcią do dawnych lat. Kiedyś do domu na Wawelskiej przyniesiono drew­ no do pieca, małe szczapy sosnowe. Zaczął od razu ze­ stawiać je ze sobą, z trzech drewienek tworzył rzeźby, z radością dziecka i wrażliwością rzeźbiarza. Potem po­ kazywał młodzieży w telewizji, jak trzy zestawione ele­ menty tworzą rzeźbę, jak zmiana kąta ich ustawienia wpływa na jej charakter. Robił to świetnie. Wrócił do pierwszych doświadczeń kiedy to w szkole prowadzono testy polegające na kombinowaniu prostych elemen­ tów - trzy kreski i dwa kółka, które należało połączyć w jakieś dowolne układy. „Zrobiłem ich najwięcej i to w takiej proporcji, że następny po mnie zrobił sześć kombinacji, a ja - sto dwadzieścia pięć! I to było coś nieprawdopodobnego! Jeśli kiedykolwiek czułem, że mam natchnienie, że coś na mnie spływa, to wówczas gdy zajmowałem się geometrią. Przestrzeń, układy przestrzenne zawsze niesłychanie mnie emocjonowały, działałem wtedy jak w natchnieniu. To jest cudowne, wspaniałe uczucie, gdy gdzieś spoza mnie coś nadcho­ dzi i działa przeze mnie!”18 Długo trwał okres przychodzenia do siebie, niemal cztery lata. Wspominał: „Ponieważ w tym czasie nie byłem w stanie pracować wzywano mnie do stania w kolejkach sklepowych. Więc stałem. Nieraz robiło mi się słabo, ale za to miałem poczucie użyteczności i czas na myślenie. W tym czasie, będąc kiedyś w pra­ cowni mojego Ojca, z którym pracował mój młodszy brat, zastałem go przy spawaniu. Mimo lęku przed wszystkimi maszyneriami, zapragnąłem przesłonić twarz maskownicą i wziąć w rękę uchwyt z elektrodą. Tak zaczęło się moje wielkie przeżycie metalu. W cią­ gu półtora roku wykonałem przeszło czterdzieści prac i dziesiątki rysunkowych szkiców koncepcyjnych. Za­ chwyty nad geometrią znalazły swój kształt i materię. Rysunek Piety Michała Anioła w notatniku To były piękne lata mojego życia. Wszystko co robiłem było jak ptaki wylatujące z moich dłoni” .19 Cudowne porównanie, ptaki i te rzeźby, lśniące, świetliste, przestrzenne, drżące na wietrze. Wspomina ten czas: „Jeśli kiedykolwiek czułem, że mam na­ tchnienie, że coś na mnie spływa, to wówczas gdy zaj­ mowałem się geometrią. To były piękne lata mego ży­ cia. Praca (...) sprawiała mi wręcz zmysłową radość, wprowadzała mnie w trans. Gdy zestawiłem ze sobą blachy, dopasowując ich układy, aż mnie za gardło ła­ pało, że to tak świetnie wygląda. (...) Wyraźnie cią­ gnęło mnie wtedy do spolerowanego metalu, kształ­ tów zupełnie czystych, perfekcyjnych. Interesowały mnie układy symetryczne, mechanizmy, siły mogące nimi zachwiać”.20 Narastała w nim potrzeba ekspresji wynikającej z abstrakcyjnego formułowania. W jednej z rozmów powiedział, że emocje można wyrazić posłu­ gując się postacią człowieka, ale też łącząc poziom z pionem. Fascynuje się rzeźbą abstrakcyjną, niewolną przecież od skojarzeń. Spawa żelazne blachy, ponieważ nie stać go na stalowe, spawa prymitywnie, ze strupa­ mi ołowiu na złączach. To może robić po zawale, kon­ struować, unieść w rękach całą rzeźbę. Wraca do 85 �06_Jackowski363.ps - 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski - JERZY JARNUSZKIEWICZ EX-LIBRIS Jadwigi Jarnuszkiewiczowej EX-LIBRIS Beaty Groszkowskiej, 1964 EX-LIBRIS Joanny Pollak EX-LIBRIS Elżbiety i Wojciecha Krajewskich EX-LIBRIS Marcina Jarnuszkiewicza, 1968 EX-LIBRIS Marcina Jarnuszkiewicza, 1970 86 �06_Jackowski363.ps - 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ emocji, które odczuwał w szkole na zajęciach z prof. Dyrczem, zachwytu nad geometrią wykreślną. W tych latach - pisał Mieczysław Porębski - rzeźba towarzy­ szyła naszym egzystencjalnym lękom, przerażeniom i niepokojom. „Być może nadszedł czas, żeby zacząć się odnajdywać. Tak przynajmniej myślę, kiedy oglądam ostatnie rzeźby Jerzego Jarnuszkiewicza. Są wśród nich konstrukcje z metalowego złomu, zawróconego ręką i decyzją artysty, z drogi rozpadu. Praca prostowania kierunków, porządkowania przeciwstawień, koordy­ nowania osi, nawrót do najprostszego języka przestrze­ ni - języka poziomu i pionu, płaszczyzny czołowej i płaszczyzny strzałkowej, strony prawej i strony lewej, jest tą pracą, którą należało wykonać przede wszyst­ kim, i którą należy wykonywać nadal, aż każda rzecz znajdzie właściwy jej sens i miejsce. Podobną treść odnajduję w jego cierpliwych, syste­ matycznych i poetyckich konstrukcjach z blachy, prze­ dziwnych, błyszczących monstrancjach, które nie zagra­ dzają przestrzeni, ale ją otwierają, zwielokrotniają, mnożą, czynią przenikliwą dla wzroku, na swój milczący sposób akustyczną i pomimo całej przejrzystości miesz­ kalną, to znaczy zatrzymującą, ale nie zamkniętą”.21 Wiesława Wierzchowska zauważyła: „Przy pozorach spekulatywności i obiektywizmu dzieła Jarnuszkiewicza stanowią najbardziej osobisty pamiętnik, kronikę życia wewnętrznego, a poszczególne okresy, rozdziały tego pamiętnika wyznaczone zostały przez przeżycia własne i zawarte w nich doświadczenia historyczne pokolenia Kolumbów”.22 Rzeźby tego okresu są zjawiskiem wyjątkowym w naszej sztuce. Bez precedensów i kontynuacji. Szcze­ gólne, tylko jego, artysty, który wyszedł z tradycji pra­ cowni metaloplastycznej, a na skutek choroby zajął się technikami dostępnymi mu w tym czasie. Zresztą, jak zauważył, każdego rzeźbiarza po pewnym czasie odrzuca od gipsu, a praca w granicie czy brązie jest kosztowna. W kompozycjach przestrzennych wyrażał emocje osobi­ ste i radość tworzenia: „Od niemal surrealnych klima­ tów zagrożenia w zakrzywionych przestrzeniach prosto­ kątnych lejków czy tuneli - do żywiołowej, triumfującej radości łodzi i żagli, gdzie miękka, lśniąca blacha tworzy kształt zawierający pogodę wiecznie słonecznego morza ze starego śródziemnomorskiego mitu”.23 Powstają w tym czasie rzeźby robione dla siebie, niewielkie, w których autora wyraźnie cieszą skojarze­ nia, odwołania do nie istniejących w rzeczywistości przedmiotów, owadów, zapalników, kompasów, zam­ ków, a które są jednocześnie wręcz podręcznikowymi przykładami tworzenia form zamkniętych. Przedmioty zmieniają znaczenie tworząc nowe układy, służąc wy­ rażeniu iluzji. Takie też są rzeźby - pomniki, np. Żywią i bronią. Drugą grupę stanowią rzeźby przestrzenne, nasuwające reminiscencje wojskowych obiektów, sta­ cji radarów, tuneli lub zahaczających o siebie żagli, sztandarów, okien, drogowskazów, monstrancji, blach EX-LIBRIS Aleksandra Jackowskiego, 1964 EX-LIBRIS Pietro Cascella, 1962 EX-LIBRIS Wiesława Juszczaka 87 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ ostrych i zaczepnych, działających blaskiem odbitego światła. Muzyka światła i cienia, zauważa Aleksandra Prokop. W fascynujących Rytmach II pręty i liny two­ rzą układ napięć, w którym ściskanie i rozprężanie znalazły się w stanie równowagi. W Rytmie III napięcia zależą od kierunku i naszego punktu widzenia. Okna otwierają i zamykają przestrzenie. Kiedy na nie patrzy­ my z różnych pozycji, są efektem odbić światła. Wiesław Borowski nazwał je regulatorami prze­ strzeni, aparatami mówiącymi coś o naturze świata.24 Artystę interesuje gra form, przestrzeni otwartej i za­ mkniętej, siły grawitacji i nacisku, rytmów. Rzeźby rozrastają się drapieżnie atakując przestrzeń. (Plane­ ta). „Tworzą sztuczne perspektywy, zakrzywiają powie­ rzoną im przestrzeń, nadają jej coraz to inny charak­ ter, coraz to inną głębię. I w ten sposób w jednej rzeźbie, w jednym czasie krzyżuje się kilka symulta­ nicznych rzeczywistości, krzyżuje się - a więc i splata, jak ogniwa łańcucha. Artysta uczynił z tak pojętej przestrzeni źródło niepokoju, scenerię zagadkową, dwuznaczną - osobliwie pobudzającą wyobraźnię, zbi­ jającą z tropu” - pisze Andrzej Osęka.25 Skrzydlate kompozycje powstają także w przestrze­ ni, organizują ją, albo uzupełniają. W 1965 r., na ple­ nerze w Elblągu, powstaje wielka, zrytmizowana kom­ pozycja, na długi czas stanowiącą znak miasta. Nazywano ją różnie - drogowskaz, radar, monstrancja. Niestety została zniszczona. W Ravnem stworzył Jarnuszkiewicz w czasie plene­ ru (1964 r.) dużą kompozycję przestrzenną, wpisaną w przestrzeń, w Ostrawie zaś rzeźbę w pejzażu. Wracając do zdrowia pokonywał lęk, jaki towarzy­ szy zawałowi, poczucie samotności. Odkrywa jakby na nowo urodę świata, rysuje, szkicuje - powstają dzie­ siątki projektów pomników, rzeźb. Mówił, że gdyby miał, jak wielu rzeźbiarzy na Zachodzie, środki, możli­ wości techniczne, asystentów, dobrze wyposażone pra­ cownie powstałyby dzieła wybitne i skończone. Nie­ stety, w ówczesnych warunkach nie było to możliwe, a o wyjeździe z kraju nie chciał myśleć. Trzeba się by­ ło dostosować. Taka była nasza rzeczywistość. Tak np. znakomity Tadeusz Sieklucki rysuje w tym czasie w notesach setki projektów pomników z żelaznych be­ lek, jako że nie ma szans na realizację żadnego. Taki był czas. Jarnuszkiewicz chałupniczo konstruuje niezwykłe konstrukcje przestrzenne, realizuje je dzięki pomocy robotników z elbląskiego ZAMECHU i życzliwości dy­ rekcji. Trzeba o tym koniecznie powiedzieć, bowiem bez zaangażowania metalowców z ZAMECHU, a póź­ niej warszawskiej FSO, wiele dzieł by nie powstało. Choćby ta kompozycja, którą zobaczył w 1967 roku wysłannik Muzeum Guggenheima, jeżdżąc po Europie Wschodniej. Zaprosił Jarnuszkiewicza do udziału w najważniejszej wówczas wystawie rzeźby: Najwybit­ niejsi XX wieku. Robotnicy bezinteresownie pomogli mu zespawać blachy. Ale jego sukcesu nikt u nas nie zechciał odnotować. Głupota czy zawiść? Tylko w ra­ dio „Wolna Europa” przekazano opinię dyrektora Mu­ zeum Guggenheima: „Jarnuszkiewicz to szczytowe osiągnięcie europejskiego konstruktywizmu”. Był to triumf artysty, ale zarazem i jego dramatyczna refleksja - nie chcę uczestniczyć w wyścigu nowoczesności. Zresztą z czym? „Oni” mają świetnie wyposażone pra­ cownie, ich konstrukcje lśnią, spawów nie widać, rzeź­ by są precyzyjnie wykonane. A my? Epatujemy talenta­ mi, „rękodziełem”. Rozumiał to dobrze Antoni Kenar, posyłając na zagraniczne wystawy przedmioty... z gliny, drewna i słomy. Jarnuszkiewicz nie chce być nowoczesnym za wszelką cenę. Z nieufnością spogląda na eksperymen­ ty, które nie wynikają z interpretacji tematu. Idzie swoją drogą. Andrzej Jakimowicz zauważa, że jego sztuka jest polska, romantyczna. A więc człowieka ży­ jącego w tym kącie Europy, w tym czasie. Narasta w nim głód ekspresji, powstają lane z brązu medale z cyklu Kobieta i mężczyzna, później inne wracające do krzywd z lat młodości. Romantyczność rzeźb Jarnuszkiewicza wiąże się z osobowością człowieka, z jego charakterem. Wszyst­ ko co robi wynika z emocji, z przeżycia tematu. W je­ go dorobku nie ma identycznego ekslibrisu, medalu czy rzeźby. Nie ma rzeczy „puszczonych”, zrobionych. Był artystą. Kiedy ktoś chciał zamówić medal na rocz­ nicę swej instytucji, powiedział, że musi mieć miesiąc na znalezienie koncepcji. Po co? - zdumiał się klient, podzieli pan krąg na sześć części, na każdej da rysunek i już. To niech pan sam to narysuje, rzemieślnik panu wykona - powiedział Jarnuszkiewicz, mimo że bardzo wówczas potrzebował pieniędzy. Medale były mu potrzebne, nie tylko jako źródło zarobku, ale też jako forma wyrażenia treści i emocji. To były w istocie prywatne rzeźby, odrębny dział jego twórczości, którego nie można tu pominąć. Medale Jak się zaczęło zainteresowanie nimi? W końcu lat czterdziestych Mennica rozpisała konkurs na monety. To było ciekawe zadanie, zmie­ ścić syntetyczny rysunek na maleńkiej powierzchni. Zdobył trzy nagrody, a później w ciągu blisko 20 lat wykonywał kolejne projekty, z których 7 znalazło się w obiegu. Tak zaczęło się zainteresowanie medalier­ stwem. W trudnych dla siebie chwilach rekonwale­ scencji ratował się nim. To mógł robić, w tym wyrażać treści ważne, a zarazem zarabiać. Wyrzeźbił 110 medali bitych, a więc powielanych z matrycy oraz 23 lanych, każdy tylko w kilku egzem­ plarzach. Te lane są w istocie miniaturowymi pomni­ kami, formą reakcji na wydarzenia w świecie, które szczególnie silnie odebrał Jerzy. Znalazło się wśród 88 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ nich Getto warszawskie i rozstrzelanie Garcii Lorki. Przejmujące wrażenie robi rewers tej rzeźby, ślady kul, które przeszyły poetę. Każdy z medali jest nowatorski, twórczo pokazujący tematy, np. złożony z dwóch czę­ ści Xawery Dunikowski. Złożone razem tworzą portret artysty, w wersji wypukłej oraz wklęsłej. Pozytyw i ne­ gatyw. Ale obok medali-rzeźb związanych z rocznica­ mi (Kolumb) są też osobiste, pełne goryczy. Współkrzyżowanie (z cyklu Kobieta i mężczyzna) przedstawia zespolone w jedno ciało mężczyzny i kobiety, która staje się krzyżem dla swego partnera. W medalu Zgod­ nie z prawem ciało mężczyzny rozpięte jest jak na krzy­ żu, ugięte nogi przechodzą na rewers. Wiele prac wiąże się z obsesjami lat młodości, cza­ sem upokorzeń, niesprawiedliwych ocen. Wystarczy przywołać tytuły: Kobieta i mężczyzna, Ecce Homo —Ecce Homines, Chłosta, Mistrz —wzorowi uczniowie i wyro­ dek, Niezrozumienie, Homo homini lupus, homo homini angelus. Niezwykły to cykl dzieł intymnych, bolesnych, (od­ powiedniki ich można znaleźć tylko w rysunkach in­ nych artystów), obsesyjnie powracających refrenów o samotności, niezrozumieniu, przemocy, okrutnych prawach rządzących światem. Jak pisze zaprzyjaźniona z artystą Zofia Kossakowska-Szanajca. „Naturalistycznie przerysowana dosłowność wizji tortur, upokorzeń, krzywd. Opowiadanie o niemożności porozumienia od­ najdywanego na chwilę w naszej bezbronnej, niczym nie osłoniętej miłości, to uporczywe tematy medali”.26 W medalach robionych na zamówienia (o średnicy 7 cm) dominują portrety królów polskich, wzorowane na ikonografii Jana Matejki. Wykonywał je artysta dla Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Chełmie, nieoczekiwanego i ważnego w tamtych la­ tach mecenasa kultury. Stworzył dzieło znakomite, z twórczą rzeźbiarsko interpretacją poszczególnych po­ staci. W każdej z tych postaci starał się wydobyć ele­ ment istotny. To „jakim był” . Pokazywanie nosa, czy uszów mnie nie interesuje - mówił Jarnuszkiewicz. Trzeba pokazać co ważne, co wyróżnia bohatera. A przy tym każdy medal, to zmaganie się z problemem głębi, planów przestrzennych, i to wszystko w skali już nawet nie milimetrowej, ale mikronowej. Większe możliwości interpretacyjne tematu stwa­ rzały medale związane z okolicznościami, rocznicą po­ wstania instytucji czy ważnego wydarzenia historycz­ nego, czy prywatnego (medal 50-lecia pożycia małżeńskiego). W takich przypadkach trzeba było znaleźć właściwy symbol, znak plastyczny, jak np. w medalach dla Instytutu Sztuki, Politechniki, A ka­ demii Wychowania Fizycznego. Czasem zadanie było frapujące i artysta długo się z nim zmagał. Projekty medalu na 200-lecie Mennicy Państwowej w Warsza­ wie zajęły mu... dwa lata. Po półtora roku miał już po­ nad 120 rysunków, ale z żadnego nie był zadowolony. Dopiero po dwóch latach przyszedł pomysł. Prosty. Pamięci Garcii Lorki, medal lany, brąz patynowany, awers i rewers, 1967 Genialny, jak orzekli dyrektorzy banków w Paryżu, którym polska delegacja zaprezentowała medal. Na krążku umieszczony jest w środku sześcian z napisem na bocznych ściankach 200 lat mennicy warszawskiej. N a sześcianie litery M/W (Mennica Warszawska). Spód z negatywem orła wpasowuje się w pozytyw we wgłębieniu, tak jak w formie drukarskiej. W rocznicę pięćsetlecia odkrycia Ameryki zrobił Jarnuszkiewicz swój prywatny medal. Kolumb przepły­ wa Ocean, spotykając różne potwory, węże morskie, a na rewersie medalu dopływa do „końca świata” - od­ krywając Amerykę. Pomysł, łączący obie strony meda­ lu. To też odkrycie rzeźbiarza, zobaczenie awersu i re­ wersu we wzajemnym związku. Zwróciła na to uwagę Wiesława Wierzchowska w tekście Medale i exlibrisy Jerzego Jarnuszkiewicza. Zauważyła tam, iż „obojętne dawniej tło staje się elementem znaczącym, pełniącym istotną funkcję”.27 Najtrudniejszy był medal z wizerunkiem naszego pa­ pieża. Jeśli nie pierwszy, to jeden z pierwszych jakie się pojawiły. Nie istniały jeszcze wówczas wzory przedsta­ wienia jego postaci, zwłaszcza twarzy, a jest ona wyjąt­ kowa, trudna do „jednoznacznego” określenia kreską, nie tak wyrazista i jednoznaczna jak np. marszałka Pił­ sudskiego, Ignacego Paderewskiego czy Fryderyka Cho­ pina. Twarz to piękna, wielowymiarowa, rozświetlona w uśmiechu, życzliwa, dobra. Jak ją przedstawić? 89 �06_Jackowski363.ps - 4 / 25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ „Chciałem czegoś monumentalnego, wspomina Jarnuszkiewicz. Zgromadziłem jako materiał pomocni­ czy około czterdzieści zdjęć i zacząłem pracę. Po pięciu dniach zorientowałem się, że nic mi nie wychodzi, że ta głowa ciągle jest nie w charakterze, że nie mogę uchwycić podobieństwa. Byłem w rozpaczy, w życiu nie zdarzyło mi się nic podobnego. Normalnie zrezy­ gnowałbym z całego przedsięwzięcia, ale w tym przy­ padku nie mogłem. Poprosiłem rodzinę o pomoc mój brat jest rzeźbiarzem i też robi medale, bratowa jest malarką i także para się medalierstwem - słowem zwołałem konsylium rodzinno-towarzyskie w sprawie Papieża. Ich uwagi, rady, sugestie pozwoliły mi dopie­ ro wybrnąć z twórczego impasu, w jakim się wtedy znalazłem. Zrobiłem pewne poprawki i od razu uzyska­ łem efekt podobieństwa. Ale dopiero w czasie pobytu Jana Pawła II, kiedy oglądałem Go w telewizji, zoba­ czyłem, co to jest za twarz, co to za wspaniała głowa, konstrukcja tej głowy i ta niesłychana siła charakteru emanująca z całej postaci Ojca Świętego”.28 Tworzy dzieła wybitne, chyba najciekawsze z tych, które wiążą się z tematyką chrystologiczną. O ile Krucy­ fiks z Québec nie narusza jeszcze konwencji dwudziesto­ wiecznej rzeźby religijnej, to czyni to wykonany w blasze repusowanej krucyfiks przeznaczony dla Katolickiego Uniwersytetu Ludowego w Lublinie (1968-1970). Jest on syntezą wiary, śmiałą koncepcją zarówno ze względu na mistrzostwo rzeźbiarskiej techniki, jak i na ujęcie postaci. Zaskakiwać może brak drzewca krzyża, krzyżem jest sama rzeźba. Krzyżem, znakiem błogosła­ wieństwa, wyzwolenia z cierpienia. Jezus, obnażony, ale majestatyczny, jest tu miłością i nadzieją. Fałdy szat zarzucone na ramiona tworzą znak M, Marii; na­ dają figurze znamiona antycznej rzeźby, tak syntetycz­ nej w swym wyrazie, że zdaje się przekraczać granice czasu i miejsca. W „Tygodniku Powszechnym” Antoni Maśliński zauważa w artykule Nowatorskie dzieło sztuki sakralnej w Kościele KUL, iż powstał nieznany dotąd w sztuce typ ikonograficzny Ukrzyżowanego - „A ja gdy nad ziemią zawisnę wszystkich do siebie przygarnę”. Stan zdrowia artysty pogarsza się. Następuje to, czego się obawiał, drugi zawał. Ale wciąż pracuje, nie poddaje się. Uczy. Wie, że ma przed sobą dzieło naj­ ważniejsze, rzeźbę na grób rodziców. Pietę. Myśli o niej, szkicuje. W początku lat osiemdziesiątych dostaje propozy­ cję wykonania rzeźby papieża i prymasa, na dziedziniec Katolickiego Uniwersytetu Ludowego w Lublinie. Przeraził się, ale wyzwanie podejmuje. Pracuje w trudnych warunkach, cztery lata. Już sa­ ma kompozycja wymagała przemyślenia, nie można przecież powtórzyć gestu ze znanej fotografii, kiedy to papież pochyla się nad klęczącym przed nim pryma­ sem, a trzeba tę sytuację, ten gest uszanować. Trzeba uchwycić ten moment, kiedy papież się pochyla i nie Aleksander Jagiellończyk, brąz patynowany, 1978 Władysław Jagiełło, brąz patynowany, awers i poniżej rewers 90 �06_Jackowski363.ps - 4 / 25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ wiadomo, czy chce podnieść klęczącego kardynała, czy go objąć, uklęknąć nad nim. „I ja właśnie tę chwi­ lę przedstawiam, ujęcie tego, co się dopiero ma stać”.29 Fotografia zamyka sytuację, ale rzeźba pokazuje mo­ ment poprzedzający. Studenci nazywają żartobliwie pomnik - zapaśnicy. Istotnie, jest w nim napięcie. Po latach Jarnuszkiewicz stwierdził: „Gdybym miał życie przed sobą, za punkt wyjścia mojej drogi wziąłbym ten właśnie pomnik”. Rzeźbiarz stanął wobec problemów dotąd mu nie­ znanych, musiał wykonać wiele szkiców, wybrać je­ den, zdecydować, na którym kolanie (czy może na obu) klęczą. Rozpatrywał różne możliwości, zanim wy­ brał tą ostateczną, czując, że „już nic więcej zmienić, doszukać się, pogłębić nie zdoła. Ale bez tej pewności, że to, co osiągnąłem jest najlepsze”. Analizuje sposób kształtowania fałd materii, sprawdza na sutannie, któ­ rą ma od papieża, nakłada ją na swego pomocnika, a także na mnie. „Zaczął od szkiców portretów, rąk by wreszcie dojść do kilku bozzetów w gipsie, w skali 1: 3. Cztery z nich wiązały się z momentem uchwyco­ nym przez fotografa, piąty od tego się odrywał: poka­ zywał obie postacie klęczące na obu kolanach, zwró­ cone ku sobie autentycznie, tworzące jakby bramę; nie przedstawiające historycznego momentu, a wyrażające sens zdarzenia”.30 Ale w rezultacie osiąga sukces, naj­ większy w życiu. 30 maja 1983 r. na dziedzińcu Kato­ lickiego Uniwersytetu w Lublinie staje pomnik papie­ ża Jana Pawła II. Najlepszy jego wizerunek, jaki powstał. Przejmujący. Tłum szczelnie otoczył rzeźbę, jeszcze przykrytą brezentem. Gdy go opuszczono ludzi ogarnęło wzruszenie, papież obejmował w ojcowskim uścisku klęczącego prymasa Wyszyńskiego. Są foto­ grafie, zapadające w pamięć, które się wyróżnia z tysię­ cy innych; gesty tak symboliczne i oczywiste, że po­ przez nie zapamiętujemy wydarzenie. Takim był tamten gest, oddania, pokory i miłości. Zdarzyło się coś, czego nigdy nie widziałem, ludzie garnęli się do pomnika, dotykali go dłonią ze czcią, tak jakby to był żywy człowiek, święty. Wraca zainteresowanie ekslibrisem. „Bardzo lubię robić exlibrisy. To moje hobby. Nieraz tak jestem zmęczony tym, co wydaje mi się moim zawodem, że chwilami myślę jakby to było dobrze rzucić to wszyst­ ko, pojechać gdzieś w spokojne miejsce i robić tylko exlibrisy. Tylko. Wydaje mi się, że byłbym wtedy ogromnie szczęśliwy. Dużo exlibrisów, całe masy. Różne. W różnych technikach dla różnych ludzi. Można by nimi scharakteryzować cały świat. Można nimi powiedzieć wszystko o człowieku”. 31 Ale nie są to już ekslibrisy z poprzednich lat, zanika drzeworyt, nowe robi suchą igłą na dwóch, a nawet trzech kli­ szach, kolorowe, wypukłe, reliefowe faktury. Nawią­ zują do idei tabliczek fajansowych z biblioteki alek­ sandryjskiej. Blachę odciśniętą na grubym, mięsistym papierze wycina w kształt obranego motywu. Są to Cyprian Kamil Norwid, brąz patynowany Politechnika Warszawska, brąz patynowany Centralne Biuro Wystaw Artystycznych, brąz patynowany 91 �06_Jackowski363.ps 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Laski - Instytut dla Niewidomych, brąz patynowany, 1973 upilnuję przed nierozważnym, a ostatecznym kro­ kiem. Jeden raz zostawiam go na trzy godziny, jadę do sklepów, do Sejn. Gdy wracam Henia nie ma. Noc, następny dzień - nie wraca z lasu. Czuję, wiem co się stało. Doktor Ałapin w Tworkach miał rację, ale H e­ nio błagał bym go stamtąd zabrał. Organizuję ludzi, wyznaczam dokąd mają iść. Jerzego posyłam tam, gdzie niczego nie zobaczy. Jest tak poruszony, że przede wszystkim trzeba go uchronić. Ja idę z moim psem Kleksem, wiem... jest jak we śnie. T a sama dróż­ ka, pies się zjeża, stoi. Patrzę - na drzewie Henio... Mądry ksiądz, chowamy go w poświęconej ziemi. Ksiądz coś mówi, rodzina płacze. My też. Wychodzi­ my, Jacku, mówi Jerzy, co my robimy? Ile mi jeszcze lat zostało? Łączę blaszkę z blaszką, a tu takie życie, krew się leje... Następuje drugi zawał. Nie ma sił, ale dojrzewa w nim koncepcja Kagańców, rzeźb, w których chce za­ wrzeć swój testament, podsumować to, co przeżył, za­ równo on, jak i pokolenie, kraj. Blisko dziesięć lat szkicuje wersje tych pomników, bo tak je trzeba na­ zwać. Symbol czasów. Mają być wielkie, ciężkie, bry­ ły cementu - głowy o ustach spiętych żelazną klamrą. Tylko w 1972 r. rysuje ponad czterdzieści kagańców, w końcu decyduje się na cykl piętnastu. Ale realiza­ cja przekracza jego możliwości. Nie ma sił, nie ma środków finansowych. Realizuje w materiale tylko jedną rzeźbę, ale patrząc na nią nietrudno sobie wy­ obrazić jakby wszystkie razem wyglądały w sali mu­ zeum. Potężne pomniki czasu, z cementu i żelaza. Po­ mniki milczenia. wszystko prace powstałe z inspiracji rzeźbiarskich. Ekslibrisy te pokazał Jarnuszkiewicz na III Międzyna­ rodowym Biennale Ekslibrisu Współczesnego w M al­ borku. Zaskoczyły środowisko miłośników książki na­ ruszeniem konwencji znaku własnościowego wklejanego do książek, tym że są w istocie jednorazo­ wymi dziełami artystycznymi. Wielu, zwłaszcza relie­ fów, nie daje się powielać. Nie określają także osobo­ wości osób, którym są poświęcone w takim stopniu jak dawne, drzeworytnicze. Sądzę, że ich autor dosko­ nale zdawał sobie z tego sprawę, dostrzegając zmiany zachodzące w kulturze, w obcowaniu z książką. Rysuje także w tym czasie pejzaże, rzeźby widziane w muzeach, notuje to, co w nich ważne, co tworzy ich esencję. Znakomite są szkice z Nowego Jorku, kilka kresek tworzy niemal niewidoczną wizję krajobrazu. Obraz raz zobaczony pozostaje w pamięci. Ma moc syntezy. I piękna. Zmienia się jego stosunek do nowoczesności, awangardowych poszukiwań. Pasjonując się geome­ trią, układami symetrycznymi, kształtami czystymi, perfekcyjnymi, odczuwał potrzebę ekspresji reali­ stycznej. Mam podwójny temperament, mówił o so­ bie. Powoływał się na rzeźby Jean Ipousteguy'ego, w których łączyły się ze sobą inspiracje geometryczne z realizmem. Czuł coraz większą potrzebę mówienia o świecie, o tym co naprawdę ważne. W 1968 r. prze­ żywa wypadki marcowe. W lecie jedziemy razem nad Wigry. Biorę ze sobą Henia Morela, ulubionego jego asystenta, ma depresję pogłębioną tym, co widział wówczas na dziedzińcu Uniwersytetu. Wierzę, że go 92 �06_Jackowski363.ps - 4 / 25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ W kręgu sacrum Jak udźwignąć ciężar tematu, jak się z nim zmierzyć z odpowiedzialnością i wiedzą? Chwyt, dowcip na nic się nie zdadzą. Rzeźbiąc krucyfiks czy figurę Marii po­ zostajemy w konwencji realistycznej, ale - tworząc obecnie musimy pozostać sobą, ludźmi przełomu XX i XXI wieku. Ludźmi po wielkiej wojnie, po Holocau­ ście. To wielkie, trudne zadanie i artystyczne i teolo­ giczne. Rzeźbiąc w latach studenckich plakietkę gipso­ wą z postacią Matki Bożej, Jarnuszkiewicz nie czuł jeszcze związanej z tym odpowiedzialności. Maria jest piękna, śliczna, bo jakby mogła być inna. W przedziw­ ny, niezwykły sposób znalazłem tę plakietkę w ruinach, po wojnie, i po latach przyniosłem Jerzemu: Twoja? Wzruszył się, rzeźbił tę Marię w latach okupacji - tak, jak się odmawia modlitwę. Nie myślał o formie. Rzeźbił często w repusowanej blasze. W tej techni­ ce wykonał też w 1963 r. Chrystusa do kościoła w Q u­ ébec, dzieło wybitne. Głowę Chrystusa zdobi aureola, wielka, mistyczna. Znak Boga. Chrystus z tego krucy­ fiksu jest majestatyczny, ale nie groźny, nie karzący, nie oczekujący współczucia, a Linca Jerzym ma wokół siebie ludzi głębokiej wiary, pogłębia swoje życie we­ wnętrzne. Także Jadwiga przeżywa stany religijnego uniesienia, przyjmuje w Kościele św. Marcina chrzest, z ufnością i radością dziecka. Znakomite, nie boję się powtarzać tego słowa, są rzeźbione stacje Drogi Krzyżowej w Płocku. Nie potra­ fię oczu od nich oderwać. Jest w nich przejmująca opowieść o wydarzeniach, o męce, ale też o człowieku, który cierpiał za świat. Pojawia się w cyklu dodana przez artystę stacja - Chrystus z szat obnażony. Stoi samotny. U stóp figury leżą kostki sugerujące skalę. Je­ zus jest wielki, kiedy patrzę na niego, coraz większy. Bolesny, ludzki. Taki po Oświęcimiu, po Holokauście. A w kaplicy Seminarium Duchownego w Białym­ stoku Chrystus, którego wizerunek znamy już z innych dzieł artysty, wznosi się do nieba, zwycięski Bóg. Dys­ kretny rysunek krzyża zdaje się sugerować moment Zmartwychwstania, cudownie oddany jest moment uniesienia się, oderwania od ludzkiego prawa ciążenia. W listopadzie 1986 r. umiera Jadwiga. Zostaje sam, bez opieki, przenosi się więc do syna, na piąte piętro! To izolacja, ma coraz mniej sił a przed sobą cel, może najważniejszy w życiu - Pietę na grób rodziców. Zaczął ją po śmierci matki w latach sześćdziesią­ tych, wykonał wówczas setki szkiców, wreszcie posta­ wił gotową na kawalecie. Pietę nawiązującą w swej idei do ostatnich dzieł Michała Anioła, zwłaszcza Pie­ ty Rondanini. Wielka figura stoi w pionie, Maria pod­ trzymuje bezwładne ciało Syna, obnażone, bolesne, przejmujące w swej cielesności. Niezwykła jest eks­ presja głów obu postaci, patetyczna boleść Matki i smutek Jezusa. Rozedrgana powierzchnia podkreśla dramatyzm pomnika, w którym ruch zdaje się zatrzy- Warszawa 1944, medal lany, brąz patynowany, awers i rewers 200 lat mennicy, medal bity, brąz patynowany, awers 1966 93 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Pomnik Jana Pawła II i prymasa Wyszyńskiego, Lublin 1983 many w mgnieniu sekundy, jak w migawce fotogra­ ficznej. Pietę tworzy Jarnuszkiewicz dwanaście lat, wciąż nie mając pewności, że jest to dzieło skończone. Ale rzeźbę trzeba odlać w brązie, w glinie ledwie się trzyma na kawalecie. Jerzy czeka na pieniądze, które obiecał mu brat z Kanady. Jednak przesyłka się opóź­ nia, a stan zdrowia pogarsza gwałtownie. „Nie widzę już na prawe oko, pisze - to katarakta, lewe jest za­ grożone. Dostaję zapalenia nerwu kulszowego. Stałe bóle pod mostkiem, to szykuje się trzeci zawał. W ma­ ju 1989 r. w Instytucie Kardiologii w Aninie przecho­ dzę operację serca”. 321 wtedy Pieta zwala się na zie­ mię. Katastrofa... Załamuje się. Na szczęście ma obok siebie kobietę, która się nim opiekuje z największą troską. Wyjątkową, wielkiej siły ducha, mądrą. Też artystkę, jego uczennicę, Annę Grocholską. Zabiera go do siebie, daje w najtrudniejszych latach bezwładu to, co może dać najbardziej bliska istota. Zona. Ale fakt małżeństwa tylko potwierdza to oddanie, tę wy­ jątkowość poświęcenia swojego życia drugiemu czło­ wiekowi, mistrzowi. Dzięki Annie, Jerzy podejmuje wręcz szaleńczą de­ cyzję - wyrzeźbi nową Pietę. I o ile pierwsza zrodzona była z ducha Buonarotiego, teraz rzeźbiona zdaje się bliższa klimatowi dzieł Donatella. Powstaje wielkie dzieło, dla którego nie widzę w sztuce współczesnej analogii. Jest w niej ból, spokój i medytacja. Maria podtrzymuje bezwładne ciało Syna. Kaptur przesłania oczy, ból zaostrza rysy. W odróżnieniu od poprzedniej wersji rzeźbiona jest oszczędnie. Jest w niej powaga i ból. Patrząc skupiamy uwagę na twarzach, później wzrok spływa, zgodnie z rytmem figur ku dołowi. Rzadko się zdarza, by artysta podej­ mując temat sakralny czynił to z takim zaangażowa­ niem, emocją. W tym dziele troska o formę łączy się wręcz z ekshibicjonistycznym przeżyciem. Rzeźby pła­ czą, wyciskają łzy. Ale są przy tym dziełami sztuki. Pie­ ta stanęła nad grobem rodzinnym 23 października 1999 roku. O ostatnich latach życia trudno mówić. Każde od­ chodzenie jest rozpaczliwe, zwłaszcza gdy wspaniały człowiek gaśnie z dnia na dzień, do końca będąc sobą, artystą. Młodziutka dziewczyna, rzeźbiarka, postanowiła napisać o Profesorze. Zanotowała kilka rozmów, ostat­ nia z 16 maja 2000 roku jest przejmująca. „Odwiedzi­ łam profesora w jego mieszkaniu. Siedział w fotelu i czekał na mnie. Przyniosłam mu moją oprawioną pracę dyplomową ibukiecik niebieskich chabrów. (...) Kiedy zostałam sam na sam z profesorem, poczułam 94 �06_Jackowski363.ps - 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ egipskiej, indyjskiej, w gotyku, w Grecji. Sztuka sakralna na miarę potrzeby i miary religii. Dzieła poważne, nieru­ chome, zatrzymane w czasie. Ponadczasowe. I mówione językiem współczesnym. A w tych dziełach wieczność. Tak też odbierał twórczość Jana Ipousteguy. Zachwycał go Bach, a z współczesnych kompozyto­ rów Arvo Part. On nie zgubił tego co ważne, a mówi językiem naszego czasu - komentował. Pięknie słu­ chał, kilka razy byliśmy na koncertach muzyki cer­ kiewnej. Pracował chętnie przy miniaturach Satiego. Mówił o poetyckiej ekspresji w rzeźbie. Podkreślał, że przede wszystkim trzeba być człowiekiem, następnie poetą, a na końcu rzeźbiarzem. Był znakomitym pedagogiem, uczył rzeźbienia, ale przede wszystkim wrażliwości na świat. Myślenia. By­ cia sobą. Otwierał horyzonty, zachęcał do samodziel­ nych poszukiwań. Wiedział, że artysty nie można stworzyć, można tylko studentowi przekazać metodę Chrystus z szat obnażony, Stacja „Drogi Krzyżowej, Płock 1984 jego dłoń na mojej dłoni, po czym powoli zaczął prze­ suwać ją po moim przedramieniu, łokciu, ramieniu, przesunął ją na łopatkę, dotknął kręgów szyjnych, ucha, włosów. Kiedy dłoń objęła moją głowę usłysza­ łam - jakie to piękne”.33 *** Jedno tylko umiem - rzeźbić. Tak powiedział i nie było w tym przesady. Całe życie wypełniła mu rzeźba. W glinie, cemencie, drewnie, drzeworyty, ekslibrisy skrzydlate blachy, pomniki. N a pytanie dlaczego został rzeźbiarzem odpowie­ dział: „Prawdopodobnie dlatego, że nie mam żadnych innych uzdolnień. Nie mam pamięci - nie potrafię ni­ czego się wyuczyć. Nie mam zaradności życiowej, ani w ogóle żadnej zaradności. Nie mam wytrwałości, szyb­ ko się niecierpliwię. Brak mi pracowitości (trochę wy­ pracowałem ją sobie przy okazji robienia medali). A po­ za tym, jak sięgam pamięcią - a sięgam do drugiego roku życia - zawsze albo rysowałem albo lepiłem”.34 W malar­ stwie zachwycał go Pierro de la Francesca. Monumenta­ lizm jego dzieł. Powaga. Sakralność. W każdej wielkiej sztuce jest ten rys sakralności - tłumaczył. W rzeźbie Pieta II na grobie rodziców, Warszawa 1999 95 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Krucyfiks, kaplica KUL, Lublin 1971 Co z Pracowni Jarnuszkiewicza zostało w świado­ mości obecnych studentów - zastanawia się Paweł Mysera, asystent na Wydziale Rzeźby. „Dziś w pracowni profesora Kowalskiego gliny jest jak na lekarstwo. Miejsce po składowanej glinie zasło­ nięto śnieżnobiałą ścianką działową, której powierzch­ nia służby jako ekran wielkoformatowych projekcji multimedialnych. (...) Zamiast obrotowych kawaletów, statywy z aparatami i kamerami. Zamiast żmud­ nego procesu rzeźbienia i odlewania - zapisywanie ob­ razu na taśmie filmowej i długie godziny spędzone na montażu. Pracownia radykalnie zmieniła profil” . myślenia i pracy. „Uczyłam się po co, a nie jak rzeźbić” powiedziała Barbara Falender. 35 Inny uczeń profesora zauważył „Jeśli przychodziłeś do profesora po recepty, zawiodłeś się, w zamian dostawałeś tylko pakiet pytań. Zamiast pewników otrzymywałeś zachętę do podda­ wania pewnika w wątpliwość”.36 Jego następca (a wcześniej student, asystent) Grze­ gorz Kowalski napisał „traktował każdego studenta jak niepowtarzalne indywiduum... Szanował nasze poglą­ dy, nawet jeśli ich nie podzielał”.37 Pracownia gromadziła krąg ludzi twórczo myślą­ cych. Spotykamy wśród nich nazwiska znanych, wybit­ nych artystów, jak Grzegorz Kowalski, Zofia Kulik, Henryk Morel, Maciej Szańkowski, Wiktor Gutt, Krzysztof Bednarski, Krystian Jarnuszkiewicz, Anna Kamińska-Łapińska, Emil Cieślar, Adolf Ryszka, Karol Broniatowski, Paweł Kwiek czy Jan St. Wojciechowski. *** Otrzymał nagrody: Państwową I stopnia (1950); Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1966), Minister- 96 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Krucyfiks w Kaplicy Seminarium Duchownego w Białymstoku, 1987-8, fot. Jan Świderski 3 stwa Obrony Narodowej (1964), wiele za rzeźby, me­ dale i szczególnie cenione nagrody za twórczość religij­ ną - im. Brata Alberta (1983), Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (1989). Był wielki, ale nie sądzę by o tym wiedział. Zmarł w Warszawie 14 lipca 2005 roku. Przypisy: * 1 2 Tekst powstał z inspiracji Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku. Dziękuję panu dyr. Mariuszowi Knorowskiemu za pomoc w uzyskaniu ilustracji. Dziękuję też pani Bogumile Omieczyńskiej za użyczenie reprodukcji ekslibrisów ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku. Dziękuję pani Annie Grocholskiej za przeczytanie tekstu i cenne uwagi oraz Piotrowi Jarnuszkiewi­ czowi za fotografię medali. Andrzej Banach, I pieniądz ma swego autora, „Kulisy”, 14.01.1968 Sztuka, która utrwala pamięć. Mówi prof. Jerzy Jarnuszkiewicz, „Słowo Powszechne”, 3.11.1969. 97 Rodzina: synowie pamiętają, że ich krewnym był Stanisław Szukalski, znakomity rzeźbiarz, chyba najbardziej oryginalny i kon­ trowersyjny artysta polski pierwszej połowy XX wieku. Pradzia­ dek Jerzego, za zasługi dla Legionów, dostał prawo handlowania wyrobami monopolowymi. Miał podobno „wschodnią twarz”. Do dzieci się nie odzywał. Dziadek Eugeniusz był w Kaliszu kup­ cem. W jego warsztacie produkowano komody, później zajął się blacharstwem. Usposobienie miał dziwaczne, ryżu nie jadł, bo „niemiecki”, sprawiał sobie garnitury z najlepszej angielskiej weł­ ny, ale żądał, by krawiec plecy zrobił z worka. Ja dla ludzi nie po­ trzebuję pokazywania - mówił. Warsztat przejął po nim syn Mie­ czysław, ojciec Jerzego. Miał wysokie kwalifikacje, związane z tym prawo wyzwalania uczniów na czeladników. Napisał pod­ ręcznik o technikach blacharskich, do którego ilustracje wyko­ nał Jerzy. Uczył rzemiosła, aktywnie uczestniczył w życiu Kalisza, w Stowarzyszeniu Cyklistów, w Bractwie Kurkowym, Towarzy­ stwie Wioślarskim, Straży Pożarnej. Przez pewien czas zajmował się handlem, miał sklep. W 1916 r. ożenił się ze Stanisławą Spodenkiewicz ze Zduńskiej Woli. Mieli ośmioro dzieci, dwóch synów zmarło wcześnie. W 1918 r. urodził się Zbigniew. W cza­ sie wojny przedarł się do Francji, by walczyć w polskich oddzia­ łach. Jako oficer uzyskał w Londynie stypendium, podjął studia �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5 /2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ 14 15 16 17 18 19 Jerzy Jarnuszkiewicz, lata dziewięćdziesiąte XIX w., fot. Piotr Jarnuszkiewicz 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 20 21 architektoniczne, wyemigrował do Kanady, gdzie został archi­ tektem. Drugi z kolei syn Jerzy (ur. 1919), o którym tu piszę został rzeźbiarzem. Wojciech (ur. 1926) metaloplastyk, przejął warsztat po ojcu, później wyjechał do Kanady. Po ciężkich la­ tach pracy otworzył pracownię metaloplastyki i zdobył uznanie swymi realizacjami. Najmłodszy syn, Krystyn (ur. 1930) jest rzeź­ biarzem (uczniem Jerzego), profesorem Akademii Sztuk Pięk­ nych. Grał główną rolę (w istocie siebie) w filmie Krzysztofa Za­ nussiego Struktura kryształu. Córki to: Urszula i Barbara. A nna Konik, zapis rozmowy z prof. Jarnuszkiewiczem 11.08.1998. W kręgu Pracowni Jarnuszkiewicza. W 35-lecie pracy pedagogicz­ nej profesora Jerzego Jarnuszkiewicza. Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, 22.11-19.12.1983. Waldemar Baraniewski, Rozmowa z profesorem Jerzym Jarnuszkiewiczem, s. 57 Najtrudniejsze zadanie. Z Jerzym Jarnuszkiewiczem, „W TK Tygo­ dnik Katolicki”, 29.07.1979. Jerzy Jarnuszkiewicz, O mojej pracy, [w]: Rzeźby, medale i eksli­ brisy, Galeria Kordegarda, listopad 1990. W kręgu Pracowni... op., cit. s. 8 A. Konik, Zapis rozmowy, op. cit. Tamże W kręgu Pracowni... op. cit.,. 8 W kręgu Pracowni... op. cit., s. 9 Krytyk sztuki. Ur. 9.03.1918 r. w Warszawie, w patriotycznej polskiej rodzinie. W 1935 r. ukończyła gimnazjum i zaczęła stu­ 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 98 dia polonistyczne na warszawskim Uniwersytecie. W latach okupacji zajmowała się tajnym nauczaniem, od 1943 r. ukrywa­ ła się jako Żydówka przed Niemcami. Po wojnie uczyła w So­ snowcu. Jesienią 1945 r. wróciła do Warszawy, zaczęła pracę w Biurze Odbudowy Stolicy, podjęła studia na historii sztuki. Wyszła za mąż za Jerzego Jarnuszkiewicza. W 1951 r. uzyskała magisterium polonistyki. Współpracowała z Instytutem Badań Literackich, później, podejmując pracę nad historią rzeźby zwią­ zała się z Instytutem Sztuki PAN. Wydała książkę o pomniku Mickiewicza w Warszawie, o współczesnej rzeźbie, razem z A. Jackowskim Sztukę ludu polskiego. Współpracowała z kate­ drą rzeźby Akademii Sztuk Pięknych, galerią Repassage, publi­ kowała artykuły o rzeźbie współczesnej. Jako krytyk towarzyszy­ ła wielu młodym artystom, inicjowała ważne wydarzenia, wystawy (np. Rzeźba w ogrodzie, 1957). „Spełniała się w bezpo­ średnich kontaktach z ludźmi, napisał Grzegorz Kowalski. M ia­ ła zdumiewającą intuicję. Była świadkiem przemian rzeźby po­ wojennej od jej początku”. Zmarła 7 listopada 1986 r. Tadeusz Cieślewski syn, Analiza estetyczna drzeworytowych eks­ librisów Jarnuszkiewicza Jerzego. Próba recenzji wzorcowej. Wy­ danie drugie Warszawa - New York 1946. Nakładem Zofii Cieślewskiej. [wydanie I - 1944 r. maszynopis, 15 egz. ozdobionych 12 oryginalnymi odbitkami] Joanna Sabiełło, Dom otwarty na świat, „Zwierciadło” , 4.03.1976. Irena Grzesiuk-Olszewska, W trzydziestą rocznicę Międzynarodo­ wego Koncertu na Pomnik Ofiar Oświęcimia. Projekty niezrealizo­ wane. „Rzeźba polska”, rocznik 1980 Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku. Tamże. W kręgu Pracowni... op. cit., s. 13 Jerzy Jarnuszkiewicz, O mojej pracy [w] Jerzy Jarnuszkiewicz. Rzeźby, medale i rysunki, Galeria Kordegarda, listopad 1990 r. W kręgu Pracowni... op. cit., s. 19 Mieczysław Porębski, Jarnuszkiewicz [w:] Pożegnanie z krytyką, Kraków-Wrocław, 1983, s. 306. Wiesława Wierzchowska, Jerzy Jarnuszkiewicz, „Poezja” nr 6, 1969. Tamże Wiesław Borowski, Jerzy Jarnuszkiewicz, Rzeźby w metalu, „Pro­ jekt”, nr 3, 1966 Andrzej Osęka, Rzeźbiarskie źródła niepokoju, „Polska” nr 2, 1966. Zofia Kossakowska-Szanajca, Pokaz medali, ekslibrisów i notatek z podróży Jerzego Jarnuszkiewicza, Galeria Kordegarda, 1971. Wiesława Wierzchowska, Medale i exlibrisy Jerzego Jarnuszkiewicza Najtrudniejsze zadanie. Z Jerzym Jarnuszkiewiczem, WTK, „Tygo­ dnik Katolicki”, 29.07.1979. J. Jarnuszkiewicz, O mojej pracy... op. cit., Andrzej Ryszkiewicz, Lubelski pomnik, „Tygodnik Powszechny”, nr 45, 1983. W. J. Jakubowska, Exlibrisy Adama Młodzianowskiego i Jerzego Jarnuszkiewicza, wydał Antoni Brosz, Kraków 1967. J. Jarnuszkiewicz, O mojej pracy... op. cit., s. 7 Anna Konik, Jerzy Jarnuszkiewicz, praca magisterska w Kate­ drze Rzeźby ASP w Warszawie. W kręgu Pracowni.... op. cit., Grzegorz Kowalski, Jerzy Jarnuszkiewicz 1919-2005; „Orońsko” Kwartalnik rzeźby, Orońsko, nr 3 (60) 2005. Tamże Tamże... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac92c27e697d53fc0df7738e25781565.pdf baec19a7a48cf2c029e1d33250aecf1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2701 Title A name given to the resource Jest to jakoby klejnot korony jego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.39-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I to klejnot kunsztownie oprawiony. Wystawa Jacka Sempolińskiego w Zachęcie jest ukoronowaniem je­ go dotychczasowej twórczości. Nie była pomyślana jako pokaz retrospektywny, ale jako prezentacja dorob­ ku artysty w jego głównych węzłach i przekrojach, roz­ rzuconych chronologicznie, ze szczególnym uwzględnie­ niem rysunków i obrazów z ostatnich lat. Znalazły się tam obiekty pozyskane ze zbiorów muzealnych i - co ważniejsze - te wydobyte z pracowni i z domu, a więc rzadko lub w ogóle nieoglądane. W sumie zgromadzono siedemset prac, prawdziwe bogactwo, na nowo odkryte „Skarby Sezamu". Przestrzenna aranżacja ekspozycji oszałamiająca i zrealizowana z wielkim rozmachem - sa­ ma w sobie jest imponującą instalacją, dziełem sztuki wystawienniczej, ale ani nie przyćmiewa, ani nie przeja­ skrawia samych dzieł, lecz w pełnym blasku wydobywa ich walory plastyczne i wewnętrzny sens, wytycza etapy drogi. Pokryte obrazami powierzchnie ścian, stelaże, ekrany, gabloty, kulisy tworzą osobliwą inscenizację te­ atru wyobraźni jednego malarza. W tym olśniewającym spektaklu zawarty jest przemyślnie rozpisany scenariusz twórczości Sempolińskiego, i to on jest najważniejszy. Scenariusz niejako odwrócony. Jeśli bowiem przyjmie­ my Alfę i Omegę za punkty graniczne, metaforycznie zamykające czas i przestrzeń, to tu, na trakcie wiodącym przez sale Zachęty, relacje zostały odwrócone: Omega stała się początkiem, Alfa zaś końcem tego traktu. W pierwszej sali, imienia Narutowicza, uwagę widza przykuwają od razu trzy ogromne, pionowe kadry płócien malowanych w różnych latach (autoportrety i czaszki), zwarte bloki obrazów wielobarwnych i monochromatycz­ nych, utrzymanych w tonacji ciemnych błękitów i fiole­ tów. Tam też, w prześwitach masywnych obramień, wiszą wcześniejsze i późne płótna malowane obustronnie oraz takie, które zostały podziurawione, rozszarpane przez ar­ tystę w momencie zmagania się z oporną materią i z sa­ mym sobą, w chwili furoru. Przy samym progu wita nas jak to się dzisiaj mówi - osobliwe „logo", symboliczny znak, gmerk twórcy - milczący, obwiedziony prostym konturem autoportret bez rysów, z prawą dłonią odci­ śniętą na pustej twarzy, podpisany „Ja". W Sali Matejkowskiej widza czeka wyjątkowe doznanie: oto wydaje się, że wchodzi do wnętrza świątyni, do katedry z pnący­ mi się ku górze filarami zbudowanymi z obrazów. Na ścia­ nach przesuwają się podwójne rzędy rysunków: zlepy, sze­ regi, ciągi pięknych pejzaży z Janowca i ekspresyjnych fi­ gur rozłożonych też w gablotach przykrytych odblaskową folią, która nieco spopiela ich barwy (ale skutecznie chroni przed kurzem). W następnym pomieszczeniu znajduje się znowu przyścienny blok obrazów i rysunków oraz długa, ustawiona ukośnie rampa, po której „wędru­ ją" wirujące, koliste zjawy Schizofrenii. Centralna oś kompozycyjna tej sali skonstruowana jest z luźno zacze­ pionych autoportretów i wizerunków innego człowieka, malowanych na transparentnej, groszkowanej folii; te sil­ nie zdeformowane głowy chwieją się, poruszają w prze­ strzeni, przezroczyście nakładają na siebie, stając się jed- WYDARZENIA ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Jest to jakoby klejnot korony jego* nym „podwójnym" portretem. Ideą takiej aranżacji było stworzenie „rzeczywistości poza rzeczywistością", przywo­ łanie zjawisk z przeszłości organicznie związanej z teraź­ niejszością, sfery przepływu zdarzeń, na którą nakładają się różne czasy, ponieważ to, co było, jest tak samo obec­ ne i ważne jak życie „tu i teraz". Jednak wizualny efekt te­ go fragmentu wystawy zdaje się aż nadto wysmakowany, nazbyt błyskotliwie rozjarzony mieniącym się światłem, przypominającym dekoracje świąteczne, jakie widuje się w miastach np. przed Bożym Narodzeniem. W przedostatniej sali rozmieszczono płótna Jacka malowane w okresie jego dojrzałej młodości (między 1964 a 1970 rokiem), bardziej niż inne spokojne i po­ godne, emanujące wewnętrznym blaskiem, nasycone ciepłym kolorem, obrazy jakby szczęśliwe, „zachwycone" światem: jakieś łąki, rzeki, widoki ze Studzienicznej i Mąchocic, studia światła i mroku, sylwety barokowego kościoła wrośniętego w zbocze wąwozu, martwe natury z brytfanną, koszem i jabłkami leżącymi na domowym stole. Rzeczy widywane w dniu powszednim, drobiny piękna wyłowione z potocznego bytowania. I wreszcie w ostatniej, małej „niszy" znalazły miejsce obrazy wypeł­ nione ciszą wspomnień, odnalezione jak cienie dawnych lat - dwie jeszcze nieśmiałe i „niewinne" martwe natury z 1955 roku, jedna z dominantą fioletu, druga z kontra­ stami czerni, szarości i zieleni, eksponowane na wysta­ wach Arsenału w Warszawie i Berlinie. Ten debiut Sem­ polińskiego został tu skonfrontowany z późniejszymi kompozycjami: błękitną, okaleczoną Mocą Przeznacze­ nia Verdiego (1977) i mrocznymi, nokturnowymi stu- * Tytuł recenzji jesr cyratem z rozprawy Cypriana Norwida O Ju­ liuszu Sbwackim. Lekcja V I , z 1860 roku. A me stesso. Wystawa malarstwa Jacka Sempolińskiego, kurator Gabriela Swirek, projekt ekspozycji Violetta Damięcka i Żaneta Govenlock, Państwowa Galeria Sztuki Zachęta, 10 września-20 paź­ dziernika 2002. Red. katalogu, Marzena Guzowska, proj. graf. Wojciech Freudenreich i Jan Bokiewicz. Redakcja składa podziękowanie Działowi Dokumentacji Galerii Zachęra za udosrępnienic fotografii z ekspozycji wystawy. W grudniu wysrawa Jacka Sempolińskiego została orwarta w Muzeum Narodowym w Poznaniu: A me stesso. Wystawa malar­ stwa Jacka Sempolińskiego, kuraror-Dyrektor M N w Poznaniu Woj­ ciech Suchocki. Proj. ekspozycji: Eugeniusz Matejko. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu, 1 grudnia 2002-12 stycznia 2003 [przyp. red.] �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO diami Wisły płynącej nieopodal Męćmierza (1979, 1988, 1989). I tak to koło się zamyka. Scenografia wystawy i strumienie świateł odkrywają i wydobywają urodę, plastykę, kolor, niepowtarzalny charakter i znaczenie dzieł Sempolińskiego. Ukośne smugi blasku wyjawiają fakturę płócien, folii, papieru, które „falują", mienią się, tracą plaskość, nabierają kon­ systencji żywej materii, uwiarygodniają bogactwo barw, nerwowy dukt linii, wypukłość farby budującej formę. Z różnych miejsc ekspozycji wyłaniają się obrazy podda­ ne siłom od nas potężniejszym: groby, czaszki, krucyfik­ sy, te dawniejsze tworzone od lat sześćdziesiątych i te najnowsze, zwrócone ku człowiekowi, gwałtownie poru­ szone, porażające nasiloną ekspresją, naznaczone stygmatem „pierwotnego niepokoju". Czasem Jacek powra­ ca do starych obrazów, przekształca je, dopełnia lub po­ krywa nowymi kompozycjami, wzmacniając w ten spo­ sób dwoistość ich treści, podwójne znaczenia. Wśród wielu znakomitych dzieł zdarza się czasem i taki obraz, który wydaje się nieco „obsunięty" (a może celowo antyestetyczny?), jak owoc złych dni: matowy, głuchy w kolorze, z „zaciętą" lub „niedomkniętą" formą wymy­ kającą się spod pędzla. Wszelako w tym wszystkim, co Sempoliński maluje, tkwi paraboliczna wykładnia myśli i doznań, która - jak mówił Norwid - wyraża „dramat życia prawdę wyrabiający". Zwłaszcza w ostatnich pra­ cach objawia się wyraźnie to „spotkanie" z własną duszą, ekstremalne napięcie, namiętne poszukiwanie universum, które pozwala mu „Wypłynąć na głębię" (Łukasz, 5, 4). ki właśnie Chrystus jest jego własnym, najbliższym Jezu­ sem, Bogiem wcielonym, który zstąpił na ziemię, stał się człowiekiem i cierpiał jak człowiek. W cyklach eksponowanych rysunków wybijają się charakterystyczne dla ręki Sempolińskiego wibracje, paroksyzmy, pulsacje widoczne w sposobie prowadzenia kre­ ski oraz dwoistość lub wielokrotność przenikających się plam i linii. W zwartych szeregach przesuwają się różne motywy niczym ruchliwe kadry sekwencji filmowej, rozwi­ jają się długie wątki jak nić Ariadny prowadząca przez la­ birynt życia. Wszystkie te studia mogą być postrzegane ja­ ko jedność w wielości, bowiem niezależnie od ich tema­ tów i treści wyobrażone postacie scalają się najczęściej w jedną syntetyczną figurę, w jeden, bardzo osobisty ar­ chetyp tworzony przez współczesnego malarza. Oprócz świętych osób znajdują się tam nagie, jakby zetlałe istoty widziane za grobu, oplecione giętką linią skręconą jak zwoje śmiertelnego całunu, i enigmatyczne akty młodego mężczyzny, sportowca, koszykarza (?) zwanego Dalekim (Der Ferne), który biega, skacze, wiruje, obraca się wokół własnej osi. W ten sposób w jednej ikonicznej przestrzeni Eros spotyka się z Thanatosem. Na wiele z tych figur Ja­ cek nakłada jak kalkę zarys kształtu własnego ciała; sam się w nich odkrywa, ujawnia. Każdy jego obraz, rysunek (a także tekst) jest wysyłanym do nas sygnałem, wyzna­ niem, w którym powiada: „taki jestem, tyle mogę unieść z mojego życia". Przyjaciele i bliscy znajomi znający silę twórczą Jacka Sempolińskiego i jej wewnętrzne znaczenia, powitali wystawę w Zachęcie ze zrozumieniem, entuzja­ zmem i zachwytem. Dla widzów mniej zorientowanych ekspozycja ta jest konfrontacją z tym, czego nie znają i o czym nie wiedzą; ci mogą poddać się jedynie własne­ mu wrażeniu, smakowi i wrażliwości, zaakceptować ją lub nie. Wszelako artysta pozostawił odbiorcy wskazówkę: ty­ tułowe motto wystawy — a me stesso, które oznajmia: „je­ stem malarzem, tworzę, i czynię to dla samego siebie". Łatwo zauważyć, że od niedawna w twórczości Sem­ polińskiego pojawiają się często tematy i treści kontrower­ syjne, prowokacyjne, być może dlatego, że uprawia on malarstwo napełnione niepewnością, udręką, melancho­ lią, sztukę „doświadczenia ujemnego", której dawali świa­ dectwo również inni artyści i pisarze XX wieku. Obsesyj­ ne wątki zderzają się ze sobą, są sprzeczne, na przykład kult ciała a zarazem wstręt, jaki odczuwa się do odstręcza­ jących cech fizyczności (o czym mówił w wywiadzie pra­ sowym we wrześniu tego roku). Jacek jest skłonny do przekraczania granic, norm utrwalonych w tradycji, a na­ wet tabu. W jego ikonosferze wstyd zmaga się z bezwsty­ dem, tak jak w najdawniejszym objawionym źródle - bi­ blijnym podaniu o drzewie wiadomości dobrego i złego, 0 grzechu pierworodnym. Nagość jest wszechobecna (ale bez epatującego dreszczyku czy trywialności); odsłonięty jest człowiek, nawet natura bywa obnażona, sprowadzona do jej pierwotnego stanu, podstawowej substancji Ziemi, a nie przystrojona śliczną szatą roślinną, jaka ozdabia ty­ siące pejzaży malowanych w różnych epokach. W po­ szczególnych cyklach przykuwają uwagę czyjeś portrety 1 własne wizerunki, z których opada maska skrywająca bezbronność człowieka, procesy starzenia, zmiany fizycz­ nej i psychicznej kondycji. Wszystko to jest odkryte, odna­ lezione po drugiej stronie lustra w twarzy sobowtóra. Ar­ tysta rozbiera świętego Jana, swego Anioła Stróża, rysuje też — wbrew tradycji ikonograficznej - postać Ukrzyżowa­ nego w jego całkowitej cielesności, odartego z szat, bo ta­ 40 W chaosie, zamęcie naszych czasów, w pogoni za władzą, pieniądzem, konsumpcją, chęcią użycia, degra­ dują się myśli i uczucia, pryncypia stają się pustymi for­ mułami, powierzchownym odniesieniem do tego, co kie­ dyś nazywano wartościami. „Jak to przykro, że słowo «wartości», którego używa się dziś tak chętnie nie tylko w pisaniu o sztuce, ale i w całym polskim życiu społecz­ nym, jest słowem najbardziej sprostytuowanym i wytar­ tym [...]. Drugie słowo całkiem starte na proch: "tole­ rancja*. [Ludzie], którzy nie wierzą w to, co podają, że wierzą [...], ciągle kogoś osądzają i odsądzają od czci i wiary, a ci, którzy podają, że kochają sztukę, nieraz wca­ le jej nie zauważają" - pisała Małgorzata Baranowska w piśmie „Pokaz" (2000, nr 30/31). Mówiąc o idei i ma­ terii, transcendencji i egzystencji, zwykło się przywoły­ wać platońskie kategorie Piękna, Dobra i Prawdy, poję­ cia znane od wieków, które, rzecz jasna, istnieją w świe­ cie ducha, ale powtarzane bezmyślnie, do znudzenia, funkcjonują obecnie jak słowa-klucze (lub może lepiej: wytrychy). Nadużywane, dziś już nieco zużyły się, zblakły, zwietrzały, weszły w obieg stereotypu, banalnego wy- �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO Książka ta jest intelektualnym i duchowym autoportre­ tem artysty, malarza i myśliciela zarazem, a także swoistą autokreacją. Autor obraca się w kręgu myślenia filozoficz­ nego, analizuje pojęcia bytu i losu, absolutu, imperatywu twórczości (która jest otchłanią), daje wyraz swoim za­ chwytom dla autentycznego artyzmu, uczuciom smutku i obrzydzenia do zgiełku i bezładu współczesnego życia, komercji, pozorów, obłudy, standardów estetycznych, ta­ nich efektów i naśladownictwa, do dyktatu ideologii i programów. Dużo pisze o własnym procesie twórczym (który klarownie przylega do jego słowa). jaśniania tego, co często na wyrost nazywamy wartościa­ mi. O znaczeniu platońskich pojęć w zderzeniu z rzeczy­ wistością przekornie i sarkastycznie pisała w jednym z ostatnich wierszy Mądra Pani - Wisława Szymborska. Z przyczyn niejasnych, w okolicznościach nieznanych Byt Idealny przestał sobie wystarczać. Mógł przecież trwać i trwać bez końca, ociosany z ciemności, wykuty z jasności, w swoich sennych nad światem ogrodach. Czemu, u licha, zaczął szukać wrażeń w złym towarzystwie materii. Jest rzeczą zadziwiającą, jak na przestrzeni 43 lat, od 1958 do 2001 roku, Sempoliński konsekwentnie utrzy­ Na co mu naśladowcy muje jednolity ton i ten sam tok rozumowania i odczu­ niewydarzeni, pechowi, wania, jak nie zmienia poglądów i prowadzi swój długi, bez widoków na wieczność? podzielony na cząstki wywód, czystą „kadencją linearną". Od młodości do dziś. Jest malarzem pełnym zwątpień Mądrość kulawa z cierniem wbitym w piętę? i wahań, a równocześnie człowiekiem rzadkiej stałości Harmonia rozrywana przekonań. Jedną z wyróżniających cech jego pisarstwa przez wzburzone wody jest trudna do przecenienia umiejętność stawiania naj­ Piękno ważniejszych pytań dotyczących twórczości ludzkiej, jej z niepowabnymi w środku jelitami niezbywalnej „konieczności godzenia świata rzeczy i świa­ i Dobro ta idei". Zadaje pytania, na które odpowiada, i takie, któ­ - po co z cieniem, rych nie sposób wyjaśnić, gdyż - jak mówi Gombrowicz jeśli go wcześniej nie miało? „nie ma takiego wyjaśnienia, które by nie było zaciemnie­ Musiał być jakiś powód, niem"; niech więc pozostaną tajemnicą. Unika katego­ choćby i drobny z pozoru, rycznych sądów, różne kwestie rozważa alternatywnie, ale tego nie zdradzi nawet Prawda Naga w „zawieszeniu", pozostawiając sobie i czytelnikowi mar­ zajęta przetrząsaniem gines swobody, bo wszystko może być „tak albo tak". Za­ ziemskiej garderoby. stanawia go myśl i bezmyślność sztuki, jej źródła, suwe­ [...] renność, funkcje poznawcze, prawda i ułuda, zwycięstwa Platon, czyli dlaczego z tomiku Chwila i kryzysy, styk z rzeczywistością, „skłócona spoistość" zja­ wisk, spojrzenie na krajobraz, relacje między poezją a ma­ Cóż więc pozostaje artyście, który chce być uczci­ larstwem, a także dzieje koloryzmu, narodziny abstrakcji wy? Może nie słuchać cudzych głosów, omijać obce i ułomności ruchów awangardowych, od których się od­ tropy, zaufać swemu ego razem z jego „tajemniczym od­ cina. Drąży odwieczne antynomie tworzenia, ich przyczy­ chyleniem", akceptować własną tożsamość, ujawniać ny i okoliczności, pyta, czym dla artysty jest sztuka i czy prawdę i utajoną energię, zdać się na siebie (chociaż to wierzący może być artystą. Mówi o sprawach kariery i sła­ najtrudniejsze). Tak właśnie usiłuje postępować Jacek wy, postawie odbiorców, zadaniach i znaczeniu krytyki. Sempoliński: wydrążył w sobie źródło i z niego czerpie. Jest to rozległy repertuar. Do tego dochodzą analizy arty­ Nie ulega, jest „osobny", dokonuje samooczyszczenia zmu szczególnie cenionych mistrzów: renesansowych, w samotnym akcie twórczości, bo „sztuka naładowana barokowych, dziewiętnastowiecznych i tych, którzy żyli jest pierwiastkami samotności i samowystarczalności, później. Tradycję traktuje wybiórczo; niektóre jej wy­ znajduje swoje zadowolenie i swoją rację bytu w sobie znaczniki przyjmuje, inne odrzuca. Pilnie wpatruje się samej" (Witold Gombrowicz, Dziennik J 953). w cudze obrazy, docieka ich znaczeń i ocenia walory czy­ Osiem miesięcy przed inauguracją wystawy w Zachę­ sto plastyczne, bo sam jest poszukiwaczem formy. cie ukazała się książka Sempolińskiego Władztwo i służba. Cóż widzi oko malarza w obrazach Tycjana? Na jego Tak więc rok ten nadszedł jak chwila spełnienia, zbierania płótnach „barw przeważnie nie rozróżniamy. Są one przeplonu z tego, co zasiał. Pokaźny tom wydany staraniem macerowane; dotknięcia pędzla, strugi farby tak skompli­ Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, opracowany kowane i tak nawarstwione na sobie, że tworzą, w miej­ przez Małgorzatę Kitowską-Łysiak, zawiera 89 tekstów pi­ sce układanki, jeden wspólny ton. Do tego stopnia, że sanych na zamówienie (z wyjątkiem ostatniego artykułu odnosimy czasem wrażenie, iż obrazy artysty malowane Zwątpienie). Są to studia o sztuce dawnej i współczesnej, są dwoma czy trzema zaledwie kolorami. Farba staje się wspomnienia (w tym wiele o wystawie w Arsenale), obra­ zy odwiedzanych miast (Wenecji, Toledo, Amsterdamu), płynna, przelewa się z końca w koniec płótna, nie tworzy przedmiotów, a sama za to staje się jakby przedmiotem. wywiady z krytykami, wypowiedzi o sobie i innych: daw­ Czasem lekkim, czasem ciężkim, przejrzystym czy twar­ nych mistrzach, żyjących i zmarłych twórcach, znajomych dym i masywnym [...]. W dziełach Tycjana z późnego i przyjaciołach, którym zawsze oddaje sprawiedliwość. 7 41 �Aleksandra Melbeehowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO okresu życia obcujemy z furią barwy, lecz jaki kolor nam się narzuca głównie - trudno dociec. Artysta używa ma­ sy kolorów, lecz rozmazuje je i kontrastuje, tak iż zdają się tchnieniem, a nie pigmentem". O wielkim mistrzu z A i x Sempoliński pisze: „Cezanne wgłębiał się w samą zasadę natury |i] katorżniczą pracą wygnał szczęście prostego patrzenia z malarstwa". Przytacza też jego credo, że „teo­ retyzowanie o sztuce bez palety w ręce wiedzie na ma­ nowce" i cytuje słowa Józefa Czapskiego: „Kto ujrzał raz z bliska wymęczoną plamę Cezanne'a, która jest samym światłem i przestrzenią, ten zrozumie, czym w istocie jest malarstwo". Tycjan i Cezanne - pisze dalej Sempoliński - „są istotnymi nowatorami, przywracają sztuce jej uni­ wersalne znaczenie, usiłują zmieścić w jednym dziele często jest to dzieło całego życia - wszystko, co jest w sztuce rozproszone, cały świat z jego pełnymi wymiara­ mi i prawami. Dzieło takie posiada tę harmonię i dosko­ nałość, dzięki której Tycjan i Cezanne mogą istnieć obok siebie nie przegrodzeni historią, gromadzi w sobie takie bogactwo elementów i stanowi takie źródło inspiracji, że całe pokolenia artystów mogą je sobie przyswajać". A Jean Dubuffet? Autor sądzi, że tego artystę wyróż­ niała zawsze świeżość wizji, lecz „ostatni rok pracy, rok śmierci, zaowocował cudownymi, całkiem „prywatnymi" obrazami pełnymi polotu i swobody. Zawsze poruszający jest ów ostatni okres twórczości artysty - wtedy powstają dzieła najbardziej wolne, głębokie, otwarte na nieskoń­ czoność. Zawsze tak się dzieje, ilekroć mamy do czynienia z twórczością prawdziwą [...]. Dubuffet ostatnimi obraza­ mi sprawia radość przekraczania nie tylko własnego życia, ale i pokonywania zatrutego powietrza sztuki". Sempoliń­ ski pisze o tym z całym przekonaniem, bowiem fascynuje go syndrom starczej twórczości, owa potężna erupcja mi­ strzostwa późnych lat, przewyższająca nawet dotychczaso­ we osiągnięcia, nagłe wzniesienie się na szczyty, tajemni­ czy stygmat nadany wielu wybitnym twórcom u kresu drogi. Na stronach omawianej książki przewijają się też zamyślenia nad ingenium Fra Angelica, Masaccia, Ghirlandaia, Leonarda, Rafaela, Michała Anioła, Veronesego, Tintoretta, El Greca, Goi, Velasqueza, Moneta, Renoira, van Gogha, Picassa, Mondriana, van Doesburga, Wolsa, Pollocka i wielu innych. Równocześnie Sempoliński mó­ wi o najnowszych trendach artystycznych, ich gwałtow­ nych przyspieszeniach i zawirowaniach. Sam będąc peda­ gogiem, z zainteresowaniem i zrozumieniem odnosi się do sztuki „młodych gniewnych" (często kontrowersyjnej, skandalizującej), jeśli tylko wynika ona z autentycznej pa­ sji, ma cechy innowacyjne lub wnosi coś istotnego do my­ ślenia o człowieku i życiu współczesnym. Niespełna pół wieku temu Giuseppe Tomasi di Lampedusa napisał Wykłady o Stendhalu opublikowane nie­ dawno we fragmentach na łamach „Zeszytów Literac­ kich" (2002, nr 3), w tłumaczeniu Michała Bristigera. Autor Lamparta poświęcił swój esej analizie stylu pisarza — niezrównanej oszczędności środków w przekazywaniu słowem ludzkich dramatów i namiętności. „Jego genial­ ne nadawanie lekkości, usuwanie wszystkiego, co nad­ 42 mierne, jego «utrzymywanie się w temacie» graniczy nie­ mal z cudem. Znany jest powszechnie następujący przy­ kład. Kiedy Fabrycemu udaje się wreszcie, po niezliczo­ nych próbach i intrygach, wtargnąć do pokoju Klelii, konsekwencje tego zwycięstwa są przedstawiane pięcio­ ma słowami: Aucune resistance ne fut opposee (Nie napo­ tkał oporu). Cudowna powściągliwość, osiągająca naj­ wyższy efekt artystyczny. Wyobraźcie sobie, jakie mgławi­ ce przymiotników puściłby tu w ruch Wiktor Hugo [...]. Styl tak suchy, że aż wydawać się może łatwy, jest odwrot­ nie, owocem pracowitych poszukiwań i nieustannego trudu eliminacji; taki styl przede wszystkim wymaga u swych podstaw niezwykłej obfitości idei [...], ponieważ gdyby tu doszło do choćby minimalnego braku witalnej materii, byłoby to od razu widoczne [...]. Stendhal napa­ wał się tedy swym własnym, doświadczeniem życiowym, trawił je długo, wraz z należącymi doń zmysłowymi za­ chciankami, wraz z niezliczoną ilością anegdot, które mu opowiadano i na które był tak lasy. Lecz rozkoszując się nimi powtórnie, od razu poddawał je krytyce psycholo­ gicznej i estetycznej, traktowanej zawsze jako eliminowa­ nie; aż pozostawił tylko to, co esencjonalne [...]"• Otóż Jacek Sempoliński tak posługuje się słowem, jakby był późnym wnukiem, duchowym uczniem Stendhala. Stylistyka jego pięknych „miniatur" o sztuce jest prosta, skupiona, zwięzła, lapidarna, a myśl formułowa­ na precyzyjnie, bez żadnego „przegadania" czy pseudoliterackiej kokieterii. Często wprowadza dygresje, ale unika rozwlekłych dywagacji zacierających główny wą­ tek. Niekiedy nagle „ucina sprawę" pozostawiając ją za zasłoną, w zawieszeniu; dąży do „esencji" w postrzega­ niu zjawisk i rozpoznawaniu idei, świadomie wybiera treściwą i sugestywną „małomówność". Szczególnie lu­ bi i podziwia Stendhala, a sam władając piórem tak wprawnie i rozważnie, może czuć się uprawniony do po­ winowactwa z powściągliwą frazą tego pisarza. Władz­ two i służba to książka bezcenna dla tych wszystkich, których sztuka naprawdę obchodzi - „miłośników", ar­ tystów, a zwłaszcza dla młodzieży szukającej swych dróg. Jak już było powiedziane, rok 2002 stał się dla Jac­ ka czasem szczególnym - porą przypływu. W zabiegach l u d z k i c h jest przypływ i odpływ: Pora przypływu stosownie schwytana W i e d z i e do szczęścia; k t o o n ę opuszcza, T e n podróż życia po m i e l i z n a c h z biedą M u s i odbywać. Myśmy teraz właśnie N a t a k wezbrane wypłynęli morze: Trzeba n a m z f a l i przyjaznej korzystać, Inaczej okręt nasz zginie. W i l l i a m Szekspir, Julius? Cezar (przełożył Józef Paszkowski) Człowiek przeznaczony jest do tego, by szedł na­ przód. Wierzymy, że Jacek Sempoliński nadal będzie unosił się na fali przypływu jak młody mistrz surfingu, lub - mówiąc bardziej metaforycznie - jak okręt płyną­ cy przez morze namiętności do Góry Ocalenia. �Aleksandra Melbechouska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO �Aleksandra Me&echouiska-Luty • ]EST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 7 4. Jacek Sempoliński, Ja, olej, węgiel, p ł ó t n o , 1999 5. Jacek Sempoliński, A u t o p o r t r e t / A . R . , a k r y l , folia, 1999 6. Jacek Sempoliński, Czaszka, olej, p ł ó t n o , 1990 7- Jacek Sempoliński, Z a m e k w J a n o w c u , pastel, papier, 2000 44 �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 8. Jacek Sempoliński, D e r Ferne, pastel, papier, 2002 9. Jacek Sempoliński, Ukrzyżowany u Św. A n n y Ferne, pastel, papier, 2001 10. Jacek Sempoliński, Zza g r o b u , pastel, papier, 2002 1 1 . Jacek Sempoliński, Zza g r o b u , pastel, papier, 2002. F o t . 4 - 1 1 Jerzy Sabara 45 �Aleksandra Melbechmka-Luty * JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 1 . O k ł a d k a książki A l k s a n d r a Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa, Wydawnictwo Naukowe P W N . P r o j . graf. M i c h a ł Piekarski 2. B o ż e n a Żółtowska i A l e k s a n d e r Jackowski, C e n t r u m S z t u k i Współczesnej w Warszawie, listopad 2002. Fot. Sergo K u r u l i s z f i l i 3. A d a m Ferency, Bożena Żółtowska i A l e k s a n d e r Jackowski, M i c h a ł Jagiełło, Krzysztof Czyżewski, C e n t r u m S z t u k i Współczesnej w Warszawie, listopad 2002. F o t . Sergo Kuruliszfili 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5877924a48ffafac8f283b1c84a9dc52.pdf 7027e5c65e3b973e2b91b66ad9c41497 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1431 Title A name given to the resource Jeszcze o "Tygodniku Polskim" i tyfliskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.107-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1993, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOZNIAK (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) JESZCZE O „TYGODNIKU POLSKIM" I TYFLISKIEJ POLONII Na kilka lat przed I wojną światową, w 1910 г., w stolicy Gruzji i ad­ ministracyjnym centrum Zakaukazia - Tyflisie, mieszkało 7367 Polaków (Mądzik 1987, s. 29). Było to największe skupisko Polaków na Kaukazie, drugi bowiem ośrodek polski tego rejonu - Baku liczył wówczas około 3 tys. osób. W skali Cesarstwa jednak kolonię polską w Tyflisie można było zaliczyć zaledwie do średnich, największa bowiem, w Petersburgu, liczyła w tym okresie około 70 tys. osób, w Rydze w 1913 r. mieszkało 47 tys. Polaków, w Odessie 25 tys., a w Moskwie było ich 20 tys., zaś 7-8 tysięczne skupiska istniały w kilku miastach (Łukawski 1978, s. 91). W Tyflisie mieszkała ponad połowa wszystkich Polaków, którzy znaleźli się w tym czasie na terytorium Gruzji. Według danych ze spisu powszech­ nego 1897 r. kolonia polska w Tyflisie liczyła 4133 osoby, podczas gdy w obu guberniach gruzińskich - tyfliskiej i kutaiskiej żyło 8220 osób, które w wykazach statystycznych uznane zostały za Polaków. Większość tyfliskich Polaków pochodziła z Królestwa Polskiego. Najwięcej było ich z guberni warszawskiej, kaliskiej i piotrkowskiej. Z liczby 3181 Polaków zawodowo czynnych, największą, ponad 50% grupę stanowili wojskowi, bardzo liczna była służba domowa, liczni pracownicy administracji, sądownictwa i policji, wielu było kolejarzy. Nieco mniejsze, choć znaczące były grupy lekarzy i nauczycieli (Mądzik 1981, s. 48-49)., Charakterystyczna była struktura wieku tyfliskiej Polonii - ponad poło­ wa to ludzie młodzi, od 20 do 29 lat, wśród których grupę przeważającą stanowili żołnierze miejscowego garnizonu. Bardzo mało natomiast miesz­ kało w Tyflisie kobiet w tym wieku. Jeśli idzie o wykształcenie, to społecz­ ność polską w Gruzji charakteryzował z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów, w większości prawdopodobnie żołnierzy, z drugiej zaś istnienie znacznej (zwłaszcza w Tyflisie) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast kolonia polska w Tyflisie pod względem wyznaniowym, bowiem około 98% jej stanowili katolicy (Mądzik 1987, s. 36-37). �108 ANDRZEJ WOZNIAK Polscy mieszkańcy Tyflisu skupiali się wokół nowego, wzniesionego w latach siedemdziesiątych X I X w. kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła („stary" kościół katolicki służył ludności gruzińskiej i ormiańskiej). W latach dziewięćdziesiątych X I X stulecia powstało przy tym kościele Rzymskokatolickie Towarzystwo Dobroczynności, które w latach następnych prowadziło działalność zarówno społeczną jak i kulturalną, ale statutowe możliwości tej działalności, zwłaszcza kulturalnej, były ograniczo­ ne. Dopiero w 1907 r. mogło powstać towarzystwo, którego statut dawał większe możliwości realizacji potrzeb kulturalno - oświatowych środowiska polskiego. Było to Stowarzyszenie „Dom Polski". Stowarzyszenie zamie­ rzało m.in. podjąć wydawanie książek i broszur oraz gazet i czasopism, ale plany te nie zostały zrealizowane, podobnie jak nie doczekało się realizacji czasopismo kulturalno - literackie, które kilkadziesiąt lat wcześniej zamie­ rzał wydawać w Tyflisie poeta Tadeusz Łada Zabłocki. Znaczne ożywienie w życiu kolonii polskiej w Tyflisie nastąpiło po rewo­ lucji lutowej 1917 r. Powstało wiele nowych organizacji polskich, rosła po­ trzeba wydawania czasopisma w języku polskim. Mimo, że już w maju 1917 r. Komitet Wykonawczy Rady Polskich Organizacji w Tyflisie podjął decyzję o powołaniu do życia polskiej gazety, to jak się wydaje, pozostała ona w sferze projektów. Jedynym czasopismem polskim wydawanym w Gruzji, które dotychczas udało się odnaleźć, jest wychodzący w Tyflisie od czerwca 1918 r. „Tygodnik Polski" (Woźniak 1991, s. 155-162). Pierwszy numer czasopisma „Tygodnik Polski polityczno-ekonomiczny i literacki" ukazał się w niedzielę 2 czerwca 1918 r. Jego redaktorem był Wincenty Jordański, wydawcami zaś bracia W. i M . Musiałowie i Jan Blichiewicz. „Tygodnik" zwierał 4 do 6 stron niedużego formatu (32 x 21 cm), tekst drukowany był w dwu szpaltach. Numer 2, z 9 czerwca wyszedł, podobnie jak i następne, już bez podtytułu. Od nr 3 redaktorem czaso­ pisma przestaje być W. Jordański i zastępuje go M . Musiał, który wraz z J. Blichiewiczem jest również wydawcą „Tygodnika". Podporą czasopisma, autorem najczęściej w nim pisującym i w znacznej mierze nadającym mu kierunek ideowy był Ludwik Piekarski (Woźniak 1991, s. 162-163). Przed kilku laty, kiedy ukazał się w „Etnografii Polskiej" artykuł o „Ty­ godniku Polskim", jego autorowi znane były tylko cztery numery tego pisma (nr 1-3 i 5 z 1918 r.) znajdujące się z zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Brak było tego tytułu w innych bibliotekach polskich, nie było go także w bibliotekach gruzińskich. Nie wiadomo było z czyjej inic­ jatywy „Tygodnik" powstał, za czyje pieniądze, jak długo wychodził, kim byli ludzie, którzy czasopismo redagowali, wydawali i którzy w nim pisywa­ li. Jedynie o W. Jordańskim, pierwszym redaktorze „Tygodnika", zastępcy członka Komitetu Wykonawczego Rady Polskich Organizacji i o po­ ruczniku Janie Blichiewiczu udało się znaleźć jakieś okruchy wiadomości. Niczego nie było wiadomo o braciach W. i M . Musiałach ani o najaktyw­ niejszym współpracowniku pisma - Ludwiku Piekarskim. �/TYGODNIK T Y F L I S K I " I T Y F L I S K A POLONIA 109 Dopiero niedawno, dzięki opublikowanemu w pierwszym numerze periodyku „Niepodległość i Pamięć" artykułowi Macieja Piekarskiego Glosa do Przedwiośnia udało mi się dotrzeć do nieznanych dotąd numerów „Ty­ godnika Polskiego" oraz poszytu dokumentów i fotografii pozostałych po Ludwiku Piekarskim. Są one dziś własnością jego wnuka, redaktora Macieja Piekarskiego, wieloletniego pracownika programu I I TVP. Jeden z dwu posiadanych kompletów „Tygodnika" M . Piekarski przekazał Biblio­ tece Narodowej. Materiały te pozwalają dorzucić nieco wiadomości do tego, co już wcze­ śniej napisałem o twórcach „Tygodnika Polskiego" i pełniej zarysować sylwetkę jego najaktywniejszego współpracownika - Ludwika Piekarskiego. Zarówno pierwszy redaktor pisma - Wincenty Jordański, jak i jego wydaw­ cy, bracia W. i M . Musiałowie oraz por. Jan Blichiewicz nie należeli, jak się wydaje, do tego kręgu Polaków, którzy związani byli z Tyflisem od dawna, niekiedy od paru pokoleń. Nie znajdujemy ich wśród setek znanych nam nazwisk rodzin polskich mieszkających tu przed I wojną światową. Jak już wiemy, jeden z wydawców „Tygodnika", Jan Blichiewicz w 1918 r. był oficerem w stopniu porucznika, a więc człowiekiem stosunkowo młodym. Na Kaukazie znalazł się być może, dopiero w czasie wojny. Ze zdjęcia wydawcy i redaktora pisma, M . Musiała, ofiarowanego w 1918 r. L. Piekar­ skiemu, również spogląda na nas człowiek młody, dwudziestoparoletni zale­ dwie, w mundurze oficera [?] marynarki. Stosunkowo niedawnym mieszkańcem Tyflisu był też inż. Ludwik Roch Piekarski, który osiadł tam wraz z rodziną około 1911 r. Miał wówczas lat nieco ponad 40, pochodził z Warszawy i był specjalistą od urządzeń wodo­ ciągowo-kanalizacyjnych. Przed przyjazdem do Tyflisu przebywał w innych miastach imperium, m.in. w Twerze i w Saratowie, gdzie w 1900 r. zawarł związek małżeński z Zofią Konstancją Ruszczykowską. Od 1908 r. państwo Piekarscy mieszkali w Kijowie. Pan Ludwik pracował tam w Miejskim Biurze Technicznym, a jego żona była działaczką Polskiego Towarzystwa „Oświata" (Piekarski 1994, s. 143). Jak wynika z rodzinnych dokumentów, po przybyciu do Tyflisu L. Piekarski podjął pracę w tutejszym przedstawi­ cielstwie specjalizującego się w instalacjach wodociągowych, kanalizacyjnych i sanitarnych, Warszawskiego Biura Technicznego K. Mateckiego, którym kierował Wiktor Rossman. Inżynier Piekarski musiał być nie tylko dobrym specjalistą w swojej dziedzinie, lecz również człowiekiem rzutkim, energicz­ nym i pełnym inicjatywy, bo oprócz kierowniczego stanowiska w firmie zdobył szybko pozycję w tutejszej społeczności i zaufanie władz miejskich. 1 2 1 Panom red. M . Piekarskiemu i dr. A. Stawarzowi, dyrektorowi Muzeum Niepodległości wdzięczny jestem za umożliwienie mi skorzystania z tych materiałów i tekstu Glosy do Przed­ wiośnia jeszcze w trakcie korekty oraz za wszelkie informacje. Naramiennik munduru rysuje się na zdjęciu niezbyt wyraźnie, widoczna jest tylko jego górna część ze skrzyżowanymi kotwicami i biegnącym przez środek paskiem. 2 �110 ANDRZEJ WOŻNIAK W 1917 r. został członkiem Kaukaskiego Oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Należał do Towarzystwa Dobroczynności przy kościele św. Piotra i Pawła i do Stowarzyszenia „Dom Polski". Prowa­ dził ożywioną działalność również w innych organizacjach i stowarzysze­ niach polskich w Tyfusie, tak licznych w czasie wojny i współtworzył nie­ które z nich. Od 1915 r. był korespondentem wydawanego w Petersburgu „Głosu Polskiego" (Piekarski 1994, s. 143). W czerwcu 1918 r. występuje z powodzeniem jako jeden z przedstawicieli Polaków - pracowników Kolei Bakińskiej (Zakaukaskiej) w rozmowach z ministrami nowopowstałego rzą­ du gruzińskiego - Kandelaki i Żuruli („Tygodnik Polski" - dalej „TP" - 1918, nr 3, s. 4). Kiedy został pracownikiem kolei - nie wiadomo. W styczniu 1919 r. L. Piekarski przeniósł się wraz z rodziną do Baku, gdzie także zyskał sobie wkrótce opinię „wielkiego społecznika" (Chodubski 1984, s. 98). Wyjeżdżając zabrał ze sobą parę kompletów „Tygodnika Polskiego", kończących się na numerze 6 z 7 lipca 1918 r. Również M . Piekarski pisze, że „ukazało się 6 numerów" tego czasopisma (Piekarski 1994, s. 144). Mamy podstawy przypuszczać, że tyfliski „Tygodnik Polski" był dziełem ludzi na tym gruncie nowych. Nie było wśród nich nikogo z kręgu daw­ nych, znanych działaczy Stowarzyszenia „Dom Polski" czy Towarzystwa Dobroczynności. „Tygodnik" powstał w momencie dla tutejszej Polonii przełomowym, kiedy podstawy jej stabilizacji materialnej, a nierzadko wręcz dobrobytu, zaczęły się gwałtownie załamywać, a perspektywy na przyszłość stawały się coraz bardziej niepewne. Kłopoty ekonomiczne, bytowe, w roku 1918 były powszechne i dotykały również niemal całą społeczność polską w Tyflisie, choć na tle chaosu, nędzy i cierpienia ogromnych rzesz ludności na całym obszarze byłego imperium objętym rewolucją, Gruzja była oazą spokoju i obfitości. Kłopoty te znala­ zły odbicie we wszystkich numerach „Tygodnika", jeśli nawet nie w arty­ kułach, to w zamieszczanych na ostatniej stronie drobnych ogłoszeniach o sprzedaży odzieży, obuwia, o kursach zawodowych. Od pierwszego nu­ meru redakqa pisma dostrzegała powagę sytuacji i rozmiary zagrożenia, zwłaszcza w związku z „unaradawianiem" i reorganizacją wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego kraju. Instytucje, które od niedawna znajdowały się w rękach administracji rosyjskiej od jesieni 1917 г., a zwłaszcza po ogłoszeniu niepodległości Gruzji (26. V. 1918) przejmowane były przez władze i organizacje gruzińskie. Znaczna liczba Polaków zatrud­ nionych często na wysokich stanowiskach w administracji, policji, służbie zdrowia, a zwłaszcza w wojsku, niekiedy z dnia na dzień traciła pracę, wolne zaś miejsca, wszędzie gdzie było to możliwe, zajmowali Gruzini. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia wielu, a być może nawet większości polskich rodzin. Niektóre znalazły się wręcz w biedzie. Chwytano się zatem różnych sposobów zarobkowania, ale np. w rodzinach inteligenckich, których możliwości w tym względzie były bardzo �„TYGODNIK T Y F L I S K I " I TYFLISKA POLONIA 111 ograniczone, wyprzedaż dobytku stawała się czasem jedynym sposobem zdobywania środków do życia. Powrót do kraju był więc przeważnie jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Temat ten, o czym pisałem już wcześniej, przewija się przez wszystkie niemal numery „Tygodnika", a w niektórych zdecydowanie dominuje nad innymi. Z powrotami do kraju wiązało się również wiele trudnych do rozwiązania kwestii. Pomijam tu ogromne wówczas trudności komunikacyjne, brak środ­ ków na opłacenie podróży, itp. Trudne było czasem samo podjęcie decyzji, zwłaszcza w rodzinach zasiedziałych tu od pokoleń, pochodzących z kresów, z terenów objętych w tym czasie rewolucją. Z obawą myślano też o perspekty­ wach zatrudnienia w kraju. Szczególnie ostro rysowała się ta kwestia przed niższymi urzędnikami o niewielkich kwalifikacjach. Stąd też m.in. kursy dokształcające, zawodowe, o których stale pojawiają się w „Tygodniku" ogłoszenia lub obszerniejsze informacje. 2'nacznie rzadziej natomiast ukazywały się artykuły takie jak ten w numerze 6, w którym zastanawiano się nad perspektywami tych, co w Tyfusie zostają (D.J., Walka o byt, „TP" nr 6, s. 1). Wobec perspektywy powrotu do kraju coraz ważniejsza stawała się kwe­ stia znajomości języka polskiego, która zwłaszcza wśród młodszego pokole­ nia przedstawiała się czasem wręcz fatalnie. Stąd w nr 3 i 4 „Tygodnika" hasło: „Uczcie dzieci swe po polsku" i kursy dokształcające w „Domu Polskim" („TP" nr 2, s. 4). W związku z wyjazdami do kraju w nr 4 „Tygodnika Polskiego" po raz pierwszy zasygnalizowana została sprawa obywatelstwa polskiego. Autor podpisujący się D.J. apeluje aby nie wydawać pisemnych dowodów obywa­ telstwa, polskiego ludziom, „którzy poza nazwiskiem polskim, nic wspólnego z Polską nie mieli." Nie należy więc ułatwiać im wyjazdów do Polski, bo „my w Królestwie panów Mozesów, Dawidów, Iwanów itp. mieliśmy tak dużo, że dla synów własnej ziemi zaczynało brakować miejsca." („TP" nr 4, s. 3). Dodać jednak należy, że tego rodzaju akcenty, jak ten w ostatnim zdaniu, spotyka się w „Tygodniku" rzadko. Problemy bytowe tyfliskiej Polonii, tematyka związana z wyjazdami, zajmują w dwu nieznanych dotąd numerach „Tygodnika Polskiego" (4 i 6) sporo miejsca, ale podobnie jak i w innych pozostaje go trochę na materiały historyczne, patriotyczne wiersze, kronikę i ogłoszenia. W obu numerach pisał oczywiście i L. Piekarski - o wiecu zwołanym przez redakcję „Tygodnika", o plantacjach herbaty w okolicach Batumu, o Pawle Różańskim, dowódcy oddziałku Polaków - zesłańców, którzy w latach trzydziestych XIX w. przedostali się z Kaukazu aż na Białoruś („TP" nr 6, s. 3). Podobna różnorodność zainteresowań charakteryzuje zresztą cały dorobek tego autora drukowany w „Tygodniku" - kilkanaście pozycji rzadko podpisanych pełnym imieniem i nazwiskiem, częściej inicjałami, czasem niesygnowanych . 3 3 Spis materiałów L . Piekarskiego zamieszczonych w „Tygodniku Polskim" znajduje się w posiadaniu red. M , Piekarskiego, �112 ANDRZEJ WOZNIAK LITERATURA C h o d u b s k i A. 1984 „Dom Polski" w Baku, „Przegląd Polonijny", R . X , nr 4, s. 95-109. Ł u k a w s k i Z. 1978 Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław. Mądzik M. 1981 Stowarzyszenie „Dom Polski" w Tyflisie (1907-1914), „Rocznik Polonijny", t. 2, s. 47-62. 1987 Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Piekarski M. 1994 Glosa do Przedwiośnia, „Niepodległość i Pamięć", R . I , nr 1, s. 143-158. „T P " 1918 „Tygodnik Polski", (R.I), nr 1 - 6 . W o ź n i a k A. 1991 „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1, s. 153-171. ANDRZEJ WOŹNIAK M O R E ABOUT " T H E POLISH W E E K L Y " A N D T H E POLISH C O L O N Y I N T B I L I S I Summary Three years ago ("Etnografia Polska" vol. 35; 1991) I published an article presenting the periodical "The Polish Weekly" which was issued by the Polish colony in the capital of Georgia in 1918. By then I had know only four copies (no-s 1, 2, 3, 5) which I found in the stores of the main University Library in Warsaw. Not much was known about the editorial staff or authors contributing to it. Some time ago I succeeded in finding some more issues and information about the editors. This article is the review of the contents of the newly discovered issues. In connection with it the problems of Polish colony in Georgia are discussed concerning the period of their coming back to independent Poland after the World War I . Translated by Anna Kuczyhska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee04d08076dadd6338f9ac0fda853531.pdf 8724b7efa6b68040f50c0b7709174788 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1605 Title A name given to the resource Jeszcze raz o upiorze (wampirze) i strzygoni (strzydze) / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.211-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) Upiór (wampir) i strzygoń (strzyga) jeszcze w X I X wieku były jednymi z naj­ aktywniejszych demonów w świecie archaicznej wyobraźni „ludu wiejskiego" na naszych ziemiach. Stąd są zupełnie nieźle opisane w starszej - a więc źródłowo najcenniejszej - literaturze etnograficznej. Kilkakrotnie też próbowano w naszej etnologii nakreślić syntetyczny obraz tych dwu upodabniających się do siebie postaci (Gołębiowski 1830, s. 155-157; Berwiński 1862, t. 2, s. 1-50; Wasylewski 1907, s. 291-298; Bruckner [1925] 1985, s. 279-284; Biegeleiesen 1930, s. 113-131; Moszyński [1934] 1967, s. 654-660; Baranowski 1981, s. 50-64; Gieysztor 1982, s. 222-224; Pełka 1987, s. 163-172; Kozioł 1989, s. 85-92; Urbań­ czyk 1991, s. 50-51, 58-59; Robotycki 1992, s. 144-150). A jednak, wydaje mi się, że upiór/strzygoń jest wciąż demonem słabo zinterpretowanym. W niniejszym tekście jeszcze raz zestawiam różne wiadomości o tym wyobrażeniu demonolo­ gicznym z terenów interesujących polskie ludoznawstwo przed II wojną światową, zatem również z Białorusi i Ukrainy Nie mam wszakże ambicji zinwentaryzowania wszystkich wariantów wierzeniowych. Moim zamierzeniem jest tylko ponowne przejrzenie źródeł i zarysowanie kilku wynikających z tego uwag, mam nadzieję nieco głębiej sięgających do wnętrza świata archaicznej wyobraźni. I Kto po śmierci stawał się lub mógł stać się upiorem? • Ludzie w ogóle nie pogrzebani (Pełka 1987, s. 168). • Ludzie pogrzebani z rytualnymi uchybieniami. W upiora mógł zamienić się zmarły, któremu do grobu nie dano potrzebnych w podróży na „tamten" świat przedmiotów, np. szkaplerza, różańca czy czapki, albo dano mu przedmioty utrudniające tę wędrówkę, np. buty (wtedy błąka się jako upiór dopóki ich nie zedrze) (Fischer 1921, s. 90-111, 166-170) . 1 1 N a naszych terenach s p o t y k a j ą s i ę w l u d o w y c h zwyczajach p o g r z e b o w y c h d w i e odmienne tradycje: na zachodzie i w ś r o d k u kraju z m a r ł y c h chowano w butach, a i m bardziej na w s c h ó d - w p ł ó c i e n n y c h skarpetach lub boso. W e d ł u g starych m i t ó w , zapisanych na niemieckiej w s i , zmar­ ły potrzebuje b u t ó w , by w d r a p a ć s i ę w z a ś w i a t a c h na s t r o m ą g ó r ę lub p r z e j ś ć przez most na granicznej, podziemnej rzece. Natomiast na w s i b i a ł o r u s k i e j s ł y s z a n o , ż e z m a r ł e g o grzebie s i ę boso, aby z n i e c h ę c i ć go do chodzenia po ś m i e r c i (Fischer 1921, s. 110-111). O d w r o t n o ś ć zna­ c z e ń s y m b o l i c z n y c h jest c z y m ś naturalnym w tradycjach l u d o w y c h i sygnalizuje, iż d o t y k a m y j a k i e g o ś g ł ę b i e j zakorzenionego w czasie, istotnego m o t y w u w i e r z e n i o w e g o . �212 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Ludzie, którzy w chwili śmierci byli niekompletni fizycznie - nie mieli przy sobie woreczka ze swoimi obciętymi paznokciami, które zbierali całe życie czy też nie ukryli (np. w spróchniałym drzewie) swoich wypadłych zębów (Cercha 1900, s. 134; Fischer 1921, s. 179-183) . • Upiorem mógł stać się człowiek zmarły nagle, czyli według archaicznych pojęć umierający nierytualnie - samobójca, zabity, ginący w nieszczęśliwym wypadku (Kolberg 1891, s. 141; Pietkiewicz 1931, s. 44; Zborowski 1932, s. 86; Baranowski 1965, s. 83). • Nieochrzczone niemowlęta (Fischer 1921, s. 364), a zatem istoty rytualnie w ogóle jeszcze nie przyjęte do wspólnoty żywych! • Zmarła w połogu kobieta (Fischer 1921, s. 364-366). • Nieomal ze stuprocentową pewnością upiorem stawał się zmarły czarownik lub czarownica (Kolberg 1971, s. 432; Pietkiewicz 1931, s. 44; Pełka 1987, s. 168). • Upiorami zawsze stać się mogli ludzie z różnych powodów podejrzewani o pokrewieństwo z demonami, np. ludzie rodzący się z zębami (Kolberg 1967, s. 480), z „dużymi" zębami, z ogonem (wężowym - Kolberg 1888, s. 111, 113), w czepku (Hilferding 1965, s. 379, 410), o nierównym oddechu (Baranowski 1981, s. 57); ludzie fizycznie inni, zwłaszcza kalecy (garbaci, kulawi); ludzie których otaczała jakaś aura tajemniczości i lęku (np. bardzo starzy, bo niby dlaczego tak długo żyli?) lub aura niechęci i lęku (np. ludzie posępni, złośliwi) (Baranowski 1981, s. 57); wreszcie wszyscy „obcy" dla lokalnej społeczności (np. staroobrzę­ dowcy dla prawosławnych, luteranie dla katolików itp.) (Kolberg 1970, s. 385; Pietkiewicz 1931, s. 48). Słowem upiorem mógł stać się każdy „inny". • Przemiana w upiora groziła po śmierci ludziom łamiącym różne zakazy, przede wszystkim mordercom, lecz także np. nieuczciwym geometrom - ich nierozłożone ciała ziemia miała wyrzucać na wierzch (Kolberg 1891, s. 251; Fischer 1921, s. 367; Pietkiewicz 1931, s. 44). 2 2 To jest akurat m o t y w d o ś ć rzadki, ale t e ż n i e z w y k l e archaiczny. Rytualny warunek fizycz­ nej c a ł k o w i t o ś c i c z ł o w i e k a w c h w i l i , gdy ma r o z p o c z ą ć w ę d r o w a n i e w z a ś w i a t y najwyraźniej odbija s i ę w zwyczajach d o t y c z ą c y c h o b c i ę t y c h paznokci. W r ó ż n y c h miejscach ś r o d k o w o -wschodniej Europy, jeszcze w X I X w i e k u , c h ł o p i nie w y r z u c a l i o b c i ę t y c h paznokci t y l k o zbierali j e w woreczku, k t ó r y nosili przy sobie, schowany za p a z u c h ą . Taki woreczek ze zbieranymi całe ż y c i e paznokciami w k ł a d a n o potem z m a r ł e m u do trumny. Zamiast z b i e r a ć paznokcie m o ż n a b y ł o spalić j e zaraz po o b c i ę c i u - o g i e ń wszak b ł y s k a w i c z n i e przenosi c o k o l w i e k z „ t e g o " do „ t a m t e g o " ś w i a t a (ale znany b y ł t e ż zakaz palenia paznokci i w ł o s ó w ) . Paznokcie m i a ł y b y ć potrzebne zmar­ ł e m u do w s p i ę c i a s i ę na „ w i e l k ą " albo „ s z k l a n ą " g ó r ę , c z y l i do wdrapania s i ę na szczyt g ó r y kosmicznej (Fischer 1921, s. 179-183). A l e nie jest to jeszcze c a ł e w y j a ś n i e n i e . S z c z ę ś l i w i e oca­ lały o k r u c h y starych m i t ó w , adaptowanych do c h r z e ś c i j a ń s k i c h w y o b r a ż e ń o raju i grzechu pier­ w o r o d n y m , wedle k t ó r y c h pierwsi ludzie ( A d a m i Ewa) m i e l i s i e r ś ć i k o p y t a lub r o g o w ą s k ó r ę . W y g n a n i e z raju i utrata n i e ś m i e r t e l n o ś c i równała s i ę utracie i c h z w i e r z ę c e g o wyglądu i t y m samym c a ł k o w i t e m u „ u c z ł o w i e c z e n i u " (Tomicki 1976, s. 67). Troska o zachowanie paznokci, a ż do c h w i l i ś m i e r c i i r o z p o c z ę c i a w ę d r o w a n i a w z a ś w i a t y , w y n i k a ł a b y w i ę c z l ę k u przed u t r a t ą tej pierwotnej c a ł k o w i t o ś c i w z a ś w i a t a c h . „ A gdzie twoje paznokcie za tyle lat?" lub w r ę c z „ g d z i e t w o j a r o g o w a s k ó r a ? " zapyta B ó g z m a r ł e g o w z a ś w i a t a c h . C i , k t ó r z y nie zachowali o s t r o ż n o ś c i i z g u b i l i swoje o b c i ę t e paznokcie musieli po ś m i e r c i j e o d n a l e ź ć (Fischer 1921, s. 182). �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI 213 (STRZYDZE) • Niechybnie upiorami stawali się ludzie narodzeni w wyniku złamania nie­ których zakazów, np. poczęci w czasie miesiączki matki czy też poczęci w dniach św. Anny, Zwiastowania Panny Marii i Podwyższenia Krzyża Św. (oba przy­ kłady z zachodniej Ukrainy) (Kolberg 1973, s. 34; 1971, s. 429). • Upiorem musiał zostać po śmierci człowiek, który za życia poddał się czarom zabezpieczającym przed ranami - jego zwłoki nie rozkładały się wtedy po śmierci (Fischer 1921, s. 368). • Upiorem stawał się trup, którego przekroczył, przeskoczył człowiek lub zwierzę bądź przefrunął nad nim ptak (Moszyński 1928, s. 167; Baranowski 1981, s. 57). • Żyjący człowiek przeobrażał się w upiora, gdy wiatr na stepie owiał mu stopy (Wschodnia Ukraina) (Kolberg 1888, s. 211; Efimenko 1992, s. 499) . • Jako upiór rodziło się dziecko, gdy jego matka połknęła kawałek rozżarzo­ nego węgla (iskry), która wpadła do garnka w Swyty weczir (Pokucie) (Kolberg 1888, s. 111). Naturalnie, z wyliczonych przed chwilą powodów nie wszyscy zmarli stawali się akurat upiorami, niektórzy równie dobrze mogli przeobrazić się w inne demony. Niemowlęta mogły również stać się porońcami, samobójcy latawcami, ludzie szukający po śmierci swoich paznokci błędnymi ognikami... Możliwości jest wiele, rytualne „braki" lub „odmienności" zmarłego są bowiem przyczyną numer jeden powstawania wszelakich demonów z ludzi zmarłych. Natomiast nieubłaganie właśnie w upiora zamieniali się po śmierci ludzie, którzy mieli kontakt z tym demonem: • Zabici lub tylko ugryzieni przez upiora (Kolberg 1970, s. 385). • Narodzeni w wyniku stosunku upiora z żywą kobietą (Kolberg 1971, s. 429), • Dzieci karmione przez zmarła matkę-upiora (Mleczko 1902, s. 56). A także ci, którzy zdradzali do niego jakieś podobieństwo: • Ludzie o dużych głowach (Mleczko 1902, s. 56), o gęstych zrośniętych brwiach (Baranowski 1981, s. 57), odwróconych źrenicach (Bazińska 1967, s. 109), ludzie bardzo bladzi lub przeciwnie dziwnie rumiani (Pol 1966, s. 124), ludzie o dwóch rzędach zębów (Kolberg 1888, s. 148), silnie owłosieni (Pełka 1987, s. 168). Sumując te informacje wydaje się, że różne wyobrażenia o powstawaniu upiorów można sprowadzić do dwu praprzyczyn: 1) zaniechania lub błędów w rytuałach i złamania zakazów rytualnych; 2) innego statusu rytualnego zmar­ łego człowieka, który już za życia był uważany za istotę demoniczną. Niektóre z wyliczonych powodów, z których zmarły nie rozpoczynał swojego wędrowania w zaświaty i stawał się upiorem, były wymieniane dość rzadko (np. kompletność zwłok) lub tylko lokalnie (np. zamiana w upiora człowieka, gdy wiatr owiał mu stopy). Takie motywy mogą jednak stanowić cenny trop w poszu­ kiwaniach pierwotnych kształtów wyobrażenia upiora. Próbując uporządkować 3 3 W w i r z e p o w i e t r z n y m w ę d r o w a ł y r ó ż n e demony, k t ó r e a t a k o w a ł y l u d z i , j a k odgadujemy, w n i k a j ą c w ich c i a ł o , zob. np. M o s z y ń s k i 1967, s. 4 7 3 - 4 7 4 . �JAROSŁAW KOLCZYŃSKI przyczyny powstawania upiorów według ich popularności na pierwszym miejscu trzeba umieścić czarowników i czarownice oraz ludzi zdradzających cechy demo­ niczne, następnie ludzi zmarłych nagle i dopiero potem wszelkie inne warianty. Co do strzygonia/strzygi wyobrażenia o jego pochodzeniu były bardziej skry­ stalizowane. Powszechnie utrzymywano, że istnieją ludzie o dwóch duszach, jednej takiej, jaką mają wszyscy inni ludzie - duszy od Boga i drugiej, złowro­ giej - duszy od diabła (Kolberg 1967, s. 270; Chmielowski 1987, s. 28). W chwi­ li śmierci takiego człowieka ta pierwsza dusza opuszcza jego ciało i wędruje w zaświaty, zaś druga pozostaje i zmarły może wciąż egzystować w „tym" świe­ cie (Federowski 1889, s. 302-303; Baranowski 1965, s. 82). Ale znany był też inny wariant: obie dusze porzucają dotychczasowe ciało, jedna wędruje w zaświaty, a druga szuka sobie nowego ciała, wchodzi w innego, żywego człowieka (Kosiński 1904, s. 9). W różnych stronach dało się też słyszeć, że są ludzie o dwóch sercach (Baranowski 1965, s. 82) - jedno serce umierało wtedy razem z człowiekiem, zaś drugie wciąż biło i podtrzymywało istnienie jego ciała, które się nie rozkładało, a zmarły mógł wychodzić z grobu. Takiego demonicznego człowieka rozpoznawano zwykle już za życia: rodził się z zębami (Federowski 1889, s. 304) bądź podwójnymi rzędami zębów (Wójcicki 1974, s. 284), lub też dopiero potem wyrastały mu podwójne rzędy zębów (Kolberg 1874, s. 67; Matyáš 1893, s. 105), miał na ciele sine znaki, zwłaszcza na plecach (Kolberg 1874, s. 67; 1967, s. 480) i często w kształcie nożyc (Świętek 1893, s. 500; Lehr 1984, s. 231; Simonides 1989, s. 273), nie rosły mu włosy pod pachami i w kroczu (np. Kolberg 1874, s. 65; Świętek 1893, s. 500; Kosiński 1904, s. 9), nie miał brwi (Kosiński 1904, s. 9). Żyjący człowiek-strzygoń chęt­ nie rozmawiał ze sobą (Kosiński 1904, s. 9) - to rozmawiały ze sobą dwie jego dusze; natomiast po śmierci jeden bok trupa był ciepły (Kolberg 1874, s. 65; 1888, s. 212) - wszak nadal żyłajego druga, demoniczna dusza. Powszech­ nie wyjaśniano powstawanie strzygoni zaniechaniem obrzędu bierzmowania (Kolberg 1874, s. 64; Lehr 1982, s. 134). Kiedyś takich demonicznych ludzi miało być znacznie więcej, gdyż - jak wyjaśniali chłopi - religijność była mniej­ sza i ludzie lekceważyli ten obrzęd (Świątek 1893, s. 493; Flizak 1952, s. 47). Zatem znów istotną rolę gra niewykonanie rytuału - w wyniku tego zaniedbania są ludzie nie wprowadzeni ostatecznie do wspólnoty żywych! Archaizm tej sym­ boliki jest oczywisty i chrześcijańskie wyjaśnienie najpewniej wyparło wspom­ nienie jakiegoś starożytnego rytuału inicjacyjnego. Wyobrażenia o upiorach i strzygoniach w tradycjach ludowych znacząco upodobniły się do siebie, wzajem użyczając sobie cech, a wreszcie także myliły. W rozległym obszarze wschodniego Podkarpacia utrzymywano, że upiorami są ludzie o dwu duszach czy dwu sercach (Kolberg 1888, s. 206; 1973, s. 31; 1979 s. 1260). Na Śląsku w strzygonia zamieniali się także samobójcy i ludzie bardzo skąpi (Simonides 1989, s. 273), a środkowej Polsce dzieci zmarłe przed chrztem (Wójcicki 1974, s. 284). Takich przykładów można wyliczyć dużo więcej. Wymienność cech kojarzonych z tymi demonami najlepiej świadczy o ich bliskoznaczności w wierzeniach chłopów. �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 215 Po przedstawieniu zagadnienia pochodzenia obu demonów, odtąd traktuję je łącznie - jako jedno wyobrażenie. Upiór/strzygoń to zmarły, którego ciało po śmierci nie uległo głębszemu roz­ kładowi. Wygląda tak jak trup przed pochowaniem w grobie lub jak kilkudniowe, często już spuchnięte, zwłoki (Kolberg 1888, s. 211; 1971, s. 430; Baranowski 1965, s. 83). U ludzi zmarłych gwałtownie widoczne są wszelkie rany: człowiek zabity broczył krwią, człowiek powieszony miał sina pręgę na szyi itp. Zmarłemu takiemu nie tężeją członki, jego ręce i nogi są więc równie giętkie jak u żywego człowieka (Kolberg 1970, s. 386; Bazińska 1967, s. 109). Wciąż rosną mu włosy i paznokcie (Kolberg 1970, s. 386). Ma czerwoną twarz i kark („rumiany jak upiór") (Pol 1966, s. 124; Kolberg 1882, s. 35) - to krew ofiar, której się opił zmie­ nia mu karnację. Charakterystycznym szczegółem były jego długie i czerwone, również zabarwione od krwi, paznokcie (Kolberg 1874, s. 65, 67; Świętek 1893, s. 500). Krew upiora/strzygonia była płynna i krążyło jej w jego ciele wyjątkowo dużo (Kolberg 1970, s. 386; 1882, s. 34). Gdy przebijano ciało demona lub odrąbywano mu głowę krew tryskała „jak ze szpunta" (Podberski 1880, s. 15). Według innych jednak wersji, krew jego była zastygła i skrzepła (Kolberg 1979, s. 1261) oraz „zimna jak lód" (Kolberg 1874, s. 67). Występowała też opinia, że nie jest on czerwony, a przeraźliwie blady (Kolberg 1874, s. 63; Mátyás 1893, s. 105). Strzygonia rozpoznawano natychmiast po sinych plamach na plecach i karku oraz sinym piętnie w kształcie nożyc na plecach (Kolberg 1874, s. 67; Świętek 1893, s. 500). Ale w różnych miejscach widziano również upiory/strzygonie jako istoty o czarnych plecach (Baranowski 1981, s. 58) lub w ogóle bez ple­ ców (Podberski 1880, s. 13). Znany jest też wariant bezplecego upiora, w którego wnętrzu można było ujrzeć piłę zamiast kręgosłupa (Moszyński 1967, s. 615). Leżący w grobie upiór/strzygoń miał otwarte oczy i zwykle nie pomagało nawet położenie mu na powiekach monet; on i tak otwierał oczy i „patrzył nimi jak za życia" (Kolberg 1884, s. 95; 1970, s. 386). Często utrzymywano, że ma „odwróco­ ne źrenice" tzn., że obraz w oku odbija się mu na odwrót (Bazińska 1967, s. 109). Poza tym jego oczy świeciły intensywnie, „błyszczały jak żar" (Kosiński 1904, s. 9). Lecz znana była również wersja przeciwna - miał oczy „zamknięte jak trup" (Kolberg 1874, s. 65). Mógł mieć też lekko rozchylone usta, jakby chciał coś powiedzieć (Kolberg 1874, s. 67) oraz czasem zgrzytały mu zęby (Kolberg 1888, s. 211). Wychodzący z grobu demon był znacznie większy i silniejszy od przecięt­ nego człowieka (Kolberg 1884, s. 95; 1967, s. 480). W bliższym kontakcie rozpo­ znawano go po trupim odorze, którym cuchnęło mu z ust i zapachu ziemi (Świętek 1893, s. 494; Mleczko 1902, s. 56). Zapisano wreszcie warianty wierzeń, według których charakteryzował go inny sposób chodzenia: do tyłu „jak rak" (Kosiński 1904, s. 9) lub „wielkimi krokami" (Kolberg 1888a, s. 156). Zarówno ze strzygoniem/strzygą, jak z upiorem łączono dość często zdolność do latania, np. fruwały śląskie strzygi (Simonides 1989, s. 674) i „zębata" strzyga na Białorusi (Federowski 1889, s. 304), latał upiór w środkowej Polsce (Kolberg 1888a, s. 156) i upiór (obojasnyk) na Ukrainie (Podberski 1880, s. 13). Ten ostatni jest ciekawą postacią: nie miał pleców, co ukrywał i czego się �216 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI wstydził, dlatego też czasem chodził „tyłem" (Podberski 1880, s. 12-13). Po­ wszechnie natomiast oba te demony mogły zamieniać się w ptaki (np. nieto­ perza, kanię), a także płazy i gady oraz inne zwierzęta (np. psa, kota, świnię) (Kolberg 1888, s. 207; Gustawicz 1902, s. 270-271; Pietkiewicz 1931, s. 45). Wreszcie upiory/strzygonie mogły stawać się niewidzialne (Podberski 1880, s. 674; Kolberg 1973, s. 35). Wtedy na ich obecność wskazywały inne zjawiska: np. człowiek czuł ich „zimny, trupi pocałunek" (Baranowski 1965, s. 84), po obudzeniu odkrywał na swoim ciele ślady ugryzień (Lehr 1985, s. 99) czy też czuł wokół siebie „zapach ziemi" (Baranowski 1981, s. 58). Ale utrzymywano również, że upiór/strzygoń nie różnił się wyraźnie od żywych ludzi i trudno go było rozpoznać (Chmielowski 1987, s. 29; Efimenko 1992, s. 499). Odrębnie wypada przedstawić upiora - dziecko i strzygonia - dziecko. Dziecko poczęte ze stosunku upiora z żywą kobietą rodziło się „bez kości" i z tego powo­ du nigdy nie mogło chodzić (Efimenko 1992, s. 499-500; Kolberg 1888, s. 211; 1971, s. 211). Było cherlawe, wycieńczone, blade lub przeciwnie dziwnie sine, miało też długie i cienkie ręce, za to dużą głowę (Świętek 1893, s. 495). Zwykle żyło niedługo, mogło umrzeć nawet w 7 roku, gdy zaś żyło nieco dłużej, np. do 21 roku, to nie rosło jak rówieśnicy, było wciąż wielkości dziecka. Takie dziecko właściwie nie umierało, a tylko nagle znikało - stawało się niewidzialne lub pojawiało w innym miejscu (Kolberg 1884, s. 97; Efimenko 1992, s. 500). To kalekie, „upioryczne" dziecko nie było raczej niebezpieczne dla ludzi, nato­ miast miało przerażający dar wieszczenia (Efimenko 1992, s. 499-500). Warto przypomnieć, że tu i ówdzie (np. w Wielkopolsce, na Pomorzu) upiór był także nazywany wieszczym (Kolberg 1882, s. 33; Hilferding 1965, s. 378). Czasem dziecko o takich cechach było uznawane za „odmieńca" (odminę, obmenica, seduna) podstawionego przez upiory/strzygi na miejsce wykradzionego dziecka ludzkiego (Gołębiowski 1830, s. 155-156; Kolberg 1888, s. 113; Efimenko 1992, s. 499). Natrafiamy także na rytualne powody urodzenia upiora przez kobietę. Jako upiór rodziło się dziecko poczęte w czasie miesiączki matki. Miało ono wtedy dwa serca („sprawiedliwe" od człowieka i „niesprawiedliwe" od diabła). Jego demoniczne pochodzenie zdradzały „dwa zakrętki włosów", „dwa wicherki" na głowie lub „dwa czubki głowy", a także brak włosów pod pachami i w kroczu. Na twarzy było czerwone i patrzyło zezem. Dziecko takie nie jadło wcale mięsa, a tylko chleb i mleko. Do 24 roku życia w ogóle nic nie mówiło, bo mogłoby wyjawić, że jest upiorem, a wtedy inne upiory by je otruły (Kolberg 1973, s. 35). Wreszcie w upiora zamieniało się dziecko karmione piersią przez zmarłą matkę-upiora. Rozpoznawano je po dużej głowie i „czuć je było ziemią" (Mleczko 1902, s. 56). Spokrewnione z wyobrażeniem upiorycznego dziecka jest wyobrażenia dziecka-strzygi. To znów miało być dziecko, które narodziło się z zębami lub nawet z podwójnymi rzędami zębów, nie żyło dłużej niż kilka dni, a po śmierci wyrastały mu sowie skrzydła lub przeobrażało się w puchacza. Demon ów piskiem zapowiadał śmierć spotkanym ludziom (Wójcicki 1974, s. 284-285). Upiór/strzygoń jawił się chłopom jako jeden z najokrutniej szych demonów ze wszystkich im znanych. Napadał zarówno na ludzi, jak zwierzęta i zwykle �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 217 zabijał swoją ofiarę (Kolberg 1888a, s. 148; Bazińska 1967, s. 109). Skutki jego przebywania w okolicy często porównywano z zarazą. Upiór/strzygoń mógł atakować kilkakrotnie jednego dnia i dzień pod dniu, zaś ludzie których zabił sami stawali się po śmierci demonami i rozszerzali krąg śmiertelnego zagrożenia (Kolberg 1970, s. 385). Poza tym chętnie oskarżano upiora/strzygonia o wywo­ ływanie epidemii najgroźniejszych chorób, błyskawicznie zabijających nawet całe wsie (Podberski 1880, s. 26; Gustawicz 1902, s. 270), np. na Zachodniej Ukrainie widziano w upiorach podstawowe źródło zarazy (Kolberg 1888, s. 208), na Śląsku uchodziły za personifikację epidemii (Simonides 1984, s. 71). Upiory/ strzygonie miały również sprowadzać różnorakie klęski elementarne: deszcze, powodzie, gradobicia, wichury, ostre zimy, nieurodzaj ziemi (Pietkiewicz 1931, s. 45; Zborowski 1932, s. 85-86; Chmielowski 1987, s. 30). Dwa mordercze zachowania były najpowszechniej z nim kojarzone: miał gryźć czy nawet w całości pożerać swe ofiary (Kolberg 1966a, s. 507; 1967, s. 270) lub dusić je i wysysać z nich krew (Kolberg 1966, s. 507; 1973, s. 35). Mogło się tak zdarzyć, że upiór/strzygoń z jakichś powodów nie wydostał się z grobu, wtedy sam siebie zjadał i wypijał własną krew. Po odkopaniu jego grobu znajdowano wykręconego trupa, z wygryzionymi kawałkami ciała i okrwa­ wionymi palcami (Toeppen 1892, s. 796). To jest kluczowa informacja, ujawnia bowiem, że człowiekiem zamieniającym się po śmierci w upiora/strzygonia władały w istocie dwa straszliwe instynkty: nigdy nie zaspokojonego głodu ludz­ kiego mięsa i pragnienia ludzkiej krwi, zwierzęta atakował jednak w drugiej ko­ lejności. Doskonałym przykładem nie wyczerpującego się głodu tego demona jest choćby wędrowny bajkowy wątek królewny-strzygi (T. 307), która codziennie pożerała strażników pilnujących jej grobu (Krzyżanowski 1963, t. I , s. 90-91; zob. np. Ciszewski 1894, s. 175-176). Natomiast najdobitniejszym dla mnie przykładem jego żądzy krwi jest motyw baby-strzygi, która codziennie opijała się bez umiaru krwią swych ofiar, a potem wyrzygiwała ją i zakrzepnięta w gala­ retkę dawała do zjedzenia parobkom (np. Flizak 1952, s. 58). Charakterystyczne są również lokalne opowieści o tym jak po odkopaniu trupa okazywało się, że wypełniony jest krwią jak beczka (np. Podberski 1880, s. 15). Ale nawet nie wychodzący z grobu upiór/strzygo, który gryzł i wysysał sam siebie mógł być groźny dla żywych. Na Pomorzu i na Śląsku utrzymywano, że póki upiór/ strzygoń gryzie i ssie swoje ręce lub np. żuje koszulę, w której go pochowano, to umierają jeden po drugim ludzie w jego rodzinie (Hilferding 1965, s. 379; Simonides 1989, s. 273). Wychodzący z grobu upiór/strzygoń mógł także zabijać wzrokiem. Na Rusi Karpackiej, gdy upiory rozglądają się po okolicy z jakiegoś wzniesienia, „ginie wszystko, dokąd tylko ich zgubny wzrok doleci" (Kolberg 1888, s. 209). W Wiel­ kopolsce i na Śląsku, jak daleko sięgnął wzrokiem wstający z grobu wieszczy, tak daleko umierali ludzie, który byli z nim w równym wieku (Kolberg 1882, s. 33; Simonides 1984, s. 72). Natrafiamy także na wierzenia o morderczym głosie upiora/strzygonia. Straszliwym wrzaskiem z wieży kościelnej zabijał swoich rówieśników wieszczy w Wielkopolsce (Kolberg 1882, s. 33). Podobnie �218 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI na Mazowszu upiór wchodził na wieżę kościelną i krzyczał, a w zasięgu jego głosu umierali ludzie (Kolberg 1970, s. 386). Natomiast na Pomorzu wiesz­ czy uruchamiał dzwon kościelny i wtedy umierali ci, co słyszeli jego dźwięk (Hilferding 1965, s. 379) . Lokalnie znano jeszcze inne mordercze zachowania tego demona. Na Po­ górzu Karpackim mordował chuchnięciem w usta ofiary swoim trupim odorem (Świętek 1893, s. 494). Na Białorusi upiór (miertwiec) miał również „urywać ludziom głowy", a nawet ich podpalać (Pietkiewicz 1931, s. 45). Ale są to tylko dodatkowe warianty, rozszerzające wzorzec jego elementarnych zachowań. Najgroźniejszy był upiór/strzygoń powstający z czarowników i czarownic. Nie poprzestawał on na mordowaniu ludzi czy zwierząt, ale wykorzystując swe magiczne moce wywoływał zarazę bądź sprowadzał ulewne deszcze i grad, czyli śmiertelną klęskę nieurodzaju. Rusini z obszaru karpackiego, wśród których lęk przed upiorami czarownikami i czarownicami był chyba największy, oskarżali ich właściwie o każdy wypadek nagłej śmierci, z wyjątkiem śmierci od pioruna, bo tylko ona była śmiercią „szczęśliwą i czystą" (Kolberg 1973, s. 33) Straszli­ wie bali się również chwili, gdy wstający z grobu zmarli oszukają żywych ludzi i wymieszają się z nimi. Wówczas dojdzie do apokaliptycznej katastrofy, nastąpi pad - „upadek, pomór ludu i dobytku" (Kolberg 1888, s. 208). W tych stronach lęk przed upiorami/strzygoniami sam urastał do rozmiarów epidemii. W nie­ których wsiach ponoć nie było ani jednego grobu, w którym leżałby nietknięty trup, bo albo miał uciętą głowę, albo wbity w głowę ćwiek (Kolberg 1973, s. 32). Czasem upiór/strzygoń nie zabijał od razu ofiary, a tylko gryzł j ą lub kąsał wypijając trochę krwi. Lubił atakować swe ofiary w czasie snu, stąd ludzie, którzy nagle bledli, opadali z sił podejrzewali, że „męczy" ich ów demon (Kolberg 1970, s. 386; Baranowski 1981, s. 59). Spotkanie oko w oko z tym demonem zawsze mogło być niebezpieczne, choćby on nic nie robił. Człowieka paraliżował wtedy strach, wskutek którego umierał zaraz lub w kilka dni czy miesięcy później. Powszechnie utrzymywano, iż upiór/strzygoń prześladował przede wszyst­ kim własną rodzinę. Wychodząc po raz pierwszy z grobu szedł najpierw do swo­ jej chałupy, a później przychodził tam jak najczęściej, nawet codziennie. Chętnie odwiedzał też innych swoich krewnych. Zwykle zabijał swą rodzinę, człowieka po człowieku, aż do najdalszych krewnych (Kolberg 1888, s. 211; Podberski 1888, s. 19). Nie zawsze jednak demon ten miał zbrodnicze zamiary. Przychodził nocą do swego gospodarstwa i robił znów, to co robił za życia: kosił łąkę, rąbał 4 4 C h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę na warianty, w k t ó r y c h demon z a b i j a ł t y l k o swoich r ó w i e ś n i ­ k ó w . K a t e g o r i a r ó w i e ś n i c t w a w r ó ż n y c h archaicznych kulturach u j a w n i a g ł ę b i n o w y związek p o m i ę d z y l u d ź m i , c z ę s t o silniejszy od z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a . Najlepiej t ę w i ę ź w i d a ć w i n i ­ cjacyjnych grupach w o j o w n i k ó w , ukazanych z a r ó w n o w sagach c e l t y c k i c h ( „ b a n d y " fianna - zob. np. S.F. B o t h e r o y d , RF. B o t h e r o y d 1998, s. 143-144), j a k w eposach l u d ó w a ł t a j s k i c h (zob. np. d o s t ę p n y w t ł u m a c z e n i u p o l s k i m kazachski epos Kobłandy Batyr). To jest dla m n i e k o l e j n y i n t r y g u j ą c y p r z y k ł a d upartego t r w a n i u w k r ę g u d e m o n o l o g i i r ó ż n o r o d n y c h w s p o m n i e ń z odległej przeszłości kulturowej. �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 219 drwa, czyścił konie... (Kosiński 1904, s. 10; Baranowski 1965, s. 84). Mógł rów­ nież obcować cieleśnie z żoną i mieć z nią dzieci, które naturalnie rodziły się jako upiory/strzygonie (Świętek 1893, s. 495; Kolberg 1971, s. 429) . Upiór/strzygoń wstawał z grobu zwykle w nocy, zwłaszcza w noc wietrzną i pochmurną lub na nowiu (Kolberg 1884, s. 96; Baranowski 1981, s. 59). Nie było to jednak regułą, widywano go również w dzień (Udziela 1922, s. 154; Baranowski 1981, s. 59). Człowiek, w którego weszła dusza strzygonia lub zmarły-upiór, żyjący wśród ludzi i pozornie tak jak inni ludzie, mogli być oczy­ wiście niebezpieczni o każdej porze (Flizak 1952, s. 49). Na szczęście upiora/strzygonia można było skutecznie unieszkodliwić poprzez różne zabiegi rytualne na jego zwłokach, a znano ich uderzająco wiele: • Można było odciąć trupowi głowę, którą następnie składano między noga­ mi czy stopami zwłok lub grzebano osobno (Kolberg 1888, s. 211; Federowski 1897, s. 268). • Niezależnie od odcięcia głowy, zwykle przebijano serce zmarłego drew­ nianym (osinowym, dębowym, głogowym, lipowym, klonowym) kołem (Pod­ berski 1880, s. 15; Federowski 1897, s. 268). • Gdy nie odrąbywano głowy, wtedy chętnie przebijano czaszkę lub szyję zmarłego drewnianym kołem bądź zębem od brony czy też jakimś przedmio­ tem żelaznym, np. gwoździem (Pol 1966, s. 124). Wtedy dusza jego nie będzie „chodziła w ciele upiornym po świecie" (Kolberg 1891, s. 141). • Skuteczną metodą było skrępowanie rąk i nóg trupa (Kolberg 1884, s. 95) lub jeszcze lepiej przecięcie mu ścięgien (Pietkiewicz 1931, s. 47), odcięcie jednej nogi (Kolberg 1888, s. 211), a nawet wszystkich kończyn (Udziela 1922, s. 158), tak by trup nie mógł wstać z grobu. Odcięte nogi czy ręce składano w grobie obok zwłok lub czasem grzebano osobno - w innych miejscach. Ale znane były i bardziej wyrafinowane zabiegi: „odcięte członki umieszczano w odwrotnej kolejności, a więc ręce kładziono tam, gdzie miały być nogi, nogi tam gdzie ręce, a głowę przy tylnej części ciała" (Lehr 1984, s. 231). • Znano również prostsze metody unieruchomienia demona. W noc księży­ cową trzeba było na jego mogile przebić cień własnej lewej nogi zaostrzonym kołem osinowym (Białoruś) (Pietkiewicz 1931, s. 46; Moszyński 1928, s. 318). • Można też było poruszyć wielkim palcem u nogi trupa (Podhale) - wtedy demon już „nie mógł chodzić i straszyć" (Kantor 1907, s. 148). Była to, jak moż­ na się domyślić, metoda wyprowadzenia z ciała demonicznej duszy . 5 6 5 Poczucie z a g r o ż e n i a ze strony z m a r ł y c h k r e w n y c h r ó w n i e ż m o ż n a o d c z y t y w a ć j a k o echo z a m i e r z c h ł e j r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j i duchowej, w której p o k r e w i e ń s t w o b y ł o traktowane j a k o tajemniczy - m a g i c z n y - z w i ą z e k p o m i ę d z y l u d ź m i , ż y w y m i i u m a r ł y m i . 6 M e t o d a ta ma s w ó j o d p o w i e d n i k w zabiegu p r z y s p i e s z a j ą c y m „ z w i j a n i e s i ę k o ł t u n a " (np. Biegeleisen 1929, s. 266), k t ó r y jest znakiem, iż w c z ł o w i e k a w n i k n ę ł a j a k a ś obca istota ( m o c ) . W e d ł u g archaicznych w y o b r a ż e ń , znanych r ó w n i e ż „ n a s z y m " c h ł o p o m , to w ł a ś n i e przez s t o p ę c z ł o w i e k ma n a j p e ł n i e j s z y kontakt z z i e m i ą i o t a c z a j ą c y m go ś w i a t e m . P o c i ą g n i ę c i e za w y p u s t k ę w stopie, j a k ą jest w i e l k i palec, r ó w n a ł o s i ę o t w a r c i u c i a ł a i w y c i ą g n i ę c i u na z e w n ą t r z tej nie­ p o ż ą d a n e j istoty ( m o c y ) . �220 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Innym sposobem uniemożliwienia zmarłemu wydostania się z grobu było położenie mu na szyi sierpa lub kosy, wtedy - wstając - podcinał sobie nimi gardło (Kolberg 1973, s. 32; Wawrzeniecki 1907, s. 237). • Zawsze warto było odwrócić podejrzanego trupa twarzą do dołu - „żeby gryzł ziemię", a nie ludzi czy też „aby wszedł do ziemi" (Kolberg 1971, s. 270; Wawrzeniecki 1907, s. 237). • Wpychając trupowi głęboko w gardło kamień (Pietkiewicz 1931, s. 47) lub zamykając mu usta kłódką (Ciszewski 1911, s. 27-28) chroniono się przed jego morderczą żarłocznością. Natomiast wbijając w język i za paznokcie ciernie lub krępując palce przeszkadzano mu w ssaniu krwi z ofiar. Obie te metody za­ pobiegały też wygryzaniu lub wysysaniu samego siebie przez trupa i tym samym ratowały życie jego krewnym. Na Śląsku radzono najpierw zajrzeć zmarłemu do ust i usunąć z nich wszystko, choćby najmniejszy włosek, aby nie miał w ustach nic do ssania czy żucia (Simonides 1989, s. 273). • Zmarłemu podejrzewanemu o to, że jest upiorem/strzygoniem zaraz po śmierci wkładano do ust kawałek krzemienia, żelaza lub monetę (Kolberg 1874, s. 65; Simonides 1989, s. 273). Miał odtąd ssać i gryźć krzemień lub żelazo, czyli materie nie rozkładając się w ziemi, niezniszczalne, a nie żywych ludzi. Gdzie indziej zamiast krzemienia czy monety wkładano do ust guzik lub nawet kilka guzików z ubrania zmarłego (Kolberg 1973, s. 33; Pol 1966, s. 124). Guziki były zwykle metalowe, więc ich rola była taka jak monety, ale również grały rolę magicznego zamknięcia ust demona, równie skutecznego jak zamknięcie szczęki kłódką. • Próbowano też uśpić zmarłego na zawsze sypiąc mu mak do ust, obsypując zwłoki makiem lub sadząc mak na grobie (np. Moszyński 1928, s. 168; Pol 1966, s. 124). Według innych wyjaśnień demon, jak się obudzi, musi najpierw przeliczyć wszystkie ziarnka, zanim to mu się uda zapieje kur i nie będzie już mógł wyjść na zewnątrz (Kolberg 1891, s. 143; 1973, s. 32; zob. też Fischer 1921, s. 348-351) . • Zmarłym kładziono zaraz po śmierci monety na oczach, aby „nie wypa­ trzyli" kogoś z żyjących; człowiek dostrzeżony przez demona niechybnie stałby się obiektem jego zainteresowania (Kolberg 1884, s. 95; Kantor 1907, s. 152). • Wyjątkowo usiłowano trupa „zamówić" - szepcząc mu coś do ucha (Poku­ cie) (Kolberg 1888, s. 210). • Na Kaszubach zwłoki upiora-wieszczego grzebano w ubraniu z wieloma węzłami, a na Kociewiu wkładano mu do grobu sieć rybacką. Zanim wieszczy porozwiązuje wszystkie węzły, co roku jeden, to zdążą już umrzeć wszyscy jego krewni, a ludziom obcym szkodzić on nie może (Fischer 1921, s. 114). • W grób wbijano czasem kawałki żelaza, starego noża czy gwoździa, sa­ dzono krzewy z cierniami (Pietkiewicz 1931, s. 46; Baranowski 1965, s. 85). Wstający z grobu demon nadziałby się na te różne ostrza. 7 7 Zadanie policzenia niepoliczalnych d r o b i n w wierzeniach l u d o w y c h c z ę s t o stawiano isto­ t o m z „ t a m t e g o " ś w i a t a . Policzenie jest wszak j e d n ą z f o r m oswojenia i panowania nad otacza­ jącą rzeczywistością. �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 221 • Sypano również na grobach kamienne kopce lub zagrzebywano zwłoki pod zwałami wywróconych przez wichurę drzew, aby demon nie mógł poradzić sobie z wydostaniem się na zewnątrz (np. Podberski 1880, s. 15; Dekowski 1987, s. 129). • Zmarłych podejrzewanych o to, że są upiorami/strzygoniami starano się chować nie na cmentarzach, a raczej poza granicami wsi (w lasach, na nieużyt­ kach) lub w miejscach granicznych (na miedzach, skrzyżowaniach dróg) (np. Dekowski 1987, s. 127), czyli w ziemi rytualnie nie oswojonej, tam gdzie stykają się ze sobą „ten" i „tamten" świat. • Najskuteczniejsze były jednak metody najbardziej radykalne: rozćwiartowanie zwłok albo ich spalenie (np. Pietkiewicz 1931, s. 47; Udziela 1922, s. 158; Zborowski 1932, s. 85). Czasem topiono też zwłoki w wodach lub bagniskach (Pietkiewicz 1931, s. 47). Rozprawiano się w ten sposób z najgroźniejszymi upio­ rami/strzygoniami, jawnie winnymi najstraszliwszych zbrodni, wielokrotnych mordów lub wywołania zarazy, których inaczej nie udało się zgładzić. Ćwiartowano i palono więc zwykle trupy wykopane z grobów. Wywożono zwłoki poza wieś, do lasu czy na rozstajne drogi - w przestrzeń gdzie stykają się „ten" i „tamten" świat - i tam je unicestwiano (Kolberg 1888a, s. 149). Rozkawałko­ wane zwłoki zakopywano na miejscu, a popioły po spalonym demonie rozsypy­ wano (Kolberg 1973, s. 38). • I wreszcie trzeba wyliczyć krańcowy wariant rytuałów unieszkodliwiania upiora/strzygonia. Rusini w rejonie karpackim wierzący, iż upiorami są żyjący wśród nich czarownicy i czarownice nie wahali się zabijać (palić) również żywych ludzi. Powodem tych rytualnych mordów stawały się zwykle klęski ele­ mentarne, zaraza czy susza, o których wywołanie byli oni oskarżani. Głośnym echem odbiły się wypadki we wsi Nahujowice w ziemi Samborskiej w roku 1831. W obliczu gwałtownie rozszerzającej się epidemii cholery miejscowy wróż („biały" czarownik) ze zgromadzonych na cmentarzu ludzi wybierał tych, któ­ rych rozpoznał jako czarowników-upiorów i wiedźmy-upiory i kazał ich spalić na stosie z cierniowego chrustu. „Tym sposobem zginęło tam wówczas niemało osób obojga płci" (Kolberg 1888, s. 209; szerzej o tym Franko [1890] 1992, s. 512-526). Nie mniej słynne były wypadki w Kosmaczu na Górnym Pokuciu w roku 1827. Tam z kolei powodem rytualnych mordów stała się klęska suszy. Podejrzewane o jej wywołanie wiedźmy-upiory najpierw pławiono w rzece, a po przyznaniu się do winy spalono na cierniowym stosie (Kolberg 1888, s. 208). Poza tym zestawieniem wypada jeszcze wyliczyć kilka innych szczególnych zachowań rytualnych, które wiążą się z rosnącym i niekontrolowanym już lękiem przed nieustającym zagrożeniem epidemiami różnych chorób. Na Rusi Czerwonej wykopywano trupy ludzi podejrzewanych o to, że „chodzą po śmierci", rozrąbywano je na kawałki i wyduszano z nich krew „gęstą i skrzepłą", którą wypijano jako skuteczny lek na zarazę (Kolberg 1979, s. 1261). Natomiast górale ruscy (Hirniacy) krew wyciśniętą z trupa-demona pili razem z wódką jako swoisty środek wyczuwany przez te demony i je odstraszający. Dla od­ straszenia upiorów ich krwią mazali też wrota bram przy wjeździe do wsi oraz drzwi i ściany chałup (Kolberg 1973, s. 34). Rusini z okolic Sambora ludziom �222 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI ugryzionym przez upiora radzili np. naskubać włosów z trupa i okadzić nimi chorego (Wasilewski 1902, s. 375). W spotkaniu oko w oko z upiorem/strzygoniem człowiek był właściwie bez­ radny. W znanych mi zapisach tradycji wierzeniowych natrafiłem tylko na kilka rytualnych sposobów obrony przed atakującym demonem. Najczęściej zaleca­ nym sposobem było wytrzymanie nierównej walki do chwili, gdy zacznie świtać - wówczas demon wycofuje się i wraca do grobu lub traci swą nadludzką moc, słabnie i pada jak nieżywy na ziemię, a według jeszcze innych wariantów nawet ginie rozlewając się w maź czy smołę (Kolberg 1888a, s. 149, Gonet 1910, s. 86). Na Białorusi wręcz zachęcano, by nie lękać się demona tylko śmiało uderzyć go w twarz „na odlew" (Federowski 1897, s. 269) lub zdzielić kawałkiem złamanej osi od wozu, wtedy można go nawet „zabić" (Pietkiewicz 1931, s. 46). Ludzi nie czujących strachu i walczących z demonem znano również w innych stronach, nie były to jednak częste wypadki (Kolberg 1874, s. 66; Mleczko 1902, s. 55). Powszechnie doradzano raczej ucieczkę. Najbardziej znany sposób wyjścia z opresji polegał na ucieczce do najbliższej dzwonnicy i wprawieniu w ruch dzwonu, na jego dźwięk upiór/strzygoń natychmiast rozlewał się w maź (Kosiński 1904, s. 10; Gonet 1910, s. 86). Inną szansę ucieczki dawał skok na zaorane pole, na które upiór/strzygoń nie wejdzie, „bo nie ma prawa do ziemi uświęconej ludz­ ką pracą" (Kolberg 1888a, s. 149). Zupełnie wyjątkowo próbowano wywoływać upiory/strzygonie. W różnych stronach utrzymywano, że zmarłego może wywo­ łać z grobu jego krewny lub przyjaciel samym słownym wezwaniem (Kolberg 1884, s. 96). Wreszcie natrafiamy na warianty wierzeń, w których upiór/strzygoń nie jest zbyt groźny dla człowieka. Można go było zagadać lub zająć, np. częstując jedzeniem; o świcie demon musiał wszak zniknąć (Świętek 1893, s. 502-503). Takie sytuacje były jednak rzadkie. W przeciwieństwie do wielu innych demo­ nów, które tradycja ustna ukazuje czasem jako istoty wręcz karykaturalne, upiór/ strzygoń zwykle budził paniczny strach. Śmiech, jako rytualny sposób porusza­ nia się w świecie demonów, tym razem się nie sprawdzał. * * * Słowa polskie: upiór - upir, upier i upierzyca oraz wampir - wąpir, wąpierz, wypiór, łupirz, białoruskie: upar, vupar, ukraińskie: upir, upyr, opyr, vopyr, rosyjskie: upir, upyr nie mają dotąd pewnej etymologii. Według A. Brucknera, ich pochodzenie jest rdzennie słowiańskie i pierwotne słowo miało brzmieć wąpir, a następnie „w ustach Serbów, Rusinów i Czechów" zamieniło się w upir. W języ­ ku polskim to słowo, jego zdaniem, pierwotnie brzmiałoby wąpirz. Pierwiastek pir lub pyr wywodzi Bruckner od „latania" i podaje przykłady: nasze rzeczowni­ ki pióro i pierzyna, przysłówek (znany w X V wieku) wysprz, czyli „do góry", serbskie czasowniki perą i pariti - „latam" i wreszcie nazwę nietopirz - nieto­ perz („to nie pierz" czyli nie ptak, bo lata nocą) i jej odpowiedniki, serbskie pirac i słoweńskie pirożlek. Złożenie z wą - *ą jest złożeniem przeczącym. Wąpir zatem to „latawiec", ale taki jak nietoperz - „inny", nocny. W starych ruskich �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 223 tekstach znalazł Bruckner informacje o składaniu ofiar „upiorom i bereginiom" (zob. fr. ze Słowa św. Grigorija; cyt. Urbańczyk 1991, s. 51). Stąd sądził, że pierwotnie upiory były to „drobne" powietrzne bóstwa, np. wzniecające wiatry, które potem zamieniły się w złowrogą latającą istotę, która „ssie krew i ofiary swe do grobu zawleka" (Bruckner 1985, s. 280-284). Inną etymologię sugerował K. Moszyński. Przyjął pierwotne brzmienie słowa upiór jako *opir i wywodził je od piriti, u Serbochorwatów - dąć, dmuchać, napiriti - nadąć (zaś wkrs. pyrit i czes. pureti, pouriti). *Opir znaczyłoby więc tyle, co „wydęty" (Moszyński 1967, s. 616-617). Gdyby ta hipotetyczna etymologia - budząca zresztą wątpli­ wości samego autora - była jednak trafna, to wprost idealnie wizualizowałaby tego demona: „wydęty" tak jak wydęte (spuchnięte) są kilkudniowe zwłoki lub również „wydęty", bo wypełniony krwią „jak wór". Zarówno Bruckner jak Moszyński lokalizowali miejsce narodzin słowa na Bałkanach. Natomiast etymo­ logia słowa strzyga i wtórnie strzygoń rysuje się jaśniej. Jest to słowo pochodzenia łacińskiego - striga (gr. striks) i sięga do wyobrażenia czarownicy-sowy wysy­ sającej ludziom krew (Bruckner 1985, s. 279-280). A. Gieysztor, który zgadzał się z tym wyjaśnieniem, choć niejasne były dla niego droga i czas zapożycze­ nia motywu, był ponadto zdania, że rodzaj męski (strzygoń) stanowi „inwen­ cję słowiańską nałożoną na inną zjawę, na upiora" (Gieysztor 1982, s. 222). D. Simonides zwraca uwagę, że do X V I I I wieku w całej Polsce niebezpiecznego zmarłego o dwu duszach, z których jedna po śmierci nie opuszcza ciała, znano tylko pod nazwami strzyga lub wieszczyca. Nazwa upiór upowszechniła się zatem późno i wiązano j ą z duchem latającym. Na koniec zaś weszła w użycie nazwa wampir (Simonides 1984, s. 71 i 1989 s. 272). To, że polskie słowo upiór jest zapożyczone z języków wschodniosłowiańskich nie budzi wątpliwości (np. Urbańczyk 1991, s. 50). Trudno jednak jednoznacznie określić czas wejścia tego słowa do szerszego użytku. Słowo wampir, uchodzące za późniejsze od upiór, występuje bowiem w nazwach miejscowych, sięgających co najmniej późnego średniowiecza (XVI w.), takich jak Wąpierz, Wyąpyrz, Wampior (Bruckner 1985, s. 281-282). W starszej, obcej literaturze etnograficznej (Miklosich) sugerowa­ no, że słowo wampir, znane również Węgrom, pochodzi od północno tureckiego uber - czarownik (The Oxford English Dictionary 1933, t. I I , s. 3588). Z kręgiem wyobrażeń o upiorach/strzygoniach warto też skojarzyć groźne żeńskie demony znane w krajach wschodnio- i południowosłowiańskich jako navki, mavki (ukr.), navi, navijaci (bułg.), navje, mavje (słoweń.) (Moszyński 1967, s. 675-678). Ich nazwa sięga wprost do starego słowiańskiego słowa nav - nieboszczyk/trup, zachowanego zresztą bez zmian w bułgarskim. Jak wynika z tekstu z X I w. (z Powieści minionych lat, rok 6660 [1092]) pod słowem navóe występowali już wtedy źli, demoniczni zmarli (Gieysztor 1982, s. 224). W wie­ rzeniach ludowych były to straszliwe, krwiożercze ptaki, w które zamieniały się nienarodzone lub zmarłe przed chrztem dzieci, a także kobiety zmarłe w połogu. Charakterystyczne jest, iż często demony te mogły również powracać do ludzkiej, lecz przerażającej, postaci. Cechy tej rodziny demonów zdają się zdra­ dzać również niektóre odmiany wyobrażeń o innych jeszcze demonach: naszych �224 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI latawcach i u Serbochorwatów i Słoweńców - niechrzczeńcach (nekrśtenci) (Moszyński 1967, s 676). Nie zawsze termin upiór/strzyga był w najpowszechniejszym użyciu. Na Polesiu zmarłych dzielono na dwie kategorie: zwykłych (dobrych), o których mówiono nieboszczyk, pokojnik i złych czyli właśnie upiorycznych, o których mówiono miertwiec, mrec lub mierlak (Pietkiewicz 1931, s. 44). Wreszcie niekiedy nazwa upiór/strzygoń w ogóle nie występowała, choć samo wyobra­ żenie tego demona było świetnie znane. Na przykład na Warmii za słowami strach, straszek, straszysko mógł kryć się równie dobrze zwykły strach, jak upiór (Bień-Bielska 1959, s. 11). Z krajów słowiańskich słowo wampir przedostało się na zachód, do innych języków: niemiecki - vampir, vampyr, duński i szwedzki - vampyr, holenderski - vampir, angielski - vampire, włoski, hiszpański, portugalski - vampiro (The Oxford English Dictionary 1933, t. I I , s. 3588). Z europejską karierą słowa, rozprzestrzeniającego się w X V I I i X V I I I wieku, łączy się również eksport z etnograficznych terenów słowiańskich różnych wyobrażeń o tym demonie. Wykopaliska archeologiczne ujawniają już na najstarszych szkieletowych cmentarzyskach słowiańskich różne zabiegi na zwłokach, które potem mają swoje odpowiedniki w antyupiorycznych praktykach chłopów (np. odcięcie głowy, wbicie kołka lub noża w okolicy serca, skrępowanie i odwrócenie przodem do ziemi, ułożenie na boku) (np. Krumhanzlová 1964, s. 177-215; Zoll-Adamikowa 1979, s. 47-57). Zakorzenienie wyobrażenia „żywego trupa" w głębinach tradycji kulturowej Słowian nie budzi na ogół wątpliwości . Pewien kłopot sprawia, że Słowianie pierwotnie palili swoich zmarłych i do­ piero od V I I I wieku upowszechnia się rytuał grzebalny. Zwyczaj palenia zwłok nie wyklucza jednak obecności wyobrażenia „żywego trupa", co doskonale udowadniają np. wedyjskie Indie (zob. niżej). Ale przede wszystkim trzeba podkreślić, że upiór/strzygoń jest demonem dobrze znanym w całym kręgu słowiańskim - na zachodzie, wschodzie i południu; to właśnie od Słowian zapożyczyli go potem Węgrzy, Rumuni, Albańczycy i Grecy. Na nieliczne, ale za to charakterystyczne zapiski, mówiące o lęku przed „żywym trupem" w kra­ jach słowiańskich można natrafiać w źródłach średniowiecznych, zarówno w zasięgu wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Cennym przykładem, potwierdzającym zamierzchłą metrykę różnych motywów wierzeń w upiory, jest dla mnie zapiska z czeskiej kroniki Neplacha ( X I V wiek) o odkopaniu wstającego z grobu trupa, który okazał się „wzdęty jak wół" od krwi swych ofiar (Urbańczyk 1991, s. 56-57). Od X V I I wieku wampir zajmuje coraz bar­ dziej eksponowane miejsce w potocznej wyobraźni Europy. Choć odżywający wtedy prastary lęk przed „żywym trupem" wyrasta z wierzeń ludowych, najbo­ gatszych i najmocniej ugruntowanych w krajach germańskich i słowiańskich, to ostatecznie formował pod wpływem całej ówczesnej wyobraźni demono8 8 C h o ć ostatnio Z o l l - A d a m i k o w a (1995, s. 123-126) z m i e n i ł a zdanie i u w a ż a , ż e w y o b r a ż e ­ nie „ ż y w e g o trupa" p r z e j ę l i S ł o w i a n i e ze ś w i a t a c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 225 logicznej. Trzeba zatem odróżnić paleohistorię wampira, która trwa w trady­ cjach ludowych od jego nowożytnej historii, na nowo „reżyserującej" wizję tej postaci dla najszerszych kręgów społeczeństwa. * * * W polu widzenia warto umieścić dwa demony, z którymi łączą upiora/strzy­ gonia charakterystyczne powinowactwa: zmorę i topielca. Zmora (mora, mara, nocnica, dusiołek, gnieciuch, macek, siodełko i in.) (Czyżewski 1988, s. 133-134) atakowała w nocy śpiących ludzi. Dusiła ich za szyję, wpychała język w gardło, ugniatała klatkę piersiową i często wysysała krew (Kolberg 1888, s. 39). Zmora nie zabijała raczej od razu, a wielokrotnie powracała do swej ofiary, która opadała z sił i bladła (Kolberg 1882, s. 39). Demon ów przychodził do śpiącego człowieka jako duch czy widmo - odczuwa­ no tylko ucisk jego rąk, dotyk języka i grubych warg, słyszano jak cmoka i mlaszcze (Gołębiowski 1830, s. 137; Udziela 1922, s. 53). Dopiero gdy napadnięty człowiek budził się, widział widmo przeobrażające się na jego oczach w różne zwierzęta (np. kota, mysz, żabę, żmiję, ćmę) lub nawet przedmioty (jak np. w zaciśniętą na szyi tasiemkę) (Kolberg 1874, s. 69; Szyfer 1979, s. 11). Tak jak upiór zmora atakowała również zwierzęta - zwłaszcza konie i bydło (Toeppen 1892, s. 178). Najpowszechniej utrzymywano, że zmora to dusza żyjącej kobiety (tylko wyjątkowo mężczyzny), która w czasie snu opuszcza jej ciało i wyprawia się nawet o wiele kilometrów dalej, by atakować ludzi czy zwierzęta (Kolberg 1962, s. 477). O posiadanie takiej niebezpiecznej duszy podejrzewano przede wszystkim czarownice (Koczwara 1911, s. 65), kobiety kalekie, np. ślepe i głu­ che (Świętek 1893, s. 517) lub o innych jeszcze cechach zdradzających ich demoniczne pochodzenie, np. o zrośniętych brwiach (Simonides 1989, s. 262). Natrafiamy także na różne warianty wyobrażeń kojarzących zmorę z jedną z dwu dusz demonicznych ludzi: wprost wywodzi się j ą od istot dwudusznych (Kolberg 1874, s. 75) lub od dzieci urodzonych z dwoma rzędami zębów czy z dwoma sercami (Pawłowska 1976/77, s. 203; Simonides 1989, s. 262), a także wyjaśnia jej powstanie błędem w rytuale przyjęcia do wspólnoty żywych - gdy rodzice w chwili chrztu zamiast słowa „wiara" wymówili słowo „mara" (Szyfer 1979, s. 15; Pawłowska 1976/77, s. 203). Ta demoniczna dusza zwykle opusz­ czała „ten" świat po śmierci człowieka, którego ciało zajmowała. Wyraźnie mniej popularne były wierzenia o zmorach jako duszach zmarłych ludzi. Wyjąt­ kowo tylko słyszymy, że po śmieci człowieka zmora wciąż wychodziła z grobu (Udziela 1890, s. 55; Baranowski 1981, s. 68). Częściej utrzymywano, że zmory powstają z dusz ludzi zmarłych gwałtownie, zamordowanych czy samobójców, lub winnych różnych zbrodni, np. dzieciobójstwa (Baranowski 1981, s. 68-69; Pełka 1987, s. 158). Ale te motywy wydają się pojawiać wtórnie, w wyniku stopniowego załamywania się znaczeń w tradycji ludowej i coraz swobodniej­ szego krzyżowania różnych motywów, co dobrze widać już w X I X wiecznych źródłach etnograficznych. �226 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Zmora, tak jak upiór/strzygoń, ssie krew i dusi swe ofiary, ale rysuje się także istotna różnica pomiędzy tymi demonami: zmora pojawia się jako widmo, gdy upiór/strzygoń to przerażający „żywy trup". Ta różnica wydaje tak znacząca, że każe owe dwa demony - niewątpliwie wielorako powiązane ze sobą - klasyfi­ kować jako odmienne wyobrażenia. W wierzeniach ludowych w całej Europie środkowo-wschodniej (Moszyński 1967, s. 679-681) można wyśledzić dwa różne wyobrażenia demona wodnego (topielca, topicha, utopca, wodnika, wirnika, pływnika itp.): demona-dziecka i „żywego trupa". Topielec dziecko powstawał z dzieci utopionych zaraz po urodzeniu (Kolberg 1884, s. 93) lub z nienarodzonego dziecka (płodu) kobiety, która utonęła (Kolberg 1967, s. 269). Tak więc demon powstawał z istot rytualnie nie przyję­ tych jeszcze do wspólnoty żywych (= nieochrzczonych) i zmarłych gwałtownie. Według praw archaicznej wyobraźni, istoty takie nieubłaganie skazane były na przemianę w demona. W wypadku innego rodzaju śmierci dziecka powstawał inny demon, np. dziecko uduszone i zakopane w ziemi ulegało przekształceniu w latawca lub porońca (Kolberg 1874, s. 60). Dziecko-topielec w głębinach wód rosło do trzeciego lub siódmego roku życia i dopiero wtedy stawało się nie­ bezpieczne dla ludzi: wciągało ich do wody i topiło (Kolberg 1884, s. 93). Wszyscy ludzie, którzy utonęli w wyniku nieszczęśliwego wypadku - co właśnie najchętniej wyjaśniano wciągnięciem do wody przez topielców dzieci lub samobójcy - także nieuchronnie przeobrażali się w demona (Wójcicki 1974, s. 187; Kolberg 1874, s. 59). Demony powstające z ofiar wody wyraźnie różni­ ły się od topielców-dzieci (chociaż chłopi określali je tak samo: topielec, utopiec, wodnik itp.) Przede wszystkim charakterystyczne jest, że utopieni ludzie nie zmieniali swojego wyglądu. W wychodzących z wody postaciach chłopi z łatwością rozpoznawali utopionych krewnych czy sąsiadów. Widywano też ludzi utopionych dawno temu - np. w miejscach bitew żołnierzy w „dziwnych" mundurach i mówiących nieznanymi językami (utopionych żołnierzy z wojen napoleońskich czy nawet szwedzkich) (Baranowski 1981, s. 88). Takiego demona zwykle zdradzały tylko szczegóły, np. zielone włosy z wplecionymi wodorostami czy sina twarz. Potocznie utrzymywano, że wychodzący z wody zmarły pojawiał się w kapocie z kapturem lub w kapeluszu, a woda kapała z niego tylko z lewej strony (Simonides 1989, s. 244). Można też było usły­ szeć, że ubierał się w kożuch (Kosiński 1904, s. 12) bądź był owłosiony jak zwierzę, czy też był garbaty i kulawy (Kolberg 1884, s. 94). Są to klasyczne znaki demonicznych zmarłych pojawiających się w „tym" świecie. W sumie całkiem jasno rysuje się obraz utopionego człowieka jako wodnego „żywego trupa". Topielec-„żywy trup" jest bezwzględny i podstępny. Wykorzystując swe podobieństwo do żywego człowieka wychodzi na drogi i wypatruje ludzi, których może znęcić do przyjścia nad rzekę czy jezioro, a wtedy wciąga ich w głębiny i topi (Świętek 1893, s. 466). Demon ów miał zwykle cieszyć się z utopienia człowieka - klaskać w ręce i śmiać się przeraźliwie (Kosiński 1904, s. 13). Ludzie zatopieni przez topielca-„żywego trupa" sami również przeobra- �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 227 żali się w takiego demona. Ów swoisty „łańcuch epidemiczny" jest więc taki sam jak w wypadku upiorów/strzygoni. Choć topielec-zmarły, tak jak upiór/strzygoń jest „żywym trupem", to różni­ ce pomiędzy tymi demonami są jednak znaczne. Upiór/strzygoń gryzie i ssie krew lub nawet pożera ofiary dla podtrzymania swojego fizycznego istnienia w „tym" świecie, topielec swoje ofiary tylko wciąga do wód i topi - cieszy go to, ale nie wykorzystuje ofiar w żaden inny sposób. W wierzeniach ludowych tkwi silne przeświadczenie, że demony wodne (także inne niż topielcy, np. rusałki) domagają się ofiar, a gdy ich nie dostają to same po nie sięgają, topią ludzi i zwierzęta. W różnych stronach znany był nawet zakaz ratowania tonącego czło­ wieka, bo właśnie traktowano go jako ofiarę wybraną przez demona. Wodnym demonom składano również ofiary zastępcze: wrzucano do wody pierścienie i monety, niekiedy zatapiano zwierzęta (ptaki, świnie, konie) (Moszyński 1967, s. 679-681 i 508-510). Takie zachowania rytualne mają swoje analogie w róż­ nych archaicznych kulturach w Europie i w świecie. W tym świetle można przypuszczać, iż demony wodne żądają ofiar nie dla siebie, a w imieniu świata podziemnego. Znamienne wydaje mi również, że nic nie wiadomo, by zdaniem chłopów upiór/strzygoń mógł przebywać w wodzie i stąd wychodził na swe mor­ dercze wędrówki. Ujawniają się zatem dwa różne obrazy „żywego trupa", które raczej nie krzyżowały się ze sobą (tylko wyjątkowo również topielca-zmarłego przedstawiano jako istotę o dwu duszach; Kolberg 1967, s. 269). II Co wynika z tych wszystkich informacji? W jakie wzory można je ułożyć i jak pomagają one lepiej rozumieć świat archaicznej wyobraźni „ludu wiejskie­ go" środkowo-wschodniej Europy? Podstawowa definicja upiora/strzygonia jest oczywista: to „żywy trup" (defuncti viví). To niepodlegające rozkładowi ciało zmarłego człowieka, którego nie opuściła jego demoniczna dusza lub zajęła je jakaś inna złowroga dusza. Według wielu archaicznych mitologii, człowiek po śmierci wędruje na „tam­ ten" świat etapami, poddawany jest po drodze rozmaitym próbom i - jak często utrzymywano - dociera „tam" dopiero wtedy, gdy jego ciało na ziemi ulegnie całkowitemu rozkładowi: do kości. Symbolika kości jako „źródła", „esencji" życia, cudownej materii z której odradzają się ludzie, zwierzęta i otaczający ich świat (w antropokosmicznej wizji świata kamienie to wszak kości Matki Ziemi) najprawdopodobniej wywodzi się wprost z wyobrażeń łowców górnego paleolitu i trwa potem uparcie przez tysiąclecia w różnych kręgach kulturowych (Eliade 1994b, s. 166-172, który powołuje się na bogatą dokumentację zebraną m.in. przez A. Fredricha, L. Frobeniusa, H. Nachtigalla, por. też: Eliade 1994a, s. 167). Taki wzorzec wierzeniowy, jak się zdaje, utrzymywał się również wśród chłopów w środkowo-wschodniej Europie. Zupełnie nieźle zachowały się w tra­ dycji ustnej obrazy różnych prób, przez jakie musi przebrnąć zmarły w zaświa­ tach - np. wdrapać się na „wielką" lub „szklaną" górę, przejść przez wąski �228 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i chybotliwy most nad rzeką i in. (Fischer 1921, s. 180-181; Moszyński 1967, s. 598). Skojarzenie wędrówki w zaświaty z rozkładem ciała w grobie rysuje się natomiast bardziej poszlakowo. Pierwszą i najistotniejszą poszlaką jest właśnie strach przed nierozkładającymi się zwłokami. O sile tego lęku dobitnie świadczą różnorakie metody traktowania nierozkładających się trupów, które wyżej starałem się wyliczyć. Ale można wyśledzić również inne znaczące postawy rytualne. To ów strach m.in. kazał unikać wkładania do grobu przedmiotów z metalu, bo jako niezniszczalne mogą utrudnić rozkład trupa. W skrajnych wypadkach słyszymy, że w grobie miało nie być choćby jednego wyrobu z metalu - zmarłym zamieniano pierścienie na imita­ cje wykonane z wosku (zapis z Rusi) (Fischer 1921, s. 250-252). W różnych miej­ scach znany był zakaz chowania zmarłych w butach, bo wówczas muszą „chodzić po ziemi" dopóki ich nie zedrą, dopiero od chwili zniszczenia butów nie opusz­ czają grobu, leżą w nim bez czucia i ciało ich ulega rozkładowi (Fischer 1921, s. 107). Kolejną poszlaką wskazującą na symbolikę rozkładu zwłok jest hipote­ tyczna etymologia prawdopodobnie jeszcze prasłowiańskich słów oznaczających zmarłego - trupa navo (l.m. naví) i „krainę zmarłych" novia. W X V I wieku kilka­ krotnie zapisano też słowo Nyja (Nija), które - tak twierdził Długosz - miało być imieniem pogańskiego boga śmierci. Otóż słowa te wywodzi się od *nyti, nyja (z praindoeuropejskim rdzeniem *nu) w znaczeniach „ginąć", „schnąć", „chud­ nąć" czyli „umierać" (Bruckner 1985, s. 42; Urbańczyk 1991, s. 52; Bylina 1992, s. 15; Kolankiewicz 1999, s. 465). Wynikałoby z tego, że śmierć symbolizuje utra­ ta substancjalności. Tak jak człowiek stary umiera stopniowo, chudnie i kurczy, tak potem zmarły wędruje w zaświaty stopniowo, aż do chwili „zniknięcia" jego ciała. Istnieje także niezwykle ekspresyjny ślad symboliki rozkładu zwłok w samej de­ monologii upiora/strzygonią. Na dźwięk dzwonu lub w chwili świtania rozpływał się w maź, czyli zamieniał w to, co zostaje ze zwłok na ostatnim etapie ich roz­ kładu. Dopiero wtedy demoniczny zmarły, jak odgadujemy, ginął ostatecznie, nie zostawał bowiem po nim nawet najmniejszy kawałek kości. Identycznie unicestwić można było inne spokrewnione z upiorem/strzygoniem demony: zmorę i topielca, niekiedy również czarownicę (Udziela 1890, s. 25, 58; Lehr 1984, s. 237). Istota, która nieodwołalnie znalazła się w zasięgu mocy „tamtego" świata egzystuje w „tym" świecie tylko pozornie, w każdej chwili może zamienić się w maź, smołę, popiół, czyli - gdyby szukać innego jeszcze określenia - w nędzne resztki jałowej, nieużytecznej materii. Bardzo ważne dla interpretacji upiora/strzy gonią są te warianty wierzeń, w których jest on ukazywany jako postać bez szkieletu. Wprost tak przedstawiane było dziecko-upiór, narodzone ze związku kobiety z upiorem. Ale tę cechę łatwo można również rozszyfrować w wariantach widzących upiora/strzy gonią jako po­ stać bez pleców (to obraz rzadko spotykany) lub o ciemnych plecach czy z ciemną plamą na plecach bądź karku (ten obraz występuje znacznie częściej), która - jak odgadujemy - wizualizuje otwór w ciele. Są to znaki zdradzające, że w istocie demon jest w środku pusty, jak gdyby wydrążony. Tak samo znak nożyc na ple­ cach strzygonia zdaje się sugerować, że został on rozcięty i zapewne również opróż- �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 229 niony. W otwartym od tyłu i pustym w środku ciele, z którego wnętrzności zostały - j a k znów wolno odgadywać - wydarte, wyżarte czy wysysane, swobodnie mogą się ulokować rozmaite demoniczne dusze. Na istoty bez pleców lub z otworem w karku natrafiamy w wielu różnych archaicznych kulturach w całej Eurazji (i najpewniej również gdzie indziej), zarówno w wierzeniach chłopów niemiec­ kich, jak w wierzeniach Eskimosów (Leuw 1978, s. 173, 178; Propp 2000, s. 339; zob. też Moszyński 1967, s. 614). Warto zwrócić uwagę, że niektóre obrazy odda­ lone od siebie o tysiące kilometrów są uderzająco podobne do siebie. Oto np. Malajowe lękają się makabrycznego demona langsuir. To piękna, młoda kobieta, o długich włosach, którymi osłania otwór w karku lub na plecach. Fruwa jak ptak lub zamienia się w sowę i atakuje ludzi śpiących, wysysając z nich krew właśnie ową dziurą w ciele. Wstydzi się jednak swego „braku" i po jego ujawnieniu przez człowieka natychmiast ucieka. W demona takiego przeobrażać się ma kobieta zmarła w czasie połogu (Stiller 1971, s. 35). Rusini na Podkarpaciu bali się zaś spotkania z żeńskimi demonami zwanymi leśna, lisna lub miawka, navka. Z przo­ du nie różniły się one niczym od żywej kobiety, ubranej od stóp do głów, ale z tyłu było widać, że nie mają pleców a ich odsłonięte wnętrzności czerwienią się w środku. W demony takie miały przeobrażać się dzieci zmarłe przed chrztem (Moszyński 1967, s. 640). Na Ukrainie navki i dalej w Bułgarii navi, navij'aci to demoniczne ptaki napadające na ludzi i zwierzęta i wypijające z nich krew. Miały one również powstawać z dusz zmarłych przed chrztem dzieci. Sama ich nazwa jest znamienna - wskazuje na starobułgarskie (i zrazem starosłowiańskie) słowo nav, czyli „trup" (Moszyński 1967, s. 675-678). Te wschodniosłowiańskie istoty demoniczne można bez wahania umieścić w kręgu wyobrażeń o upiorach (ostatnio Urbańczyk 1991, s. 52; Kolankiewicz 1999, s. 466^67). W uderzających podo­ bieństwach obrazów tak znacznie oddalonych od siebie tli się najprawdopodobniej uniwersalny alfabet archaicznej wyobraźni, wywodzący się z głębi wielu tysiącleci - z przeczuwanej paleoazjatyckiej czy raczej paleoeuroazjatyckiej wspólnoty wie­ rzeń. Paweł Florenski przyrównał różne „wydrążone" postacie demoniczne znane mu z podań ludowych w Rosji i w krajach niemieckich do larv z wierzeń rzym­ skich i klipot („łupin") z tradycji kabalistycznej i zdefiniował jako „trupy astralne" czy „maski astralne". Takie postacie byłyby tylko pseudo-bytami. Ze zmarłego człowieka pozostaje tylko powłoka, jego środek „wysysa" jakaś „ciemna", „bez­ osobowa" moc, która chce zaistnieć w tym pustym ciele, „by podać ów wygląd za wygląd swego bytu". Florenski przeciwstawia symbolikę wydrążonego, pustego ciała, symbolikę braku kręgosłupa - symbolice ciała podtrzymywanego przez krę­ gosłup, symbolice samego kręgosłupa. W tej opozycji widzi Florenski jedną z ele­ mentarnych operacji symbolicznych odróżniających istoty „złe", demoniczne od istot „dobrych", boskich, czyli inaczej formy istnienia pozorne od form istnienia rzeczywistych (Florenski 1984, s. 113-114). W różnych miejscach na świecie w archaicznych tradycjach istniało wierzenie, że zwierzę i człowiek mogą odrodzić się ze swoich kości. Zniszczenie kości przekreśla szansę na następne życie, zaś uszkodzenie kości powoduje, że w następnym życiu zwierzę czy człowiek będą mieli jakąś wadę. Jest to motyw doskonale uniwersalny, znany zarówno w Afryce �230 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI jak Ameryce Południowej, u plemion syberyjskich i ludów indoeuropejskich. Nic nie stoi na przeszkodzie, by postawić hipotezę, że taka symbolika reliktowo zacho­ wała się również w tradycjach ludowych środkowo-wschodniej Europy O tym, że była znana w tej części Europy jeszcze przed około tysiącem lat mówi wyraźnie mitologia germańska. W Eddzie Sturlussona czytamy o cudownych kozłach Thora, które zabite odradzały się na nowo z kości. Jeden z kozłów odżył jako kulawy, bo właśnie uszkodzono mu, rozłupano, kość udową jednej z nóg (Gylfaginning, rozdz. 26; zob. np. Eliade 1994, s. 168). Sumując: brak szkieletu stanowi istotną „przeszkodę", uniemożliwiającą rozpoczęcie przez zmarłego wędrówki w zaświaty i późniejsze odrodzenie ze swoich kości . Taki zmarły wymyka się z kosmicznego porządku, którym podlegają wszyscy inni ludzi. Po śmierci jego ciało znika zupełnie (jak to ukazuje m.in. przykład upiora-dziecka) lub pozostaje tylko pustą „skorupą", którą włada demoniczna dusza. Ta demoniczna dusza może również porzucać tę „skorupę" i wnikać w zwierzęta, zwłaszcza w złowrogie ptaki (tu znów przypomnę upiora-dziecko) czy żyjących ludzi (strzygoń). W chwili, gdy demoniczna dusza ginie lub bezpowrotnie opuszcza ciało zmarłego, natych­ miast ulega ono całkowitemu zniszczeniu, rozlewa się w maź lub obraca w proch. Zachowujący się w pamięci różnych kultur obraz ludzi pustych w środku - bez szkieletu ujawnia jeden z pierwotnych lęków człowieka: obawę przed zaję­ ciem jego ciała, za życia lub po śmierci, przez jakąś nieznaną i groźną istotę. Ten właśnie lęk stanowi prawdopodobnie podstawowe źródło różnorodnych potem wyobrażeń „żywego trupa". Wyżej zestawiłem różne przyczyny powstawania upiorów/strzygoni, tu chciałbym zwrócić uwagę, że każdy z tych wariantów da się również wyjaśnić owym pierwotnym lękiem. W „żywego trupa" zamieniają się ludzie nie objęci ochroną rytualną, do których łatwy dostęp mają wszelkie złowrogie moce, lub też ludzie, którymi już życia zawładnęły demony. Lęk o własne ciało, na które czyhają demony, okazuje się bardzo trwałym do­ świadczeniem, dlatego też w jego zasięgu doskonale zachowywały się różnorodne 9 9 N a marginesie warto tu z a u w a ż y ć , ż e szkielet z m a r ł e g o w wierzeniach l u d o w y c h w y s t ę p u j e d o ś ć rzadko i z w y k l e nie b u d z i lęku. W y o b r a ż e n i e b ó s t w a ś m i e r c i j a k o szkieletu jest w tradycji ludowej p ó ź n e i stanowi oczywiste z a p o ż y c z e n i e ze ś w i a t a w y o b r a ź n i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . W pa­ m i ę c i c h ł o p ó w u t r z y m y w a ł s i ę obraz s t a r o ż y t n e j b o g i n i ś m i e r c i , inicjacji i c z a r ó w , k t ó r ą roz­ poznajemy w z d e m o n i z o w a n y c h wcieleniach, takich j a k np. ż y t n i a baba, p o ł u d n i c a czy zaraza, a b a j k o w a baba j a g a czy zjadarka. Ż y j ą c e w tradycji podaniowej r ó ż n e j e j obrazy s ą bogate w s z c z e g ó ł y i zawsze e k s p o n u j ą jej c i e l e s n o ś ć : szkaradna starucha lub m ł o d a i p i ę k n a kobieta w b i e l i , w y s t ę p o w a ł a t e ż w p o t w o r n y c h l u d z k o - z w i e r z ę c y c h formach (np. starucha ze ś w i ń s k i m i k ł a m i , o o g r o m n y c h k r o w i c h oczach, racicach b y d l ę c y c h u n ó g ) , z a m i e n i a ł a s i ę w k ł o d ę drzewa lub f r u w a j ą c ą p ł o n ą c a b e c z k ę (np. Ś w i ę t e k 1893, s. 472, Simonides 1989, s. 2 5 1 - 2 5 1 ) . Co jest znamienne, p ó ź n a i z a p o ż y c z o n a ś m i e r ć - s z k i e l e t b y ł a c z ę s t o , np. w w i d o w i s k a c h j a s e ł k o w y c h , o w i n i ę t a szczelnie w b i a ł ą s z a t ę i t y l k o p o d kapturem m o ż n a b y ł o u j r z e ć c z a s z k ę ( K o w a l s k a L e w i c k a 1986, s. 26). A zatem w c i ą ż bardziej atrakcyjny w y d a w a ł s i ę obraz zamaskowanego s z a t ą i kapturem z m a r ł e g o , j a k i znamy z r ó ż n y c h s t a r o ż y t n y c h kultur. Narzuca s i ę t e ż przypusz­ czenie, ż e n i e ś w i a d o m i e u k r y w a n o szkielet i z n ó w nadawano ś m i e r c i k s z t a ł t cielesny. W p o r ó w ­ naniu z archaicznymi obrazami b ó s t w a ś m i e r c i szkielet j a w i s i ę w r ę c z j a k o i c h p r z e c i w i e ń s t w o . Czy nie sensownie b r z m i zatem w y j a ś n i e n i e , iż szkielet nie p r z e r a ż a ł , bo s y m b o l i z o w a ł z m a r ł e g o , k t ó r y s z c z ę ś l i w i e o p u ś c i ł „ t e n " i z n i k ł j u ż ostatecznie w „ t a m t y m " ś w i e c i e ? �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 231 ślady głębinowej wspólnoty archaicznej wyobraźni. Zatrzymam się tylko przy jednym przykładzie: w upiora zamieniał się m.in. trup, którego przekroczył, prze­ skoczył człowiek lub zwierzę bądź przefrunął nad nim ptak. Takie samo wyobra­ żenie odkrywamy tysiące kilometrów dalej w Chinach: rodzina pilnuje tam zwłok, by nie przekroczyło ich zwierzę, bo zmarły stanie się kuei (upiorem) (Farson, Hall 1994, s. 17). Przekroczenie trupa stanowi tylko jeden z wariantów symboliki przekroczenia, znanej z wielu różnych przykładów w świecie archaicznym. W wy­ niku tej czynności człowiek (zwierzę, przedmiot) uzyskuje moce właściwe istocie, która go przekroczyła lub na odwrót. Z wielu przykładów przypomnę choćby w wierzeniach naszych chłopów zakaz przekraczania przez ciężarną kobietę wszel­ kich zwierząt, bo wtedy dziecko urodzi się z sierścią (Moszyński 1967, s. 285). Przekroczenie trzeba więc rozumieć jako jeden z najprostszych magicznych spo­ sobów „naruszenia" jakiejś całości, jej „rozdarcia" czy „otwarcia", wtedy mogą w nią wnikać zewnętrzne moce - nieznane, więc zawsze potencjalnie szkodliwe. W Chinach zaraz po śmierci zatykano wszystkie otwory w ciele człowieka (usta, uszy, odbyt), a zatem mamy wyraźną podpowiedz jak bardzo lękano się wniknię­ cia demonicznej duszy (Granet 1973, s. 312). Demoniczna dusza upiora/strzygonia, gdy opuszczała ciało człowieka, chęt­ nie zajmowała ciało ptaka, który natychmiast zamieniał się w straszliwą, krwio­ żerczą istotę (fruwające strzygi na Śląsku, „puchcza" na Mazowszu, obojasnyka i navki na Ukrainie). Motyw straszliwego ptaka, rozszarpującego swą ofiarę lub j ą pożerającego, czy „tylko" wysysającego z niej krew, jest doskonale znany w kręgu kultur archaicznych. Znowu natrafiamy więc na dobrze zachowujący się element głębinowych warstw wyobraźni. Przerażające czarne ptaki bez głów i o ludzkich nogach, wznoszące się w powietrzu widzimy już na malowidłach ściennych w Catal Hüyük. Są to według wszelkiego prawdopodobieństwa zmarli, gdyż ptaki przedstawiono bez głów, a w kulturze tej zmarłym odcinano głowy (Mellaart 1967, fig. 47). Sięgając najpierw po odleglejsze geograficznie przykłady przypomnę malajska langsuir, zamieniającą się w krwiożerczą sowę. Innym przy­ kładem są üery w wierzeniach Jakutów, latające jak ptaki niewidzialne dusze zmarłych, którzy z różnych powodów nie opuścili tego świata i mszczą się na żywych, pożerając z kolei ich dusze (Sieroszewski 1961, t. I I , 293-298) - to wyobrażenie ma swoje odpowiedniki w wierzeniach innych ludów tureckich. W całej Ameryce Północnej - jak zapewnia C. Lévi-Strauss (1994, s. 104) - dusze zmarłych wcielają w nocne drapieżne ptaki, w ten sposób zmarli przebywający w ciągu dnia w świecie zagrobowym, w nocy wracają do świata żywych. Ptasie cechy ma wiele niebezpiecznych istot związanych ze światem podziemnym i zmarłymi w wierzeniach greckich: prastare boginie-mścicielki Erynie (o skrzy­ dłach nietoperza, z wplątanymi we włosy wężami) chętnie ssące ludzką krew, równie dawne boginie przeznaczenia Kery (czarne, skrzydlate, o ostrych szpo­ nach i wielkich zębach), rozszarpujące trupy i wypijające ich krew, Syreny (ptaki o ludzkiej głowie) zwodzące ludzi i porywające ich do podziemi, a także harpie, ptaki stymfalijskie i in. (zob. np. Grimal 1987, s.v.). Większość z tych wyobra­ żeń przeszło do wierzeń rzymskich, a wiele z nich (np. harpie, syreny) dostało �232 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI się potem do tradycji średniowiecznej Europy, co wspaniale ukazują zabytki sztuki (np. White 1960, passim). Przykłady z bliższych i dalszych kultur można mno­ żyć w nieskończoność. Niewątpliwie spotykamy się tu z wyobrażeniem wywo­ dzącym się z najstarszych warstw wyobraźni - z jakimś archetypem. Swobodnie wznoszący się ponad ziemię ptak stanowi idealny i naturalnie narzucający się obraz dla duszy opuszczającej ciało zmarłego i „ten świat". Rozmaite demonicz­ ne dusze przybierają zaś postać złowrogich i potwornych ptaków. Nie budzi wątpliwości, że słowo strzyga (łac. strix) dostało się na nasze ziemie wraz z pochodem średniowiecznej łaciny i idących z nią w parze śródziemnomor­ skich wyobrażeń o straszliwych, ptakopodobnych demonach, żywiących się krwią i wnętrznościami dzieci. Ale to wyobrażenie trafiło na znany sobie grunt - nie­ chybnie od dawna były tu znane podobne okrutne demony, zamieniające się w krwiożercze ptaki. Najpierw słowo „strzyga" złączyło się tu, jak i gdzie indziej w średniowiecznej Europie, z czarownicą - wszak zdolność do opuszczania „tego" świata i zarówno schodzenia do „dolnego", jak wznoszenia się do „górnego" świa­ ta jest elementarną kwalifikacją każdego szamana. Z kolei słowo to przeniesiono również na innego demona i urobiono wtedy męską formę „strzygoń". Ów demon musiał jednak mieć cechy wyraźnie kojarzące go z czarownicą. Najsensowniejsze wydaje mi się wyjaśnienie, iż tą postacią był czarownik, w archaicznych wierze­ niach odpowiednik i zarazem przeciwnik czarownicy . Pochodzenie jednej z nazw „żywego trupa" od czarownic i czarowników wyda­ je się - również z naszego punktu widzenia - bardzo konsekwentne. To właśnie w tych postaciach doskonale widać istotne pierwotne skojarzenia, uruchamiające pracę wyobraźni o takiej możliwości istnienia (defuncti viví). Wzorcową, paleokulturową, postać szamana definiuje m.in. inicjacyjna śmierć i odrodzenie, w wy­ niku której zdobywa on swą nadprzyrodzoną moc. Szaman po rytuałach inicjacyj­ nych powraca do nowego życia, w którym jego dusza może wychodzić z jego ciała, ale również do jego ciała mogą wchodzić inne dusze. Dwie dusze strzygonią są być może odbiciem tej niebezpiecznej zdolności szamana do przyjmowania w swoim ciele innych dusz - zawsze któraś z nich może nigdy już go nie opuścić. Eliade (1994, s. 105) trafnie zauważa, że szaman, w którego weszła dusza zmarłe­ go sam staje się zmarłym! W efekcie rytuału inicjacyjnego szaman staje się nie­ omal nieśmiertelny. Jest odporny na rany i choroby, łatwo wytrzymuje ból, cało 10 1 0 Taki wzorzec w i e r z e n i o w y n i e ź l e z a c h o w a ł s i ę u H u c u ł ó w . Czarownica (wig'ma) występo­ w a ł a u nich w parze z czarownikiem (opyrem). Huculska w i e d ź m a n i c z y m nie r ó ż n i ł a się od cza­ r o w n i c y na innych terenach, m o g ł a z a r ó w n o s z k o d z i ć j a k p o m a g a ć l u d z i o m . Opyr u p r a w i a ł te same czary co ona, dodatkowo t y l k o specjalizując s i ę w t y p o w o m ę s k i c h dziedzinach, j a k czary m y ś l i w ­ skie. Czasem jednak m u s i a ł t e ż w y p e ł n i a ć r o l ę pomocnika w i e d ź m y - np. m i a ł o b o w i ą z e k s ł u ż e n i a jej za wierzchowca, gdy u d a w a ł a s i ę na ł y s ą g ó r ę . Opyr m i a ł za to nadprzyrodzony dar rozpozna­ wania w i e d ź m , dar k t ó r e g o j u ż one w stosunku do niego nie miały, m ó g ł t e ż p r z e s z k a d z a ć w i e d ź ­ m o m w czarach. W i e d ź m ą kobieta r o d z i ł a się ( = b y ł a pochodzenia demonicznego) lub z o s t a w a ł a przez inicjację i wyuczenie. Natomiast opyrem m o ż n a b y ł o t y l k o s i ę u r o d z i ć . Z a r ó w n o opyr, j a k w i e d ź m a r o d z i l i s i ę z w ę ż o w y m kuprem (ogonkiem), w y r a s t a j ą c y m z dolnych k o ś c i k r ę g o s ł u p a . O p y r m i a ł r ó w n i e ż i n n y k s z t a ł t przyrodzenia i b y ł b e z p ł o d n y ( K o l b e r g 1888, s. 108-114). �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 233 wychodzi ze spotkania z najgroźniejszymi istotami „nie z tego świata". Niektórzy szamani mogli kilkakrotnie powracać do życia po otrzymaniu śmiertelnych ran - nawet po rozćwiartowaniu ciała (Vitebsky 1996 s. 94). Śmierć szamana często stanowiła zagadkę - oto nagle znikał, odchodził gdzieś w nieznane strony. Jego zwłoki traktowano ze szczególną ostrożnością, obowiązywały liczne zakazy i nakazy rytualne (Alekseev 1984, s. 117-141). W wielu kulturach dla zwłok sza­ manów były przewidziane inne formy pochówków, które miały najskuteczniej uwolnić ich duszę z „tego" świata lub ułatwić jej przemianę w dobrego, opiekuń­ czego ducha. Szamana niełatwo było zabić, ale równie trudno było zapanować nad jego mocą już po śmierci. Ta nadprzyrodzona moc, którą uzyskiwał przez inicja­ cyjną śmierć i odrodzenie, nie dematerializowała się zaraz po zgonie. Mijały lata zanim ostatecznie opuściła zwłoki i rozproszyła się w otaczającym świecie. Dlate­ go zwłoki szamanów, jak często utrzymywano, bardzo powoli ulegały rozkładowi. Zmarły szaman był zatem zawsze groźny, bo nigdy nie było wiadomo czy niewykorzysta swojej mocy przeciwko ludziom. Na ogół zresztą zakładano, że w pierwszych latach po śmierci jest on złym, mściwym duchem. Upiór/strzygoń przede wszystkim gryzł i pożerał swą ofiarę lub dusił j ą i wysy­ sał krew. Te dwa elementarne rodzaje jego morderczych zachowań również tchną uderzającym archaizmem. Spotykamy się bowiem z dwoma najtrwalszymi wzor­ cami śmierci występującymi w całym zasięgu kultur archaicznych. Interesujący zwłaszcza jest rządzący tym demonem głód ludzkiego mięsa. Śmierć przez pożar­ cie jawi się jako prawdopodobny najstarszy wzorzec śmierci w kulturze. Pożerają­ ce siebie nawzajem zwierzęta i wśród nich człowiek, również łaknący mięsa, zja­ dający zwierzęta, a niekiedy także innych ludzi - oto tło pierwszych skojarzeń dla symboliki śmierci. Pewne jest natomiast jedno: jako wielcy, nigdy nie nasyceni, pożeracze zgodnie w różnych kulturach przedstawiani są boginie i bogowie śmier­ ci oraz uzależnione od nich rodziny demonów. Doskonale to pokazują różnorakie złowrogie wcielenia odwiecznej Wielkiej Bogini. W Indiach jednym z epitetów Durgi jest Mahagrasa („Wielka Pożeraczka") (Słownik mitologii hinduskiej 1994, s. 57), jej orszak stanowią czarownice, przybierające postać tygrysów ludojadów (Eliade 1984, s. 353). Ostateczne zwycięstwo Kali nad demonami, które zawładnę­ ły światem, polegało na pożarciu w całości ich przywódcy Raktawidży (Markandejapurana 80, 21-44; zob. Erman, Tiomkin 1987, s. 171-175). Syryjska bogini Anat w zbrodniczym szale zabiła wszystkich w pobliżu, nie oszczędziła nawet ukochanego boga burzy Baala, pożarła jego ciało oraz wypiła krew (Eliade 1988, s. 110). W ludzkim mięsie lubuje się w wierzeniach ludowych w Europie straszli­ wa starucha, Żytnia baba (Bystroń 1916, s. 1-19), u nas w bajkach znana m.in. pod imieniem „Zjadarki" (Kolberg 1875, s. 20 i п.). Nie ma chyba potrzeby mno­ żenia kultur i mitów, by powiedzieć tu rzecz oczywistą: Wielka Bogini dając płod­ ność sama musi być dobrze odżywiana. Właśnie dlatego jest Wielką Boginię, że daje i zabiera życie . Ale pożerają do szczętu zmarłych również bogowie świata 11 1 1 Eliade w i d z ą c te j a w n e p o d o b i e ń s t w a konstatuje: „ R z e ź i k a n i b a l i z m s ą charakterystyczne dla archaicznych b o g i ń p ł o d n o ś c i . Z tego p u n k t u w i d z e n i a m i t A n a t m o ż e b y ć z a l i c z o n y do �234 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI podziemnego. W mitach ugaryckich nienasyconym Wielkim Pożeraczem („[jego] paszcza pożąda istot ludzkich"), był bóg podziemi, personifikujący śmierć Mot (Cinal 1997, s. 58-59). Ałtajski bóg dolnego świata Erlik pożerał starców, dzieci przy piersi i niektórych młodych ludzi, było to „właściwe pożywienie dla Erlika" (Kałużyński 1986, s. 148-149). Pan śmierci u Azteków Mictlantecuhtli „wciąż dyszy chęcią pożerania nas" (Clendinen 1996, s. 194). Ludożercami były niezli­ czone demony. W wierzeniach wedyjskich są nimi zwłaszcza rakszasowie i piśaćowie (piaśaća krawjad - „pożeracz surowego mięsa", „pożeracz trupów") (Keith 1925, s. 237-238; Słownik mitologii hinduskiej 1994, s. 150 i 141), lecz o ludożerstwo podejrzewany jest właściwie każdy demoniczny mieszkaniec lasów i pust­ kowi (Słuszkiewicz 1936, s. 24). Mieszkańcy świata hellenistyczno-rzymskiego lękali się m.in. żarłocznych mantikor (imię urobiono od st.perskiego „pożeracz ludzi") (White 1960, s. 51-52), sfinksów, syren, harpi, lamii, koni Diomedesa i in., o których czytamy np. w Physiologusie. Wiele z tych demonów figuruje następnie w bestiariach średniowiecza (White 1960, passim). W mięsie ludzkim smakowały nieodmiennie czarownice, tak samo tessalskie wiedźmy (np. Apulejusz, Metamorfozy 11,21), jak mulukuausi na Wyspach Triobrandzkich (Malinowski 1990, s. 152-153), jak oczywiście nasze europejskie baby wiedźmy (strzygi). Wielkim Ludożercą był smok, gdy postaciował moce podziemne, jak ałtajski Delbegen (Surazakov 1985, s. 35) czy smoki średniowiecznej Europy (były one holophagami „całożercami") (Kiirbis 1976, s. 163). Ludożercami stają się mściwi zmarli, którym nie udało się opuścić tego świata, np. kórmesy, albas ty, Hery u ludów ałtaj­ skich (Tryjarski 1991, s. 85, 89), czy - by sięgnąć po odleglejszy przykład - źli zmarli na Thaiti (Godlewski 1976, s. 190). Zawsze głodni są zmarli w podzie­ miach. Akadyjska bogini Isztar straszy odźwiernych świata podziemnego, że jak jej tam nie wpuszczą „każe powstać zmarłym, by zjedli żywych/zmarli bowiem są liczniejsi niż żywi" (Łyczkowska, Szarzyńska 1981, s. 245). W wyobrażeniach starożytnych Żydów zmarli w Gehennie sami pożerają swoje członki (Minois 1996, s. 79). W ten sam sposób w sztuce średniowiecznej unicestwiają same siebie wście­ kłe apokaliptyczne potwory (Jakubowska 1989, s. 121-122). Także samo wejście do świata podziemnego było obrazowane jako pożerający otwór: u ludów ałtaj­ skich znano je pod nazwą „szczęki ziemi" (Eliade 1994, s. 206), u irańskich Szogdanów miejsce, w którym zostawiali swoich starców znaczyło „zjadające przod­ ków" (Składankowa 1981, s. 85), w sztuce średniowiecznej Europy szeroko znany był motyw „paszczy Lewiatana", pochłaniającej zmarłych grzeszników. W trady­ cji indoeuropejskiej ogień trawiący zwłoki złożone na stosie określany był jako „mięsożerca" (Rygweda X, 9) lub „pożeracz" (Iliada XXIII, 183). Wybrałem tylko e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h starej c y w i l i z a c j i rolniczej r o z c i ą g a j ą c e j s i ę od wschodniego M o r z a Ś r ó d ­ ziemnego a ż po r ó w n i n y Gangesu" (Eliade 1998, s. 110, z p o w o ł a n i e m na s z c z e g ó ł o w e s t u d i u m W. Dostala p o r ó w n u j ą c e g o A n a t do D u r g i ) . A l e , gdy w y j d z i e m y poza p e r s p e k t y w ę Eurazji r ó w ­ n i e ż natrafiamy na wyraziste obrazy W i e l k i e j B o g i n i j a k o W i e l k i e j P o ż e r a c z k i - np. aztecka Coatlicue (Clendinen 1996, s. 240). A r c h e t y p o w y obraz p r z e r a ż a j ą c e j m a t k i , p o ż e r a j ą c e j w ł a s n e dzieci i n t e r e s o w a ł C G Junga (1998, s. 3 2 1 - 3 2 4 ) . �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 235 pierwsze z brzegu przykłady z całej plejady, każda kultura archaiczna może do­ starczyć interesujących egzemplifikacji. Symbolika śmierci przez pożarcie ma jednak zmienne znaczenia. Pożarcie może obrazować szybką metodę dostania się przez zmarłego do „tamtego" świata. Takie znaczenie ma w kulturach praktykujących rytuał porzucania zwłok na pożarcie dzikim zwierzętom, które szybko „oczyszczają" zwłoki do szkieletu (np. w Iranie, Tybecie, Mongolii) (Lurker 1994, s. 325). Najpewniej również w tradycji indoeuropejskiej oddanie zwłok ogniowi - „pożeraczowi" rozumiane było jako błyska­ wiczna metoda wejścia zmarłego w zaświaty. Pożarcie lub połknięcie może obra­ zować śmierć inicjacyjną (np. irański Rustam, biblijny Jonasz). Wreszcie pożarcie obrazuje całkowite unicestwienie żywego lub zmarłego człowieka, który wtedy traci jakąkolwiek szansę na odrodzenie. Ta symbolika jest doskonale znana w na­ szym kręgu kulturowym. Zmarli potępieni na Sądzie Ostatecznym zostaną pożarci przez apokaliptyczną bestię i tłum demonów. W Wizji Thungdala (XII w.) bestia ta pożera potępieńców, trawi ich i wydala jako ekskrementy (Minois 1996, s. 165). Oczywiście upiór/strzygoń występuje w wyobrażeniach ludowych jako strasz­ liwy pożeracz wyłącznie w trzecim znaczeniu. Człowiek zagryziony przez niego sam staje się tym demonem i wcześniej lub później zostanie przez ludzi skutecz­ nie unicestwiony - spalony (j g° kości zostaną zniszczone) czy rozćwiartowany (jego szkielet ulegnie niedowracalnemu zdekompletowaniu). Taki zmarły znik­ nie zatem definitywnie z „tego" świata, ale też nigdy nie trafi w zaświaty. Nie ma dla niego żadnego ratunku, skazany jest na absolutne unicestwienie, zniknięcie z całego kosmosu („druga śmierć"). Upiór/strzygoń nie musi wcale pożreć do szczętu człowieka, zjada przede wszystkim jego duszę, pozostawiając ciało jako pustą skorupę, w którą może wejść któraś z wielu demonicznych dusz błąkających się po świecie. Chciałbym tu zwrócić uwagę na te warianty wierzeniowe, w których upiór/strzygoń przede wszystkim dobiera się do wątroby lub serca swojej ofiary (Berwiński 1862, s. 20-21; Podberski 1880, s. 26-27; Kolberg 1888, s. 209). W tych właśnie orga­ nach kultury archaiczne najchętniej lokalizowały siedlisko duszy czy ogólniej mocy życia. Zjadając wątrobę lub serce człowieka demon ten przejmuje moc życia, niezbędną mu do podtrzymania fizycznego istnienia w „tym świecie". Z tego samego powodu upiór/strzygoń złakniony jest krwi człowieka - opróżnia swą ofiarę z substancji, w której zawarta jest moc życia i podtrzymuje swoją egzystencję . Ta wchłaniana przez upiora/strzygonia moc życia innych istot prędko się jednak wyczerpuje i nieustannie rozgląda się on za nowymi ofiarami. Wygłodniały atakuje nawet zwierzęta, a w desperacji zaczyna zjadać sam siebie. W wyobrażeniu upiora/strzygonia trwa więc jeden z najstarszych lęków czło­ wieka - lęk przed pożarciem przez wrogą istotę. Pierwotny, chciałoby się powie­ dzieć biologiczny, lęk przed pożarciem przez dzikie zwierzę, kultury przetwo­ rzyły w bogatą symbolikę. Z różnych znaczeń tej symboliki w obrazie upiora/ e 12 1 2 Z w y k l e przede w s z y s t k i m s y m b o l i k a k r w i ż y w i ą c e j z m a r ł y c h p r z y k u w a u w a g ę w obrazie w a m p i r a , dlatego nie zajmuje s i ę d o k ł a d n i e j t y m zjawiskiem; zob. np. R o u x 1994, s. 2 3 6 - 2 5 4 . �236 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI strzygonia doskonale zachowało się znaczenie najbardziej okrutne - lęk przed demonem, który zagryzając swą ofiarę, tym samym unicestwiają całkowicie. Kazimierz Moszyński napisał ongiś (1967, s. 654), że dla niego demon ten w wierzeniach ludu słowiańskiego „tchnie bezgraniczną dzikością". Zgoda, o ile pod pojęciem dzikości rozumieć będziemy pierwotne w etymologicznym sensie, czyli początkowe lęki człowieka: lęk przed pożarciem lub wyssaniem krwi i lęk przed zajęciem ciała przez wrogą istotę. III Na koniec chciałbym zaryzykować - na prawach krótkiego sondażu - próbę ulokowania „naszego" upiora/strzygonia na tle kojarzących się z nim wyobrażeń demonologicznych w innych archaicznych kulturach. Takie demony były powszechnie znane w całym kręgu słowiańskim. Choć występuje wiele wariantów wierzeń, choć zmieniają się różne szczegóły i poja­ wiają nowe motywy, to jednak wciąż natrafiamy na te same podstawowe wzorce wyobraźni, które starałem się wyżej ukazać. Przykładem tych pierwszorzędnych podobieństw i drugorzędnych różnic niech będą wierzenia bułgarskich chłopów. Demoniczna dusza wampira (lepira, pltenika) nie opuszcza trupa przez czter­ dzieści dni, potem zaś szuka sobie nowego ciała. Najpierw atakuje zwierzęta, wypija ich krew i wnika do ich wnętrza. Dopiero, gdy wzmocni się wybiera za ofiarę człowieka, dusi go, wysysa krew i zajmuje jego ciało. Gdy wampirowi uda się przetrwać w tym nowym ciele więcej niż sześć miesięcy zaczyna się u niego pojawiać szkielet (okostenjává) i upodabnia się do żyjącego człowieka -jednak jego kości są miękkie jak chrząstki, nie ma też paznokci. Wtedy wypra­ wia się do dalszych wsi (gdzie nie był znany zmarły, którego ciało zajął) i chęt­ nie zakłada rodzinę. Dzieci narodzone ze związku wampira z żyjącą niewiastą stają się vampirdz ami, „widzą" i umieją zabijać wampiry. Wampira można zgła­ dzić na wiele sposobów (np. przez przebicie, oblanie wrzątkiem i in.). Zabity demon zamienia w maź lub zostaje z niego tylko zakrzepła krew. Charaktery­ styczne, że wampiry miały bać się ostrych przedmiotów, bowiem najmniejsze nawet skaleczenie zaraz je zabijało (rozumiem to tak, że każde rozdarcie ciała, groziło wydostaniem się demonicznej duszy z jej „opakowania", a bez niego dusza ta nie mogła fizycznie istnieć w „tym" świecie; krew tylko podtrzymywała nienaturalne istnienie trupa). Można jeszcze dodać, że w Bułgarii często wymie­ nianą przyczyną powstawania tych demonów było przekroczenie zwłok przez człowieka lub zwierzę (u nas ten motyw odbija się znacznie rzadziej) (Miceva 1992, s. 31-43; Vakarelski 1965, s. 229). Kazimierz Moszyński (1967, s. 655) zauważył, że bułgarskie wampiry najwyraźniej w kręgu słowiańskim ukazują koncepcję zajmowania obcego ciała przez demoniczną duszę. Wyobrażenie „żywego trupa" - wampira było dobrze znane w krajach germań­ skich, zarówno w wierzeniach ludowych, jak w potocznym świecie wyobraźni i to już od wczesnego średniowiecza. Wydaje się zatem, że w tym kręgu jest to wyobrażenie wywodzące się wprost z prahistorycznych tradycji (Potkowski 1973, A �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 237 s. 38). Przekonują o tym przede wszystkim wczesnośredniowieczne źródła skan­ dynawskie, szeroko zachowujące starożytne wierzenia Germanów. W sagach czy­ tamy o niebezpiecznej dla żywych obecności w okolicy demonicznego zmarłego, którego zwłoki nie uległy rozkładowi. Wychodzi on z grobu i atakuje ludzi, zabija ich okrutnie, np. wyrywa kawałki ciała, łamie kości, a gdy jego ofierze uda się ocalić życie to zwykle popada w obłęd, chętnie atakuje też bydło, poza tym demo­ luje domy, straszy - wyjąc przeraźliwie, z upodobaniem niepokoi własną rodzinę - zmusza do współżycia swoją żonę. Choć „żywy trup" wychodzący z grobu miał nadnaturalną siłę, to jednak czasem odważni wojownicy mogli go pokonać, śmiało stając do pojedynku. Lecz najlepszą metodą unieszkodliwienia tego groźnego zmar­ łego było odkopanie i zniszczenie jego zwłok - zwykle ich spalenie i wrzucenie popiołów do wody, można też było odciąć trupowi głowę, przebić kołem (przykła­ dy z Eyrbyggja saga, Laxdoela saga i Grettis saga ksmundarsonar u Potkowskiego 1973, s. 38-40). Interesującym elementem wczesnogermańskich wierzeń są praktyki nekromantyczne. Zmarli wywoływani ze swych grobów (kurhanów) we wróżebnym rytuale utisety nie zawsze jednak ukazywali się jako „żywe trupy", ale także - i chyba częściej - w postaci widm. Zmuszani do wieszczenia przod­ kowie musieli oczywiście posiadać szczególną moc, były to przede wszystkim wiedźmy oraz wielcy wojownicy, królowie (Słupecki 1998, s. 63-68). Wyobrażenie „żywego trupa" ludy germańskie przeniosły na nowo zajmowa­ ne przez siebie tereny. Wyraźnie rysuje się ono np. w wierzeniach wczesnośre­ dniowiecznych Franków i Anglosasów (Geiger 1934-35, s. 816). Właśnie w tra­ dycjach germańskich widzieć trzeba podstawowe źródło średniowiecznej wizji wampira w zachodniej Europie (najpierw np. Giera czy Blutsáugera, bo samo słowo wampir wchodzi w powszechne użycie później). W sąsiednim kręgu kulturowym, u Celtów, wyobrażenie „żywego trupa" zde­ cydowania traci na wyrazistości. W wierzeniach Celtów dusze większości zmar­ łych dość prędko znikały w bezkresie zaświatów, bliżej „tego" świata przebywa­ ły po śmierci tylko dusze niektórych ludzi: posiadających magiczne moce, jak bohaterowie, druidzi, królowie lub których śmierć była nadnaturalna, rytualnie „inna" (zmarli w boju, w wyniku zarazy, z powodu zdrady, topielcy, rażeni pio­ runem), czy wreszcie tych, którzy z innych powodów różnili się rytualnie (np. ludzi popełniających przestępstwo rytualne, jak złamanie przysięgi) (Czarnow­ ski 1956, s. 135). Zmarli ci przebywali wewnątrz kurhanów (side) lub w pobliżu, gdzie często ich widywano, ale na ogół jako widma i tylko w wyjątkowych wy­ padkach ukazywali się w cielesnej postaci. W irlandzkim cyklu sag o Fionnie mac Cumhaillu, bohater zabija Ailléna mac Midna, jednego ze zmarłych z poko­ lenia Tuatha de Danan, kiedy w noc Samhain wyszedł on z podziemi, by kolejny raz podpalić Tarę, świętą stolicę wyspy. Fionn zabił groźnego zmarłego magicz­ ną włócznią, potem odciął mu głowę i przybił do wysokiego pala, żeby wszyscy mogli j ą zobaczyć (Heaney 1996, s. 171-172). Nie ma zatem wątpliwości, że ten groźny zmarły pojawił się w „tym" świecie jako „żywy trup" i równie oczywiste jest, że był to niezwykły zmarły, który dysponował potężną, nadnaturalną mocą. To właśnie ta moc umożliwiała mu cielesną obecność w świecie ludzi. Źródła �238 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI irlandzkie kilkakrotnie wspominają o zwyczaju grzebania władców w pozycji stojącej na granicach, by chronili królestwo również po śmierci. Moc zmarłego króla nie ulega więc rozproszeniu i trwa w jego zwłokach, które nie rozsypują się w proch (Czarnowski 1956, s. 141 i 158). Nic nie wiemy jednak o wychodze­ niu tych dawnych władców ze swoich grobów. Liczono raczej na ich magiczną moc, a nie fizyczną pomoc (dawni królowie Tary i Leinsteru stoją w grobach na granicy zwróceni do siebie twarzami i wciąż walczą ze sobą, nie opuszczają jed­ nak grobu, między nimi trwa zatem pojedynek mocy) (Czarnowski 1956, s. 158). Jeszcze mniej wyraźnie rysuje się wyobrażenie „żywego trupa" u starożytnych Greków. Najbliższe takiego wyobrażenia zdają się niektóre motywy kultu hero­ sów. Każda grecka wspólnota miała w swoim rytualnym centrum choćby jeden pusty grób (kenotaf) herosa. Gdy grób był pusty, poszukiwano wtedy szczątków herosa, co zresztą, po zasięgnięciu wyroczni, najczęściej się udawało. Posiadanie tych szczątków materializowało przeszłość, łączyło wspólnotę z jej początkami i z wydarzeniami, które ongiś uporządkowały świat. Wzniesienie grobu i otoczenie kultem szczątków herosa miało zatrzymać na zawsze jego duszę w tym, a nie innym miejscu. Dusza herosa nie opuszczała bowiem tak łatwo ziemi jak dusze innych zmarłych, rychło rozpływające się w ciemnościach Hadesu. Moc użyczona herosom przez bogów umożliwiała ich duszom dalsze trwanie w „tym" świecie i wywieranie wpływu na życie ludzi. Nie wszystkich herosów czczono dla ich dobroczynnych mocy, niektórych otaczano kultem raczej z lęku przed ich niebez­ pieczną mocą. Złowrodzy herosi to ci, którzy za życia dokonali czynów naruszają­ cych uznany ład - mordowali, gwałcili, łamali przysięgi i in. Takie zachowania, choć niezrozumiałe dla ludzi, musiały mieć jednak istotne znaczenie, herosi nie działali bez woli bogów. Właśnie obrazy tych złowrogich herosów w wierzeniach Greków chętnie zestawia się z obrazami środkowoeuropejskiego upiora (Zieliński 1991, s. 226). Nie wydaje mi się to najtrafniejsze porównanie. Charakterystyczne jest, że zwłoki herosów nie zachowywały się dużo lepiej niż ciała zwykłych śmier­ telników - zwykle w grobach przechowywano ich kości, czasem prochy. Zatem zmarłego herosa trudno traktować jako „żywego trupa". Dawni herosi ukazywali się przede wszystkim jako widma i tylko w niektórych wypadkach można się wa­ hać czy również nie przybierali kształtów cielesnych. Zdolność do materializacji to jednak również co innego niż zachowanie ciała. Dobrym przykładem - i często przywoływanym - wyobrażenia złowrogiego herosa jest Likas z Temesy, o którym czytamy u Pauzaniasza. Likas był towarzyszem Odyseusza, który podczas postoju w Temesie zgwałcił dziewczynę i został za to ukamienowany przez miejscową ludność. Potem jego dusza mściła się na mieszkańcach miasta, mordując każdego, kto znalazł się na jej drodze. Bezsilni ludzie postanowili opuścić Temesę, ale za­ broniła im tego delfijska Pytia, każąc tylko przebłagać duszę zmarłego - wznieść mu okręg świątynny i corocznie poświęcać w ofierze („oddać za żonę") najpięk­ niejszą z ich dziewic. Złowrogiego herosa, przebywającego w swym okręgu, pokonał inny heros, bokser Eutymos. Z mieczem w ręku zwyciężył go w walce i zmusił do ucieczki w głębiny morza. Pauzaniasz widział malowidło, „kopię bar­ dzo starego oryginału", na którym przedstawiono Likasa jako przerażającą postać, �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 239 całą czarną i okrytą wilczą skórą (Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, ks.VI, 6, 7-11). Istnienie takiego wizerunku nie rozstrzyga jednak czy Likas ukazywał się cieleśnie, czy jako widmo. Wśród Greków do końca starożytności utrzymywała się archaiczna, jeszcze homerycka, wizja podziemnego Hadesu, w którym pogrą­ żały się dusze-widma, uwolnione już od świadomości i nic nie czujące. Można je było przywołać i na chwilę przywrócić im pamięć własnego życia, jak to zrobił Odyseusz schodząc „w dół", na granicę światów, i składając ofiary, z których naj­ ważniejszą była krew z czarnego barana i czarnej owcy. Pijąc rozlaną krew dusze-widma na chwilę odzyskały świadomość, na chwilę odzyskały pozór życia (Ody­ seja X I , 20-52, 148-152, 647-648). Rozpoznajemy dobrze znany w świecie ar­ chaicznym obraz niknących w zaświatach zmarłych, którzy rozpaczliwie pragną choćby pozorów bytu - co jest możliwe, gdy zabiorą moc życia innym istotom, pijąc ich krew czy też je pożerając. Znaczące jest jednak, że po wypiciu krwi dusze w Hadesie nie odzyskują nawet na chwilę swej cielesności. Później w wierzeniach Greków rozwinęła się koncepcja kar pośmiertnych, zwracająca duszom w Hadesie doświadczenie rozpaczy i cierpienia, a zatem również rodzaj drugiego - o ile moż­ na tak powiedzieć - bardziej rzeczywistego pośmiertnego istnienia. Ale także wów­ czas wywoływani na ziemię zmarli ukazywali się jako widma-cienie (tak jest u tragików; zob. Mańkowski 1975, s. 26). Trzeba jeszcze uczciwie powiedzieć, że w zapisach wierzeń Greków natrafiamy również na rozmaite niejasne wypadki pojawiania się groźnych zmarłych, którzy nie trafili do otchłani lub stamtąd się wydostali. Oto np. Flawiusz Filostratos (1 poł. I I I w.) opowiada o demonicznej niewieście, która uwiodła pewnego młodzieńca, jak wyznała „z myślą o póź­ niejszym pożarciu jego ciała, uważał[a] bowiem, iż najlepiej jest karmić się ciała­ mi pięknymi i młodymi, jako że krąży w nich zdrowa krew" (Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, IV, 25). Bez wątpienia występowała więc w cielesnej posta­ ci, lecz to wcale nie każe w niej widzieć „żywego trupa". Nawet gdyby udało się ujawnić w świecie greckim nie budzące zastrzeżeń wyobrażenia „żywego trupa" i tak wypadnie je ulokować na marginesie tradycji wierzeniowej. Lęk przed „żywym trupem" jest za to doskonale widoczny tysiące kilometrów dalej, w innym starym indoeuropejskim kręgu kulturowym: w wedyjskich Indiach. Bliskim odpowiednikiem środkowoeuropejskiego upiora jest tam wetala. Wetalowie to klasa demonów przebywających w miejscach palenia zwłok i czyhających na okazję zajęcia ciała zmarłego. Zmartwychwstający trup, w którego wniknął ten demon, przedstawiał się często makabrycznie: cały sczerniały od dymu stosów pogrzebowych i ohydnie śmierdzący przypalonym ludzkim mięsem (Somadewa, Wetala...., Opowieść wstępna, cyt. wyd. s. 9). Wchodzącego w zwłoki i ukazujące­ go się cieleśnie wetali lękano się zwłaszcza z powodu jego demonicznych umiejęt­ ności zwodzenia człowieka, roztaczania wokół niego różnych przerażających ilu­ zji (Somadewa, Wetala..., passim). Ale można również odgadywać, że lękano się ludożerczych instynktów tego „żywego trupa", który występuje w orszaku Siwy/ Rudry razem z innymi najstraszliwszymi demonami lubującymi się w ludzkim mię­ sie. Ciało zmarłego mógł również zająć czarownik (asceta) wykonując specjalny rytuał, przenoszący jego duszę z jednego ciała do drugiego, by np. zamienić swoje �240 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI stare, zużyte już i niesprawne ciało, na nowe, młodzieńcze (Somadewa, Wetala..., Opowieść XXIII, cyt. wyd. s. 224). Te przykłady trzeba widzieć na szerszym tle starych wyobrażeń indyjskich o możliwości swobodnego lokowania się dusz róż­ nych istot - demonów jak wetala, półbogów jak jakszasowie, wielkich czarowni­ ków jakimi są asceci, innych ludzi władających mocami jak królowie - w ciałach martwych lub żywych ludzi i zwierząt (przykłady u Eliadego 1984, s. 167-168 i s. 396). Charakterystyczne w tej tradycji są wyobrażenia o możliwości rozwinię­ cia przez człowieka magicznych umiejętności wchodzenia w inne ciało - o czym czytamy w klasycznych traktatach o jodze (np. Patańdźali, Jogasutry III, 38). Kon­ cepcja taka jest zresztą wspólna dla rozleglejszego indo-tybetańskiego kręgu kul­ turowego. Warto też zauważyć, iż czarownik we wczesnych tekstach wedyjskich to jatudhana, „zawierający w sobie (kryjący w sobie) demona" (Słuszkiewicz 1936, s. 6). Natomiast dusze zmarłych ludzi nie pozostawały raczej w swych ciałach. Po spaleniu zwłok dusza zmarłego określana jako pręta „ten, który odszedł" błąkała się jeszcze przez pewien czas w „tym" świecie, najchętniej w okolicy miejsca kremacji, pola bitwy, przy skrzyżowaniu dróg, ale też w okolicy własnego domu (Wałkówska 1973, s. 24). Nie była jednak widoczna dla żyjących, a jej obecność zdradzała niesamowita woń lub straszliwe krzyki i jęki. Pręta ma więc wyraziste cechy ducha-stracha (Słuszkiewicz 1936, s. 9). Pręta opuszczał ten świat już po dziesięćiu-jedenastu dniach, gdy w wyniku składanych ofiar (z kulek ryżowych i wody) wytwarzało się nowe tymczasowe ciało niezbędne zmarłemu do rozpo­ częcia wędrówki w zaświaty lub dopiero po roku, gdy wykonywano rytuał sapindikarny, łączący zmarłego z przodkami w zaświatach (Gonda 1980, s. 443). Jeśli zaniechano tych rytuałów pręta zamieniał się w straszliwego demona bhuta, żywiącego się ludzkim mięsem i krwią. W bhutów zamieniali się poza tym ludzie zmarli gwałtownie (w wyniku wypadku, wyroku, zamordowani, samobójcy), bezbożnicy i przestępcy, ludzie kalecy i umysłowo chorzy. Bhuta mógł pojawiać się niewidzialnie i widzialnie, wtedy ukazywał się w przeobrażonej, potwornej postaci - np. mały, niesamowicie gruby, nieproporcjonalny, o wielkich lwich zębach, cały czerwony lub czarny. Mógł również przybrać postać zwierzęcą, np. kozy czy wołu. W lokalnych tradycjach ludowych można natrafić na wyobra­ żenie, że zarówno bhutowie, jak pręty miały zdolność wnikania w ciało zmarłego i mówienia jego ustami. Demony te potrafiły również wejść w żywego człowieka, który nagle zapadał na chorobę lub zaczynał mówić nie swoim głosem. Wresz­ cie mogły też przybrać postać zmarłego i nawet zapłodnić kobietę (Keith 1925, s. 214-215; Słuszkiewicz 1936, s. 34-35). Wykraczając poza krąg kultur indoeuropejskich chciałbym jeszcze zajrzeć do odległych Chin. J.A. MacCulloch (1921, s. 590) widział (choć bliżej tego nie wy­ jaśnił) zajmujące podobieństwa słowiańskich i chińskich wierzeń o „żywych trupach". Ta opinia wydała się trafna również Kazimierzowi Moszyńskiemu (1967, s. 660). Wedle starożytnych wierzeń chińskich (referuję za: M . Granet 1973, zwł. s. 312-317; 1977, s. 64-67) człowiek ma dwie dusze. P'o, duszę niższą, duszę krwi, która pojawia się w chwili poczęcia i hun, duszę wyższą, duszę - tchnienie, która pojawia się dopiero w chwili narodzin, wraz z pierwszym krzykiem niemów- �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 241 lęcia. Po śmierci człowieka jego zwłoki składano w prowizorycznym grobie - płyt­ kim dole, lekko przysypanym ziemią lub założonym gałęziami, a nad nim ustawia­ no szałas. Zwłoki leżały tam tak długo, dopóki nie uległy rozkładowi do szkieletu. W szałasie nad grobem składano ofiary z jedzenia, którymi karmiła się dusza p'o. W miarę rozkładu zwłok dusza ta zatracała swą żywotność, aż zanikała zupełnie, rozpraszając się w otaczającym świecie i ostatecznie wchłaniał j ą świat podziem­ ny, Żółte Źródła. Jeśli jednak ofiary z pożywienia były za małe lub ich zaprzestano za wcześnie dusza p'o opuszczała grób i niepokoiła żywych jako wygłodniały, groźny demon (kuei). Dusza hun po śmierci człowieka rozpoczynała zaś wędrów­ kę do innego tamtego świata, do niebiańskiego pałacu Szang-ti, gdzie łączyła się z duszami zmarłych przodków. W tej wędrówce duszy hun muszą pomóc żyjący. Tupiąc i krzycząc krewni zmarłego powodowali hałas podobny do grzmotu, którym odstraszali potwory szykujące się do pożarcia duszy przechodzącej przez „coś w rodzaju czyśćca" (Granet 1973, s. 313). Gdy zwłoki rozłożą się już do szkieletu, syn zmarłego wykonuje rytuał ostatecznego zamknięcia grobu (lub przeniesienia do nowego, trwałego grobu) i zabiera do domowego ołtarza lub świą­ tyni przodków tabliczkę z imieniem i schematyczną podobizną zmarłego. W tej tabliczce również przebywa dusza hun, która łączy się także na ziemi z hun przod­ ków. Tabliczka jest otoczona kultem, m.in. składa się jej ofiarne pożywienie, aż do chwili śmierci kolejnego członka rodu w czwartym pokoleniu, wtedy dopiero hun ostatecznie zamieszkuje w zaświatach. Jeśli ofiary składane hun są niewystar­ czające, to i ona może stać się niebezpieczna dla żywych. Im szlachetniej uro­ dzony (= rytualnie potężniejszy) był zmarły, tym dłużej trwa rozkład jego zwłok, rozproszenie duszy p'o i wędrówka duszy hun. Dusza p'o władcy może w ogóle nie ulegać rozproszeniu, wtedy wchodzi w duszę dzikiego zwierzęcia albo zamie­ nia zmarłego w „żywego trupa", jak to stało się np. w wypadku Er-szy huangi-ti. Ciekawa jest informacja, że zmarłemu przed złożeniem do prowizorycznego grobu wypełniano usta ryżem zmieszanym z kauri lub nefrytem, kawałkami nefrytu zatykano też wszystkie inne otwory ciała, aby nie weszła nimi inna błąkająca się dusza i zmarły nie stał się demonem, jak pisze Marcel Granet (1973, s. 312), aby nie stał się wampirem. Choć lęk przed „żywym trupem" rysuje się w przywołanych kulturach ze zróżnicowaną wyrazistością, to jednak dość łatwo możemy odszukać wspólne wzorce wyobraźni. Ciało zmarłego nie ulega rozkładowi bowiem: • Dusza zmarłego nie chce lub nie może opuścić jego ciała. W tych wypad­ kach zwykle okazuje się, że jest to zmarły władający nadnaturalnymi „mocami", które w chwili śmierci nie ulegają „rozproszeniu" i jego dusza (lub jedna z jego dusz) wciąż może korzystać z ciała. Ta niezwykła „moc" zmarłego wynika z jego „innego" pochodzenia (od demonów czy bogów), mógł uzyskać j ą dzięki swoim czynom, różnorakim aktom transgresji (odwadze na polu bitwy czy zbrod­ ni), mogła też wypełnić go dopiero w chwili śmierci (kiedy umierał „inną" śmier­ cią - rażony piorunem czy podstępnie zamordowany). Najzwięźlej ujmując chodzi tu o rozmaitych zmarłych o „innym" statusie rytualnym (czarowników, władców, morderców, ofiary i in.); �242 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Zwłoki zajmuje jakaś inna błąkająca po świecie demoniczna dusza. Te wzorce wyobraźni wydają się tak elementarne (wszak najłatwiej dają się interpretować w ramach szamanizmu, traktowanego jako praforma wyobraźni reli­ gijnej), że dziwi nieobecność wyobrażenia „żywego trupa" w różnych starych i wielkich kręgach kulturowych. Nie widzimy wyraźnie tego wyobrażenia u ludów ałtajskich, tak głęboko przecież zakorzenionych w szamanizmie - pomimo, że dusze demonów i zmarłych chętnie zajmują tam ciało żyjącego człowieka. Nie występuje też ono w kręgu starożytnych kultur semickich Bliskiego Wschodu - choć i tam demony mogą swobodnie wnikać w żyjącego człowieka (np. taka jest ajtiologia różnorodnych chorób). Nietrafne jest zatem przenoszenie określenia „upiór" lub „wampir" na różne widma złowrogich zmarłych w innych kulturach. LITERATURA KRĄG SŁOWIAŃSKI B a r a n o w s k i B . 1965, Z b a d a ń nad d a w n ą d e m o n o l o g i ą l u d o w ą . ( R e l i k t y w i e r z e ń u p i o r y - s t r z y g o n i e na t e r y t o r i u m w o j . ł ó d z k i e g o ) , Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, z. 40. - 1981, W kręgu upiorów i wilkołaków, Ł ó d ź 1981. B a z i ń s k a B . 1967, Wierzenia i p r a k t y k i magiczne pasterzy w Tatrach Polskich, [ w : ] Paster­ stwo Tatr Połskich i Podhala, t. 7, W r o c ł a w . B e r w i ń s k i R.W. 1862, Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych, Po­ z n a ń 1862 (reprint: Warszawa 1984). B i e g e l e i s e n H . 1929, Lecznictwo ludu polskiego, K r a k ó w (reprint: Warszawa 1986). - 1930, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludowych, Warszawa. B i e ń - B i e l s k a H . 1959, Słownictwo Warmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy, Wrocław. B r u c k n e r A . 1985, M i t o l o g i a polska, [ w : ] t e g o ż Mitologia słowiańska i polska, Warszawa. B y l i n a S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizja kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, War­ szawa. Bystroń J.S. 1916, Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C e r c h a S. 1900, Przebieczany, Materiały Antropologiczno-Archeołogiczne i Etnograficzne, Chmielowski E. 1987, Czarownice, strzygi, mamony czyli wierzenia i zabobony ludu cyjskiego zebrane przez... w pierwszej połowie listopada 1890 г., N o w y S ą c z . C i s z e w s k i S. 1894, Krakowiacy. Monografia etnograficzna, t. 1, K r a k ó w . - 1911, Czaszki ludzkie z k ł ó d k a m i , Lud, t. 17. C z y ż e w s k i F. 1988, Z m o r a , Etnolingwistyka, nr 1, L u b l i n . D e к o w s к i J.P. 1987, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa. E f i m e n k o P.S. 1992, U p y r i (iz i s t o r i i narodnych w i e r o w a n j j ) , (1883), [przedr. w : ] 1992. Federowski M . 1889, Lud z okolic Żarek, Siewierza, Pilicy, t. 4. gali­ Ukraińcy, Warszawa. - 1897, Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, K r a k ó w . F i s c h e r A . 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. F 1 i z а к S. 1952, M a t e r i a ł y etnograficzne i historyczne z terenu Z a g ó r z a n , Archiwum Etnogra­ ficzne, nr 4, P o z n a ń - Ł ó d ź . F r a n k o U . 1992, S o ż ż e n i a upyrej w s. Nahujewiczach w 1831 g. (1890), [przedr. w : ] Ukraińcy 1992. G i e y s z t o r A . 1982, Mitologia Słowian, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł . 1830, Lud połski. Jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830 (reprint: War­ szawa 1983). �243 JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) G o n e t S. 1910, Wierzenia l u d o w e z Suchej, Lud, t. 16. G u s t a w i c z B . 1902, K i l k a s z c z e g ó ł ó w ludoznawczych z p o w i a t u bobreckiego, Lud, t. 8. Hilferding A . 1965, Ostatki S ł o w i a n na p o ł u d n i o w y m brzegu B a ł t y c k i e g o M o r z a (1862), [ w : ] K o l b e r g 1965, s. 3 0 7 - 4 5 6 . H n a t i u k W . M . 1903, Znadobi do galicko-ruskoj d e m o n o l o g i i , Etnograficzny] Zbirnik, t. 15, Lwów. - 1912, Z n a d o b i do ukrainskoj d e m o n o l o g i i , Etnograficzny} Zbirnik, t. 34, L w ó w . I w a n o w P.W. 1992, Narodnyje rasskazy o w i e d m a c h i upyrjach (1891), [przedr. w : ] Ukraińcy 1992. K a n t o r J. 1907, Czarny Dunajec, Materiały t. 7. Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, K o c z w a r a J. 1911, Wierzenia ludowe w M a ł y c h K o ń c z y c a c h , k o ł o Z e b r z y d o w i c na Ś l ą s k u , Lud,t 17. Kolankiewicz L . 1999, Dziady Teatr święta zmarłych, Gdańsk. Kolberg O. 1874, Lud. Krakowskie, cz I I I , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 7, W r o c ł a w 1979). Kosińs 1875, Lud. Krakowskie, cz. I V , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 8, W r o c ł a w 1979). 1882, Lud. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. V I I , K r a k ó w (reprint D W O K , t. 15, War­ szawa 1962). 1884, Lud. Lubelskie, cz. I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 17, K r a k ó w 1962). 1888, Lud. Pokucie, cz. I I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 3 1 , Warszawa 1963). 1888a, Lud. Radomskie, cz. I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 2 1 , K r a k ó w 1964). 1891, Lud. Chełmskie, cz. I I , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 34, Warszawa 1964. 1962, Lud. Kaliskie i Sieradzkie, K r a k ó w ( D W O K t. 46). 1965, Lud. Pomorze, K r a k ó w ( D W O K : t. 39). 1967, Lud. Tarnówskie-Rzeszowskie, Warszawa ( D W O K t. 48). 1970, Lud. Mazowsze, cz. V I I , K r a k ó w ( D W O K t. 42). 1971, Lud. Ruś Karpacka, cz. I I , W r o c ł a w - P o z n a ń ( D W O K t. 55). 1973, Lud. Sanockie-Krośnieńskie, cz. I I ( D W O K t. 51). 1979, Lud. Ruś Czerwona, cz. I I / 2 , P o z n a ń - W a r s z a w a ( D W O K t. 57/2). ki W. 1904, M a t e r i a ł y etnograficzne zebrane w r ó ż n y c h o k o l i c a c h G a l i c y i , cz. 2, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7. K o w a l s k a - L e w i c k a A . 1986, L u d o w e w y o b r a ż e n i a ś m i e r c i , Polska nr 1-2. Sztuka Ludowa, r. 40, K o z i o ł M . 1989, S t r z y g o ń , Etnolongwistyka, nr 2, L u b l i n . K r u m h a n z l o v á Z . 1964, Z v l á š t n o s t i r i t u na s l o v a n s k ý c h p o h ř e b i š t i c h v Č e c h á c h , [ w : ] Vznik a počátky Slovanu, t. V. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, W r o c ł a w . L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza (region s ą d e c k i ) w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. 66. - 1983, L u d o w e wierzenia w demony wodne, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a ­ k o w i e " , t. 8. - 1984, Wierzenia w istoty n a d z m y s ł o w e , „ E t n o g r a f i a Polska", t. 28, z . l . - 1985, Wierzenia demonologiczne, [ w : ] Studia K r a k ó w 1985. z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, M á t y á s К . 1893, Nasze s i o ł o . Studjum etnograficzne, Wisła, t. 7. M l e c z k o T. 1902, Ś w i a t z m a r ł y c h . Zwyczaje i zapatrywania ludu polskiego w G a l i c y i za­ chodniej, Lud, t. 8. M i с e v a E. 1992, Ś w i a t i a n t y ś w i a t , Etnolingwistyka, t. 5, L u b l i n . M o s z y ń s k i К . 1928, Polesie wschodnie, Warszawa. - 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. P a w ł o w s k a J. 1977, R e l i k t y w i e r z e ń d e m o n o l o g i c z n y c h w e wsiach w o k o l i c y D u b i e c k a , w o j e w ó d z t w o P r z e m y ś l , Rocznik Przemyski, t. 17/18: 1976/1977. P e ł k a L . J . 1987, Polska demonologia ludowa, Warszawa. �244 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Pietkiewicz C. 1931, U m a r l i w wierzeniach B i a ł o r u s i n ó w , Pamiętnik Warszawski, 1931, z.2i3. - 1938, Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warszawa. P o d b e r s k i A . 1880, M a t e r y j a ł y do d e m o n o l o g i i l u d u u k r a i ń s k i e g o , Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 4. P o l W. 1966, Prace z etnografii p ó ł n o c n y c h s t o k ó w Karpat, Archiwum Etnograficzne, nr 29. Robotycki R. 1992, Wampiry. O d w i e r z e ń l u d o w y c h do f i l m o w y c h f a n t o m ó w , Polska Sztu­ ka Ludowa - Konteksty, r. 46, nr 1. S i m o n i d e s D . 1984, Śląski horror, K a t o w i c e . - 1989, Wierzenia i zachowania p r z e s ą d n e , [ w : ] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), K a t o w i c e . S z y f e r A . 1979, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Warmiaków, Olsztyn. Ś w i ę t e k J. 1893, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię. Obraz etnograficzny, Kraków. T o e p p e n M . 1892, Wierzenia mazurskie, Wisła, t. 6. T o m i c k i R. 1976, S ł o w i a ń s k i m i t kosmogoniczny, Etnografia Połska, t. X X . U d z i e l a S. 1890, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły, Warszawa. - 1922, Z k r o n i k k o ś c i e l n y c h . K r o n i k a w M i l ó w c e , Lud, t. 2 1 . Ukraińcy 1992, Ukraińcy: narodni wirowannja, powirja, demonołogia, Kiew. W a k a r e l s k i Ch. 1965, Etnografia Bułgarii, Wrocław. W a s i l e w s k i L . 1902, nota w dziale „ P o s z u k i w a n i a " , Lud, t. 8. W a s y l e w s k i S. 1907, W sprawie w a m p i r y z m u , Lud, t. 13. W a w r z e n i e c k i M . 1907, W i e ś M y s ł a k ó w . N o t y ludoznawcze, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 9. W ó j c i c k i K . W . 1974, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Warsza­ w a ( w y d. 1 - 1837). Zborowski J. 1932, Ludoznawcze p r z y c z y n k i z g ó r a l s z c z y z n y , Lud, t. 3. Zoll-Adamikowa H . 1979, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopołski, t. 2: Analiza, W r o c ł a w . - 1995, D i e Jenseitsvorstellungen bei den Heidnischen Slawen: Defunciti v i v i oder i m materialle Seelen?, Przegląd Archeologiczny, t. 43. INNE KULTURY A 1 e к s e e v N . A . 1984, Samanizm tiurko-jazyčnych narodov Sibiri, N o v o s y b i r s k . A p u 1 e j u s z, Metamorfozy albo złoty osioł, t ł u m . E. J ę d r k i e w i c z , Warszawa 1995. B o t h e r o y d S., B o t h e r o y d P.F. 1998, Słownik mitologii celtyckiej, Katowice. С i n a 1 S. 1997, Ba 'al z Ugarit a inni bogowie burzy starożytnej Syrii i Palestyny, Kraków. C l e n d i n n e n I . 1996, Aztekowie. Próba interpretacji, Warszawa. C z a r n o w s k i S. 1956, K u l t b o h a t e r ó w i j e g o s p o ł e c z n e p o d ł o ż e . Ś w i ę t y Patryk bohater naro­ d o w y I r l a n d i i , [ w : ] t e g o ż , Dzieła, t. I V , Warszawa. E l i a d e M . 1984, Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa. - 1988, Historia wierzeń i idei religijnych, t. I , Warszawa. - 1994, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E r m a n W., T i o m k i n E. 1987, Mity starożytnych Indii, Bydgoszcz. F a r s o n D . , H a l l A . 1994, Tajemnicze potwory, Warszawa. F i l o s t r a t o s F l a v i u s , ŻywotApolloniuszaz Tiany, t ł u m . I . Kania, K r a k ó w 1997. F l o r e n s k i P. 1984, Ikonostas i inne szkice, Warszawa. G e i g e r P. 1 9 3 4 - 3 5 , Nachzehrer, [ w : ] Handwórtebuch des deutschen Abergalubens, Berlin-Leipzig. G o d l e w s k i A . L . 1976, Na morzach południowych, Wrocław. G o n d a 1980, Vedic Ritual: The Non-Solemn Rites, Leiden. G r a n e t M . 1973, Cywilizacja chińska, Warszawa t. V I , �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 245 - 1997, Religie Chin, K r a k ó w . G r i m a 1 P. 1987, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, W r o c ł a w . H e a n e у M . 1996, Za dziewiątą falą. Księga legend irlandzkich, Kraków. H o m e r . 1999, Iliada, t ł u m . K . J e ż e w s k a , Warszawa. Jakubowska B . 1989, Złota Brama w Malborku. Apokaliptyczne bestiarium w rzeźbie średniowiecznej, Malbork. J u n g C G . 1998, Symbole przemiany, Warszawa. K a ł u ż y ń s k i S. 1986, Tradycje i legendy ludów tureckich, Warszawa. K e i t h A . B . 1925, The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishades, H a r v a r d 1925 [reprint N e w D e l h i 1976]. Kobłandy-Batyr, 1987, Kobłandy-Batyr. Kazachski epos ludowy, t ł u m . M . Ł a b ę c k a - K o e c h e r o w a , Warszawa. К ü r b i s B . 1976, Holophagus. O smoku w a w e l s k i m i innych smokach, [ w : ] Ars histórica. Prace z dziejów powszechnych i Polski, P o z n a ń . L e u u w v a n d e r G. 1978, Fenomenologia religii, Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1994, Opowieść o rysiu, Ł ó d ź . L u г к e r M . 1994, Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Kraków. Ł y c z k o w s k a K . , S z a r z y ń s k a K . 1981, Mitologia Mezopotamii, Warszawa. M а с С u 11 о с h J.A. 1921, Vampire, [ w : ] Encyclopedia of Religion and Ethics, J. Hastings (ed.), t. 12, szp. 5 8 9 - 5 9 1 , Edinburgh. M a l i n o w s k i В . 1990, B a l o m a - duchy z m a r ł y c h na Wyspach Triobranda, [ w : ] t e g o ż Dzieła, t. 7, Warszawa. M a ń k o w s k i J. 1975, Mity i świat Eurypidesa. Zagadnienia wybrane, W r o c ł a w . M e 11 a a r t J. 1967, Catal Hüyük: Neolithic Town in Anatolia, L o n d o n . M i n o i s G. 1996, Historia piekła, Warszawa. Odyseja, Homer. Dzieła t. I I . Odyseja, t ł u m . L . S i e m i e ń s k i , o p r a ć . Z . K u b i a k , Warszawa 1990. The Oxford English Dictionary 1933, The Oxford English Dictionary, O x f o r d 1933, [reprint: O x f o r d 1988] P a t a ń d ź a l i , Jogasutry, [ w : ] Klasyczna joga indyjska, t ł u m . L . Cyboran, Warszawa, 1986. P a u z a n i a s z , 1968, Wędrówka po Helladzie = Na olimpijskiej bieżni i w boju. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie księgi V, VI i IV, t ł u m . J. N i e m i r s k a - P l i s z c z y ń s k a , W r o c ł a w . Potkowski E. 1973, Dziedzictwo wierzeń pogańskich w średniowiecznych Niemczech. Defuncti vivi, Warszawa. P r o p p W. 2000, Nie tylko bajka, Warszawa. Rygweda, Hymny Rigwedy, 1971, t ł u m . F. M i c h a l s k i , W r o c ł a w . R o u x J.-P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Kraków. S i e r o s z e w s k i W. 1961, Dwanaście lat w kraju Jakutów, t. I I , K r a k ó w . S k ł a d a n k o w a M . 1979, Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w „ Szahname ", Warszawa. Słownik mitologii hinduskiej 1994, Słownik mitołogii hinduskiej, A . Ł u g o w s k i (red.), Warszawa. S ł u p e c k i P.S. 1998, Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów, Warszawa. S ł u s z k i e w i c z E. 1936, O duchach, duszach, d j a b ł a c h i demonach indyjskich, Lud, t. 34. S o m a d e w a , 1955, Wetala..., Dwadzieścia pięć opowieści wampira [Wetala-pańcza-wimsatika], t ł u m . H . W i l l m a n - G r a b o w s k a , W r o c ł a w . S t i l l e r R. 1971, Antologia literatury malajskiej, Wrocław. S u r a z a k o v S.S. 1985, Altajskij geroičeskij epos, M o s k v a . Tryjarski E. 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. Wałkówska H . 1973, Kult zmarłych w Indiach starożytnych. Studia z etnografii Indii, Wrocław. W h i t e Т. H . 1960, The Bestiary. A Book of Beasts. Being a Translation from a Latin Bestiary of the Twelfth Century, made and edited b y . . . , N e w Y o r k . V i t e b s k y P. 1996, Szaman, Warszawa. Z i e l i ń s k i Т. 1991, Religia starożytnej Grecji. Zarys ogólny. Religia hellenizmu, Wrocław. �246 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI JAROSŁAW KOLCZYŃSKI ON L A M I A S A N D VAMPIRES ONCE A G A I N Summary The author has re-examined ethnographic records c o m i n g f r o m before the W W I I (i.e. i n c l u d ­ i n g also some areas o f Belarus and U k r a i n e previously b e l o n g i n g to Poland) i n search o f those concerning lamias and vampires ( i n Polish referred to by more names: u p i ó r , w a m p i r , s t r z y g o ń , strzyga). The resources o f data, especially from the 1 9 th century are f a i r l y r i c h , a l l o w i n g for attempts o f interesting explanations reaching deeper into the w o r l d o f archaic i m a g i n a t i o n . I n part I source data are collected and marshalled, those t e l l i n g about: situations i n w h i c h the mentioned demons emerge, their forms and actions, ritual ways o f neutralizing their magic p o w e r and other r i t u a l actions associated w i t h their apparition. The author distinguishes different types o f e v i l spirits mentioned and named i n f o l k tales (i.e. different categories o f vampires, lamias, nightmares, kelpies waterspirits. I n Slavonic languages emons are distinguished by more names although i n some beliefs and stories they seem to be confused.In the author's classification they should be treated separately despite some propinquities i n the motives o f respective beliefs. I n the second part interpretation is offered. The author starts w i t h the d e f i n i t i o n o f the dis­ cussed demon ( vampire/lamia) as " l i v i n g ghost", " l i v i n g corpse" (defuncti vivi). Remarkable are those beliefs i n w h i c h die demon is believed to be hollow, empty, w i t h o u t skeleton inside h i m . I t may reveal one o f the most p r i m a r y fears o f m a n k i n d , i.e. fear o f filling one's body ( l i v i n g or after death) w i t h strange and hostile soul.That d i d not a l l o w the deceased for the proper passage to the other w o r l d . Here another archaic image seems to be reflected, associating the decay o f the flesh w i t h the passage to the other w o r l d w h i l e the preservation o f complete skeleton means the chance for r e v i v a l . The demonic soul was believed to be able to leave the human body and to occupy that o f a b i r d w h i c h , i n turn became a dangerous demon - another archetypie image. Remarkable is that the most feared " l i v i n g ghosts" ("zombies") were those into w h i c h m a g i ­ cians and witches turned. Here we should refer to the paleocultural and cross-cultural figure o f shaman - the one whose soul can leave his body but alsowhose b o d y can be posesssed by other spirits. The v a m p i r e / l a m i a was said to bite and devour his v i c t i m or to strangle and suck his/her b l o o d . B e i n g devoured is, most probably the most archaic image o f v i o l e n t death. B e i n g devoured by a demon was s t i l l more dreadful since i t frustrated any chances for r e v i v a l . K a z i m i e r z M o s z y ń s k i says that, i n his o p i n i o n , that demon, as i t appears i n the b e l i e f system o f the Slavs, has "an air o f infinite savagery". A c c o r d i n g to the author i t is a very suitable term i f by "savage" w e mean not o n l y " p r i m i t i v e " but also " p r i m a r y " . ( I n Polish - " p i e r w o t n y - one term w i t h double meaning- " p r i m a r y " and " p r i m i t i v e " Here we can see the p r i m a r y fears o f m a n k i n d . I n the t h i r d part the author studies the above mentioned ("our") vampires against the back­ ground o f similar beliefs i n other cultures. He starts w i t h the B u l g a r i a n vampires w h i c h prove the Slavic cultural " c o m m o n denominator". Striking resemblances can be found i n the German c u l ­ tural area (both those o f ancient times and i n German folk culture). Remarkably less distinct is the representation o f " l i v i n g corpse" i n the ancient Celtic cultural circle. S t i l l less i n ancient Greece. O n the other hand an equivalent o f the " l i v i n g corpse" can be found i n the Vedic India (wetala). Remarkable similarities w e can see i n ancient China. Instances reaching far back i n the past and/ or c o m i n g f r o m distant societies prove u n i t y o f i m a g i n a t i o n reaching very deeply and seem to h i n t at certain paleocultural patterns . The more strange i t seems that the representations o f the " l i v i n g corpse" are, as a matter o f fact, not present at a l l i n some great and ancient cultural circles, e.g. by Semitic or A l t a i c peoples. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzy рек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af105749887f97cc092b6ccd5e434fd2.pdf afca63eed17070d1fb210e19f9587547 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2149 Title A name given to the resource Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.9-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki J E Z U S CHODZĄCY PO J E Z I O R Z E G E N E Z A R E T (Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego w kulturze chłopskiej) Na jedynym zachowanym w Polsce egzemplarzu pierwszego tłumaczenia z greki na polski Ewangelii św. Mateusza przez Stanisława Murzynowskiego, karty z opisem cudownego zdarze­ nia — chodzenia Pana Jezusa po morzu — nie są ani pokreślone, ani nie mają na marginesach żadnych uwag. Nieco dalej, na kartach następnych roi się od uwag, pisanych po łacinie lub po polsku, chyba czerwonym atramentem, dziś mającym barwę sępi. W uwagach tych uderza przemożna powinność dania świadectwa, że się analizowany przedmiot zna wyśmienicie. Jeśli jedak krytykującym zadrżała ręka przy wypisywaniu swych uwag w części poświęconej zdarzeniu nad Jeziorem Genezaret, mógł — chociażby z tytułu miłości bliźniego swego — pozostawić gdzieś znak podziwu, czy chociażby uznania. Nic takiego nie uczynił. Przyjmijmy zatem, że nasz surowy krytyk, czytając kartę LXVIII (recto i verso) oraz recto karty LXIX tylko spokorniał, zamilkł. Czy dlatego, że tłumaczenie na polski tego fragmentu pisma świętego jest arcydobre? Zapewne. Ale wówczas rodzi się pytanie dla nas zasadnicze, dlaczego Murzynowski tak je wyróż­ nił. Co skłoniło młodego tłumacza do przejęcia się opisem uciszenia wiatrów, burzy itd.? Może wchodziła w grę zaduma nad samym cudem stąpania po powierzchni wód morza. Zauważmy, że wśród cudów Jezusowych ten właśnie należy do zupełnie wyjątkowych, jakby przedłużających ze Starego Testamentu akty ujarzmiania żywiołów przez samego Boga i wreszcie Mojżesza. Wszelkie inne cuda Jezusowe (za życia) mają aspekt przeważnie uzdrowicielski, lub szerszy, wspomaga­ jący człowieka, charytatywny. Dopiero po śmierci i złożeniu do grobu —wniebowstąpienie — zamyka cykl tych działań miłosier­ nych. Natomiast cudowne przemieszczania się w przestrzeni ponad ziemią (z reguły mające charakter pokonywania raczej odległości w poziomie, chociaż również w pionie, czy tylko w pionie, casus Ы. Ładysława z Gielniowa)' odnajdujemy w do­ konaniach Buddy, Mahometa, średniowiecznych świętych chrześcijańskich, doświadczających łaski lewitacji, a także w czy­ nach bohaterów mitów i legend o czarnoksiężnikach, czarow­ nicach i duchach. Natomiast chodzenie po wodzie, wydawałoby się w stosunku do szybowania, jednakowo niezwykłe, w ogóle nie należy do przesięwzięć podejmowanych przez wspomniane istoty. Czy to dlatego, że jest to działanie w kategoriach ich kratofanii „niemożliwe", bo tak łatwo sprawdzalne itd.? Moje dotychczasowe spekulacje nie pozwalają jednak zro­ zumieć do końca stanu ducha tłumacza, jego wewnętrznych motywacji, prowadzących do wyróżnienia ustępu o... małowierności, tak, „ludziach małej wiary". Odsuńmy na chwilę na bok rozważania o spektakularnej stronie zdarzenia nad Jeziorem Genezaret. Może właśnie ten aspekt uniwersalny etycznie, o szerszym znaczeniu niż uzdrowie­ nia, pomnażanie jadła, aspekt zdecydowanie duchowy, odnoszą­ cy się do takich wartości ogólnoludzkich, jak ufność, zaufanie, moc wewnętrznych przekonań, wiara i ostatecznie przyjaźń, inspirował Murzynowskiego do starannego i w efekcie literacko zachwycającego spolszczenia oryginału. Pozostaje jeszcze jeden czynnik — nie wykluczone, że decydu­ jący — który spowodował nadanie opisowi w wersji polskiej spotkania Jezusa z apostołami-rybakami szczególnych walorów translatorskich. Wydaje się, że tym czynnikiem była, doświad­ czona na własnej skórze znajomość zagrożeń z jakimi spotykają się prawdziwi rybacy, narażeni na plagę wiatru, który swą siłę nagłą wzmaga nad wszelkimi większymi akwenami, wreszcie spiętrza fale niespodziewanie. Ale to nie wszystko. Murzynowo przytulone do prawego brzegu Wisły należało do wsi zawsze bardziej rybackich niż rolniczych (ogrodniczo-sadowniczych). 1 2 3 względnie zajmujących się hodowlą.* Kto choć raz przespał wietrzną noc na prawym (właśnie prawym, a nie lewym) brzegu Wisły, w tym jej odcinku, gdzie płynie prawie w poprzek najczęstszych i najdokuczliwszych w Polsce wiatrów południowo-zachodnich, będzie miał w miarę pełne odczucie interesują­ cych nas osobliwości środowiskowych. Niezłą ich charakterys­ tykę odnajdujemy w samej nazwie Murzynowo oraz w nazwach wiatru, kujawa (synonim, wiatr z Węgier, rzadziej węgierka) i części kraju, Kujawy: „Kujawy, nazwa dzielnicy wielkopolskiej (...), jak Bielawy; 'wydma piaszczysta', od kui, 'wichru', cerk. kujati, 'mruczeć'; jest i chujawa, chaja, o 'zawierusze' (...)"*. Murzynowski spędzający dzieciństwo między Murzynowem (dom babci i dziadka) a Suszycami (dom rodziców), w wieku dojrzałym, szukający zapewne w tych miejscowościach na­ tchnienia i nastroju skupienia dla swej pracy, odwiedzający kościół flisacki w Rokiciu, znał na pamięć realia tego co dziś nazywamy frontem burzowym, układającym się nader często jak bieg ze wschodu na północny-zachód Wisły. W Murzynowie, położonym tuż tuż przy rzece, zjawisko nagłego zachmurzenia, połączone z silnym i niespodziewanym wiatrem, mogło nie raz porwać młodemu uczonemu kartki ze stołu, aby równie nagle przeistoczyć się w upragnioną ciszę. Położenie dworku Murzynowskich na wysokim, nadwiślańskim tarasie, pozwalało postrze­ gać świat rozległy, hen po horyzont. Po każdej burzy z tego wyjątkowego obserwatorium miało się wgląd w niezwykły cud natury, przetarcie się nieba, zmieniającą się na oczach barwę toni rzeki — rozpogodzenie. W tamtych, odległych latach, widok raźno uwijających się na brzegu rybaków (jeszcze przed chwilą walczących z żywiołem), szczęśliwych z udanego połowu i wy­ jścia cało z opresji, należał do stałego repertuaru, rozgrywającego się tu od wieków spektaklu. Zapewne pobyt Murzynowskiego w Wirtemberdze i we Włoszech, dalsze studia i praca w Królewcu (mieście przedzielonym Pregołą), nieopodal prawdziwego mo­ rza, pogłębiły jego wrażenia wyniesione z rodzinnych stron. Wracajmy do naszego, przerwanego wątku, gorliwej pracy krytycznej Jana Małeckiego (Jana z Sącza, Sandeckiego). Tak nazywał się właśnie ktoś, kto zapamiętale kreślił i przekreślał stronice pierwszego, polskiego przekładu Ewangelii św. Mateu­ sza* Z powodu tych przekreśleń i uwag poczynionych na marginesach, jedyny, ocalały egzemplarz Ewangelii, zaliczany jest w dziale starodruków BUW do bezcennych cymeliów, unikatów po dwakroć. Można bez żadnej przesady powiedzieć, że Małecki na pierwszej karcie przekładu i kilku innych, po prostu się pastwił. Kreślił je bowiem w kratę, liniami ukośnymi, na przemian, z prawa na lewo i z lewa na prawo (5, 6 kresek). W dalszych częściach przekładu, Małecki zrezygnował z tych osobliwych przekreśleń (w paru miejscach jeszcze do nich powracał), natomiast rozbudował spisywanie uwag krytycznych na niezadrukowanych częściach karty. Nie było to działanie łatwe, albowiem dbały o prawidłowy przekład Stanisław Murzy­ nowski, włączył do swego dzieła oprócz Ortografii Polskiej, uszczegółowienia jej zasad, drukowane w wybranych miejscach na marginesach (zarówno lewym, jak i prawym) każdej stronicy Ewangelii. Postępowanie Małeckiego można w jakiejś mierze rozumieć. Przekład jaki oceniał posiadał cechy, które zaskakiwały — co stwierdzają znawcy przedmiotu (Rosponda, Krzyżanowski, Pepłowski) — n o w o c z e s n o ś c i ą , kształtowaną przez opozycje: rodzimość — obcość oraz literackość — potoczność.* Małecki sam zabiegał u księcia Alberta o uzyskanie zezwolenia na drukowanie własnego tłumaczenia Nowego Testamentu. Suro­ wo krytykując dzieło Murzynowskiego spowodował też wstrzy7 �I manie na krótko wydawania przekładu, firmowanego przez Jana Seklucjana. Ponadto Murzynowski wplątany zostaje w spory teologiczne prowadzone w Królewcu z niezwykłym zacietrzewie­ niem przez zwolenników Fryderyka Staphylusa z jednej strony i z drugiej, zwolenników Andrzeja Osiandra (spór dotyczył między innymi nauki o usprawiedliwieniu). „Morlin, przeciwnik Osiandra, zaczął z kolei zwalczać przedsięwzięcie Seklucjana i Murzynowskiego. Posunął się tak daleko, że wykluczył nawet Murzynowskiego od komunii. Prace wydawnicze w drukarni Aleksandra Augezdeckiego prowadzone były wówczas w tajem­ nicy. I ostatecznie w 1553 roku ukazuje się Testament Nowy Zupełny' . Murzynowski mógł mieć poczucie całkowitego zwy­ cięstwa nad swym bezlitosnym oponentem — dodajmy — star­ szym aż o 36 lat, doświadczonym pisarzem, tłumaczem, wydawcą i na koniec, pastorem. Czym sukces ten był ponadto? Otóż po 1553 roku nie ma już żadnego śladu — wcześniej niezwykle żywej — działalności Stanisława Murzynowskiego... Ks. I. War­ miński na początku tego stulecia w swej nieprawdopodobnie dociekliwej rekonstrukcji zdarzeń przed stuleciami w Królewcu, uznał 1553 rok datą śmierci, mającego zaledwie 27 lat, autora pierwszej Ortografii Polskiej i pierwszego przekładu Nowego Testamentu. W przeciwieństwie do swych ziomków — którym poświęciłem pracę Murzynowo, znaki istnienia i tożsamości — żył krótko, umarł gwałtownie..." Skromne Muzeum — Pracownia —jakim opiekuję się w Murzynowie — poświęcone jest pamięci Stanis­ ława Murzynowskiego. 10 11 11 Jednym z najważniejszych eksponatów, stanowiących pod­ stawę ekspozycji murzynowskiego Muzeum, jest znacznych rozmiarów obraz przedstawiający Jezusa w scenie udzielania ratunku świętemu Piotrowi na Jeziorze Genezaret. A więc obraz dotyczący tego miejsca w Ewangelii św. Mateusza w przekładzie Murzynowskiego, które nie zostało opatrzone żadnymi uwagami krytycznymi przez pastora Małeckiego. Obraz z Muzeum w Mu­ rzynowie to unikatowy zabytek w kulturze chłopskiej nie tylko Polski, lecz — można mniemać — również katolickich Niemiec, Włoch, Francji czy Hiszpanii. Pierwsze wrażenie przy oglądzie malowidła rodzi skojarzenia z malarstwem kościelnym XVIII w., a może nawet wcześniejszym. Zbliżywszy się do obrazu, nie trudno od razu spostrzec, że jest namalowany na dykcie. Powstał w 1946 roku. Oto jego historia: W czasie wojny dwie rodziny z Murzynowa (Szymczakowie i Świdniakowie) często gościły, spokrewnionego z nimi przez małżeństwo, „króla szyprów" z Płocka, Stanisława Małkowskiego. Kiedy Niemcy spalili mu barkę, zbierał siły, aby przetrwać, nie w Płocku, lecz w Murzyno­ wie. Koniec jednak wojny witał w Gdańsku. Mimo bowiem szykan ze strony okupanta, nie przestał być wodniakiem. Po wojnie, razem z synem Zbigniewem, również zawołanym wod­ niakiem, i jak ojciec mającym żonę z Murzynowa (z rodu Karasiewiczów) często z naszą wsią łączyli swoje losy, a poprzez tę wieś z nieopodal położonym Rokiciem, parafią z romańskim kościołem, posiadającym przez swe bliskie, bezpośrednie (nie przedzielone zabudową wioskową) sąsiedztwo z Wisłą, miano kościoła flisackiego, czy wodniackiego. Związek kościoła rokickiego z życiem wodniaków uznać niewątpliwie należy za pra­ stary. W czasie wojny kościół Niemcy zamknęli i zabronili jakichkolwiek przy nim praktyk religijnych. Natomiast wielolet­ niego proboszcza ks. Władysława Bromirskiego zabito w osła­ wionym w tych stronach obozie w Działdowie. Małkowscy, ojciec i syn, Stanisław i Zbigniew, z wielkim 14 19 II. 1. Fragment obrazu Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret, 1946 r. Muzeum w Murzynowie fS ł l 10 �II. 2. Paul Bril, Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret, pocz. XVII w. Kolekcja Porczyńskich zaangażowaniem włączyli się w odbudowę podniszczonego w czasie wojny kościoła. Między innymi zbierali surowiec (mo­ siądz i srebro) na dwa dzwony, które miały otrzymać w zamian za ów akt darowizny imiona dwóch ofiarodawców. * Proboszczem był wówczas ks. Wacław Gałęza. W niedalekim Brudzeniu (siedziba urzędu gminnego) analogiczną opiekę nad tamtejszym kościołem sprawował brat ks. Wacława, ks. Jan Gałęza. Stałym łącznikiem między braćmi księżmi pozostawał ich ojciec, malarz. Zaraz po wojnie poświęcił się on przyozdabianiu zniszczonych kościołów. W kościołach brudzeńskim i duninowskim, dzieło malarza Gałęzy istnieje do dzisiaj, w rokickim — w czasie przywracania mu pierwotnego, zabytkowego wyglądu — zostało usunięte." Malarz Gałęza, ojciec dwóch księży, stał się też autorem interesującego nas obrazu, przechowywanego obecnie w Muzeum w Murzynowie. Do powstania obrazu, według żyjącego do dziś w Płocku Zbigniewa Małkowskiego, syna „króla szyprów", Stanisława, doszło w sposób następujący: Stanisław Małkowski zaangażował się nie tylko w gromadzenie surowca do odlania dzwonów, ale również w namalowanie obrazu bliskiego sercom wodniaków i rybaków do ołtarza, wystawianego trady­ cyjnie przez murzynowiaków w Rokiciu na Boże Ciało. W przeci­ wieństwie do pozostałych parafian (z wiosek Myśliborzyce, Więsławice, Rębielin, Uniejewo i samo Rokicie), zadawalających się jedynie przystrajaniem na Boże Ciało przydrożnego krzyża czy kapliczki (figury), stale znajdującej się we wsi, murzynowiacy montowali — należy użyć tego terminu — ołtarz: podobnego mu nie sposób odnaleźć, korzystając na przykład z wiadomości czerpanych z literatury przedmiotu, archiwum fotograficznego IS PAN, przekazów ustnych itd. Otóż ołtarz ten ustawiano na dwóch rybackich łodziach, specjalnie dowożonych z Murzynowa w po­ bliże kościoła, aby umieścić je przy brzegu (w zależności od roku) wcześniej — Wisły, później — na jednym z trzech, znajdujących się tam do niedawna stawków (kanaików). Sam ołtarz, stół przykryty obrusem, przybrany czterema świecznikami i kwiatami w wazonach, ustawiano na desce łączącej łodzie. Do boków 1 stołu przytwierdzano sieci rybackie, które rozpościerano, jak przy łowieniu ryb, ukośnie, na lewo i prawo. W sieci wkładano deski do krajania, mające zazwyczaj w tych stronach kształt ryby pokaźnej, szerokiej, niczym karp lub leszcz. Dodatkowo jeszcze majono te sieci — zatykając od góry — gałązki zerwane z poblis­ kich krzewów czy drzew. Ponad ołtarzem wyprowadzano, zawią­ zane na masztach łodzi, dwa żagle, dokładnie rozpostarte na rozprzach. W poprzek zaś żagli umieszczano chorągwie (obecnie dwie białoczerwone). Wreszcie po środku, ponad stołem, zawie­ szano obraz. W 1946 roku Stanisław Małkowski sporządził do fundowane­ go przez siebie obrazu podkład z dykty, obramionej profilowaną listwą. Podkład miał kształt wysłużonego w pionie prostokątu u góry zwieńczonego półkolem o podstawie równej połowie szerokości całości powierzchni. Tylko sam kształt tego podkładu (owo półkole u góry) sugeruje związek naszego obrazu z daw­ nym malarstwem religijnym. Jak wiadomo, powierzchnia półkola służyła często przedstawianiu sfery niebiańskiej, a pozostała, ziemskiej. W półkolistej części murzynowskiego obrazu namalo­ wany został początek świetlistej smugi —stopniowo rozszerzają­ cej się — skierowanej na głowę Jezusa. > Gałęza zgodził się namalować Jezusa chodzącego po morzu za... remont posiadanego kajaka. Małkowski kajak wyremon­ tował. I już w 1947 roku murzynowiacy mogli wystawić na Boże Ciało nowy obraz imponujących rozmiarów. Wystawiano go również (ale tylko zawieszając na północnej ścianie kościoła w Rokiciu) w czasie trzech odpustów: w dniach świętych Piotra i Pawła (patronów kościoła), św. Małgorzaty (patronki parafii) oraz Przemienienia Pańskiego. Obraz spełniał swe zadania przez ponad 30 lat. Pod koniec lat siedemdziesiątych — za czasów nieocenionych zasług dla rokickiego kościoła proboszcza ks. Jana Degowskiego — uznano, że obraz powinien zostać za­ stąpiony przez inny, całkiem nowy. Po latach, na moją uwagę, że obraz Gałęzy nie był jeszcze stary i zniszczony, jedna z od- �powiedzi brzmiała: „To tak się mówi, ale on stał na chórze w kościele, a tam, i mysz go nagryzła, i się kurzył..." Kiedy pojawił się nowy obraz, o czym za chwilę, dzieło Gałęzy powędrowało z chóru do przykościelnej, dawnej cmentarnianej kaplicy, w której przechowywano różne rupiecie. I pewnie, przywalony starymi, połamanymi ławkami sczezłby całkiem, gdyby nie drzemiące — chociaż nikłe — pasje muzealnicze piszącego te słowa. Zamówienie wykonania kolejnego obrazu trafiło do nieżyjące­ go od 1987 roku Alojzego Piekarskiego, emerytowanego hutnika szkła, zawołanego wędkarza, osoby o niezwykle bujnym życiory­ sie (wychowywał się na Mołdawance w Odessie) i żywiołowym temperamencie. Nikt z mieszkańców wsi, ani też sam proboszcz, nie brali przez chwilę pod uwagę faktu, że Piekarski był — jak stwierdzał z rozmysłem, bezdyskusyjnie — wyłącznie pejzażystą. Stanowczo też się wypierał, jakoby rozpoczynał od malowania makatek, między innymi z Aniołem Stróżem, prowadzącym dwoje dzieci ptzez kładkę nad rwącym potokiem. Kiedy otrzymał zamó­ wienie na obraz do ołtarza, należał już do grupy jeleniogórskich amatorów, malarzy naiwnych. Do Murzynowa trafiał na wakacje, i nad Wisłą, a potem Jeziorem Włocławskim, zdobywał na­ tchnienie do realizowania się według ustalonych , powtarzają­ cych się schematów malarza „pięknych widoków". Unikał jak ognia portretowania, scen rodzajowych, szczególnie religijnych. Może dlatego, że nie zapomniał swoich pierwszych kroków zarobkowych w sztuce malowania, kiedy poświęcać się musiał przedstawianiu owego Anioła Stróża i słodkiej pary dzieci. Dał się jednak nakłonić do przyjęcia zamówienia-zlecenia za osławione pół litra, jak mawiał, za bańkę. Ogląd dzieła Gałęzy w Rokiciu, którego wcześniej nie próbował wcale poznać (nie chodził do kościoła), przekonał go, że „apostołów wyglądających jak małpy, należy przedstawić kształtniejszymi" (słowa wdowy po malarzu). Co też uczynił, szybko, sprawnie, nim trafiły doń obiecywane przez kościelnego, ś.p. Franciszka Torbickiego, jajka, niezbędne do zagruntowania już nie dykty, lecz płyty pilśniowej twardej. Obraz Piekarskiego, w żywych kolorach, z wyrazistą figuracją, starannym ukazaniem twarzy nawet drugoplanowych postaci, przyjęty został z wielkim uznaniem i do dzisiaj raz do roku pełni swoje kuItowo-obrzędowe zadanie. Ołtarza już nie ustawia się na łodziach przy jakimś stawku, lecz przy pobliskim w stosunku do kościoła, solidnym słupie cementowym, podtrzymującym prze­ wody elektryczne. Spoza tego słupa (w kształcie odwróconego V) rozpościera się widok na rozległą toń Jeziora Włocławskiego — martwy zalew — dawną Wisłę. Ale nadal murzynowiacy, mimo że przestali być wodnikami i rybkami (między innymi z powodu przekształcenia rzeki w jezioro) przystrajają ołtarz na Boże Ciało dwoma żaglami, a także sieciami, w których znajdują się sym­ boliczne przedstawienia ryb. 18 Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret jest tematem w ikono­ grafii religijnej Polski nader rzadkim. Obrazy z Murzynowa I i II (Gałęzy i Piekarskiego) stanowią — jak mi się wydaje — tego tematu najbardziej kwintensencjonalne ujęcie, przy tym — co nie jest bez znaczenia — ukazane w formacie znacznym ( 160x240 cm i 140^210 cm), ułatwiającym percepcję osobie nawet mało zaznajomionej z opisywanymi przez trzy Ewangelie cudami Jezusowymi. Korzystając z Archiwum IS PAN, stanowiącego między innymi zbiór dosyć uszczegółowionych danych, po­ chodzących z systematycznej inwentaryzacji obiektów opraco­ wanych w „Katalogach Zabytków Sztuki w Polsce", odnalazłem zaledwie dwa obrazy, w których występują aspekty zdarzenia o jakim mówimy: w bydgoskiem w Koronowie (kościół pocysterski) aspekt samego uciszenia burzy i wiatrów i w Krośnie w kościele parafialnym na obrazie z XVII w., zatytułowanym Cudowne rozmnożenie ryb, aspekt małowierności św. Piotra, tonącego w odmętach przed Jezusem, stojącym na brzegu (nie na wodzie). Za plecami św. Piotra ukazana została łódź pod zrefowanym żaglem, miotana falami, z sześcioma postaciami 49 12 w środku. Scena ta zajmuje tylko górną część, dokładnie do połowy powierzchni 100*200 cm płótna, wydłużonego w pio­ nie. Natomiast w dolnej partii obrazu, na pierwszym planie, siedzący Jezus w otoczeniu ośmiu postaci błogosławi gestem pankratora małą rybę, leżącą na stole. To są oficjalne świadectwa, udokumentowane w druku. Można mniemać, że jest ich w kraju więcej — nie na tyle jednak, aby należało zmienić wypowiedziany wcześniej sąd o sporadyczności występowania interesującego nas tematu (słabego spopularyzowania go przez malarstwo). Na koniec tych rozważań o naszej zasobności w sakralia związane tematycznie z cudem Jezusowym nad Jeziorem Gene­ zaret pragnę powiedzieć, że w znanych mi krajowych ekspozyc­ jach (Muzea Narodowe w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Diecezjalne w Płocku i Tarnowie), w ekspozycjach malarstwa zachodnioeuropejskiego, bo i w nim należy poszukiwać obecno­ ści analizowanego tu wątku, nie spotkałem się z dziełem, które bezpośrednio czy tylko pośrednio zaspokoiły oczekiwania bada­ cza. Dlatego z prawdziwą radością oglądałem w kolekcji Janiny i Karola-Zbigniewa Porczyńskich dwa obrazy: malowany w po­ ziomie, pochodzący z galerii pałacowej, Holendra Paula Brila, Rzym 1626 (73,5 x 101 cm); oraz malowany w pionie, półkoliście zakończony, pochodzący z wystroju kościelnego, Włocha, Giovanniniego Battisty Pittoniego Młodszego, Wenecja 1767 (74,2x99,6 cm). Oba powstały u schyłku życia artystów. Tytuło­ wane są: Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret. Pierwszy ukazuje zdarzenie w rozległym pejzażu, rozluźniając dziejącą się akcję, natomiast drugi przybliża ją i dramatyzuje. Pittoni zrezyg­ nował z realiów pejzażowych, a także takich detalii jak klepki w łodzi, maszt, zrefowany żagiel itd. Łódź w jego obrazie wypełnia dziesięć postaci — nie zastygłych w akcie podziwu, zdumienia — lecz miotanych namiętnościami walki z żywiołem i jakby mimochodem postrzegających św. Piotra wyciągającego ramiona do Jezusa, który mówi „czemu zwątpiłeś małej wiary". We wcześniejszym obrazie Brila, św. Piotr ukazany jest w znacz­ nym oddaleniu od Jezusa w pozycji unoszenia się nad wodą (jest to moment, kiedy „Piotr wyszedł z łodzi" — na zawołanie Jezusa — 'Przyjdź!' — „i kroczył po wodzie"). W obrazie włoskim, późniejszym, św. Piotr ukazany jest blisko Jezusa, który „podaje mu rękę" w dalszym momencie zdarzenia, kiedy „na widok silnego wiatu uląkł się i gdy zaczął tonąć, krzyknął: 'Panie ratuj mnie'!" Zwracam uwagę na te szczegóły albowiem obraz krośnieński ma swe powinowactwo z wzorcem występującym w dziele Brila (nawet łodzie z podwiniętymi żaglami i charak­ terystycznymi masztami są bardzo podobne; ponadto w jednym i drugim obrazie Jezus ma rozchylone ramiona w geście przywo­ ływania—witania). Natomiast obydwa obrazy murzynowskie, to wyeksponowanie — jak w dziele Pittoniego — ostatniej fazy zdarzenia, najbardziej dramatycznej, w której Jezus zbliża się do św. Piotra. U Pittoniego prawą ręką podtrzymuje dłoń św. Piotra. W obrazie Gałęzy św. Piotr chwyta się rękami Jezusa, a on obejmuje go prawym ramieniem. Piekarski wymyślił całkiem własne rozwiązanie. Jezus i św. Piotr trzymają się oburącz, dwiema dłońmi, mocno zaciśniętymi i wyciągniętymi przed siebie. W obrazach Brila, Pittoniego oraz krośnieńskim Jezus stoi na powierzchni wody (w dwóch pierwszych) i brzegu (w ostatnim), boso lub w sandałach (u Pittoniego). Na obrazie Gałęzy widzimy Jezusa boso stąpającego po powierzchni wody, a na obrazie Piekarskiego, śmiało kroczącego na boska, również nie zanurzając w wodzie nóg. Zachowanie Jezusa kontrastuje z zanurzonym po kolana w wodzie św. Piotrem. Alojzy Piekarski, który umarł mając 74 lata, pragnął żyć jak najdłużej, aby dożyć —jak zwykł mawiać — tej chwili, kiedy ten świat „będzie się rozpierniczał". Mimo więc swoistego kata­ strofizmu, a nieraz wręcz nihilizmu, przedłużył w Murzynowie pamięć o wydarzeniu wzniosłym, optymistycznym, mającym nie tylko wymiar konfesyjny, lecz również uniwersalny, dotyczący ufności, wiary, trwałości i nienaruszalności wewnętrznych sta­ nów ducha, przyjętych zobowiązań, żywionych przekonań. Obrazy Brila i Pittoniego są dziełami mistrzów, przy których obrazy: krośnieński, koronowski i obydwa murzynowskie — ja20 �II. 3. Górna część obrazu Cudowny polów ryb, pot. XVII w. Krosno, kościół parafialny wią się jako poczynania skromne, sprymitywizowane. Ksawery Piwocki przypadki im podobne charakteryzował jako nierozłącznez nurtem rodzimym w rozwoju sztuki w Polsce. Nurt ten w swej malarskiej, szczególnie religijnej, postaci wyróżnia się często ekspresją dosyć sugestywną, lecz naiwną, nieraz intensywnym klimatem, tchnącym wzruszającym prowincjonalizmem. Ale po­ nad tymi formalnymi cechami badacz dostrzega rzecz najistot­ niejszą, żywotność potrzeb powołujących, a nawet wymuszają­ cych w naszych czasach u artystów, bynajmniej nie spowitych mistycyzmem katolickim, służenie mu z całym dobrodziejstwem swego artystycznego inwentarza. Malarstwo kościelne — współ­ czesnych, głośnych malarzy — Przemysława Brykalskiego i J e ­ rzego Nowosielskiego oraz twórczość Stanisława Fijałkowskiego — wydaje się — w pełni potwierdza tę sugestię. Po tych przydługich i nu rżących szczegółami opisach, możemy obecnie przejść do postawienia pytania o znaczeniu zasad­ niczym, ważnym dla rozumienia istotnych dla etnologii kategorii: czasu, przemijania, pamięci, trwania, z jednej strony, i z drugiej, rozumienia (wykorzystywania w pracach etnologicznych) faktu historycznego, procesu przemian i ostatecznie świadomości historycznej a świadomości mitycznej. Pytanie tak by brzmiało: Czy wyjątkowy (niepowtarzalny) charakter praktyki kultowoobrzędowej na Boże Ciało w Rokiciu, zgotowywanej przez murzynowiaków co roku, praktyki, w której ważnym elementem jest możliwość przemyśleń, tudzież doświadczenia krzepiących emocji przed obrazem ukazującym Jezusa chodzącego po Jezio­ rze Genezaret, to zjawisko całkiem późnej proweniencji (związa­ ne z najnowszą historią), mające incydentalny charakter, jak ów akt wykonania bezpośrednio po wojnie przez malarza Gałęzę imponującego malowidła? Czy też nie! Czy przypadkiem, a raczej dosyć niezwykłą, chociaż naturalną koleją rzeczy, nie nastąpiło w 2 połowie XVI wieku, względnie później, po śmierci Stanisława Murzynows­ kiego, autora pierwszego w kraju przekładu na język polski Pisma świętego, sprowokowanie swego otoczenia przez bolejącą rodzi­ nę, może nawet rozpaczającą, ale też w najlepszym tego słowa znaczeniu, dumną z dokonań swego reprezentanta. Czy nie było to nakłonienie przez osoby z murzynowskiego dworu swych poddanych, lecz też współparafian, do innego rodzaju kultu Jezusowego, aniżeli ten, którego pospolicie doświadczamy do dziś zarówno na wsi, jak i w mieście? Nakłonienie do aktu pogłębionych rozmyślań, poważnego zastanawiania się, wręcz kontemplacji i medytacji? Styl, sposób potraktowania tematu w obrazie wykonanym w 1946 roku przez Gałęzę, wskazuje że artysta mógł korzystać z wzoru (innego obrazu) z XIX czy XVIII w., znajdującego się w inwentarzu rokickiego kościoła, nawet z obrazu, z którego korzystali kiedyś murzynowiacy przy wystawianiu swego orygi­ nalnego ołtarza na Boże Ciało. Swoista nonszalancja tej społe­ czności w podmienianiu obrazu obrazem, jeśli pierwszy uznany został za nie spełniający już dostatecznie dekoracyjnej i reprezen­ tacyjnej roli, czyli podmienianie obrazu cenniejszego nie tak cennym, lecz schlebiającym wyobrażeniom i gustom, nakazuje dopuścić, że praktyka do jakiej się odwoływano między 1946 rokiem a końcem lat siedemdziesiątych należała do zwyczaju, że posiadała tradycję. W przeszłości okresy między jedną a drugą 21 13 �II. 4. Giovannini Battista Pitoni Młodszy, Jezus chodzący po jeziorze Genezaret, ok. 1767 r. Kolekcja Porczyńskich podmianą mogły być znacznie dłuższe, wszelako nawiązywały do konkretnego, inicjacyjnego faktu historycznego w odległej prze­ szłości; faktu, który można nazwać, sprowokowaniem, nakłonie­ niem, zadysponowaniem. U samych zaś podstaw historycznego zdarzenia mogła zaistnieć —jak to bywało w zwyczaj u — wotyw­ na fundacja obrazu dokonana na samym początku przez Murzynowskich. Przedstawiłem — jak mi się wydaje — dosyć przekonywujący wywód, wsparty o analizę konkretnych faktów historycznych, próbą wyjaśnienia genezy i rozwoju osobliwego zwyczaju religij­ nego, korzystającego z doniosłej formuły ikonicznej, zawartej w obrazie Jezusa chodzącego po morzu. Nie znalazłem jednak potwierdzenia u moich licznych rozmówców faktu istnienia przed 1946 rokiem adoracji w ołtarzu ustawianym przez murzynowiaków na Boże Ciało obrazu, który przypominałby dzieło malarza Gałęzy. Wypowiedzi jakie otrzymywałem były mniej więcej takie: 22 — Wystawialiśmy obraz j a k i k o l w i e k (moje podkreślenie J O ) , jaki kto dał. — A jakie dawali? — Nie pamiętam. To stwierdzenie „nie pamiętam" (chociaż dotyczy czasu nie­ zbyt odległego, okresu międzywojennego) powtarzane uparcie i z silnym przekonaniem, nigdy nie stwarzało w rozmowie — przy próbie rekonstruowania zwyczaju — rozstrzygnięć alternatyw­ nych, czyli dopuszczających wcześniejszą niż 1946 rok obecność w analizowanym kulcie nie jakiejś formuły ikonicznej ogólnej, lecz ścisłej, z konkretnym cudem Jezusowym związanej, a nawią­ 14 zującej do etosu Kiełbików i Uklejek — mian (przezwisk-przydomków) posiadanych przez murzynowiaków z tytułu ich dawnych zajęć rybackich i wodniackich. I tu wstępujemy w nurt interp­ retacji niezależnej zupełnie od historii, w nurt kształtowania się świadomości mitycznej; rodzenia się mitu na naszych oczach, lekcważącego (nie dopuszczającego do obecności w świadomo­ ści) nawet faktów łatwo sprawdzalnych z teraźniejszościl Proces ten (mitotwórczy) u niektórych reprezentantów badanej grupy Kiełbików i Uklejek, wykluczy nawet istnienie w kulcie na Boże Ciało jakiegoś ważnego obrazu przed tym, który namalował Alojzy Piekarski pod koniec lat siedemdziesiątych! Mniemanie o swym wybraństwie (nie znajduję lepszego słowa na określenie wysokiego stopnia świadomości o posiadaniu przez daną społe­ czność cech wyróżniających się w stosunku do cech swoich sąsiadów), wzmacniają opinie mieszkańców Duninowa, Siecienia, Uniejewa oraz Rokicia. Oto wypowiedź Stanisława Gerwatowskiego z Uniejewa, ur. w 1910 г., brata zmarłego przed laty, cieszącego się wielkim uznaniem księdza, proboszcza w Gos­ tyninie: „Murzynowiacy są inteligentni, dobrzy i uczciwi. Mieli zawsze synów dobrych, grzecznych i inteligentnych... Może tylko Fabi­ szewski (Konstanty, osoba o niepospolitych talentach, pomys­ łach i wyobraźni, wodniak zawołany o niebywale pogodnym usposobieniu — przyp. JO) miał takie swoje kawałki, lubił pomarudzić, pokiepkować (niezłośliwie pożartować — przyp. JO)". Opinia ta i liczne jej podobne, koresponduje z wyjaśnianiem �sobie — w kategoriach mitu — fenomenu murzynowskiego ołtarza na Boże Ciało. Opinie te dopełnia i zarazem wyostrza w istotnym kierunku sąd jednego z murzynowiaków — co jest ważne — z pokolenia młodych. Mówi Mirosław Szatkowski: — Murzynowiacy (w przeciwieństwie do współparafian, uniejewiaków, myśliborzaków, więsławiaków, rębieliniaków, nie mówiąc już o Dworusach-Orzykach, siecieniakach — przyp. JO) UMIEJĄ SIĘ ZORGANIZOWAĆ. A zatem posłuchajmy co — umiejący się zorganizować, in­ teligentni, dobrzy i uczciwi — mówią o swoim obrazie. Zdzisław Caban, ur. w 1948 г., cieśla, stolarz, rolnik. Z tytułu stanu wciąż wolnego, bezpośredniego usposobienia, świadczenia usług (na samą wieś i okolicę), szczery gaduła, uznany być może za pośrednika, czy łącznika wśród swych ziomków w tworzeniu przez nich mitu. Ponadto, właśnie Zdzisław Caban, który dziedzi­ czył po ojcu umiejętności rzemieślnicze i warsztat stolarski, sporządził podkład i ramę II obrazu, namalowanego przez Piekar­ skiego. Półkole na górze ramy przekształcił w łatwiejszy do wykonania... trójkąt. Muzeum w Murzynowie odwiedzał setki razy. Wielokrotnie przyjmowany był w nim przy stole, za którym w odległości ok. 1,5 m wisi na ścianie obraz I, namalowany przez Gałęzę: — J a w Muzeum obrazu z Panem Jezusem nie widziałem (stanowczo, bezdyskusyjnie). — Wisi za stołem, przy którym nie raz siedziałeś. — Możliwie, że tam wisi, ale nie widziałem. Ostatnie zdanie wypowiedział nasz rozmówca z pokornym — dosyć mu charak­ terystycznym zawstydzeniem. Matka Zdzisława, Klementyna, ur. w 1926 г.: — Co jest na obrazie? — Apostołowie. — A pan Jezus? — Pan Jezus jest z nimi. — Gdzie? — W łódce (niepewnie). — I co oni tam robią? — Jak to? Przecież łowią ryby. Przyznasz szanowny Czytelniku, że to dosyć zaskakujące wypowiedzi. Nie ulega kwestii, że słabo przylegają do wywołane­ go na wstępie opisu unikatowej i zarazem doniosłej postaci adorowanego przez murzynowiaków na Boże Ciało ołtarza. Czy wypowiedzi te mogą być uściśleniem pierwszej cechy, jaką społeczność Murzynowa posiada w opinii sąsiadów? A może, przytoczone wypowiedzi uznać należałoby za odosobnione? Jan Wudarczyk, ur. w 1922 г., wieloletni robotnik stoczni płockiej, rolnik, gospodarz najwyższego stopnia zapobiegliwości i dbałości. Jedyny już we wsi, celebrujący systematycznie od­ ławianie, zbieranie i suszenie spławów na opał: — Na tym obrazie, co go Piekarski namalował, to jest Pan Jezus w łodzi. — Co tam robi? — Stoi i łapie ryby sieciąl Krystyna Wudarczyk, ur. w 1926 г., żona Jana, matka trzech wspaniałych córek i jednego syna. Kobieta wielkiej zacności i dobroci, niebywale pracowita: — Przed wojną to murzynowiacy ten obraz nad samą Wisłą na dwóch łodziach wystawiali. Do obrazu samego się nie pod­ chodziło, bo był na wodzie. — Na obrazie był przedstawiony Pan Jezus? — Tak. Pan Jezus stał w łodzi i zarzucali te sieci. — Z kim? — Z apostołami. Bo to jest obraz rybacki, a Pan Jezus i wszyscy apostołowie byli rybakami. Państwo Wudarczykowie są najbliższymi (przez drogę) sąsia­ dami Muzeum. Pani Krystyna w 1989 r. dwukrotnie odwiedziła Muzeum po odświeżeniu wnętrza i zmianie ekspozycji na zatytu­ łowaną: Muzeum Jednego Obrazu. Mogła więc przyjrzeć się z bliska i dokładnie, co on przedstawia. Franciszek Ziemiński, ur. w 1922 г., wieloletni sołtys, niezbyt dbały gospodarz, również sąsiad Muzeum. Zawołany i jedyny zarazem wędkarz we wsi. Odkąd trudno cokolwiek złowić na wędkę, przerzucił się na łowienie ryb siecią. Z tego powodu, codziennie od 3 lat, przychodzi w bezpośrednie sąsiedztwo Muzeum, przy którym cumuje swą łódź. Przyznał z nieskrywaną szczerością, że wzniosłego szyldu, przybitego do szczytowej ściany (którą musi omijać) budynku muzealnego, nie czytał: — Na obrazie jest św. Piotr na morzu. — Co — panie sołtysie — robi? — Siedzi w łódce, może ma sieci... Nie pamiętam. — Z kim jest św. Piotr? — Sam jest w łódce. Jadwiga Ziemińska, ur. w 1930 г., żona sołtysa, prawdziwej zacności kobieta, matka dwóch dzielnych córek i syna, lidera zespołu muzycznego. Sama niegdyś często grająca na skrzyp­ cach. Wielkiej pogody ducha. Jedyna oratorka w majowych śpiewach przed zrekonstruowaną przy Muzeum kapliczką: — Na obrazie Piekarski namalował św. Piotra. — Kogo jeszcze? — Jeszcze może jakiegoś apostoła. Ale św. Piotra na pewno. — I co on robi? — Łowi ryby. Szwagierka pani Jadwigi, Eugenia Karasiewicz, starsza o dwa lata, mieszkająca na drugim końcu wsi, ma odmienną wizję obrazu: — Na obrazie jest łódka na morzu. W łódce siedzi Pan Jezus. — Jest sam? — Siedzi z kimś jeszcze, może ze św. Piotrem. — Czy coś robią? — Nie, nici Siąsiadka Karasiewiczów, Józefa Torbicka, ur. w 1920 г., wdowa po kościelnym ś.p. Franciszku (Biskupie): — Piekarski od męża nie chciał niczego. Bo to do kościoła obraz. — Co jest przedstawione na tym obrazie? — Pan Jezus i św. Piotr. Siedzą sobie w łodzi. — I co czynią? — No, jak to co? Ryby przecież łapią. Zatem często nie ma zgodności między bratem i siostrą, to znów mężem i żoną, sąsiadami, kto jest w łodzi i co w niej robi. Przeważa jednak zdecydowanie pogląd, że łowią ryby, św. Piotr, apostołowie, nie wyłączając samego Jezusa. Czynią to siedząc, w pozycji wygodnej, chciałoby się rzec, relaksowej („siedzą sobie"). Ale interesująca nas redukacja zawiłości tematycznych występujących w obrazie, może zostać rozszerzona na apos­ tołów, a nawet na św. Piotra. I wówczas relacjonująca treść obrazu osoba, mówi tylko o jednej postaci. Felicja Szymczakowa, najstarsza murzynowianka, ur. w 1908 r. Od 1928 г., kiedy przybyła z Siecienia i wyszła za mąż za Józefa, należy do stałych opiekunek ołtarza. Osoba niezwykłej żywotno­ ści i jasności umysłu, jak też pogody ducha. Nie dostrzega ona różnicy — mimo osobistego zaangażowania przy ustawianiu murzynowskiego ołtarza na Boże Ciało — między nim, a przy­ strajanymi figurami przydrożnymi przez rokiciaków i uniejewia­ ków. Dobiero przy pomocy uczestniczęcego w rozmowie wnuka Mirosława Szatkowskiego (krzyczącego w jakimś momencie na babcię, „czy babcia nie rozumie"?) udaje się jej uzmysłowić różnicę między gorliwością jednych i drugich parafian: — Na tym obrazie św. Piotr idzie po wodzie (pierwsza taka wypowiedź!), a Pan Jezus — mnie się zdaje — stoi w łodzi... — Czy to przypomina pani jakąś scenę z Pisma świętego? — Nie, aleja codziennie czytam święte Pismo. Muszę codzien­ nie, nawet dwa razy dziennie chociażby kawałek przeczytać. — No, no, no. (Wyrażam jak potrafię swój szczery podziw). — Pan mi nie wierzy? (I na dowód przynosi Nowy Testament wydany w Płocku w latach sześćdziesiątych. Stwierdza, że ma nawet dwa Pisma święte). Posłuchajmy obecnie rozmowy, w której po raz pierwszy pojawi się stwierdzenie, że „Pan Jezus chodzi po wodzie". Zofia Gurdzińska, ur. w 1918 г., wielkiej kultury osobistej, o bogatym życiu wewnętrznym objętym pogłębioną refleksją. Matka dwóch liczących się we wsi gospodarzy. Wdowa po Henryku, gos­ podarzu i szkutniku, osobie o najwyższym w grupie stopniu świadomości jej dziejów. Oraz wnuczka Martyna, ur. w 1980 г., dziewczynka o dużej łatwości nawiązywania kontaktów. Roz­ mowa odbyła się w środku dnia w lecie po oderwaniu obydwu osób od oglądania w telewizji Wichrów czasu: 15 �— W tym roku nie byłam na Boże Ciało w Rokiciu i obrazu nie oglądałem. — To zapraszam do Muzeum. — To pan go ma? — Tak, ten co się zniszczył. (...) Długie, wymowne milczenie bez wyrażenia chęci od­ wiedzenia Muzeum. Po czym mówi o samym obrazie. — J a nie wiem co on przedstawia. Chyba apostołów. Chyba płyną w łodzi. Nie przyglądam się temu (dosyć butnie). — Czy z apostołami jest Pan Jezus? — Chyba tak. — A św. Piotr? — Na pewno! Chyba są w łodzi. — Wcale nie! (włącza się Martyna). Pan Jezus chodzi po wodzie. — Dlaczego, co to oznacza? — A bo ja wiem (z właściwą sobie pewnością siebie). Córka Konstantego Fabiszewskiego, owego lubiącego pomarudzić, klepkującego murzynowiaka, ur. w 1921 г., Halina Ru­ dzińska, matka dwóch synów (jeden jest wziętym gospodarzem) i córki, inżyniera budownictwa, należy do dwóch osób, które w całej społeczności murzynowskiej, mają prawie zgodną z rzeczy­ wistą wizję obrazu Jezusa chodzącego po morzu. Wyjaśnia tę pełniejszą swą wiedzę o obrazie zasługami ojca, wodniaka. Miał on w zwyczaju zabierać ją ze sobą na barkę — kiedy była dzieckiem — płynąc do Warszawy. Prowadził ją tam do kin i teatru: Tam (na obrazie) jest cud ukazany. Pan Jezus uciszył burzę na morzu. — Na obrazie namalowany jest tylko Pan Jezus? — Nie. Także apostołowie, ale nie pamiętam ilu. Św. Piotr jest na pewno, bo on się bał i dlatego Pan Jezus uciszył burzę. — Jak to wygląda? — Pan Jezus jest w wodzie, ucisza burzę i uspakaja Św. Piotra. — Jak? — Jak? Nie pamiętam... Może go do siebie przygarnia... Nie pamiętam. — A apostołowie? — Oni są w łódce. — Łowią ryby? — Nie, bo była przecież burza. Nasza wyjątkowa rozmówczyni ma Pismo święte i —jak mówi — czasami je czyta. Drugą osobą wyróżniającą się w przed­ stawianiu treści obrazu jest Janina Świdniakowa, ur. w 1920 r. Wdowa po sławnym studniarzu (budował pierwsze we wsi studnie). Niezwykle skromna, żyjąca samotnie. U Świdniaków zatrzymywał się —jak pamiętamy — Stanisław Małkowski, „król szyprów". I może ten fakt miał swoje znaczenie w uzyskaniu przez panią Świdniakowa pełniejszej wiedzy o obrazie. Mówi bez specjalnych indagnacji, z jakimi mógł Czytelnik zetknąć się wcześniej, mówi naturalnie, pełnymi zdaniami, przekazując taką informację: Obraz dawny i Piekarskiego ukazują uciszenie burzy przez Pana Jezusa. Pan Jezus stoi na wodzie. Są też na obrazie namalowani rybacy, apostołowie, św. Piotr, jak w Ewangelii, której nie pamiętam. Ale wiem, że św. Piotr wołał do Pana Jezusa — ratuj I Wszechogarniający racjonalizm przekonań. Wbrew pozorom, świadomość dwóch ostatnich rozmówczyń jest również przypo­ rządkowana dosyć surowemu myśleniu racjonalnemu, racjonali­ zmowi wyznawanemu i głoszonemu przez inne we wsi osoby, ogół murzynowiaków. Myślenie abstrakcyjne — przy którym mógłby być postrzegany element moralizatorski i ostatecznie mistyczny — zawarty w Chodzeniu Jezusa po morzu — nie występuje w żadnym z uzyskanych sądów. Cudowność chodze­ nia po powierzchni wody przez Jezusa dostrzeżona zostaje wyłącznie przez dzieci. Nikt z rozmówców nie wspomina — co jest niezwykle charakterystyczne — o słowach Jezusa o małowierności. Jeśli przywołane zostaje słowo z Ewangelii, to tylko owo „ratuj", łatwo urealniające się we własnych doświadczeniach. Słuchając wypowiedzi mówiących, co obraz murzynowski przedstawia, obcujemy z wizjami rozchwianymi, a przy ustalaniu realiów sprzecznymi ze sobą. Sądzę jednak, że wykształca się mit o dosyć jednoznacznym sensie. Kodyfikują go wrażenia i ostate­ cznie zdecydowanie autorytarne poglądy dwóch osób (jednej po siedemdziesiątce, drugiej po czterdziestce), będących ukrytymi autorytetami we wsi. Obydwie są wykpiwane, a nie otaczane 16 — jakby można oczekiwać — stosownym szacunkiem. Stąd — wydaje się — ich sądy mają mocniejsze podstawy zyskania popularności i ostatecznie uznania. Adam Małkowski, ur. w 1916 r. (przydomki Adalcio i Gramo­ fon), zatwardziały wyznawca gospodarzenia wedle przez siebie sprawdzonych zasad (z reguły bardzo tradycyjnych). Niezwykle surowych wymagań wobec siebie i innych. Regularnie prak­ tykujący, gorliwy katolik: TO J E S T OBRAZ WYŁĄCZNIE RYBACKI I NA NIM NIE MA ŻADNEGO ŚWIĘTEGO! I oto ostatni z naszych rozmówców-opiniotwórców, a można by również ten tytuł uzupełnić o słowo — m i t o t w ó r c a . Bohdan Wojciech Iwański, ur. 1942 r. (W lokalnej balladzie: „syn Roztropnego, uczył g... rosyjskiego"). Aktywny działacz PRON. Redaktor naczelny powstałego w ramach reformy prasy „Nowe­ go Tygodnika Płockiego". Autor scenariuszy filmowych, w tym znakomitego filmu krótkiego o wyobrażeniach dzieci na temat życia pozaziemskiego (prod. 1990 r.) Jedyny we wsi z zarostem (broda do pasa). Miłośnik roślin: — Kiedyś widziałem ten obraz, dawno temu. To nie był obraz Piekarskiego. — No i co pan może powiedzieć o przekazie ideowym zawar­ tym w tym obrazie? — W łodzi jest Pan Jezus z apostołami. — Dużo ich jest? — Trzech, albo czterech. — Dobrze, ale jaki kryje się w tym sens? — APOTEOZA PRACYI BO TO J E S T OBRAZ RYBACKI. Widzimy to, co chcemy zobaczyć, a nie to, co istnieje rzeczywi­ ście. Kiedy to piszę — chcąc nie chcąc — przyjmuję emitowany przez któreś z mediów w pokoju przekaz o fresku z Faras, przedstawiającym krzyż. Uczony z Muzeum Narodowego ujmu­ jącym głosem objaśnia ów krzyż. Widzi drzewo życia w wątlutkich gałązkach u podstawy; nieokreślone zwierzątka а p о к а I i p t y c z n e w lwim, orlim, bawolim i anielskim — wydawałoby się powszechnie wiadomym — symbolizmie czterech ewangelistów; a w sznurach dzwoneczków, zwisających z ramion krzyża, element adoracyjny. Gdyby komentator był etnografem, użyłby jeszcze — w przypadku tych dzwoneczków — terminu apotropeiczne. Badając symbole i mity sami je tworzymy. I ja — niezbyt ufny wobec świata — korzystający nieraz z pocieszeń murzynowiaka, Tomasza Cabana, „bądź ufny", „ufaj" — po­ strzegam jednak w malarskim ujęciu zdarzenia nad Jeziorem Genezaret apoteozę — mającą sens uniwersalistyczny — bynaj­ mniej nie pracy, rybackiej zapobiegliwości, lecz czegoś zupełnie innego, UFNOŚCI, WIARY. I gdyby nie potwierdzające me postrzeganie sądy dwóch, trzech osób oraz wizje kilkorga dzieci, miałbym podstawy mniemać, że tkwię w urojeniu. Tymczasem mogę sądzić z całym przekonaniem, że jedno urojenie spowija mit, tworzący się na mych oczach wokół badanego obrazu. Uczestniczą w nim osoby bez wykształcenia i z wykształceniem, katolicy, jedni gorliwsi inni obojętniejsi. Każdy na swój sposób przyczynia się do powstawania kunsztownej struktury współ­ cześnie (racjonalnie) rozumianego cudu. Posłuchajmy na koniec, jak brzmi w przekładzie Stanisława Murzynowskiego fragment dotyczący cudu na Jeziorze Geneza­ ret z 14 rozdziału Ewangelii św. Mateusza: Oto po nakarmieniu pięciu tysięcy „mężów okrom niewiast i dzieci" pięcioma chleba­ mi i dwoma rybami: „A Jesus natychmiast przymusił ucznie swoie aby wsiedli włódź iiachali przed niem na drugą stronę asz by on odprawił rzesze. A gdy odprawił rzesze wszedł na górę osobno modlić się. A gdy wieczór przyszedł był tam sam jeden, a łódź jusz na śrzód morza była, (dręczona od wałów). Gdzie rei tesz wały bardzo cięszko czynili. Bo był wiatr przeciwny. A Jesus czwartyi straży nocnei szedł do nich (chodząc) idąc po morzu (i) któregoto uirzawszy uczniowie, a on pomorzu idzie wstrwożyli się, rzeknąc iże (mara abo widziało) obłuda iest i od boiaźni krzyknęli. A Jesus hnetże przemówił do nich rzeknąc, bądźcie dobrei nadzieie ia żęm iest nie lekaicie się. A Piotr odpowiadaiąc mu, iest powiedział. Panie, ieśli żeś ty iest, kaszmi przyść do siebie po wodach. Gdzie tesz on rzekł, chodź. A Piotr wy stąpiwszy złodzi, szedł po wodach �chcąc przyść do Jesusa. A gdy baczył gwałtowny wiatr zlękł się i począwszy się pogrążać krzyknął rzeknąc. Panie zachowai mie. A Jesus natychmiast ściągnąwszy rękę zachfycił go i rzekł mu małoufny czemuś (się zmyślą wodził) wątpił. A gdy oni wstąpili włódź, ucichnął wiatr. Ci zaś którzy włodzi byli, przystąpiwszy, dali mu chfałę rzeknąc, prawdziwieśsyn boży iest. I przewióswszy sie przyszli do ziemie Genezareth. Gdzie tesz poznawszy go mężowie mieśca onego, rozesłali po onemu wszystkiem okolicznem kraiu, i (przynieśli abo przyprowadzili) offiarowali mu wszystki którzy się źle mieli, i prosili go żeby się aby tilko dotknęli podołku odzienia iego. A którzy się kolwiek dotknęli a są uzdrowieni" . 23 PRZYPISY 1 Evangelia Święta Pana lesusa Christusa Vedle Matthaeusza Svietego z Greckiego ięzyka na Polski przełożona. W Królewcu Pruskim 1551. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Starodruków, Pałac Potockich, sygn. p. 22, mikrofilmy 6009 i 1098. Por. Stanisław Rospond, Kultura językowa w Polsce XVI w. I. Polemika poprawnościowa J . Małeckiego z J . Seklucjanem, „Język Polski", R. XXI1,1937, s. 45—52.11, tamże, R. XXIV, 1939, ss. 115—121; tenże. Kultura językowa na Pomorzu Mazowieckim wXV/w., „Komunikaty Instytutu Mazurskiego w Olsztynie", R. II, 1948, NR 3 (21); tenże, Studia. Rękopiśmienne poprawki J. Małeckiego na egzemplarzach Katechizmu J. Seklucjana oraz na przekładzie S. Murzynowskiego Ewangelii św. (...) wedle Mateu­ sza św. (w:) Wypowiedzi o języku i stylu w okresie staropolskim (do polowy XVIII w.), t. 2: Słownik, oprać. J . Puzynina, pod red. M. R. Mayenowej, Wrocław 1963; Krystyna Podlaszewska, hasło Małecki (w:), Słownik pracowników książki polskiej, PWN, Warszawa—Łódź 1972, ss. 556—557 Jan Murzynowski, ojciec Stanisława, posiadał dwie niewiel­ kie wioski: Suszyce (sześciu chłopów, trzy zagrody i karczma), dziś północna część Włocławka, przylegająca do Wisły (ulica Suszycka), oraz Ruzowska (v. Rusowska, v. Rudzowska, v. Różowska), dzisiaj zwanego Rudusk, nad rzeką i jeziorem Ruziec, par. ruska (wieś Ruże). Z tytułu tych własności zarówno ojciec, jak i syn korzystali z nazwisk: Suszycki, Ruzowski. Ale o trwałych więzach z Murzynowem może świadczyć to, że pozostali ostate­ cznie przy nazwisku rodowym, Murzynowski, lub — kiedy korzystali z nazwiska Suszycki —zaznaczali, że pochodzą z Murzynowa (Stanisław Murzynowski, pisząc list z Rusowska w 1549 r. do księcia Albrechta w Królewcu, podpisał się „Stanisław Suszycki z Murzynowa, szlachcic polski" i wycisnął pieczęć z herbem Ogończyk, mającą inicjały S. M.! (Por. Stanis­ ław Murzynowski, Historyja żałosna a straszliwa o Franciszku Spierze oraz Ortografija Polska, opracowali Janusz Małłek i Fran­ ciszek Pepłowski, Pojezierze Olsztyn 1974 (wyd. drugie 1986), s. XVIII, XX i 101; Antoni Biliński, Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów. Studium historyczno-heraldyczne. War­ szawa 1932, s. 115—116 i 178; Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, War­ szawa 1883, s. 285 (Źród/a dziejowe, 1.12—13); Zenon Guidon, Jan Powierski, Podziały administracyjne Kujaw i Ziemi dobrzyńs­ kiej w X///-X/V wieku, Warszawa—Poznań 1974, ryc. 2; Z. Guidon, Mapy ziemi dobrzyńskiej w drugiej polowie XVI wieku. I. Podziały administracyjne, II. Rozmieszczenie własności ziems­ kiej, Toruń 1967, s. 66 W każdej z trzech rodzinnych miejscowości, Stanisław Murzy­ nowski miał okazję poznać społeczność rybacką. W Murzynowie i Suszycach mógł też obserwować żywioł wiatru i burzy na dużej wodzie. Śledząc zaś wątki twórczości Murzynowskiego (najsil­ niej ujawnione w Historji żałosnej a straszliwej) odnosimy wrażenie, że autor należał do głęboko refleksyjnych, wrażliwych osobowości, dla których pojęcie zaufania (rozumianego naj­ szerzej) oraz roli Opatrzności w życiu osoby, stanowiło jedno z najistotniejszych zagadnień etyczno-religijnych. Cud na Jezio­ rze Genezaret dotyczy tych właśnie zagadnień. Cud na Jeziorze Genezaret poprzedza: Uciszenie burzy, który wykorzystuje Jezus do wypowiedzenia słów: „Czemu bojaźliwi jesteście, małej wiary?" (Mat. 8,23—27 oraz Mk 4,35—41 i Łk 8, 22—25). Por. Blaise Cendrars, Gwiezdna wieża Eiffla (Nowy patron lotnictwa), PIW, Warszawa 1971 Sytuację tę (społeczno gospodarczą wsi) uściślają miana, Kiełbiki i Uklejki, nadawane murzynowiakom przez sąsiadów. Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny języka pol­ skiego. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970, s. 280 K. Podlaszewska, op. cit., s. 556—557 S. Rospond, Kultura języka..., a także inne prace tego uczonego wymienione w przypisie 1. Reprodukcja pierwszej strony Evangelii... w przekładzie Stanisława Murzynowskiego często jest wykorzystywana w specjalistycznych opracowaniach bibliotekoznawczych. Por. Słownik pracowników książki pol­ skiej, op. cit.; Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, opracowały Alodia Kawecka-Gryczowa oraz Krystyna Korotojowa, tom 4, Pomorze, Wrocław—Warszawa—Kraków, Ossoli­ neum 1962 J . Małłek i F. Pepłowski, op. cit., s. XXXII i następne, dotyczące fonetyki, słowotwórstwa, fleksji, składni, słownictwa 3 3 4 6 6 7 8 9 i frazeologii (s. XLIX) oraz samego tłumaczenia — warsztatu językowego, z jakiego korzystał Murzynowski. Tamże, s. XXVI i XXVIII—XXXI Tamże, s. XXIV. Posiadamy w Polsce tylko 4 egzemplarze Nowego Tes­ tamentu Zupełnego, dwa w Warszawie (w tym jeden niekomplet­ ny). Biblioteka Narodowa, Plac Krasińskich, sygn. XVI Qu 6471 i XVI Qu 218 (bez pierwszych kart), mikrofilm 4067. Pozostałe dwa znajdują się w Krakowie w Bibliotekach Uniwersytetu Jagiellońskiego i Czartoryskich. Dzieło wyprzedzające dokonania Jakuba Wujka o 40 lat! pozostawało do 1906 roku uznawane za pracę Jana Seklucjana, protestanta, groźnego inowiercę itd. Stanowiło zaś rezultat zdumiewającej do dziś aktywności twórczej młodego Stanisława Murzynowskiego. Wiedzę tę zawdzięczymy nieprawdopodobnej dociekliwości, ks. I Warmińskiego, autora księgi: Andrzej Samuel i Jan Seklucjan, Poznań 1906 Robert Musil, Trzy kobiety. Przełożyła Walentyna Kwaśniakowa, Czytelnik 1963, s. 58, 92 Żadne ze znanych mi opracowań europejskiej sztuki ludowej (religijnej) nie ujawnia podobnego kultu. Prace najbardziej kompetentnych w tej dziedzinie autorów, Richarda Andree oraz Rudolfa Krissa, Huberta Krissa-Heinricha (Retenbecka), nie dostarczają danych, pozwalających na weryfikację przedstawio­ nego poglądu. Por. Halina Horodyska-Sadowska, „Kobyli"Kościół w Roki­ ciu. Wędrówki dialektologiczne po Mazowszu, „Notatki Płockie", 1968, nr 5, s. 18—19; Artur K. F. Wołosz, Romański kościół p. w. św. Małgorzaty w Rokiciu, „Notatki Płockie", 1989, nr 1, s. 17—24 Mimo ofiarowania przez Stanisława i Zbigniewa Małkows­ kich ponad 70 kg złomu, mosiądzu i srebra, dzwony otrzymały imiona nie ofiarodawców, lecz patronów kościoła w Rokiciu, świętych Piotra i Pawła, oraz (dzwon drugi) Wacława (imię proboszcza, Gałęzy). Usunięto również elementy barokowego i późniejszego wystroju kościoła, ambonę, liczne feretrony oraz dwa boczne ołtarze z XIX-wiecznymi obrazami na płótnie św. Małgorzaty (obraz w ołtarzu północnym) i Przemienienia Pańskiego (obraz w ołtarzu południowym). Pozostał — jako zasłona — w ołtarzu głównym (wschodnim) obraz, przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem, trzymającym różaniec. Eksponowany jest od ok. 10 lat — w jedynym ołtarzu, głównym — obraz-kopia. Matki Boskiej Częstochowskiej! Wypowiedź Józefy Torbickiej, wdowy po kościelnym, ś.p. Kazimierzu. Por. „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce", t. XIII, z. 7, Pow. krośnieński, Krosno, Dukla i okolice, opracowanie Ewa Snieżyńska-Stolotowa i Franciszek Stolot, Warszawa 1977, s. 76, il. 231; tamże, t. XI, z. 3. Dawne województwo bydgoskie, Bydgoszcz i okolice, opracowali Tadeusz Chrzanowski i Marian Kornecki, Warszawa 1977, s. 52, il. 127 Mat 14, 30—31 według Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu, Pallottinum Poznań—Warszawa 1980 Przypuszczenie to wspierają, znajdujące się na strychu plebanii w Rokiciu liczne obrazy, które usunięto wkrótce po wojnie z wystroju kościoła. Najbliższe stylistycznie obrazowi Gałęzy jest Przemienienie Pańskie, obraz pochodzący z dawnego, południowego ołtarza rokickiego kościoła. Ostatnią osobą, pamiętającą istnienie w Murzynowie dwor­ ku Murzynowskich (skromnego, dwuizbowego z sienią, par­ terowego, budynku drewnianego) i tym samym, prastarego rodu szlachty polskiej, był niedawno zmarły Henryk Gurdziński (ur. 1905 г.). Swą wiedzę o lokalizacji dworku, a nawet głębokiej, cembrowanej studni, a także owczarni dworskiej (dziś Mazowie­ ckie Obserwatorium Geograficzne WGiSR UW oraz piekarnia Zenona Żuka) zawdzięczał babce, chłopce pańszczyźnianej. Według danych, pochodzących z Akt Osobowych, Archiwum Rokickiego (obecnie Diecezjalnego w Płocku) — Księga urodzin, zaślubin i zgonów, 1758—1783, Murzynowscy opuścili wieś, kiedy przeszła ona na własność dworu w Siecieniu. Od tego momentu postępował nieubłaganie proces zapominania we wsi o dworze, o swych „panach", potomkach rycerzy, Piotrze i Pawle, Ogonach. Evangelia..., capitulum XIII, karta LXVIII, verso i LXIX recto. W nawiasach umieściłem uściślenia, znajdujące się na mar­ ginesach tych kart. 10 11 13 13 14 15 16 17 18 19 2 0 31 2 2 3 3 Fot.: Autor - il. 1, Witalis Wolny - il. 2-4 17 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c2fb5fc603fe3573f3ac276cbf76329.pdf 904d40d50bd7833bbc852295f6c02937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1533 Title A name given to the resource Język białoruski a białoruska świadomość narodowa (sytuacja w dwóch miasteczkach Republiki) / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.214-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biłas, Agata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A G A T A BIŁAŚ J Ę Z Y K BIAŁORUSKI A BIAŁORUSKA ŚWIADOMOŚĆ N A R O D O W A (SYTUACJA W D W Ó C H M I A S T E C Z K A C H REPUBLIKI) Po rozpadzie ZSRR Białoruś jako jedna z ostatnich republik ogłosiła swoją niepodległość. Było to 21 sierpnia 1991 r. Początkowe posunięcia rządu nowo utworzonego państwa dążyły do podkreślenia jego wartości narodo­ wych, związanych z kulturą białoruską. Działania te dotyczyły przede wszyst­ kim symboliki narodowej, szkolnictwa, działalności kulturalnej. W większości szkół wprowadzono białoruski jako podstawowy język wykładowy, przyjęto też historyczne godło i flagę - związane z XV-wiecznymi emblematami wojsk białoruskich. Instytucje kulturalne zajęły się podnoszeniem świadomości oby­ wateli oraz popularyzacją kultury narodowej. Podjęto także próbę uwolnienia opracowań poświęconych historii Białorusi od wpływów ideologii radzieckiej. Ten okres aktywnej rebiałorutenizacji Republiki trwał do 1994 г., kiedy do władzy doszedł aktualny prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenka. Od tego czasu sytuacja zaczęła się zmieniać, a białoruskie odrodzenie kulturalne, w tym językowe, zostało zahamowane. W ogłoszonym 14 maja 1995 r. referen­ dum 83,3% głosujących opowiedziało się uznaniem równorzędności rosyj­ skiego i białoruskiego, nadając temu pierwszemu status języka urzędowego. Wprowadzenie dwujęzyczności spowodowało powolne wypieranie białoruskie­ go przez rosyjski z urzędów, a także szkół. Zmianie uległ również stosunek do historii. Rosję zaczęto ponownie przedstawiać wyłącznie jako sprzymierzeńca Białorusi. W tym samym referendum głosowano także nad zmianą symboli państwowych i , zgodnie z jego wynikami, zastąpiono historyczną flagę (biało-czerwono-białą) oraz godło (Pogoń) symboliką niewiele różniącą się od tej z czasów Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. ł W trakcie swoich wcześniejszych badań na Białorusi spotykałam się z róż­ nymi poglądami na temat państwa białoruskiego i z różnym stosunkiem do niego. Postanowiłam bliżej przyjrzeć się tej problematyce, zwracając szczegól­ ną uwagę na stosunek Białorusinów do języka białoruskiego. Z moich rozmów wynikało, że nastroje patriotyczne są najsilniejsze w Mińsku i innych dużych miastach. Co prawda, zdecydowana większość mieszkańców stolicy, w tym 1 Dane według oficjalnego źródła białoruskiego: Centrwyborkomu. �216 A G A T A BIŁAŚ także zdeklarowani patrioci, posługuje się na co dzień rosyjskim, w tym mieście jednak najwięcej jest osób postulujących wprowadzenie jednego języka państwowego - białoruskiego. Jak mówili moi rozmówcy, sytuacja na wsi wygląda zupełnie inaczej: ludzie posługują się na co dzień miejscowymi gwa­ rami (białoruskimi), ale osób opowiadających się za powszechnym używaniem białoruskiego i przyjęciem go jako jedynego języka państwowego jest naj­ mniej. Dysponując takimi informacjami postanowiłam sprawdzić jak wygląda­ ją nastroje w niedużej miejscowości. W tym celu wybrałam Nieśwież i Kłeck, dwa miasteczka obwodu mińskiego. Przeprowadziłam tam ok. 50 wywiadów z Białorusinami, głównie inteligencją, ale także z osobami mniej wykształ­ conymi. Na moich rozmówców wybierałam najchętniej tzw. świadomych Bia­ łorusinów oraz pracowników kultury i oświaty. Postanowiłam dowiedzieć się, jaki jest stosunek moich informatorów do języka białoruskiego, jak odnosi się do niego, ich zdaniem, reszta społeczeństwa oraz gdzie szukają oni przyczyn tego, że nie jest on powszechnie używany. Pytałam też o stosunek do symboli narodowych, historii i aktualnej sytuacji Białorusi. W Kłecku i w Nieświeżu białoruski jest obecnie podstawowym językiem nauczania. W Nieświeżu tylko w jednej z czterech szkół lekcje prowadzone są po rosyjsku. W Kłecku natomiast, we wszystkich trzech szkołach obowiązuje język białoruski i tylko ostatnio (po przyjęciu ustawy o dwujęzyczności) w jednej z nich zorganizowano klasy z rosyjskim jako wykładowym. Mieszkańcy Kiecka, z którymi rozmawiałam, często podkreślali, że ich miasteczko jest miejscem szczególnym pod względem dbałości o język białoruski: Ja uże nie raz skazał, szto wot ety deputaty u nas w Wierchownom Sawiecie, katoryje nie rozmawiają po biełarusku, a na mowie sąsiada, ja mówił, że niech oni przyjadą do Kłecka, pobędą tutaj pół roku i będą rozmawiać po białorusku (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nauczycielki białoruskiego mówiły z dumą: Pro nas Niuhilewicz, naszpaet [...] Jon napisał wiersz, nam pryswiecił, naszemu horodu, szto u nas usio na biełaruskaj mowie (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Inaczej jest w Nieświeżu, gdzie mimo szkół z wykładowym białoruskim nie przywiązuje się dużej wagi do tego języka, podobnie zresztą jak do działalności kulturalnej na rzecz białoruskości. Wydaje mi się, że przyczyn tego należy szukać w inicjatywie władz rejonu kleckiego i ich stosunku do odrodzenia Białorusi: No, realna, to szto, na primier w pasliednije gody u nas, na primier, mnogije szkoły wiernuli sie k' biełaruskiemu jazyku. Wiernułi sie. Ot, na primier, w naszym rajonie, w kleckam, nasze rukawodztwa, wot rajonu, ani paddzierżywajut biełaruskije szkoły i u nas nietu ruskich szkół w rajonie, nietu. Chacia do etawa u nas uże, na primier, w Kleckie uże Het dwadcat nie było biełaruskaj szkoły. A ot, piereszli, no to piereszli my poslie, z dziewianosta pierwowo goda na biełaruski jeżyk tut w szkołach (Rosjanin, prawosławny, ok. 50 lat). Istotną rolę w kształtowaniu świadomości społeczności lokalnych odgry­ wają domy kultury i biblioteki. Takie placówki istnieją i działają w obydwu miasteczkach. Również one po 1991 r. rozpoczęły proces przechodzenia na język białoruski: No, u nas, na primier, w bibliotekie szto? Wsio dzieła na �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 217 biełaruskam jazykie. My uże piać Het nazad piereszli na eta (Rosjanin, prawo­ sławny, ok. 50 lat). Jednak, jak mi powiedziano, większość czytelników inte­ resują książki w języku rosyjskim: Ludzi prywykli czitać pa ruski, eta uże mnoga, mnoga Het. No, raz eta wazrażdajetsa, to pajawliajutsja i takije ludzi i wot, my sami chacim eta prapahandirować, i sami razmawliać na biełaruskaj mowie, na swajoj i dobra eta wiedać, i wsio. No, ludzie pa ruski, kanieszna prywykli (Rosjanka, ok. 40 lat, Nieśwież). Niewielu moich rozmówców posługuje się na co dzień językiem białoruskim. Mieszkańcy Nieświeża i Kiecka rozmawiają między sobą po rosyjsku z białoru­ skim akcentem lub w „zmieszanym" języku białorusko-rosyjsko-polskim. Stosu­ nek do białoruskiego, sposób jego postrzegania, zmienił się przez ostatnich kilka lat: Mnohije Bielarusy, jakije nie umiejut hawarit na rodnaj mowie, ani zrozumieli, szto ich ahermanili, ich oszukali. I jony uże kajut sia szto any uże dzieciej swoich nie pasylali w bielaruskie szkoły i prasili, znaczyt, aswabadzić ad izuczenia radnowo jazyka, jawliajtie, mnohije aswabadżali swoich dzieciej, Bielarusy, ad izuczenia swajewo radnowo jazyka (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nie można jednak powiedzieć, że używanie białoruskiego stało się teraz, podobnie jak kiedyś rosyjskiego, synonimem wykształcenia i prestiżu. Chyba niewielu Białorusinów postrzega rosyjski jako język obcy, język sąsiedniego państwa. Wielu świadomych Białorusinów porozumiewa się nim na co dzień, nawet jeżeli znają białoruski. M o i rozmówcy różnili się stosunkiem do języka białoruskiego, a także stosunkiem do symboli państwowych, niezależności Białorusi i do postaci prezydenta Aleksandra Łukaszenki. Wśród postaw, z którymi się zetknęłam można zauważyć trzy wyjątkowo ciekawe, a równocześnie reprezentowane przez większą liczbę osób: pierwsza wyróżnia się zdecydowanym poparciem dla odrodzenia języka białoruskiego i niezależności Białorusi, historycznej symboliki oraz sprzeciwem wobec prezydentury A. Łukaszenki. Drugą okreś­ liłam jako „patriotyzm z urzędu", ponieważ występuje ona wśród pracow­ ników kultury i oświaty (jest charakterystyczna tylko dla części z nich), została wywołana zmianami w polityce kulturalnej państwa po 1991 roku. Trzecią postawę cechuje obojętność wobec problemu języka państwowego, poparcie dla polityki prezydenta i aktualnej symboliki Białorusi. Jak twierdzą „świa­ domi Białorusini", dotyczy ona głównie osób niewykształconych. Postawa ta jest słabo reprezentowana w moich wywiadach. Pierwsza z wyodrębnionych przeze mnie postaw mogłaby być określona jako „bycie świadomym Białorusinem". Postawa ta często wiązana jest z przy­ należnością do Białoruskiego Frontu Narodowego. Jednakże niewielu z moich rozmówców - świadomych Białorusinów - faktycznie sympatyzowało z tą partią. Niektórzy z nich są zwolennikami innych partii, inni nie wiążą się z żadną organizacją. Ponieważ jednak BFN jest jedyną liczącą się siłą opo­ wiadającą się po stronie odrodzenia kultury, języka i budowania państwo­ wości białoruskiej pod historycznymi symbolami, przy jednoczesnym sprze­ ciwie wobec prezydentury A. Łukaszenki, Białorusini będący zwolennikami �218 AGATA BIŁAŚ tych wartości są, automatycznie, uważani za sympatyków BFN. Przyjmuje się, że świadomymi Białorusinami może być tylko inteligencja. Z moich badań wynika, że tę postawę reprezentują także ludzie „prości", zwykli robotnicy kołchozowi. Tak więc świadomymi 'Białorusinami są zarówno ludzie z wyż­ szym wykształceniem, jak też ze średnim czy podstawowym, choć tych pierw­ szych jest niewątpliwie najwięcej. Poziom wykształcenia wpływa natomiast na sposób wyrażania poglądów. W wypowiedziach ludzi „prostych" najlepiej widać ich związek emocjonalny z Białorusią. Wyrażają go za pomocą języka silme nacechowanego uczuciowo: Biełarusia jest Bielarusia. I nie nada nikakich ...ja chaciu drużna sa wsiemi żyt. Drużna nada żyt sa wsiemi stronami. No, swaja strana dałżna byt swaja. A nie tak! [...] Biełarusia dalżna byt swaja. Ja każu, malieńkije strany wyżywajut, czamu Biełarusia nie magłaby wyżyt? Krasiwa strana i turisticzeskaja. I tiem bolie szto czieriez Biełaruś wies transport z Rosji idziot. - Baba! Biełarusia żywię i budiet żyt! (Białorusinka, prawosław­ na, ok. 65 lat i jej syn ok. 30 lat). Rozmówcy reprezentujący pierwszą postawę deklarują potrzebę jednego języka państwowego, białoruskiego: No, a gasudarstwienny jazyk, kanieszna, w Biełarusi dołżen byt biełaruski (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat); No, wsio-taki w dzierżawie powinna dzierżawna mowa być adna (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Wyrażają też chęć rozmawiania po białorusku: No, chce sie żeby rozmawiać po biełarusku, żeby szkoły były biełoruskie chce się. Choć nikt nie zapreszczajet. Choczesz w biełarusku idzi, choczesz w rusku. No, chciała sie by bolsze biełaruskości. Swego czegoś chciało się by. Wy chcecie polskiego wszystkiego, panie chcą, my też chcemy (Białorusinka, prawo­ sławna, ok. 65 lat). Równocześnie nawet wśród osób deklarujących chęć upowszechnienia języka białoruskiego niewiele jest takich, które posługują się nim na co dzień. Osoby reprezentujące tę postawę podkreślają także znaczenie języka dla kul­ tury: Raz zachawajetsa mowa, znaczit budziet razwiwatsia i bahacieć kultura naroda (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Pozytywny stosunek do języka białoruskiego łączy się z chęcią przywróce­ nia biało-czerwono-białej flagi i godła Pogoni. Powrót do symboli historycz­ nych oznacza dla nich również odrodzenie narodowe i kulturalne: Gierb eta wsiegda simbał rieżima, katory jest. Pa drugomu być nie możet. Paciemu pamieniałas Pagonia? Patamu szto cie wriemiena gierb nasil pryznaki, imienna nacjonalnowo, budziem hawarić, prosta biełaruskawo odradzenia Biełarusi. Wot, etot Pagonia, on simboł nacjonalnowo odradzenia, a siejczas eta drugoj simboł (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). I jeszcze jedna wypowiedź nauczycie­ la z białoruskiego gimnazjum: Nasze ucznie tak razumiejuć, szto nasz ściach, toj ściach [biało-czerwono-biały], szto nasz gierb, eta gierb Pahonia, z jakim my wychodzili na hrunwaldzku bitwu, z waszymi prodkami, z Litowcem, Ukraińcem, suprać Kryżakam. Nasz (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Charakterystyczne dla postawy pierwszego typu jest także twierdzenie o konieczności uniezależnienia Białorusi od wpływów państw ościennych. Bia- �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 219 łoruś, według tej grupy informatorów, powinna być niezależna. Jest to nie tylko możliwe, ale wręcz konieczne. Z wypowiedzi wyrażających potrzebę niezależności Białorusi można często wywnioskować, że rozmówcy nie uważają jej za zupełnie wolną: Chacia nasz prezydent haworit, szto my samastojne, na samaj sprawie, kali poczytać ustawu połażenie ab etym sajuzie, to nie ka zrozumieć czy my samastojne, czy my znowu siewierazapadnyj kraj (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). W rozmowach z osobami reprezentującymi postawę „świadomej białoruskości" uderza spo­ sób wypowiadania sądów na temat języka, kultury i państwa białoruskiego. Słychać w nich wyraźne zaangażowanie uczuciowe, świadczące o silnych wię­ zach z białoruską tradycją narodową w szerokim rozumieniu. Druga wyróżniona przeze mnie postawa również charakteryzuje się popar­ ciem dla odrodzenia i upowszechnienia języka białoruskiego, ale nie jest tak silnie nacechowana emocjonalnie jak pierwsza. Poza tym wśród prezentują­ cych ją osób liczni są zwolennicy polityki prezydenta i aktualnej symboliki państwowej. Jak już wspomniałam, jest ona częsta wśród pracowników oświa­ ty i kultury, którzy musieli dostosować się do nowej polityki w niezależnej Republice. Osoby reprezentujące tę postawę, w przeciwieństwie do świado­ mych Białorusinów uważają, że stan świadomości narodowej w ich ojczyźnie jest wystarczający: [...] dla haradżan absolutna balszost jony żywut w Biełarusi i zwykła adczuwajut siebie Białarusami, tak jak i hramadzianin w kożnej krainie. I nie wiedaju szto Francuz na siołnieszni dzień wielmi hwaluje etoj prabłiem, szto on adczuwajet sia hramadzianinem Francji, u niewo druhije prabłiemy, prabliemy asabiste, prabliemy pa robocie, jeszcze nieki tam prabliemy (Białorusinka, ok. 40 lat). Niemniej jednak rozmówcy podkreślają potrzebę znajomości historii Białorusi i niezależności Republiki. Osoby należące do omawianej tu grupy mają różny stosunek do symboli państwowych Białorusi oraz polityki pre­ zydenta. Zazwyczaj poparcie dla prezydenta pociąga za sobą poparcie dla aktualnej symboliki państwowej, a z kolei sprzeciw wobec A. Łukaszenki najczęściej łączy się z postulowaniem przywrócenia historycznego godła i flagi. Trzecia postawa jest zupełnie różna od dwóch poprzednich. Osoby pre­ zentujące ją wykazują się całkowitą obojętnością wobec białoruskiego dzie­ dzictwa historycznego i brakiem potrzeby jego poznawania. Rozmówcy ci podkreślają drugorzędne znaczenie języka narodowego dla kontaktów między­ ludzkich: Mnie każetsja, kakaja raznica jakij jazyk [...] Liż by był czieławiek i um w gaławie. Na kakom skazał, na tom i razabrał (Białorusinka, prawo­ sławna, 47 lat). W wypowiedziach tej grupy informatorów słychać przekona­ nie o konieczności związku Białorusi z Rosją: Da, sajuza chocim wsie. [...] A wsio-taki nam z Rasijaj budzie, Biełarusom lekcze żyć [...] (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wśród moich rozmówców niewiele jest osób, które by prezentowały oma­ wianą postawę. Bardzo często słyszałam jednak o niej od „świadomych Biało­ rusinów". Przywoływali ją, by wskazać przyczyny współczesnej sytuacji państwa i narodu białoruskiego. Pojawiała się zawsze wtedy, gdy oceniano �220 AGATA BIŁAŚ zaangażowanie społeczeństwa w odrodzenie białoruskie, gdy poszukiwano źródeł bierności znacznej części Białorusinów: Oj, aż nie magu. Sąsiedzi mówią: Mnie iżby haraszo żyłoś. Kto by nie był (Polak, katolik ok. 75 lat); Ja znam mnoga ludziej.ja daże udziwliena, szto prawda eta to, szto skazali pa telewizoru i radio. Eta prawda szto napisali w haziecie. A mnienie sasiedow, pus ana sama w niom jest ana, ano nie waspryniotsa. Takaja jiłasojia... (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Mówiąc o obojętnym stosunku do języka i kultury narodowej świadomi Białoru­ sini podkreślają przede wszystkim głębokie zaufanie wielu osób do prezydenta: Eta on [prezydent] pamieniał [symbole państwowe], eta była biełaruskaja. On pamieniał. Jeśli by on narysował byka z wymieniem, sztoby doić i ludzie pragłasawaliby (Polak, katolik, ok. 75 lat). Według moich rozmówców takie podejście do własnego państwa i jego języka spotyka się najczęściej wśród osób niewykształconych i nie interesują­ cych się polityką. Dla nich ważniejsze są aktualne problemy ekonomiczne: [...] Lepszaja żyzń kali on [prezydent] budzie na biełaruskom jazyku. Jak nie była etawo chleba, tak nie budziet. A jak on budzie hawaryć pa francuski, a daść kusok chleba, tak [...] dla Biełarusow (Białorusin, prawosławny, ok. 65 lat); Kakaja nam raznica? Haj i wasz pryjedzie Polak prawić, aby nam dawał pensji na chleb. Kłopot nam z jakowo gasudarstwa budzie prawideł! Aby za naród szoł, kab nam lekcze żyć było wsiewo (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wydaje się, że zaprezentowane powyżej postawy występują powszechnie w Republice. Potwierdzali to moi rozmówcy, odwołując się do własnych do­ świadczeń z podróży po Białorusi. Na podstawie tychże doświadczeń bardzo często (głównie u świadomych Białorusinów) pojawiała się opinia o braku woli odrodzenia narodowego. Jakie były lub są tego przyczyny? Powszechnie szuka się ich przede wszystkim we współczesnej sytuacji polityczno-gospodarczej Białorusi, rzadziej w odległej historii. Być może związane jest to z, zauwa­ żaną zresztą, niewystarczającą bądź tendencyjną wiedzą na temat własnej historii. Innym powodem (podawanym przez moich rozmówców) popierania polityki władz i związku z Rosją oraz opowiadania się za symboliką przypo­ minającą tę z czasów BSSR jest przyzwyczajenie. Równie istotnym problemem są oficjalne środki masowego przekazu (jedyne powszechnie dostępne), będące dawniej narzędziem propagandy sowieckiej, a dzisiaj łukaszenkowskiej. Wyda­ je się jednak, że sama analiza aktualnej sytuacji polityczno-ekonomicznej nie wystarczy, by zrozumieć brak widocznych powszechnie działań probiałoruskich. Białorusini wybrali inną drogę rozwoju niż pozostałe republiki byłego ZSRR, dlatego przyczyn obecnej sytuacji trzeba poszukać głębiej. Wielu z mo­ ich rozmówców, zaangażowanych w problem białoruskiego odrodzenia naro­ dowego i kulturalnego uważa, że można je znaleźć w historii Białorusi. Jedną z najistotniejszych jest brak tradycji państwowości. Z tego wynikała np. polonizacja wyższych warstw społeczeństwa (w Wielkim Księstwie Litew­ skim). Późno powstała białoruska idea narodowa (koniec X I X w.). Dodat­ kowym problemem jest sprawa samej nazwy tych ziem. Jako Białoruś zaczęto je określać dość późno, w dodatku używanie tej nazwy było zabronione �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 221 w X I X w. (1840 r.) przez władze carskie. Odgrywało to także pewną rolę w kształtowaniu specyficznej mentalności Białorusinów: Biełaruś takoj [...] pa duszy cieławiek, szto jemu nada sztoby hto ta kamandował (Białorusin, prawosławny, ok. 35 lat); Biełarusy pamiarkowne, Biełarusu kamandujuć, hrajuć tak, buduć skakać tak, aby dobra, aby cicha, aby spokojna [...] (Biało­ rusinka, ok. 40 lat). Mentalność ta jest także związana, jak dowodzi jeden z moich rozmówców, z obowiązującym na tych ziemiach przez wiele wieków prawem pańszczyźnianym: No, w Polszczy nikagda nie była krypasnowo prawa. We wsiu istoriu nie była. A w Ruś wsiegda. Značit raznica balszaja. Kryposnoje prawo, pańszczyzna [...] Paetamu nie prywykli tak być swobodnym (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Kolejną przyczyną jest brak Kościoła narodowego: No, kak taż Polsza... wsio-taki, no wam pamahla relihia (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Ten problem chciałabym omówić szerzej. Być może szansę zostania Koś­ ciołem narodowym Białorusinów miał unityzm, który zdobył szerokie popar­ cie społeczne (w okresie od X V I do X V I I I w.). Dość szybko jednak zro­ zumiano, jak duże zagrożenie stanowił on dla prawosławia (ale też dla katoli­ cyzmu). Stąd polityka carska z początku X I X w. - drastycznie likwidująca wszelkie przejawy unityzmu. Dopiero po 1991 r. podjęto próby reaktywowania tego obrządku. Jest on jednak zbyt słaby, by stać się białoruskim Kościołem narodowym. O wpływy na ziemiach obecnej Białorusi walczyły przez wieki dwa Kościoły: prawosławny i katolicki. W każdym z nich obowiązuje inny język: w cerkwi językiem liturgii jest starocerkiewnosłowiański, a językiem kazań zazwyczaj rosyjski. W Kościele katolickim przez długi czas językiem obowiązu­ jącym był (po łacinie) polski. W roku 1991, bp Tadeusz Kondrusiewicz, administrator apostolski, polecił wprowadzenie białoruskiego do liturgii Mszy Św. wszędzie tam, gdzie pojawiły się takie prośby. Chciałam się dowiedzieć czy używanie różnych języków w dwóch największych na Białorusi Kościołach ma wpływ na stosunek do języka ojczystego Białorusinów. Okazało się, że świa­ domi Białorusini wyrażają swoje zadowolenie z polityki Kościoła katolickiego, ale, ich zdaniem, nie ma to wpływu na poglądy wiernych. Ponieważ, jak wynika z moich badań, świadoma białoruskość nie wy­ kształciła się u moich rozmówców dzięki polityce Kościoła (większość z nich to prawosławni), ani nie została wpojona w szkole, która przez 50 lat prowa­ dziła politykę sowietyzacji i potępiania idei narodowych, rozumianych jako nacjonalizm, musiała zrodzić się na skutek innych doświadczeń. Należy zau­ ważyć, że nie wszyscy „świadomi Białorusini" byli „świadomi" przez całe swoje życie. Dla wielu problem identyfikacji narodowej powstał dopiero po upadku ZSRR. Wtedy obywatele Białorusi, tak samo jak mieszkańcy innych republik, musieli nauczyć się myśleć o sobie jak o mieszkańcach małego państwa, a nie ogromnego mocarstwa. Co za tym idzie, musieli zrezygnować z identyfikowania się z kulturą wielkiego obszaru zamieszkałego przez różne narodowości, a zacząć poznawać lepiej swoją mniejszą ojczyznę. Polityka państwowa prowadzona w latach 1991-1994 propagowała kulturę i język �222 AGATA BIŁAŚ białoruski. Wielu „świadomych Białorusinów" wybrało taką identyfikację dzięki tej polityce. Inni wynieśli swoją białoruskość z domu rodzinnego. Sytuaq'a języka białoruskiego na Białorusi nie jest dobra. Nie tylko dlatego, że: w obszczem ta naród nie gawarit na niom (Białorusinka, prawosławna ok. 45 lat), ale przede wszystkim dlatego, że nie chce się tego nauczyć. Państwo pozwala na posługiwanie się obcym językiem. W rzeczywistości jednak to nie rosyjski jest językiem obcym dla wielu mieszkańców Białorusi, ale białoruski. Polityka państwowa stawia zdecydowanych zwolenników języka białoruskiego oraz odrodzenia narodowego na uboczu życia politycznego. Jakby kontynuując politykę komunistyczną, potępia zdecydowane dążenia narodowe jako nacjona­ lizm. Słowo naqonalizm, jak dowiedziałam się od moich rozmówców, za czasów ZSRR było wyjątkowo silnym oskarżeniem. Deklarowanie potrzeby ustanowienia w państwie białoruskim tylko jednego języka państwowego (białoruskiego) traktowane jest przez środki masowego przekazu, podporządkowane prezydento­ wi, jako przejaw nietolerancji. Jest to dość zręczne posuniecie, gdyż społeczeństwo Białorusi po wielu latach propagandy sowieckiej bardzo się boi nietoleranqi. Nie jest to jednak strach przed nietolerancją wobec własnych poglądów, ale strach przed wmówionym zagrożeniem ze strony poglądów nietolerancyjnych. Mówiąc o białoruskiej świadomości narodowej należy powiedzieć o „tutejszości". Kiedy w X I X w. zakazane było używanie słowa 'Białorusin', miesz­ kańcy tych ziem - mówiąc o sobie - określali się jako „tutejsi". Dziś deklarują się oni jako Białorusini, uważając jednocześnie, że posługiwanie się językiem białoruskim nie jest konieczne. Świadomość białoruska to z jednej strony fakt, że obywatele Białorusi uważają się za członków narodu białoruskiego. Z drugiej strony „świadomy Białorusin" to nie tylko członek społeczności uważanej za naród, ale też zwolennik, propagator atrybutów tego narodu, przede wszystkim języka, historii, w której się ten naród wykształcił, historycz­ nej symboliki, postulujący niezależność Białorusi. Taka świadoma białoru­ skość nie jest częsta, także w miasteczkach, w których prowadziłam swoje badania. M o i rozmówcy wspominali o kompleksie mieszkańców miasteczek i wsi w stosunku do dużych miast. Ich postawy są mniej odważne, raczej oczekują „nowinek" lub zarządzeń ze stolicy. Kiedy osoba z prowincji jedzie do Mińska, dookoła słyszy język rosyjski, białoruski - jej zdaniem - odbierany jest jako język wsi. A jak podkreśla „świadoma Białorusinka": Jeśli u naroda jest jazyk, to kanieszna jest i gardnost za swaju nacju, jest szto ta asobiennowa. Jest panimanie, szto wot: ja Bielarus (Białorusinka, ok. 35 lat). LITERATURA D z w o n k o w s k i R. 1993 Kościół katolicki na Białorusi - przemiany i problemy, „Sprawy Narodowościowe", T . I I , z. 1(2), Poznań, s. 163-175. E b e r h a r d t P. b.r.w. Przemiany narodowościowe na Białorusi, edycja Spotkania, Warszawa. �JĘZYK BIAŁORUSKI A ŚWIADOMOŚĆ NARODOWA 223 E n g e l k i n g A. Nacje to znaczy grupy religijne, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1, s. 109-139. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1995 W kościele trzeba po polsku, „Fraza", nr 10, s. 73-79. 1996 Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne, I.Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, s. 225-236. 1996a Fenomen odrodzenia. Jeszcze raz o Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi, „Rocz­ nik Wschodni", nr 3, s. 113-125. Sajewicz M. 1993 Wyobrażenie ,,małej ojczyzny" w białoruskojęzycznych wspólnotach wiejskich na Białostocczyźnie, [w:] Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, J.Bartmiński (red.), Lublin, s. 125-139. Smułkowa E. 1993 Problemy języków narodowych w praktyce religijnej na białorusko-pobkim pograniczu etniczno kulturowym, [w:] Studia nad polszczyzną kresową, J. Rieger (red.), Т. VII, s. 85-93. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej a Polska, Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, nr 15, Warszawa. A G A T A BIŁAŚ T H E BELORUSSIAN L A N G U A G E A N D B E L O R U S S I A N N A T I O N A L CONSCIOUSNESS Summary In 1991 Belorussia became an independent state and the authorities endeavoured to propa­ gate national language and culture. However, some years later Aleksander Łukaszenko became the president and the process of national revival was set back again. He ordered the change of national symbols of Belorussia to the ones resembling those of the Soviet republic. Russian was introduced again as the second official language. The problem of my study were the people's attitudes to these changes. The field research concerned the communities of two little towns. Most of my respondents belonged to the "intelligent­ sia". They told me about their own attitudes to national problems and the attitudes of other people. The attitudes that were described basing on these data can be classified into three types. The first refers to the "nationally conscious" group, emotionally atached to Belorussian tradition, culture and language. Another is typical for many people employed in education,in cultural activities. They support Łukaszenko but they are also for cultural revival and the revival of the language. The third type of attitude means total indifference to both the official language and national tradition. It is characteristic to people of low education. Belorussian language is not in common use in the country. Small is the knowledge of the history of the nation, most people believe there is no need of such knowledge. There are several determinants which have contributed to such situation, the country had a particular history, there was no religion which could be considered ad "national church" (unlike in some other countries of this part of Europe). The influence of official propaganda should be taken into account too, and the specific mentality of the people on this area. Those defined as the "conscious Belorussians" point at the importance of the language for national revival even though the language is not commonly used. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Zainteresowanym odległymi dziejami Polaków na Syberii polecamy szczególnie dwie publikacje w wydaniu bibliofilskim, oprawne w imitację skóry, ze złoceniami na okładkach, drukowane na specjalnym papierze, zaopatrzone w ilustracje i mapy. /. Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich (Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z . Wójcik), Wrocław 1995 (cena: 22,00 zł) J. Kopeć za udział w powstaniu kościuszkowskim został zesłany na Kamczatkę. Książka ma charakter wspomnieniowy, przedstawia losy brygadiera na tle wy­ darzeń epoki; wiele miejsca zajmują opisy egzotycznej kultury ludów Syberii. 2. Diva polskie pamiętniki £ Syberii XVII—XVIII wiek (Red. nauk. A. Kuczyński), Wrocław 1996 (cena: 20,00 zł) Pierwsze polskie opisy Syberii autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka (wiek X V I I ) i Ludwika Sienickiego (wiek X V I I I ) przebywających na zesłaniu w Jakucji. Pamiętniki są opatrzone komentarzami historyków polskich i rosyj­ skich. Opisy dotyczą losów zesłańców, a także kultury syberyjskiej tubylców. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław tel. 071/44-46-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1704034272b5182fec9eb48de126df63.pdf 47333e20da13590b78d7d081425e5e21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2163 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna antropologia ciała antropologia komunikacji Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2010 Title A name given to the resource Język i ciało / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.129-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, \L\RCIN t. 80, 1996 BROCKI '1;"ko/.I1;1\\ ClC Stud ium Doktoranckic [ 1l1\\Crsylcl Wroci<lIIski O WZAJEMNYM ZWIĄZKU JĘZYK I CIAŁO. DWÓCH SYSTEMÓW SEMIOTYCZNYCH Badania nad komunikacją kulturową, których częścią są obecne badania nad ..językiem ciała"' i komunikacją niewerbalną I, często posługują się wypracowan: mi \\ ramach językoznawstwa metodami badall nad językiem w odniesieniu dl) innych zjawisk kultury, które udaje się interpretować właśnie w perspekty\\ie komunikacyjnej. Często też zaczynają przybierać postać poszukiwania analogii w pozajęzykowych systemach komunikacji. W niniejszym artykule pllstaram się pokazać jak ów proces adopcji i analogii rozwijał się w dyskusji naci .jqykiem ciała", oraz jakie są ograniczenia dotychczasowych badarl i możlillllści ich przełamania na gruncie współczesnej antropologii. Wyjaśniam raki.e zależności między językiem a gestami i próbuję odpowiedzieć na pytanie, czy są one wystarczające, aby nazywać kod gestyczny ,językiem ciała", "mową bez slów"'') Jakie są kulturowe reguły rządzące gestyką, czy są one analogiczne do tych, które rządzą językiem naturalnym? Czy termin ,język ciała" jest terminem opisowym. czy tylko pewną metaforą, która ma zbliżyć dwa różne ś\\ iaty - "potoczności" i "naukowości"? Artykuł próbuje kwestie te omówić i \\:jaśnić na przykładzie dyskusji teoretycznej, toczącej się od lat 70. w nbrębie kilku dyscyplin naukowych, m. in. semiotyki, lingwistyki, psychologii i antropologii. "Iowa a gesty Jeśl i teoretyczne zainteresowania systemam i gestycznym i i językiem znaków towarzyszyły refleksji nad językiem naturalnym od XVIII wieku, to gestykulacja, rozum iana jako gesty towarzyszące mowie, stała się tematem retleksj i teoretycznej stosunkowo niedawno (Kendon, 1992, s. 225). Jeszcze na PI)Cz<\tkuXX wieku żadna z dziedzin nauk humanistycznych nie zajmowała się problemami związku gestu i mowy, nie zauważając po prostu problemu i jakiekolwiek w tym względzie kwestie tłumacząc psychologicznie poprzez życie \\e\\nętrzne ezlowieka i jego umysł. Oczywiście jest to związane z metafizyką, "tóra legia u źródel całej współczesnej nauki, a mianowicie z kartezjal1skim l ..Obćcllic·· ponicważ taka perspektywa \\la~ci\\\Ill.icj p0C/.'llkiclll są lay Sapira-Whortha 'J l.lld L LXXIV w dyskusji nad kulturą i strukluralizm. ma krótką historię - �130 rozdzieleniem umysłu i ciała. Gest mógł być tylko zewnętrzną powłoką dla emocji i właściwie tylko jako taki poddawał się badaniom i obscl"\\acji. Podobne poglady spotykamy jednakże również i dzisiaj. Jeszczc wcześniej tłumaczono go w kategoriach teologicznych. wyjaśniając. że gest jest znakiem stanu duszy. Współcześnie związek gestów z mową wydaje sit;:już na tyle silny i nic\\ątpliwy. że niektórzy badacze sądzą, iż dopiero .język ciała "V kontekście języka naturalnego daje klucz do odpowiedn iego rozum ien ia sytuacj i i do odpc)\\'iedniego wobec tego działania. Bez względu na to co jcst mówionc. to język ciala decyduje o rozumieniu prawdziwej sytuacji" (Fast, 1970. s. 166). Licznc badania semiotyczne wykazały, że sygnały niewerbalne mają pięciokrotnie większe oddziaływanie niż werbalne, i w przypadku niezgodności obu bierze się pod uwagę informację przekazywaną niewerbalnie jako tę prawdziw'l (patrz np. Pease, 1992, s. 17; Lyons. 1984. s. 76 - 82; Fast, 1970. s. 17) - 180) Gesty, które występują razem z mową, są od niej zależnc i na ogól z nia symultaniczne, nazywa się gestykulacją - jest to grupa zdccydowanie najczęściej używanych przez nas gestów. Funkcje gestykulacji próbuje się w:-ja~niać na różne sposoby. Z psychologicznego punktu widzenia wydaje sit;: b:-ć częścią wysiłku mówiącego w konstrukcji komunikatu językowgo. W tym podejściu akcent pada na rolę i funkcję gestykulacji w procesie interakcji. sytuując wszelkie możliwości działania po stronie mówiącego .. gest) kulacp może jedynie wspomagać proces tworzenia właściwej wypowiedzi jqykO\\ej Jednak są i takie opinie, że gestykulcja jest jedynie produktcm ubocznym dla mówiącego i nie ma wpływu na to co z komunikatu jest w stanic zrozumieć odbiorca. Kendon twierdzi natomiast (i to stanowisko przyjmuję jako pocislawowe dla aktualnych rozwaŻal)), że gestykulacja pojawia się jako integralna część indywidualnego wysiłku w celu komunikacji. a co więccj. C7t;:sto pelni w tym procesie główną rolę. W gestykulacji nic obserwujcmy tego samego materiału. który jest reprezentowany w słownym skJadniku w)'powiecll.i - gest n ie podwaja znaczen ia. Obserwujemy część zawarlośc i wyrażen ia. która nie jest (lub nie może być) reprezentowana w sJowach, 'lic któr,! nadawca próbuje jednak w jakiś sposób wyrazić. Niekiedy ,.nadawca" potrafi v"yrazić \\SZ)Sl~\) to co chce słowami, np. przez teleron. W innym razie może chcieć lICZ:-nić swoją wypowiedź bardziej ekspresyjną. Wtedy stara si<; poprIcz gesty wyróżn ić części dyskursu w pewne odcinki - podobnie jak to jest przy środkach fonctycznych. takich jak akcent, intonacja, pauzy - i nadać wiI.lIalml reprezentację pewnym tylko aspektom wypowiedzi. lub alternatywnie stosuje gL'sl Lamia:>l mowy, pozwalając gestom grać rolę caJych wyrażel) (por.: Kendon. 1986. s. I::> 13). Calbris przytacza przykłady z języka francuskicgo potwierclzaj'lcc powyższe stwierdzenia. Zauważa, że klisze językowe lj. Oh /U /(f czy /liC' (fiC' (fiC'. czy takie wyrażenia jak Comllle-ci COtr1IJ1C'-CU mają charakterystyczną. 100\arZ)szącą im formę gestyczną lub całkowicie je zast<;plljąC<l. k(()ra posiada slrllktllr~ �131 rytmiczną odpowiadającą językowej. Np. szybkie potrząśnięcie w górę i w dół I-.;ką towarzyszy Aie {lie aie a rodzaj horyzontalnego balansu w przód i w tył towarzyszy COll7l/1e-ci cOl/ll/le-ca (patrz: Calbris, 1990, s. 168 - 169). Synchroninlcja gestu i mowy tworzy powtarzalną kliszę, stałą formę gestyczną, mogącą zastąpić mowę. Pozwala to także na istnienie gestu bez gestu, czyli w obrębie z\\ rotÓ\\ jFykowych, które zachowały w swoim wnętrzu pozostałości gestu tekspresywnego. "Gest poddał się stopniowo semantyzacj i w związku z wejściem \\' obręb pewnego funkcjonującego systemu semantycznego. Następnie mógl wypaść z jego leksyki, zatracając ścisły związek nazwowy z nim, ale przechowal sit; wraz z kształtem i sensem semantyczno-funkcyjnym jako odpo\\iedni zwrot językowy" (Jonca, 1984, s. 6). Zasada ta została po raz pierwszy ~formulowana przez Jousse'a (Jousse, 1974) w postaci zasady formulizmu, pl)Jętego tu jako jcdnostka ekspresji, zapewniająca przy niezmiennej ilości pCl\\tarzalnych, stereotypowych form (słownych, gestycznych) istnienie wielu treści przez zestawianie form istniejących wciąż na nowo. Powtarzalność i stereotypowość przenoszą daną formę daleko w czasie, a dzięki istnieniu kontinuum ekspresji (od ciała aż po język mówiony, który u Jousse'a jest dalszą i późniejszą formą języka somatycznego), gest może zamienić się w słowo. Docierając do metafor zawartych w formułach (nazywanych przez Jousse'a 3nalogemami) docieramy do ukrytych za nimi gestów. Współczesna nieumiejetność odczytania związków podobiel1stwa między słowem i gestem wynika z rozerwania tego związku przez cywilizację pisma, jaką jest niewątpliwie cywi Iizacja "nowożytnoeuropejska" (por.: Abramowicz, 1979, s. 47). Do jakiego stopnia mowa determinuje nasze sposoby gestykulacji? "Niezależnie od kultury słowa i gesty pojawiają się razem i z taką przewidywalnością, że. jak twierdzi Birdwhistcll, mająca pewną wprawę osoba będzie w stanie ,)kteślić tylko na podstawie głosu, jakie gesty wykonuje mówiący. W podobny ~posób Birdwhistcll nauczył się określać tylko na podstawie samych gestów, jah.im językiem mówi dana osoba" (Pease, 1922, s. 12). Ludzie gestykulują zgodnie z intonacją danego języka i nie mogą gestykulować inaczej. Ludzie anglojęzyczni poruszają się "po angielsku", h iszpallskojęzyczn i "po hiszpal1sh.u" itd, a więc przynajmniej część gestów (gestykulacja) jest zsynchronizo\\ana z intonacją, współgra zjęzykiem (por.: Poyatos, 1975, s. 206 - 207). Wraz ze zmianą języka w jakim się mówi, zmienia się także gestykulacja. Efron (1972), porównuji\C zachowania gestyczne Żydów i Włochów zamieszkałych \\ USA, pokazał jak zmicnia się gestykulacja wraz ze zmianą języka w jakim ~ię mówi. Kiedy dwie grupy mówiły we własnych językach, gestykulowały różnie, natomiast kiedy zaczynały mówić po angielsku, ich gesty stawały się niemal identyczne. W obu grupach byli zarówno nowi imigranci (silnie przy\\ iązan i do tradycj i rodzimych), jak i ludzie zasymi lowani ze społeczet'tstwem amcrykallskim. Gesty Żydów były bardziej jednostronne i ograniczone. Łokieć byl dla nich punktem podparcia, a ruchy raczej kanciaste i nierówne, gwałtow- �132 ne. Gesty Włochów były obustronne i bardziej obszerne. Ramiona by/y tutaj punktem oparcia, ruchy operowały szeroko na boki i byly bardziej okrągłe w formie. Żydzi i Włosi zasymilowani nie różnili si<; znacz'lco w sposobach gestykulacji, a nawet nie było większych różnic między nimi a innymi zas~milowanymi grupami w USA (por.: Dittman, 1973, s. 243-244). Creider \\ysunął wn iosek, że organ izacja gestykulacj i za leży od stosowanego \\ clanym języku akcentu, a mniej od jednostek tonicznych CJone units") jęl.yka. Badając Kipsigis z poludniowo-nilockiej grupy językowej zauwa7yL że ,.fraz)' gestyczne" - analogiczne do fraz językowych - są mniej ciasno zorganizo\\ane i bardziej zróżnicowane w relacji do jednostek tonicznych niż. to ma miejsce u Luo z zachodnio-nilockiej grupy językowej, czy Gussi z grupy językowej Bantu U Kipsigis "akcent" frazy gestycznej nie jest slaly w stosumku do fraz języka mówionego, odwrotnie niż u Luo czy Gussi, poniewai. u Kipsigis akcent ni,' służy w sposób stały demarkacj i fraz języka mó\ovionego. AUlor s'ldzi. że różnice w gestykulacji są wynikiem różnej rytmiki języków (por.: Kendon. I C)X(). s. 16). Gesty występujące z mową służą rozdzieleniu potoku slc)\\. \\ sposóh analogiczny do funkcji jaką spełniają intonacja czy pauzy w ję/yku naluraln~ m. W klasyfikacj i gestów rąk i d/on i zaprezentowanej przez Ekmana i Friesena (1969), spotykamy tzw. "ilustratory", czyli gesty njk towarzys/,\ce r07.1110\\ie. Ich funkcją jest właśnie podkreślanie. akcentowanie lub spełnianie roli \\izualnej interpunkcji dla tego, co się mówi. Dodać by należa/o. żc gestykulacja jak i catość języka ciała, podlega pod najwa7.niejsz)' z kontekst()\\. w,trunek gestu - ciało. Kulturowa wizja ciała ma tutaj również swoją rolę, co najlepiej oddają przykłady zmiany form gestykulacji, już nic Iwi,vanc I totalnym pi"/esunięciem calościowej wizji świata (od kultury do kultury). leCi w olm;bie tej samej kultury, w związku z dokonującymi się ważnymi Imianami spokczn~ mi Okazuje się mianowicie, że formy gestykulowania są nie lylko u/akżnione ll(J stosowanego akcentu, od rytmu języka, lecz równiej od \Vyobrajel) na temal ciala i związanych z tym reguł zachowania 2. Gestykulacja związana jest z tym co mówione, jak mówione. \Vjakim .i1t'/~ku. stąd też i z kontekstu w jakim się pojawia bierze sil,: uklad pOS/Cleg()!Il: ch gestów. kolejność. a także znaczen ie - nie jest ono wyn ik iem ..auIOIJl)IllIC/nego", znakowego charakteru gestu. Co więcej, samej gestykulacji nic da ~il,:\\ pełni odizolować od innych gestów. np. gcstów spontaniClnych. kt(·)rc \\ spo~c·'b całościowy mogą wyrazić swoje znaczenie. czy gestów S) IllboliClnych. intencjonalnych, które posiadają ustaloną kulturową formę, czy na\Vcl od geSI\·)\\. lj. 2 Najlepszym pr/.ykJadell1 będą wcześniej IVspOll1ni'lnc grupy Wloch'·lIl i /\.k)lI. II kl(\l1 ci sposoby gestykulacji. swoboda. szerokość ruch(lIv. więbza u Wloch,·m. Il1nlCI'/;1 LI i.lci(\\\ zakży wlaśnie od silniejszej negacji ei,Jia u tych drugieJ1. odmienncl,'o lIyol1r;I/"llid kulllll(\IIC~\\ Cickawe jest również lO, że grupy c!niezne badanc IV NOllylll Yorku. l,'rup' o pocioiJm III ,Lilli",· spokelnymubodLY. bez w/.ględu na ję/yk gestykuluj'l podobnic 1;lk Ilic'· suge'li;1. /, gestykulacja silniej zależ.y od wyohrażcli kulturowych. sposob,·m /1 cia. ni/ ,)d W/I b i ;Ikce'nt;: wydaje się slusma. patrz: Fast. 1970. s. 177. �133 \\ języku znaków, którc są bardziej analityczne niż całościowe, i które funkcjonują \V analogiczny sposób jak jednostki leksykalne języka mówionego (por.: Kendon 1986, s. 20 - 21). Gestykulacja przeplata się również przez różne poziomy klasyFikacj i Ekmana i Friescna (1969), wskazując wszakże zawsze na S\\ój integralny związek z mową w działaniu komunikacyjnym, przywołując analogię mi~dzy systemem języka a systcmem gestycznym. System jp;yka a systemy gestyczne Współczesne jY/.ykoznawstwo, często w celach heurystycznych, pojmuje \\ szystk ie systemy komun ikacyjnc jako pokrewne w stosunku do języka naturalnego, jak systemy o podobnej strukturze" dające się tak samo opisywać. Szczególnie pierwsze odkrycia dotyczące systematyczności i regularności c\)c\ziennych /achow<1I1 kinczycznych pozwoli/y na szybką adaptację i przekład 1l1elllc\ stosowanych przy opisie i interpretacj i znaczell w języku na systemy sestyczne. laczyto udowadniać, że metafora "język ciała" jest jak najbardziej upra\\niona .l, a wobec znalezienia dla tego języka gramatyki Ueszcze w latach -o \\ icrzono, że taka gramatyka istn iejc) przestan ie być traktowana jedyn ie jak 1l1etafora. ladano sobie pytanie: jeśli gesty nie są wykonywane dowolnie, skoro ich znaczenie. kodowanic. interpretacja i ostateczne rozumienie gestu czy gesty~ulacii pocIlega ścislym regulom, a więc skoro tworzą pewien kod, to czy L1pr~l\\n ione jest mówienie o "jltzyku gestów"? Wydawało się, że tak. N ie jest to .Icclna~ nlcw'ltpliwe. Czy zatem gcsly S'I zorganizowane w .system Kestyczny. język znaków? F~\\\ ~1. i.e gesty zorganizowane są w systemy gestyczne, języki znaków, /,1/\\\ czaj wledy. gdy ~omun ikacja mowna jest niemożl iwa bądź utrudn iona (lnaki uiy\\ane w studiach TV, na lotn isku, giddzie itp.). "Term in ,system .'..!cs/n::'llI jest używany na określenie systemów, w których liczba odmiennych !tlrlll geS!ll\V maz zakres ich funkcji są ograniczone" (Kendon, 1986, s. 8) - bez pra\\ synlaktycznych. Do tych systemów zaliczyć można na przykład gesty ~lut\htopO\\icll)\v. gesly kierowców ciężarówek, graczy w baseball itp. (patrz IIp. Kellllon. 1986. s. 8: Ciołek, 1973, s. 59 - 80). Zdarza się, że stopicil ~~()IllplikO\\ (lnia owych systemów przypomina skomplikowanie języka naturalnego. Mamy wlecly do czynienia z tzw. językami znaków, tworzących kby~on znaków, ~t('lI'ych kombinacje zorganizowane są wedlllg ścisłych reguł S) nlaktYClnych. Termin jI:::'J'k ::.naków używany jest na określenie systemów Illaj'lcych wiele rorm gestycznych w swoim repeltuarze, i których zakres t'lIn~cj i n ie jest ogran iczony. Do n ich zal iczam)' gesty głllchon iemych, ; (./\ li posiildilj'lcc leksykolI i prilwa skladni . .1 \\ ~111110plllllgiilakie: slanllwisKO przyimuje np. Williams. opierając sit;: na modelu dc -;.lli"IIIC·11. kll\l\ pl1\\lldll\\Iii llgl·aniuenic i lwią/anie jt;:zykowe (lingwistyczne) teorii I,ulllllll\\\ch ti/i,i1ali lud/kich gcstyki. 01'<.11. nadanie jej matematycznej struktury (patrI: \\ i11i<1I1h. 1')7(». �134 zakonników trapistów czy Aborygenów w Australii (patrz np.: Kendon, ]986, s. 8). Języki znaków są relatywne kulturowo lubli społecznie. Są one często uważane za alternatywne w stosunku do języka mówionego, jak np. je;zyk australijskich Aborygenów, mnichów trapistów, czy Indian z Ameryki Pólnocnej. Lecz najbardziej zorganizowanym spośród owych języków. którego strukturalna i syntaktyczna charakterystyka najbliższa jest tejże w języku mÓ\'vionym, jest język głuchoniemych. Jednakże język ten jest całkowicie opart)' na języku mówionym, nie jest systemem autonomicznym, lecz podsystemem języka naturalnego (Bitti, Poggi, 1993, s. 438 - 439). Właśnie przez te; \vłaściwość nie może być on badany jako system kinezyczny - nie jest systemem pierwszego poziomu komunikacyjnego, tzn. jest wyderywowany 7 systemu języka mówionego a nie z systemu kinezycznego, nie jest oparty o cia lo. lecz o mowę. Wyłącznie w tychże gestach Illożliwajest pelna leksykalizacja i istnienie praw syntaktycznych, a więc istnienie pełnego repertuaru form gestycznych funkcjonlljących w zorganizowanych zdaniach, podobnie jak to ma miejsce ze słowami w języku mówionym (por.: Kendon. 1986. s. 23). Jednak to na podstawie badal1 nad językami znaków (sighn languages). traktując je jako formy modelowe, starano się pokazać, że systematyczność form gestycznych i sposoby ich przekształcell w działaniu komunikacyjnym prowadzą do ich strukturalnej i syntaktycznej charakterystyki, analogicznej do tej, z jaką mamy do czynienia w wypadku języka mówionego (Bitti. Poggi. 1993, s. 439). Semiotyka gestu, bazując na osiągnięciach językoznawstwa i semiotyki strukturalnej, próbowała udowodnić, że gesty tworzą system analogiczny do systemu języka, a tym samym, że w k inezyce można stosować procedury badawcze, analogiczne do tych stosowanych w badaniu języka. Ponieważ w podejściu strukturalnym komunikacja tworzy ściśle zorganizowany i zamknięty system społeczny funkcjonujący na podstawie określonego zespolu reguł, to skoro gestyka jest takim systemem, musi podlcgać regularnościom i prawom podobnym innym systemom komunikacyjnym. szczcgólnie. że system języka wpływa na system gestów (gestykulacja), a oba systcmy są wspólzależne (Matusewicz, 1979, s. 332), będąc częścią systemu komunikacyjnego. Wspólzależność obu systemów (języka i gestów), to że są częścią tego samego systemu komunikacyjnego, uczyniła je dla Birdwhistella podobnymi - analogia wywołuje podobiel1stwo: "zachowania kinezyczne konstytuują systcm komunikacyjny analogiczny do języka naturalnego, a metody lingwistyczne są stosowane do badal1 nad językiem ciała, ponieważ system kinczyczny strukturyzllJe zachowania cielesne człowieka w sposób zbliżony do tego. jak system językowy strukturyzllje strumień mowy w dźwięki, słowa, frazy. zdania" (cyt za Goździak, 1987, s. 171; por. też: Matllsewicz, 1979, s. 332 - 333). Jc;zyk ciała ma strukturę analogiczną do języka mówionego, ze względu na to, że jest skomponowany z ograniczonej ilości (w każdym społeczcllstwic) clcmcntó\\ dystynktywnych, które są dzięki prawom kodowania możliwe do upor/ądko\\a- �135 nia \\ faktycznie nieskol1czenie wiele regularnych (uporządkowanych) kombinacji. które tworzą komunikatywny aspekt ludzkich zachowall (Birdwhistell, ]971. s. 96). Zarówno system języka, jak i system kinezyczny, są systemami infrakomun ikacyj nym i (czyi i podsystemam i całośc iowego, zi ntegrowanego systemu komun ikacyj nego), n ie znaczącym i same w sobie lecz odnoszącym i się do siebie \\ zajem i poza siebic, i jedynie we wzajemnych powiązaniach tworzą system komunikacyjny, samc w sobie nim nie będąc. Sam gcst nic jcst znakiem o analogicznej strukturze do znaku językowego, chociaż dajc się opisać w kategoriach binarnych. "Gdyby porównać morfologię gestu I.e struktur,\ znaku de Saussure'a, to na podobiel1stwo znaku słownego można odnalcź.ć w geście: elcment znaczony ~ rzeczywistość abstrakcyjna lub empirycznie dana, pojęcie. rzecz. stan - i element znaczący - wyobrażenie rzeczy. czy poprawniej ..dzianie się rzeczy", zjawiska, jego uobecnianie" (Jonca, 198-+. s. (j). Element znaczony wprowadza w geście konieczność partycypacj i interpretatora w wypracowywaniu sensu, angażuje jego kompetencję kulturo\\ą. czyli powodujc. że znaczenie nie jest elementem biernym lecz czynnym laChO\\aI1 komunikacyjnych S Wnioskami z bada,] kinezycznych, które pozwoliły na strukturalną analizę gcstÓ\\ Birdwhistellowi (1971), Bouissacowi (1973), Eco (1972) i innym, jest to m. in .. że: żaden ruch ciała nie jest bez znaczenia w kontekście w jakim się pl).ia\\ia. że postawy ciała, ruchy, ekspresje twarzy są uwzorowane i dlatego Ilwg'l być przedmiotem systematycznej analizy (por.: Hayes, 1972, s. 158) b. Burclwhistell dzieli gest na: ..kin)"·· najmniejsze jednostki zauważalnego działania, analogiczne do f,)nó\\ . kincm)"zbiór kinów, które mogą zastępować się wzajemnie, bez zmiany gkl\\ nej interakcyjnej sekwencj i, analogicznie do fonemów, kincmorfy-kompleks działall mających miejsce w różnych częściach ciała naraz. analogicznie do morfemów, kincmoł"femy - które tworzą klasę zastępowalnych kinemorfów" 7. Autor dodaje, że podział ten, chociaż efektywny i użyteczny, ma służyć t: Iko lak dlugo aż dopracujemy się lepszych metod analizy zachowaJ1. Metoda opisu i badania gestów jest zapośredniczona z językoznawstwa :.trukturainego. Należy gest odcieleśnić (pozbawić kontekstu ciała) i odkryć 'i (ic,;1 >alll \\ >obic ni.: Illa znau.:nia. co jak sąuz.,: najlatwi.:j zauważyć przy rozwiązywaniu klll;II")\\ \\ idozo<lClności gcstów (o C/.ym poniż.:j), i choć każdy gest jest potencjalnie binarny. :1le Illac!\ \0. ic o\\a hinarność poudajc gotowy schemat interpretacyjny. z pewnością nic jest \\: ';1;IIC!aj;lc;1do lIkonslylllow;lIlia ,;i.,:znaczenia. Dopicro widz, int.:rpretator to znaczeni.: nadaje. (. .lcdnak dll\louó\\ na analogi.; i odpowiedniość jt,:zyka i gestów nigdy nie udalo sit,: przed>taII ie. II \ b/uj'lc jedynic III i;l!.ki Illi.;d/.y tymi systemami. Chodziło IV gruncie rzeczy o wykazanie I pr/~d Llkt;lllli). i.c strukturalnie oha systemy się nie różnią (w sensie podobieństwa). i ("' I. /.;r Ilay.:s. 1972. s. 159. j\ �136 jego struktury formalne, nie przez opis i symboliczną transkrypcj~, lecz [\\0rzenie, przy pomocy aparatury pomiarowej rejestrującej sekwencje ruchu, modeli ruchu, w oparciu o strukturę rozpisaną powyżej. W ten sposób ma się uzyskać wyodrębnione dynamiczne kontinuum, złożone z elementarnych jednostek ruchu (oznak kinezyeznych) i stąd wn ioskuje się o zespołach syntagmatycznych gestu - z wielu drobnych jednostek pozbawionych sensu składa się jednostka większa posiadająca sens. Dalej ustala się, drogą dedukcj i, podstawowe reguły składniowe gestu przez relacje między kinemami. Rolę regul gramatycznych pełnią tu uwarunkowania biologiczne i kulturowe (por.' Ratajczak, 1977, s. 153 - 156). Metoda ma pozwol ić stworzyć zestaw podstawowych jednostek (coś w rodzaju słownika tworzywa gestów). oraz ustalić reguły łączenia i przekształcell owych jednostek w konkretnym geście (konkretnej kulturze) w znaczące jednostki wyższego rzędu. ,Język gestów" ma być ciągiem operacji o charakterze analogicznym do języka naturalnego. Je7elib~ istniał taki leksykon gestów i odpowiednie prawa syntaktyczne pozwalające na tworzenie złożonych konstrukcji gestycznych, wówczas analogia języka i systemów gestycznych miałaby sens i byłaby prawomocna. W przeciwnym \vypadku musi zostać porzucona. Jednak, jeżeli nawet pozwolimy sobie na znajdowanie analogii obu dyskutowanych systemów, to słowa-gesty (np. wskazywanie. znaczące "tam", "tu") nie są w stanie przez żadne operacje składniowe utworzyć zdal1 gestycznych (np. "poszedł tam"), gdyż takie zdanie jest złożeniem kilku nakładających się kontekstów (np. słownego, sytuacyjncgo) oraz jest całkiem innym gestem (machnięcie wysoko uniesioną ręką w przód). Traktowanie wszelkich systemów komunikowania, jako analogicznych do systemu języka, łączone było z automatycznym przcnoszeniem metod i tenninów z jednego systemu na inny. Na początku lat siedcmdziesiątych. sam twórca kinezyki wątpił w poprawność takiego zabiegu (patrz: Birdwhistell. 1971s. 126-127; także: Dittman, 1972, s. 244), przyznając jednocześnie: ..Przez wicIe lat żywiłem nadzieję, że systematyczne studia (nad zachowaniami kinezycznymi - M.B.) ujawnią pewną hierarchiczną zasadę, która pozwoli/aby na derywację kinów z al1ykulacji, kinemorfów z zespołu kinów, umożliwilab;. także składanie kinemorfów - według pewnych zasad gramatycznych - w coś. co mogłoby być uważane za zdanie kinezyczne. [ choć rezultaty niektórych baclail wydają się być zachęcające, zmuszony jestem stwierdzić, i.e cło kj por;. nie byłem w stanie odkryć takiej gramatyki" (BirdwhistelL 197!, s. 1!8) Semantyka gestu Gdyby pokusić się na pochopny opis i anal izę pewnych zachow<1I1 kinezycznych, wybranych przypadkowo, łatwo przyjąć i zauważyć, że w ciągu syntagmatycznym w wielu gestach można wydziclić kilka faz. Podanie ręki składa się z trzech faz: otwarcia - dotyku - zamknięcia. PO\vitanie mil fazy: zauważenia - dotyku (lub zbliżenia) - zamknięcia (np. objęcie, uścisk d/oni. �137 pllCalunek). Blogoslawienic panny młodej przed ślubem też składa się z trzech laz. POlwierdzenie przez przytaknięcie głową na "tak" ma również wyraźnie laznaczające sil; trzy razy (oczywiście trzy fazy n ie są tu regułą): ruch w górę pozycja neutralna (taka sama jak przy "nie") - ruch w dół 8. W ciągu paradyg111atycznym. każda I raz daje się opisać za pomocą reguł binarnych opozycji: góra - dój, z neutralną l"azą zawieszenia, otwal1e - zamknięte, czy wewnątrz7e\\nątr7. Trój fazowość gestów, według Jousse' a, jest szczególnym, naj istotniejszym elementem strukturalnym wszelkich interakcji, przebiegających wedlug schematu: podmiot dzialania - oddziaływanie - przedmiot działania (por.: .-\bralllowicz, 1979, s. 44). Jednak nie wszystkie gesty dają się w ten sposób l..Jpisać (jedynie w ten sposób). co więcej, w przeciwier'lstwie do języka naturalnego ("werbalnego") konwencja decydująca a ostatecznym znaczeniu lblabia stale elementy struktury zachowania. W większości wypadków a znaczeniu gestu decyduje szeroki kontekst jego pojawiania się. Kontekstem tym nic jest jedynie przeciwstawiony jednen1L1 gestowi inny gest, tak jak to jest \\ przy padku cząsteczek dźwiękowych w języku mówionym, a tak chciał 1')711mieć kontekst Leach (por.: Leach, 1989, s. 58), lecz bardzo złożony kUlllplcks. W geście u odróżnieniu jednego znaczącego ruchu ciała od innego nie (kcyduje wyłącznie wiązka cech dystynktywnych, lecz bardziej - kulturowy kunwkst jego wyst<,:powania. Wiązka cech dystynktywnych pojedynczego gestu zmienia si<,:wral z kontekstem w jakim się pojawia. Okazuje się na przykład, że ekspresje twarzy towarzyszące gestom rąk mają często za zadanie rozróżnianie Illaczell dwu identycznych gestów. Przy niezależnych próbach przypisywania znaczell dwu tym samym gestom, którym towarzyszyła inna mimika, llkazalo silt. że badani rozróżniając znaczenia gestów brali pod uwagę mimikę (Bini. Poggi. 1993, s. 453). Stąd Birdwhistell, wychodząc od najmniej szych elementów ruchu, wyderywowanych z kontekstu, nie potrafił stworzyć odpo\I iedniej dla tak spreparowanego systemu gramatyki. Stąd nawet gdyby jego praca laczl;la się od jednostek większych, analogicznych do wyrazu - kinel1lorfemów, tn i tak nie ma dla nich trwałych zasad łączenia w większe .jednostki ... wypo\viedzi" lub "zdania" 9. Pojedynczy gest n;ki, czy np. brwi, niemal nigdy nie występuje jako fizycznL' dzialanie pewnego, jednego organu. Gest jest raczej złożony z wielu ekspresji narai: ekspresji twarzy, spojrzenia, ułożenia brwi, ust, pozycji ciała, rucil(')\\ ręki, ramion czy nóg (Grant, 1969, s. 535). O formie i sposobach interprelacj i gestu decydują też czynniki zewnętrzne, takie jak: sytuacja (ten sam gest może \v różnych sytuacjach znaczyć co innego), kontekst społeczny gestu, !lp. inaczej gestykuluje polityk, aktor - wzmożona ekspresja - a inaczej ludzie, l)d których uczekuje się opanowania (por.: Kępiliski, 1977, s. l J), światos .Jakohson ( I')1;7) poddaje badaniu gesty na .,tak" i ..nie·' <kiln. \\ iasnil: takil: Illzy wyróżniając i na tym podziale opierając ') l'ozajy/.:bll1i mak(l\v. () cZYlllwspominalcm wcześniej. systemie analizy. IV europejskim i bulgar- �138 pogląd, symbolika i wyobrażenia ciała, towarzyszące gestowi wypowiedzi i ich paralingwistyczne otoczenie. Z jednej strony gest odsyła w ciągu znaczell coraz dalej poza siebie. z drugiej strony ma być maksymalnie prosty i jednoznaczny. W lalo/eniu ma naprowadzać na znaczenie szybciej niż słowo, ma minimalizować inwarianty sensu. "Musi on wyraźnie eksponować cechę dystynktywną. charakterystyczną dla danego zjawiska, przedmiotu itp." (Jonca, 1984, s. 6). Steld możliwe są takie sytuacje kiedy cały sens wypowiedzi jest odbierany z ..języka ciala". Cech; dystynktywne, wyeksponowane przez ciało odsyłają dalej, już do bezpośredniego kontekstu związanego z przedstawianą ideą itp. Tak wir;c. aby ..zrozumieć, dlaczego wykonuje się takie a nie inne gesty, trzeba poznać tradycje. które narzucają takie właśnie gesty" (Mauss, 1973, s. 549). l horyzontu możliwych znaczeI1, jakie przed interpretującym rozpościera tekst (gest). aktualizowane jest to, które jest sensowne w danym modelu kultury i da siy powiązać z doświadczeniem. Ilustracją powyższego twierdzenia mogą być choćby dwa zestawy (listy) gestów a podobnym znaczeniu w różnych kulturach: zestaw La BalTa (1972) i zestaw Conrada (1971), w których wyraźnie widać. pomimo ogromnych luk metodologicznych i technicznych w przygotowanych przez ilich listach, że bez odpowiedniego kulturowego zaplecza, zrozumienie wielu gestó\\ byłoby niemożliwe 10. Skoro znaczenie gestu bierze się z kontekstu. musi on ukonstytuować się dopiero na korlcu wypowiedzi (działan ia komun ikacyi nego), kiedy \\s/ystk ie elementy kontekstu wystąpią. Może się zdarzyć. że kontekst kinezyClny łl1a niewielkie znaczenie dla komunikatu, że działa tylko pewna ClęŚĆ ciala w sposób znaczący, nie angażując innych w komunikat. Dodatkowo do przestrzennej organizacji ruchu dołącza czasowa: nie zawsze. nic w kai.dym momencie właściwe jest kierowanie spojrzenia na partnera, a w innych momentach jest \(1 konieczne. Ostatecznie gest staje się tym elementem gry. dzialania komunikacyjnego, który próbuje kierować interpretacją. Interpretacja gestu nic jest więc interpretacją czystego znaczenia ukrytego za działaniem. Im bardziej kontekst decyduje o znaczeniu, tym silniej tekst-gest odpada od intencji autora-naclel\\cy. Znaczenie tekstu (tekstu kultury - a więc i gestu) zawsze wykracza poza znaczenie, jakie miał dla autora, dlatego interpretacja jest wytwar/.aniem znacz<;nia. Nie jest ono dowolnie wypracowywane. Formułuje sit; w miart; przebiegu interakcj i, na co zwracał uwagę Roland Barthes (1992, s. 194), i w miart; tego procesu jest ujednoznaczniane przez rozmaite nakładające się kontekst). Oczywiście analiza zachowaJ'l, przynajmniej w celach heurystycznych, powinna ograniczyć zakres branego pod uwagę kontekstu kulturowego. ram. lecz eliminacja ciała na rzecz mechaniki ruchów byłaby daleko id,\cylll. wrycz IllyląlO Relatywizm versus uniwersalizm gestyczny omawiam w innym mi<:.iscu. palr/.: Marcin Brocki. Ku/lllra i natura. uwagi na marginesie h{n/OII IIi/d .l!(',I'/{/lIIi ... Polskil "/lub Lutioll"" )994. nr l. �139 e~ III uproszczeniem. sama technika badar'J, oparta w głównej mierze o analizę statycznych przedstawieó graficznych, eliminuje automatycznie wiele możli\\yeh źródeł informacji, takich jak ruch, słowo czy ekspresje twarzy. Gesty. w sposób oczywisty, nie istnieją poza ciałem, które jest warunkiem Ich istnienia. a wraz z nim, poza kulturą i historią. Zatem wszystko, co jest z\\ ią/ane / kulturow<l wizją ciała, decyduje o znaczeniu gestów. Jeżeli prześledzimy dyskurs na temat ciała w różnych okresach historycznych to okaże się, że powstawał on zawsze w ścisłym związku z systemami gestycznymi. W średnicmicczu cialo jest ,.ohydne". jest siedliskiem szatana, jest nieczyste i zepsute. Stele!. co wie!ać choćby w ikonografii, ciało jest na ogół maksymalnie zakryte, Ilieruclwllle. Twarze pozbawione są mimiki, a postacie zamierają w stereotypo\\ ~eh pozacII. Człowiek gestykulujący "przypomina aktora z pogar'Jsk iego teatru. a takle opętanego przez delllona" (Le Goff, 1986, s. 223). Współczesny d~skllrs ciała równicj. nie pozostaje bez wpływu na systemy gestyczne. Jak doskona Ie wykaza Ii Foucault ( 1994), czy Bauman (1995), nowoczesna represja ciala i postawy kreowanc przez nowoczesne pallstwo represjonowały także ~esl Kon forlll iZIll. zasada "aby się nie wyróżn iać", spowodowały (przynajIllniej w naszym kraju) znaczne uszczuplenie roli gestu w życiu codziennym, szczególnie w sytuacjach publicznych (np. spotkar'J czy wystąpier'J), czego z pe\\ności,\ doświadczył niejeden rodak nagle znalazłszy się w "wolnym" S\\leCIC. Obraz ciała zakodowany we frazeologii ludowej to głównie ciało w ruchu, a \\ szelki ruch, działanie metaforyzowane sąjako gest ("ruszać głową/palcem nie ruszy!"') (por. np.: Krawczyk, 1990, s. 144). Działanie jest metaforyzowane .iako gest - dzięk i cialu, pon ieważ ciało jest pierwszym narzędziem metaforyLacji. Przestrzcl] również zostaje zorganizowana w oparciu o strukturę eia/ą. Jest rzutowanicm tcjże struktury na przestrzer'J. Człowiek porusza się w przestrzeni. \\ której głównymi osiami podziału są (wed/ug schematu cielesnego): pil\n - poziom. przód - tył, góra - dół, prawo - lewo. Ponieważ przestrzell nie jest neutralna kulturowo, gestyka nie pozostaje obojętna wobec tych schematów przestr/.cnnych. W prz.ypadkll systclllów kinezycznych, wobec ieh złożoności, możemy mieć dl) czynienia z sytuacjami podobnymi, z jakimi spotykamy się w języku naturalnym, np. z przesunięciem znaczenia, nieporozumieniem. Owe przypadki dobrze uzc\vnytr/.niają rzeczywiste relacje jakie mają miejsce w czasie "komunikacji gestycznej". Otóż tzw. "gest Kozakiewicza", który w swej intencji miał być pokazaniem "gdzie się zgina ręka", "wała" nieprzychylnej publiczności zgromadzonej na moskiewskim stadionie, stał się "gestem nadziei" - gestem, który \Ycdlllg Jacka Olędzkiego służył poprawie samopoczucia, sprzyjał zacho\\ an ill godności, pomagał ochraniać tożsamość zbiorową Polaków (por.: Olęd/ki. 1991. s. 35 - 38). Znaczenie nadane gestowi przez nadawcę nie zawsze jest tożsame z tym, jakie nadaje mu odbiorca. Nie zawsze kontekst nadawcy �140 jest kontekstem odbiorcy. "Kiedy premier Wielkiej Brytaniipani Margaret Thatcher - zrobiła palcami znak V (victory, co znaczy zwyciestv"o). aby poszczycić się triumfem wyborczym, niebacznie pokazała kamerom telewizyjnym tył ręki, strasząc tym samym brytyjską opinię publiczną gestem wielce nieskromnym" (Goździak, 1981, s. 304). Oczywiście była to pomyłka. SPO\\Odowana podobieI1stwem dwu skrajnie różnie interprctowanych gestó\\ - kinl'l\\ (to, że została ostatecznie odczytana jako pomyłka, bylo dzielcm uZlIpclniającego kontekstu, w tym wypadku zwycięskich wyborów): inna byla intencja pani premier, inne jej rozumienie. Zdarza się jcdnak i tak, że ..dwa gesty. d\\ ie miny, postawy, niosą to samo znaczenie, np. rozpacz wyraża sic,;zalamywaniell1 rąk lub rwaniem włosów z głowy, zdumienie - szerokim otwarciem oczu i (lub) ust, lekceważenie - pokazywaniem języka lub wypięciem tylnej czyści cia/a. Ta ,jednoznaczność" dwóch gestów może spowodować ich wariantowe pojawianie się w tym samym kontekście. Tak stało się w wypadku przys/(1\\ ia o chorobach, które "lekceważą" wysiłki medycyny: ..Suchoty i puchlina .i9zyk doktorom wypina, Rak, suchoty, puch Iina na doktora /.adek wypina" (Kra\\czyk, 1983, s. 142). W idać stąd, że synon im ia (efekt ekonom ii jyzyka) obecna jest także w ,języku ciała". Widać, że dwa gesty. których znaczenie je:.t podobne, np. kciuk uniesiony do góry i znak V - .. Solidarnościowego·· I\\~cięstwa, są synonimiczne, lecz ich znaczenie nic do kOllca jest tożsame. tzn. nie do kOllca w pewnych okolicznościach są wymiennc. Inną cechą słów jest ich dwuznaczność. Różne l.llaCZen ia s!cma l11og;l b; semantyezn ie w pewien sposób powiązane. tzn. mogą. a Ie nie musz,\. pod7ielac część znaczenia. Te zależności znajdujemy równie? w gestach. Wioski system gestyczny zawiera gesty V - uniesionych dwóch palców. co raz znaczy zwycięstwo, innym razem "czy mogę wyjść". W polskim systemie gestycznym. gesty te są zróżnicowane w taki sposób, że w drugim przypadku palce są złączone. Natomiast gest, w którym palce ułożone są jak w geście V. lecz przykłada się je do ust, znaczy papierosa, chcę zapalić. da; mi papierosa itd. Wydawać by się więc mogło, że mamy do czynienia z podobną wieloznacznością gestów jaką znajdujemy w języku naturalnym . .Jednak okazuje sic:. że dwuznaczność gestów jest o wiele rzadsza niż w.i<rzyku. Większość zaobserwowanych gestycznych dwuznaczności wynikala raczej z zawr;iania kontekstu obserwacji niż z faktycznej jej obecności. Chodzi o to. żc pojcdynczemu gestowi, np. ręki podawanej w geście powitania. towarzyszy s/ercg innych gestów (np. mimika twarzy czy ruchy nóg, pleców) i szereg innych czynnikó\\. które wyjaśniają znaczenie, dzięki którym znaczenie może być odczytane. Np .. wracając do włoskiego systemu gestycznego, ten sam gest uniesionych d\\óch palców w "V" - przy wysoko uniesioncj ręec znaczy Iwycic:stwo. a przy ręce uniesionej nisko służy wyrażaniu wstydu (Bitti, Poggi, 1993, s. 44:"). Znowu pojawiają się analogie między językiem naturalnym a gcstami w obu systemach dwuznaczności są minimalizowane przez kontekst. \Vobec c �141 tego możnaby powiedzieć, że istnieją pewne ekspresje twarzy, postawy, które są niezależne od gestów rąk, lecz tworzą dla nich kontekst w określonych 5: tuacjach, dzięki czemu możliwa jest raz dwuznaczność, za innym razem jednoznaczne znaczenie. Z drugiej strony, skoro kontekst determinuje znaczenie gestu, skoro ogranicza rozplenianie się znaczell w nieskoI1czoność, to czy nie przynależy on już do gestu') W tym wypadku znika problem dwuznaczności gestll\\. pon ieważ jeżel i towarzyszy gestowi, który go ujednoznaczn ia, to wszela"a pojawiająca si<; dwuznaczność musi wynikać z błędów obserwacji, nie brania pod uwagc;: wszystkich czynników. W efekcie takiego stanowiska, \\szdkil analogia między językiem naturalnym a systemem gestycznym nie jest pra\\Ollloena. ponieważ są one wewnętrznie różne. Faktyczny stan badaI1 \\skazuje jednak. j.e istnieją takie gesty, które wraz z towarzyszącymi im slo\\ami lub jako jeden sygnał tworzą "zdanie", są też takie, które znaczą Jedynie część zdania i wymagają kontekstu, aby ten wyposażył je w znaczenia (patrz: Billi. Poggi, 1993, s. 446 - 447). CI.y więc, wraeaj<\e do wyjściowego pytania, możemy mówić o języku ciała. ajeżeli tak. to w jakim sensie? Wspóleześnie jc;:zykoznawcy uważają, że systemy semiotyczne nie dają się sprowadzić jeden do drugiego, że nie ma między nimi synonimii (po •..: Benveniste, 1977, s. 22). Poza tym, w językach naturalnych z ograniczonej i lośc i znaków można generować n ieogran iczoną liczbę zdaI1, kod gestyczny takiej wlaściwości nie posiada. Nie można łączyć gestów przez proste zSl!!l1()\\anic \\ większe jednostki przypominające zdania, które przez to zl'lczenie otrzymywalyby nowy sens. Znaczy to, że znaczenie komunikatu gestycznego konstytuuje się na kOI1cU ,.wypowiedzi", jest wytwarzane a nie dane i nierozd7.ielne od kontekstu spoza gestu. Znak językowy odnosi się wewnątrz sY'stemu do innych znaków językowych, swoje znaczenie bierze z przeci\\stawienia innym znakom w ramach tego samego systemu. Gest natomiast \\: "racza poza wlasny system. Swoje znaczenie bierze z odniesiell do innych zna "ów \\ obrc;:bie innych "systemów", z referencji, nie z odniesieI1 w ramach KOelUgestycznego. Regula ta zostaje po części zarejestrowana we frazeologizmach gestycznych, które utrwalają gesty typowe dla określonych stanów, a więc rejestrują prawidlowości, odnosząc gest do rzeczywistości spoza systemu gestycznego (por.: Krawczyk, 1983, s. 138-143). Strukturę gestu stanowi syntetyczna konstrukcja wypowiedzi (gest i towarzyszące konteksty), Którą 1l10żnaby nazwać "wypowiedzią" czy "wyrażeniem gestycznym", lecz \\ygoelniej p%stać nadal przy "geście", zdając sobie sprawę z nowej notacji tego terminu. Rozbicie gestu na jednostki dyskretne, "odcieleśnienie" gestu, interpretowanie go w oparciu o modele oparte na opisie samej mechaniki ruch{m. nic pozwala na odniesienie do całościowego kontekstu, stąd wniosek, ze ..jęZyK ciala" jest jedynie metaforą, która próbuje włączyć się w wysiłek tlumacz.en ia wn iosków nauki na język potoczny. �142 BIBLIOGRAFIA Abramowicz 1979 M. Formu/y i gesly w komunikacji 23. nr l -.1. s. 4.1 - 5 I. uslnej według :II ./ou.l'se '0... I.itenltUl'd ludolId" R. Barthes R. 1970 Mil i =nak. Warszawa. Bauman Z. 1995 Cia/o i pr=emoc w obliC=II punowoc=esnu.l:ci. Toruli. Benveniste E. 1977 Semi%giaję=yka. w: Znak, styl, konwencja. pod red. M. (iIO\\iliskego. WarS/all'l. Birdwhistell R. 1971 Kinesic.~ and Conlex!. Esseys on 130((11 MotIOn ('oIllIllUJlicatiOJl. londolI. Bitti P. E.• Poggi I. 199.1 Symholic Nunverha/ Behavior: liI/king 71mJII,\!,h (;1'.\1111'1'.1'. II: l-'illul{l/lIeIl/O/s ut Nonverbal Behaviur. poci rcd. R. Fcldllldra. B. Rime·d. Cdmhridge. ,4.1.1 - 4~7. Bouissac P. 197.1 1.0 Mesllre des gestes. l'rulogulIlenes i, III semiotille gestlle//e. The Ilaguc I l)?:;. Calbris G 1990 The S'el1llotics of French Gesture. Bloomington. Ciolek T. M. 197.1 Materiały do alchemii gestóH'. "Elnogralia Polska" l. 17. /. 2. s. 5') - XO. Conrad J. Człuwiek. Rasa. Kultura, Warszawa. 1971 Dul R. 199.1 Gesl w wysuljJieniach p/lblic=nych. II': Kllltllrll\lT \lTlllillr IJr=elllill// .\,!}(JI"'="H·h. pod rcd. A. .Iawlowskiej. M. Kempnego, E. Tarko\Vskicj. W:llvalla. Eco U. Pej=a:: semiotycny. Warszawa. 1971 Eli'on D. 1972 Gesture, Race and CII/tllre. Den Ilaag. Ekman P .. Friescn W. 1969 Tile Repertoire' a/Nonverbal Belwvior. "Semioti~a" vol. 4. :o~. s. .jl) - Xl) Fast .I. Body IBngIlagl'. Ncw York. 1970 Foucault M. /l!ad=urowlIC' i karaC'. /l!arod=iny wię=ienill. Wars/.a\\<l. 1994 Go7.d7.iak E. GestIIres. 7heir Origin and DistrihlltiOJl. rec.. "I ,ud" t. (l.~.s. .102 - .104. 1981 Kine=yka. w: Słownik etn%gic=ny, pod rcd. Z. StaSZe/ak. \A,I;lrs/a\\·,1. s. 170-172. 1987 Grant E. C. Hllman Facial E'pression. "Man" vol. 4. no 4. s. ~2~ - ~3() 1969 Ilaycs A. S. Paralingllistics and Kinesics, w: ApIJrollc!ll's lu Sellliolic. pod Inl. T. S. Sehcoh::i. 1972 The Hague. Jakobson R. 1989 HI po.cukiwaniu iSlOty ję=yka. t. I. Warszawa. Jonca M. 1984 Semiotyka ges/u, "Studenckie Prace aukowe. auki IluJl1anislyunc" I I. s .j-'). Joussc M. 1994 I. 'anrhrofJologie du gesle, Paris. �143 f.:endon .\. !9S/, "'llllmochcs 1')')2 .illS/melioll f.:~pióski 1\. 1')77 fwor: lo geslllrc ... Semiołica" ill ges111re."Semiotica" i ręka. "Teksty" vol. 62. no 1-2. s. 6 - 26. vol. 90. no 3-4. s. 225 - 250. nr 2. s. 9 - 34. I\.r<1\\CI\1-;;\ I'nn /-m:eo!ogi:lllv lIliIIIicne I geslyene. Na maleriale gwarowym, "Socjolingwistyka" nr :'i. s. 143 - 148. I')')() ('III!O elmriekll \,.. I'\I'ielle Fo:eologii gwarowej. IV: Ję:yk a kllllllra. l\nusicII"ICla. J. Harlmil'lskiego. Wrocław. s. 191 - 220. I\.UClI liska 1\. 1')S:; 11':orl' lIIodne l_aB.uTc \Iv'. 1')72 \1' /'oralil/.!!lIislics. :':ycill cod:iennym, I c·'Kh L. 1')S') Warszawa. Kinesics and ClIllllml pod n:d. T. S. Seheoka. pod reel. J. AnlhrolJOlogy. w: Approaches /0 Scmiolic. The l'lague. "'-Illllll'l/ i kOllllll/ikml'lll/ie. s. 21 - I)S w: E. Leach. A. J. Greimas. Rywal i narracja. Warszawa. l.el(lI·t C .1/('J'Il'oll-/'OIlIY.· ciolo i :':ywy mią:':s:, "Teksty" 1')77 nr 2. s. 194 - 213. Lc Ci"lr l I')S/, I.: OilS (.\mgi IIlI 11'11101 cill/o i ideologii w klll/lIr:e i średniowieencj f:lIropy. w: I'rohlelllv IViClb' o kllllllce. pod red. I\. Brodzkiej. M. 1Iopfingcra. J. Lalcwicza. Wroclaw. .I I 'm4 .\cII1II1l1.\'ko.Warszawa. \ latlIselI iCl C"'-OlllllllikllC/O lIiew('J'iJlllnll. I'r:egląd - .1.1') 11)7') :agadnicli. "Przegląd Psychologiczny" L 22. nr 2. s .. 1 I l) M. \\'IUSS I 'nI .\ocjolo,i.;1UI ulllr0!J0logio. I')') 1 (;esll' IlUd:iei .. .Polska Warszawa. (llcel;kl .I. !'c'asc .-\. I ')'J2 .ft::l'k cia/a. Kraków. POlałos F. I'!7:' (ies/llre ill\'elllories: Sztuka Ludowa" jield\l'ork R. 35. nr I. s. 35 - 46. mc/hodologv and prohlems. "Semiotica" vol. 13. no 2. s. J')') - 227 Ibl'I.lClak D. I 'ns \\illiams "Teksty" (;1'.1'1\I' IlIhol'll/orillm. nr 2 .. s. 151 - 157. D. 1')7(, nI(' /?ole oj ,\lovelllen/ ill ,'-jelec/cd .s:vll7bolic ,<':vslell7s,Ox rord. \larClIl Ihocki LANCilJAGE ON A MlIl\JAL REI ,!\TIONSIIII' AND BODY. OF TWO SEMIOTIC SYSTEMS (Summary) The ,tud\ or g,:slun:s and non-verbal cOlllmunication has bcen duminated by the opinion that in their description and interpretation it is possible to apply methods used in reference to nalllral �144 languages. There are gestures which are closely related to speech (gesticulation). dcpending the content and organization of an utterance. but there is also a group of gcstlll"cs indepcndel1l speech. In both cases. however. despite successful units. no syntactic laws for the non-verbal systems on pI' attcmpts at diliding gCStlll'CS into discrcct of communication hale hccn disl"()\ncd. :\t present. interpretation and description have been incorporated in the gcslurc-n:lakd cullllr~d contexts which have become clements of the non-verhal systems of communicatipn rim is an outcome of inter-cultural studies and the comparison of their results \lith thl' context of a gllcn language. I\.s it turned out, the metaphor of "body language" cannot hc .iUSli lied 11\ ~1I1\ correspondence between the system of language and systems of gcsturcs·· it is oni: a rhctolie;d Ol heuristic device intended to build a bridge bctlvccn "common intuition" and "scicnce" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab38d4e864740606fb4300615205c85f.pdf 27b963e053ac3ced1c6b128dfb66b293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5346 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource mit Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4967 Title A name given to the resource Język mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.257-280 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W WIESŁAW pierwszym tomie tej książki zajmowaliśmy JUSZCZAK się p e w n y m i sposobami podejścia do religii greckiej, rozumienia i wyjaśniania czym jest m i t , czym k u l t , jakie związki zachodzą między n i m i , Język mitu* próbując ukazać na koniec obie te dziedziny w per­ spektywie twórczego działania człowieka. N i e było dotąd m o w y o środkach, j a k i m i owa twór¬ czość się posługuje, poza t y m , że w k u l t o w y m działaniu 'Do we walk in legends or on the green earth in the daylight?' osoba ludzka staje się jego „materią", a o n o samo nie A man may do both. [...] The green earth, say you? That is a mighty prowadzi do fizycznie trwałej konkretyzacji jakiegoś matter of legend, though you tread it under the light of day!' „dzieła", oczywiście poza powtarzaniem danego, usta­ lonego przez tradycję, zapisanego w szczegółach „rytu¬ alnego k a n o n u " , który może przez to utrzymywać się nieraz bardzo długo w nie z m i e n i o n y m kształcie. zjod, z pewnością nie ukazują początku greckich wie­ Inaczej rzecz m a się z m i t e m , c h o ć - przy wstęp­ rzeń. Mocniejsze podstawy i zasady porządkowania da­ n y m oglądzie - różnice nie wydają się aż tak wielkie. je czasem jakiś fragment odnoszący się do miejsca Wystarczy sięgnąć do i n n y c h , niż greckie, religijnych i okoliczności, z którymi można wiązać dane wyobra­ obszarów i p r a k t y k . W tekstach Wed, na przykład, ma¬ żenia albo wprost obrazy jawiące się poprzez opowieść. m y zarówno h y m n y zawierające elementy mityczne, Obrazy, które możemy porównywać w obrębie jednej j a k i formuły ofiarne dające podstawę do rekonstruk¬ religijnej kultury, ale dla których m u s i m y często szu¬ c j i rytuału. To samo dotyczy ustnych - t y m razem - re¬ k a ć analogii w m i t a c h t w o r z o n y c h przez obserwowane lacji, na przykład t y c h , jakie spisali pierwsi badacze przez nas p l e m i o n australijskich, które reprezentują najbardziej i w związanych z n i m i , i n n y c h niż przekazywane przez tradycje obce, a odleglejsze w czasie, p i e r w o t n e , ze znanych n a m , stadia rozwoju wierzeń. słowo, wyobrażeniach M i t i k u l t , zatem, mogą być poświadczane przez słowo o tyle nie jest łatwe, że w zasadzie w każdym przypad¬ (jeśli takie istnieją). Zadanie i dzięki t e m u zostawiać ślad. k u niełatwy jest wybór przykładu czy k i e r u n k u , który byłby najbardziej „funkcjonalny", najodpowiedniejszy Lecz przekazy te, m i m o wspólnego i m środka, oka¬ żą się istotnie różne, gdy zaczniemy badać bliżej i c h dla naszych założeń i k i e r u n k u poszukiwań. Wybór charakter i treść. M i t jest niepomiernie o d k u l t u po- wymaga więc często decyzji arbitralnej. Wszystko, co datniejszy na zmiany. K i e d y wynurza się ze swego „mil­ powiedzieliśmy już o „uprawnionym subiektywizmie" czącego" stanu, stanu objawienia w przyjętym teraz postępowaniu, decyzję (jak założyliśmy podobną uprzednio), ulega wpływom zbiorowej najpierw, a na­ wspiera. Będziemy się zatem odwoływać do tego, wo¬ stępnie i n d y w i d u a l n e j potrzeby „dopełnienia". Odsła¬ bec czego odczuwamy najbliższe naszemu sposobowi nia swe oblicze narracyjne, które w istocie obce jest myślenia p o w i n o w a c t w a . To, i to t y l k o , możemy brać formularności języka k u l t u . C h c e m y na wstępie po¬ za uzasadnienie i usprawiedliwienie zarazem (jeśli do święcić nieco uwagi językowi m i t u , a zarazem relacji jakichś usprawiedliwień m u s i m y się poczuwać). między językiem a m i t e m . N a pytanie „czym jest m i t ? " , W a l t e r F r i e d r i c h O t ­ ... pamiętaj, że dawne nazwy , ** nie zawsze są opisowe, lecz często tajemnicze! to odpowiadał: „Pewną starą opowieścią, zachowaną przez przodków i przekazywaną p o t o m n y m " . To tylko część wyjaśnienia, do którego wrócimy. Teraz skupimy się przede wszystkim na t y m , że m i t jest N a przełomie opowieścią, dwudziestych i trzydziestych lat a stąd w jego analizie niezbędna się staje kwestia wy­ ubiegłego w i e k u , w okresie, z którego pochodzą d w a Rola słowa i zmienności m o w y w czasie. główne dzieła O t t a , i w którym ujawniać się zaczyna powiedzenia. 1 2 M i t jest „opowieścią starą". A więc zawsze w swych sławny „zwrot" w myśli Heideggera, zapowiadany roz­ pierwszych wysławianych f o r m a c h łączy się z archaicz¬ prawą Der Ursprung des Kunstwerkes n y m językiem. Można stwierdzić, że język się rodzi, al¬ dynie f a k t y już poprzednio omawiane, a bezpośrednio - by wymienić je¬ bo osiąga wczesne s t a d i u m dojrzałości, dzięki potrze¬ naszego w y w o d u dotyczące - w środowisku oksfordz- bie opowiedzenia m i t u . Lecz trzeba o d razu zaznaczyć, k i m formował się n o w y k i e r u n e k ( i program) studiów że nie zawsze to, co dotarło do nas, j a w i się w t a k i m n a d d a w n y m i językami Północy i staroangielską litera­ porządku czy wzajemnej zależności swych wersji, w ja¬ turą oraz jej źródłami. Jego pomysłodawcy i twórcy, k i c h one powstawały. N i e w o l n o przeto odtwarzać oraz zwolennicy tej reformy i i c h przyjaciele (nie za¬ c h r o n o l o g i i d a n y c h n a m warstw m i t u wedle języko¬ wsze zajmujący się samym t y m p r z e d m i o t e m ) , zawiąza- w y c h wyłącznie kryteriów, a n i wedle znanych dat po¬ jawiania się przekazujących je źródeł. Jak się przeko¬ nujemy, „złoża" najwcześniejsze są nierzadko dostępne * Tekst tutaj prezentowany stanowi wprowadzenie do drugiego tomu Pani na żurawiach, zatytułowanego: Archeologia mitu w redakcjach bardzo późnych. A n i H o m e r , a n i H e 257 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U l i nieformalną grupę, która przyjęła nazwę «The In¬ nym, d l a archaicznego okresu. klings», a spotkania której poświęcone były dyskusjom Zgodnie z podtytułem ( A Study in Meaning), przed­ n a d p r e z e n t o w a n y m i t a m tekstami jej członków - na­ m i o t rozważań stanowiła zasadniczo relacja „wypowie­ ukowymi zarówno, j a k l i t e r a c k i m i (bo większość z n i c h miała i takie ambicje). D o grupy tej, o b o k po­ charakterystyczna dzi p o e t y c k i e j " względem znaczenia słowa, ale poezja była t u analizowana również jako język staci t a k znanych, j a k Clive S. Lewis i jego brat, W a r ­ mitu. Tym, co w relacji między słowem p o e t y c k i m a zna­ ren, J o h n R. R. T o l k i e n czy Charles W i l l i a m s , należał czeniem najbardziej nas uderza, jest - wedle Barfielda rówieśnik i najbliższy przyjaciej Lewisa, O w e n Bar- - metafora. Jego zdaniem, obserwacje etymologiczne field, autor wybitnej pracy dyplomowej ( M . A . ) , która odsłaniają już na najniższym szczeblu fakt, że w każ­ w parę lat po obronie o p u b l i k o w a n a została w wydaw¬ d y m nowoczesnym języku, w tysiącach jego oderwa¬ n i c t w i e Faber a n d Gwyer p t . Poetic Diction, i jest wzna¬ n y c h terminów i i c h semantycznych odniesień, obcu¬ wiana do dziś. O książce tej napisano, że stała się z bie¬ j e m y z m a r t w y m i l u b skamieniałymi m e t a f o r a m i . giem lat not only a secret book, but nearly a sacred 7 one, A l e p r o b l e m znaczenia w metaforze czy znaczeń a wywarła ona znaczący wpływ, między i n n y m i , na Le¬ metafory jest zagmatwany w tradycji badań n a d języ¬ wisa i T o l k i e n a . k i e m , ponieważ - j a k dotąd - „wszystko n i e m a l , co po¬ 3 wiedziano o semantycznych aspektach języka, wypo¬ „Barfield zajął się historią słowa i doszedł do wniosku, że wiedziano z jednego tylko stanowiska": z pozycji usta¬ mitologia - z całą pewnością nie będąca «schorzeniem języ- nawianej przez logiczny, a nie (poza n i e l i c z n y m i wyjąt¬ ka», jak ją nazywał filolog Max Muller - jest ściśle związana kami) p o e t y c k i sposób myślenia. Zdumiewający, jak z genezą wszelkiej mowy i literatury. W początkach języka, pisze Barfield, związek między językiem a myśleniem, twierdził Barfield, mówiący nie rozróżniali znaczenia do­ budził już z dawna zainteresowanie filozofów, lecz o d słownego i metaforycznego, ale używali słów w sposób, któ­ Arystotelesa pozostawał sprawą logiki, a nie metafizy- ry można by nazwać «mitologicznym». N a przykład, kiedy k i . D l a potwierdzenia tego omówione są trzy przykła­ dziś tłumaczymy łacińskie słowo spiritus, zależnie od kontek¬ dy: trzecia księga z Essay on the Human stu musimy rozróżnić, czy chodzi o płyn, oddech czy o du¬ Locke'a, Jardin cha. Jednak początkowo użytkownicy języka nie musieli do­ wszystkim, wspomniane rozważania M a x a M u l l e r a . konywać tego rodzaju wyborów. Dla nich takie słowo jak spi­ Wszystkim wspólna jest - czytamy dalej - błędna kon¬ 8 dEpicure Understanding A n a t o l a France'a i , przede ritus oznaczało coś w rodzaju «płyno-oddecho-ducha». Kie­ cepcja rozwoju języka, powodująca wszędzie podobne dy powiał wiatr, nie było to tak, jakby ktoś odetchnął. To był konsekwencje. M u l l e r traktował „znaczenie" - nawet oddech boga. A gdy mówca używał słowa spiritus, mówiąc to, zawarte jeszcze w archaicznych słowach - jako abs¬ o swojej duszy, nie porównywał jej z oddechem - dla niego trakcję. Podczas gdy, wedle Barfielda, owe „nasycone ona tym właśnie była, oddechem życia. Opowieści mitolo¬ znaczenia słów to kształty opalizujące, iskrzące się j a k giczne były po prostu tym samym, tylko w narracyjnej for¬ płomienie - nieustannie migoczące ślady świadomości mie. W świecie, w którym każde słowo niosło pewne ożywio¬ rozpościerającej się z w o l n a p o d n i m i " . ne treści, gdzie nie było niczego czysto abstrakcyjnego ani W rozdziale zatytułowanym 9 «Znaczenie i mit», wyłącznie dosłownego, snucie opowieści o bogach rządzą¬ czytamy o „ jawnej sprzeczności" między estetycznym cych żywiołami i kroczących po ziemi było czymś najzupeł¬ i filologicznym sądem: niej naturalnym. Tak, w wielkim uproszczeniu, dowodził Barfield w Poetic Diction". „Z jednej strony, poeta i ten, kto poezję bada, cofając się 4 w czasie odkrywają, że język staje się coraz bardziej poetyc­ N a wstępie jasno zarysował horyzont swych rozważań: ki. Z drugiej - ze stanowiska Locke'a Mullera-France'a - wi­ dzi się początki języka w jakiejś serii monosylabowych «pier- „Należy pamiętać, że nie mamy teraz do czynienia z «po- wiastków» [roots] o prostych postrzeżeniowych referencjach. ezją», która obejmuje samo działanie twórcze, lecz z «poetyc- Jakie jest rozwiązanie tego paradoksu? O ile m i wiadomo, je­ kim stylem» - to znaczy z językiem utworów poetyckich, jakie dynym wartym tej nazwy wyjściem stało się to, które jest obecnie są nam dostępne, powstałych w różnych epokach". dość rozpowszechnioną mglistą ideą, lecz które wyraźnie od­ 5 słania się u Maxa Mullera - to znaczy idea «okresu metafoPoezja sama nie zostaje wszakże usunięta z obrębu rycznego», cudownej epoki, kiedy to jakaś rasa anonimo¬ t y c h dociekań, ponieważ musimy - jak mówi się o t y m wych i wielkich poetów opanowała zasoby zaschłego języka nieco dalej - przez nieuprzedzoną analizę przykładów i nasyciła go wartościami poetyckimi. Ważne, by przypo¬ „poetyckiego stylu" (albo „wypowiedzi p o e t y c k i e j " ) mnieć, że wartości te nie są poetyckie jedynie w sensie bu¬ dojść w końcu aż do źródeł. „Metoda ta nie wyklucza dzenia przyjemności, lecz również w prawdziwym twórczym możliwości dotarcia w k o n s e k w e n c j i do stwierdzenia sensie, jako przysparzające mądrości. 6 [ . . . ] , że element p o e t y c k i w języku jest, i był zawsze, Dostrzeżenie tego ostatniego faktu winno nas chronić s k u t k i e m i n d y w i d u a l n y c h usiłowań i prób", lecz nie to przed zawiłym i niezbornym myśleniem, w jakie jawnie po¬ było najważniejsze, ale właśnie „anonimowa" twór¬ pada wielu, dla których istnienie poezji nie jest faktem real¬ czość i wynalazczość w zakresie poetycko-semantycz- nym, ani obecność jej dla nich - jednym z mierników rzeczy258 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U wistości. Bo nierzadko sugeruje się, że sam fakt bezpośred­ ska, których przyczyn nie znali, budziły w n i c h zdzi­ niego związku z doświadczeniem zmysłowym jest wystarcza­ wienie i głęboki podziw. Poezja i c h była z początku jący, by język stał się poetycki. I tak Macaulay [Essay on Mil­ «boska», wyobrażali sobie b o w i e m , że to bogowie są ton] utrzymuje, że na wpół cywilizowane narody cechuje po- przyczyną wszystkiego, co spostrzegają i podziwiają". etyckość po prostu dlatego, że postrzegają bez abstrahowania, Ponieważ t o , co nazywamy logiką, która - j a k pisze i absolutnie bez względu na to co postrzegają. A pogląd po­ V i c o - jest, w przeciwieństwie do metafizyki, „rozwa¬ dobny przyjmuje Jaspersen [Progress inLanguage], który nad¬ żającej rzeczy według rodzajów b y t u " , rozpatrywa¬ 13 to zadowala się pominięciem całej kwestii wartości poetyc¬ n i e m i c h „pod względem i c h znaczenia", jej przedmio¬ kich uwagą nieco powierzchowną, że przecież «wszyscy nie t e m w i n n a być, i istotnie jest, baśń (favola), możemy być poetami». Niewykluczone; lecz ta właśnie oko¬ ko s y n o n i m m i t u , czyli „opowieści p r a w d z i w e j " liczność na pewno powinna była go skłonić do nieco bliższe¬ narratio), go rozpatrzenia konsekwencji jego własnej konkluzji, że kie¬ zawierało w sobie greckie pojęcie uu0oc (obok ozna­ dyś, dawno temu, wszysy byliśmy poetami!". brana ja­ (vera które to dwa znaczenia - zdaniem V i c a - czającego także „słowo" i „ideę" wyrazu Aóyoc, skąd 10 wywiodła się nazwa tej n a u k i ) . Oczywiście traktowa¬ nie m i t u jako „baśni" nie prowadzi t u do uznania tej Podkreślana już zdumiewająca zbieżność poglą­ dów Barfielda z poglądami przedstawicielach wąskich drugiej za czyste zmyślenie wprawdzie, lecz reprezentowanych przez n a j w y b i t ­ wyobraźni. M i t o l o g i a jest „baśnią" z p o w o d u stosowa­ czy samowolny wytwór niejsze umysły tego okresu środowisk, nierzadko dzia­ n y c h środków językowych. 14 łających w c e n t r a c h zupełnie p o z b a w i o n y c h wzajem¬ n y c h kontaktów, pozwala m n i e m a ć , że w t y m dopiero „Z logiki poetyckiej - czytamy dalej - wynikają wszystkie czasie d o k o n u j e się faktyczne odejście o d scjenty- podstawowe tropy, z których najjaśniejszym, a przez to samo stycznych nawyków myślenia wdrożonych przez na¬ najbardziej potrzebnym i najczęściej używanym jest metafo­ ukę poprzedniego stulecia. Ten prawdziwie r a d y k a l n y ra; jest rówież najbardziej podziwiana, ponieważ dzięki me­ zwrot pozostaje d l a w i e l u , w ogólniejszej perspekty¬ tafizyce użycza rzeczom nieożywionym uczuć i namiętności. wie, epizodem. A l e n a w e t jeśli był to epizod, pozosta¬ Pierwsi bowiem poeci nadali przedmiotom byt substancji wił po sobie płodne s k u t k i , tyle że doceniane i wyko¬ ożywionych, zdolnych do tego wszystkiego, do czego sami rzystywane w praktyce przez n i e w i e l u . byli zdolni, to znaczy do uczuć i namiętności, i w ten sposób 11 R u c h t e n , jak w pierwszej części obecnej pracy mogliśmy obserwo¬ stworzyli baśnie. Tak więc każdą metaforę można uważać za wać, w niejako i n s t y n k t o w n y sposób sięgał zwłaszcza krótką baśń. Możemy wyprowadzić stąd krytyczną zasadę do r o m a n t y c z n y c h i n e o r o m a n t y c z n y c h autorów, wol¬ pozwalającą określić czas, w jakim pojawiły się w językach n y c h o d uwikłań t y p o w y c h dla jakiejś jednej dziewięt¬ metafory. O t o na przykład wszystkie metafory, oparte na nastowiecznej filozoficznej szkoły. T u , jako antena¬ analogii między przedmiotami i wytworami abstrakcyjnej tów, wymienić wypada t a k i c h myślicieli (i często arty­ pracy intelektu, muszą pochodzić z czasów, w których poczę¬ stów zarazem), j a k Hölderlin i Schelling, Kierkegaard, ła się kształtować filozofia". 15 Schopenhauer l u b Nietzsche, a sięgając dalej wstecz - j a k ci, którzy w y m i e n i o n y c h i n s p i r o w a l i . Dziedzic­ t w o samo oferowało t o , co dawało oparcie. W sposób „ o d k r y w a n i " b y l i , Gdyby B a r f i e l d sięgał do V i c a , musiałby często ne¬ ten gować jego stwierdzenia, podobnie j a k k r y t y k u j e „ani- lub powracali: Mistrz m i z m " , a zwłaszcza tzw. l o g o m o r f i z m , o czym jeszcze E c k h a r t , Pascal, Blake i , wśród w i e l u i n n y c h , także będzie m o w a . A l e w k w e s t i i „panpoetyckiego" i meta¬ V i c o . O s t a t n i e z przytoczonych zdań Barfielda b r z m i forycznego c h a r a k t e r u języków p i e r w o t n y c h wiele n i e m a l j a k cytat z La Scienza Nuova. sząc Poetic Diction, A Barfield, p i ­ analogii o d n a j d u j e m y między La Scienza Nuova nie miał pojęcia o i s t n i e n i u dzieła, etic Diction. i Po­ Przede wszystkim w podkreślaniu natu¬ którego p r z y p o m n i e n i a jakby wciąż spodziewamy się ralności dawnej mowy, jako spontanicznej, a nie „kre¬ podczas tej l e k t u r y . o w a n e j " poetyckiej wypowiedzi, a - wraz z t y m - do¬ 12 m i n a c j i wyobraźniowego i emocjonalnego ogarniania Ściślejsze „uzgadnianie" w y w o d u Barfielda z twier­ d z e n i a m i Nauki nowej nie może t u być naszym celem, rzeczywistości, bo obecne rozważania przeniosłoby w i n n e regiony, n i a c h i n t e l e k t u „racjonalny" czy „abstrahujący" do wyprzedzającego oparty na działa¬ lecz niezbędne zdaje się wskazanie p a r u punktów niej stosunek. poetica) K i e d y Barfield pyta, czym jest prawdziwa metafora miała być, wedle tez, jakie formułował V i c o , pierwszą (uprzedzając rzecz, zaznaczmy na marginesie, że Tol¬ formą ogarniania świata, pierwszą „metafizyką l u d z i k i e n będzie mówił o „prawdziwej b a ś n i " ) , odpowiedzi zbieżnych. „Mądrość p o e t y c k a " (sapienza p i e r w o t n y c h , całkowicie n i e z d o l n y c h do rozumowa¬ nie znajduje u współczesych, lecz w Advancement nia, obdarzonych ogromną zmysłowością i bogatą wy¬ arning Bacona: „Nie są to żadne podobieństwa czy po¬ of Le­ obraźnią. Była ona poezją, to znaczy płynęła z i c h równania, za jakie brać je mogą ludzie o ograniczonym zdolności w r o d z o n e j , sama n a t u r a b o w i e m obdarzyła p o l u widzenia, ale same k r o k i natury, po rozmaitych i c h t a k i m i zmysłami i taką wyobraźnią. Zdolność ta rzeczach i substancjach stąpające, lub odciskające się rodziła się z nieznajomości przyczyn: wszystkie zjawi- w nich". 259 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U „Są to te «kroki natury», których odgłos słyszymy zarów¬ szy, możliwe staje się dostrzeżenie różnicy między zawartością no w pierwotnym języku, jak w najwspanialszych metafo¬ danego słowa, a jego referencją". 19 rach poetów. Ludzie nie wynaleźli tych tajemniczych związ¬ ków między osobnymi zewnętrznymi przedmiotami, i między Zapewne n i c bardziej nie skazuje na potępienie przedmiotami a odczuciami czy ideami, których odsłanianie wspomnianej „pierwiastkowej" k o n c e p c j i języka niż jest funkcją poety. Związki owe istnieją z pewnością nie nie¬ ów wszechobecny f e n o m e n m i t u . Bo m i t , w każdym zależnie od Myśli, lecz od jakiegokolwiek indywidualnego razie dla aryjskich ludów, jest m o c n o związany z wcze­ myśliciela. A zależnie od tego, czy kroki te odbijają się snymi dziejami znaczenia. Z takiego p u n k t u widzenia echem w pierwotnym języku czy, później, w tworzonych me¬ m i t musi być w y t w o r e m tego samego „okresu metafo­ taforach poetów, słyszymy je na różny sposób i z różnych po- rycznego", w którym wynalazcza pomysłowość ludzko­ wodów . Język ludzi pierwotnych przedstawia je jako bezpo¬ ści, j a k się uważa, wypuszczała pędy i kiełkowała jak średnie postrzeżeniowe doświadczenie. Mówiący dojrzał ja¬ nigdy przedtem. I jeśli M a x M u l l e r , który jasno po¬ 16 kąś jedność, a stąd sam nie jest świadom relacji, żadnych od­ strzegał o b e c n o ś ć związku łączącego m i t z metaforą niesień. Lecz my, w trakcie rozwoju świadomości utraciliśny i znaczeniem, określał m i t jako chorobę języka, poetyc­ moc widzenia tego jako jedni. [... ] i teraz język poetów, na kie wartości poznawcze ile tworzą metafory prawdziwe, jest tym, co musi przywracać przez niego odnajdywane w micie, p o w i n n y być wy¬ [poetic wisdomvalues] wciąż tę jedność intelektualnie, po tym, jak została zagubiona starczającą wskazówką, że słowo „choroba" jest t u cał¬ w postrzeganiu. Tak to «uprzednio niepojmowalne» relacje, k i e m pozbawione sensu - czytamy w Poetic Diction. októrych mówił Shelley [wADefenceof Poetry], są wjakimś Z drugiej zaś strony, szerzej akceptowana „naturali- sensie powiązaniami «zapomnianymi». Bo chociaż nigdy styczna" koncepcja m i t u jest niewiele bardziej satysfak¬ jeszcze nie zostały pojęte, były w pewnym czasie widziane. cjonująca. O d l e g l i przodkowie H o m e r a (jak się n a m to I wyobraźnia może je widzieć znowu". do wierzenia podaje) postrzegając, że ciemniej jest zi¬ mą niż latem, natychmiast zdecydowali, że musi to Dlatego „lepiej trzymać definicję p o d etykietą me­ mieć jakąś „przyczynę", i bez t r u d u uwinęli się „teore¬ tafora we właściwych granicach i t y m sposobem od¬ tycznie", wedle sformułowania Barfielda, z - powiedz¬ grodzić ją o d t y c h wczesnych znaczeń, które zjawiają m y - „problemem" Demeter i Persefony, jako oczywistą się w świecie bez osobowego piętna poetyckiego wysił- eksplikacją tego naturalnego f a k t u . A w micie D w u k u " . Ten zwrot - czy lepiej t u powiedzieć „figura re¬ Bogiń „idee przebudzenia i snu, lata i zimy, życia toryczna" - ukazuje przez się owe jednolite znaczenia, i śmierci, śmiertelności i nieśmiertelności, wszystkie za¬ i c h objawianie się, w obrazowej p i e r w o t n i e formie. N i e tracają się w j e d n y m wszechogarniającym znaczeniu". 1 7 jakieś puste „pierwiastkowe" znaczenie czy znaczenie 20 O b o k „naturalistycznego" wyjaśniania m i t u , m a m y „pierwotnego rdzenia" zjawia się u początku, lecz ta jeszcze teorię „animistyczną", w Poetic Diction sama określona d u c h o w a rzeczywistość, która z jednej ze szkołą Junga i psychologicznym t r a k t o w a n i e m mi¬ łączoną strony stała się czystym l u d z k i m myśleniem, a - z dru¬ tów jako „projekcji" (w d o d a t k u podświadomych) we- giej - istniała odkąd pojawiło się fizyczne światło. N i e wnętrzenego życia człowieka na „nieożywiony" świat jakaś abstrakcyjna koncepcja, ale rozbrzmiewające zewnętrzny. 21 Tę operację Barfield określa właśnie ter¬ echem k r o k i b o g i n i N a t u r y . N i e metafora, lecz żywa m i n e m „logomorfizm", definiując go jako rzutowanie i żyjąca Postać [ F i g u r e ] . myślenia badaczy 18 i stosujących przeciwstawiających się do zasad logiki, „subiektywne" „obiektywne¬ „[... ] historia języka pisana nie z punktu widzenia logiki, m u " , na badaną archaiczną świadomość: „prelogicz- lecz ze stanowiska poety, mogłaby przebiegać, dajmy na to, n ą " i nie skażoną jeszcze dualizmem i opozycją tego, co w następujący sposób: mogłaby dostrzegać w konkretnym „podmiotowe" i „przedmiotowe". słownictwie, jakie pozostawiły po sobie mitologie, pierwszy - 22 Z wprowadzanej w Poetic Diction k o n c e p c j i „praw¬ z zaistniałych na świecie - «styl poetycki». Idąc dalej, winna dziwej m e t a f o r y " w y n i k a - powtórzmy - że w i n n o ist¬ - po długiej przerwie - dojść do najwcześniejszych epok, n i e ć jakieś starsze nie podzielone „znaczenie", z które¬ z których pochodzi znane już nam słowo pisane - do czasu go wyrosły wszystkie te nie powiązane logicznie, lecz Wed w Indiach, albo Iliady i Odysei w Grecji. N a tym etapie poetycko złączone idee. znalazłoby się znaczenie zabarwione mitycznie, a w myśleniu człowieka bez reszty ożywiona Natura. [... ] W międzyczasie „Poetyckiemu pojmowaniu mit ukazuje zgoła odmienne historyk dostrzegłby, na ile zaczęło dochodzić do głosu to, co oblicze. Owe baśnie są niby zwłoki, które - na nasze szczę­ poetyckości przeciwne, lub czysto racjonalne. Odnalazłby ście - pozostały widoczne po tym, jak uszła z nich żywa treść. znaczenia splątane w sposób opisany uprzednio, oraz począt¬ [...] Widzimy jak poeta za poetą wyraża w metaforze i po­ k i zmian zachodzących w charakterze języka, z którego równaniu analogię między śmiercią a snem i zimą, i znów: uchodzi życie. Zauważyłby też zapewne, że wzmagającemu między narodzinami, przebudzeniem i latem, a z nich znowu, się działaniu tej zasady towarzyszą narodziny dotąd nie zna¬ raz jeszcze, nieustannie czyni się rozmaite rodzaje duchowe¬ nych antytez: między prozą i poezją, a nadto między obiek¬ go doświadczenia - śmierci akcydentalnego elementu osob¬ tywnym a subiektywnym światem, tak że teraz, po raz pierw- niczej duszy i zakładanie tego, co niezniszczalne. «Jeśli ziar260 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U no pszeniczne wrzucone w ziemię nie obumrze, tedy samo zostawa; lecz jeśli obumrze, wielki owoc przynosi»". teraźniejszy ruch, nasze zlęknione dusze odczuwają lekkie dotknięcie i drżące, miękkie jak pióra ciepło, które oznajmia 23 nam, że zjawiła się poezja. Tylko wtedy, gdy wznosimy się Fakt, że żyjemy w „świecie prozy", który jest na­ nad postrzeganie tworzenia ku postrzeganiu stwarzania, na­ szym światem „naturalnym", lecz o d d a l o n y m n i e m a l sza śmiertelna natura chwyta przez moment muzykę obraca­ bezpowrotnie o d N a t u r y ; myśl o t y m , że cywilizacja jących się sfer". 24 i naukowe myślenie odgradza nas o d rzeczywistości jednorodnej i pełnej, że postęp oddala nas o d niej i k u ­ si jej o p a n o w y w a n i e m - wszystko to, co budzi tęskno­ Only when poesy, who is herself alive, looks backward, does she see tę za jakimś „eskapizmem" (którego zasadności i war­ at a glance how much younger is the Tree of Knowledge tości bronił później T o l k i e n ) , było w książce Barfielda than the Tree of Life.*** w dużym stopniu wyrazem postawy łączącej całą wspo­ mnianą oksfordzką grupę. Dlatego Poetic Diction uzna­ ne być może za jeden z jej manifestów. A stąd „mani¬ festacyjny" w dużym s t o p n i u przejaw stanowiło K i e d y czytamy Władcę Pierścieni, w i n n a n a m nie¬ wspomniane zainteresowanie starymi językami i pół¬ ustannie n o c n ą mitologią łączące «Inklingów». O w o c e m po­ o g r o m n a wiedza i doświadczenie wszechnie znanym, który w t y m środowisku zawiązy­ przed i równocześnie z pisaniem tego dzieła zajmował wał się p o w o l i , był Władca się archaicznymi językami, starą poezją epicką, m i t e m , Pierścieni: wielka metafora towarzyszyć świadomość, że stoi za n i m uczonego, który i zarazem epos wskrzeszony w najmniej epice sprzyja¬ z jakiego wyrastała, w i e r z e n i a m i n i m poświadczanymi. jącym stuleciu. Tekstem Tolkiena, odsłaniającym ko¬ Jeśli zapomnimy o t y m , p o m y l i m y g a t u n k i , i tak j a k ci, rzenie drzewa, jakie ów owoc wydało, był - wygłoszo¬ co je notorycznie mylą, nadamy owej opowieści depre¬ ny w początkach 1939 r o k u - wykład On cjonującą etykietę „fantasy", Fairy-Stories. ściągając wszystko na ni¬ D r u g i , o b o k książki Barfielda, n a u k o w y esej o charak¬ ski - wobec tego, z czym t u obcujemy - poziom kary¬ terze nie m n i e j manifestacyjnym. katuralnej „mitologicznej science fiction", swobodnie snutej przez (dla niektórych może dość utalentowa¬ nego) narratora. A l e T o l k i e n nie tworzył „swobodnie". Z a n i m pójdziemy dalej, przytoczmy jeszcze jeden fragment z Poetic Diction: N i e notował własnych rojeń p o d s u w a n y c h m u przez rodzaj patetycznego przesła¬ wolną o d j a k i c h k o l w i e k więzów imaginację, ale rekon¬ nia, które należy do „kadencji" tego w y w o d u : struował p e w i e n k o n k r e t n y świat z możliwie najwier¬ niejszego oglądu źródeł, zawierających po części wy¬ „Sens życia wysycha jak gdyby nieustannie, i skazany jest na zamarcie w umyśle ludzkim przez działanie czysto dyskur- raźne, po części już na wpół tylko czytelne fragmenty sywnych intelektualnych czynności, których język - jako bu­ jego odległych konturów i detali, poddawane nace¬ dowany przez natłok danych zmysłowych - stanowi niezbęd­ c h o w a n e m u akrybią, c h o ć zawsze „wtórnemu" - we¬ ne narzędzie. To dyskursywne działanie jest nieodłączne od dle jego deklaracji - tworzeniu, albo o d t w a r z a n i u . ludzkiej samoświadomości, z której wyniszczyłoby i usunęło Jego opowieść, b ę d ą c w znacznym stopniu również re¬ zarówno dane Znaczenia, których echo przechowuje język ze lacją sumiennego filologa i historyka, jest więc udoku¬ swych wcześniejszych stadiów, oraz znaczenia, które poeci m e n t o w a n a i „źródłowo ścisła", a wyobraźnia kierują¬ wprowadzili doń później, przez twórcze działanie w zakresie ca o w y m przedstawianiem mitycznego kosmosu pełni metafory. «Język - napisał Emerson w błysku intuicji, który tu praktycznie ogarnia wszystko, co napisano na tych stronach a w dalszej kolejności dopiero narzędzia po części tyl¬ przede wszystkim f u n k c j e poznawczej 25 władzy, - jest skamieliną poezji». Żywa poezja, z drugiej strony - ko kreującego fabułę: wiążącego osobne wątki, uzu¬ obecne poruszenie estetycznej wyobraźni - rozświetla się pełniającego brakujące ogniwa, dodającego postaciom wtedy, gdy normaly przebieg tego procesu jest przerwany i miejscom szczegółów, które je czynią bliższymi odczu¬ w taki sposób, że tworzy się rodzaj luki, i coś wcześniejszego w a n i u (przez samego pisarza, a stąd i przez nas) przy¬ wkracza w miejsce późniejszego - coś bardziej żywego, bliżanej zmysłom rzeczywistości w miejsce bardziej świadomego. To jest usprawiedliwieniem Chociaż - powie ktoś - w każdej baśni jest coś archaizmu. [...] bez ciągłego istnienia poezji, bez stałego z prawdy, w t y m dziele, wskrzeszającym p i e r w o t n e przypływu nowego znaczenia do języka, nawet wiedza i mą¬ wzorce epiki, prawda góruje n a d indywidualną inwen¬ drość, którą sama poezja wzniosła w przeszłości, musi prze­ cją czy - j a k się dalej przekonamy - m a z założenia mienić się w martwy rodzaj mechanicznej kalkulacji. Wielka sprawować n a d nią kontrolę: „mityczna prawda" ludów poezja jest progresywnym wcielaniem życia w świadomość Północy na pierwszym miejscu, dopełniana elementa¬ [Great poetry is the progressive incarnation of life in consciousness]. m i innego jeszcze pochodzenia, k o r z e n i a m i zawsze się¬ [...] Duch poezji, na zawsze niezdolny zapłonąć, unosi się gającymi głębokiej przeszłości. nad ciągłą ewolucją ludzkiej świadomości, która odciska się o d młodości i nigdy ostatecznie nie ukończony Silma- w transformacjach języka. Tylko wówczas, gdy zostajemy wy¬ rillion: jakby k o t w i c a rzucona poza zasięg ludzkiej pa¬ niesieni ponad tę transformację, tak że postrzegamy ją jako mięci, gdzie w mulistej, zmąconej m a t e r i i majaczą śla- 261 26 Potwierdza to pisany �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U dy jakichś t e o g o n i i i kosmogonii, historie pierwszych Przyjęcie t a k zaznaczonej t y l k o m e t o d y nie zwal¬ boskich i półboskich istot poprzedzających zjawienie n i a o d ścisłości dowodzenia i w n i o s k o w a n i a . Przeciw¬ się człowieka, oraz bohaterskich sag z początków ludz¬ nie: narzuca właśnie w s p o m n i a n e przed chwilą rygo¬ kiego czasu, dzieje t y c h , co podlegają władzy, p r a w u ry, których przestrzegać by należało ze wzmożoną lub łasce śmierci. bacznością. O t w i e r a j ą c b o w i e m wyraźną z pozoru ścieżkę k u prześwitowi, który zdaje się kusić uwolnie¬ Weźmy z jego literackiej prozy dwa fragmenty, jako n i e m wyobraźni, a które t o kuszenie prowadzić może przykład pewnego stylu wypowiedzi, którego sami nie do a n a r c h i i , t r o p t a k i wymaga k o n t r o l i każdego ru¬ musimy się koniecznie wystrzegać w analizie danej c h u , gruntowniejszego namysłu, mocnego trzymania n a m opowieści mitycznej, umieszczanej w zazwyczaj się źródeł i t w a r d y c h faktów, jeśli t y l k o n i m i dysponu¬ niepotrzebnie zawężanych r a m a c h dyskursu „nauko¬ jemy. To wyłącznie, co przez przyjęcie t a k rysującej się wego" (bo któż udzieli n a m n i e o d p a r t y c h wyjaśnień, d r o g i zyskamy, t o swobodniejsze poruszanie się w ob¬ szarze hipotez, jakie podsuwa n a m płynąca ze studio¬ co m a l u b w i n n o znaczyć tutaj to słowo?). w a n i a źródeł „wiara" (czy - wedle sformułowania sa­ Posłuchajmy jak p e w i e n bohater z Drużyny Pier¬ mego autora - „wiara w t ó r n a " ) , akceptowanie prze¬ ścienia próbuje po latach opisać oczy najstarszego konań, których nie jesteśmy w stanie odeprzeć, m i m o z entów, „pasterzy drzew", jednej z pierwszych istot za¬ u r u c h a m i a n i a całego k r y t y c y z m u , na jakiego urucho¬ mieszkujących Śródziemnie: m i e n i e stać nas wobec samych siebie, i j a k i ciągle mu¬ simy utrzymywać w gotowości. W y d a j e się - powtórz¬ „One felt as if there was an enormous well behind these eyes, m y to w i n n y sposób - że takiego zachowania, takie¬ filled up with ages of memory and long, slow, steady thinking; but go t r a k t o w a n i a spuścizny uczy nas dzieło T o l k i e n a , their surface was sparkling with the present; like sun shimmering k i e d y o b c u j ą c z n i m myślimy „zwrotnie" o pracy hi¬ on the outer leaves of a vast tree, or on the ripples of a very deep storyka. By stało się t o wyraźniejsze, dodajmy, że da¬ lake. I don't know, but it felt as if something that grew in the lekiej analogii dostarcza też n a m t u t a j , na przykład, ground — asleep, you might say, or just feeling itself as something dzieło G i b b o n a , rozpięte również między wielką lite¬ betwen roottip and leaftip, between deep earth and sky had raturą a historiografią. suddenly waked up, and was considering you with the same slow care that it had given to its own inside affairs for endless years". ' 2 1 A u t o r WAadcy Pierścieni, się równocześnie powtórzmy, wciąż porusza na d w u obszarach: tworząc swój „epos", zawsze myśli jak historyk i lingwista. W 1955 ro­ k u pisze do redakcji „New York Times Book Review": I ustęp drugi, ukazujący wielką postać z r o d u Elfów, Galadrielę: „Jestem filologiem i cała moja praca jest filologiczna. [...] „był zapatrzony w piękną Panią i zasłuchany w jej głos. Dla mnie najpierw powstaje imię, a potem opowieść. Wolał­ Nie wydawała mu się już groźna ani straszna, ani władająca bym pisać po «elficku». Oczywiście jednak taka praca, jak tajemną potęgą. Stała się już teraz w jego oczach [...] istotą, Władca Pierścieni, została zredagowana i pozostało w niej ty¬ jaką widzieli ludzie późniejszych wieków: obecną a zarazem le tylko «języka», ile moim zdaniem mogliby strawić czytel¬ odległą, żywą wizję świata, który pozostał daleko za nimi, od¬ nicy. (Teraz okazuje się, że wielu z nich chciałoby go więcej). rzucony przez falę Czasu". W książce jest jednak sporo materiału lingwistycznego (po­ za «elfickimi» imionami i wyrazami) włączonego do tekstu Bez tego, co wciąż jest t u obecne wprost lub jasno su¬ lub wyrażonego w sposób mitologiczny. Dla mnie jest to gerowane i wyczuwalne jako tropienie i odsłanianie w każdym razie w dużym stopniu esej o «estetyce lingwi- określonej rozległej tradycji, wizja emanująca z owej stycznej», jak czasami odpowiadam ludziom, pytającym „powieści" nie miałaby takiej inspirującej siły, jaką ma mnie «o czym to jest?»". 28 nie tylko dla w y t r a w n y c h czytelników, lecz i uczonych, zwłaszcza tych o rozleglejszej humanistycznej kulturze, Równocześnie p r o b l e m archaizacji języka (który wśród n i c h może t a k i c h szczególnie, których zajmuje hi¬ wcześniej poruszał Barfield) m u s i być rozwiązywany storia dawnych wierzeń czy ogólna antropologia religii. wedle rozważnych zasad: T o l k i e n p o w i a d a , że b o l i go Mówię to teraz, ponieważ myśląc o sposobie zamie¬ zawsze, „kiedy ktoś - w epoce, gdy w imię sztuki czy rzonego t u poruszania się w obszarze m i t u Persefony, «osobistej ekspresji» dozwolone jest prawie każde au­ odsłaniania jego złóż i ustalania jego rozwarstwień, do¬ torskie p o n i e w i e r a n i e angielskim (a szczególnie, kie¬ strzegłem u Tolkiena jakiś błysk światła ukazującego dy jest o n o niszczycielskie) - z miejsca odrzuca zamie¬ początek szlaku, który by, w poczuciu nadziei, pozwa¬ rzony «archaizm». lał na postawienie p a r u pierwszych przynajmniej kro¬ gielszczyzna jest o wiele bardziej zwięzła o d współcze¬ ków. Jeżeli w i e l k i uczony postąpił tak, j a k postąpił, snej; p o n a d t o wiele rzeczy nie mogłoby być powie¬ dlaczego nie dałoby się skorzystać z jego przykładu, dzianych w naszej niedbałej i często powierzchownej niejako odwracając kolejność etapów drogi przezeń mowie". przebytej? t y l k o pewne elementy w z o r u do naśladowania w i n n e j 262 2 9 [...] Prawdziwa archaiczna an¬ K i e d y dostrzeżemy w t y c h tekstach choćby �Wiesław Juszczak • J Ę Z Y K M I T U dziedzinie niż czysto literacka, t y m co t e n wzór n a m T r u d n o pominąć tutaj zasadniczy fragment z roz¬ unaocznia i podsuwa, jako j e d n ą z d o z w o l o n y c h por- prawy O t t a , którą Kerenyi wspomina, bo istotnie uzu¬ cedur, będzie - powtórzmy - ogólny styl mówienia pełnia ona to, co już pisaliśmy o trybie, w j a k i m autor o rzeczach z a t o p i o n y c h w dawności. Styl, który bar­ Bogów dziej może się zbliżać do poetic diction, ukazując je jakby w p e w n y m o d d a l a n i u się o d „home- m y się w czas. i m głębiej cofa­ Grecji traktował greckie wierzenia, t y m razem r y c k i e j " religii branej w węższym sensie: 30 H i s t o r i a w ujęciu T o l k i e n a stapia się z m i t e m , co już w i a d o m e , ale trzeba zwrócić uwagę, że ta jedność „jeśli istnieje jakiś punkt, co do którego wszyscy świad¬ odsłania, bo odsłaniać m u s i - i m y też m u s i m y podda¬ kowie są zgodni, to jest n i m to, że szczytowym momentem wać się t e m u p r a w u - pełnię i związaną z t y m d w u - misteriów eleuzyjskich nie był rytuał, ani coś, czego misto- stronność obrazu rzeczywistości, zgodnie ze słowami, wie doświadczali fizycznie, lecz jakaś wizja. [...] Co mogli wi¬ jakie uczony i artysta każe wypowiedzieć jednej ze dzieć? Tego nie dowiemy się nigdy. Możemy jednak wyrobić swych postaci: „kto był w Błogosławionym Królestwie, sobie pewną ideę rzeczy, jaka i m się objawiała, a to jest waż¬ t e n żyje w o b u światach naraz i zarówno w i d z i a l n y m , niejsze niż konkretne szczegóły, które same wymagałyby in¬ j a k niewidzialnym siłom może przeciwstawić własną terpretacji. Żaden dramat nie mógłby dać takiego skutku, wielką moc". gdyby widzowie nie mieli pewności, że nie jest to tylko od¬ Tak mówi, i może tak najlepiej mówić p o w i n i e n grywanie czegoś, lecz wydarzenie rzeczywiste. A owa prawda ten, k t o bada naturę i treść m i t u : angażując w to wyjawiana mistom przez obrazy, znaki czy słowa, musiała być wszystkie dane m u władze, j a k tego chciał również czymś absolutnie nowym, zdumiewającym, niedostępnym Walter Friedrich O t t o . racjonalnemu poznaniu. To jest niemal oczywiste. Jednak często ulega zapomnieniu. Bo chyba żadna z hipotez dotąd W t y m momencie stosowna się zdaje pewna dygre¬ przedkładanych nie bierze tego w rachubę. [... ] Przejdźmy sja, która nawiązuje do pierwszej części tej książki, po¬ do punktu centralnego. Najważniejsze świadectwo tyczące zwalająca wyraźniej przybliżyć do t a m t y c h rozważań - świętej nocy zawdzięczamy Apollodorowi z Aten; osoba te¬ obecne. go autora czyni je wolnym od wszelkich podejrzeń. W mo¬ mencie gdy wzywano Kore, stwierdza on, hierofant uderzał W w tzw. 1939 r o k u , gdy T o l k i e n prezentował swój wy¬ r)XEiov, rodzaj spiżowego gongu. Kontekst nie pozwa¬ kład o baśniach, O t t o opublikował s t u d i u m poświęco¬ la wątpić, że królestwo zmarłych stawało otworem. Bo bez¬ ne m i s t e r i o m eleuzyjskim, które zawierało, wedle opi¬ pośrednio po tym mówi się, że w podobny gong uderzano n i i K a r l a Kerenyiego, pewną „śmiałą teorię": przy śmierci spartańskich królów. Sugeruje to odwieczne ry¬ tuały, które zachowywane były zarówno w Eleusis, jak „W filologicznym i humanistycznym planie, O t t o propo¬ w Sparcie. Uderzanie w gong przypomina orientalne, zwłasz¬ nuje podejście zgoła odmienne od już wspomnianych; lecz cza chińskie obrzędy pogrzebowe. Persefona wzywana była niestety jego osobliwa teoria nie wpłynęła zbyt dobrze na je¬ z głębokości w innych kultach greckich. [... ] A w Eleusis Ko- go reputację jako uczonego. Twierdzenie to było równo¬ re również przychodziła w odpowiedzi na wezwanie. Wsta¬ znaczne z prowokacją. Wzywał swych czytelników, by roz¬ wała z martwych. Zjawiała się. Jest to dowiedzione, jeśli jesz¬ ważyli rozproszone aluzje, tyczące doświadczeń - pathe - cze potrzebny tu dowód, przez nowo odkryty papirusowy inicjowanego w Eleusis, z nowego punktu widzenia i próbo¬ tekst, w którym Herakles oświadcza, że nie jest mu potrzeb¬ wali uwzględnić fakt, który on sam brał bardzo poważnie, że na inicjacja, ponieważ już w swym zejściu do podziemnego uczestnicy Misteriów mogli doświadczać tego, co - jak wie¬ świata zobaczył wszystko, co misteria mają do zaofiarowania. rzyli - było autentyczną boską epifanią. Można powiedzieć, Opowiada o świętej nocy, a na koniec mówi: «Zobaczyłem że O t t o miał tu prekursora w osobie holenderskiego bada¬ Kore». Królowa podziemnego świata jest obecna. [...] cza K. H . E. de Jonga, który już interpertował był klasyczny W Eleusis uprawnieni do wtajemniczeń pozostawali wzglę¬ passus z Fajdrosa Platona (250c) jako pośrednie świadec¬ dem owego wydarzenia, którego mieli być świadkami, two, że w Eleusis zmuszano duchy, by się zjawiały. [... ] Ot¬ w pewnej istotnej relacji. [... ] Byli jak gdyby przenoszeni to, ze swej strony, nie czynił owej tezy bynajmniej wiarygod- w mit, a w tym niezwykłym momencie mit stawał się rzeczy¬ niejszą sugerując, w dodatku, że ziarno zboża mogło wzra¬ wistością. stać i w cudowny sposób dojrzewać podczas misteryjnej no¬ Czym przeto jest mit? - Pewną starą opowieścią, zacho¬ cy. Uwaga ta wydawała się zbyt bliska cudu św. Januarego wywaną przez przodków i przekazywaną potomnym. Lecz w Neapolu". przeszłość stanowi tylko jeden z jego aspektów. Prawdziwy 31 mit jest nierozdzielnie związany z kultem. Dawno temu jest Kerenyi dodaje, że sam usiłował postawić nową hi¬ również jakimś teraz, to co było, jest także żywym zdarze¬ potezę, odnoszącą się do zagadki Eleusis, poprzez i n ­ niem. Tylko w owej podwójnej jedności «wtedy» i «teraz» oraz wypełnia się prawdziwa istota mitu. Kult jest jego uobecnio¬ nawiązanie do rzekomego procesu, j a k i m i a n o wyto¬ ną formą, odtworzeniem zdarzenia archetypowego, umiesz¬ czyć A j s c h y l o s o w i za ujawnienie czegoś z tajemnicy czonego w przeszłości, lecz wiecznego w istocie. A chwila, misteriów . gdy mit ten się urzeczywistnia, jest uroczystością na cześć terpretację finałowej sceny z Edypa w Kolonos, 32 263 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U bogów, świętym dniem powracającym w ustalonym odstępie. w swej analizie, odrzuca z niego „opowieści podróżni­ W owym dniu cała pamięć wielkiego dziedziczonego do­ cze" świadczenia znów jest prawdziwa i obecna. Bogowie są bli¬ w nawias marzenia sennego", oraz to co dla nas jest (w typie Guliwera), wszelkie narracje „brane sko, jak byli u początku czasu, nie tylko jako majestatyczne zwykle „bajką" w przeciwieństwie do baśni: „ezopowe" postacie domagające się czci, lecz jako to, czym są: najwyż¬ - powiedzmy - p o w i a s t k i z morałem, w których boha­ szymi realnościami tego co tu i teraz, pierwotnym objawia¬ t e r a m i są zwierzęta ucieleśniające ludzkie charaktery niem się biegu bytu, tworzącymi i cierpiącymi mocami żywej czy raczej typy („bajki zwierzęce"). M i m o t y c h wstęp­ chwili, która także zawiera w sobie śmierć. Bez śmierci nie n y c h zastrzeżeń, t e r m i n „fairy-story" może być życia; bez umierania - płodności. Powraca mo­ wyczerpuje nadawanego m u t u zakresu i siły znacze¬ ment groźny, moment, kiedy młoda bogini zostaje porwana nia, gdy po prostu o d d a m y go przez „baśń" w przyję¬ bynajmniej nie przez ciemności, gdy boska matka szuka jej lamentując i pła¬ t y m powszechniej sensie. Bo pojęcie fairy-story cząc, póki nie dowiaduje się, że stała się ona Królową Umar¬ muje sobą, bywa równoznaczne z l u b - zbliża się do łych i że nią pozostanie; lecz córka wychodzi na ziemię, pojęcia „mitu", jako opowieści „pierwotnej", co może obej¬ a wraz z nią ziarno, któremu ludzie zawdzięczają ucywilizo¬ znaczyć „świętej": nie stworzonej przez ludzi, w każ¬ wane życie. I mistowie są świadkami tego wydarzenia, które d y m razie ściśle związanej z wierzeniami, j a k w trakcie nie jest w istocie odgrywaniem czegoś, ale boską obecnością, w y w o d u to wyczuwamy (nie zawsze z pełną jasnością), mitem urzeczywistnionym. Persefona jest obecna dla ludzko¬ by się na koniec upewnić o t y m , kiedy do owego „ga¬ ści, dla zgromadzenia, w owym wielkim momencie, który t u n k u " T o l k i e n zaliczy Ewangelie, traktując je jako przynosi czas. I będzie obecna znowu, osobno dla każdego najwyższe, z tego rodzaju, dzieła sztuki ( ! ) , człowieka, kiedy nadejdzie śmierć, to straszliwe święto „artyzm zawiera się raczej w samych zdarzeniach, a nie śmiertelnej nocy, z którym eleuzyjskie misteria tak często by¬ w sposobie opowiadania", ponieważ „autorem t y c h 35 których ły porównywane. Nierozważne byłoby nawet uleganie poku­ zdarzeń nie był żaden z ewangelistów". sie, by uchwycić w konkretach obraz tego, co postrzegano zaznaczonymi b i e g u n a m i rozciąga się dyskurs przybli¬ w takim momencie. A skoro próba taka byłaby też jakimś żający istotę owego zjawiska. szacowaniem misteriów, badacz sam musi dojść do tego, jak Fairy-story 36 Między tak to a story of faierie: „opowieść z Zaczaro­ absurdalne jest mniemanie, że coś tak wielkiego potrafimy wanego Królestwa", l u b „Królestwa Elfów", j a k d o w o ­ pojąć przez zwykłe zastosowanie metody filologicznej i płyt¬ dzi T o l k i e n , powołując się na o d n o t o w a n e w kiej nowoczesnej psychologii. To tak, jak byśmy metodą na¬ English uk ścisłych próbowali się zbliżyć do największych na świecie r o k u , użycie słowa fairy w Gowera Confessio dzieł sztuki". gdzie o prezencji pięknego i strojnego młodzieńca po¬ 33 Dictionary Oxford pierwsze, pochodzące sprzed 1450 amantis, wiada się „as he were of faierie": „jak gdyby był z czaro­ Już odrzucając hipotezę „odgrywania" m i t u pod¬ dziejskiego świata" [Faerie] (a nie „a faierie", jak błęd¬ czas misteriów w Eleusis ( m i t u l u b jednego z możli¬ nie zacytowano w haśle z tego słownika, zarazem myl¬ w y c h apokryfów m i t o l o g i c z n y c h , z których najważ¬ nie oddając całe wyrażenie przez: „jak gdyby był niejszym z zachowanych będzie, w t y m przypadku, elfem"). G d y więc iść za tą sugestią (a nie sposób jej Hymn do Demeter, jak próbujemy dowodzić dalej), Ot¬ p o m i n ą ć ) , tłumaczenie czy rozumienie tytułu poema¬ to zdaje się traktować tę formę przekazu, i zarazem in¬ t u Spencera The Faerie Queene jako Królowa terpretacji opowieści w rytuale, z podtekstem zbliżo¬ (albo Elfów) n y m do zasady wydobytej ostro przez angielskiego odnosi się do żadnych postaci, lecz do pewnego obsza¬ uczonego w związku z wszelkimi wizualizacjami narra¬ ru, k r a i n y jaką ta królowa włada. Stąd, powiada Tol¬ cji „baśniowych" (czytaj: m i t y c z n y c h l u b epickich, al¬ k i e n , nadawanie baśni (fairy-story) bo, w szczególnym, dalej eksplikowanym t u znaczeniu, ści o elfach l u b i n n y c h czarodziejskich istotach" jest „fantastycznych"), w t y m zwłaszcza sprowadzanych na stanowczo zbyt zawężone: Wróżek jest też opaczne, bo tytułowe faerie nie znaczenia „opowie¬ obszar d r a m a t u . „antropocen- „baśnie bowiem - w normalnym tego słowa użyciu - to t r y c z n y " , t z n . przenoszący wszystko n a g r u n t wyłącz¬ Tolkien, nie po prostu historie o elfach, ale opowieści o Faerie, Kró­ nie w i d z i a l n y c h l u d z k i c h zachowań i działań, stwier¬ lestwie Czarów. W królestwie tym istnieją nie tylko elfy dza, że uniemożliwiałoby to przejście w stan „zacza¬ i wróżki, nie tylko krasnoludy, czarownice, trolle, olbrzymy r o w a n i a " . Rozważał bliżej tę kwestię w rozprawie On i smoki, ale także morza, Słońce, Księżyc, Ziemia i wszystko, Fairy-Stories, podjąć. określając dramat jako z której pewne wątki m u s i m y teraz co się na niej znajduje: a więc drzewa i ptaki, woda i kamie¬ nie, chleb i wino, i my, śmiertelnicy, jeśli nas tam zaklęto. 3 4 Pierwszym i nie najmniejszym stopniem trudności [...] Określenie, czym jest baśń albo czym być powinna, nie do p o k o n a n i a jest t u sama terminologia. T o l k i e n uży¬ może opierać się na żadnych definicjach czy historycznych w a słowa fairy-story, l u b fable, w czym przekazach dotyczących elfów lub innych czarodziejskich można by upatrywać rozróżnienia między „baśnią" istot, ale na naturze samej Niebezpiecznej Krainy - Króle­ i „bajką". T y m bardziej, że już na początku w y w o d u , stwa Czarów - i wiatru, jaki tam wieje. Nie podejmuję się tu dokonując selekcji materiału, j a k i bierze p o d uwagę ani zdefiniowania tych ziem, ani nawet próby ich opisania. nie fairy-tale 264 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U Nie sposób bowiem pochwycić Królestwa Czarów w sieć słowa", czyli o d głoszenia treści o b j a w i o n y c h , których słów; jedną z jego właściwości jest to, że nie da się go opisać, człowiek jest tylko wyrazicielem, a nie autorem, albo - choć na pewno można go doświadczyć. M a ono wiele aspek¬ w jeszcze mniejszej mierze - twórcą. U Tolkiena tak tów, a ich analiza nie musi doprowadzić do odkrycia sekretu właśnie i n t e r p r e t o w a n y jest przykład Ewangelii: jako całości. M a m wszakże nadzieję, że to, co powiem za chwilę ujętej w m o w i e opowieści skądinąd „danej", a przeka¬ w związku z pozostałymi pytaniami, rzuci nieco światła na zywanej jedynie przez ludzi. mą własną - jakże niedoskonałą - wizję tej krainy. [... ] C h o ć nigdzie nie jest to wyjaśnione wprost, wypa¬ Najistotniejszą mocą Królestwa Czarów jest to, że może da założyć, że dla Tolkiena istnieje różnica między „mi¬ ono tchnąć życie w najbardziej nawet fantastyczne wizje. t e m " (który i u niego można chyba traktować jako coś [... ] Ten aspekt mitologii - tworzenie, a nie odzwierciedlanie bliskiego objawieniu) a baśnią (dziełem człowieka, ja¬ czy symboliczna interpretacja piękna i grozy - jest, jak sądzę, ko „pomniejszego s t w ó r c y " ) na hierarchicznej skali 40 zbyt zaniedbany. Czy to dlatego, że pełniej ujawnia się on opowieści, które na tej podstawie dałoby się rozróżnić w Królestwie Baśni niż na wyżynach Olimpu? A może dlate¬ jako „sakralne" i „laickie" (lub przynajmniej ciążące go, że uważa się go raczej za cechę mitologii «niższej» niż k u świeckiemu obszarowi). W t y c h d r u g i c h podstawo­ «wyższej»?" w y m czynnikiem tworzenia jest „fantazja", czego nie 37 da się powiedzieć o „micie" w sensie m o c n y m . Słowo Tolkien ani nie odrzuca, ani nie zaciera tej relacji, mi¬ „baśń" stosuje o n jednak, w zasadzie, wobec o b u . Mo¬ tem i baśnią (czy ściślej: „prawdziwą baśnią") choć wy¬ i m zdaniem trzeba przyjąć, że „mit" i „baśń" są blisko¬ znaczne, aczkolwiek można wątpić, czy są t r a k t o w a n e wód, przynajmniej na początku, nie odsłania jej wprost. do k o ń c a synonimicznie (może baśń jest istotnie „niż¬ „Mit" zdaje się t u najpierw kwestią głównie filolo¬ szą", albo „wtórną" postacią m i t u , z t y m , że o d m i t u - giczną. co najmniej „ f o r m a l n i e " - zależną?). T r u d n o b o w i e m „Można bez żalu - czytamy we fragmencie, w którym wyobrazić sobie, że ktoś przypisuje fantazji tę samą ro¬ wolno upatrywać nawiązania do Barfielda - porzucić pogląd lę w przekazywaniu Maxa Mullera, że mitologia to «choroba języka». Równie ona dla niego w tworzeniu i n n e j . Jednak mówi o n tak¬ jednego t y p u opowieści, jaką pełni dobrze można by powiedzieć, że myślenie to choroba umy¬ że o „baśni prawdziwej". N a j p i e r w trzeba przyjrzeć się słu. Mitologia nie jest żadną chorobą, choć naturalnie, jak uważnie t e m u , co pisze o fantazji: wszystkie ludzkie wytwory, sama może być chora. Bliższe prawdy byłoby już chyba stwierdzenie, że języki - a szczegól¬ „Zdolność umysłu do tworzenia obrazów to jedna sprawa nie współczesne języki europejskie - są chorobą mitologii. - i słusznie umiejętność tę określa się mianem wyobraźni. Nie sposób wszakże odrzucić języka. Wcielony umysł, język [...] Umiejętność wyrażenia, które (mniej czy bardziej udat- i opowieść liczą sobie w naszym świecie tyle samo l a t " . nie) nadaje temu, co wyobrażone, «spójność cechującą rze- 38 czywistość», to zupełnie inna sprawa. Potrzeba jej innej na¬ Stwierdzenie, że mitologia jest w y t w o r e m l u d z k i m , zwy - jest to sztuka, wtórne stwarzanie, ogniwo łączące wy¬ odnosi się w naszym p r z e k o n a n i u niewątpliwie do obraźnię i jej ostateczny produkt: utwór. Brakuje m i jeszcze słownego ujęcia m i t u , do m i t u „wypowiedzianego" czy słowa, które łączyłoby w sobie pojęcie sztuki wtórnego two¬ „opowiedzianego", do opowieści mitycznej. Lecz zara¬ rzenia jako takiej i ową cechę dziwności zem powstaje dylemat, czy mitologia jest czymś różnym w sposobie wyrażenia, a obecną już w obrazie wytworzonym o d poszczególnych mitów (właśnie jako opowieści nie przez wyobraźnię: niezbędną cechę baśni. [... ] wybieram dla 41 i cudowności t w o r z o n y c h przez ludzi, lecz tylko relacjonowanych mych celów słowo «fantazja» - i to zarówno w jego starszym przez n i c h . Czy jest to więc generalny t e r m i n określa­ i bardziej wzniosłym sensie «wyobraźni», jak i w pochodnym jący jeden typ opowieści (wyłącznie jeden, rzecz jasna), znaczeniu «nierzeczywistości» (to jest niepodobieństwa do czy też jest nazwą zbiorczą szerszego g a t u n k u narracyj¬ pierwotnego świata) i uwolnienia się od dominacji «faktu» nego, jeśli w o l n o to tak nazwać, zważywszy, że m i t - jednym słowem «fantastyczności»". 42 43 w zasadzie jest pozbawiony wyraźniejszych l u b jakich¬ Słowo to znaczy t u zarówno „rzeczy, które nie są k o l w i e k narracyjnych reguł. A stąd: czy „baśń" mieści bezpośrednio obecne" (te więc, które wyobraźnia jest się w obrębie „mitologii", i czy jest zarazem tożsama zdolna przywoływać), jak takie, które nie z „mitem", czy też jest wobec m i t u - w m o c n y m sen¬ w „świecie p i e r w o t n y m " , tzn. w rzeczywistości „praw¬ sie: m i t u „wyższego" - czymś obocznym, n p . „mitem" dziwej". S t ą d „fantastyczność" czyni z t a k pojętej „ba¬ niższego rodzaju? śni" - zdaniem T o l k i e n a - formę sztuki „niemal naj¬ 39 Wszystko to prowadzi do próby pogodzenia t y c h istnieją czystszą, a więc (gdy jest udana) najpotężniejszą". rozróżnień z d o k o n a n y m w poprzedniej części tej pra¬ cy podziałem na m i t jako formę objawienia, która jest pierwotnie „niema" (der stumme Mythos), „Fantazja ma naturalnie pewną przewagę nad innymi ro¬ a dalej: ob¬ dzajami twórczości: fascynującą obcość i dziwność - ponow¬ jawienie wysłowione, i wreszcie opowieść apokryficz¬ nie podkreśla pisarz. - Wielu ludzi nie lubi ulegać fascyna¬ ną, która o d strony języka nie różni się (jak w o l n o cjom. [... ] Głupio i złośliwie mylą więc fantazję z marzenia¬ m n i e m a ć ) zasadniczo o d m i t u już „dochodzącego do mi, które nie mają nic wspólnego ze sztuką, oraz z zaburze- 265 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U niami psychicznymi, nad którymi człowiek nie ma żadnej ficzny" d r a m a t u , „bardziej autentyczny" - powiedzieli¬ władzy [...]. W ludzkiej twórczości fantazję najlepiej pozo­ byśmy - jego o d p o w i e d n i k , który (i jeśli) rozgrywa się stawić słowu, prawdziwej literaturze. [...] Fantastycznych niejako „wewnątrz" baśniowego świata. Gdy, za Tol¬ form nie można udawać". k i e n e m , przeciwstawimy „magii" „zaczarowanie" wy¬ twarzające (znów podkreślmy: tylko) T y m razem chodzi o wszelkie wizualizacje tego, co „wtórny świat", do którego zarówno twórcy, j a k i widzowie mogą wykreowała czysta fantazja w opowieści. K o r o n n y m wejść, a gdy się już w n i m znajdą, doświadczać go przykładem są t u deformacje „opowieści" wywołane wszystkimi zmysłami", zaczarowanie o w o wprowadzi posługiwaniem się i m tylko właściwymi, i c h niejako nas w „dramat czarodziejski", w : n a t u r a l n y m i środkami - w dramacie, o czym była już „przedstawienia elfów, których widzami tak często by¬ m o w a . D r a m a t b o w i e m , jak czytamy dalej, jest w isto¬ wali ludzie: twory realistyczne, niemal dotykalne fantazje, cie „rodzajem udawanej l u b zastępczej m a g i i " : niedostępne dla jakichkolwiek ludzkich środków. W rezul¬ tacie jego oddziaływanie (na człowieka) wykracza zazwyczaj „jest widzialnym i słyszalnym przedstawieniem ludzi wy¬ poza wtórną wiarę. Jeśli znajdziesz się na czarodziejskim myślonych w opowieści. [... ] Każde, nawet udane pod wzglę¬ dramacie, przeniesiesz się (albo tak ci się będzie zdawało) dem technicznym, wprowadzenie w ten niby-magiczny wtór¬ do wnętrza wtórnego marzenia. [...] Czarodziejski dramat ny świat dalszych fantazji lub czarów, każe nam przenieść się wprowadza cię w sen snuty przez cudzy umysł, choć możesz na kolejny poziom rzeczywistości: w świat trzeciego rzędu. łatwo zapomnieć o tym fakcie. [... ] Pierwotny świat pozo¬ A to już o jeden świat za daleko. [...] Niewiele można powie­ staje więc tym samym dla elfów i dla ludzi, nawet jeśli jest dzieć w dramacie o drzewach jako o drzewach". przez nich inaczej ceniony i postrzegany. [... ] To właśnie el¬ 44 fy mogą nam uzmysłowić kluczowe pragnienia i aspiracje D l a zrozumienia całego w y w o d u m a to kluczowe ludzkiej fantazji, nawet jeśli same są tylko jej wytworem, znaczenie. Po pierwsze, okazuje się, że wcześniej Tol¬ a może właśnie dlatego. [... ] Fantazja to natualny aspekt k i e n posługiwał się t e r m i n e m „magia" przenośnie l u b ludzkich działań. N a pewno nie niszczy rozumu ani go na¬ zastępczo. W zasadzie b o w i e m t r a k t u j e o n ją tak, j a k wet nie obraża; nie stępia też apetytu na prawdę naukową się ją traktować zwykło w h i s t o r i i i d e i religijnych: ja¬ i nie zaciera jej postrzegania. Wręcz przeciwnie. I m bystrzej¬ ko wynaturzenie wierzeń, przewrotną c h ę ć wykorzy¬ szy i trzeźwiejszy umysł, tym wspanialsze będzie snuł fanta¬ stania b o s k i c h m o c y dla l u d z k i c h celów. „Magia nie zje. [... ] U podstaw prawdziwie twórczej fantazji leży ostra jest sztuką, lecz techniką, wyrasta z pragnienia władzy świadomość tego, że świat jest taki, jaki się nam jawi, a więc n a d t y m światem, d o m i n a c j i n a d materią i wolą" - rozpoznanie faktów, choć niekoniecznie uznanie ich władzy. [...] Ludzie poczęli nie tylko elfy, lecz wymyślili bogów i za¬ czytamy dalej. Po drugie, o d k r y w a m y t u istotę stosunku fantazji częli oddawać i m cześć; czcili nawet bóstwa przesiąknięte do „pierwotnego", czyli stworzonego, nie o d nas zależ¬ złem swych twórców. [...] Abusum non tollit usum. Człowiek nego w swym i s t n i e n i u i biegu świata. Stwierdzenie, nie utracił praw do fantazji: tworzymy na swą własną miarę że dalszy niż tylko (dodajmy) „wtórny" p o z i o m rzeczy¬ i na swój własny, wtórny sposób, ponieważ my także zosta¬ wistości, na j a k i m dokonują się prawidłowe i „dozwo¬ liśmy stworzeni, i to na obraz i podobieństwo naszego l o n e " działania fantazji, to już wkroczenie w „o j e d e n Stwórcy. świat za daleko", zostało poparte i d o d a t k o w o wyja¬ [... ] baśniowe opowieści pozwalają nam wyzdrowieć. śnione, między i n n y m i , w jednej z n o t uzupełniają¬ Wyzdrowienie (to jest trwały powrót do zdrowia) jest odzy¬ cych tekst zasadniczy: „Fantazja nie zaciera ostrych skaniem: odzyskaniem jasnego spojrzenia. Nie chcę tu za¬ konturów rzeczywistego świata - raczej jest o d n i c h głębiać się w filozofię i mówić o «widzeniu rzeczy takimi, ja­ zależna. W naszym z a c h o d n i m , europejskim świecie k i m i są», ale mógłbym zaryzykować mówienie o «rzeczach to «poczucie rozdziału* często bywa w dzisiejszych takich, jakimi przeznaczone jest (czy było) nam je widzieć* czasach osłabiane i atakowane nie przez fantazję, ale - jako rzeczy poza nami. Musimy umyć okna, aby uwolnić przez teorie n a u k o w e " . S t ą d zupełnie inaczej pojmo¬ świat zewnętrzny od brudnych zacieków trywialności lub wać należy c y t o w a n y wyżej f r a g m e n t o „nierzeczywi¬ powszedniości - od poczucia posiadania. [... ] Kreatywna stym" charakterze wytworów fantazji. Można zapew¬ fantazja jest władna otworzyć na oścież drzwi twego skarb¬ ne słowo to rozumieć jako „nadempiryczny" ca i wypuścić na wolność, niczym ptaki z klatek, uwięzione 45 (czy „nadzmysłowy"), l u b „rzeczywisty wtórnie". Fantazja w n i m rzeczy. I oto klejnoty przemienią się w kwiaty i pło¬ b o w i e m poszerza rzeczywistość, a nie deformuje jej mienie, a ty wreszcie uświadomisz sobie, że wszystko to, co i nie neguje a n i nie odbiega o d praw nią rządzących, posiadałeś (lub znałeś), było groźne i potężne, nie dość sku¬ czyli o d „pierwotnego świata". Czy nie dałoby się po¬ tecznie zakute w łańcuchy, wolne i swobodne: nie bardziej wiedzieć, że sprowadza na poziom fenomenów to, co twoje, niż było sobą. Wszelkiego rodzaju «element fanta- w niej niewidzialne? styczny» w poezji i w prozie pomaga w tym uwolnieniu. Jed¬ nak najpełniej czyni to baśń - świat zbudowany na fantazji W r a c a j ą c do przerwanego f r a g m e n t u : wedle Tol¬ lub wokół niej, którego samym sercem jest fantazja właśnie. kiena może istnieć rodzaj „wyższego" niż „antropomor- [... ] Baśnie opowiadają głównie albo (te lepsze) niemal wy266 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U łącznie o sprawach podstawowych, nie tkniętych przez fan¬ „Nietrudno wyobrazić sobie owo niezwykłe podniecenie tazję, ale jej oprawa przydaje blasku tej prostocie. Bo twór¬ i radość, jakie stałyby się naszym udziałem, gdyby jakaś ca opowieści, który pozwala sobie na «swobodę» wobec na¬ szczególnie piękna baśń okazała się prawdziwa w «pierwot- tury, może być jej miłośnikiem, ale nie niewolnikiem. To nym» sensie tego słowa, gdyby jej fabuła objawiła się jako baśnie pierwsze pozwoliły przeczuć moc słów i cudowność zdarzenie historyczne, nie tracąc przy tym owego mitycznego rzeczy takich, jak kamień, drewno i żelazo, dom i ogień, i alegorycznego znaczenia, które miała jako baśń. Nietrud­ chleb i w i n o " . no, gdyż nie byłoby to doświadczenie o zupełnie nowej, nie 46 znanej nam jakości". 47 Skoro padło wyrażenie „moc słów", m u s i m y wrócić do kwestii języka samego. A l e przedtem konieczne jest T o l k i e n m a t u n a myśli szczególną „baśń", o której ujawnienie jeszcze jednej ze stron streszczanego t u wy¬ już n a początku wspominał, a do której n a koniec wra­ wodu. ca, pisząc o jednej z najważniejszych cech tego gatun­ Słowo jest najistotniejszym środkiem tworzenia, k u , jaką jest szczęśliwe zakończenie (ściślej „rozwiąza­ które - jak pamiętamy - T o l k i e n uznawał za nazbyt za¬ nie a k c j i " ) : euktastrophe. poznany aspekt m i t u , w t y m momencie utożsamiając ca „jest najdoskonalszą formą baśni [ . . . ] . Jest to dana Opowieść d o niej prowadzą­ z n i m baśń, traktując j ą (czasem między wierszami) za n a m , w oprawie baśniowego l u b innego świata, nagła jeden z jego przejawów, jedną z postaci mitycznej opo¬ i c u d o w n a łaska, której p o w r o t u nigdy nie można być wieści. Przy pierwszej lekturze rozprawy O p e w n y m . [...] Łaska ta jest swego rodzaju baśniach evangelium, sprawa relacji pomiędzy t y m i dwiema f o r m a m i przeka¬ oferującą u l o t n y przebłysk radości - owej radości, któ¬ zu czyni wrażenie nie d o k o ń c a wyjaśnionej, o czym ra czeka poza m u r a m i tego świata, równie przeszywa¬ wspominałem. Jednak i m więcej analogii znajdujemy jąca, j a k żal". Przez użycie tego środka nawet współ¬ dla zasadniczego przesłania tego tekstu i i m głębiej czesna opowieść o baśniowym charakterze może mieć w sam jego gąszcz wkraczamy, t y m jaśniejsze się staje, w sobie „coś z owej dziwnej mistycznej jakości dawnej że „baśń" i „mit" są tutaj zasadniczo baśni, przerastającej opowiadane w y d a r z e n i e " . I t u t y m samym w istocie. 48 wreszcie o d k r y t y zostaje ostatecznie k i e r u n e k tego wy¬ w o d u i najgłębsza treść jego przesłania: U O t t a m i t , b ę d ą c „pewną starą opowieścią", nie¬ ustannie przechodzi ( i zarazem przenosi nas) w teraź¬ niejszość: „to, co było, jest także żywym zdarzeniem". „W eukastrophe otrzymujemy sugestię większej odpowie­ Jej prawdziwe życie aktualizuje się n i e u s t a n n y m jej dzi - dalekiego odbłysku czy echa Evangelium w rzeczywistym p o w t a r z a n i u (opowieść taka jest „zachowana przez świecie. [...] Ewangelia to przecież baśń albo raczej wzniosła przodków i przekazywana p o t o m n y m " ) i w k u l c i e , opowieść, która jest samą istotą baśni. Mówi o wielu cudach, który n a swój sposób wprowadza nas w sam k r w i o b i e g osobliwie artystycznych, pięknych i poruszających: «mistycz- wysławianych wydarzeń. K u l t , czyniąc niejako tę opo¬ nych», w swej doskonałości i pełni. Pośród tych cudów znaj­ wieść wiarygodniejszą, wzbudza w jego uczestnikach duje się i owa największa, najpełniejsza eukatastrophe, jaką wiarę w jej prawdziwość. W i a r ę , której - w sakralnej można sobie wyobrazić. Baśń ta wtargnęła w historię i świat sferze, w jaką m i t nas przenosi - nie możemy już okre¬ pierwotny. Pragnienie i aspiracje twórcze wypełniły się jako ślić jako „wtórnej". Jest to wiara l u b wierzenie w sen¬ Stworzenie; narodziny Chrystusa to eukatastrophe historii sie bezwzględnym. W religiach p i e r w o t n y c h świętość człowieka; Zmartwychwstanie zaś - eukatastrophe historii m i t u jest zagwarantowana przez świętość słowa. I wie¬ Wcielenia. Opowieść zaczyna się i kończy radością. Odzna¬ rzenia sięgają aż t u , l u b stąd czerpią swą autentycz¬ cza się też górującą nad innymi historiami «wewnętrzną spój¬ n o ś ć i siłę. Jeśli, j a k czytaliśmy, zakłócenie „wiary nością cechującą rzeczywistość». Nigdy nie pojawiła się żad¬ w t ó r n e j " albo wyjście poza stan „zawieszenia niewia¬ na opowieść, którą człowiek tak bardzo pragnąłby widzieć ja¬ r y " p o w o d u j e nagłe rozczarowanie, wytrącenie ze ko prawdziwą, i żadna, której prawdziwość uznałoby tak wie¬ świata fantazji przez konfrontację baśni (jako „zmy¬ lu sceptyków. Jej artyzm nosi najbardziej przekonujące piętno ślenia", „literackiej f i k c j i " ) z prawdą pierwotnej sztuki - aktu Stworzenia. Odrzucenie jej prowa¬ „pierwotnego świata", którego częścią jesteśmy sami - o tyle wyjście dzi albo do smutku, albo do gniewu. [...] Sztuce nadano wy­ poza prawdę m i t u nie jest możliwe. B o nie m a dokąd miar prawdy. Bóg jest Panem aniołów i ludzi, i elfów. Legen­ wyjść. Jest o n równie prawdziwy j a k rzeczywistość, da i historia spotkały się i zlały w jedno". 49 skoro o n a cała potwierdza p r a w d y przezeń oznajmia¬ ne, b ę d ą c - kiedy inaczej n a t o spojrzymy - tylko jej kontynuacją, k i e d y zachowuje „wewnętrzną D o p i e r o p o t y m może być p o d d a n y właściwemu spój¬ rozbiorowi p r o b l e m podstawowego środka, j a k i m po¬ Wedle Tolkiena istnieje w t y m zakresie, który czę¬ jest w stanie ujawnić się w pełni swego „wtórnego ność" ją cechującą. sługuje się sztuka baśni, poprzez który fantazja ludzka ściej nazywa baśniowym niż m i t y c z n y m , jeden - wspo¬ stwarzania". Postawa, jaką reprezentuje Tolkien, m n i a n y już - przypadek, który w pełni rozwiązuje w oczywisty sposób czyni słowo wszelkie wątpliwości i k o m p l i k a c j e , jakie jego wywód C y t o w a n y już fragment, gdzie mówi o n o zaniedbaniu mógł wywoływać: „tego aspektu m i t o l o g i i , j a k i m jest tworzenie", prowa267 analogonem Słowa. �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U dzi do pytania, dlaczego t a k się dzieje: „Czy dlatego - żam, że sporym w a l o r e m l i t e r a c k i m jest pozostawienie jak sam pisze - że tworzenie pełniej u j a w n i a się w Kró¬ w i e l u spraw nie wyjaśnionymi (szczególnie, jeśli wyja­ lestwie Baśni niż na wyżynach O l i m p u ? " Ze baśń, gdy¬ śnienie istnieje); być może z tego p u n k t u widzenia po¬ by ją m i t o w i przeciwstawić jako gatunek mniej krępu¬ pełniłem błąd, starając się wyjaśnić zbyt wiele faktów jący fantazję artysty, pozwala swobodniej obchodzić z historii". 53 prawa „pierwotnego świata" i wprowadzać w życie „najbardziej fantastyczne wizje"? Ze zatem m i t wier¬ Wreszcie odpowiedź, której szukamy, zostaje udzie¬ niej odzwierciedla p i e r w o t n y świat, bo go bezpośred¬ lona wprost: n i o reprezentuje wyrastając zeń, nie b ę d ą c t w o r e m wtórnym, zapośredniczonym przez aktywność ludzką? „[Władca Pierścieni]to «baśń», lecz napisana - zgodnie A l e , j a k mówiliśmy, istnieje „baśń prawdziwa" l u b z przekonaniem, które kiedyś wyraziłem w obszernym eseju „czysta" (może równie p i e r w o t n a j a k pierwsze wysło¬ 0 baśniach, że to są jej właściwi czytelnicy - dla dorosłych. wienie m i t u ) , która jest swoistym m o d e l e m „baśni", Uważam, że baśń ma swój właściwy sposób odzwieciadlania jako g a t u n k u - na p e w n y m etapie rozwoju najszerzej «prawdy», odmienny od alegorii, (dłuższej) satyry czy «reali- rozumianej „opowieści" - zajmującego miejsce m i t u zmu», i jest on pod pewnymi względami bardziej przekonu¬ wraz z laicyzacją kultury, co się łączy z n a r o d z i n a m i jący. [...]Pod tą opowieścią kryje się oczywiście struktura mi¬ „wiary wtórnej"? Z a t e m „baśń" nie byłaby określeniem tologiczna. Została napisana na samym początku i być może jednego tylko typu narracji, lecz zbioru wewnętrznie będzie teraz częściowo opublikowana. Można powiedzieć, zróżnicowanego, ustopniowanego. Zbiór t a k i obejmo¬ że jest to «mitologia monoteistyczna», a zarazem «wtór- wałby zatem i to, co zwykło się nazywać m i t e m . stwórcza»". 54 55 Porządkując w analizowanym t u tekście argumen¬ ty tego przekonania dotyczące, jeden z ważniejszych W z m i a n k a o „teologicznym" charakterze przypo¬ znajdujemy w dopiskach do w y w o d u głównego. Jest to m i n a n a d t o uwagę zawartą w liście do jezuity, Rober¬ uwaga nawiązująca do baśni A n d r e w Langa opartej na ta M u r r a y a , który po przeczytaniu części The Lord micie Perseusza i Gorgony: the Rings of napisał do Tolkiena, że dzieło wywołało w n i m poczucie „wielkiej zgodności ze stanem Łaski": „co do początku baśni: trudno znaleźć lepszą formułę niż «dawno, dawno temu». [...] Zaczyna się tak i nie określa ani „Władca Pierścieni jest zasadniczo dziełem religijnym roku, ani miejsca, ani osób. Zabieg ten prowadzi do czegoś, 1 katolickim; początkowo niezamierzenie, lecz w popraw¬ co można byłoby określić jako przemianę mitologii w baśń. kach świadomie. Dlatego nie umieściłem w n i m czy też wy¬ Osobiście wolałbym tu mówić o przemianach wzniosłej ba¬ ciąłem z niego niemal wszystkie wzmianki o czymkolwiek, co śni (bo czymże innym jest grecka opowieść) w tę szczególną mogłoby być «religią», kultem czy obrzędami w tym wymy¬ formę, tak obecnie popularną w naszym kraju: w opowiast¬ ślonym świecie. Element religijny został bowiem wchłonięty kę dla dzieci [...]. Bezimienność to nie cnota i nie należy jej przez opowieść i jej symbolikę". 56 naśladować, bo niedookreśloność prowadzi w tym wypadku do obniżenia jakości, zepsucia wynikającego z zapomnienia A w i n n y m jeszcze miejscu czynił taką uwagę: i braku inwencji. Ale nie bezczasowość. Początek nie jest zu¬ bożeniem - jest znaczący. Pozwala natychmiast przeczuć roz¬ legły świat czasu, nie objęty żadną mapą". „Pod względem teologicznym (jeśli ten termin nie jest zbyt pretensjonalny) wyobrażam sobie, że to, co przedstawi¬ 50 łem, w mniejszym stopniu odbiega od tego, co niektórzy W korespondencji o d n a j d u j e m y dodatkowe wyja¬ śnienia tej kwestii. (łącznie ze mną) uważają za prawdę. [...] Opowieść głównie dotyczy Śmierci i Nieśmiertelności oraz «ucieczek» od nich: Z listu, pisanego jeszcze w 1938 r o k u , pochodzi długowieczności oraz gromadzenia wspomnień". 57 znamienne zdanie: „mój umysł, jeśli chodzi o opowie¬ ści, jest prawdziwie zajęty «czystymi» baśniami czy też mitologiami Ważny i najobszerniejszy komentarz zawiera list do M i l t o n a W a l d m a n a z w y d a w n i c t w a Collins, Silmarillionu". 51 które Pier¬ w momencie wahań Stanleya U n w i n a co do publika¬ ścieni, T o l k i e n formułuje myśl, w której dopatrzyć się c j i gotowej już powieści, ze względu m a jej rozmiary, można tęsknoty za „mitem n i e m y m " : „Opowieść trze¬ zainteresowało się nią: K i l k a lat później, w trakcie pracy n a d Władcą ba opowiedzieć, bo inaczej nie będzie opowieścią, a m i m o to najbardziej poruszające opowieści są nieopowiedziane". 52 „Mit i baśń muszą, tak jak cała sztuka, odzwierciedlać Zdanie, którego dopełnieniem będą i zawierać rozcieńczone elementy moralnej i religijnej praw¬ uwagi zapisane w dziewięć lat później: „Nieunikniony dy (lub błędu), ale nie w sposób bezpośredni, nie w znanej jest oczywiście k o n f l i k t między techniką «literacką» formie «prawdziwego» świata. (Mówię oczywiście o naszej i fascynacją związaną ze szczegółowym dopracowywa¬ obecnej sytuacji, a nie o dawnych pogańskich, przedchrze¬ n i e m wymyślonej, mitycznej e p o k i (mitycznej, nie ale¬ ścijańskich czasach. Nie będę powtarzał tego, co usiłowałem gorycznej: m o j e m u umysłowi obca jest alegoria). U w a - powiedzieć w moim eseju, który czytałeś).[...] zawsze mia268 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U łem poczucie zapisywania czegoś, co już gdzieś było «istnie- w o d k r y w a n i u i poznającym przybliżaniu rzeczywistości jące», a nie «wymyślone». [... ] Nie lubię alegorii - świado¬ poprzez znaczenia, jakie odkrywa w niej i z niej dobywa mej i zamierzonej alegorii - a jednak każda próba wyjaśnie¬ pierwotne słowo. Jego wypowiedzi - również po więk­ nia sensu mitu czy baśni musi posługiwać się językiem alego¬ szej części zawarte w listach - dotyczą, w przeciwień­ rycznym. [...] W każdym razie cały ten materiał dotyczy stwie do rozważań Barfielda, p r a k t y k i pisarskiej, tak o d Upadku, Śmiertelności i Machiny. Upadku w sposób nie¬ strony środków językowych, jak t e c h n i k i narracyjnej. 58 unikniony - i motyw ten pojawia się na kilka sposobów. Śmiertelności, a szczególnie jej wpływu na sztukę i twórcze T o m Shippey, następca Tolkiena jako profesor sta- (lub, jak bym to określił, wtórstwórcze) dążenie, wydające roangielskiego na uniwersytecie w Leeds, doskonale się nie mieć żadnej funkcji biologicznej ani związku z rado¬ zorientowany w jego badawczej zarówno, j a k literac¬ ściami zwykłego biologicznego życia, z którym w naszym kiej działalności, pisze: „istotę wiary Tolkiena, odartej świecie faktycznie pozostaje zwykle w konflikcie. To dążenie z powłok akademickiej ostrożności, stanowiło prze¬ jest związane z namiętną miłością do prawdziwego, pierwot¬ świadczenie, że «słowo czyni rzecz autentyczną*. Było nego świata, a zatem przepełnione poczuciem śmiertelności to przekonanie głęboko zakorzenione w filologii. Tol¬ - a jednak ta miłość go nie zaspokaja. Dążenie to ma różne k i e n uważał, wręcz wiedział, że wiele słów i i c h f o r m możliwości „Upadku". Może stać się zachłanne i trzymać się można podzielić na dwie klasy: «stare-tradycyjne-au- rzeczy zrobionych jako swej „własności"; wtórstwórca chce tentyczne» wówczas być dla swego prywatnego dzieła stworzenia panem świadczenie to stało się p u n k t e m wyjścia dla o p i n i i , i Bogiem. Chce się też zbuntować przeciw prawom Stwórcy mniej pewnej, ale nie mniej wiarygodnej, że pierwsza i «nowe-niehistoryczne-błędne». Prze¬ - a szczególnie przeciw śmiertelności. Oba te zjawiska (ra¬ z grup jest nie tylko poprawniejsza, ale i ciekawsza niż zem czy osobno) doprowadzają do pragnienia Władzy, pra¬ druga; m a b o w i e m sankcję całych tysiącleci, a więc gnienia szybszego wprowadzania w życie swej woli - a po¬ odznacza się zdecydowaną «wewnętrzną spójnością», przez to do Machiny (czy też Magii). Przez to ostatnie rozu¬ niezależnie o d tego, czy byłaby to «wewnętrzna spój¬ miem wszelkie użycie zewnętrznych planów czy urządzeń n o ś ć c e c h u j ą c a rzeczywistość», czy też zaledwie spój¬ (aparatury) w miejsce rozwijania wrodzonych wewnętrznych ność wtórnej s z t u k i " . 60 mocy czy talentów - lub nawet wykorzystywanie tych talen¬ tów z haniebną chęcią dominacji: zastraszenia rzeczywistego świata lub łamania woli innych osób. Machina jest bardziej oczywistą współczesną tego postacią, choć pozostaje ściślej You look at trees and label them just so, związana z Magią, niż się to zwykle dostrzega. [... ] Elfowie (for trees are 'trees', and growing is 'to grow'); istnieją (w moich opowieściach) po to, by ukazać tę różnicę. you walk the earth and tread with solemn pace Ich «magia» to Sztuka wyzwolona z wielu jej ludzkich ogra¬ one of the many minor globes of Space niczeń: jest mniej wysilona, żywsza, pełniejsza (nie skażona niczym zgodność wizji i wytworu). Jej celem jest Sztuka, Yet trees are not 'trees', until so named and seen — a nie Władza; wtórstwarzanie, a nie dominacja i tyrańskie and never were so named, till those had been przekształcanie dzieła Stworzenia". who speech's involuted breath unfurled, 59 faint echo and dim picture of the world W r a c a j ą c do języka „mitu" w ścisłym sensie (jako Tolkien, Mythopoeia próby ujęcia w słowa objawienia p i e r w o t n e g o ) , powtó­ rzyć trzeba, że jest o n archaiczny, a stąd „formalna" formuła baśni: „dawno t e m u " byłaby t u czymś nie na Mythopoeia, wiersz zadedykowany „temu, który miejscu. W i a d o m o , że m i t jest „opowieścią począt¬ powiedział, że m i t y są kłamstwami, a stąd nie są n i c ków", a także - nierzadko - opowieścią o początkach w a r t e " , powstał p r a w d o p o d o b n i e w 1931 r o k u , jako czasu. Baśniowe „dawno t e m u " , jako swoista meta¬ ślad rozmowy, którą T o l k i e n i Clive Lewis, w towarzy¬ morfoza m i t u , wyjście poza jego uświęcone religijną stwie H u g o Dysona, anglisty - też zaliczającego się do tradycją rygory i ramy, mogłoby zwalniać zatem każde¬ «Inklingów» - o d b y l i wczesną jesienią podczas wie¬ go późnego narratora z archaizacji środków wypowie¬ czornego dzi. A l e t a k nie jest. Jak przekonaliśmy się, T o l k i e n a W s p o m i n a o t y m C h r i s t o p h e r T o l k i e n we wstępie do obchodzą przede wszystkim stare baśnie. W tym spaceru po terenach M a g d a l e n College. cytowanego wyżej zbioru tekstów ojca, Tree and Leaf, przypadku kwestia języka nie m u s i więc być czymś róż¬ powołując się jeszcze na Carpentera, który dokładnie niącym w zasadniczy sposób te dwa g a t u n k i (czy dwa opisał ów dialog, przede wszystkim na podstawie l i ¬ w a r i a n t y jednego). O b a należą do obszaru poezji. stów Lewisa. Tolkien opowiada się poza t y m za archaizacją (odpo¬ Lewis lubił mity, ale uważał je za k o m p l e t n e zmy¬ wiednio „modelowaną") przy pisaniu takich dzieł, które ślenia, całkowicie pozbawione prawdy. Tego wieczoru nawiązują do istniejących mitów, przetwarzając je tylko. zapewne powtórzył, że są to tylko „bezwartościowe N a obszarze t y m porusza się - co już w i e m y - j a k fi¬ kłamstwa", c h o ć pełne u r o k u . „Nie - odparł T o l k i e n . lolog, a nie filozof zgłębiający ontologię m o w y i jej rolę - To nie są kłamstwa". 269 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U „Właśnie wtedy (jak wspominał później Lewis) «nagły umysły poetów, a powstające w nich obrazy odzwierciedlają podmuch wiatru zerwał się niespodzianie w ten cichy i cie¬ fragmenty wiecznej prawdy? N o cóż, chrześcijaństwo - mówił pły wieczór, strącając tyle liści, że przypominało to deszcz. - jest takim właśnie odzwierciedleniem; jednakże, co ogrom¬ Wstrzymaliśmy oddechy». nie ważne, poetą, który je wymyślił, był sam Bóg, posługujący się rzeczywistymi ludźmi oraz prawdziwymi faktami. Kiedy Tolkien podjął przerwany wywód, wykorzystał ja¬ ko argument to, co przed chwilą widzieli. 62 Czy chcesz powiedzieć, spytał Lewis, że historia śmierci i zmartwychwstania Chrysutsa jest odwieczną opowieścią «Spoglądasz na drzewa - powiedział - i nazywasz je 'drze­ o umierającym bogu? wami', zapewne wcale się nad tym nie zastanawiając. Nazy¬ Tak, odparł Tolkien, tyle że to jest prawdziwy umierający wasz gwiazdę 'gwiazdą' i więcej o tym nie myślisz. Musisz jed¬ Bóg, którego śmierć nastąpiła w konkretnym czasie i miała nak pamiętać, że takie słowa, jak 'drzewo' czy 'gwiazda' były określone konsekwencje historyczne. Stary mit stał się fak¬ (w oryginalnej formie) nazwami nadanymi tym obiektom tem, nadal jednak zachował charakter mitu. Tak więc pyta¬ przez ludzi o zupełnie innych zapatrywaniach niż twoje. Dla nie o jego znaczenie jest absurdalne. [...] Czy [Lewis] nie poj¬ ciebie drzewo jest po prostu organizmem roślinnym, a gwiaz¬ muje, że to jest mit i czy naprawdę nie potrafi się nań otwo¬ da kulą nieożywionej materii poruszającą się po ściśle określo¬ rzyć? Ponieważ, jak stwierdził Tolkien, jeśli Bóg jest twórcą nym torze. Tymczasem pierwsi ludzie mówiący o 'drzewach' mitów, to człowiek powinien stać się ich miłośnikiem". 63 i 'gwiazdach' widzieli je zupełnie inaczej. Dla nich świat roił się od mitologicznych istot. Spoglądali na gwiazdy jak na żywe Wedle Barfielda, który był najbliższym przyjacielem srebro stające w ogniu pod wpływem wieczystej muzyki. Wi¬ Lewisa, i którego książkę cenił o n zapewne wyżej niż po¬ dzieli niebo jako kopułę wyszywanego klejnotami namiotu, glądy Tolkiena, „mityczne słowo", nadając znaczenie a ziemię jak łono, z którego wyszło wszelkie życie. Dla nich ca¬ rzeczom, znaczenie to wyjawia. Wedle zacytowanej t u ły proces stworzenia był 'przetykany mitem i usiany elfami'». Mythopoei, nazywając je, stawia barierę między prawdą rzeczywistości, a i c h rzeczywistym sensem. Nazywać - to Ta koncepcja nie była nowością dla Lewisa, gdyż Tolkien „zaciemniać obraz świata". Mówić - to przekraczać gra¬ na swój sposób wyraził to, co Barfield powiedział w Poetic nicę między czystą kontemplacją lub po prostu refleksją, Diction. Zdaniem Lewisa nie stanowiło to odpowiedzi na je¬ a uzewnętrznianiem, którego jedną z f o r m jest „odgry¬ go zarzut, że mity są kłamstwami. wanie" czegoś. Jak pamiętamy, wedle Tolkiena dramat Przecież, odparł Tolkien, człowiek nie jest zaprzysięgłym jest „antropocentryczny". Można się zastanawiać, jak kłamcą. Może sprowadzać swoje myśli do kłamstw, lecz po¬ widziałby o n kult, pojmowany za O t t e m jako nieoddziel- chodzi od Boga i od Niego czerpie swoje najwznioślejsze ide¬ ny o d m i t u , czyniący z niego zawsze „jakieś teraz", jego ały. Lewis zgodził się z tym: w rzeczy samej już od wielu lat dawność przeobrażający w aktualnie „żywe zdarzenie". skłaniał się do tego rodzaju koncepcji. A więc, ciągnął Tol¬ Fragment z Mythopoei przypomina przytaczaną już tutaj kien, nie tylko abstrakcyjne ludzkie myśli, ale również wy¬ inną myśl jej autora, trudną do zanegowania: „Niewiele twory jego wyobraźni muszą pochodzić od Boga, a zatem mu¬ można powiedzieć w dramacie o drzewach jako o drze¬ szą odzwierciedlać choć odrobinę wiecznej prawdy. Tworząc wach". M i t natomiast zdolny jest czynić to właśnie, bę¬ mity i różne mitologie oraz zaludniając świat elfami, smoka¬ dąc tylko czymś ludziom danym, a nie tworzonym przez m i oraz goblinami, opowiadający człowiek - albo «podkre- n i c h . N i e narusza istoty rzeczy, jaką ogarnia i przybliża ator», jak określał go Tolkien - w istocie współtworzy Boże sobie właściwą mową. Jaka jest ta mowa? T u t k w i sedno dzieło i przekazuje nam drobny, rozszczepiony refleks praw¬ problemu, a wyrażając się ściśle: tajemnicy. dziwego światła. Tak więc pogańskie mity wcale nie są jedy¬ nie «kłamstwami», one zawsze zawierają odrobinę prawdy". Wszak m i t - skoro ma wejść w obieg tradycji, sko¬ ro m a być i jest przekazywany z p o k o l e n i a na pokole¬ 61 nie (jak mówił O t t o ) - m u s i być u c h w y c o n y w sieć Lewis był wówczas w stanie zbliżania się do „ja¬ słów. Wypowiedziany w sposób, który dostępny jest lu¬ kiejś" wiary. Lecz „przedmiot" tej tęsknoty pozostawał dziom. Odsłaniając pole znaczeń, nie jest w stanie wciąż nieokreślony. Wątpił w prawdy głoszone przez ocalić tego, co najważniejsze w n i m : bezpośredniości chrześcijaństwo i twierdził, że w B i b l i i postać Jezusa ogarniania, najtajniejszej swej treści. T o l k i e n to rozu¬ nie jest szczególnie ważna. Skąd więc wiara, że właśnie miał, skoro napisał: „Opowieść trzeba opowiedzieć, bo Jego śmierć i zmartwychwstanie mogłyby i miały „zba¬ inaczej nie będzie opowieścią", dodając, że dla niego wić świat"? Carpenter, relacjonując tę rozmowę, opo¬ najbardziej poruszającymi opowieściami były te, które wiada z zasadzie o „metanoi" Lewisa. Rozmowa o mi¬ nie zostały opowiedziane. Co rozumiał przez to? M i t cie właśnie, co t u dla nas szczególnie znamienne, do¬ jeszcze „niemy"? Coś, co pozostaje tylko „przedmio¬ prowadziła (co najmniej pośrednio) do tego zwrotu. t e m przeżycia" i rozwiewa się w nic, gdy zostaje ujęte w skarlałą mowę naszych czasów? Jeżeli, j a k wspomi¬ Na pytanie dotyczące soteriologicznej roli Chrystusa „Tol¬ naliśmy, w p i e r w o t n y c h religiach świętość m i t u jest za¬ kien odpowiedział mu natychmiast. W istocie, rzekł, rozwią¬ gwarantowana przez świętość słowa, a słowo - z dru¬ zania należy szukać w tym, o czym powiedział wcześniej. Czyż giej strony - zostaje uświęcone przez m i t , zlaicyzowa¬ nie wykazał, że w pogańskich mitach Bóg objawia się poprzez na k u l t u r a współczesna nie jest w stanie ocalić owej 270 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U leżnie o d człowieka. T o l k i e n , podobnie j a k świętości. Może nawiązaniem do tego jest, w traktacie Blake, zdanie (ironicznie trawestujące M u l l e r a ) , wspomina o swoistym spisywaniu rzeczy m u „dyktowa¬ że dzisiejsze języki, europejskie zwłaszcza, to „choroba n y c h " , o niezależnym o d jego w o l i czy p l a n u „samo- mitologii"? Spostrzeżenie niebezpodstawne. kształtowaniu" O baśniach, się opowieści - przypominamy. 66 I wszystko to godzi dzięki k o n c e p c j i „pomniejszania" Lecz zachodzące w języku zmiany nie stanowią jedy¬ nej przyczyny owego schorzenia. W istocie jest to jeden twórcy (artysty l u b zwykłego narratora) wobec Tego, z symptomów wielu przez w i e k i dokonujących się prze¬ którego traktuje jako S t w ó r c ę . ' Pomniejszania świata obrażeń, których nic nie jest w stanie cofnąć. M i m o że baśni w zestawieniu ze światem r e a l n y m Barfield próbuje niejako ratować coś z panowania „praw¬ World). 6 (Primary W t e n sposób t e r m i n „prawdziwa baśń", jak dziwej metafory", i dopatrzyć się jej śladów w twórczości sugerowaliśmy, ogarnia sobą m i t . N i e m i t zagubiony wielkich poetów różnych epok, jego wywód - niby niepo¬ i niedający się w swej pełni wskrzesić w zsekularyzowa- strzeżenie - odsłania gorzką konkluzję, którą już znamy: nej kulturze współczesnej, ale zachowujący tę „we¬ nie ma p o w r o t u do świata, w którym „wszycy byliśmy po¬ wnętrzną spójność", jaką ma rzeczywistość p i e r w o t n a , etami", kiedy Myśl dominowała n a d indywidualnym my¬ obdarzona m o c ą wzbudzającą „pierwotną wiarę". A to śleniem, a ludzką świadomość kierowały w tajemnicze wiele, jak na czas zdominowany przez racjonalizm, na¬ obszary bezszelestne i nieomylne „kroki N a t u r y " - jak u k i ścisłe, techniczną cywilizację, wszechwładzę „ra¬ czytaliśmy. „Prawdziwa metafora" należy całkowicie do chującego myślenia". To już tyle, by poważniej zasta¬ archaicznego języka, a indywidualna twórczość może od¬ nowić się n a d sformułowaną przez Barfielda maksymą, zwierciedlać tylko cień „mitycznej m o w y " . że „Drzewo W i a d o m o ś c i jest niepomiernie młodsze o d 64 Drzewa Życia". Drzewa Życia, dodajmy, w którego ga¬ C h o ć więc Barfield wywarł jakiś wpływ na Tolkiena, i c h poglądy nie były we wszystkim zgodne. D l a Barfiel­ łęziach gnieździł się p i e r w o t n y m i t , a o którego istnie¬ da - przypomnijmy - baśń była „widmową n i u wciąż może świadczyć życie Prawdziwej Baśni. formą życia m i t u po jego schyłku". Jedyne, co dla niego pozostało Dalej więc rzecz w t y m , by baśni bedącej s k u t k i e m z oryginalnej postaci m i t u , to - jak się zdaje - metafora, „wtórnego stwarzania" nigdy nie traktować j a k czyste¬ czyli pewien przejaw archaicznego języka, w którym nie go zmyślenia, f i k c j i , którą bierzemy za niczym niekrę- istniała różnica między dosłownym i przenośnym zna¬ powaną „grę f a n t a z j i " . czeniem, a zarazem większość słów ogarniała szerokie autentyczna, semantyczne obszary. Narracja zaś miała być czymś po¬ condary Belief) dobnym, przeniesionym na obszar składni. 65 Pomijając 68 Baśń b o w i e m (ale tylko baśń „udana", wzbudzająca prawdziwe Se­ to taka, którą - by przypomnieć wyra­ żenie Goethego - kieruje „fantazja ścisła" (die exakte Jeśli, dodajmy jeszcze, baśń - tak pojmowa¬ fakt, że „mitologiczna relacja" była w zasadzie wyłącznie Phantasie). poetycka, można chyba wyobrazić sobie, że - sięgając ną - policzymy między dzieła sztuki, i spojrzymy na nią do przykładów późniejszych - poemat prozą dawałby jako n a k o n t y n u a c j ę n a m , oczywiście dalekie, ale prawdopodobne przybliże¬ z p r a m i t u , będziemy m o g l i powtórzyć za Schellingiem, tradycji, która w y w o d z i się że bezpośrednią przyczyną wszelkiej sztuki jest Bóg, ja¬ nie opowieści mitycznej sensu stricte. D l a Tolkiena t a k i m późnym o d p o w i e d n i k i e m m i t u ko „źródło wszelkiego zespalania tego, co realne, i te¬ była baśń. Bo jeśli mówił o n , że ma ona właściwy sobie go, co idealne, na czym wszelka sztuka się opiera". sposób odzwierciedlania „prawdy", rozumiał przez to A stąd elfy, smoki i gobliny - powtarzając wyliczenie bez wątpienia, że prawda taka zbliżała się do pierwot¬ Tolkiena - są pośrednio b o s k i m i t w o r a m i . Bo - jak nej prawdy m i t u . Stąd ośmielał się nazywać Ewangelie czytaliśmy - baśń i t e n (dodajmy o d siebie: „wtórny") raz prawdziwą m i t , którego twórcą jest człowiek, zawierają w sobie baśnią, nadal zachowując raz mitem, który stał się prawdą, „rozszczepiony refleks prawdziwego światła". charakter mitu, co zasługuje na uwagę - i przypisywał i m pochodzenie niezależne o d człowie¬ ka (co t y m razem byłoby zgodne z literą chrześcijań¬ He sees no stars who does not see them first stwa, traktującego je jako teksty w ścisłym znaczeniu of living silver made that sudden burst „objawione"). Ewangeliści nie b y l i „twórcami" Ewan¬ to flame like flowers beneath an ancient song, gelii. W a r t e przemyślenia jest rówież i to, czy a u t o r e m whose very echo after-music long „prawdziwej baśni" nigdy nie mógł być człowiek? Ze by¬ has since pursued. There is no firmament, ła więc ona zawsze tylko „prawzorem", a takie jej poj¬ only a void, unless a jewelled tent mowanie ogarniałoby także m i t , jako kreację myth-woven and elf-patterned; and no earth, wtórną"? To zdaje „nie się najbardziej prawdopodobne. A jest pewne, gdy weźmiemy p o d uwagę m i t jeszcze nie unless the mothers womb whence all have birth. Mythopoeia wysłowiony, o którym wciąż się t u napomyka. Baśń, jako wytwór fantazji (odznaczająca się, we¬ W wykładzie z r o k u 1936: „Beowulf". Potwory i kryty¬ dle jego słów, „pewną przewagą n a d i n n y m i rodzajami cy, Tolkien mówił: „Znaczenie m i t u jest trudne do ujęcia twórczości: fascynującą obcością i dziwnością"), fanta­ w referacie, drogą analitycznych rozumowań. Najlepiej, zji tworzącej niejako samoczynnie „formy, których nie gdy przedstawia go poeta, odczuwający raczej, niż obja¬ można udawać", w jakimś stopniu powstawała nieza- śniający to, co kryje temat [...]. Obrońca m i t u będzie 271 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U więc w trudnej sytuacji. Jeżeli nie będzie ostrożny, nie bę¬ Wydaje się to sprzeczne ze stwierdzeniem Tolkie¬ dzie przemawiał przypowieściami, to zabije przedmiot na, że rzecz zawdzięcza swą „autentyczność" słowu. swych dociekań w t o k u wiwisekcji i zostaną m u alegorie, Lecz ową sprzeczność rozwiązuje fakt, że m o w a t u formalne i mechaniczne, które zapewne nie będą działać. o rzeczy, a nie o micie samym, jako „opowieści" nie M i t jest bowiem żywy jako całość, we wszystkich elemen¬ wypowiedzianej jeszcze, o której teraz myślimy. To sa¬ tach, i umiera, zanim poddamy go sekcji. Sądzę, że moż¬ m o dotyczy „głębi", w której T o l k i e n upatrywał naj¬ na być poruszonym potęgą m i t u , niewłaściwie rozumie¬ wyższej literackiej w a r t o ś c i . 71 jąc doznawane uczucia i przypisując je w całości czemuś Problem „głębi" wiązał się w istocie z zagadnieniem zupełnie i n n e m u , co także występuje w danym utworze: metamorfoz m i t u . Przede wszystkim jego stopniowe¬ metryce, stylowi lub kunsztowi doboru słów". m u zbliżaniu się k u słowu, jeśli to t a k określić. 69 Język m i t u odznacza się zatem kunsztownością sło¬ wa i stylu. A poezja jest jego „naturalną" formą wypo­ „By powtórzyć jego słowa o Sir Gawainie - pisze Shippey - wiedzi. Dlatego przede wszystkim poeta ma coś do po¬ głębia to jakość, «która kompensuje wszelkie nieuchronne wiedzenia o jego wartości, niezależnej o d samego tema¬ usterki i niedoskonałe połączenia, które muszą się pojawić, gdy t u . Styl p o e t y c k i m i t u jest już wystarczającym środkiem wątki, motywy, symbole zostaną powtórnie wprowadzone i na¬ jego działania, które odznacza się potęgą i głębią, i któ¬ gięte do służby zmienionym umysłom w czasach późniejszych». r e m u wystarczy się poddać bez „analitycznych rozumo¬ Jest to jakość, która może istnieć w jednym tekście, ale tworzy wań". Którego znaczenie - podkreślmy - może być ją cały układ tekstów. Jest wzmocniona przez wiek, straty, re¬ ogarniane, jest już ogarnialne wyłącznie w płaszczyźnie konstrukcje, nieporozumienia. Żywotnym jej aspektem jest po­ przeżycia, emocji samej. Przyznać trzeba, że nie tak się czucie, że nawet autorzy tekstów takich jak Vólsungasaga nie zwykło do m i t u podchodzić w powszechniejszym mnie¬ rozumieli swojej własnej opowieści, ale robili, co mogli, żeby ją m a n i u . Lecz wykładane przez Tolkiena podejście ma opowiedzieć. A cały urok podobnego utworu, zadziwienie, po¬ przenieść nas w czas pierwotny: w najodleglejszy obszar czucie obecności gdzieś u podstaw lepszej, bogatszej i praw¬ życia najstarszych mitycznych wysłowień. I w to, co jest dziwszej opowieści nigdy nie przedstawionej może wynikać nie jeszcze przed n i m i , a o czym mówić t r u d n o . z literackiego sukcesu, ale z literackiej klęski. Nawet «nie- M i m o wszystkie związki, poprzednio wymieniane, m i t uchronne usterki i niedoskonałe połączenia» przynoszą sku¬ bez wątpienia różni się o d baśni z paru względów i na róż¬ tek. Przede wszystkim mogą skłonić późniejszych autorów, by nych poziomach. W płaszyźnie wysłowienia jedna z tych sami opowiedzieli daną historię, narzucając na nią swoje wła¬ różnic jest łatwa do wydobycia, choć kryje się między sne wyobrażenie co do sposobu jej przedstawiania". 72 wierszami tekstu O baśniach: mityczna narracja jest wolna od narracyjnych reguł. N i e obowiązuje w niej ani otwie­ rające „dawno t e m u " , ani zamykająca „Głębię" rozumieć więc można jako rezultat wysił¬ eukatastrophe. ków mających na celu dotarcie do niewysłowionego, Wszystko, co dotyczy „mitycznego stylu" - jeśli go rozpa¬ a nie tylko do zaginionego, już kiedyś opowiedzianego trujemy z p u n k t u widzenia „opowieści" - dotyczy „formy" m i t u . P r a m i t zatem to w istocie gdzieś „u p o d s t a w " ist¬ i języka, które cechuje „naturalna" (a nie wtórna) archa¬ niejąca, „lepsza, bogatsza, prawdziwsza opowieść nigdy iczność, a więc „semantyczna gęstość" obecnych w n i m nie przedstawiona". N a p e w n o nie przedstawiona słów, co wywołuje wrażenie i c h spotęgowanego we¬ przez „zwykłego" człowieka. wnętrznego życia, kojarzącego się (już n a m tylko) - co na pozór paradoksalne - z językiem martwym, jak to określał Shippey dodaje jeszcze: Barfield analizując poezję M i l t o n a . Z takim więc językiem, jaki istniał zanim pojawiło się wyodrębnianie i petryfika¬ „Efekt, który Tolkien cenił sobie wysoko, można nazwać cja znaczeń, poddawanych definicyjnemu uściślaniu, czy¬ «epicentrycznym»: było to poczucie, że dawno temu zdarzy¬ l i zawężaniu. Językiem, który był dla człowieka równie ta¬ ło się coś wstrząsającego, nigdy w pełni nie zrozumianego, jemniczy, jak rzeczywistość, którą miał nazywać. z czym wielu gawędziarzy próbowało sobie poradzić, a ich „Pytać o źródła opowieści jako t a k i c h znaczyłoby py¬ tać o źródła ludzkiego języka i umysłu", pisał T o l k i e n . klęski i częściowe sukcesy odzwierciedlały siłę owego centralne¬ 70 go wydarzenia, jak igły podskakujące na sejsmografach od¬ A rozwiązać tego pytania nie potrafimy. Odpowiedzi dalonych od epicentrum. Tolkien napisał coś na ten temat możemy się tylko domyślać, przybliżać ją w hipotezach. we fragmencie The Notion Papers [...]: «Nie sądzę, abyś zda¬ Jeśli przyjmiemy, że to m i t jest źródłem języka i znaczeń, wał sobie sprawę, aby ktokolwiek z nas zdawał sobie sprawę zjawi się myśl, że gdy źródło to zaczyna uzewnętrzniać z dajmonicznej siły, jaką mają wielkie mity i legendy, z owej swą moc, zaczyna też ją tracić. Wyczerpuje się i p o w o l i głębi emocji i percepcji, które je poczęły i z ich mnożenia się wysycha. Język m i t u nie jest ludzkim językiem. A kiedy w wielu umysłach - a każdy umysł, pamiętajcie, to genera¬ t a k i m się staje, jego tajemniczość znika wraz z tajemni¬ tor niejasnej, lecz niezmierzonej energii»". 73 czością zjawisk, k u j a k i m się odnosi, nazywając je: trees are not 'trees', until so named and seen. Nazywanie odsu¬ Wedle przytaczanych t u zdań Tolkiena, m i t jest dla wa nas o d widzenia, bo staje się postrzeganiem „przez niego zawsze opowieścią kiedyś istniejącą w stanie nie¬ nazwę", a nie wprost, czyli przestaje być wizją samą. wypowiedzianym. I gdy wydobywa się o n ze swego 272 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U pierwotnego milczenia czy „niemoty", wówczas muszą bokie i ciężkie o d znaczeń, które m u s i dźwigać, któ¬ się otworzyć usta, by wypowiedzieć pierwsze słowa. r y c h nie może redukować a n i „destylować" w procesie M o w a rodzi się z uprzednich e m o c j o n a l n y c h i zmysło¬ abstrakcji. Przez taką w i e l o - l u b raczej wszech-znacz- w y c h doświadczeń, które niesie ze sobą i ogarnia sobą ność, pierwsze dotykające m i t u słowa muszą - w rela¬ m i t . Język jest u początków bliższy widzeniu i zarazem cjach wzajemnych - tworzyć metafory w sposób, j a k i „ślepemu" o d c z u w a n i u niż myśleniu, które m a coś po¬ tutaj opisywano: naturalny, konieczny, zgodny z pul¬ rządkować. Jest na p e w n o d a l e k i myśleniu „pojęcio¬ sem całej przyrody, z biologicznym r y t m e m ludzkiego w e m u " , ale może w o l n o też wątpić, czy o d początku życia, wyobraźni, a w końcu - z t ę t n e m fantazji. jest metaforyczny. Może jest „ubogi" (wortarme, jak - wedle O t t a - sam m i t , już nie niemy, ale t a k się jawią¬ Fantastic forms are not to be counterfeited. 75 Dlaczego? Bo wartość t y c h f o r m t k w i w t y m , że są tak bliskie cy w pierwszych próbach wypowiedzenia)? prawdy, j a k tylko to możliwe w l u d z k i m wymiarze od¬ I może dlatego chaos jest zawsze pierwszym obra¬ twarzania tego, co już zostało Stworzone. N i e można zem świata, w którym człowiek m a się pojawić, w któ¬ postąpić o k r o k dalej o d tego, bo byłoby to „o jeden ry m a dopiero wejść. Chaos jako pełnia możliwości, świat za daleko". Przypomina to koncepcję „mimesis" j a k buddyjska Pustka, śunyata: samo „serce" rzeczywi¬ u Platona: „mimesis" rozumianej jako oddalanie się o d stości (i d o k t r y n y próbującej ją o g a r n ą ć ) . Obraz po¬ prawdy przez „małpowanie", udawanie kogoś k i m się tencji, która wszystko jest w stanie zdziałać. „Obraz" nie jest, l u b symulowanie przez rzecz tylko „podobną" z którego wszystko może się wyłonić jako kształt. czegoś istniejącego realnie. To - dość oczywiste - sko¬ „Znaczyć" znaczy najpierw „wskazywać", „pokazy¬ jarzenie pozwala wyraźniej uchwycić pojęcie „nierze- wać coś". A p i e r w o t n a m o w a m i t u to środek służący czywistości" baśni stawiane przez Tolkiena przeciw najpierw (i nieporadnie) wizji niż określaniu. wszelkiemu „realizmowi": fantazja narzuca wtórnemu To jedno¬ cześnie jakby tylko rozpoznawanie w zdziwieniu, nie¬ stwarzaniu rygory pierwotnego stwarzania i dlatego pewności i zachwycie samej możliwości przez nią spontanicznie podsuwanych czy wręcz dyk¬ mowy. Trzeba przeto założyć, że n i m się zrodzi „metafo¬ ryczne" poetic diction, n i e ć mythical t o w a n y c h f o r m nie można „imitować", tylko wiernie odnoszące się do m i t u , m u s i ist¬ undiction: „mityczne wskazywać na nie i chwytać je w sieć słów. niewysłowienie", Baśń nie tylko ma, ale musi być naznaczona obco¬ 0 nie mniej p o e t y c k i m charakterze. ścią i dziwnością (naznaczoną własną wewnętrzną Słowo, w swoim zjawianiu się, wedle m n i e m a ń - wa­ gą, jak pisał B a r f i e l d ) , bo te cechy w n o s i ze sobą ludz¬ 76 naszym zdaniem - najbliższych prawdy, najpierw okrą¬ ka fantazja jako - jeszcze raz powtórzmy - naturalny, ża jakby zagadkę zjawisk, jeszcze nie wyodrębniając wrodzony, dany „obszar tworzenia", któremu podpo¬ i c h z danej całości, lecz przeciwnie - poddając się rządkowanym i najmniej o d „widzenia przez fantazję" płynnym między n i m i związkom, i c h wzajemnemu o d d a l o n y m narzędziem jest słowo. N i e m a t u więc mo¬ „przechodzeniu w siebie". „godzi" w y o swobodnym poruszaniu się w obrębie „nierzeczy¬ 1 oswaja człowieka ze światem, służąc r o z u m i e n i u , któ¬ wistego". Tylko przez takie oddalanie się o d Pierwotne¬ W t e n sposób re m y zdolni jesteśmy oglądać „ jak w zwierciadle": go Świata (jeśli wypada to uznać za oddalenie, a nie za przez odwrócenie naszych nawyków p o j m o w a n i a . wierność wobec niego) człowiek wyrzeka się n a d n i m Shippey pisał: „Można powiedzieć, że w oczach władzy i nie tylko nie „konkuruje" ze Stwórcą, ale idzie Tolkiena słowo nie było podobne do cegły, jakiejś po¬ właśnie drogą przez Niego m u wyznaczoną, nawet w ja¬ jedynczej, zdelimitowanej j e d n o s t k i ; przypominało ra¬ kiś swój, zawsze ułomny sposób kontynuując j ą . czej stożek stalaktytu, interesujący sam w sobie, ale znacznie ciekawszy jako w y n i k procesu 7 7 W i e l k i paradoks artysty sformułowany przez Tolkiena narastania. ująć można najkrócej tak: i m dalej sztuka zanurza się T o l k i e n uważał, że w t y m procesie jest coś ponadludz- w „nierzeczywistym" (czyli zwalniającym nas o d trzymania kiego, a przynajmniej ponadjednostkowego, n i k t bo¬ się „faktu"), t y m bardziej jest rzeczywistości wierna i bliż­ w i e m nie jest w stanie przewidzieć, jakie kształty i zna¬ sza. I m bardziej subcreator ma świadomość tego, że jest tyl­ czenia przybiorą słowa w przyszłości, nawet jeżeli wia¬ ko n i m , t y m mocniej wiążą go prawa Pierwotnego Świata. d o m o coś o dotychczasowych z m i a n a c h " . Interpretacja i ocena dramatu jest t u bardzo wymowna: 74 Zgodnie z r e f e r o w a n y m i tutaj poglądami, słowo raz sztuka nie powinna być „antropomorficzna", bo - co mo¬ zjawia się u początków „całe", pełne, nieporównywal¬ że teraz w nowy sposób rozumiemy - taką się jawi, gdy zo­ nie pełniejsze o d t y c h , j a k i m i się posługujemy teraz. staje przez człowieka zawłaszczona. A l b o rośnie p o w o l i . A l e , w o b u wypadkach, niczego o n ją w świecie, który uważa za wyłącznie swój. Gdy bez reszty zamyka nie określa wyraźnie, nie jest zwrócone w j e d n y m tyl¬ Człowiek bezprawnie wkłada na siebie kostium fan¬ ko k i e r u n k u , nie zostawiając miejsca na „jeszczenie- tazji, „utkany z m i t u i ozdobiony przez elfów", jak mówi wysłowione", lecz „wskazuje na": każe patrzeć i wi¬ Mythopoeia, dzieć jakieś nieogarnialne całości, coś co jest pozba¬ nej dosłownie, czy przenośnie), tworzy tak, że zarazem w i o n e konturów, co może być nazwaniem rzeczy (jeśli wkracza w dziedzinę wtórnie są one już w ogóle wyodrębnialne), rzeczy tworzących Tym razem traktuje już więc świat fantazji i fantastycz¬ j a k gdyby ogniwa jednego łańcucha. Pełne, gęste, głę- n y c h tworów nie jako dany, lecz własny. Po dwakroć od273 i ukazując się w n i m na scenie (czy to bra­ naśladującą wtórny świat. �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U dalając się o d prawdy Stworzenia. A świat „dyktowany" ła najstarsze, pojęcie m i t u różni się w zasadniczy sposób przez fantazję jest tylko dany. I za t e n dar trzeba dzięko¬ o d tego, jakie funkcjonuje w o b u w y m i e n i o n y c h dyscy¬ wać, chroniąc go przed wszelkimi zniekształceniami. plinach, a również w antropologii k u l t u r y i historii idei. W t ó r n e stwarzanie wymaga zatem nade wszystko poko¬ Dlatego może inspirować i kierować k u rozwiązanom ry i uległości wobec tego, co n i m kieruje. i w n i o s k o m i n n y m niż znane powszechniej i już w dużej „Nierzeczywistość" b o w i e m , to nie deformacja rze¬ mierze wyjałowione. Pojawiająca się obecnie sekwe¬ czywistego, ale jego rozszerzanie na to, co niewidzial¬ ncja: mit-legenda-baśń (której człony mogą być usta¬ ne na r o z m a i t y c h p l a n a c h i w różnym stopniu. Przede wiane w różnym porządku, a zależności między n i m i wszystkim może na zamkniętą dla zmysłów (a otwiera¬ rozmaicie interpretowane), jest ważna - między i n n y m i j ą c ą się dzięki fantazji) dziedzinę treści i obrazów, dzie¬ - dlatego, że rozszerza pole każdego z n i c h i z tego złą¬ dzinę rzeczy, które w istocie okazują się dopełnieniem czenia czyni nieomal n o w y „przedmiot badań". Język Pierwotnego Świata. Dziedzinę wtórnie kreowaną, m i t u , którego opisu szukaliśmy na t y m terenie, w t y m która jest p i e r w o t n i e prawdziwa, a w każdym razie kręgu (który nazwaliśmy „szkołą oksfordzką"), koncen¬ ukazująca coś z „wiecznej p r a w d y " . trując się w zasadzie na d w u wybranych jego przedsta¬ 78 Słowo - powiedzmy raz jeszcze - i tylko słowo mo¬ wicielach i d w u tekstach - język ów okazał się w pew¬ że wiernie przybliżyć i „ukazać" te obszary. Wszelkie n y m stopniu nieopisywalny, nieuchwytny do końca. Za¬ środki bezpośredniej wizualizacji tutaj zawodzą. Słowo gadnienie jego metaforyczności jest z pewnością nie bez ukazuje t e n tajemniczy świat, przez nasze analityczne znaczenia, ale okazuje się mniej istotne, niż spodziewa¬ i liśmy się tego. N a pierwszy plan wystąpił pogląd wyra¬ wątpiące myślenie wciąż podważany w swej (jakkolwiek byłaby względna) prawdzie. Słowo rosną¬ żony przez Barfielda, a także potwierdzany przez Tolkie¬ ce i nabrzmiewające znaczeniami dzięki treściom, ja¬ na, że m i t istniał „przed narodzinami m o w y " , jako coś kie zdolne jest chwytać, c h o ć zawsze pogrążone na po¬ jeszcze bardziej żywego niż w momencie pierwszego je¬ ły w niedomówieniu, w zawieszeniu między rzeczami go wypowiedzenia. Stosunek zatem języka do m i t u , to - i zjawiskami, nigdy nie trafiające w to, co pojedyncze z jednej strony - tajemniczy związek niewysłowionego i dlatego dla nas, nawykłych do widzenia fenomenów z już postrzeżonym i ogarniętym przez świadomość, z osobna, i „okonturowanych", będące - j a k pisał Tol¬ z drugiej - k i e n - tylko słabym echem i przyćmionym obrazem „pełni mitycznych treści", której człowiek żyjący jeszcze świata. To wszystko, co mogłoby się n a m wydawać nie¬ w okresie czysto mitycznego myślenia jest przytomny, trwała, zawsze obecna niewysławialność doskonałością czy nietrafnością owego słowa, dobywa a co sytuuje m i t w pobliżu tego, co dzisiaj ograniczamy samą naturę m i t u , z którego dla nas pozostaje widocz¬ do sfery mistycznych doświadczeń. „Mowa m i t u " jest n y tylko fragment, j a k wierzchołek góry l o d o w e j . Jego zawsze w części tylko jego uzewnętrznieniem czy uzmy¬ zanurzenie w niepoznawalnym l u b n i e o d g a d n i o n y m słowieniem. Gdyby to odnieść do koncepcji pozwala n a m oglądać już jedynie odblask prawdy, nig¬ Waltera O t t a , należałoby dodać do tego, o czym już pi¬ Gestalt dy nie dającej się postrzec wprost, przesłoniętej t y m , saliśmy w Realności co t u nazwano „ f a k t a m i " , które są rozczłonkowanymi jawia się wprawdzie w pełni u c h w y t n a „postać" bóstwa, przejawami kiedyś, dla i n n y c h , jednej rzeczywistości, ale nie da się nigdy w pełni „opisać". bogów, że u samych początków po¬ jako jednego wielkiego p o t o k u życia. Życia już o d daw¬ I n n y m z kolei, ważnym f a k t e m , do o d k r y c i a które¬ na i wciąż na naszych oczach, za sprawą naszego spo¬ go zostaliśmy przez wspomniane l e k t u r y doprowadze¬ sobu myślenia, wysychającego w swym znaczeniu pier¬ n i , to - jeśli t a k wypada to nazwać - rehabilitacja ba¬ w o t n i e bezbrzeżnym - j a k pisał Barfield. śni związana, co pozornie zaskakujące, z ostatecznym Prawdziwe legendy, przez co bez wątpienia rozu¬ odejściem o d baśniowego t r a k t o w a n i a m i t u . T o l k i e n mieć trzeba m i t y i „baśnie prawdziwe", mogą być już stwierdzał, że „pod baśnią" - gdy zbliża się ona w swej tworzone strukturze do „spójności cechującej rzeczywistość" - jeden z boha¬ może się kryć s t r u k t u r a mitologiczna. A poza t y m , j a k brane tylko za b a j k i (fables nie fairy-stories) przez ludzi - mówi we Władcy Pierścieni terów - kiedy zanika, więdnie, wygasa mądrość praw¬ czytaliśmy, stosunku m i t u do baśni (lub o d w r o t n i e ) dziwa: as true knowledge fades. nie da się w zasadzie jednoznacznie i raz na zawsze Podsumowanie t y c h rozważań jest nie tylko trud¬ ustalić. I pierwszy, i druga, są „dawnymi opowieścia¬ ne, ale - j a k m i się zdaje - niekonieczne. Jednak to, co m i " , a różnice mogą się n i e k i e d y ograniczać do cech 79 t u powiedziane, p o w i n n o się zapamiętać i mieć nieja¬ akcydentalnych, j a k choćby różnice k u l t u r ko za sobą, by czynić następne k r o k i na p o l u , na któ¬ n y c h zawsze), z których się wywodzą. I n n y m zaś razem re wchodzimy. Bez wątpienia coś z tego zostanie, na¬ bywają tak t r a k t o w a n e i p o j m o w a n e , że odsłaniają się w e t jeśli to będzie tylko wzmożone poczucie niepew¬ między n i m i odmienności głębsze. ności, wzmagające naszą czujność. (religij¬ 80 Baśń jest zawsze opowieścią, m i t staje się nią z czasem. Próbowaliśmy uporządkować terminy, wychodząc Kiedy to następuje, zmniejsza się lub nierzadko znika „od¬ do m i t u . Lecz w prezentowanych tutaj tekstach, rzadko stęp" między n i m i . Z natury słowem m i t u jest poetyckie uwzględnianych w historii religii i zapoznanych także słowo, choćby się ograniczyło do języka tylko metaforycz¬ przez historię literatury, tę nawet, która obejmuje dzie- nego stosowanego w prozie (co następuje dopiero w póź274 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U Sylwanowicz, Poznań 2000, s. 160 [z listu do syna Christophe¬ n y c h fazach rozwoju mitycznej narracji). V i c o mówił, że ra, 24 X I I 1944]. sapienza poetica zapoczątkowała metafizyczny ogląd świa¬ ta, była „metafizyką pierwszą". Jeśli zgodzimy się z t y m , Por.: Humphrey Carpenter, The Inklings. C. S. Lewis, J. R. R. Tol­ kien, Charles Williams and their friends, London 19'8. Przekład i powrócimy do koncepcji „archaicznej ontologii" Eliade- polski Zbigniewa A . Królickiego: Inklingowie, Poznań 1999, s. 62. go, będziemy mogli zbliżyć k u sobie wzajem te dwa poję¬ W tymże miejscu czytamy, jak to, niedługo po opublikowaniu Po­ cia i założyć podobieństwo samego stylu wypowiedzi, na etic Diction, Lewis „donosił Barfieldowi w liście: «Może zaintere­ j a k i wskazują. W o b u przypadkach będzie to „poetic dic¬ suje cię, że [...] Tolkien powiedział mi, że twoja koncepcja pier¬ wotnej jedności semantycznej zmieniła jego zapatrywania i co ja¬ tion", w znaczeniu, jakie m u nadał O w e n Barfield. Pozostaje jeszcze p r o b l e m „legendy", n i g d y - j a k kiś czas powstrzymuje go podczas wykładów przed powiedzeniem czegoś, co zamierzał. 'To jeden z tych faktów - zauważył - któ­ mogliśmy zauważyć - nie stawiany i nie analizowany rych dostrzeżenie nie pozwala nam powtarzać utartych prawd'»". bliżej. Wypadałoby przyjąć, że legenda jest najbliższa Inklingowie, op. cit., s. 62. Carpenter dodaje: „[Barfield] nie był je­ „mitowi h e r o i c z n e m u " , m i t o w i (lub baśni) przetwarza¬ dyną osobą, która doszła do takiego wniosku; na przykład j ą c e m u l u b „przyswajającemu" historię, uwznioślając j ą i przenosząc n a p o z i o m wyższy niż tylko l u d z k i . H i ­ w Niemczech Ernst Cassirer niezależnie od niego powiedział pra¬ wie to samo. Jednak Barfield wyraził swoje zdanie z niezwykłą si¬ łą". Co do Cassirera: jego trzytomowa Philosophie der symbolischen storia ( i może legenda) t a k się m a d o m i t u , j a k widzial¬ Formen ukazała się w Berlinie w latach 1923-1929, a jej skróco­ n a strona rzeczywistości d o n i e w i d z i a l n e j . Bo - przy¬ na wersja: An Essay on Man. An Introduction to a Philosophy of p o m i n a j ą c powiedzenie T o l k i e n a - „można żyć w o b u Human Culture, powstała w okresie wojny w Stanach Zjednoczo¬ światach naraz". Wyrażenie „dwa światy" należy trak¬ nych. (Por. przekład polski A n n y Staniewskiej: Esej o człowieku. t o w a ć z pewnością metaforycznie: są przecież w istocie Wstęp do filozofii kultury, Warszawa 19'1). Niemiecki filozof po¬ wtórzył w zasadzie to, co mówiło przed n i m wielu, m.in. Schel- j e d n y m . Green earth is a mighty matter of legends. Stą¬ p a j ą c p o zielonej ziemi, depczemy „w pełnym blasku d n i a " p o n i e w i d o c z n y c h p o d nią legendach. ling: „Mit łączy w sobie element teoretyczny i element twórczo¬ ści artystycznej. Przede wszystkim uderza nas bliskie pokrewień¬ stwo mitu z poezją." (Esej..., s. 141). Ważniejsze dla nas są jego odwołania do Maxa Mullera, który zwłaszcza w pracy Lectures on the Science of Religion (New York 1893), pisał o tym, że pierwotny Chcieliśmy dotrzeć d o określenia języka m i t u . Wy¬ język „nie potrafi wyrażać pojęć abstrakcyjnych inaczej jak pod daje się, na k o n i e c , że osaczyliśmy t y l k o tę rzecz, i że nasze sidła nie są dość skuteczne, nasze sieci nie dosyć gęste, b y t o , co najważniejsze, zostało schwytane. Zo¬ postacią metafory i nie jest przesadą twerdzenie, że cały słownik religii starożytnej składa się z metafor" (cyt. za: Cassirer, Esej..., s. 192). M i t , jego zdaniem, powstanie swe zawdzięczał „tkwiącej stajemy w p o c z u c i u , że coś się wymknęło, i że nie mo¬ w języku dwuznaczności, w której zawsze znajdował duchową po¬ gło b y ć inaczej. W p o c z u c i u albo w p r z e k o n a n i u , że żywkę". Stąd mit był dla niego jedynie „ubocznym produktem ję¬ 0 języku m i t u da się coś naprawdę istotnego powie¬ zyka" i jego „chorobą". Niczego istotnego zatem Barfield nie dzieć t r a f n i e t y l k o językiem m i t u : mógłby od Cassirera zaczerpnąć, nawet gdyby go czytał. Nato¬ miast mógłby wziąć coś z przytaczanej przez tego ostatniego I am not going to tell you my name, not yet at any rate. For one (Esej..., s. 141) pracy F. C. Prescotta, Poetry and Myth, New York 192', który pisał m.in. (s. 10): „Mit starożytny jest mową, z któ¬ thing it would take a long while: my name is growing all the time, and rej stopniowo wyrastała nowożytna poezja dzięki procesom zwa¬ I've lived a very long, long time; so my name is like a story. Real na­ nym przez ewolucjonistów rozróżnieniem i specjalizacją. Umysł mes tell you the story of the things they belong to in my language, in mitotwórczy jest prototypem, umysł zaś poety jest wciąż w istocie the Old Entish as you might say. It is a lovely language, but it takes swej mitotwórczy". Ten tekst, bliski pewnym spostrzeżeniom Bar- a very long time to say anything in it, because we do not say anything fielda, z pewnością jednak nie był mu znany, bo go nie cytuje. in it, unless it is worth taking a long time to say, and to listen to. 81 A Cassirer czerpał z Mullera i Prescotta, kiedy pisał np., że żywot¬ na zasada mitu „jest dynamiczna, a nie statyczna; można ją opi¬ sać jedynie w kategoriach działania. Człowiek pierwotny wyraża swe uczucia i emocje nie w czysto abstrakcyjnych symbolach, lecz Tekst tutaj prezentowany stanowi wprowadzenie do drugiego tomu Pani na żurawiach, zatytułowanego: Archeologia mitu. w sposób konkretny i bezpośredni; aby więc uświadomić sobie Przypisy wszystkich jej aspektach." (Esej..., s. 1 4 ' ) . Mimo to, poglądy Cas- strukturę mitu i religii pierwotnej, musimy zbadać tę ekspresję we * J. R. R. Tolkien, The Lord od the Rings. (Przekład Marii Skibniewskiej:„ «Czy znaleźliśmy się w świecie legend, czy też chodzimy po zielonej ziemi, w blasku dnia?» - «Można żyć w obu światach na­ „szkoła oksfordzka". legendy, chociaż ją depczesz w pełnym blasku dnia»".) Nie poruszamy tu sprawy wypowiadania formuł kultowych, któ¬ re z zasady nie mogą być naruszane, bo tracą przez to najczęściej backs^: University Press of New England, Hanover (New przy zestawianiu języka kultu z językiem mitu. Hampshire) - London 1984, s. ' 1 . J. R. R. Tolkien, On Fairy-Stories (1939), w tegoż: Tree and Leaf. Inc­ „Poetic diction", wedle stosowanej teraz zasady, oddawać będziemy luding the poem Mythopoeia. The Home-coming of Beorhtnoth Beorhthelms Son, London 2001, s. 1 ' : To ask what is the origin of stories (ho­ wever qualified) is to ask what is the origin of language and of the mind. ** O. Barfield, Poetic Diction. A Study in Meaning, London 1928. Tu korzystamy z ostatniego z wydań (w serii «Wesleyan Paper­ swą „liturgiczną moc". A l e to również warto mieć w pamięci 2 Diction, jak i od ogólnie branego stanowiska, jakie w tych kwe¬ stiach zajmowała omawiana tu literaturoznawcza i lingwistyczna raz. [...] Zielona ziemia, powiadasz? Jest w niej wiele tematów dla 1 sirera zarówno w kwestii języka, jak mitu, oraz ich wzajemnych odniesień, zdają się bardzo odległe od tego, co czytamy w Poetic Tenże, Listy. Wybrane i opracowane przez Humphreya Carpentera, przy współpracy Christophera Tolkiena. Przeł. Agnieszka 2'5 wymiennie przez jedno z tych dwu wyrażeń, choć zwykle słowni¬ kowo danym jego odpowiednikiem jest tylko pierwsze z nich. Barfield, op. cit., s. 63-64. „Jeśli tropimy znaczenia wielkiej licz¬ by słów - lub elementów, z jakich się one składają - na tyle, na �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U ile nam etymologia pozwala, od razu uprzytamniamy sobie, że barrassement, with which, a few years later after is was written, the przeważający procent, jeśli nie wszystkie z nich, odnosiły się we highly original author of Poetic Diction learned that early in the wcześniejszych dniach do jednej z dwu rzeczy - pewnego kon­ eighteenth century a man called Giambattista Vico had propounded kretnego przedmiotu, albo jakiegoś (prawdopodobnie ludzkie­ something he called „sapienza poetica„ as the earliest form of hu­ go) działania na poziomie zwierzęcym". man thought. (Ibid., s. 219) Ibid., s. 61, z wtrąconym t u zjadliwym komentarzem, od przyto­ Giambattista Vico, Nauka nowa. Przeł. Jan Jakubowicz. Opra­ czenia którego trudno się powstrzymać: To anyone attempting to cował i wstępem opatrzył Sław Krzemień-Ojak, Warszawa construct a metaphysic in strict accordance with the cannons and 1966, s. 167. Uwagę o „boskości" można zestawić z tym, co pi­ categories of formal Logic, the fact that the meaning of words chan­ sze Barfield w paru miejscach, np.: „[...] wykazane zostało, że ge, not only from age to age, but from context to context, is certain­ wartości poetyckie dane były w obfitości, jako znaczenia, we ly interesting; but it is interesting solely because it is a nuisance. [...] wczesnych stadiach rozwoju tych języków, z którymi jesteśmy VWiat money is to the conservative economist, words are to the con­ obeznani; znaczenie to było następnie wyprowadzone ze źródeł servative philosopher. For the conception of money as a «symbol of teokratycznego okresu «mitycznego myślenia», a wykazano da­ barter» and the conception of words as «the names of things» are, lej, że mity, które reprezentują znaczenia najwcześniejsze, nie both alike, not so much untrue as «out of date»; and from the same stanowiły arbitralnych kreacji «poetów», lecz naturalny reason: not because the advance of science has revealed avoidable w owym czasie wyraz ludzkiego bytowania i świadomości. Te ancient errors, but because the facts themselves have changed. [... ] pierwotne «znaczenia» były niejako dane przez Naturę, lecz sam In both instances, it may be that somewhere — deep down in the un­ warunek tego, że były dane, stanowiło to, że nie mogły być roz¬ conscious — a voice has cried Lass mich schlafen!. poznawane, lecz doświadczane lub przeżywane tylko. Zatem nie Warto wspomnieć przy tym raz jeszcze, że pierwsze próby seman¬ można powiedzieć, że w owym czasie jednostki były odpowie¬ tycznych analiz terminów, greckich przede wszystkim, dokony¬ dzialne za wytwarzanie poetyckich wartości. Tworzącymi byli wane przez Heideggera w perspektywie ontologicznej, czyli (mó­ bogowie, nie człowiek - albo, w żargonie psychologicznym, jego wiąc wbrew przyjętemu przez niego znaczeniu) „metafizycznej", «podświadomość». Lecz z rozwojem świadomości, kiedy tego jak określiłby to Barfield właśnie, zostały przez niego dostrzeżo­ «danego» poetyckiego znaczenia coraz bardziej ubywało, poeta, ne później, co stwierdza w napisanym w 1972 r. posłowiu do jako jednostka, stopniowo zajmował swe miejsce. W miejscu omawianej teraz książki (ibid., s. 224), wymieniając - jako bliskie prostego, danego znaczenia odnajdujemy metaforę - rzeczywistą swym młodzieńczym intuicjom - teksty filozofa o Holderlinie. kreację jednostki - chociaż, na ile to prawda, jest to tylko od¬ Ibid., s. 75. W oryginale fragment ostatniego zdania brzmi: the twarzanie, rejestrowanie jako myśli jednego z tych wieczystych full meanings of the words are flashing, iridescent shapes like flames faktow, które mogły już być doświadczone w percepcji". I jesz¬ — everflickering vestiges of the slowly evolving consciousness beneath cze dalej: „Kiedy więc spojrzymy wstecz na postawę, jaką wobec them, co niemal dosłownie zdaje się trawestować Tolkien poety przyjmowali jego pobratymcy od czasu, kiedy po raz w wierszu Mythopoeia (z 1931 r.?): He sees no stars who does not pierwszy uświadomili sobie jego od nich samych odmienność, see them first / of living silver made that sudden burst / to flame like znów, jak myślę, odkryjemy coś z natury pewnego «postępu». Po flowers beneath an ancient song... (Tree and Leaf..., s. 87). pierwsze, poetę uważano za wyraźnie «opętanego» przez jakiś Poetic Diction...., s. 83-85. I dalej trzeba odnotować na marginesie odmienny byt, bóstwo czy boskiego posłańca, który wypowiadał jeszcze jeden ważny passus (s. 85-86): „Tak usiłowałem pokazać coś przez jego usta, czyniąc to tylko tak i wtedy, gdy zamierzał. osobiste racje, dla których pierwszą z tych teorii uważam za absur¬ Następnie, owa boska moc, jak mówiono, była przekazywana dalną i nie do utrzymania. Oczywiście druga w ogóle nie jest żad­ poecie przez «tchnienie» istot takich, jak Muzy w szczególnych nym rozwiązaniem. Przesuwa jedynie problem na inne miejsce; bo chwilach i miejscach, nad którymi w jakiejś mierze dana mu by¬ musimy nadal pytać, dlaczego owa bezpośrednia percepcja ma sa­ ła kontrola, bo mógł on udawać się do owych miejsc i «wzywać» ma w sobie mieć wartość jako przyczyna mądrości. [...] Istnieje Muzę. Wreszcie to «tchnienie» czy inspiracja przyjmowała bar¬ jednak rozwiązanie trzecie, które stanowi to, jak mniemam, do dziej metaforyczny sens, niż ten, jaki ma dzisiaj - zachowując czego z konieczności zostaliśmy doprowadzeni przez wszystko, co jednak bezwzględnie myśl o ograniczonej samoświadomości. było przedtem. Jest to tak: owe poetyckie i najwyraźniej «metafo- [... ] Tak więc w biegu dziejów poezji wyróżnić możemy, w każ¬ ryczne» wartości od początku kryły w sobie znaczenie. Innymi sło¬ dym razie odzwierciedloną w opinii, stopniową redukcję nie¬ wy, ktoś może twierdzić, jeśli chce, za Hugh Blairem [ Lectures on uniknionego przedziału między dwoma rodzajami nastrojenia, Rhetoric], że najwcześniejszymi z używanych słów były «nazwy których niemniej w swojej istotnej naturze nie da się pogodzić". zmysłowych, materialnych przedmiotów» i więcej nic — tylko, w ta­ (Poetic Diction, s. 102-103; s. 109-110). kim przypadku, trzeba założyć, że same te «zmysłowe przedmioty» to coś więcej; trzeba założyć, że nie były one, jak się jawią obecnie, odizolowane czy odsunięte od myślenia i odczuwania. Później, w trakcie rozwoju języka i myśli, tamte proste znaczenia splotły się w pary przeciwieństw - tego, co abstrakcyjne, z konkretnym; szczególnego z ogólnym; obiektywnego z subiektywnym. Zaś po¬ Nauka nowa, s. 183: „Mitologie były naturalnym językiem ba­ śni, na co zresztą wskazuje jej nazwa (méyow)". Warto to zapa­ miętać, by dalej, przy omawianiu rozprawy Tolkiena O baśniach, uznać za naturalne wymienne - w zasadzie - stosowanie termi¬ nów „mit" i „baśń" (choć i Tolkien do Vica się nie odwołuje). ezja, której obecność odczuwamy w dawnym języku, zasadza się ibid., s. 186. właśnie na tym, że wyprowadza nas ze stanu owej późnej, anali¬ Wypada przypomnieć jeszcze fragment z dalszej partii tekstu (s. tycznej, «subiektywnej» świadomości - jaką dysponujemy razem 146-147), gdzie Barfield łączy „naturalność" wypowiedzi pier¬ z owym splątaniem znaczeń, a w pewnej mierze z tego powodu - wotnej z organicznym czy biologicznym „pulsem" przyrody: i kieruje na powrót ku doświadczaniu jedności pierwotnej". „Wszelka literatura u swych początków jest metryczna, to zna¬ Typowym przejawem tego, że ontologia przez ów kierunek czy oparta na mniej lub bardziej regularnym rytmie. Musimy za¬ wskrzeszona w nowej, „fundamentalnej" postaci jest wciąż spy­ tem przyjąć, że najwsześniejsze rytmy wersowe zostały «dane» chana w filozofii na dalszy plan (lub zapominana po chwilowym przez Naturę w ten sam sposób, jak najwcześniejsze «znacze- ocknięciu się z „pozytywistycznej drzemki"). nie». I jest to dostatecznie zrozumiałe. Sama Natura jest prze¬ Dopiero w przywołanym posłowiu (por. tutaj przyp. 8) wspomi¬ niknięta stałym rytmem. Tak jak mity wciąż żyją swym widmo¬ na: I still recall rather vividly the surprise, slightly tinged with em- wym życiem jako baśnie, odkąd zamarły jako realne znaczenia, tak stara rytmiczna ludzka świadomość Natury (co powinno być 276 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U raczej nazwane partycypacją 17 niż świadomością) żyje nadal jako wo o „dziwności", archaizmowi bliskiej: „[...] prawie każdy ro­ tradycja metrycznej formy. Możemy pojąć początki metrum tyl­ dzaj «dziwności» może wywołać estetyczny skutek, to znaczy ta­ ko przez cofnięcie się do tych wieków, kiedy ludzie byli świado­ ki, który - jakkolwiek nikły - jest pod względem jakości tożsa­ mi, nie tylko umysłem, lecz uderzeniami serca i tętnem krwi - my z działaniem poważnej poezji. Przy bliższym zbadaniu, jedy¬ kiedy myślenie nie odnosiło się tylko do Natury, ale było Natu­ nym warunkiem okazuje się to, że dziwność będzie miała zawsze rą samą". ważność wewnętrzną; Poetic Diction, s. 86-87, 88. Choć odmiennie wyrażona, nie jest z odmiennej płaszczyzny czy trybu świadomości, a nie z samej tylko ekscentryczności wyrazu" (s. 171). ta myśl tak daleka, jak ktoś mógłby sądzić, od tego, co powiada 18 musi być odczuwana jako pochodząca Vico, prócz cytowanej już uwagi o znaczeniach danych przez * * * Ibid., s. 90. Naturę (op. cit., s. 202): „Wszyscy filozofowie i filologowie win¬ 2 5 W korespondencji Tolkien często czyni aluzje lub wprost mówi ni byli rozpocząć swe rozważania o genezie języków i liter od o tym, jak proces pisania „panuje nad nim". Por. Listy..., op. cit., stwierdzenia, że pierwsi ludzie świata pogańskiego nie mogli np. s. 118: „Na scenę wkroczył nowy bohater (jestem pewien, inaczej wytworzyć sobie pojęć o rzeczach, jak tylko personifiku- że go nie wymyśliłem, nawet go nie chciałem): Faramir, brat Bo- jąc i ożywiając przedmioty martwe i nieme". Podobnie pisał Bla­ romira" [6 maja 1944]; s. 157: „Nie wiem jeszcze, co się stanie ke, w The Marriage of Heaven and Hell, pod koniec X V I I I w. z entami. Kiedy to wszystko rzeczywiście zostanie napisane, Ibid., s. 88-89. Jeśli przypomnimy, w jaki sposób W. F. O t t o de¬ prawdopodobnie bardzo odbiegnie od planu, jako że kiedy się finiował i przeciwstawiał istniejącym kierunkom badawczym rozpędzam, rzecz zdaje się pisać sama, jakby wtedy wychodziła swą koncepcję Gestalt, zestawienie takie wydać się może bardzo na jaw prawda, jedynie niedokładnie dostrzegana we wstępnym wymowne (przynajmniej dla określenie „ducha czasu", w któ¬ szkicu" [29 listopada 1944]; i już po ukończeniu całości stwier­ rym się te dwie koncepcje zjawiają). dza (s. 400): „ [...] dopiero gdy sam przeczytałem książkę (z po¬ 19 Ibid., s. 93-94. dejściem krytycznoliterackim), uświadomiłem sobie dominację 2 0 Ibid., s. 91-92. I t u dalej: „Naturalista ma rację, kiedy łączy mit tematu Śmierci" [10 kwietnia 1958]. A jesienią tego samego roku pisze (s. 622): „Żaden człowiek nie może wydać pewnego ze zjawiskami przyrody, lecz błądzi wyprowadzając je wszystkie sądu o własnym rozsądku. Jeśli w jego dziele zamieszkuje świę¬ wyłącznie z nich. Psychoanalityk ma rację, gdy łączy mit z «we- tość lub też rozświetla je ona jako przenikające przezeń światło, wnętrznymi» (jak je teraz zwiemy) doświadczeniami, lecz nie to nie pochodzi ona od tego człowieka, lecz [zjawia się] poprzez ma racji, jeśli wszystko t u wywodzi tylko z nich. Mitologia jest niego". widmem konkretnego znaczenia. Związki pomiędzy wyraźnymi fenomenami, które są teraz traktowane jako metafory, niegdyś 2 6 były postrzegane jako bezpośrednio dane w realności. Poeta usi¬ Świadomie „epickie" założenia przyjęte przy tworzeniu The Lord of the Rings, potwierdza kilka uwag w listach. N p . : „Obawiam łuje, na swój własny sposób, widzieć je takimi, i sprawiać, by in¬ się, że zbytnio wydłużając i komplikując mój ciąg dalszy i prze¬ ni tak je widzieli - znowu". ciągając jego pisanie, popełniłem wielki błąd. Epicki tempera¬ 2 1 Ibid., s. 203-204. ment w tej zatłoczonej erze, oddanej wartko tłoczącym się dro¬ 2 2 Ibid., s. 90: „A good name for [...] the fruit, as it is, of projecting biazgom, to przekleństwo!". A l b o : „Moje dzieło nie jest «powie- postlogical thoughts back into a prelogical age - would perhaps ścią», lecz «romansem heroicznym» - odmianą literatury o wie­ be le starszą i zupełnie inną". (Ibid., s. 135 [31 lipca 1944]; s. 623 «Logomorphism»". 2 3 Ibid., s. 91. 24 Ibid., s. 179,180-181. Por. też związane z tym ustępy dotyczące [październik 1971]). 2 7 Ten i następne polskie cytaty z Władcy Pierścieni (czasem - jak zagadnień archaizmu i „dziwności" [strangeness] (s. 165 i 171): w tym przypadku - dla ukazania stylu Tolkiena podawane też „[... ] naturalny postęp w języku, jeśli pozostawiony zostaje jak w oryginale) pochodzą ze znakomitego przekładu Marii Skib- gdyby sam sobie, jest przejściem od poetyckiego ku prozaiczne¬ niewskiej: „Wyczułem poza nimi jak gdyby bezdenną studnię mu. [... ] Nie dziwi przeto odkrycie, że najbardziej charaktery¬ pełną odwiecznych wspomnień i długich, powolnych, spokoj¬ styczne zjawiska stylu poetyckiego, najbardziej typowe różnice nych rozmyślań; na powierzchni ich wszakże iskrzyło się odbicie między poetyckim językiem i językiem prozy, mogą być umiesz¬ teraźniejszości jak odblask słońca na liściach ogromnego drze¬ czone wspólnie pod nagłówkiem «Archaizm».[...] Faktycznie, wa albo na zmarszczkach tafli bardzo głębokiego jeziora. Nie dla przeciętnej osoby wyrażenie «styl poetycki» jest zapewne sy¬ umiem tego wyrazić, ale wydawało m i się, że coś, co wyrasta nonimem tego, co literacko rozumiane jest przez «Archaizm». z ziemi, by tak rzec, uśpione czy też tylko siebie czujące od ko¬ [... ] Pomijając wersyfikację, którą już poddano osobnemy trak¬ rzeni po brzeżek liścia, między głębią ziemi a niebem, nagle ock¬ towaniu, możemy podzielić obszar archaizmu w poetyckim sty¬ nęło się i patrzyło na mnie z takim samym powolnym skupie¬ lu na dwie części - Doboru Słów i Gramatyki. [...] aluzyjny styl, niem, z jakim od niepamiętnych lat rozważało swoje wewnętrz¬ w jakim celował M i l t o n , jest faktycznie jedną z form archaizmy ne sprawy". gramatycznego. I tak, aby uchwycić w pełni smak [jakiegoś 2 8 fragmentu jego poematu], trzeba być obeznanym nie tyle Listy, s. 325, 328 2 9 Ibid., s. 336-337 [wrzesień 1955]. I jeszcze jedna istotna uwaga: z wcześniejszą manierą własnego języka, ile z czymś jeszcze bar¬ dziej zapoznanym - z językiem martwym. [...] Prawdziwy archa­ „w badaniach historycznych mamy do czynienia jednocześnie z dwiema zmiennymi, które znajdują się w ruchu i są zasadniczo izm nie zakłada unieruchomienia, lecz powrót do czegoś daw¬ niejszego, i jeśli badamy to dokładniej, odkrywamy, że general¬ nie znaczy to ruch w kierunku języka na jakimś wcześniejszym etapie jego własnego rozwoju. Mamy nadzieję, że niczego wię¬ cej nie trzeba mówić w sprawie ogólnych powodów, dlaczego ję¬ zyk we wcześniejszej fazie swego rozwoju winien być bardziej odpowiedni dla poetyckiej ekspresji, ani dlaczego powrót w t y m kierunku odpowiadać winien w pewnej mierze powrotowi do «Natury». To, że oba, po prawdzie, często idą razem, wynika odrębne, nawet jeśli «przypadkiem» mają na siebie wpływ - zna­ czenia i skojarzenia znaczeń to jedno, a formy słów to drugie; ich zmiany są niezależne. Forma słowa może przejść cały cykl zmian, aż staje się fonetycznie nierozpoznawalna, przy jednoczesnym braku wymiernej zmiany znaczenia; a z kolei w każdej chwili mo¬ że się zmienić znaczenie słowa bez żadnej zmiany fonetycznej". (Ibid., s. 401 [4 maja 1958]). Problem wzajemnych związków między mitem i baśnią (lub jeszcze: między tą ostatnią a mitem „teologicznym" i „heroicznym" [jak m.in. saga]) nigdy nie został, oczywistoście z historii literatury europejskiej.[...] właściwie po¬ w moim przekonaniu, rozwiązany prawidłowo, bo nie był prawi¬ jęty, archaizm wybiera nie stare słowa, lecz młode". I jeszcze sło- dłowo podstawiony (zwłaszcza z punktu takiego, jak tu prezen- 277 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U towane, pojmowania mitu). Z prac ważniejszych należy wspo­ gosławiony nad błogosławionymi zwać się godzi; odprawialiśmy mnieć o wielkim studium Eleazara Mieletyńskiego (Poetyka mi­ go z uniesieniem, z łaski losu cali i zachowani od zła, które nas tu. Przeł. Józef Dancygier, Warszawa 1981), który jednak rozpa­ czekało w czasie późniejszym; spod powiek przymrużonych truje problem w sposób zbyt szczegółowy i bliższy etnologii niż hi­ i z szeroko rozwartymi oczami widzieliśmy jawy, z łaski losu ca¬ storii religii. Pisze m.in., że „trudno odróżnić mit i bajkę w folk­ łe i proste, niewzruszone i szczęsne, w poświacie czystej sami lorze", tak jakby mit był w ogóle obecny w tym, co przez „folk¬ czyści, bez piętna, które teraz obnosimy pod mianem ciała, jak lor" rozumiemy. Poza tym zdanie, że „bajka w odniesieniu do mi¬ tu - mimo maksymalnego fabularno-semantycznego podobień­ ślimaki w skorupie". 3 2 Uber des Geheimnis der eleusinischen Mysterien, „Paideuma" vii 3 3 Cyt. za angielskim przekładem R. Mannheima: The Meaning of stwa - jest z racji swej specyfiki «literaturą piękną»", jest zda¬ niem o tyle podważalnym, że mit również, w wielu swych „wcie¬ (1959), s. 69-82. leniach" do takiej literatury może (a nawet często musi) być za¬ the Eleusinian Mysteries, w: The Mysteries: Papers from the Eranos liczany, itd. Jedna z niewielu generalna uwaga godna jest odno¬ Yearbooks, London 1955, s. 14-31. Oryginał niemiecki publiko­ towania: „Swoiście bajkową semantykę można interpretować tylko z perspektywy źródeł mitologicznych. Jest to nadal seman­ wany był w „Eranos-Jahrbucher" v i i (1939). 3 4 tyka mitologiczna - z dominującą rolą kodu «społecznego»" (s. 324). Ostatnie zdanie leży poza obrzeżem t u poruszanych kwe­ Olszański, Poznań 2000, s. 146-213 (zdanie przytoczone: s. stii. Nadto pojęcie „mitu", z powodu zakresu, jaki w tej pracy mu 207). Rozprawę O baśniach, się nadaje, jest zbyt szeroki, i stąd en bloc dla nas nie do przyję­ cia. Inny tekst, o jakim - dla porządku - wspomnieć należy, to Ze wstępem Christophera Tolkiena. Przeł. Joanna Kokot, Ja¬ kub Z. Lichański, Krzysztof Sokołowski, Poznań 1994 (wyd. 2: besonders in seinem Verhältnis zu Heldensage und 1998), s. 11-82. On Fairy-Stories Mythos (Helsinki 1954), opublikowana w „La Nouvelle Revue Française" (maj 1954), pt. Mity i baśnie, włączona do tomu ukazała się drukiem po raz pierwszy w tomie: Essays presented to Charles Williams, Oxford 1947; następnie - razem z opowia­ Aspekty mitu. Przeł. Piotr Mrówczyński, Warszawa 1998 (s. 191¬ daniem Tolkiena Leaf by Niggle — w książce: Tree and Leaf. In¬ -199). Z tego tekstu, głównie referującego poglądy de Vriesa, tu cluding the poem Mythopoeia, London 1964; i znowu w zbiorze przytaczamy jeden fragment (s. 195), w ostatnim punkcie zbież­ historycznoliterackich szkiców Tolkiena: The Monsters and the ny z wywodem Tolkiena: „Mitowi bliska jest saga, a nie baśń. Critics and Other Essays. Ed. by Frank Richard Williamson Bardzo często trudno rozstrzygnąć, czy saga jest «uheroicznioną» and Christopher Reuel Tolkien, London 1983 (przekład po­ opowieścią o losach postaci historycznej, czy też - przeciwnie - lski jw.). Tu, sięgając niekiedy do oryginału, korzystamy zeświecczonym mitem. Oczywiście identyczne archetypy - to z ostatniego, poszerzonego wydania Tree and Leaf... znaczy te same wzorcowe postacie i sytuacje - pojawiają się hatera sagi kończą się zawsze tragicznie, to baśń oferuje nam za¬ 3 5 Podkreślmy: w zasadzie to samo uczynił O t t o w przytoczonym przed chwilą zdaniu, porównując misteryjne wydarzenie z Eleu¬ wsze szczęśliwe zakończenie". Niewiele więcej godnych uwagi sis do największych dzieł sztuki. prac poświęconych samemu językowi mitu udało m i się znaleźć, choć i te, teraz wspomniane, w istocie też tego ściśle problemu 3 6 O baśniach, op. cit., s. 213, przyp. 41. nie poruszają. 3 7 Ibid., s. 152-153, 161. 3 8 Ibid., s. 160. O „głębi", jako podstawowej cesze (czy kierunku) stylu Tolkie­ (op. cit. por. wyżej przyp. 2). w mitach, sagach, jak i baśniach, a jednak podczas gdy dzieje bo¬ 3 9 na, pisze Tom A . Shippey (Droga do Śródziemia. Przeł. Joanna Odpowiedź pozytywna na tę ostatnią kwestię podważałaby sens pytania o różnicę między „wyższą" i „niższą" mitologią, przeno¬ Kokot, Poznań 2001, s. 341): „Tolkien [...] był zaprzątnięty nie sząc je na różnice zachodzące zawsze i tylko między opowieścia¬ samymi opowieściami, ale stylem ich przekazu. Czy miał kiedy­ mi należącymi do tej jednorodnej dziedziny. kolwiek odnaleźć jakąś korzyść z tych zawodowych zawiłości? 3 1 było wykładem wygłoszonym na uniwersytecie w St. Andrews wiosną 1939 r. Rozprawa Aspects du mythe (Paris 1963); wydanie polskie: M . Eliade, 3 0 w przekładzie Joanny Kokot, po­ wtórzono t u za: J. R. R. Tolkien Drzewo i liść oraz Mythopoeia. Mircei Eliadego recenzja z książki Jana de Vriesa, Betrachtungen zum Märchen, O baśniach. Tu cytowane za wydaniem: Potwory i krytycy i inne eseje. Pod redakcją Christophera Tolkiena. Przeł. Tadeusz A . 4 0 Pojęcie twórcy (artysty) jako „stwórcy pomniejszego" [subcre¬ Jest jedno słowo, które odpowiada na to pytanie, a słowem tym ator] jest podstawowym w Tolkiena teorii baśni i charakterysty¬ jest «głębia», jakość literacka, którą Tolkien cenił najwyżej. Nie ce wszelkiej „artystycznej" (w specyficznym dla jego myślenia jest to cecha powszechnie uznawana czy nawet zuważana i wy¬ o sztuce znaczeniu) działalności człowieka. Obok tego mamy maga dalszych wyjaśnień, których dostarczyć mogą publikacje inne terminy. Pojęcie „wtórnego świata" [Secondary World]łą- prac Tolkiena z ostatnich dziesięciu lat". [Shippey opublikował czy się t u z pojęciem „świata pierwotnego" [Primary swą pracę w 1982 r.]. Por. tu jeszcze niżej tekst do przypisu 60. a wszystko to razem - z koncepcją „wtórnej wiary" [Secondary Karl Kerényi, Eleusis. Archetypal Image of Mother and Daughter. Belief]. Tam, gdzie mówił o wyobraźni, jako sile nadającej swym Transl. from the German by Ralph Mannheim, „Bollingen Se¬ wytworom „spójność cechującą rzeczywistość", Tolkien dodaje World], ries" LXV, 4, Princeton, N . J. 1967, s. xxxiv-xxxv. Por. także: (przyp. 29, s. 213): „To jest taką spójność, która wzbudza lub Karel Hendrik Eduard de Jong, Das antike Mysterienwesen in re¬ powoduje wtórną wiarę" [«the inner consistence of reality» that is: ligionsgeschichtlicher, ethnologischer und psychologischer Beleuch¬ which commands or induces Secondary Belief]. Łączy się to ściśle tung, Leiden 1909. Co do fragmentu z Fajdrosa, brzmi o n nastę­ z pojęciem „pomniejszego stwórcy" lub - w tłumaczeniu Listów pująco: elBóu te Kai èTEÀouvTo — „podkreatora" [subcreator], twórcy świata „wtórnego". Na s. T Û U TEÀETGOV f|V Séuiç Àéyeiu uaKapiGûTCCTTiv, f|v copyiàÇoueu óAókAhpoi uèu a ù t o i ÔUTEÇ 172-173 czytamy: dzieci „są zdolne do literackiej wiary [literary Kai àpaSeïç Kakùu ö a a r;uäs èu ûatépa} xpoucp ÛTTÉueueu, belief] pod warunkiem, że narrator jest dość dobry, by ją spro¬ oÀOKÀripa Bè Kai àpÀS Kai atpeufj Kai eùBaiuoua f à a u a t a wokować. Ten stan umysłu zwykło się nazywać dobrowolnym uuoûueuoi te Kai èpopTeûouteç èu aùyfj KaSapS, KaSapoi zawieszeniem niewiary [ willing suspension of disbelief]. ôuteç Kai àarjuautoi toutou ö uûu BT] a û u a pepifépouteç zdaniem nie jest to poprawny opis tego, co się rzeczywiście dzie¬ ououàÇoueu, oatpéou t p ó p o u BeBeaueuuéuoi [250b-250c]. je. Nadawca opowieści okazuje się owocnym twórcą wtórnego Moim Edward Zwolski daje następujący przekład tego fragmentu świata, w który może wniknąć umysł odbiorcy, a wszystko, (Phaidros, Kraków 1996): „oglądaliśmy radość oczu, błogosła¬ o czym mówi, jest «prawdziwe» w ramach tego świata. A więc wiony widok, i uświęciliśmy się przez święty obrzęd, który bło- wierzysz, dopóki pozostajesz «wewnątrz» opowieści. Kiedy poja- 278 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U wia się niewiara, czar pryska: magia czy raczej sztuka zawiodła. 4 1 jako «fantazji» czy zmyślenia" (s. 168). Są, innymi słowy, „pozo¬ Jesteś z powrotem w pierwotnym świecie i spoglądasz z dystan¬ stałościami" mitów. Znów powtórzyć trzeba, że Tolkien widzi tu su na ów karłowaty, poroniony wtórny świat. [... ] zawieszenie zależność „genetyczną". Ewangelię dlatego odważa się zaliczyć niewiary może więc być równoznaczne ze zmęczonym, nie upo¬ do baśni, bo - choćby przez rodowód - te ostatnie zawierają rządkowanym bądź sentymentalnym stanem umysłu, zatem łą¬ w sobie, jak mitologia, coś „wyższego": religię. Stąd dyskusja, ja¬ czy się raczej z «dorosłością». Myślę, że jest to istotnie stan ką podejmuje z Andrew Langiem, dla którego najwyraźniej mit umysłu wielu dorosłych w obliczu baśni". Dopiero zaczarowanie był tylko pewną postacią baśni (właśnie jako czystego zmyśle¬ [Enchantment], w rozwijanym t u dalej sensie, wzbudza i gwaran­ nia), i który „powiedział kiedyś, że mitologia i religia to dwie zu¬ tuje „wtórną wiarę". [Odpowiedniki angielskie podawane za: pełnie różne sprawy, które się nieodwołalnie ze sobą splątały, Tree and Leaf... , m.in. s. 37-38, 47-49]. choć mitologia sama w sobie jest niemal pozbawiona znaczeń Por. wypowiedź Barfielda na temat tego pojęcia i cechy (tu wy¬ religijnych. Tolkien dodaje: „A jednak obie te rzeczy - mitolo¬ gia i religia - splątały się ze sobą, a może dawno temu rozdzieli¬ żej przyp. 24). 4 2 ły, a teraz powoli, na ślepo, poprzez labirynt błędów i zamiesza¬ Przez „świat pierwotny" Tolkien rozumie „świat stworzony", nie, zdążają do ponownego połączenia. Nawet baśnie, jako ga¬ niezależny od człowieka. „Faktami" są tu zjawiska dane empi¬ tunek, mają trzy oblicza: mistyczne - zwrócone ku Nadprzyro¬ rycznie, zmysłowe. Por. Listy..., s. 293 [brudnopis listu do Pete­ dzonemu, magiczne - skierowane ku naturze, oraz tzw. zwier¬ ra Hastingsa, wrzesień 1954]: „rzeczy, o których pisałem, w tej ciadło politowania - odbijające człowieka" (s. 163). czy innej formie, wyrastają z całego pisarstwa (lub sztuki), któ¬ re nie dba o pozostawanie w obrębie «dostrzegalnych faktów»". 5 1 Listy, s. 58 [24 lipca 1938]. 4 3 O baśniach, s. 180. 5 2 Ibid., s. 166 [30 stycznia 1945]. 4 4 Ibid., s. 181-184 [podkr. moje]. Por. też (we fragmencie przywo¬ 5 3 Ibid., s. 261 [25 kwietnia 1954]. łaną już wyżej) uwagę w addendach: „Dramat jest antropocen- 5 4 tryczny. Baśń i fantazja - niekoniecznie". („Nota F", s. 207). Chodzi oczywiście o wciąż nie ukończony Silmarillion, wydany pośmiertnie przez Christophera Tolkiena. 4 5 Ibid.: „Nota G" (s. 208). 5 5 4 6 O baśniach., s. 184-187, 189-191. 5 6 Ibid., s. 256 [2 grudnia 1953]. 4 7 Ibid., s. 20. 5 7 Ibid., s. 424 [14 października 1958]. 4 8 Ibid., s. 201. 5 8 Tu, w przypisie, dodana uwaga: „Sądzę, że zasadniczo dotyczy 4 9 Ibid., s. 200-201. Wypada dodać tu jeszcze obszerne wyjaśnienie on problemu relacji między Sztuką (i wtórstwarzaniem) a Pier¬ wotną Rzeczywistością". zawarte w korespondencji (por. Listy, s. 151-152 [7-8 [listopada 1944]): „Na potrzeby [eseju o baśniach] ukułem słowo «euka- 5 9 Listy, s. 217-220 [koniec (?) 1951 r . ] . tastrofa» - nagły szczęśliwy zwrot w opowieści, który przeszywa 6 0 T. A . Shippey, op. cit., s. 78. Por. uwagę Barfielda (tu przyp. 24), radością sprowadzającą łzy (co moim zdaniem jest najwyższym że „archaizm" nie jest unieruchomieniem, lecz powrotem do cze¬ zadaniem, jakie mają pełnić baśnie). Nabrałem przekonania, że goś dawniejszego. wywiera o n swój szczególny efekt dlatego, że stanowi nagły 6 1 Inklingowie, op. cit., s. 63-65. 6 2 Według Tolkiena - tak jak wedle Schellinga - Bóg jest „najwyż¬ nagłą ulgę, jakby wbita kończyna nagle wskoczyła na swoje 6 3 Op. cit., s. 65-66. miejsce. Dostrzega ona - jeśli opowieść ma na drugim planie 6 4 Por. też fragment z Poetic Diction, s. 143-144: „[...] oddzielenie przebłysk Prawdy i cała natura człowieka, spętana materialnym łańcuchem przyczyny i skutku, łańcuchem śmierci, odczuwa szym Artystą i Autorem Rzeczywistości" (por. wyżej przyp. 49). «prawdę» literacką - że tak właśnnie toczą się sprawy w Wiel¬ świadomości od realnego świata jest dziś aż nadto widoczne za¬ kim Świecie, dla którego została stworzona nasza natura. Za­ równo w filozofii, nauce, literaturze, jak i w zwykłym doświad¬ kończyłem stwierdzeniem, że Zmartwychwstanie było najwspa¬ czeniu. Odizolowane w ten sposób, zawieszone jak gdyby in va¬ nialszą z możliwych «eukatastrofą» w najwspanialszej Baśni - cuo, i hermetycznie zapieczętowane przed prawdą i życiem, nie i że wzbudza ono to najważniejsze uczucie: chrześcijańską ra¬ tylko nazwa własna, lecz nawet samo ego, po którym pozostał dość wywołującą łzy, ponieważ jest ona w swej istocie tak po¬ tylko symbol, więdnie i zanika, kurczy się na naszych oczach dobna do smutku, jako że pochodzi z miejsc, gdzie Smutek i Ra¬ w puste nic - jakąś zwykła indukcyjną abstrakcję pewnego za¬ dość stanowią jedno, pogodzone ze sobą, tak jak samolubstwo chowania rozpisanego na fiszki, którego przyczyny leżą gdzie in¬ i altruizm giną w Miłości. Oczywiście nie chcę powiedzieć, że dziej. I nie ma żadnego środka na ten stan rzeczy poza tym, ja¬ Ewangelie opowiadają wyłącznie baśń; mówią jednak bardzo kim jest doświadczenie prawdy, lub utożsamienie się z sensem wyraźnie, że opowiadają baśń - i to największą. Bajarz musiałby Życia, które jest zarówno poezją i poznaniem. Więc, chociaż bez zostać zbawiony w sposób zgodny z jego naturą: poprzez poru¬ racjonalnej zasady, ani prawda, ani poznanie nigdy istnieć nie szającą opowieść. A l e ponieważ jej autor jest najwyższym Arty¬ może, lecz tylko Życie samo, ta zasada sama nie może dodać na¬ stą i Autorem Rzeczywistości, ta opowieść otrzymała Byt i praw¬ wet jednej joty do poznania. Może wyjaśniać niejasności, może dę na Planie Pierwotnym. Tak więc w cudzie pierwotnym mierzyć i wyliczać z wielką i coraz większą dokładnością, może (Zmartwychwstaniu), a także, choć w mniejszym stopniu, w po¬ chronić nas w godności i odpowiedzialności za naszą indywidu¬ mniejszych chrześcijańskich cudach otrzymujemy nie tylko na¬ alną egzystencję. Lecz w żadnym sensie nie można orzec o niej, gły przebłysk prawdy kryjącej się za pozorną Ananke naszego że rozszerza naszą świadomość. Tylko to, co poetyckie, wsącza¬ świata, ale i przebłysk, będący w rzeczywistości promieniem jąc w język twórcze intuicje, może zachować jego żywe znacze¬ światła, wpadającym przez szczeliny w otaczającym nas wszech¬ nie i uchronić je przed skrystalizowaniem się w rodzaj algebry. świecie". 5 0 Ibid., s. 348, 352 [1956, styczeń-luty (?)]. [...] Ujmując to w terminach Platona, powinniśmy powiedzieć, że zasada racjonalna może poszerzyć rozumienie, i może posze¬ O baśniach, „Nota H " , s. 210. I jeszcze, w innym miejscu, czyta¬ rzyć mniemanie, ale nigdy nie może pomnożyć wiedzy". my: baśnie są „przede wszystkim stare, a ich dawność bywa atrakcją samą w sobie. [...] Otwierają drzwi do innego czasu, 6 5 a jeśli choć na chwilę przejdziemy przez ten próg, staniemy po¬ Zgadzałoby się to z cytowanym zdaniem Vica: „Każdą metoforę można nazwać krótką baśnią", bo wedle La Scienza Nuova „mi­ za naszym czasem, a może i poza czasem w ogóle". Baśnie są tologie były naturalnym językiem baśni" (z czego wynika tym „pozostałościami dawnych obyczajów praktykowanych w życiu razem, że Vico traktował mit jak poetycką fikcję, zgodnie z po¬ codziennym, albo wierzeniami, których kiedyś nie traktowano glądem, który w kulturze chrześcijańskiej miał bardzo długie 279 �Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U trwanie, z ortodoksyjnych choćby tylko względów). 6 6 ce. [...] Poza nazwami własnymi, każde słowo w każdym języku W pracy Paula H . Kohera, Mistrz Śródziemia (1972; polski prze­ stanowi uogólnienie i, kiedy mówimy o języku poetyckim, że we kład Radosława Kota: Warszawa 1998, s. 8), czytamy: „Podsta­ wczesnej fazie jest «dany», nie możemy przeoczać faktu, że war¬ wową zasadą przyjętą przez Tolkiena we Władcy Pierścieni (i to tości te już przemijały, już stanowiły pozostałość po jeszcze bar¬ konsekwnetnie, od prologu do dodatków) jest założenie, że to dziej żywych, które świadomość musiała napotykać przed naro¬ dzinami mowy" (s. 107-108). nie o n wymyślił całą historię, lecz jako współczesny nam uczo­ 6 7 ny podjął trud jej opracowania i przygotowania do druku". 6 9 Potwory i krytycy, op. cit., s. 27-28. Choć w „monoteistycznym" micie Tolkiena, „rekonstruowa­ 7 0 Por. t u przyp. 2. nym" w Silmarillionie, Por. t u przyp. 30. świat rzeczywisty jest także światem 7 1 „wtórnym", wedle objaśnienia, jakie pisarz podaje (por. Listy..., 7 2 T. A . Shippey, op. cit., s. 345-346. s. 388-389 [25 czerwca 1957]): „[Sauron] zawsze kiedy zosta­ 7 3 Ibid., s. 350. wał pokonany, tracił cielesną powłokę. W teorii - jeśli można 7 4 Ibid., s. 49 [podkr. moje]. odnieść do opowieści tak wzniosly termin - był duchem, po­ 7 5 Tree and Leaf... , s. 50. W cytowanym wyżej polskim przekładzie mniejszym, lecz wciąż «anielskim». Zgodnie z mitologią oznacza zdanie to brzmi: „Fantastycznych form nie można udawać". A l e to, że należał do rasy inteligentnych istot stworzonych przed za¬ to counterfeit znaczy także: naśladować, fałszować, podrabiać, istnieniem świata fizycznego i mogących w ramach swoich moż¬ symulować itd. Wszystkie te odpowiedniki muszą być przywoła¬ liwości pomagać w jego stwarzaniu. Te, które najbardziej zwią¬ ne dla objęcia pełni znaczenia tej frazy. zały się z dziełem Sztuki, jakim początkowo był świat, tak były 7 6 nim pochłonięte, że kiedy Stwórca go urzeczywistnił (to znaczy dał mu wtórną rzeczywistość, podporzadkowaną jego własnej, którą my nazywamy rzeczywistością pierwotną, a zatem umieś¬ consciousness (por. wyżej przyp. 24). 7 7 cił go w hierarchii na jednej płaszczyźnie z owymi istotami), za¬ wotnej poetyckiej fazie rozwoju języka. Tolkien, w przytaczanej Pozwolono i m na to i największe pośród nich stały się odpo¬ rozmowie z Lewisem, przypominamy, stawia kwestię tak, że pro¬ wiednikami „bogów" tradycyjnych mitologii; postawiono jed¬ wadzi nas ku idei „prefiguracji", która zawarta jest w najpie¬ nak warunek, że pozostaną «w świecie» aż do zakończenia Opo¬ rwotniejszych mitycznych opowieściach: „W pogańskich mi¬ wieści. Znajdowały się więc w nim, lecz fizyczne wcielenie nie tach Bóg objawia się poprzez umysły poetów, a powstające było ich zasadniczą cechą. Jeśli tego chciały, mogły dokonać sa- z nich obrazy odzwierciedlają fragmenty niemej prawdy". 7 8 szym ubraniom niż ciałom, chociaż w większym stopniu niż Tolkien (Listy..., s. 282-283 [wrzesień 1954]) pisze jeszcze: „Po­ nieważ cała sprawa [we W/hdcy Pierścieni] od początku do koń¬ ubrania stanowiły wyraz ich pragnień, nastrojów, woli i zadań". 6 8 Op. cit., (por. t u przyp. 67): Barfield idzie w t y m samym kierun¬ ku, kiedy mówi o niekontrolowanym procesie tworzenia w pier¬ pragnęły do niego wejść od początku jego «urzeczywistniania». mowcielenia, ale ich formy wcielone były bardziej podobne na¬ Poetic Diction... , s. 171: the strangeness shall have an interior si¬ gnificance; it must be felt as arising from a differen plane or mode of ca dotyczy głównie relacji Tworzenia do czynienia i wtórstwarzania (oraz uzupełniająco do spokrewnionego zagadnienia To, co powiedzieliśmy o odmiennościach w podejściu do konty­ nuacji mitycznego dziedzictwa u Barfielda i Tolkiena, wyda się «śmiertelności»), musi być jasne, że wzmianki o tych sprawach z pewnością mniej ostre, kiedy przytoczymy jeszcze dwa frag¬ nie są przypadkowe, lecz zasadnicze: mogą być zasadniczo menty z Poetic Diction: „Różnica między prawdziwą i fałszywą «błędne» z punktu widzenia Rzeczywistości (rzeczywistości zew­ metaforą odpowiada różnicy między M i t e m i Alegorią, ta druga nętrznej). Nie mogą być jednak błędne wewnątrz tego wymy¬ ślonego świata, ponieważ dokładnie tak został o n stworzony". jest mniej lub bardziej świadomym hipostazowaniem idei, za czym idzie ich synteza, mit zaś jest prawym dzieckiem Znacze¬ 7 9 nia, zrodzonym z wyobrażni. Nie ma wątpliwości, że od bardzo re not for the words of Celeborn I should deem them only fables as wczesnej daty greccy poeci zaczęli mieszać fałszywe metafory z oryginalnymi mitami, tak jak filozofowie greccy zaczęli kazić je Aragorn o podaniach krążących wokół lasów Fangornu: if it we¬ true knowledge fades. 8 0 Por. np. Listy..., s. 426, przyp.* [dodatek brulionowy do listu alegorią, tak że w tym przypadku forma, w jakiej te mity doszły z jesieni (październik?) 1958 r . ] : „W narracji, która w gruncie do nas, jest wewnętrznie dwoista. Nowoczesny poeta stworzył rzeczy jest literaturą ludzką, gdy tylko jakaś sprawa staje się ele¬ nowy mit lub uczynił użytek ze starego, zgodnie z t y m jak dany mentem opowieści, a nie mitu, punkt ciężkości musi przesunąć mit stanowi bezpośrednie wcielenie konkretnego doświadcze¬ się na ludzi (oraz ich stosunki z elfami czy innymi stworzenia¬ nia, a nie ideę poety o t y m doświadczeniu - w którym to wypad¬ mi). Nie możemy pisać opowieści o elfach, których nie znamy ku wynalazł on jedynie jakąś alegorię, lub uczynił alegoryczny dogłębnie; a jeśli usiłujemy to robić, zamieniamy po prostu el¬ użytek z mitu, zależnie od okoliczności" (s. 201). „Gdzież więc nowoczesny poeta odnajdzie na powrót tę poetycką zasadę, któ¬ ra w języku zamiera? Gdzie? Nigdzie indziej, jak w sobie. Ta sa¬ ma twórcza aktywność, kiedyś bez wiedzy i kontroli człowieka skutkująca znaczeniem, a rozpoznawana jedynie potem, kiedy jak gdyby budził się on ku kontemplacji tego, co zapisał we śnie, teraz odnaleziona ma być we własnej jego świadomości. I to ona wzywa go, by się stał twórcą prawdziwym, sprawcą samego zna¬ czenia. Powiedziałem «w jego własnej świadomości», lecz i to wyrażenie jest zwodnicze, o ile jest pojmowane historycznie. Po¬ eta, wyłącznie jako twórca, nawet dziś nie może być uważany za jednostkę o nieskrępowanej świadomości, bo świadomość taka nie jest możliwa bez racjonalnie analitycznego myślenia. O ty¬ le, o ile jego własna aktywność poetycka podlega jego wiedzy i kontroli, o ile może o n oceniać, a zatem poprawiać swe dzieła, lub wybierać co będzie pisał, nie jest on sprawcą, lecz tym, któ¬ ry porownuje i osądza; a jednym i drugim nie może być równo¬ cześnie. Istnieje nastawienie kreatywne i nastawienie oceniają- 280 fów w ludzi". 8 1 Słowa Drzewca [Treebeard] z Władcy Pierścieni: „[...] mojego prawdziwego imienia wam nie wyjawię, przynajmniej jeszcze nie teraz. Przede wszystkim to jest bardzo długie imię, bo rosło z czasem, a że bardzo, bardzo długo żyję, więc urosło do całej hi¬ storii. W moim języku, w starej mowie entów [dosłownie: 'w staroentyjskim'], jak wy byście go nazwali, imię zawsze zawie¬ ra historię tego, kto je nosi. To bardzo piękny język, ale trzeba mieć dużo czasu, żeby n i m coś powiedzieć, bo my mówimy na¬ szym językiem tylko o tym, co warto bardzo długo opowiadać i czego warto bardzo długo słuchać" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15f94c19f5f6ff90adfeedafe40c842e.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5201 Title A name given to the resource Język Zagłady - język świadectwa/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.64-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Morawiecka,Maria Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2e1406008428c262eb9f82bf8a72a7c.pdf bfac7fbdd93a26e7a53a77ae47f5ef28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5579 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5188 Title A name given to the resource Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.86-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamiński, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Kamiński Ur. w I 978 r. we W r o c ł a w i u . Jest absolwentem Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , k i e r u n k ó w filologia angielska oraz filozofia - komunikacja społeczna, jak r ó w n i e ż podyplomowych s t u d i ó w psychologii w biznesie przy W y ż s z e j Szkole Bankowej we W r o c ł a w i u . Obecnie jest studentem s t u d i ó w doktoranckich na Wydziale Nauk Społecznych UWr. Jego zainteresowania skupiają się w o k ó ł filozofii nauki (szczególnie filozoficznych konsekwencji współczesnych nieklasycznych teorii naukowych), filozofii umysłu (relacja umysł - materia to planowany temat doktoratu) oraz szeroko rozumianego języka, w k t ó r y m zanurzone jest nasze spekulatywne myślenie. język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego T ematem artykułu będą pewne wątki filo­ zofii Alfreda Korzybskiego - polskiego fi­ lozofa i naukowca społecznego, który jest mało popularny w literaturze polskiej. Znany był, i wciąż jest, jako twórca semantyki ogólnej (SO), będącej wówczas pierwszą syntezą poja­ wiających się j u ż nieco wcześniej głosów wska­ zujących na niekompatybilność paradygmatu arystotelesowo-euklidesowo-newtonowskiego w stosunku do opisywanej przezeń rzeczywi­ stości (włączając w to człowieka i miejsce, które w niej zajmuje). Dzięki sformułowaniu systemu BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego niearystotelesowskiego Korzybski był jednym z pierwszych, którzy w sposób spójny metodolo­ gicznie dokonali krytyki zastanej wizji świata. W sytuacji zmiany paradygmatu daleko idą­ cemu przeformułowaniu ulega werbalna tkanka teorii zorganizowanych wokół podstawowych pojęć dotychczas panujących struktur myśle­ nia. Na gruncie fizyki pojawiła się perspektywa kwantowa, która w sposób gruntowny przepoj celowała mechanicystyczną fizykę Newtona. Najbardziej zauważalnej reorganizacji uległy takie pojęcia, jak czas i przestrzeń, które zaczę­ to postrzegać j u ż nie tak absolutystycznie, jak to było u Newtona, lecz relatywnie - zamieniono je w czasoprzestrzeń u Einsteina, dzięki czemu ujawniły się związki do tej pory niezauważane. W tym duchu, w swojej pierwszej książce Manhood of Humamty (1921), Korzybski po­ dejmuje próbę sformułowania nowej holistycz­ nej definicji człowieka (organizm-jako-całość-w-środowisku), według której człowiek przy­ należy do wiążącej-w-czasie klasy życia wy­ r ó ż n i o n e j przez Korzybskiego na drodze matematycznych rozważań spośród świata m i ­ nerałów (procesy nieorganiczne), roślin (wiązanie-związków-chemicznych) i zwierząt (wiązanie-w-przestrzeni). Człowiecza umiejętność wiązania-w-czasie polega na posługiwaniu się symbolami i językiem - to one właśnie służą do międzypokoleniowej transmisji wiedzy, która sprawia, że każde pokolenie może korzystać z osiągnięć poprzedniego bez potrzeby powta­ rzania tych samych błędów. Podobnie jak Tomasello Korzybski uważał, że umiejętność ta ma podłoże biologiczne. Zależy bowiem od budowy i pracy układu nerwowego, a przede wszystkim jego filogenetycznie najmłodszej części - kory mózgowej, odpowiedzialnej za myślenie abs­ trakcyjne czy język. 1 Z dziedzictwa pozytywizmu logicznego Ko­ rzybski przyjął, że wiedza dociera do nas po­ przez zmysły z zewnątrz. Na podstawie badań neurologicznych doszedł do wniosku, że abstra­ howana jest przez nasz układ nerwowy z docie­ rającego do zmysłów chaosu informacyjnego. Układ nerwowy j u ż wówczas był domeną neu­ rologii, ale dopiero teraz aspekt jego funkcjono­ wania w kontekście zdobywania przez człowieka wiedzy stał się domeną nowej epistemologii na­ ukowej - to, co wiemy i jak wiemy, jest zdetermi­ nowane funkcjonowaniem układu nerwowego w organizmie-jako-całości-w-środowisku. Dzię­ ki temu Korzybski przekwalifikował epistemolo­ gię z działu filozofii na dział nauki posługującej się ścisłym językiem i metodami naukowymi. Polski naukowiec uważał, że działanie nasze­ go układu nerwowego ma charakter elektro-koloidalny , z czego wynika, że każda część mózgu połączona jest z inną, jak i z resztą układu ner­ wowego jako całością. Docierające do naszych zmysłów bodźce poddawane są procesom ewaluacji dokonywanym przez nasz układ nerwo­ wy. Naturalny przepływ informacji ze zmysłów poprzez układ nerwowy podlega zmianom re­ prezentacji z poziomu na poziom. W którymś momencie wiedza (reprezentacja środowiska zewnętrznego) jest przekodowana na język z re­ prezentacji neuronalnej. Na tym etapie procesu kończy się epistemologia naukowa, a zaczyna językoznawstwo naukowe. Aby dokładniej zro­ zumieć owo zjawisko, należy zwrócić uwagę na to, co się dzieje w układzie nerwowym, gdy po­ strzegamy daną sytuację czy zdarzenie. Gdy upuszczamy pudełko zapałek, mamy do czynienia ze zdarzeniem pierwszego rzędu, które występuje na niewerbalnych lub tak zwa­ nych milczących poziomach. Wówczas odbite od przedmiotu światło dociera do oka, wywo1 Por. A. Korzybski, The Role of Language in Perceptual Processes, New York 1951. W) PD08 BARBARZYŃCA 87 �Paweł Kamiński 88 Tabela: Proces abstrahowania z ele\tro-\oloidalnego, mearystotelesowsĘego II WYDARZENIA zewnętrzne lub wewnętrzne MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy III pun\tu widzenia 3 IV Natychmiastowe fizyczno-chemiczne, elektto-koloidalne pobudzenie nerwowe I . Elektto-koloidalne reakcje organizmu na II. Uczucia, myślenie itd. Reakcje językowe na III, najbardziej złożone procesy elektto-koloidalne. Prymi­ tywny, arystotelesowski itd. system językowy angażuje i skłania do utożsamiania wartości I , I I , I I I i IV. MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy WERBALNE poziomy łując tym samym w mózgu pewnego rodzaju elektro-koloidalne konfiguracje. Tomasz Maruszewski w Psychologii poznania o procesie tym pisze następująco: „Światło wpadające do oka wywołuje w siatkówce zmiany fotochemiczne w fotoreceptorach, czyli w czopkach i w pręci­ kach. Następuje tam rozpad substancji światło­ czułych i barwoczułych (...). Rozpad substancji światłoczułych powoduje powstanie impulsu nerwowego, który przekazywany jest kolejno przez komórki dwubiegunowe i zwojowe siat­ kówki, a dalej przez ciała kolankowate boczne i wzgórki czworacze w strukturach podkorowych do płatów potylicznych, gdzie znajdują się pola wzrokowe (...). W y r a ź n i e widać, że proces kodowania fizjologicznego (...) jest pro­ cesem wieloetapowym, złożonym i musi trwać pewien czas" . Z kolei na owe konfiguracje możemy - wciąż na milczącym poziomie - re­ agować różnymi uczuciami, ewaluacjami itd. O tych reakcjach naszego organizmu możemy mówić dopiero na końcu, na poziomie werbal­ nym. Wszelkie nasze uczucia, myśli, miłości, nienawiści itd. zdarzają się na poziomach m i l 2 2 T. Maruszewski, Psychologia poznania, Gdańsk2001, s. 37. Personality red. R. Blake, G. Ramsey, New York 1951 3 Tabela za: A. Korzybski. The Role of Language in (przeklad wlasny). Perceptual Processes, [w:] Perception: An Approach to BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego czących, nie-wypowiadalnych. Mogą one jed­ nak podlegać wpływowi poziomów werbalnych dzięki istnieniu między nimi stałej współzależ­ ności. Owa stała współzależność możliwa jest dzięki strukturze przenikającej rzeczywistość i język. Eksperymenty wykazały, że w naturalnym porządku poznawczym pobudzenie zmysłowe jest pierwsze i jest ono j u ż pewnego rodzaju abstrakcją, natomiast idea, abstrakcja abstrakcji [OK???], którą możemy formułować dzięki ist­ nieniu kory mózgowej, jest następna. Nie należy zapominać, że abstrahowanie to wiąże się z re­ dukcją czy selekcją już na najniższych, nieuświa­ domionych poziomach odbioru rzeczywistości. Tak tłumaczy ów proces psychologia kognitywna: „Poznawanie zawsze obejmuje proces schematyzacji i upraszczania. Wynika to z ograniczo­ nych możliwości przetwarzania informacji przez umysł człowieka" . Spowodowane jest to faktem, że przetwarzanie informacji percepcyjnych przez nasz układ nerwowy wiąże się z kodowaniem. To właśnie dzięki kodowaniu informacje uzyskują taką postać, że nadają się do obróbki na wyż­ szych piętrach układu nerwowego. Naturalny przepływ informacji z zewnętrznych bodźców podlegać miał zmianie reprezentacji (kodu) z po­ ziomu na poziom. Dla Korzybskiego zachowania na poziomie językowym były formą wyrazu za­ kodowanej reakcji na rzeczywistość. Zgodziłby się on zapewne z Gregorym Batesonem, który w Steps to an Ecology ofMind napisał o języku jako cyfrowym zakodowaniu informacji, które ze swej natury są analogowe. O różnicy między kodem cyfrowym (werbalnym) a analogowym (niewerbalnym) pisze on tak: „(...) w komuni­ kacji cyfrowej grupa konwencjonalnych zna­ 4 4 Ibid., s. 30. 5 G. Bateson, Steps to an Ecology ofMind, Chicago 1972, W) PD08 ków (...) uporządkowana jest względem reguł zwanych algorytmami. Znaki same w sobie nie mają prostego powiązania (na przykład zgod­ ności siły) z tym, co oznaczają. Liczba «5» nie jest większa od liczby «3» (...). Słowo «duży» nie jest większe od słowa «mały» i ogólnie nie ma niczego we wzorze (tj. w systemie powiązanych z sobą wielkości), w słowie «stół», co korespon­ dowałoby z systemem powiązanych z sobą wiel­ kości w obiekcie oznaczanym. Z drugiej strony, (...) w komunikacji paralingwistycznej wielkość gestu, natężenie głosu, długość pauzy, napięcie mięśni itd. - te wielkości korespondują (bezpo­ średnio lub w sposób odwrotnie proporcjonalny) z wielkościami w związku z przedmiotem dys­ kursu" . Poziomy werbalne stanowią o ludzkiej wyjątkowości, ponieważ umożliwiają człowie­ kowi abstrahowanie na coraz to wyższych pozio­ mach. Poziom ostatni stanowi w życiu człowieka zasób środków koniecznych do międzyjednostkowej i międzypokoleniowej komunikacji oraz transmisji skumulowanych doświadczeń rasy ludzkiej. Właśnie ten etap umożliwia człowie­ kowi to, co Tomasello nazywa „kumulatywną ewolucją kulturową" . Skoro nie możemy i nie postrzegamy elek­ tronu, zjawisk w skali mikro, ale obserwuje­ my rezultaty ostatecznych procesów elektrono­ wych, wniosek jest taki, że cała nasza wiedza submikroskopowa jest z natury hipotetyczna. To, co widzimy, słyszymy, czujemy, mówimy lub o czym wnioskujemy, nigdy nie jest „tym", a jedynie abstrakcją „tego". Ważne zatem jest, w j akiego rodzaju formy językowe wrzucona jest nasza wiedza inferencyjna. Świat jawi nam się, jak gdyby kierowały nim mechanizmy, w jakie każą nam wierzyć nasze abstrakcje najwyższego 5 6 6 s. 373 (przekład własny). BARBARZYŃCA 89 Por. M . Tomasello, Kulturowe źródła poznawania, Warszawa 2002. ludzkiego �Paweł Kamiński 90 rzędu. Wciąż tworzymy nowe teorie opatrzone odpowiednią terminologią, by móc wyjaśnić wewnętrzne mechanizmy świata, w którym ży­ jemy, nas samych w to włączając. Nasze wnio­ skowania, jako abstrakcje z innych poziomów niż same dane zmysłowe, mogą także brać udział w niższych lub wyższych porządkach abstrakcji. Struktura naszej obecnej wiedzy jest taka, że projektujemy na procesy poziomów ci­ chych, submikroskopowych wyższe abstrakcje, nasze hipotezy, wnioski itd., zamykając w ten sposób inherentną cyrkularność ludzkiej wie­ dzy, bez której nasze rozumienie natury jest niemożliwe. Rezultatem poszukiwań teorii najbardziej zgodnej z rzeczywistością było powstanie teo­ rii kwantowej, która, jak pisał sam Einstein w Moim obrazie świata, była reakcją na niekompatybilność dających się zaobserwować zjawisk z pojęciowością perspektywy zarysowanej przez mechanikę Newtona: „(...) Newton zdawał so­ bie sprawę z tego, że pojęcie bezwzględnego spoczynku zdaje się nie mieć swego odpowied­ nika w zakresie doświadczenia. (...) Dokładne zrozumienie błędności tego poglądu przyniosła dopiero ogólna teoria względności; wykazała ona bowiem, że opierając się na fundamencie, znacznie odbiegającym od newtonowego, moż­ na objaśnić odpowiedni zakres faktów doświad­ czalnych w sposób bardziej nawet zadowalający i doskonały, niż było to możliwe na fundamencie newtonowym" . Problemy, jakie napotykamy przy próbie sformułowania teorii kwantowej, dręczyły fizyków j u ż od około 70 lat. Dostrzeżo­ no potrzebę nowego języka, który byłby bardziej zgodny z faktami współczesnej nauki. Źródło tej lingwistycznej konsternacji dostrzega Korzybski w założeniach zakodowanych w gramatyce typo­ wej dla języków indoeuropejskich. 7 7 A. Einstein, Mój obraz świata, Winowajcą miał tu być niewłaściwie stoso­ wany czasownik „być". Zdaniem Korzybskiego największą nieadekwatnością była poarystotelesowska wiara w unikatowość podmiotowo-predykatywnych form reprezentacji, która zakładała, że każdy rodzaj relacji w świecie może być wyrażony za ich pomocą. Dla polskiego myśliciela stało to w sprzeczności z faktem, że o wiele ściślej od­ zwierciedlające rzeczywistość metody opisu owych relacji w świecie wypracowywane były przez ma­ tematykę, która korzystała z innego języka zapisu niż naturalny. Powołując się na prace Bertranda Russella i Alfreda Whiteheada, doszedł on do wniosku, że struktury podmiotowo-predykatywne wynikają z przypisywania naturze cech i jakości, które nie istnieją w niej samej, tylko generowane są przez nasz układ nerwowy. Za Russellem Korzybski wskazuje na cztery różne użycia czasownika „być": 1. Jako czasownik posiłkowy: „Pada deszcz". (Itisraining). 2. Jako jest istnienia: „Ja jestem". 3. Jako jest predykacji: „Róża jest czerwona". 4. Jako jest tożsamości: „Róża jest kwiatem". Z użyciem czasownika „być" w dwóch pierw­ szych przypadkach nie ma żadnych problemów. Jednak dwa ostatnie użycia mogą być źródłem wielu nieporozumień, mówiąc bowiem: „Róża jest czerwona", zaprzeczamy wszystkiemu, co wiadome było (w okolicach roku 1950) o układzie nerwowym i strukturze świata empirycznego. W naturze nie ma czerwieni. Są tylko różnej dłu­ gości fale promieniowania, a nasza reakcja na owe fale jest reakcją indywidualną. Daltonista dostrzec może zamiast czerwieni zieleń, a ślepy na kolo­ ry - odcienie szarości. Dlatego właściwiej byłoby powiedzieć „Widzę różę jako czerwoną". Z drugiej strony: „jest tożsamości" zepchnie nas na prymitywny poziom ewaluacji, jeśli nie Wydawnictwo M . Fruchtmana, Warszawa 1935, s. 195. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego uświadomimy sobie identyfikacji, jakich doko­ nujemy, używając tego czasownika. Struktural­ nie poprawniej należałoby powiedzieć: „Kla­ syfikuję różę jako kwiat". Zgodne byłoby to z faktem, że klasyfikacja dokonana została wła­ śnie przez nasz układ nerwowy. Korzybski był przekonany, że „jest tożsamości" w znacznym stopniu wpływa na nasze reakcje neuro-ewaluacyjne i prowadzić może do tragicznych w skut­ kach rozpoznań czy identyfikacji. Z omawianych wcześniej procesów abstrak­ cji wiemy, że to, co stwierdzamy o procesach z poziomów milczących, nie-wypowiadalnych, w rzeczywistości „tym" nie jest. Możemy usiąść na obiekcie zwanym krzesło, ale nie możemy spocząć na dźwiękach, które wydajemy z siebie, ów przedmiot nazywając. Jednym z ważniej­ szych celów systemu niearystotelesowskiego jest rozróżnienie owych poziomów, które w systemie arystotelesowskim zostały utożsamione między innymi poprzez użycie „jest tożsamości" . Jeżeli zgodzimy się, że słowa nie są rzeczami, które opisują, to ich stosunek do rzeczywistości wyrazić można za pomocą metafory mapy od­ wzorowującej terytorium (mapa nie jest nigdy terytorium, które stara się odwzorować). Z tego wynika „(...) że jedynym ogniwem pomiędzy obiektywnym i werbalnym światem jest struktu­ ra, co prowadzi do wniosku, że jedyny składnik wszelkiej «wiedzy» jest strukturalny" (Mapa jest użyteczna tylko wtedy, gdy między nią a teryto­ rium występuje podobieństwo struktury). Gdy istnieje podobieństwo między strukturą rzeczy­ wistości a jej opisem, wówczas dla potencjalnie racjonalnej jednostki świat empiryczny staje się racjonalny, co oznacza, że projektowana przez 8 9 8 Zainteresowanych dokładnym omówieniem strukturę mapy charakterystyka da się zastoso­ wać do świata empirycznego. Skoro więc język nie odzwierciedla dokładnie rzeczywistości, traci swoją ważność opozycja prawda - fałsz jako opi­ sująca relację, która zachodzi między realnością a językiem. Jednak między mapą a terytorium musi istnieć jakiś związek. Korzybski przyjął, że jedynym stałym elementem w rozważanych kwestiach może być struktura łącząca mapę i terytorium. Właśnie ta strukturalna zgodność języka i świata pozajęzykowego stanowi jedyną zawartość ludzkiej wiedzy. O adekwatności mapy do terytorium mówimy wtedy, gdy potwierdzona jest ona poprzez działanie, eksperyment. Tak o empirycznej weryfikowalności systemu newtonowskiego pisał Albert Einstein: „Podsta­ wowe zasady Newtona były tak zadowalające z punktu widzenia logiki, że impuls do ich zmia­ ny musiał powstać dopiero pod presją faktów uzyskanych w drodze doświadczenia" . I dalej: „(...) chciałbym zaznaczyć, że teoria ta [teoria względności] nie powstała w drodze spekula­ cji, lecz że odkrycie swe zawdzięcza całkowicie dążeniu do możliwie najlepszego dostosowania teorji fizycznej do zaobserwowanych faktów. (...) Jednym z najistotniejszych w ogóle rysów teorji względności jest jej dążenie do ostrzejszego uwy­ datniania stosunków zachodzących pomiędzy pojęciami ogólnemi a faktami, których możemy doznawać" . Wydaje się, że to właśnie o ten mo­ ment chodziło Francisowi Baconowi, gdy zarzu­ cał Arystotelesowi zbyt szybkie przechodzenie od twierdzeń postrzeżeniowych do ogólnych. Sam Bacon postulował tworzenie twierdzeń o średnim stopniu ogólności, umieszczając się niejako w orientacji ekstensjonalnej i występując 10 11 9 A. Korzybski, Science and Sanity, New Jersey 1933, s. 20 konsekwencji związanych z użyciem form podmiotowo- (przekład własny). -orzecznikowych odsyłam do Science and Sanity, 1933. 10 A. Einstein, op. cit., s. 215. 11 Ibid., s. 230. W) PD08 BARBARZYŃCA 91 �92 Paweł Kamiński przeciwko intensjonalności Arystotelesa. Wła­ śnie Baconowskie idolafon miały być rezultatem oddalenia się w myśleniu od faktów, od świata empirycznego. Dokładny opis tego mechanizmu znajdujemy u Korzybskiego w teorii procesów abstrakcji. Podsumowując jednym zdaniem, dla Korzybskiego wiedza ma charakter formalny, nie treściowy, i zawarta jest w relacji pomiędzy językiem a rzeczywistością. Formułując swoje prawa, które później stały się podstawami teoretycznymi semantyki ogól­ nej, Korzybski zorientował się, że przypominają one w formie arystotelesowskie prawa gramatyki myśli i są jednoczesnym ich wchłonięciem oraz rozbudowaniem. Owe założenia niearystotelesowskiego systemu mogą być przytoczone za pomocą analogii relacji między mapą a teryto­ rium: 1. Mapa nie jest terytorium. 2. Mapa nie reprezentuje całego terytorium. 3. Mapa jest samozwrotna. Mapa jest tworem symbolicznym, zakodowa­ ną reprezentacją terytorium, które jest faktycz­ ne, dlatego statusy ontyczne mapy i terytorium są różne, nieprzystające do siebie w sposób tak oczywisty, jak przewidywał to system arystotelesowski. Mapa jest przybliżeniem, z konieczności pomijającym wiele szczegółów terytorium, za­ wiera symboliczne skróty wyrażające uogólnie­ nie wiedzy. Nie ma w niej nic z kompletności, a można mówić o niej jedynie w kategoriach operacyjności, sprawdzalności. Między mapą a te­ rytorium nie istnieje żaden konieczny, fizyczny związek. Oznacza to, że można tworzyć różne mapy tego samego terytorium, korzystając z róż­ nych zestawów symboli, uwzględniając często odmienne szczegóły . Założenia te zastosowane do języka brzmią następująco: 12 12 1. Słowo nie jest tym, co reprezentuje. 2. Słowo nie reprezentuje wszystkich faktów. 3. Język jest samozwrotny w takim sensie, że w języku możemy mówić o języku. Pozostanie przy terminologii klasycznej w ję­ zyku oznacza dla Korzybskiego zachowanie jej również konceptualnie. Uniknięcie tego za­ pewnić miały między innymi narzędzia ekstensjonalne, a wśród nich szczególnie ważną rolę odgrywać miał łącznik, który spajał językowoempiryczną wielorelacyjność obecną w naszej rzeczywistości. W tamtych czasach wyrażał on wiele ważnych strukturalnych implikacji repre­ zentowanych przez ostatnie odkrycia w nauce i innych gałęziach wiedzy. Na przykład einsteinowski łącznik tworzący czaso-przestrzeń zre­ wolucjonizował współczesną fizykę, powodując, że przyjęła ona wizje rzeczywistości, w których czas i przestrzeń są z sobą ściśle splecione w nie­ ustannie realizującym się kosmicznym kontinu­ um. Zmieniło to całe nasze spojrzenie na świat i stało się fundamentem dla nienewtonowskiego systemu, który współtworzy, wraz z semantyką ogólną i geometrią nieeuklidesową, paradygmat krytyki klasycznego paradygmatu arystotelesowskiego. Łącznik w terminie „psycho-somatyczny" oznacza przełamanie klasycznego, kartezjańskiego dualizmu ciało - umysł. Między innymi dzięki niemu medycyna patrzy na człowieka jak na zintegrowaną całość, w której manifestuje się zależność pomiędzy procesami mentalnymi a fizycznymi. Łącznik w sformułowaniu organizm-jako-całość-w-środowisku wskazuje, że nie tylko organizm-jako-całość nie może istnieć bez środowiska, ale i jest on fikcją, gdy rozważa się go w absolutnej izolacji. Dzięki tej scalającej, holi­ stycznej perspektywie Alfred Korzybski de facto Por. A. Skibiński, Symboliczne ramy poznania - rzecz o semantyce ogólnej Alfreda Korzybskjego, Wydawnictwo Sorus, Poznań 1999. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego rozszerzył granice semantyki poza jej dotych­ czasowe zainteresowania skupiające się jedynie na znaczeniu słów, wprowadzając ją na obszar nowego rozumienia ludzkiego zachowania. Jak twierdził sam Korzybski, semantyka ogólna zaj­ muje się życiem, myśleniem, mówieniem i ca­ łym królestwem ludzkiego doświadczenia. Dzięki SO Korzybskiego wiemy, że w gra­ matyce języków indoeuropejskich nie ma ni­ czego, co wymagałoby od użytkowników roz­ różnienia pomiędzy słowami a ich desygnatami. Wyrażając to w kategoriach analogii do mapy i terytorium, m o ż n a powiedzieć, że nie ma w gramatyce języków indoeuropejskich niczego, co wymagałoby od użytkowników rozróżnienia pomiędzy mapą a terytorium. Są one utożsa­ miane, a owo ciche założenie przylegalności mapy do terytorium stanowi podstawę przeko­ nania, że nasze neuro-lingwistyczne mapy są obiektywną, doskonałą wiedzą o terytorium. Jednak - przynajmniej na poziomach, których jesteśmy świadomi - zdajemy sobie sprawę, że żaden człowiek nie ma dostępu do absolutnie pewnej czy doskonałej wiedzy. Innymi słowy, założenia charakterystyczne dla mówionego czy pisanego języka eliminują ze swych roz­ w a ż a ń obserwatora nieświadomego swojej roli w procesie kształtowania się wiedzy obiektyw­ nej. Gdy jednak zdecydujemy się odrzucić owo utożsamienie, wraz z gramatyką języków indo­ europejskich upadają również obecne formy na­ szej indoeuropejskiej logiki, matematyki, nauki, fdozofii oraz religii. Recepcja SO Korzybskiego Semantyka ogólna (SO) była ruchem na¬ ukowo-społecznym zainicjowanym i skupio­ nym wokół jednej postaci, a oddziałującym 13 Por. Ch. Schuchardt, Alfred Habdan\ S\arbe\ Korzybski-A nu BARBARZYŃCA 93 szczególnie silnie w latach 40. i 50. na różne sfery amerykańskiego życia intelektualnego. W Polsce o Korzybskim niestety słyszy się dość rzadko. Tym, którym jego nazwisko nie jest do końca obce, kojarzy się ono najczęściej (mgliście) ze słynnym powiedzeniem: „Mapa to nie terytorium". Skądinąd wiadomo, że nie Korzybski był autorem tego zdania, a znany matematyk Erie Bell (1883-1960), natomiast Korzybski przyczynił się jedynie do rozprze­ strzenienia i utrwalenia w stworzonym przez siebie systemie idei kryjących się za tym właśnie twierdzeniem. W 1921 roku w druku pojawia się pierwsza książka czterdziestodwuletniego wówczas Ko­ rzybskiego Manhood ofHumamty: The Science and Art of Humań Engineering. Cały nakład sprzedano w ciągu pierwszych sześciu tygodni. Książkę szybko okrzyknięto najlepszą książką stulecia, a głosy entuzjastów (być może nieco nad wyraz) przyrównywały jej przełomowość do teorii Einsteina . Trzy lata później pojawił się artykuł Korzybskiego Time-Binding: The Gene­ ral Theory, w którym nadaje on wyraźny kształt teoretyczny swojej teorii wiązania-w-czasie. Ko­ lejne uzupełnione wydanie tego artykułu trafia do druku w 1926 roku. Jednak pierwsza książka nie wywołała takiej re­ akcji, jaką w 1933 roku spowoduje wydanie w No­ wym Jorku głównej pracy Korzybskiego Science and Samty. An Introductwn to Non-Anstotelian Systems and General Semantics (S&S). Projekto­ wi temu, ze względu na jego interdyscyplinarny charakter, autor poświęcił ponad dziesięć lat pracy, o czym sam pisze: „Przyznaję, że rozpoczyna­ jąc swoje dociekania, nie uświadamiałem sobie w pełni tkwiących w nich trudności, jak i tych, do których owe rozważania miały mnie doprowa­ dzić. I m dalej brnąłem do przodu, tym bardziej 13 Biographical S\etch, www.time-binding.org. �Paweł Kamiński 94 specjalistycznej wiedzy to ode mnie wymagało. Musiałem więc sięgać do źródeł i w pewien sposób specjalizować się w wielu gałęziach nauki, które nigdy wcześniej nie były z sobą łączone. Postęp był wyjątkowo powolny; w rzeczywistości napisanie tej książki zajęło mi dziesięć lat" . Na poparcie tego niech świadczy fakt, że pierwszą wersję S&S Korzybski miał już napisaną w 1927 roku. Wstrzy­ mywał się jednak z oddaniem materiału do druku do czasu, kiedy nie upewnił się, że synteza nauk, której dokonał, i terminologia, którą się w tym celu posłużył, były zgodne z obserwacjami naj­ nowszej nauki. Świat intelektualny Ameryki tamtego czasu zareagował na S&S sporym zainteresowaniem. W latach 1933-1938 sprzedano tysiąc dwieście egzemplarzy książki, a do 1950 roku liczba ta wzrosła do siedemnastu tysięcy . Pierwszą po­ zycją, która zwróciła uwagę większej publiczno­ ści na prace polskiego naukowca, była wydana w 1937 roku The Tyranny ofWords Stuarta Chase'a. Na początku lat 40. pojawiły się inne prace dotyczące SO, w 1941 roku książka S.I. Hayakawy, jednego z największych kontynuatorów rozważań nad SO, Language in Thought and Action . W tym samym roku pojawiła się po­ zycja Irwinga Lee Language Habits in Humań Affairs, a zaraz po niej światło dzienne ujrzało dzieło People in Ouandnes Wendella Johnsona, które do dzisiaj jest jedną z najbardziej poszu­ kiwanych książek na temat SO. W tamtym czasie na Uniwersytecie w Chi­ cago wykładali Lee Hayakawa, Anatol Rapoport, Douglas Campbell (studenci i późniejsi kontynuatorzy prac Korzybskiego). Korzybski 14 15 16 kierował utworzonym przez siebie w 1938 roku Instytutem Semantyki Ogólnej, gdzie organizo­ wał i sam prowadził seminaria z SO. W druku pojawiło się drugie wydanie S&S. W magazynie „Time" czytano artykuły na temat polskiego naukowca, a lista sprzedawanych książek i pu­ blikowanych artykułów dotyczących SO rosła. Prowadzone przez niego wykłady odbywały się w największej sali budynku instytutu, a studen­ ci na czas trwania seminariów zatrzymywali się w pobliskich hotelach. Sprzedaż S&S rosła i szczyt swój osiągnęła w latach 1949-1950. Trze­ cie wydanie pojawiło się w 1948 roku. W tym też czasie Korzybski rozpoczął pracę nad drugim wydaniem Manhood of Humamty, które dru­ kiem ukazało się j u ż po śmierci autora, w lipcu 1950 roku. Reakcje na jego myśli były przeróżne. Niektó­ rzy nie dostrzegli w nich nic nowego, inni z kolei uznali je za zbyt radykalne. Dla jednych był za­ nadto naukowy - ci chcieli, aby spopularyzował S&S dla człowieka z ulicy - dla innych zbyt dy­ letancki i prostolinijny w swoich prezentacjach - ci chcieli, aby zmodyfikował swoją teoretyczną postawę i poszedł na kompromis z ówczesnymi akademickimi i naukowymi ortodoksjami, by ubiegał się o akceptację uniwersytetów i pomoc fundacji. Dla Korzybskiego cena kompromisu byłaby zbyt wysoka. Oznaczałaby bowiem nara­ żenie integralności jego nauki, eliminację możli­ wości jasnej, klarownej wyrażalności naukowych wartości metodologii SO, która kontrastowała z zastanymi podejściami klasycznymi. Jak sam mawiał: „Gdy zabieramy się do rozwiązania problemu geometrią nieeuklidesową, nie się- 14 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 43n. 27 czerwca 1988 roku na konferencji poświęconej 15 Por. M . Kending,^! memoir. Alfred Korzybski & His semantyce ogólnej na Uniwersytecie w Yale w 50. rocznicę Work, Lakeville 1950, www.time-binding.org. 16 Por. referat Ch. Schuchardt, The Institute of General założenia Instytutu Semantyki Ogólnej, dostępne na www.time-binding.org. Semantics; A brief historical survey, zaprezentowany BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego gamy po postulaty euklidesowe. Narobilibyśmy wówczas bałaganu" . O Korzybskim rzadko kiedy mówiono neu­ tralnie. Uznawano go za świetnego i wpływo­ wego oratora-nauczyciela albo nawiedzonego przywódcę pseudonaukowej sekty. On sam za­ biegał o to, aby jego nauki były dostępne dla wszystkich - na seminaria bowiem zapisać się mógł każdy. Ogólna metoda ewaluacji powinna się sprawdzać i działać u każdego niezależnie od wykształcenia czy zainteresowań, inaczej nie jest wystarczająco dobra. Profesorowie, doktorzy, psychiatrzy, artyści, badacze, młodzi studenci, biznesmeni, pracownicy społeczni itd. uczęsz­ czali na jego wykłady. Niektórzy uczyli się SO intelektualnie, znali reguły, terminologię i tech­ niki, ale nie potrafdi wdrożyć ich w praktykę życia, natomiast wielu poznanie przychodziło powoli, z czasem. Za Kendigiem pozwolę sobie zacytować list od pewnego psychiatry wysłany do Korzybskiego w kwietniu 1950 roku, j u ż po jego śmierci: prawie trzyletniego dziecka, które zapytane, dlaczego zrobiło to czy tamto, odpowiada: «Po prostu to zrobiłem» (...). Piszę, by powiedzieć, że czasami niektórym rzeczom zajmuje trochę czasu, nim zaskoczą" . 17 „Drogi Hrabio Alfredzie: Wydaje mi się, że winny jestem przeprosiny, głos wdzięczności i wyjaśnienie. Jak może so­ bie przypominasz, w lecie 1939 roku po raz pierwszy usłyszałem o Semantyce Ogólnej. (...) Załapałem kwestię «korowego» aspektu [werbalnego] teorii, ale z jakiegoś powodu ta «wzgórzowa» część [zmiana w życiu, czuciu] całkowicie mi umknęła. Jednak w ostatnich miesiącach coś się stało. Dopiero teraz Zciczy«odczuwać», że SO nici \y sobie coś, potrzebuję i co może pomóc. Jakie jest tego tłumaczenie, nie wiem - wszystko, co mo^c powiedzieć, to przytoczyć odpowiedź mojego 17 M . Kending,^! memoir: Alfred Korzybski & His Work, 18 Oprócz słów uznania i pochwał zdarzały się i opinie krytyczne. Kwestionowały one stworzo­ ny przez Korzybskiego system z różnych stron. Jedne rozbijały się o złe zrozumienie jego postu­ latów i nieodpowiednią interpretację twierdzeń, inne natomiast celowały trafnie i stawiały inte­ resujące pytania. Do ciekawych głosów należy opinia R.E. Kenyona , który zauważył pewne skrzywienie systemu. Zwrócił on uwagę na fakt, że jednym z głównych celów Instytutu Semanty­ ki Ogólnej jest prowadzenie kursów metodologii SO, aby uczyć ludzi myślenia zgodnego z teorią. Nie wprost zawiera się tu założenie, że SO dys­ ponuje lepszą metodą ewaluacji niż inne zastane systemy. Skrzywienie teorii polega na tym, że promując współpracę, dzielenie się wiedzą (co usprawnić ma wiązanie-w-czasie), dyscyplina formułuje pozytywne postulaty, mówiąc, jak być powinno. Dalej, kładąc nacisk na współpracę i interakcję międzyludzką, wkracza w obszar rozważań etycznych i skaża ją preskryptywnością swoich postulatów. Co w sytuacji, gdy ktoś nie zechce współpracować lub dzielić się wiedzą i zaneguje tym samym wiązanie-w-czasie? We­ dług SO takie osoby „kopiują zwierzęta", po­ wstrzymują postęp wiązania-w-czasie, działają „niezgodnie ze zdrowym rozsądkiem" (unsane) . Niebezpieczna jest nauka, która swoim językiem odbiera status człowieczeństwa tym, którzy nie chcą myśleć podług jej reguł. I po­ mimo to, że nie można zarzucić Korzybskiemu 19 20 19 Por. R.E. Kenyon, Some „biases" Lakeville 1950, www.time-binding.org (przekład własny), 1973, www.xenodochy.org. 12.02.2008. 20 18 Ibid. W) BARBARZYŃCA of General Semantics, Por. A. Korzybski, Manhood of Humanity, New Jersey 1924. PD08 95 �Pawet Kamiński 96 jakiejś merytorycznej ekstremalności, to jednak gdzieś między wierszami daje się wyczuć meto­ dologiczną nachalność SO. Krytykowano go również za nieuprawomocnione rozszerzenie znaczenia słowa „natural­ ny", gdy pisał o naturalnym porządku ewaluacji. Kenyon uważał, że tylko o „połowie" teorii Korzybskiego można powiedzieć, że była natu­ ralna - chodziło o aspekt abstrahowania, jednak zboczył z drogi nauki, gdy zaczął uczyć swojej teorii w kontekście usiłowania poprawy naszego „naturalnego" porządku abstrahowania poprzez rozwinięcie orientacji ekstensjonalnej kosztem orientacji intensjonalnej. Przyjął on tym samym pewną teorię „prawdy", a następnie uczył, jak „usprawnić" nasze funkcjonowanie. Dzisiaj wie¬ my j u ż i postęp w badaniach nad sztuczną inteligencjątez to potwierdza że ludzkie poznanie wymaga skoordynowanego balansu procesów zachodzących na linii góra — dół (intensja) i dół - róra (ekstensia) Wiadomo tez ze zmienny charakter wiedzy wymaca nawet l e k k i e g o prze wazania nrocedur myślenia intensionalne.ro 7wiazane to ,est z sytuacami nrzvimowania nowvch informacii które zmieniaia nosiadana dotvchczas wiedze 'nrzekonanie Natomiast adv K o L b . k i a r a ł , L v ć nrientarii rk.trJJ rvorzyosKi zaczai uczyć ^orientacji ekstensjonaine jako „naturalnego porządku ewaluacji, przestał Dyc obiektywny, opisowy, a tym samym i naukowy, omyst ze orientacja ekstensjonalna jest lepsza od intensjonalnej, to z pewnością dziedzictwo pozytywizmu logicznego, zakła­ dającego ze jedyną dobrą wiedzą jest ta, która przyszła do nas przez zmysły. Najbardziej znaną krytyką SO jest praca filo­ zofa Maksa Blacka z 1949 roku Korzybski's Gene­ ral Semantics, wydrukowana w jego książce Lan¬ guage and Philosophy: studies in method (1949). 21 7 7 Wielu krytyków Korzybskiego czerpie z niej inspiracje nawet dzisiaj, dając tym samym wyraz i dowód wpływu, jaki SO wywarła na życie inte­ lektualne Ameryki. Martin Gardner w 1993 roku w liście do wydawcy magazynu „ Skeptical Inqu­ irer" tak pisze o skutkach, jakie przyniosła kryty­ ka zawarta w książce Blacka na rozumienie SO: „Niewiele pozostaje z teorii Korzybskiego poza hipotetyczną neurologią podpartą dogmatyczną metafizyką" . Korzybskiemu zarzucano sekciar­ stwo i pseudonaukowość. Słuchaczy omamiał z pozoru naukowo brzmiącymi terminami, dając nadzieję i obiecując receptę na zdrowe myślenie. Prawdą jest, że oparł on większość twierdzeń swoiei teorii na zagadnieniach psychiatrycznych i psychologicznych Miał tez okazję w latach dwudziestych X X wieku pracować z chorymi psychicznie w Szpitalu św Elżbiety w Waszvnotonie pod nadzorem psychiatry Williama Alan sonaWhitea. Wtedv to zaproponował SO iako 22 orólna teorie zdrowia psychiczne™ co miało ia czynić teoria nsychoteraneutyczna R v l i e d n a k n a tvleostroznv hvnodkreslic iz SO nieiest nodei ś L m medvr J L a iedvnie . a n n h i L J ™ sciem medycznym a jedynie zapobiegawczym edukacyjnym . jednak po śmierci korzybskie­ go w i y u roku i n e American journal ot i sycniatry opublikował jego nekrolog, w którym nazwano go „wielkim nauczycielem , w pełni uznając jego status jako naukowca. Inny głos zarzucający Korzybskiemu scjentyzm i dyletanctwo pochodził spod pióra Anatola Rapporta . Wskazywał on jako problem sformu­ łowania dotyczące neurologii, gdzie źle używane terminy miały jedynie stwarzać wrażenie nauko­ wości. Poglądy Korzybskiego dotyczące koloidów (a o to właśnie chodziło w powyższej krytyce) zbadał jednak naukowiec Jeffrey A. Mordkowitz i doszedł do wniosku, że mimo iż w dzisiej 5 24 25 21 Por. ibid. 23 Por. A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit. 22 B.I. Kodish, Contra Max Black: An Examination of „The 24 Patrz: A. Rapport, Semantics, Nowy Jork 1975. Definitive Critique" of General-Semantics, [w:] ..General 25 Semantics Bulletin", 1997, nr 64. logy, [w:] ..General Semantics Bulletin", 1990 (55), s. 86-89. Patrz: J. Mordkowitz, Korzybski, Colloids and Molecular Bio­ BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego szej biologii nie używa się j u ż pojęcia koloidów, to twierdzenia Korzybskiego na ich temat wydają się zgodne ze stanem wiedzy w tamtym czasie (1933). W ocenie Mordkowitza strukturalny punkt widzenia Korzybskiego, pomimo zmian w terminologii i postępu nauki, nie wymaga re­ wizji. Jak zauważa on dalej: „ ( . . . ) nowe dyscy­ pliny biologii molekularnej (...) są rozwinięciem i rozbudowaniem chemii koloidalnej lat 20. i 30., a nie zaprzeczeniem danych, na których Korzybski oparł swoje sformułowania" . 26 Korzybski popełnił błąd, nazywając stworzo­ ną przez siebie teorię semantyką ogólną. Krytyka wielu osób związana jest ze złym zrozumieniem terminu „semantyka". Na przykład niewłaściwie interpretuje się SO jako formę semantyki skupia­ jącej się na znaczeniu językowym. Korzybskiemu chodziło o coś innego. Chciał on stworzyć fundament „nauki o człowieku". Sformułował SO jako ogólną teorię ewaluacji, a użycie ter­ minu „semantyczny" na przykład w „reakcjach semantycznych" wydaje się synonimiczne ze słowem „ewaluacyjny". Ewaluacyjne czy semantyczne reakcje (wiązane przez Korzybskie­ go z neurologicznymi odpowiedziami organizmu-jako-całości-w-środowisku) me dotyczyły jedynie słów CZ V innych symboli. Reakcje se mantyczne iako reakcie znaczące wiaza sie z wv darzeniami psychologicznymi Zaangażowane sa w to aspekty intelektualne emocionalne f, ztlomczne i fizvko chemiczne k t ó r e sa n i e r o z dzielne D l a t e g o SO m a do c z y n i e n i a z czvmś w i e c e , n i z tvlko ,ezvkowvm niedostosowaniem c z v i e z v k o w v m „ s n r a w n i a n i e m Z a i m n i e sie ona r a ł v m L . a r e m Ind.kieao . a r h o w a n i a łaLie caiym ooszarem ludzkiego zacnowama łącznie z nauką matematyką, jako studium reakcji ewa­ luacyjnych natomiast usprawnianie nawyków językowycn wydaje się dobrym, ale mejedynym, sposoPem umożliwiającym zmiany reakcji seman tycznych. 26 Ibid., s. 88. W) PD08 Następna, często spotykana, linia zarzutów związana jest z przekwalifikowywaniem niearystotelizmu S O na antyarystotelizm. Przytacza się tu krytykę teorii sylogizmu Korzybskiego. Jednak zapomina się, że wcale nie postuluje on odrzucenia logiki sylogizmu. Odrzuca tylko „po­ stulat unikatowości reprezentacji podmiotowopredykatywnej" , na której oparta jest logika sy­ logizmu. Uważał on, że pewne decyzje niższego rzędu wymagają dwuwartościowej orientacji. 27 Korzybski zwrócił uwagę, że prawo tożsamości, A jest A, może być interpretowane, jak następuje: wszystko jest identyczne lub takie samo pod każ­ dym względem z samym sobą. Arystoteles i jego uczniowie twierdzili, że gdy coś podlega zmia­ nie, jakaś podstawowa „substancja" tego czegoś musi pozostać bez zmian . Z arystotelesowskiego punktu widzenia proces gromadzenia wiedzy to odnajdywanie „esencji" natury tej podstawo­ wej substancji, którą m o ż n a wyrazić definicją. Korzybski zaprzeczył sprawdzalnemu istnieniu takiej niezmiennej substancji. Interpretował on odkrycia nauk przyrodniczych jego czasów jako sugeruiace procesualny charakter wszechświata w którym zviemv. Tak wiec mc me iest z momen ' tu na moment identyczne pod każdym względem nawet z samym soba. W tvm herakliteiskim orzepływie wiecznych zmian poiawiaia sie jedynie obserwowane regularności Istnieie podobieństwo struktur nie iednakowość. Wiedza z kolei iestem 28 nirvcznvm odna,dvwaniem teao nodohieństwa Zanrzeczenie idei tożsamości nrzez Korzvhskieao zwiazaneiestwiec z rozhieznościami z teoria Arv _ . t o t l . a w noH,tawowvrh .a W n i a r h K o r i h l i stoteiesawpodstawowycnzaiozeniacmrvorzyDSK. uznał, ze tożsamość jaKo aosoiutna jednaKowosc pod Każdym względem me istnieje, w tym sensie, mimo ze m o ż e m y traktować je jako równowarto­ ściowe, A me jest A. INapisane na kartce papieru drugie A rozm się od pierwszego koordynatami czasoprzestrzennymi i rizycznym make-upem. 27 BARBARZYŃCA 97 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 92. �Paweł Kamiński 98 To nie oznacza, że Korzybski odrzuca A = A lub 1 = 1, traktując je jako jakieś iluzje. Postrzegając logikę i matematykę jako formy ludzkiego zacho­ wania angażującego reakcje semantyczne, inter­ pretuje on „ = " jako wskaźnik równowartości, który jest wyrazem umowy ludzkiej - zgody na ignorowanie różnic. Tak więc prawo tożsamości zastąpione jest w systemie niearystotelesowskim prawem równowartości. Korzybski odrzucił nie logikę dwuwartościową, a jedynie dogmatyczną, nieelastyczną dwuwartościową orientację, do któ­ rej ona prowadziła. Natomiast przyszłość widział w logice wielowartościowej Łukaszewicza wyrażo­ nej w kategoriach kontinuum i stopniowalności, w których i logika dwuwartościową miała swoje miejsce, stanowiąc pewien moment systemu. M . Kending w A memoir: Alfred Korzysta & His Work uwaia, że najciekawsze sformułowa­ nia Korzybskiego dotyczą neuro-lingwistycznych i neuro-semantycznych środowisk (oraz zaanga­ żowanych w nie mechanizmów neurologicznych) wyprowadzonych z teorii wiązania-w-czasie, co wprowadza podejście psycho-kulturowe na inny poziom rozważań, ukazując wyraźnie mechani­ zmy warunkowania kulturowego. Miało to dopro­ wadzić do uproszczenia i ujednolicenia założeń antropologii kulturowej, psychiatrii, empirycz­ nych nauk społecznych itd. Niezależnie od tego, j ak potoczą się dalej spo­ ry wokół SO, wiele z tego, o czym pisał Korzyb­ ski, przeniknęło do naszej kultury myślenia. W pewnym sensie zaczynamy rozumieć twierdze­ nia z 1933 roku. Niech świadczy o tym chociaż­ by wzmagające się zainteresowanie problemem relacji ciało - umysł (ogólniej funkcjonowaniem mózgu) czy rosnąca świadomość tego, że wszyst­ kie aspekty naszego życia są o wiele głębiej z sobą powiązane, niż nam się z początku wydawało. Charakter kontaktu ze środowiskiem, atmosferą, powietrzem i wodą, innymi formami życia, na­ szym środowiskiem chemicznym i jeszcze wie­ loma innymi zjawiskami, które ujawnienia ocze­ kują, stał się obiektem skupienia naszej uwagi. W swojej książce The Moral Collapse of the University: Professionalism, Purity and Aliena­ tion Bruce Wilshire opisuje szkolnictwo wyższe w Ameryce X X wieku. Jego analiza wskazuje na możliwe powody akademickiego ostracyzmu, na który skazany został Alfred Korzybski. Po pierwsze, teorię swoją rozwinął on jako „wolno­ myśliciel", nie wyłaniając się z żadnego ośrodka naukowego, który mógłby mu udzielić instytu­ cjonalnego wsparcia. Po drugie, nadając swojej pracy charakter interdyscyplinarny, skazał się na wizerunek intruza-dyletanta czerpiącego bezczel­ nie z zainteresowań i specjalizacji naukowców akademickich, stojących na stanowisku tradycyj­ nych podziałów dyscyplin. Wyłaniające się z tego wnioski dotyczące struktury, ewaluacji, abstra­ howania itd. były w pewnym sensie wezwaniem do autorewizji, które rzucone zostało zastanym tradycyjnym podziałom. Negatywny odbiór no­ watorskich teorii w historii nauki nie jest rzadki, szczególnie jeśli ma się do czynienia z myślą nową, weryfikującą tło, na którym przyszło jej zaistnieć. Dla stojących na barykadach myślenia klasycznego, krytykujących a priori semantykę ogólną, Korzybski miał ulubioną radę: „Nie mów, a zrób" . Jest to jasne ukazanie niewerbalnego charakteru pracujących mechanizmów dyscypliny Korzybskiego - zarówno jej siłę, jak i trudności, z którymi się borykać musiała. 19 30 28 Por. B.I. Kodish, op.cit. 3 0 29 B. Wilshire, The Moral Collapse of the University: Lakeville 1950, www.time-binding.org. M . Kending, A memoir: Alfred Korzybski & His Work, Professionalism, Purity and Alienation, Albany 1990. BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/464acc71ec6c85c69ddff10eec9b6f26.pdf d6ae9ccf5eaa6e20c91f0bf29f53df87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:846 Title A name given to the resource Jöngsziebü Biambyn Rinczen 1905-1977 / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.11-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I JONGSZIEBÜ B I A M B Y N z. 1 RINCZEN (1905-1977) D o t k l i w ą stratę poniosła o s t a t n i o m o n g o l i s t y k a , d y s c y p l i n a sobie coraz większą popularność 4 m a r c a 1977 r . z m a r ł w w skali zyskująca międzynarodowej. Ułan B a t o r profesor W Rinczen, w y b i t n y dniu przed­ s t a w i c i e l n a u k i m o n g o l s k i e j , z w i ą z a n y ścisłymi w i ę z a m i z Polską, w k t ó r e j miał w i e l u przyjaciół. Urodził między się 27 g r u d n i a 1905 r . w rosyjską wieństwie Buriacją d o pozostałych i Mongolią. członków Kiachcie, Był swej pogranicznym B u r i a t e m , lecz rodziny wybrał mieście w za przeci­ ojczyznę M o n g o l i ę i w p e ł n i i d e n t y f i k o w a ł się z M o n g o ł a m i . N i e b y ł a t o trudna d o podjęcia, różnice języka, wacja, nim, i która gdyż oba t e n a r o d y historii i kultury. zresztą określiła j a k można emocjonalny. sądzić, Wymaga cały motywy dzielą Bardziej życiorys dwojakiego t o k i l k u słów niewielkie interesująca prof. rodzaju wprowadzenia. — stosunkowo jest jej Rinczena. decyzja moty­ Kierowały intelektualny �12 SŁAWOJ Ojciec Profesora zresztą z a s o b n y m należał do SZYNKIEWICZ nielicznej inteligencji buriackiej, arystokratą. W ł a d a ł p i ę c i o m a j ę z y k a m i obcymi, m a d z i ł bogatą b i b l i o t e k ę , i n t e r e s o w a ł się f i l o l o g i ą buriacką i w t y m zakresie czasy ze szczególnym akcentem Buriatów. T a o s t a t n i a była s t o s u n k o w o dobrze XIX-wiecznych tura — badaczy owej na historię luki. W ńa o w e i lepiej niż Mongołów. Toteż młody Rinczen realizacji tego kulturę p o z n a n a dzięki w y s i ł k o w i b u r i a c k i c h i rosyjskich, daleko zwłaszcza l u d o w a — wypełnienia pozostawił k i l k a opracowań. Dał "on s y n o w i w s z e c h s t r o n n e wykształcenie, był zgro­ zamierzenia kul­ dążył do umacniała go ś w i a d o m o ś ć jedności k u l t u r a l n e j w s z y s t k i c h l u d ó w m o n g o l s k i c h , których c e n t r u m s t a n o w i l i t r a d y c y j n i e Chałchasi M o n g o l i i , c z y l i w ł a ś c i w i Mongo­ łowie. N i e należy p r z y t y m zapominać, ż e młodość R i n c z e n a przypadła w o k r e s i e n a s i l e n i a t e n d e n c j i p o n m o n g o l i s t y c z n y c h , i c h a s p e k t zaś k u l t u ­ r a l n y obok politycznego kształtował e m o c j o n a l n y motyw samookreślenia się R i n c z e n a . Te u w a r u n k o w a n i a sprawiły między i n n y m i , Rinczena istniała a t m o s f e r a że w domu rodzinnym przychylna dla zmian politycznych w Mon­ g o l i i , w t y m t a k ż e d l a r e w o l u c j i 1 9 2 1 г., k t ó r a z a p o w i a d a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć k r a j o w i i o d r o d z e n i a n a r o d o w i . D o m t e n służył S u c h e b a t o r o w i za m i e j s c e spotkań pewien z komunistami rosyjskimi, czas jako pomocnik i sam tłumacz Rinczen twórcy zaś pracował rewolucji przez mongolskiej. W k r ó t c e też został w y s ł a n y d o P i o t r o g r o d u ( L e n i n g r a d ) n a s t u d i a w t a m ­ tejszym Instytucie Języków Wschodu, g d z i e zetknął się z n a j w y b i t n i e j ­ szymi rosyjskimi orientalistami, w t y m mongolistami. Po powrocie niejsza współdziałał w Akademia Nauk) pracach K o m i t e t u N a u k koncentrując klorystycznych. Był dziennikarzem w Mongolii (póź­ się n a z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w c e n t r a l n e j gazecie „ U n e n " , fol­ profe­ sorem u n i w e r s y t e t u , j e d n y m z p i e r w s z y c h członków A k a d e m i i N a u k . Jego głęboka w i e d z a zywania w h i s t o r y c z n a , t a l e n t p i s a r s k i i w i e l k a umiejętność kontaktu różnych scenariusz z akcjach ludźmi sprawiły, propagandowych. pierwszego f i l m u że Na odwoływano prośbę mongolskiego się władz nawią­ do niego napisał m . i n . w latach I I w o j n y światowej miał mobilizować naród d o w a l k i z w o j s k a m i japoń­ Cogt Tajdż, który s k i m i p r z e z o d w o ł a n i e się d o b o h a t e r s k i c h t r a d y c j i . Z a p o z n a w a ł t e ż ś w i a t z kulturą i artykuły. mongolską wydając w językach obcych popularne książki Profesor Rinczen, podobnie j a k w i e l u l u d z i n a u k i w M o n g o l i i i i n n y c h krajach Wschodu, także pisarzem, również wykorzystywał talent wszechstronnie. a u t o r e m k i l k u powieści i zbiorów n o w e l . tłumaczeniami. „Zasłużonego swój Za dla K u l t u r y przekład Polskiej". Pana Język Tadeusza polski znał Był więc Zajmował się otrzymał order czynnie (obok 15 i n n y c h j ę z y k ó w ) i p o p o l s k u nadsyłał s w o j e a r t y k u ł y d o d r u k u w n a ­ szym k r a j u . Jego polszczyzna b a r w n e j postaci Profesora. była nieco a r c h a i c z n a , co d o d a w a ł o uroku �JQNGSZEBÜ W swej HIAMBYN działalności n a u k o w e j 13 R I N C Z E N 1905—1977 był równie wszechstronny. Zajmował się literaturą l u d o w ą , j ę z y k i e m , historią, badał z w y c z a j e i o b r z ę d o w o ś ć , organizację społeczną — zwłaszcza strukturę rodową, nizację p r a c y p a s t e r s k i e j , d ą ż y ł d o w y j a ś n i e n i a wierzenia, sklasyfikowania j e g o zainteresowań n a u k o w y c h skazana wodzenie, interesował gdyż się praktycznie orga­ zagadki o y e t i m . Próba jest n a wszystkim, co niepo­ należy do k u l t u r y m o n g o l s k i e j . Był k l a s y c z n y m przykładem wschodniego p o l i h i s t o r a , jednym z n i e l i c z n y c h już w drugiej połowie XX w. To zresztą, obok w i e l k i e j ż y w o ś c i u m y s ł u i przystępności w k o n t a k t a c h o s o b i s t y c h , s t a n o ­ wiło o jego nieprzeciętnym u r o k u i charyzmacie. Profesor R i n c z e n b y ł p r z e k o n a n y , całkiem zresztą słusznie, o dawności k u l t u r y m o n g o l s k i e j i w s w o i c h b a d a n i a c h kładł n a c i s k n a p o s z u k i w a n i e pierwowzorów czy h i s t o r y c z n y c h analogii d l a faktów n o t o w a n y c h współ­ cześnie. D l a t e g o w a ż n y rozdział j e g o t r u d u b a d a w c z e g o stanowią s t u d i a n a d s z a m a n i z m e m i l i c z n e e d y c j e tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h o szamańskim rodowodzie. K r y t y c y j e g o prac, rekrutujący naukowego j a k też p o l i t y c z n e g o , zację k u l t u r y się z a r ó w n o ze środowiska z a r z u c a l i m u n i e r a z nadmierną a r c h a i - M o n g o ł ó w . N i e r e z y g n o w a ł j e d n a k ze s w e g o założenia, ż e teraźniejszość tkwi swymi korzeniami w generalnego przeszłości. G d y t y l k o mógł, przez swą publicystykę próbował ożywiać tradycję l u b p r z y ­ najmniej w wiedzę o niej. Przysporzyło mu to znacznej popularności społeczeństwie, l e c z często b y ł a t o popularność a m b i w a l e n t n a , c o j e s t zrozumiałe w kraju pragnącym szybko wydobyć się z z a c o f a n i a , które z a z w y c z a j w u p r o s z c z o n y sposób k o j a r z y się z przeszłością. Na atrakcyjność j e g o p o s t a c i , zwłaszcza za granicą, składał się osobowości t a k ż e w y g l ą d z e w n ę t r z n y i z a c h o w a n i e ność tradycji. Nie przyodzianego prace w wyłącznie proponował właśnie — nosił garnituru, strój n a r o d o w y . imieniem Jongsziebü — stolice europejskie a jeśli rodu, do ktoś chciał którego obok wier­ zapamiętały Dążył d o tego, b y podpisywać (Rinczen), nazwę demonstrujące się uściślenia, zaliczał. w d e l i i z k o r a l o w y m i l u b s r e b r n y m i g u z a m i oraz to Tak posługując się w y ł ą c z n i e i m i e n i e m — p r z y j m o w a ł zasłużone d o k t o r a t y honoris i i n n e wyróżnienia go swoje causa zagraniczne. I n t e l e k t s w ó j i osobę o d d a ł c a ł k o w i c i e w służbę i d e i , którą r e a l i z o w a ł całe ż y c i e — ginącej w ocaleniu od zapomnienia procesie szybkich Mongolia. Występował w bogatych przeobrażeń, jakim treści d a w n e j podlega kultury współczesna o b r o n i e w i e l u z j a w i s k u z n a n y c h za wsteczne, w s k a z y w a ł n a w a r t o ś c i z a w a r t e w n a l e ż ą c y c h j u ż d o przeszłości s y s t e m a c h szamańskim i l a m a j s k i m . U m i a ł — w b r e w p o z o r o m — oceniać j e chłodno i z d y s t a n s e m i b y n a j m n i e j n i e i d e n t y f i k o w a ł się z n i m i w sensie k o n - fesjonalnym. doktryny Interesowały go one w takim samym stopniu, j a k inne r e l i g i j n e , a z w ł a s z c z a k a t o l i c k a , którą s t u d i o w a ł z d u ż y m za­ angażowaniem. Profesor R i n c z e n w y c h o w a ł k i l k a pokoleń badaczy, filologów i e t n o - �14 SŁAWOJ grafów, być może s p r a w n i e j s z y c h SZYNKIEWICZ od mistrza w metodologii badań, a l e ustępujących m u z a k r e s e m z a i n t e r e s o w a ń i z a s o b e m w i e d z y . J e g o u c z n i o ­ wie są w s p ó ł c z e s n y m i naukowcami z określoną specjalizacją, on sam należał d o k a t e g o r i i u c z o n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , j a k i c h j u ż się n i e s p o t y k a . Być może jego współczesnej wiedzy zamyka symbolicznie pewien okres w dziejach gromadzenia f a k t o g r a f i c z n e j . P r z y g o t o w a ł o n n i e z b ę d n e m a t e r i a ł y d o podjęcia koniecznego Profesor atlasu śmierć m o n g o l i s t y k i , okres szczególnie i n t e n s y w n e g o nie dzieła — doczekał próby syntezy publikacji etnograf iczno-językowego wiedzy największego o kulturze swego mongolskiej. zamierzenia M o n g o l i i . Będzie o n stanowił — wybitny wkład Zmarłego w p o w s t a n i e o w e j s y n t e z y . B o g a t e materiały, które zebrał w swym a r c h i w u m , również posłużą t e m u c e l o w i . Być może z czasem p o w s t a n i e t a k ż e p r a c a , k t ó r ą chciał z a k o ń c z y ć s w o j e ż y c i e , a której n i e rozpoczął — w s z e c h s t r o n n a m o n o g r a f i a C z y n g i s - c h a n a i jego e p o k i . Jego z a l e t y sprawiły, że b y ł s z a n o w a n y p o w s z e c h n i e przez wszystkich, k t ó r z y p o t r a f i ą cenić g e n i u s z l u d z k i w y r a s t a j ą c y n a g l e b i e r ó ż n y c h k u l t u r . D l a t y c h , którzy go znali i k o r z y s t a l i z jego wiedzy, był profesor Rinczen s w e g o r o d z a j u instytucją. C i e s z y l i się n a k o l e j n e z n i m s p o t k a n i a , r a d y i d y s k u s j e . W y d a w a ł się b y ć n i e ś m i e r t e l n y m , j e d n a k b ł y s k a w i c z n e s t ę p y c h o r o b y s p r a w i ł y , że p o z o s t a n i e po­ już t y l k o w p a m i ę c i , u t r w a l o n e j w i e l o m a p u b l i k a c j a m i w M o n g o l i i i zagranicą. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30c444d9f2e56d47e208b60d987d7319.pdf f493ffeee53f005373e94d2de84d6881 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6404 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Conrad, Joseph (1857-1924) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5977 Title A name given to the resource Joseph Conrad i "ciemności " afryki Środkowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.113-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Balandier, Georges Coquery-Vidrovitch, Catherine Halen, Pierre Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zapis dyskusji Silvere Monod: Znalazłem się tutaj zamiast Zdzisła­ wa Najdera, polskiego profesora, wybitnego znawcy Con­ rada, autora jego najlepszej biografii. Profesor bardzo chciał być dzisiaj z nami, ale niestety nie było to możliwe. Nie jestem afrykanistą, moja znajomość Afryki ogra­ nicza się do dwóch krótkich misji, kiedy wykładałem w Abidżanie i w Bangui. Jednak chciałbym powiedzieć, że aby zrozumieć i poznać postawę Conrada wobec Afry­ ki i kolonializmu, nie wystarczy przeczytać Jądro ciemno­ ści. Trzeba poznać także pewną nowelę, krótką, ale nie­ samowicie gęstą, zatytułowaną Placówka postępu, w której widzimy bardzo surowy osąd rekrutacji urzędni­ ków wysyłanych do Afryki przez kolonialne mocarstwa. Mogę przytoczyć kilka chronologicznych faktów dla rozjaśnienia debaty. Kontakt Conrada z Afryką zaczął się, kiedy miał osiem czy dziewięć lat. Gdy poszedł do szkoły, zobaczył mapę Afryki z kolorami oznaczającymi kraje kolonizatorów i z wielką białą plamą - regionem jeszcze nieeksploatowanym. Potem opowiadał - nie wiem, czy to prawda, ale opowiadał wiele razy i być mo­ że siłą opowiadania w to uwierzył - że położył rękę na tym białym obszarze i powiedział: pojadę tam, kiedy będę duży. Był to region Konga. Owo zdarzenie miało miejsce mniej więcej w 1866, kiedy nazywał się jeszcze Józef Konrad Korzeniowski. Później w latach 1889-90 opano­ wany pragnieniem tej podróży faktycznie udał się do Konga. Formalności pozałatwiał wykorzystując swoją znajomość z wdową po dalekim kuzynie, Aleksandrze Paradowskim. Margueritte Paradowska z urodzenia Francuzka, mieszkała w Brukseli, i to ona poleciła go fir­ mie, która eksploatowała Kongo. Conrad został zatrud­ niony nie jako agent handlowy, ale jako kapitan statku, który miał pływać po rzece Kongo. Przybył do Afryki i przebył długą trasę do Kinszasy, częściowo na piecho­ tę, częściowo będąc niesiony. Tam w końcu objął do­ wództwo małego statku parowego, który nazywał się Król Belgów, na którym dopłynął do Stanley Falls. Padł ofiarą dezynterii, wrócił do Kinszasy, a mając podpisany kontrakt na trzy lata, robił, co mógł, aby go odesłano z powrotem do Europy, gdzie długo chorował na mala­ rię. W 1895 opublikował swoją pierwszą powieść Szaleń­ stwo Almayera. W 1898 zaczął pisać Jądro ciemności na zamówienie szefa edynburskiego pisma „Blackwoods Magazine”, które miało wydać tysięczny numer. Publi­ kacja miała miejsce w 1899, została wznowiona w 1902, w zbiorze, gdzie Jądro ciemności sąsiaduje z dwoma inny­ mi historiami Młodością i U kresu sił. Mamy więc mło­ dość, w Jądrze wiek dojrzały, a w U kresu sił —starość. Następnie trzeba przywołać korespondencję z Ro­ gerem Casementem, którego Conrad spotkał w Kon­ gu. To osobowość dosyć złożona, trochę urzędnik, tro­ chę dziennikarz, trochę podróżnik, w 1903 rozniecił wielką kampanię przeciwko eksploatacji Konga przez Leopolda II. Conrad poszedł jego śladem, napisał kil­ ka listów, w których wyraził się żywo, a nawet bardzo S ilvere G eorges B alandier, C atherine C oquery-Vidrovitch , PlERRE H ALEN, E lIKIA M ’BOKOLO, M onod , J ean O masombo -T schonda Joseph Conrad i «ciemności» Afryki Środkowej Zbeletryzowane świadectwo o Kongu1 czy bajka końca wieku? ostro przeciwko kolonializmowi belgijskiemu. Jednak stopniowo przekazał zadanie swojemu przyjacielowi Cunninghamowi Grahamowi, wielkiemu znawcy Ameryki Południwej, bardzo zaangażowanemu w licz­ ne kampanie. Przedstawiając Grahama Casementowi, Conrad powiedział: jest socjalistą, ale nie zwracaj na to uwagi, nie bój się, to powierzchowne, i rzeczywiście Gra­ ham wsparł kampanię Casementa. Później Conrad trochę negował swoją przyjaźń z Casementem, gdyż był on Irlandczykiem zatrzymanym2 w Irlandii na nie­ mieckim statku podwodnym w czasie pierwszej wojny światowej i został powieszony. Odnośnie do okresu międzywojennego można by przywołać Andre Gide’a, który inspirował się Conra­ dem, pisząc Voyage au Congo [Podróż do Konga]. Kolejną ważną datą do zapamiętania jest 1975 konferencja afrykańskiego pisarza Chinuy Achebe,3 który zadeklarował, że Conrad był pieprzonym rasistą (a bloody racist) , a Jądro ciemności okropną i żało­ sną książką. Inni afrykańscy pisarze sprzeciwili się deklaracjom Chinuy Achebe, było to jednak wielkie wydarzenie. Na końcu chciałbym jeszcze zauważyć, że w 1979 Apocalypse Now Francisa Forda Coppoli jest w jakiś spo­ sób interpretacją Jądra ciemności i hołdem dla Conrada. Elikia M’Bokolo: Będę kontynuował temat afry­ kańskiej lektury, czy raczej afrykańskich lektur Conra­ da. Rzeczywiście uderzyło mnie odczytanie Jądra ciem­ ności Chinuy Achebe. Jednak trzeba przypomnieć, że Chinua Achebe to nie byle kto. Powiedziałbym, że to fundator współczesnego powieściopisarstwa afrykań­ skiego, tak jak Senghor jest figurą poety afrykańskie­ go, a Soyinka afrykańskiego dramaturga. I to prawda, że Achebe rozwija - udowadniając i cytując - ideę, że Jądro ciemności jest utworem głęboko rasistowskim. Odsyła on nas do problemu pisarstwa Conrada, a więc do wymiaru czysto literackiego, do produkcji tekstu, 113 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ która jest problemem ważnym. I dorzuca, że Conrad nie zadbał o jasne zaznaczenie granicy ochronnej (cor­ don sanitaire) - to jego wyrażenie - między nim, Jose­ phem Conradem, który poznał Kongo, i narratorem, który opowiada tę niesamowitą przygodę. Wyznam, że lubię Jądro ciemności i byłem zaszokowany podejściem Chinuy Achebe, skłaniałem się do sądu, że było ono niesprawiedliwe. Jednak przeczytawszy tekst ponow­ nie, zobaczyłem, że nie jest on taki niesłuszny. Próbo­ wałem uporządkować fakty, oddając hołd Conradowi, znanemu jako ten, który był w Kongu w 1890, i jako ten, który nie wytrzymał życia tamże, gdyż na miejscu został jedynie sześć miesięcy. Biorąc pod uwagę fakty w odniesieniu do tekstu, oskarżenie Chinuy nie jest koherentne. Pozostaje jednak pytanie - czy nie można sprawić, żeby tekst przemówił inaczej? Przed chwilą mój po­ przednik rozpoczął od tego, co w istocie będzie stano­ wiło przedmiot mojej wypowiedzi. Nie ujmując nicze­ go Jądru ciemności, sądzę, że nie zrozumiemy nic z afrykańskiej przygody Conrada i z jego wizji Afryki, jeśli nie umieścimy obok właśnie tego małego opowia­ dania, które Silvere Monod przed chwilą przywołał, a które moim zdaniem jest jeszcze mocniejsze niż Jądro ciemności. Tekst ten nosi tytuł Placówka postępu (The Outpost of Progress), został napisany dwa lata przed, a opublikowany rok przed Jądrem ciemności. To opo­ wiadanie, bo tak określił tekst Conrad, zostało opubli­ kowane w zbiorze Opowieści niepokojące (The Tales of Unrest). Naturalnie, nie jest to powieść, ale coś, co czyta się raczej jak sztukę teatralną. Czuje się w nim rodzaj zażenowania pisarza, który chciał coś napisać i w rezultacie pisze coś innego, co - powiedziałbym na­ wet - czyta się jak sztukę teatru klasycznego, jak tra­ gedię klasyczną. Mówię tu oczywiście o klasycyzmie francuskim, gdyż Conradowi udało się dzięki niezwy­ kłemu wyczynowi zwięzłości skumulować ogromny dramat, ulegając trochę - nie wiem, czy był tego świa­ domy czy nie - regule trzech jedności. Jedność miej­ sca: dramat rozgrywa się w zamkniętym miejscu w placówce handlowej - która jest centrum kolonial­ nego przedsiębiorstwa. Jedność akcji: w szybkiej lektu­ rze można pomyśleć, że akcja to jest w rezultacie dra­ mat, który reżyseruje dwóch Białych. Conrad mówi 0 dwóch Białych, a nie o dwóch kolonizatorach - i ci Bia­ li kończą zabójstwem, a następnie samobójstwem. 1 w końcu jedność czasu. A czym jest ten zamorski czas? Czas tego handlowego okresu kolonializmu, czas w kolonialnym systemie, który jest jeszcze koloniali­ zmem gromadzenia - przynajmniej w tym opowiada­ niu. To nie jest ten sam czas, co w Jądrze ciemności, który jest czasem kolonializmu plądrowania, gdzie, li­ czy się każda chwila, każdy dzień - inaczej niż w kolo­ nializmie gromadzenia, gdzie czas jest bardzo rozrze­ dzony. To jest bardzo długi czas oczekiwania, i ci dwaj ludzie, czekają na coś, co w końcu się nie zdarza. I chociaż można by powiedzieć, że jest to czas bardzo długi, gdyż trwa kilka miesięcy, w efekcie jest to czas bardzo krótki, a w każdym razie bardzo homogeniczny, zintegrowany. Ta sztuka wydaje mi się szczególnie ważna. Przede wszystkim dlatego, że w wielu aspektach zapowiada Ją ­ dro ciemności, a ponadto Conrad sam odczytał ją w sposób, który należy przedyskutować. W liście do swojego wydawcy tłumaczył, że opowiadanie jest świa­ dectwem tego, co widział. Mówi: to, co zrobiłem, to odarłem się ze wszystkiego, z wyjątkiem litości i odrobiny pogardy dla tych dwóch postaci, zapisując fakty, które do­ prowadziły do katastrofy. Katastrofą jest zabójstwo Carliera przez Kayertsa i samobójstwo tego drugiego. Skądinąd ten dwumian jest bardzo interesujący, gdyż rozpoznajemy w nim z całą oczywistością Kayertsa Flamandczyka i Carliera - Walończyka, a więc założy­ cielski dwumian kolonizacji Konga przez Leopolda II. To, co mam do powiedzenia, układa się w trzy se­ rie, krótko je zreasumuję. N a początku położę akcent na obraz Białego w tym tekście. Uderza mnie fakt, że Biali pojawiają się w nim najczęściej anonimowo. Conrad przedstawia ich jako Białych. Z jednej strony mamy Białych z kolonii, wszystkich miernych, prze­ ciętnych, z drugiej zaś Białych z metropolii, którzy ma­ ją bzika na punkcie wysyłania do kolonii właśnie ludzi tak miernych. Portret Carliera i Kayertsa, to - proszę wybaczyć sformułowanie - dwóch żałosnych burżujów, z których jeden pracował w administracji służb telegraficznych, a drugi był żołnierzem. Conrad mówi szczerze: dwóch imbecyli, znaleźli się tu w Kongu jak dzieciaki w ciem­ ności, czy jak niewidomi w wielkim pomieszczeniu, nic nie rozumieją, niczym się nie interesują poza upływem dni dzielących ich od powrotu parowca. Upływ dni to jest właśnie ten długi czas, który ostatecznie jest cza­ sem bardzo krótkim. Ludzie ci, którzy biorą się za no­ śnik cywilizacji, są zwykłymi głupkami, ignorantami, dopiero w oczekiwaniu na parowiec odkrywają Alek­ sandra Dumasa, Honore Balzac’a, i w ich głupocie, mówi Conrad, biorą D ’Artagnana i ojca Goriot nie za postaci fikcyjne, ale za ludzi, którzy rzczywiście istnie­ li. Sądzę, że kłóci się to jednak z interpretacją Achebe, gdyż w tym małym tekście portret Białych jest ma­ ło pochlebny, zakreślony bez uprzejmości, mocnymi słowami i niepozostawiający miejsca na sympatię dla kolonializmu. Jednak ważniejsza wydaje mi się obecność Afryki w tym tekście, gdyż Afryka ukazuje się tu pod postacią jednostki. Jean Omasombo powiedział przed chwilą, że u Kapuścińskiego Afrykanie nie ukazują się jako jed­ nostki, a jako kultura. Powiedziałbym, że właśnie taki jest kolonialny dyskurs czasów Conrada, dyskurs lat 90. Wtedy - w każdym razie w Kongu - jest to kolo­ nializm tryumfujący, leopoldyjski, ale w tym samym czasie rozgrywa się kampania antyleopoldyjska, w któ­ 114 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ rej Conrad brał udział, nawet jeśli rozpoczęła się ona dwanaście lat wcześniej, niż do niej przystąpił. W owym czasie nawet ci, którzy sprzeciwiają się kolo­ nializmowi, mówią o Afrykańczykach jak kolonizatorzy - opisują raczej archetyp niż indywiduum. Tymczasem Conrad, jak sądzę, jest jednym z pierwszych powieściopisarzy, którzy pisząc o Afryce, ukazują nam jednostki. Jest tam szef afrykański Gobila - nie mam czasu dłużej się nad tym zatrzymać - jest para: Makola i jego żona. Tamtejsi nazywają go Makola, on sam przedstawia się jako Mr Price, wraz z całym zangielszczeniem, jakie re­ prezentowali Sierraleończycy w tamtym czasie. Kiedy patrzymy na tę postać i na to, co mówi o niej Conrad, mamy rzeczywiście wrażnie, jeśli uczynić mały ana­ chronizm, antycypacji tego, co Franz Fanon napisze w Czarnej skórze, białej masce. Ta postać jest zarazem Makolą - czarną skórą i Mr Price’em - białą maską. Jednak jest to bardziej skomplikowane, gdyż u Fanona figura Czarnego Białego jest figurą istoty wyalienowa­ nej, wykulturowanej, która próbuje się odnaleźć, zaś Conrad jest dość subtelny i wyrafinowany, aby przed­ stawić nam Price-Makolę raczej jako kogoś, kto gra podwójną grę. Conrad długo pokazuje jego pogardę dla Białych i to, że wciąż praktykuje on kult ciemnych bo­ gów lasu i - i to wydaje mi się sercem tej tragedii prawdopodobnie przyrzeka bogom ofiarę z martwych Białych, aby to bogowie mogli odegrać rolę kolonizato­ rów. Interesujące jest także, że prawdopodobnie po raz pierwszy widzimy jednostkę kobiecą - panią Makolę. Jest tu, ma dzieci, gotuje, ale jest także aktorką tego dramatu, gdyż będzie uczestniczyła w zwrocie stano­ wiącym centrum tej sztuki. Przechodzę do drugiej sprawy - sposobu, w jaki Afryka jest przedstawiona jako terytorium, jako natu­ ra, jako kraj. Występują tu raczej zarazem elementy georafii fizycznej, geografii ludzkiej i prawdopodobnie geografii handlowej, niż prosty opis o charakterze etno­ graficznym, co było przecież tendencją tamtego czasu. Powiedziałbym jeszcze, że Conrad przedstawia nam naturę ludzką Afrykańczyków. Odnajdujemy wielość Afryki, ale to nie jest wielość Kapuścińskiego, który przemieszczając się z miejsca na miejsce, odkrywa róż­ ne Afryki. Jest to wielość Afryki w miejscu bardzo za­ mkniętym. Conrad pokazuje nam, że jest to Afryka gorąca, parząca życiem, Afryka w ruchu. To bardzo in­ teresujące, widzimy raczej grupy społeczne niż etnicz­ ne, grupy społczne, które ukazują różne sposoby uczestniczenia w świecie. Widzimy na przykład po­ średników handlu europejskiego, widzimy kolaboran­ tów kolonialnego przedsiębiorstwa, ale którzy nie są takimi znowu kolaborantami, gdyż przy pierwszej oka­ zji, kiedy napięcie staje się bardzo silne, ci - powiedz­ my - kolaboranci uciekną. I mamy jeszcze wszystkie okoliczne wioski. Skądinąd dyskurs kolonialny także jest obecny w tym małym tekście - dyskurs kolonialny, dla które­ go Conrad zakłada ową granicę ochronną (cordon sa­ nitaire). Każe mówić Kayertsowi i Carlierowi zadziwia­ jącymi zdaniami. Posłużę się przykładem dwóch z nich. Carlier, Walończyk w pewnym momenci mó­ wi: Il est nécessaire d’exterminer tous les Nègres avant de pouvoir rendre le pays habitable4 [Trzeba koniecznie wy­ tępić wszystkich czarnuchów, aby ten kraj mógł się nadawać do zamieszkania]. Może nas to zaskoczyć, ale jest w tym część dyskursu kolonialnego z 1890 roku. Dyskursu, który nie jest wyłącznie dyskursem leopoldyjskim, ale dyskursem, który słyszymy np. w niemiec­ kim kolonializmie Afryki Południowo-Zachodniej, czy Tanganiki, czy w niektórych pochodnych koloniali­ zmu francuskiego, wystarczy przypomnieć sobie spra­ wę kolumny Voulet - Chanoine.5 Istnieje jeszcze jedno wyrażenie, na którym chciał­ bym się zatrzymać. Kiedy jeden z tych rzekomych współpracowników, tragarz z kompanii handlowej na­ leżącej do państwa, które założyło tę placówkę, decy­ duje się zbiec, jeden z dwóch Białych mówi: ah, ces brutes ingrates, nous prenions soin d’eux comme si c’était nos enfants6 [Ach, te niewdzięczne bydlaki, opiekuje­ my się nimi, jakby to były nasze dzieci]. To sformuło­ wanie - jeśli mogę tu przywołać moją własną osobę słyszałem wiele razy w 1960, kiedy upadał w Kongu belgijski kolonializm: Ach, ci niewdzięcznicy, zajmowa­ liśmy się nimi, jakby to były nasze własne dzieci. Chciałem także powiedzieć słowo o tym, w jaki sposób rozwija się tragedia, a więc powrócić do proble­ mu pisania. Wydaje mi się, że mamy tu do czynienia z dwoma możliwymi odczytaniami. Pierwszym, takim jakie proponuje nam Joseph Conrad, kiedy mówi: za­ pisałem zdarzenia, które doprowadziły do dramatu. Con­ rad kładzie akcent na bohaterów, którzy przez ich wła­ sną głupotę, ale także poprzez nieprzystające do kontekstu reakcje, przez pasje i namiętności, jakie roz­ budzają, prowokują tragedię. Chciałbym zakwestionować to odczytanie i zapro­ ponować inne. Dlatego zacząłem, mówiąc, że tę nowe­ lę można by czytać jak tragedię klasyczną. Kiedy czy­ tam ten tekst, mniej wierzę w inicjatywę bohaterów czy antybohaterów niż w rodzaj fatalizmu, który nad nimi ciąży. Fatalizmu, który tłumaczy się między inny­ mi poprzez fakt, że miejsce, ta placówka postępu, jest miejscem zamkniętym. Można więc powiedzieć, że je­ dyną rzeczą obecną w tym miejscu jest śmierć. W tej placówce handlowej są obecne trzy elementy: dom Białych, dom Makoli-Price’a i przede wszystkim obraz, który otwiera nowelę i który ją zamyka - krzyż, na któ­ rym jest powieszony założyciel placówki. Więc od po­ czątku przedsiębiorstwo kolonialne jest przedsiębior­ stwem śmierci, w którym umierają Czarni, ale także i kolonializatorzy. Nowela zamyka się samobójstwem Kayertsa, który również zabija się na owym krzyżu. Jest jeszcze cała seria rzeczy, którym można by się przyjrzeć szczegółowo: sposób, w jaki są przywołane słońce, wil­ 115 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ goć, gorączka. Myślę, że można łatwo stwierdzić i mówi nam to Conrad - że projekt cywilizowania Afryki, jest projektem skazanym z góry na porażkę. To bardzo różne od Jądra ciemności. Jeśli pozwolicie, zakończę w tonie osobistym. Uro­ dziłem się w Kinszasie i kiedy dorastałem, poszedłem do collègue’u mówiąc w lingala, który jest językiem mojej edukacji oraz po francusku. Collège mieścił się w pobliżu końcowej stacji kolei żelaznej Matadi Léopoldville [dziś Kinszasa - przyp. tłum.], wiele pisa­ no o tej linii kolejowej, zanim powstała linia Kongo Ocean. Był to koniec lat 50. Przed dworcem był wy­ rzeźbiony fresk, na którym wyryto napis, którego wów­ czas nie rozumieliśmy: Aperire terram gentibus. Po kil­ ku tygodniach łaciny zrozumieliśmy: Otworzyć ziemię narodom. Otworzyć ziemię - ziemię dziką, narodom oczywiście cywilizowanym. Muszę podkreślić, że ja osobiście i wielu z mojego pokolenia, byliśmy zamiło­ wanymi czytelnikami, jednak - i może się to wydać dziwne - nigdy nie słyszeliśmy o Josephie Conradzie. Powiedziałbym nawet, że - cóż za paradoks - do dzi­ siaj wielu mieszkańców Konga nigdy nie słyszało jego nazwiska. Kiedy przeczytałem Placówkę postępu, wydało mi się, że kolonializm belgijski, który przejął dziedzictwo Leopolda II, pozostał wierny owej idei cywilizacji, a co Conrad pokazywał nam od początku, projekt ten był z góry skazany na niepowodzenie. W serce te­ go kontynentu ciemności - mówi on, zapowiadając inne opowiadanie - można było oczywiście wkroczyć, natomiast z całymi trudami świata, nie dało się go cy­ wilizować. W Afryce albo się umiera, albo się ją opuszcza, w pewnym sensie, będąc wyrzuconym za drzwi. To wydaje mi się fundamentalnym sprostowa­ niem tego odczytania Jądra ciemności, którego doko­ nał Chinua Achebe. Georges Balandier: Dziękuję za to piękne odczy­ tanie. Pokazuje nam Pan, że poprzez pisarstwo aspekt subiektywny, gdyż nie pisze się bez niego - ma­ my dostęp do perspektywy, która długo się formowała w dziedzinach naukowych dotyczących Afryki. Uwa­ żam, że Conrad daje więcej do myślenia o tym, czym były stosunki kolonialne w Afryce Środkowej, niż pra­ ce antropologiczne, etnologiczne, socjologiczne aż do czasów stosunkowo niedawnych, nieprawdaż? Jednak przede wszystkim uderzyła mnie, kiedy Pa­ na słuchałem, waga, jaką odegrała Afryka Środkowa, a w szczególności Kongo, w kwestionowaniu [tych sto­ sunków] przez pisarzy. Przywołał Pan Placówkę postępu, tragedię klasyczną, w tym przypadku francuską. Przy­ pomnę, że Aimé Césaire obrał także Afrykę Środkową - po tragedii Lumumby7 - za temat dzieła teatralnego, a nie poezji. Czyż Conrad nie przywołuje również na myśl Zakrętu rzeki noblisty Vidiadhara Surjprasada Naipaula, w którym odnajdujemy ten sam rodzaj podwa­ żania, kwestionowania, tylko w przeprowadzony w spo­ sób trochę bardziej ckliwy? Ukazuje nam się całe bo­ gactwo debaty, którą rozpoczynamy Conradem. Pierre Halen: Ponieważ mój starszy brat, Elikia M ’Bokolo właśnie przywołał jako historyk literaturę i ponieważ został przywołany status literatury w dys­ kursie o Afryce, wypowiem się z punktu widzenia czło­ wieka parającego się literaturą, gdyż taka jest moja skromna specjalność. Zadam się jednak troszeczkę na pole historii, aby przypomnieć dwa elementy kontek­ stu, które muszą zostać przywołane. Pierwsza rzecz na temat stosunku Conrada do Afry­ ki: byłbym bardzo ostrożny w stwierdzeniu, że Conrad był jej wielkim entuzjastą, mimo epizodu białej plamy na mapie, który często opowiadał. Myślę, że Conrad, kiedy akceptował to stanowisko, musiał się ograniczyć do przyjęcia go, ale nie było to wcale to, czego chciał. On widział się raczej jako kapitan wielkich żeglug, któ­ rego jakiś oficer marynarki handlowej ogranicza do prowadzenia małych, dyszących statków na wodach rzeki, która przecież nie jest otwartym morzem. I to właśnie jest częścią jego doświadczenia. Nie jechał tam z entuzjazmem i wrócił tak szybko, jak się dało. Drugi element kontekstu historycznego, to że te dyskursy literackie - jeśli rzeczywiście ich pierwsza na­ tura jest z gruntu literacka - wkraczają jednak w stan wojny dyskursów. Ten stan wojny przeciwstawia w tamtym czasie bardzo wyraźnie kraje europejskie, które oskarżają się wzajemnie o zło kolonializmu. Mię­ dzy Francją a Niemcami bardzo długo trwały oskarże­ nia w stylu: wy jesteście złymi kolonizatorami, my je­ steśmy dobrzy. Za każdym razem, gdy jeden z krajów kolonizatorów opisywał wstrętną sytuację poza jego własną strefą, był to oczywisty sposób waloryzowania samego siebie. Myślę, że jakkolwiek było z intencjami, jednym z efektów dyskursu literackiego Conrada od­ nośnie Afryki Środkowej było uczestnictwo w wielkiej wojnie obrazów, które dostarczały sobie systemy kolo­ nialne w tamtym czasie. Szczególnie Wolne Państwo Kongo i Anglia nie ustawały we wzajemnym oskarża­ niu się o eksploatowanie ludności, o odpowiedzialność za brutalne, niecywilizowane traktowanie itd. Wszyst­ kie te wypowiedzi miały na celu usprawiedliwienie rę­ ki położonej na nowym terytorium. Myślę na przykład o sprawie Stokesa - która miała miejsce mniej więcej w tym samym czasie - który został zatrzymany, gdyż w końcu znaleziono Anglika, który źle się prowadził. Każdy z tych krajów był zainteresowany możliwością powiedzenia czegoś złego o innych, w czasie systemu, tak różniącego się od tego dzisiaj, kiedy nie wiemy już za dobrze, jak przebiegają europejskie granice. Jeśli chodzi o tamten czas, to tkwimy w kontekście nacjo­ nalizmów i trzeba to sobie przypomnieć. Przywoławszy te dwa elementy historyczne, wrócę na teren literatury, gdyż uważam przywołaną wcze­ 116 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ śniej ideę, aby dostrzec w Placówce postępu aspekt te­ atralny, za bardzo interesującą i trzeba by było zbadać ją na wskroś. Pierwsza reakcja teoretyka literatury jest taka: uwaga, to jest literatura! N a przykład, możecie zestawić ten mały kawałek literatury z Czekając na Godota. Jest tam coś bardzo nowoczesnego w sposobie pisania, mamy faktycznie dwie postaci, same, pozba­ wione pokoju, pozbawione prawdy, pozbawione me­ tropolii, na próżno oczekujące pomocy ze strony syste­ mu kolonialnego, które są skazane na siebie. Pierwszy sens tej tragedii można odczytać bez całego kontekstu, ona ma swój własny język. Przypomnę tylko tytułem wstępu, co można zrobić z tym tekstem w literaturze światowej z punktu widze­ nia komparatystyki. Status Jądra ciemności, i w mniej­ szym stopniu Placówki postępu jest statusem bardzo sil­ nym w historii literatury europejskiej. Jest on tak silny, gdyż jest to dzieło, jak to zostało już pokazane, ustana­ wiające jakiś rodzaj dyskursu. Ogromna ilość pisarzy czytała Jądro ciemności i widziała w nim prawdę o Afry­ ce lub prawdę o kolonializmie. Wiara w wartość doku­ mentalną tego świadectwa nie przestaje być odczuwa­ na i dziś. Dzieło jest ogromnie silne i powiedziałbym, jak każdy założycielski mit, daje słowa i obrazy, które później zostają podjęte i dyskutowane. To prawda, że znajdziecie Conrada u Gide’a, który będzie przechadzał się po Afryce trzydzieści lat póź­ niej, będzie wielbicielem Conrada i wprowadzi go do Francji lat 20. Przedstawi go jako zbawienie francu­ skiej literatury, gdyż Conrad wnosi odległe kraje, ak­ cję. Więc Gide przechadza się z Jądrem ciemności w Afryce i dziwi się, że pejzaż nie odpowiada temu przedstawionemu przez Conrada. Nie odwiedza tych samych miejsc, jest tam w innym czasie, ale mimo to dziwi się: jak to się dzieje, że u Conrada wygląda to tak, a to co widzę, nie jest takie. Znajduje się tysiąc kilome­ trów dalej, ale mimo wszystko to mu nie przeszkadza. Sądzi, że jeśli afrykański pejzaż, który widzi, nie odpo­ wiada konradowskiemu, to nie Conrad kłamał, ale pejzaż jest błędny. Céline w Podróży do kresu nocy również będzie pod wpływem Jądra ciemności. Są tam oczywiście i inne in­ spiracje, jednak Jądro ciemności odgrywa ważną rolę we wszystkich epizodach afrykańskich, które pozwalają przedstawić przygodę à la Kurtz. Kurtz staje się tu Ro­ binsonem, ale w głębi jest to ten sam problem. Później będzie nam opowiadał Afrykę Moravia w Passegiate africane [Afrykańskie przechadzki, 1987] iw Kobiecie leopardzie - rzeczy całkiem interesujące. Następnie bę­ dzie Naipaul, będzie Graham Green. Postać Querrego8 u Greena mówi w placówce misyjnej: I have come to an end. Doszedłem do końca, do kresu ciemności, do kresu nocy. Jest to wciąż ta sama idea, że Afryka jest w pewnym stopniu kresem, końcem. Zostanie to podjęte przez literaturę afrykańską, gdyż autorzy afrykańscy nie przestają czytać Conrada i się nim posługiwać. Reutylizują znaki conradowskie, które skądinąd nie są rzeczą afrykańską, ale to już in­ na kwestia. Bolya Baenga rozpoczyna swoją pierwszą powieść Cannibale [Kanibal] przykładowym cytatem z Jądra ciemności, co znaczy, że ten pisarz z Konga wpi­ suje się w pewną linię pokrewieństwa. Komparatystyka może zainteresować się szerzej potomkami tej wizji. Dlaczego owa wizja jest tak silna, dlaczego opano­ wała nie tylko dyskurs literacki, ale także inne strefy dyskursu? To byłoby dosyć łatwo pokazać. Dyskurs Conrada odnajduje się oczywiście w przedstawianiu Afryki w kinie, w reklamie, w paraliteraturze - powie­ ściach szpiegowskich, kryminałach, komiksach, no i oczywiście w dziennikarstwie. Podczas kryzysu kongijskiego dziennikarze stop­ niowo tracą kompetencje, w sensie prawdy scholastycznej, jeśli można powiedzić, prawdy dziennikar­ skiej, i skoro rozumieją coraz mniej z tego, co się dzieje, i mają coraz mniej informacji na przestrzeni sześciu miesięcy, snują opowieść o Afryce conradow­ skiej. To zostało pokazane na podstawie najpoważniej­ szych belgijskich gazet. To znaczy, że dyskurs politycz­ ny, decyzje polityczne zostały podjęte według analizy przeprowadzonej przez kompetentnych i poważnych ludzi, którzy, nie posiadając dostatecznych informacji, przedstawili mit na szpaltach gazet. To wydaje mi się bardzo ważne - wpływ literatury na świat polityki dro­ gą przedstawienia, reprezentacji. Szkicuję w ten sposób pewną panoramę, która skłania mnie do postawienia kilku pytań. Podchodzę do rzeczy trochę na odwrót, niż to zostało przedsta­ wione do tej pory - nie szukam prawdy historycznej w tekstach literackich, chcę pokazać prawdę literacką w historii. To znaczy pokazać, że historia, którą przeżywamy jako literaturę, to polityka, o której się decyduje na podstawie powieści. Dlaczego? Ponieważ w głębi rze­ czy zasadniczym pytaniem, determinującym wszystkie odczytania Conrada, jest: o czym ten tekst mówi? M ó­ wię wciąż o dwóch tekstach afrykańskich. Mówi się nam, albo: to jest o Afryce i odczytuje się tekst w spo­ sób dokumentalny, z odniesieniami do kolonializmu, lub: to wcale nie jest o Afryce. W tym wypadku mają Państwo pośród odczytań Conrada bardzo piękne prace (myślę zwłaszcza o książce Joseph Conrad and the Modern Temper), któ­ re sytuują Conrada w kontekście dekadencji, środowi­ ska literackiego i estetycznego, jakie znajdowało się we Francji czy Anglii w końcu XIX wieku, Huysmansa, Mallarmé’go. Przedstawiają nam oni zwłaszcza świat w kryzysie, gdzie przedstawianie jest już niemoż­ liwe, gdzie nie istnieje już wiara w postęp, w cywiliza­ cję. Czynią więc z tych dwóch tekstów narzędzie wal­ ki między mieszczaństwem z tendencją do fizjokracji, które wierzy w postęp, w cywilizację, a co za tym idzie - w historię, a dekadenckim odłamem estetów, którzy 117 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ mówią postęp ludzkości nie jest już możliwy. Symbol ga­ snącego światła w Jądrze ciemności jest symbolem koń­ ca świata, braku nadziei. Uznaje się, że te dwa afry­ kańskie teksty mówią o dramacie metafizycznym, który jest brakiem Boga, który jest brakiem wsparcia między ludźmi, który jest brakiem możliwego języka i kryzysem przedstawienia. To są parabole dotyczące innych rzeczy niż Afryka i nie może tam być mowy o dokumentacji. Podobnie z innymi dziełami zainspirowanymi przez Conrada, włącznie z Apocalypse Now czy komiksami, te teksty obierają Afrykę czy Wietnam za pretekst, by postawić pytania metafizyczne. Jeżeli rozpatruje się sprawę z tej perspektywy, znika pytanie, czy Conrad jest rasistą czy też nie, wówczas wszystko jedno, czy mówi o Czarnych czy o Białych. To, o czym chce mó­ wić, to koniec ludzkiej nadziei. I jeśli Afrykanie są przedstawieni jak bydlaki, the funny brutes - zabawne bydlaki - jak to mówi w Jądrze ciemności, to nie zna­ czy, że mówi o Afryce, ale że przedstawia ludzkość. W drugiej lekturze, można tekst odczytać bardziej historycznie i zastanowić się, jak i dlaczego Conrad mówi o kolonializmie. Myślę, że trzeba tu przypo­ mnieć, że wielu krytyków, nie tylko afrykańskich, są­ dziło, że dzieło to zawiera sporą dawkę rasizmu, nie był to tylko przypadek Chinuy Achebe i jego artykułu z 1975 roku. Myślę na przykład o pięknej pracy Luca Rassona, który porównuje Conrada z Celinem i odrzu­ ca ich obydwóch jako reakcjonistów, których wizje za­ kładają, że każdy ma pozostać na swoim miejscu. Oto zbiór pytań, które chciałem Państwu zapropo­ nować. Chciałbym w ramach syntezy powrócić do wy­ rażenia kolonializm tryumfujący. Ono właśnie streszcza ogół moich pytań - czy kolonializm był tryumfujący pod koniec XIX wieku? W Belgii pewnie nie, Le­ opold II miał duże trudności w zatrudnianiu ludzi. To skądinąd zadziwiające, że Conrad wybrał imiona bel­ gijskie. Mógl nazwać postaci Hansen czy Nansen, po­ nieważ w tamtym czasie w służbach belgijskich zatrud­ nionych było dużo więcej Skandynawów czy Włochów niż samych Belgów. To jest wyznacznik po­ kazujący, że kolonializm w samej Belgii nie był wcale tryumfujący, był trudny i wcale nie miał za dużego po­ klasku. Czy kolonializm jest tryumfujący pośród inte­ lektualistów? Czy Conrad jest raczej rzecznikiem kry­ tyków kolonializmu, czy krytykiem jednego systemu kolonialnego na rzecz drugiego. Odnoszę po części wrażenie, że dla ludzi znających dobrze literaturę kolonialną ten skrajnie negatywny portret obydwu bohaterów Placówki postępu, ale także innych postaci Jądra ciemności zakłada pewien pozy­ tyw. Nie istnieje krytyka ani negatywne portrety bez pewnego pozytywu w głębi. Myślę, że u Conrada jest nim człowiek akcji w nowym kraju, człowiek energii, angielski oficer pełen angielskich zalet, w które obfitu­ je Jądro ciemności. Conrad mówi: Ci Belgowie, brak im powściągliwości.9 Jeśli jest jakieś słowo typowe dla Bri­ tish rule, to jest to naprawdę powściągliwość (restraint). Myślę, że aspekt dialogowy systemów kolonialnych daje się zauważyć w pewnych momentach, poza pyta­ niami matafizycznymi, które próbowałem pokrótce skomentować. Georges Balandier: Proszę mi pozwolić na przy­ wołanie samego siebie i na odrobinę narcyzmu. Słu­ chając Pana, przypomniałem sobie moje własne od­ krycie Josepha Conrada i Jądra ciemności. W sumie to, co mnie w nim przyciągało d propos Afryki i d propos człowieka, to rzeczywiście dekadencja, pogrążenie, ob­ rócenie w drwinę tego, co jest przedstawiane jako wielka, cywilizacyjna przygoda. Byłem bardziej wrażli­ wy na wszystkie aspekty negatywne, używając Pana słownictwa, Jądra ciemności niż na jego egzotykę. Trze­ ba zaznaczyć, że Jądro ciemności nie jest tym samym, co na przykład literatura francuskiego pisarza Victora Segalena. Segalen przepuszcza przez egzotykę wszystko, co nazywa innym, różnym, a Conrad czyni z serca Afryki miejsce ludzkiej przygody, w tym wypadku tra­ gicznej, ale zarazem w pewien sposób prześmiewczej. Jean Omasombo: Nie jestem specjalistą od Con­ rada, nie przeprowadzę analizy, dam pewne świadec­ two. Bardzo zainteresowały mnie te trzy odczytania je­ go dzieła i pytanie, które Conrad byłby sobie postawił: czy dzieło kolonialne było skazane na porażkę od sa­ mego początku? Nawiązując do filmu dokumentalne­ go Roi blanc, caoutchouc rouge, mort noire10 [Biały król, czerwony kauczuk, czarna śmierć], w którym Conrad odgrywa ważną rolę, trzeba powiedzieć, że od lutego 2005 jego imię słyszy się często w Belgii. Uczestniczy­ łem w dziesiątce zebrań w ciągu dwóch miesięcy i pod­ czas każdego zebrania jego imię było przywoływane co najmniej pięćdziesiąt, sześćdziesiąt razy: Conrad ma rację, Conrad się myli, Conrad jest kłamcą, był tylko sześć miesięcy w Afryce i chorował. Dyskusja jest bar­ dzo aktualna i zadaję sobie nawet pytanie, czy mój starszy brat Elikia M ’Bokolo nie jest synem Conrada, ze względu na rolę, jaką odegrał w owym filmie doku­ mentalnym... Chciałbym zwrócić uwagę na to, że lek­ tura Conrada sprawia pewien problem. Czy Leopold II był zły? Jeśli był, to Conrad ma rację, jeśli nie, to prze­ sadził i chcemy pokazać błędy w jego dziele. Jak profesor M ’Bokolo dobrze powiedział, w Kon­ gu to dzieło zostało schowane i jeśli teraz my, Afrykańczycy, w większości moi koledzy z Konga, czerpiemy z niego, to jest to trochę prowokacja: oto autor, który powiedział rzeczy, które przed nami ukryto. Korzystamy jednak z niego również w sposób, nie powiem ideolo­ giczny, gdyż słowo to się zestarzało, ale w sposób, któ­ ry służy cytowanemu autorowi. I po stronie kolonialnej, uczestniczę w zebraniach, gdzie Conrad jest jedynie kłamcą. Z drugiej strony Leopold II to nie był tylko 118 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ kolonializm, to było coś innego niż kolonializm. Jądro ciemności, nie tylko poprzez treść, ale nawet przez tytuł pozostaje dziełem ważnym, jednak w moim środowi­ sku zawładnęli nim raczej historycy niż inne dyscypli­ ny. Sądzę, że zatrzymać się jedynie na odzytaniu histo­ rycznym znaczy w pewnym sensie zubożyć to dzieło. Catherine Coquery-Vidrovitch: Niezależnie od jakości literackiej i uniwersalności tego tekstu, myślę, że jednak trzeba być historykiem, aby poprawnie in­ terpretować Conrada. Chciałabym wnieść małe do­ precyzowanie, które wydaje mi się ważne, a nie zosta­ ło jeszcze jasno wyrażone - mam na myśli dane naukowe. Miałam okazję pogłębić trochę odczytanie pewnych autorów tamtego czasu dla jednego z roz­ działów Livre noir du colonialisme [Czarna księga kolo­ nializmu], a William B. Cohen11 od roku 1981 robił to lepiej ode mnie. Tym kontekstem jest rasizm panują­ cy w tamtych czasach. Nie chodzi mi o uogólnione i powszechne czy opierające się na wrażeniach odczu­ cia, ale o rasizm naukowy. Sądzono, że nauka udo­ wodniła niższość Czarnych, i to było fundamentalne przekonanie Zachodu między 1880 a 1930. Czasami jest to trochę pomieszane, gdyż u autorów z Antyli chodzi o rasizm raczej antyafrykański niż o rasizm wo­ bec ciemnoskórych. Kiedy czytamy René Marana, który jest antyafrykański, to opisuje on Afrykańczyków jako dzikich. To brat Aldousa Huxleya Julian Huxley był pierw­ szym naukowcem, który stwierdził w 1933, że darwinizm społeczny, antropologia fizyczna i lekarze końca XIX wieku, którzy ustanowili to przekonanie, mylili się, i że ta cała rasistowska historia jest idiotyczna. Nie musimy więc popełniać anachronizmu. Sądzę, że w kontekście czasu, biorąc pod uwagę tę naukę Zacho­ du końca XIX wieku, a Conrad nie był ani history­ kiem, ani naukowcem, dzięki swoim literackim prze­ czuciom poszedł dalej, niż było to możliwe. kretne rzeczy, które oddziaływały na ludzi, na ich mentalność. Skądinąd, odnośnie do tego, co powiedziała C a­ therine Coquery do Vidrovitch na temat rasizmu, Conrad wyraża się tu jasno. W Placówce postępu, kie­ dy opisuje Czarnych, mówi dwie rzeczy. Kiedy opisuje tych ze wsi, mówi: mają tak doskonałe ciała. Kiedy zaś mówi o tych z Luandy, czyli tych, powiedzmy kolabo­ rantach, pada takie zdanie: ich naturalna okazałość zo­ stała osłabiona przez kolonializm. Myślę, że porównując te słowa z innymi tekstami tamtej epoki, nie tylko eu­ ropejskimi, ale i afrykańskimi, dostrzeżemy w nich coś bardzo ważnego. Kontakt z kolonializmem wycieńcza Afrykańczyków, podczas gdy pozostawieni sobie, zaj­ mując się własnymi sprawami, mają tak doskonałe ciała i zdrowy, wolny umysł. Przełożyła Joanna Pawelczyk * Przypisy 1 2 3 Elikia M’Bokolo: Mówiłem tutaj o Placówce postę­ pu , tymczasem Jądro ciemności również można odczy­ tać w sposób historyczny. Do filmu Roi blanc, caout­ chouc rouge, mort noir, zrealizowanego przez Petera Bate’a, wykorzystaliśmy drogę wytyczoną przez Jądro ciemności. Starałem się natomiast w tym filmie wyjść poza przywołany przed chwilą problem: o czym ten tekst mówi? Sądzę, że Jądro ciemności nie mówi głównie o Afry­ ce, natomiast Placówka postępu - tak, i podtrzymuję, że chodzi w niej o kolonializm tryumfujący. Nie z punktu widzenia Zachodu, ani tego, co o tym myślą Europejczycy, ale z perspektywy tego, co działo się tam, na miejscu. Ponieważ w 1890, kiedy Conrad przybył do Konga, czy w 1896, kiedy pisał, czy w la­ tach 1898-1902, kolonializm leopoldyjski w Kongu to nie było jakieś zmyślone głupstwo, tam się działy kon­ Zapis dyskusji, która odbyła się 21 października 2004 w Maison des Sciences de l'Homme w Paryżu, w ramach międzynarodowej konferencji Konstrukcja spojrzenia: Polska - Europa - Afryka. 4 5 119 W Afryce Środkowej istnieją dwa państwa, Demokra­ tyczna Republika Konga (w XIX wieku tereny koloniali­ zmu belgijskiego, rozpoczętego w 1885 przez Leopol­ da II), w latach 1971-97 nosiło nazwę Zair, dziś znane także jako Kongo-Kinszasa, od nazwy stolicy, oraz Repu­ blika Konga czy Kongo-Brazzaville, które z kolei było ko­ lonią francuską. Obydwa państwa odzyskały niepodleg­ łość w roku 1960. Conrad przebywał w ówczesnym Kongu belgijskim. [przyp. tłum.]. Roger Casement był zaangażowany w walki wyzwoleńcze Irlandii, w tym celu negocjował zakup broni od Niem­ ców, zginął tuż przed wybuchem powstania wielkanoc­ nego w kwietniu 1916. [przyp. tłum.]. Odczyt Chinuy Achebe został wygłoszony w lutym 1975 na University of Massachusetts pod tytułem: An Image of Africa: Racism in Conrad's "Heart of Darkness", jego przedruk można znaleźć m.in. w pracy The Norton An­ thology of Theory and Criticism, New York, Norton, 2001, [przyp. tłum.]. Patrz przekład polski. Paul Voulet i Julien Chanoine byli młodymi oficerami francuskimi, dowodzącymi kolonialną misją, która wyru­ szyła w roku 1899 na podbój Czadu - Misja Afryka Środ­ kowa. Odznaczyli się tak wielkim okrucieństwem i masa­ krami na terenach dzisiejszego Nigru, że Ministerstwo ds. Kolonii postanowiło ich zatrzymać. Zadanie miał wy­ konać kolonel Arsène Klobb, został jednak zastrzelony przez Vouleta i Chanoina, którzy z kolei polegli z rąk ich własnej armii (złożonej w większości ze strzelców [tirail­ leur] senegalskich). Afera Voulet - Chanoine, niewy­ godna dla Francji w momencie afery Dreyfusa, została zamknięta w archiwach i przypisana szaleństwu ofice­ rów. Jacques François Rolland napisał na podstawie ba­ dań archiwalnych książkę dotyczącą tej afery pt. Le Grand capitaine [Wielki kapitan], wyd. Grasset, 1976. W 2004 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI" AFRYKI ŚRODKOWEJ 6 7 Serge Moati zrealizował inspirowany faktami kolonialnej historii Vouleta i Chanoina film pt. Les Capitaines des ténèbres [Kapitanowie ciemności], w 2006 w wyd. Fayard ukazała się powieść o tym samym tytule. [przyp. tłum.]. Patrz przekład polski. Patrice Emery Lumumba, pierwszy premier niezależnego Konga, zamordowany 17 stycznia 1961r. Wcześniej dzia­ łacz ruchów antykolonialnych i prowyzwoleńczych, zało­ życiel Mouvement National Congolais [Narodowy Ruch Konga]. Sztuka, autorstawa Aimé Cesaire, o której mó­ wi George Balandier, to Une saison au Congo, 1966. [przyp. tłum]. 8 Bohater A Burnt - out case, 1960. [przyp. tłum.]. 9 Patrz przekł. polski 10 Reż. Peter Bate, Belgique/UK 2003. [przyp. tłum.]. 11 William B. Cohen, 1941-2002, historyk, pionier studiów nad francuskim kolonializmem, wykładowca Indiana University. Autor m.in.: Rulers of Empire, 1971, The French Encounter with Africans, 1980, Urban Government and the Rise of the French City, 1998. [przyp. tłum.]. Rodzina bogacza z Porto-Novo (Dahomej). Wg.: R. Verneau Les races humaines, Paris (1890) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e32af1034f4e46a9a04673dc7580aeff.pdf 23468e4b8a2b5f2af05ad3b559344d5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2973 Title A name given to the resource Józef Burszta (17.04.1914-6.07.1987) - Mistrz ; Ojciec / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.211-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text czci profesorów pomordowanych Św., p o t e m złożenie kwiatów Najpierw msza przód t a b l i c ą p a m i ą t k o w ą wo L i r o wic. a na­ p o s z ł y w ś w i a t i t y l k o d w i e są w p o s i a d a n i u c ó r k i . Z e s z y t y „dzienników" w i n n y z n a l e ź ć się z c z a s e m w Muzeum stępnie z e b r a n i e . B a r d z o denerwujące w s p o m n i e n i a z l a t 1 9 3 9 - 4 1 n n i c t w a w Łodzi, jako d o k u m e n t po j e d y n e j i 42. Bestialskie m o r d y n a u l . Łąckiego i na Wólce. T a k byłam współczesnej h a f с i а г с e ś c i e n n y c h . r o z t r z ę s i o n a , że w y s z ł a m wcześniej. 13.1 I T . 1 9 8 2 . z J a n i o w ą lewą stronę t k a n i n y . H a f t W sumie więc Wykończyłam Z o s t a j ą j u ż t y l k o tła. D z i ś wczoraj ostatnie; drzewo. dziewięć miesięcy — a jem równocześnie gospodarskie, kłopoty z aprowizacją, zepsuty znalazłam t a m nawet i siebie: przygarbienie. Regle, Widziałam j a k improwizowała Czarną rzekę, Cichu swoje haf­ wodę, Halny u r o d y świata, w k t ó r y m przepięknie i n t e r p r e t o w a n e wełną —• drze­ w a są j a k b y r u n e m z i e m i , o r n a m e n t e m , a l e i ż y w y m i , z i n d y w i - Ze w z r u ­ ,,17.1.82. W większe koncepcyjnych i p r o s t e w k o m p o z y c j i , wyrażają j e d n a k k a ż d y m ściegiem miłość m a już 8 1 l a t ! ) i mnóstwo odwiedzających, m i e j s c o w y c h i p r z y ­ szeniem P o l s c e , w y m i e n i a m t e n a j p i ę k n i e j s z e , k t ó r e z o s t a j ą w o c z a c h . Są s u r o w e (Marysia j e z d n y c h , co ś w i a d c z y j a k była l u b i a n a i s z a n o w a n a . szkiców t o w a n e o p o n y : Garnki, telefon, b r a k ś w i a t ł a , z l a k o m u n i k a c j a z m i a s t e m , złe p o g o d y śledziłam j e j coraz z malutkich pół e t a t u w Z W W , ogłoszenie s t a n u w o j e n n e g o , w y j a z d y , c h o r o b y , zajęcia w Ileż r a z y zastawałam ją pochyloną n a d k r o s n e m i z n i e p o k o ­ wykańczam 178 g . " pracy o p o n tych Włókie­ dualizowanymi południe jej b y ł a H a l i n a K o n . ze z ł a m a n ą r ę k ą , a l e j o s t j e d n a k t a k d o b r a , praca: istotami. Znamienna czarna, ciężka cierniowa tematycznie korona jest czymś w r o d z a j u gorejącego k r z e w u , n i b y R e q u i e m . w z i ę ł a r e c e p t y i o b i e c a ł a , że t o z a ł a t w i . 1 8 . 1 . D o s t a ł a m p r z y n i e ­ ją M u z e u m sione z a p t e k i l e k a r s t w a ( z n o w u H a l i n a przyszła — b a r d z o j e s t e m Diecezjalnemu stawie. M u z e u m wdzięczna)"... tencję j e j w Warszawie, odwdzięczyło ostatnia spoczywająca na Podarowała g d z i e wisiała n a w y ­ się j e j z a m a w i a j ą c mszę n a i n ­ wyzdrowienia. O w a dokumentacja 21 u n i k a t o w y c h prac, w y k o n a n y c h w la­ tach 1 9 7 0 — 8 4 j o s t w i e l o r a k o c e n n a : przez skromność która z t r u d e m d o c h o d z i do samorealizacji W i d z ę ją j a k w bólu i c i e r p i e n i u z r z u c a z siebie artystki, i sterany k o k o n eiala i w y z w o l o n a , a r t y s t y c z n e j ; przez u k a z a n i e w s z y s t k i c h faz p o w s t a w a n i a h a f t o w a n e j tkaninj ' : zasiada spracowany z n o w u z promienną radością d o h a f t o w a n i a aniołom p i ę k n y c h szat o z i e m s k i c h w z o ­ wre­ s z c i e j e s t t o w s k a z ó w k a g d z i e p r a c e t e się z n a j d u j ą , b o w s z y s t k i e r a c h z ręcznie przędzionej podhalańskiej wełny. Е- Serafin — i l . 3; W. Werner — i l . 1, 2, 4, 7 Vot.: JÓZEF BURSZTA (17.04.1914-6.07.1987) MISTRZ W humanistyce słowo coraz staroświeckie, ceremonialne, i powodów, coraz m n i e j rzadziej pobrzękujące aby o kimś spotykane, patosem jakby — t a k właśnie bo też powiedzieć. S z c z ę ś l i w i , k t ó r z y m i e l i m i s t r z ó w , a w i ę c l u d z i , k t ó r y c h się n i o tylko z zainteresowaniem było podziwiać c z y t a ł o , słuchało, ale i k t ó r y c h m o ż n a wzorce jako postaw etycznych; którzy nigdy, w t r u d n y c h s y t u a c j a c h , nie zawiedli. Można było w n i c h wierzyć, ze s p o k o j n ą p e w n o ś c i ą , że i w t e d y , g d y się szło w i n n y m k i e r u n k u , czy inaczej myślało — liczyć n a i c h p o m o c , o b y l e uczciwie i z sensem zachętę, serdeczno ludziach, z którymi miałem — szczęście się z e t k n ą ć , o C z a p s k i m , Stefanie C z a r n o w s k i m , Stanisławie i M a r i i Kazimierze Zawistow icz-Adamskiej, wyróżniało? A u t o r y t e t ? N a pewno, prsode Swoista nie Józefie 7 charyzma, rzadko kosztem wychylenie k u ludziom, czasu na wolno zainteresowanie. własne było Myślę Józefa:; Ossowskich, Burszcie. Co ich wszystkim moralny. gotowość pomocy, prace. Mistrza poznać m o ż n a p o t y m , że j e g o u c z n i o w i e , n i e z a l e ż n i e o d t e g o j a k p o t o ­ c z y ł o się i c h ż y c i e , czują się s o b i e b l i s c y p r z e z s a m f a k t , iż k s z t a ł t o ­ w a l i się w k r ę g u J e g o o s o b o w o ś c i . J e s z c z e j e d n o — m ó w i ę o m o i c h mistrzach — o k a ż d y m z n i c h w o l n o p o w i e d z i e ć , iż pozostawał w służbie społecznej, robił t o , co t r z e b a b y ł o z r o b i ć ; m ó w i ł o t y m , 0 czym t r z e b a było Kiedy wszystkim teraz o powiedzieć. wspominam tym, jak Profesora animował Bursztę środowisko, myślę jak przede serdecznie 1 g o r ą c o u m i a ł z a c h ę c a ć d o p r a c y , j a k G o cieszyły . s u k c e s y j e g o uczniów, d o b r y t e k s t n a w e t n i e znanego m u a u t o r a . N i c denerwo­ wał go f a k t , iż „młodzi" zaczęli go w czymś wyprzedzać , s z l i w ł a s n ą d r o g ą . N i o b a l się „ k o n k u r e n c j i " , n o w y c h t e o r e t y c z n y c h . W i e r z y ł w l u d z i , wierzył 5 iż impulsów pięknie i p r z e z t o w y ­ zwalał z n i c h t o , co d o b r o . K s z t a ł t o w a ł i c h p r z e z s a m f a k t swej o b e c n o ś c i , p r z e z d o b r y , ciepły u ś m i e c h , p r z e z s w ą a u t e n t y c z n o ś ć j a k bardzo i na prawość. Autentyczność. Należał — już j e d e n z o s t a t n i c h — do poko­ chciał, b y ś m y d a l i t e m u z e s p o ł o w i p i e r w s z ą n a g r o d ę konkursie. Przewodniczy! jury, mógł głosując przeważyć szalę, ale n i e uczynił t e g o . P a t r z y ł z nadzieją n a m n i e , z m a r t w i ł lenia, u c z o n y c ł i , k t ó r z y w y s z l i „ z K o m b o r n i w ś w i a t " , n i o t r a c ą c się. g d y w yżej o c e n i ł e m i n n y z e s p ó l , a l e a n i t o z d a r z e n i e , a n i o d r z u ­ więzi z r o d z i m y m i zawsze sobie d r o g i m środowiskiem w i e j s k i m . cenie Z e wsią z w i ą z a n y b y ł głęboko, serdecznie. do m n i e . P r z e c i w n i e , czułem t o , miałem w n i m zawsze o d d a n e g o żywał występy 210 zespołu z r o d z i n n e j w s i — Pamiętam, j a k prze­ Grodziska Dolnego, 7 jakiegoś nadesłanego sojusznika, przyjaciela t e k s t u nio zmieniły i obrońcę. Jego s t o s u n k u �Sprawy w s i rozumiał doskonało, myślał o stanic kultury sio j e s z c z e t y l k o d o z w r ó c e n i a Profesora. nie bez d o z y h i s t o r i i , e t n o g r a f i i . O d 1957 r. kierował Profesor nym, i serdecznej m i t y z a c j i . B y l b o w i e m nic t y l k o uczo­ nic t y l k o nauczycielem, wychowawcą, działaczem ruchu ludowego. Poświęcał o r g a n i z a t o r e m , ale ludziom i sprawom Zawierał się w u w a g i n a obszar l u d o w e j b e z z ł u d z e ń , choć o n i e j m ó w i ł , c z y pisał w a r t y k u ł a c h , kręgu trzech zainteresowań dyscyplin: socjologii, Katedrą E t n o ­ grafii U n i w e r s y t e t u i m . A d a m a Mickiewicza w P o z n a n i u . Dzięki j e g o i m p u l s o m powstała w k r ó t k i m czasie z b i o r o w a monografia zorga­ czas, k t ó r e g o n i g d y n i e miał za w i e l e , z d r o w i e . Jeszcze d o o s t a t ­ (trzytomowa) n i c h t y g o d n i swego życia, c h o r y , zmęczony, jeździ! p o n i z o w a n o toż b a d a n i a n a d p r z e o b r a ż e n i a m i k u l t u r y n a z i e m i a c h Polsce, Kultura ludowa uczestniczył w j u r y f e s t i w a l i , w n a r a d a c h , z e b r a n i a c h . D l a c z e g o o d z y s k a n y c h , szczególną t o r o b i ł ? N i e u m i a ł i n i c c h c i a ł się o s z c z ę d z a ć . C z y m b y ł s ł a b s z y , kultur t y m więcej chciał jeszcze z d ą ż y ć zrobić. P o j e g o śmierci napisał powojennej Z wielu odznaczeń, szczególnie zaszczytne mogli Mu podołać temu, Prowadził wszak redagował „Lud", o n jeden się przedtem doktorskie, habilitacjo, czuwał w zorganizowanej Kolberga czym prace n a d przebiegiem zajmował. raial wykłady, gigantycznej pracy przez siobie r e d a k c j i Dzieł W s z y s t k i c h Oskara, w zwracając ludności m i w liście p r o f . Z b i g n i e w J a s i e w i c z , że t r z e b a k i l k u l u d z i , a b y Wiedniu. uwagę n a proces zamieszkałej nagród, — (1900—1967), Wielkopolski na wyróżnień tych zderzenia ziemiach. wymienię Jednak najważniejszą nagrodą, z jedno, wręczoną Nagrodę i m . J . G. H e r d e r a , czego na p e w n o zdawał sobie sprawę, było s t w o r z e n i e w P o z n a n i u prężnego i ciekawego środowiska etnologicznego oraz pozostawienie śladu w s e r c a c h i u m y s ł a c h t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y się z n i m z e t k n ę l i . ( u k a z a ł o się o d 1 9 6 1 r . p o n a d 6 0 t o m ó w ) . N i e chcę t u p i s a ć ż y c i o r y s u n a u k o w e g o P r o f e s o r a . Zaintereso­ w a n y c h odsyłam do , , L u d u " i „Etnografii P o l s k i e j " . Aleksander Jackowski Ograniczę OJCIEC Staję o t o p r z e d z a d a n i o m n a p i s a n i a n a j t r u d n i e j s z e g o w dotychczasowym życiu — kilka stron zaledwie; tekstu ale stron (np. nowe ujęcie „Kultury ludowej W i e l k o p o l s k i " ) , ale zawsze „ c o ś " stawało n a przeszkodzie. T y m „ c z y m ś " b y l i l u d z i e , k t ó r y m o s o b i s t y c h o najbliższej osobie. J a k t e g o dokonać, a b y o w ł a s n y m nade O j c u n i e napisać w sposób a n i z b y t n i o s u b i e k t y w n y , a n i z p r e ­ wielką, tensjami t y l k o sferą „ w i e l k i c h t e o r i i " , r ó w n i e w a ż n a b y ł a „ m a ł a t r a d y c j a " do „ b y c i a " obiektywnym, zdystansowanym przekazi­ wszystko c i e l e m w ł a s n y c h m y ś l i o k i m ś , k t o j e s z c z e n i e d a w n o b y l realnością działań codziennych kontaktów, rozmów, p o r a d i dyskusji. Może z góry wymagały n i e w a r t o l i c z y ć , żo coś t a k i e g o „ . p o ś r o d k u " się u d a ? Józef B u r s z t a był nie t y l k o m o i m Ojcem, ale — od z kolejnej Kolberga i głośno wania, pierwszym krytykiem m o i c h zamierzeń n a u k o w y c h oraz nad ukochaną przezeń otnografią. P a t r z y ł e m z a t e m n a J e g o ż y c i e n i e c o i n a c z e j niż g d y b y m zajmo­ wał i się r z e c z a m i otaczających go od Jego zainteresowań zawodowo osób, t o — także mój krąg z a w o d o w y , wiście, w' mojego s t o s u n k u do rzeczywistości uczeń. To strata jest wszystko odległymi. w ich sprawy — nigdy Ojca nie zlało się w j a k b y podwójnie — możliwe „dzielenie" ojciec— s y n i m i s t r z — jedno i dlatego bolesna, krąg sensie to moje sprawy. Oczy­ było n a zależność A pewnym jeśli właśnie Jego tak w ogóle wolno D l a nas, domowników, był t o zawsze t y t a n p r a c y , który j e j właśnie p o d p o r z ą d k o w a ł s w o j o życie. Z a w s z e g o t o w y d o k o l e j n y c h przedsięwzięć, wyjazdów, wykładów, ocen wydawniczych, r o z m ó w , artykułów , n i e w i e l e u w a g i p r z y w i ą z y w a ł d o c o d z i e n n e j , 7 krzątanin}'. Marcelinę, bez której Wiedział, że t u t a j ideal, któremu może liczyć się p o ś w i ę c i ł na bez żonę, reszty, b y ł b y n i e o s i ą g a l n y . P r z y g l ą d a m się o d p a r u l a t , j a k u m n i e j s z a się g r o n o takich właśnie „profesorskich związanych silnie i dopełniających tandemów", których dzisiaj к a, ż d a ze stron byłaby drugiej a k o b i e t a stwarzałaby w a r u n k i się p a s j o m n a t i k o w y m . T o n a p e w n o było na i posłannictwa. miejsca owo W na odpoczynek, „obrastanie w któremu wygodnictwo, rzeczy", związków, do całkowitego zamierający othosie, jak to dro­ t a k zależna od oddania ethos. D l a ojca n a u k a była przede w s z y s t k i m r o d z a j e m obowiązku par ludzi się i d e a l n i e w ż y c i o w e j d z e . M o ż e c z a s y j u ż n i e t e . ode n i e w i d z ę p o d o b n y c h w się k o l e j n e wyraża w z którymi niego inicjatyw nauka czerpał była społecznych, nie które antorytetu nauki. się s c e n ę : Ojcioe wraca z Instytutu zadowolenie z zmęczony czy Redakcji że nareszcie faktu, d o m u . N a b i u r k u , j a k z w y k l e , piętrzy k o r e s p o n d e n c j i . P o j e j p r z e j r z e n i u już obowiązki — t u trzeba pojechać, się rodzą t u napisać i t d . I co c i e k a w e — n a t w a r z y O j c a p o j a w i a się r a d o ś ć i z a d o w o l e n i e , że z n o w a b ę d z i e się z m ę e z o n y m , a l e spełni się o b o w i ą z e k ; n i e d l a t e g o , że w y p a d a , ale d l a t e g o , że należy. A odpoczynek? szczęście n i e t r z e b a b ę d z i e z a d ł u g o o d p o c z y w a ć . t a k : d l a Ojca, o d p o c z y n e k Na Powiedziałbym ( w sencie n i c - n i c - r o b i e n i a ) b y ł m e t o - nimią śmierci, t a k j a k w k u l t u r z e chłopskiej m e t o n i m i ą śmierci był sen. Będąc ostatnio na Zjeździe Filozofii Polskiej słuchałem m . i n . r e f e r a t u , w k t ó r y m a u t o r s t a r a ł się p o k a z a ć , w j a k i s p o s ó b powiedzieć. życiowej strony powtarzającą stos najróżniejszej dyskusjach ze Dla podróży, bądź p o p r o s t u trochę o d p o c z n i e w lokalnych wsparcia w i o l u już l a t — n a u c z y c i e l e m a k a d e m i c k i m , w z o r o m d o naślado­ partnerem przyjemność. regionalnych, Pamiętam L o s s p r a w i ł , iż m o g ę p o w i e d z i e ć , że z m a r ł y 6 l i p c a 1 9 8 7 r o k u profesor chciał służyć i z k o n t a k t ó w nieustającą „ustawianie się", Kolakow'ski. S ą d z ę , ż e m o g l i się o t y m d o w o d n i e p r z e k o n a ć w s z y s c y tawia szukający r a d i p o m o c y u s w e g o P r o f e s o r a , jeśli o d m ó w i ł , t o t y l k o w ó w c z a s , się w nich osobowość człowieka. S ą d z ę , żc Ojciec mój myślał nieco inaczej — lubił pisać, ale jednocześnie pragnął „lepszą pozostawić stykał. cząstkę" siebie Czas p o k a ż e , czy wybrał w ludziach, z trafną którymi tę się drogę. N i o b y l k l a s y c z n y m e t n o g r a f e m , trafił do niej n i e j a k o boczną furtką — poprzez s o c j o l o g i ę i historię g o s p o d a r c z ą , a w y k r a c z a ł p o z a nią w k i e r u n k u f o l k l o r y s t y k i i t e o r i i u c z e s t n i c t w a w k u l t u r z e . Jodyna perspektywa poznawcza, która m u odpowiadała, była t o p e r s p e k t y w a historyczna., r o z p a t r y w a n i a , z j a w i s k w i c h ciągu genetyczno-rozwojowym. naukową jako Sam „siedzenie często określał okrakiem" na swoją wielu postawę zagadnieniach. S t a d b r a ł a się — j a k s ą d z ę — c e c h u j ą c a g o o t w a r t o ś ć n a w s z y s t k o , co społecznego hołdował, nio określa d z i e ł a stają się „ l e p s z y m i c z ą s t k a m i " i c h t w ó r c ó w , j a k u p o d m i a - dzieje się w n a u c e współczesnej i unikanie jednoznacznego o p o w i a d a n i a się za, „ s z k o ł a m i m y ś l e n i a " . W s z e l k i poznawczy" innych do nie stworzył „imperializm b y ł m u o b c y ; j e g o własne p r e f e r e n c j o n i e z m u s z a ł y i c h bezwzględnego „szkoły" przestrzegania. Może s e n s u s t r i c t o. choć na, p e w n o i dlatego jego rękę widać w w i e l u p r a c a c h . Redagowany przezeń „Lud", gdyby przyjrzeć się j e g o za­ g d y n i e d a ł o się b y ć r ó w n o c z e ś n i e w W a r s z a w i e , L u b l i n i e , Ł o m ż } ' , wartości w o s t a t n i c h l a t a c h , b y l p i s m e m o t w a r t y m d l a każdego, Opolu i Ojciec pogodził Wrocławiu. Zaryzykowałbym nawet się z m y ś l ą , iż ż y c z l i w o ś ć twierdzenie, żo k t o u w a ż a ł , że m a coś c i e k a w e g o l u d z i o m i radość ze sycznie rozumianej do powiedzenia nie t y l k o w k l a ­ e t n o g r a f i i , alo również w innych gałęziach s p e ł n i a n i a o w o g o p o s ł a n n i c t w a n a u k i , o d b i j a się n a j e g o w ł a s n y c h h u m a n i s t y k i . Szczególnie cenił sobie l u d z i m ł o d y c h i i m zwłaszcza pracach. u m o ż l i w i a ł „ p o k a z a n i e " się n a ł a m a c h o r g a n u P o l s k i e g o Planował napisać wiele artykułów, planował książki Towa- 211 �rzystwa Ludoznawczego. T y m i powołując „Studia właśnie m o t y w a m i Młodych ' czy 1 umożliwiając kierował n u m e r u , , L u d u " , poświęconego p o s t a c i monograficznego logiczne), się ale rodzinnego przygotowanie Kiedy Claude w-ydaje nie podjęcie m i się, sposób że było przeze m n i e w nio atmosferze zostać studiów mojego właśnie domu etnografem. etnograficznych stało się f a k t e m , t o w-łaśnie O j c i e c z a c h ę c a ł m n i e d o d a l s z y c h poszukiwań w a n e g o r o c z n i k a , k t ó r y o t w i e r a J e g o zdjęcie z krótkim t e k s t e m pozaetnograficznych siebie „sie­ pożegnalnym dzenia o k r a k i e m " ' , c o b y ł o dlań t o ż s a m o z o g ó l n i e j s z y m , mniej Levi-Straussa. Niestety, n i c d a n e M u już b y ł o u j r z e ć od uczniów, współpracowników wydniko- i przyjaciół. doczekał także j u b i l e u s z u 5 0 - l c c i a p r a c y n a u k o w e j , aby nie nadawać mu oficjalnego charakteru. n a pogarszający Absolwentów E t n o g r a f i i U A M w P o z n a n i u poświęcono rzeszy N i e w i e m , c z y b r a ł o się t o z f a k t u p o c h o d z e n i a ciekawej ficznego. Poza się w Stąd podjął — kulturą utartych paradygmatach się r e d a k c j i zmusiło go to naukowej do książki chanizmu bliżej z g ł ę b i ć p r o b l e m y iż k i e d y ś c z a s p o z w o l i semiotyki czy Wprawdzie Halla I U Z b i g n i e w GRAPHY Ojciec M n i e zachęcał m n i e M A R B e n o d v k t o w i c z J u r i j Ł o t m a n CULTURE raczej się w różnych kierunkach dla skończyła się d l a m n i e pewna epoka. Nie chodzi napędzającego do pracy, zabrakło najważniejszego — dobrego wszystko, przez lata — powiedziałbym, i życzliwego Znając ludzi, którzy s t y k a l i się a myślę głównie o k o n t a k t a c h zawodo­ iż zostaliśmy człowieka, n a u k o w c a wszyscy pozbawieni i społecznika. A to co będę robił w przyszłości, będzie już i n n e . . . do studiowania lektury typowo I E SYMBOL socjo­ S IN — SYMBOL IN THE ETHNO­ SYSTEM OF F u r t h e r considerations i n which J . Łotman analysis litera­ t u r e a n d a r t reveal differences i n t h e a t t i t u d e t o s y m b o l i n T o l s t o y ( f o r w h o m w o r d is p u r e l y c o n v e n t i o n a l ) a n d D o s t o e v s k i (symbolic a t t i t u d e lo (lie language a n d characters); I he a u t h o r reaches t h e conclusion ( h a t s y m b o l is a s e m i o t i c condenser: i t r e l a t e s t h e s e m i o t i c r e a l i t y t o t h e n o n - s o m i o t i c o n e , i t is a m e d i u m - a g e n t a m o n g v a r i o u s spheres o f semiosis, b e t w e e n t h o synchrony o f the text and cultural memory. M i c h a ł K l i n g e r -_ SYMBOL IN THEOLOGY. THE IMPORTANCE OF ELIADE'S ANALYSIS OF RELIGIOUS SYMBOLISM FOR CONTEMPORARY THEOLOGY. contribution to theology is u n d e n i a b l e , Wojciech • The n o t i o n of symbol functions nowadays i n various mean­ i n g s ; i t m a y be, for e x a m p l e , s y n o n i m o f sign, or o f iconinc s i g n (do Sanssure). J . Ł o t m a n , i n h i s t u r n , b r i n g s f o r t h a i i o t h e r m c a n i n g o f s i g n , i o . s y m b o l c o n c e i v e d as e x p r e s s i o n o f a n o n - s i g n essence, a k i n d o f b r i d g e b e t w e e n t h e r e a l a n d m y s t i c w o r l d s : irra,tional contents glitters t h r o u g h expression. No definite relation between text-contents and text-expression seems e v i d e n t , t h e h i t t e r a l w a y s a l l u d i n g s o m e h o w t o t h e f i r s t . T h e r e is a l w a y s s o m e t h i n g a r c h a i c i n s u c h - c o n c e i v e d symbol a n d i t n e v e r belongs t o one s y n c h r o n i c section o f c u l t u r e ; i t r a t h e r penetrates i t , c o m i n g f r o m the past a n d c o n t i n u i n g i n t o t h e f u t u r e . I n t h i s w a y s y m b o l f u n c t i o n s as c u l t u r a l m e m o r y . Hence its double n a t u r e : p e n e t r a t i n g t h e deposits of cultures a n d l i n k i n g various chronological layers, s y m b o l fulfills itself i n i t s invariant f o r m ; a t t h e same t i m e , however, i t actively c o r r e l a t e s w i t h t h e c u l t u r a l c o n t e x t a n d is t r a n s f o r m e d t h r o u g h i t s i n f l u e n c e : i t s c o n s t a n t essence f u l f i l l s i t s e l f i n a n u m b e r of variants. 212 wych go T h e a r t i c l e deals w i t h a c o m p l e x r e l a t i o n betw-oon e t h n o ­ graphic i n t e r p r e t a t i o n s a n d s y m b o l a n d s y m b o l i c analysis. Special e m p h a s i s is p u t o n t h e w o r k s c o n c e n t r a t i n g o n t h e c h a r a c t e r i s t i c s o f s y m b o l as o p p o s e d t o s i g n ( E l i a d e , R i c o e u r , A v i e r i n e e v ) . Z. B e n e d y k t o w i c z searches i n P o l i s h e t h n o g r a p h y for s y m b o l i n t e r p r e t a t i o n coinciding- w i t h t h a t o f Eliade. H o refers t o W . D y n o w s k i ' s consise d e f i n i t i o n c a l l i n g e t h n o g r a p h y a science w h i c h d i v i d e s a n d j o i n s c u l t u r e s o f v a r i o u s societies; t h e a u t h o r a l s o stresses t h e d i a l o g i e a l c h a r a c t e r o f s y m b o l i c i n t e r p r e t a t i o n w h i c h reveals the ethnographical quality in Eliades' works. Eliade's i kształcie t o j u ż się n i e z m i o n i n i g d y . z Ojcom nadzieją,, fascynującej pałeczkę" strukturalizmu. e t n o g r a f i i (podsuwał — j a k pamiętam — S i Wielo­ czytelnika, k r y t y k a , p u n k t u odniesienia d l a wszelkich poczynań. przebrnięcia p r z e z w s p ó ł ­ się, a l o p r z y g l ą d a ł z ż y c z l i w o ś c i ą nas moje t y l k o o t o , iż n i e m a m j u ż O j c a , a l e o t o , że z a b r a k ł o n a g l e m e ­ czesną a m e r y k a ń s k ą a n t r o p o l o g i ę k u l t u r o w ą . Z w i e l o m a p r ą d a m i nie identyfikował Jego i W m o m e n c i e śmierci Józefa B u r s z t y — m e g o O j c a i w i e l k i e g o etnogra­ E. otaczającego etnografii. nauczyciela, z tradycyjnie myślenia zjawiska, się r o z e s z ł y , c o j o d n a k s p r a w i a ł o m u s a t y s f a k c j ę . „przejąć dobra ś w i a t a G a l i c j i , a l e O j c i e c p r a g n ą ł s t a l e się u c z y ć , u n i k a ł zasklepiania na t a k i c h t o a t a k i c h s p r a w i za.ga,dnień, a l e w ł a ś n i e m ł o d z i p o w i n n i pamięci z a w i e s z o n e g o w~ s a l i spojrzeniem przez się Zjazd obrad. zdjęcia preferowanego k r o t n i e p o w t a r z a ł , że ż a ł u j e j e d y n i e , iż s a m n i e z d o ł a j u ż p o z n a ć wyehow-anków ze imię — p r o f . J ó z e f a B u r s z t y , k t ó r y m ó g ł p r z y g l ą d a ć się o g r o m n e j jedynie nieco Nie się s t a n z d r o w i a ? S t a ł o j e s z c z e i n a c z e j . O d b y w a j ą c y się w e w r z e ś n i u 1 9 8 7 r o k u I I w ś w i a t a . T a k też się stało i p o w o l i z a i n t e r e s o w a n i a i usilnie p r a g n ą ł w i e l k i e j f e t y , j a k t o b y ł o w p r z y p a d k u 4 0 k-eia p r a c y m o ż e ze w z g l ę d u partykularnym jubileuszu, z k t ó r e g o planów- o b c h o d z e n i a b y l b a r d z o n i e z a d o w o l o n y upraszał, Nic since he Р Е З Ю М J . Burszta Е p r o v e s t h a t t h e t r u e r e a l i t y , s e e n as s a c r u m , i s l e g i b l e t h r o u g h symbols. M . Klinger, an Orthodox theologian, ranks Eliade among the m o s t illustrious theologians o f our times. The a u t h o r considers t h e following t o be Eliade's greatest achievements: 1) r e j e c t i o n o f t h e p r a c t i c e o f i d e n t i f y i n g s y m b o l w i t h s i g n : s y m b o l i n n e v e r a „ s y m b o l o f s o m e t h i n g " , since i t s e l f i t is a c o n d e n s e d r e a l i t y ; 2) f o r m u l a t i o n o f t h e m e t h o d o f s y m b o l i c interpretation o f religion. W h e n speaking of the application o f the ,,symbolic m e t h o d " i n ethnology, M . K l i n g e r r e m a r k s t h a t i t tends to consider s y m b o l as s i g n , f o r t h e f i d e l i t y t o s y m b o l r e q u i r e s f a i t h . M . K l i n g e r objects t o Ricoeur's excessive intellect u a l i z i n g o f s y m b o l ( s y m b o l is f a r m o r e t h a n a m e r e " h i n t " ) a n d Łotman's e s t a b l i s h e d o n t h o ­ logical status o f the n o t i o n o f s y m b o l . Moreover, the a u t h o r r e m a r k s t h a t E l i a d e ' s i m a g e o f s y m b o l does n o t a c t u a l l y e x i s t in modern theology. P a u l TION T i l l i o h — OF RELIGIOUS SIGNIFICANCE SYMBOLS AND JUSTIFICA­ Religious symbols are t h e o n l y means o f religion's direct c x p i o s s i o n . I t c a n also e x p r e s s i t s e l t i n d i r e c t l y i n t h e o l o g i c a l , p h i l o s o p h i c a l , a n d a r t i s t i c t e r m s . P. T i l l i o h distinguishes t h e f o l l o w i n g f e a t u r e s o f s y m b o l : 1) b y a p p l y i n g s y m b o l i c m a t t e r , it p o i n t s o u t t o w h a t is b e y o n d i t s e l f a n d p a r t i c i p a t e s i n t h e r e a l i t y i t p o i n t s t o ; 2) i t i s n o t c r e a t e d b y c o n v e n t i o n , b u t i s , i n a w a y , , b o r n " ( t h e r e f o r e , i t m a y a l s o d i e ) ; 3) i t c a n r e v e a l various dimensions o f the reality a n d relate t h e m to different d i m e n s i o n s o f t h e h u m a n s p i r i t ; 4) i t h a s a n i n t e n g r a t i n g a n d desintegrating power. M i г с e a E l i a d e — METHODOLOGICAL REMARKS ON T H E STUDY OF RELIGIOUS SYMBOLISM The text translated from English explains the today's interest i n s y m b o l i s m . I t reveals convergoncies a n d discrepancies i n t h e a t t i t u d e to the subject o f t h e research between h i s t o r y a n d r e l i g i o n a n d a n t h r o p o l o g y , as w e l l as b e t w e e n s o c i o l o g y a n d t h e o l o g y . I t also presents a concise a n a l y s i s o f r e l i g i o u s s y m b o l i s m a n d discusses t h e p r o b l e m o f t h e h i s t o r i c i t y o f s y m b o l s . M i r c e a E l i a d e — ORDEAL BY LABYRINTH. VERSATIONS W I T H CLAUDE-HENRI ROCQUET CON­ The fragments of the conversations w i t h Rocquet translated from English concentrate o n the three following topics: hermeneutics, differences between hormeneutic and demystifying a p p r o a c h , as w e l l as r e l i g i o n a n d i t s s u b j e c t , s a c r u m . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9880c115cbff87911522fd0d9d1dde52.pdf 27ef9dfacb822e0127b45e48ba4ec06f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1886 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1749 Title A name given to the resource Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text -Lud, JUBILEUSZ ANNA t. 139, 1983 PROF. DRA JÓZEFA GAJKA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JÓZEF GAJEK W POLSKIM TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZYM Są ludzie tak dalece zaangażowani, a tym samym tak związani ze swą twórczością, że nie sposób mówić o nich w oderwaniu od ich dzielil. Takim właśnie człowiekiem jest prof. Józef Gajek, o którym mówić można w kontekście trzech nurtów jego działalności: pracy naukowej i pedagogicznej na stanowisku profesora etnografii na uniwersytetach lubelskim, poznańskim i wrocławskim; pracy naukowo-organizacyjnej jako twórcy i redaktora Polskiego Atlasu Etnograficznego; wreszcie pracy jako budowniczego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w jego powojennej formie. Z pełną odpowiedzialnością piszę tu "budowniczego", bo jakkolwiek w chwili, gdy Józef Gajek wziął w swe ręce ster Tov.·1rzystwa, liczyło onO sobie już lat pięćdziesiąt, lecz po rozgromieniu życia naukowego przez wojnę i po poprzednim okresie międzywojennym, który dla Towarzystwa był czasem stosunkowo małej aktywności, swą brmę dzisiejszą zawdzięcza ono tym, którzy w 1945 r. ponownie powolali je do życia, a następnie rozwinęli i dostosowali do współczesnych zadań. Wśród nich, jednym z najbardziej aktywnych, był prof. J óz-ef Gajek. Z Towarzystwem Ludoznawczym Józef Gajek związał się od czasu studiów na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (rozpoczął je w 1926 r.), kiedy to, obok polonistyki, studiował etnografię u prof. Adama Fischera. Swemu mistrzowi (w 1930 1'. uzyskuje u prof. Fischera stopień magistra, potem przez 2 la ta: 1930 - 1932 jest jego asystt'r. tern i w 1932 r. doktoryzuje się) zawdzięcza Józef Gajek nie tylko ukierunkowanie zainteresowań etnograficznych, ale także wciągnięcie w pracę w Towarzystwie Ludoznawczym, którego Fischer w Jatach 1911 - 1939 był sekretarzem i redaktorem "Ludu". Pewne cechy charakteru, jak rozmach, umiejętnDści intelektualnego ożywiania środowiska w którym działał, wreszcie talent organizacyjny i tendencja 'do oddawania się bez reszty swemu dziełu, widzimy u Józefa Gajka już u początków jego kariery naukowo-organizacyjnej. Po ;;;tusunkowa krótkim czasie, kiedy pracował w charakteTze profesora języka i literatury polskiej w gimnazjach lwowskich, Józef Gajek zaczym swą działalność na U'kowo-organizacyjną. Zostaje pracownikiem Instytutu Bałtyckiego w Gdyni (1937 r.). ale bardzo szybko otrzymuje kierownicze �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka ]9 stanowisko w Instytucie Pomorzoznawczym w Toruniu,by już w rok później, jesienią 1938 r., objąć obowiązki dyrektora tworzącego się Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Koniec 1938 i pierwsza połowa 1939 r. to ogromny wysił'ek organizacyjny przerwany wybuchem II wojny światowej. Ten epizod pozornie nie ma związku z pracą Józefa Gajka w Towarzystwie Ludoznawczym - ale tylko pozornie. Już wtedy bowiem daje się on poznać jako dobry organizator. Dopiero jednak w powojennej działalności w Towarzystwie Ludoznawczym profesor Gajek miał możność w pełni rozwinąc talenty organizacyjne jako człowiek szybkich i śmiałych decyzji, co więcej, człowiek, który pomysły i decyzje natychmiast wprowadza w życie, dla którego nie ma "niemożności" i "obiektywnych trudności". U początków reaktywowania Towarzystwa pracę ułatwiał ogółny nastrój, który wówczas panował - entuzjazm twórczy, zapał towarzyszący id'2i odbudowy życia naukowego w Polsce, dobra wola całegJ ów_o czesnego Zarządu oraz licznych jego członków i sympatyków. Jeszcze w czasie trwania działań wojennych Józef Gajek przyjeżdża ze Lwowa do Lublina (1944 r.), habilituje się i zostaje profesorem na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w rok później przenosi się na Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, a zaledwie parę mies·ięcy po zakończeniu działań wojennych realizuje, wraz z grupą uczonych lwowskich, dyskutowany od początku pobytu w Lublinie pomysł reaktywowania Towarzystwa Ludoznawczego. Dnia 12 X 1945 r. zbiera się grupa inicjująca odrodzenie Towarzystwa w osobach prof. prof.: Cz·ekanowskiego, Mydlarskiego, Halbana i Gajka. Ten ostatni jest jedynym etnografem czystej wody, ale wszyscy zebrani są głęboko przywiązani do Towarzystwa, zespoleniu z nim zainteresowaniami, pietyzmem dla jego przeszłości, wolą wznowienia jego działalności. Ponadto prof. Czekanowski, jako wielolctni prezes i członek Zarządu, gwarantuje swą osobą ciągłość tradycji rrowarzystwa. I tu możemy podziwiać rozmach organizacyjny grupy inicjatorów, w której Józef Gajek magna pars iuit. W miesiąc po pierwszym spotka-o niu, 22 XI 1945 L, odbywa się już pierwsze powojenne (XXI) W:alne Zgromadzenie, na którym Józef Gajek zostaje wybrany sekretarzem ge .. neralnym, czyli tym, na którym spoczywa główny ciężar działania, za wiadywania Towarzystwem i jego agendami. Funkcje sekretarza general·nego pełni Józef Gajek przez 3 kadencje, by na Walnym Zgromadzeniu PTL we Wrocławiu w 1953 r. być wybranym na prezesa, ale już w 1956 r., na Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem powraca do funkcji sekretarza generalnego, gdyż bezpośrednie działanie jest mu bhźsze niż reprezentacyjne funkcje prezesa. Na tymże pierwszym powojennym Walnym Zgromadzeniu zapada de- �20 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka cyzja reaktywowania "Ludu" i "Prac i Materiałów Etnograficznych" i już wtedy mówi się {)konieczności opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Każdy następny rok przynosi nowe inicjatywy natychmiast realizowane przez Zarząd. W 1946 r. postanowiono utworzyć nową SNit; wydawniczą "Prace EtnO'logiczm~" i już w 1947 r. wychodzi pierwszy, a w 1948 r. drugi tom podstawowej pracy o językach świata Tadeusza Milewskiego. W 1948 r. Ministefistwo Kultury i Sztuki podejmuj€ się finansowania nowej serii - "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i w latach 1949 - 1960 wychodzą 24 zeszyty tego wydawnictwa - itd. To, o czym mówimy, nie jest ściśl.e historią prac prof. Gajka w PTL, są to raczej dzieje rozwoju Towarzystwa, ale każdy, kto kiedykolwiek pracował organizacyjnie wie, jaka ciernista droga wiedzie od pomyslu clo jego realizacji, wie, że za każdym udanym przedsięwzic;ci-cm kry j€ się konkretny człowiek. Towarzystwo clziała kolektywnie i demokratycznie. Szczególnie w pierwszym okresie powojennym, kiedy Zarząd zbierał się stosunkowo często, a jegoezlonkowie rekrutowali się z pomiędzy ludzi żywo związanych z Towarzystwem i pełnych inicjatywy, na posiedzeniach padały nowe pomysły, a dyskusje nad nimi trwały godzinami i prowadzone były w gorącej atmosferze. Równie namiętna wymiana zdań cechowała Walne Zgromadzenia. Nie były to jednak jałowe spory na temat spraw nieistotnych czy osobistych. Dyskutowano nad programem uniwersyteckich studiów etnograficznych, a wyniki dyskusji były przedstawione odpowied· niemu ministerstwu; w związku z I Kongresem Nauki Polskiej poruszano problematykę metodologiczną i miejsce etnografii w życiu powojennej Polski. \V odpowiedzi na zapotrzebowanie na ekspertyzy w sprawie procesów społecznych odbywających się na nowo zasiedlonych Ziemiaó Zachodnich, Towarzystwo podjęło się prowadzenia tam badań, a następnie publikowało prace na temat procesu integracji kulturowej i społecznej ludności Do'lnego Śląska. W toku dyskusji powstawały takie inicjatywy, jak: wspomniane już opracowanie Polskiego Atl,asu Etnograficznego, jak nowe wydanie Dziel Oskara Kolberga (projekt rzucony przez K. Zawistowicz-Adamską na Walnym Zgromadzeniu PTL w Poznaniu, 1950 r.), zorganizowanie m;ęcJzynarodowych badań karpackich (projekt R. Reinfussa zgłoszony na Walnym Zgromadzeniu w ZakO'panem, 1956 r.) i inne. Niektóre z tych projektów nie mogły być rea'lizowane przez PTL choćby z tego względu, że wymagały etatów naukowych, jakich towarzystwa naukowe, zgodnie ze swym charakterem, nie posiadają. Tak np. inicjatywę opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego wraz z opracowanymi w lonie PTL założeniami teoretycznymi przekazano Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN, a prof. Gajek został kierownikiem pracowni atlasowej i rerhkto- �J-ubUeusz prof. dra Józefr~ Gajku 21 rem Atlasu - nie z ramienia PTL, lecz jako etatowy pracownik Akademii. Również inicjatywę badań karpackich Towarzystwo odstąpiło IHKM PAN, widząc tam większe moiliwości finansowe i organizacyjne. Natomiast reedycję i edycję Dziel Oskara Kolberga udało się zatrzymać w Towarzystwie dzięki włąc~eniu jej w 1960 r. w państwowy plan millenialny. Wymagało to jednak długich przygotowań uświadamiających władze i społeczeństwo, czym dla polskiej kultury jest dzieło Kolberga. Prof. Gajek zorganizował coś w rodzaju biura prasowego PTL w Warszawie, którego celem było rozpropagowanie idei nowego wydania Kolberga i opracowania jego, dotąd nie publikowanych materiałów. Również pod €gidą prof. Gajka Towarzystwo z-organizowało badania terenowe we wsiach, gdzie działał Kolberg. Ich owocem była konferencja Kolbergowska w Jeleniej Górze (1954 1'.). Badacze, głównie młode pokolenie, dokonali na niej porównania monografii terenowych Kolberga z ob-ecnym stanem kul·tury ludowej na tychż,e terenach, Koncepcja wydania Kolberga rodziła się w długich dyskusjach, aż do ustalenia takiej formy, jaką dziś realizu·· jemy. Tom pierwszy tego wydawnictwa, Pi.eśni ludu polskiego, przygotowany przez Mariana Sobieskiego, ukazał się we Wr,ocławiu w 1961 r, z obszerną przedmową prof. Gajka, poczem w rok później nastąpiło przekazanie redakcj i do P0znania (1962 r.), gdzie do dziś pod kierownictwem prof. Burszty pracuje się nad dalszymi tomami tego monumentalnego wydawnictwa. I znów uwaga nasza z po'staci pro£. Gajka prz'esunęła się na Towarzyst"vo i jego osiągnięcia, a'le właśnie za nim kryje się postać ówczcsnego Sekretarza Generalnego i Prezesa PTL. Na powyższych przykładach mnżemy prześledzić dwie cechy charakteru Józefa Gajku i ówczesnych Zarządów. Pierwsza, to umiejętnośf; podchwytywania twórczych inicjatyw, rokujących nadzieję rozwoju i realizowania ich silami PTL. Druga, to dbałość o dnbro sprawy, wyzbycie się wszelkiej małostkowej chęci monopo-lizowania akcji naukowych zai.nicjowanych przez PTL. Ilekroć okazywało się, że siły Towarzystwa są niewystarczające dla zroalizowania planów uważanych w PTL za słuszne i ważne, szukano instytucji, która mogła by poprowadzić i rozwinąć inicjatywę tu zrodzoną. Inicjatywą p~'of. Gajka było wydanie w serii "Prac Etno'10gicznych" monografii różnych narodów Europy. Ukazała się Etnogmfia Bnlgarii pióra Wakarelskiego i Etnografia Łotwy Pietkiewicza. Należy wyrazić tylko żal, że ta cenna seria nie była kontynuowana. Jeśli chodzi o podnoszenie rangi Towarzystwa na forum międzynarodowym, warto wspomnieć o dwóch konferencjach (obie połączone z Wulnymi Zgromadzeniami), które stały się wydarzeniem naukowym na skalę międzynarodową· Pierwsza z nich, to wspomniana już Sesja ZakopiaJi.ska, �22 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka w której udział wzięli i wygłosili referaty badacze-karpatolodzy Słowacy, Czesi, Rumuni i Bułgarzy i gd~ie narodził się pomysł międzynarodowych badań karpackich (obecnie działająca przy PAN Komisja Karpacka). Druga, zorganizowana z rozmachem przez prof. Gajka, to Konfereencja Pomorzoznawcza w Szczecinie (1960 r.) z udziałem badaczy niemieckich. Była ona, jak dotąd, szczytowym osiągnięciem Towarzystwa w tej dziedzinie. Późniejsze zapraszanie oudzoziemców na Sesje PTL miało już charakter racz'ej propagandowy i kurtuazyjny. Wybrałam tu tylko przykładowo część kierunków aktywności Towarzystwa, w których zaznaczyła się inicjatywa i ogromna praca organizacyjna prof. Gajka, ale jego rękę czuło się we wszystkim, co wówczas działo się w Towarzystwie. Ci, którzy wtamtych czasach współpracowali z Zarządem PTL pamiętają, jak każdego dnia, o każdej porze można było spotkać prof. Gajka w biurach Towarzystwa. Pod jego bacznym okiem wrzała tam praca. Uratowano z zagłady wojennej, skatalogowano i rozwinięto bibliotekę, skatalogowano i uzupełniano archiwum, nabywając m. in. całą rękopiśmienną spuściznę prof. Fischera, publikowano coraz to nowe prace w istniejących już i nowo tworzonych czasopismach i seriach wydawniczych. Wiele z nich redagował osobiście prof. Cajek (rekordowy był rok 1959, kiedy to wyszło spod prasy drukarskiej prz€szło 200 arkuszy). Finansowano prace bibliograficzne i publikowano bibliografie, itd., itd. Każdy gość Towarzystwa, czy to z Polski czy obcokrajowiec. stawał się gościem pp. Gajków, czuło się na każdym kroku głębokie zaangażowanie, identyfikowanie się prof. Gajka z Towarzystwem, które było dla niego nie tylko najważniejszą sprawą życia, ale ukoch:mym "dzieckiem", przy którego narodzinach w 1945 1'. był obecny i w którego rozwoju uczestniczył. Towarzystwo, jakeśmy to już mówili, jest rządzone kolektywnie. Każdy z członków PTL, a na pewno z cz10nków Zarządów i kierowników agend, ma swój wkład w jego rozwój i prawidłowe funkcjonowanie wszystko jednak idzie lepiej, jeśli istnieje prawdziwie zaangażowany i utalentowany organizacyjnie koordynator różnorodnych poczynań a takim koordynatorem był, w okresie swych kadencji w Zarządzie PTL, prof. Józef Gajek. Żeby ocenić jego wkład wystarczy podsumować pierwsze 20-1ecie - jest to niewątpliwie okres największej w dobie powojennej świetności Towarzystwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5c88b775fd13d4c8beebd2af2cc4092.pdf b14b28348692476740412ff5f0c422f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3964 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Janos, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3710 Title A name given to the resource Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.162-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. JÓZEF JANOS, 1. Józef Janos przy RZEŹBIARZ pracy. LUDOWY ANNA R z e ź b a l u d o w a n a P o d h a l u należy d z i s i a j n i e m a l d o przeszłości. J a k k o l w i e k s p o t y k a m y okazy w kościołach jeszcze liczne i k a p l i c z k a c h , zwłaszcza padłych w s i a c h , d o k ą d nie dotarli jej po za­ kolekcjonerzy l u ­ utrzymującymi się Z DĘBNA KOWALSKA wyłącznie z LEWICKA kawałka posiadanej z i e m i . D z i e c i ń s t w o i młodość J a n o s a m i n ę ł y podobnie j a k u w s z y s t k i c h chłopców jego w s i . najpierw gęsi n a kamieńcach n a d r z e c z n y c h ; Pasał g d y nieco wyrósł, dowości, t o p r z e c i e ż p r a w i e w s z y s t k i e o n e są dziełem pasał — w r a z z g r o m a d ą i n n y c h d z i e c i — k r o w y n a d n i e ż y j ą c y c h już rzeźbiarzy. T y l k o w y j ą t k o w o Białką zdarza i w t o r f i a s t y m „borze" na granicy w s i . Jego się, b y mieszkańcy w s i u m i e l i coś p o w i e d z i e ć o t w ó r ­ ówczesne życie toczyło się w g r a n i c a c h Dębna i k i l k u cach świątków pobliskich wsi, a j e d y n y k o n t a k t z szerszym i czasie i c h p o w s t a n i a . część t e j n i e w i e d z y wości sztuki złożyć można ludowej, niemniej Niewątpliwie na k a r b przy doskonałej mięci o d a w n y c h w i e j s k i c h g a r n c a r z a c h , fajek, rzyć, f a r b i a r z a c h czy by tworzyli t a k zupełnie w Rzadkością wyrosłego zasięgu stała ze piwowarach się już swego — zapomniano pamięci trudno uwie­ rzeźbiarzy, I taką w ł a ś n i e rzadkością jest oózef w -.v r o k u Janos urodził 1895Rodzice się artysty artysty nie nego i t w o r z ą c e g o d l a własnej społeczności szkolo­ wiejskiej. Janos. Dębnie, na Podhalu, jego b y l i b i e d n y m i chłopami, P o r a z p i e r w s z y poznałam J a n o s a w r o k u 1945. P ó ź n i e j , w r . 1951, w czasie g r u p o w y c h badań e t n o g r a ­ f i c z n y c h p r o w a d z o n y c h w Dębnie, spędziliśmy w j e g o d o m u d w a pełne d n i . R o z m o w y toczyły się w y ł ą c z n i e 1 162 dawały c z w a r t k o w e jarmarki w Nowym służbą w o j s k o w ą w czasie p i e r w s z e j Janos n i e opuszczał nigdy wojny wsi rodzinnej. d o p i e r o dotarł p o r a z p i e r w s z y światem T a r g u . Poza światowej, Niedawno do T a t r , odległych od jeśli pokolenia. wiejskiego środowiska, pa­ wytwórcach dziś żyjącego postać anonimo­ n a t e m a t życia i p r a c y naszego g o s p o d a r z a . Z t o w a ­ rzyszką moją, m g r Ireną Nizińską, n o t o w a ł y ś m y w ó w ­ czas słowo po słowie każdą ciekawszą w y p o w i e d ź . M g r W i e s ł a w T o m a s z k i e w i c z , należący d o naszej g r u ­ p y b a d a w c z e j , dokonał zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h n i e m a l w s z y s t k i c h rzeźb J a n o s o w y c h — i t y c h , które p r z e ­ c h o w u j e w izbach i p o k a z u j e odwiedzającym, i d a w ­ n i e j s z y c h , u k r y t y c h n a s t r y c h u chałupy. P r z e l o t n i e o d w i e d z a ł a m p o t e m J a n o s a w l a t a c h 1952 i 1953, w r e s z c i e w s t y c z n i u 1954 r o k u o d b y ł a m z n i m znów w i e l o g o d z i n n ą r o z m o w ę , poświęconą t y m r a z e m j e g o twórczości z w i ą z a n e j z k o n k u r s e m p a m i ą t k a r ­ s t w a podhalańskiego (grudzień 1953). �Dębna z a l e d w i e o 20 k m , których s z c z y t y , z o k i e n chałupy, W zawsze podniecały o k r e s i e dzieciństwa jego widoczne Janos nie wykazywał ze co by miało z lego fantazję. Samotność chęci do rzeźbienia. Z a p y t a n y o t o , o d p o w i a d a : „Nożem sie własny ta strugało, kiek ale wreszcie nie co. Swiontków bacem, był mały, zawse sie cosi nie umialek, strugało, — nie dopiro — stolarki robił kół d o i kołodziejstwa. Szczególnie to dużo zupełna pochwały swoboda, — c h o c i e k sie jaką finansowa czyli „gości" dawały dzięki „panów z miasta", Janosa. w ś r ó d k t ó r y c h było w i e l u p l a s t y k ó w , zabyt­ k o w e g o kościoła. P o n i e w a ż wieść, że w e w s i j e s t ktoś. drugą obok kościoła i d o n i c h , J a n o s stał się atrakcją zwiedzających Dębno. l a c h rozciągających się p o z a o s t a t n i m i z a b u d o w a n i a m i N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że ł a t w y z b y t d l a s w y c h w s i . Z d a l a o d d o m ó w stała t a m s a m o t n a k a p l i c z k a i z d r e w n i a n y m posążkiem ś w i ę t e j K i n g i , w y s t r u g a n y m d l a j e g o twórczości, ale m i a ł y i złe s t r o n y . przez i dawnego anonimowego po r a z p i e r w s z y z drzewa w rzeźbiarza. Tu życiu J a n o s zapragnął właśnie wystrugać postać ludzką. N i e w i e d z i a ł jeszcze, j a k t o mu rencie, tłumnie p r z y b y w a l i d o Dębna d l a z w i e d z e n i a k t o s t r u g a świątki, dotarła wozów. J a k o dorosły już chłopiec pasał J a n o s k o n i e n a p o ­ sie broł sto!" d o m , niezależność O w i „goście", dorastał, poduczył się — patrząc, j a k i n n i robili i być, tok ale w s z y s t k o t o sprzyjało twórczości rzeźbiarskiej późni." Gdy z tego namyncył, pochwały „niíasíoioych pochlebstwa stały panów" wytworzyły w się skromnym dzieł podnietą Zachwy.y rzeźbiarzu wiejskim przekonanie o posiadaniu ogromnego talen­ t u , o c z y m już dziś, bez w ł a ś c i w e g o g ó r a l o m umiaru t r z e b a robić, n i e b y ł p e w n y , c z y u d a m u się z a m i e r z o n y i t a k t u , stale i z p r z e k o n a n i e m opowiada. Liczne r a d y świątek, w i ę c w t a j e m n i c y p r z e d wsią — „kiek d a w a n e d o r y w c z o przez plastyków, p o k a z y w a n e pas, tok mode se poziroł tyn świentom Nadspodziewanie robił". dobrze. na Był zdziwiony własne siły i c o r a z i na Kingę postać ś w i ę t e j próbował tyn wypadła i u r a d o w a n y , zaczął częściej konie ufać we „domku" (jak nazywa kapliczkę) wytworzyły na malorz" zamęt w pojęciach książ­ estetycz­ n y c h J a n o s a , kazały m u szukać n o w y c h dróg, n i e z a w ­ szczęśliw y c h . Twórczość zawieszonym s w e j chałupie. Z o b a c z y ł ją t a m kiedyś „ja/cisi i wzory sze rzeźbić. Ś w i ę t ą K i n g ę , p i e r w s z e s w o j e dzieło, umieścił J a n o s w ki Janosa przechodzi szereg k o l e j n y c h s t a ­ diów. U j e j jioczątków j e s t o n jeszcze s i l n i e z w i ą z a n y z t r a d y c y j n y m i w z o r a m i zarówno w dziedzinie p l a s t y ­ ki, jak i m e b l a r s t w a . Powstają wówczas niewątpliwie tąd w i s i w i z b i e , w r a m a c h własnego w y r o b u J a n o s a . n i k i i l i s t w y , które częściowo rozdał sąsiadom za r ó ż ­ Ze spokojnego życia wyrwała rzeźbiarza pierwsza na s t a r y c h w z o r a c h rzeźbione, i odkupił, dając w z a m i a n b a r w n y o l e o d r u k , k t ó r y d o ­ o p a r t e , półki, ne przysługi i świadczenia, częściowo p r z y b i ł d o ściany w o j n a światowa. Wrócił z n i e j j a k o i n w a l i d a z o d m r o ­ swej żonymi sprzęty j e g o w y r o b u , które z n a j d o w a ł y stopami. Przeżycia wojenne nie zostawiły izby, głębszego śladu w j e g o p a m i ę c i — p o w r ó c i ł d o d o m u innych rodzicielskiego niestety — i zwykłych gospodarskich zajęć. D o p ó k i j e d n a k J a n o s g a z d o w a ł w s p ó l n i e z rodziną, n i e m i a ł a n i czasu, a n i w a r u n k ó w , a b y o d d a w a ć się łyż­ gdzie gazdów dotąd wiszą dębniańskich, kolekcjonerzy sczerniałe. się w wszystkie Ozdobne domach wykupili — s z t u k i l u d o w e j . Z tego też czasu p o c h o d z i większość rzeźbionych „ d o m k ó w " , k t ó ­ re wykonał d l a s t a r y c h świątków, „zamieszkujących" u l u b i o n e m u k u n s z t o w i . P o śmierci r o d z i c ó w żył z r a z u d o t y c h c z a s spróchniałe k a p l i c z k i , i d l a n o w y c h , w ł a s ­ wspólnie nej „nie z braćmi, lidzką ale że robota w gospodarstwie roboty. „Domki" t e można znaleźć n a drzewach go i p o m a g a ć n i e chciał, a rentą i n w a ­ cieszyła" dzielić się z d o m o w n i k a m i też n i e zamierzał, b r a c i a d o r a d z i l i m u , b y przeniósł się n a własne g o s p o ­ d a r s t w o , g d y ż d a r m o z j a d a w d o m u t r z y m a ć n i e będą. W r . 1931 postawił s o b i e J a n o s , z pieniędzy nych z inwalidzkiej renty, d o m naprzeciw chalupy i t a m s a m o t n i e zamieszkał. Z uciuła­ Т • , 4 ojcowskiej chwilą t -у '- „„í unie­ zależnienia się o d r o d z i n y rozpoczął w ł a s n e życie, c a ł ­ k o w i c i e o d m i e n n e o d r e s z t y m i e s z k a ń c ó w Dębna. Z a ­ przestał zupełnie z a j m o w a n i a się g o s p o d a r s t w e m z w y ­ jątkiem h o d o w l i pszczół, zaniechał stosunków towa­ r z y s k i c h z sąsiadami, a cały czas poświęcił p r a c y r z e ź ­ b i a r s k i e j . N i e założył też własnej j e s t czymś Zerwanie r o d z i n y , co n a w s i wyjątkowym. z braćmi i t r y b życia, j a k i zaczął p r o w a d z i ć , w y r z u c i ł y go od tej c h w i l i n i e j a k o poza nawias społeczności w i e j s k i e j , stał się kimś o b c y m w s w o i m środowisku i s t a n t e n t r w a d o d n i a d z i s i e j s z e g o . Rok w 1931 stał się więc j e g o życiu i o d t e j d a t y momentem dopiero przełomowym możemy mówić o r o z w o j u twórczości a r t y s t y c z n e j J a n o s a . P o s ł u c h a j ­ m y , co m ó w i s a m o t y c h c z a s a c h : „Jo jak sie tu dowoł, jony to mi do roboty piniondzek jo w domu, mioł sie wzion ludzie sie przykrzyło. émiali, chodzić, świontki robić nie (rzeźbić) día uozrywki. tok odbu- przyzwycamusioł, (z r e n t y i n w a l i d z k i e j ) , t o nic bił — bo t o m i z a r a z s i o . W n e t mnie pirwi a tuk nicego za inwalida to robić ze mnie Byłek kupować. nie patrzył, Choć sie inok ro­ t y s goście zacyni Jakek jus do widzioł, Ryc. 2. Józef Janos. Sąd Piłata. Rysunek. 163 �Ryc. 3. Józef Janos. Wit Stwosz. Płaskorzeźba w drzewie. 27 X 56,5 cm. 1953 r. Ryc. 4. Józef Janos. Matejko. Płaskorzeźba w drzewie. 33 X 73,5 cm. 1953 r. przydrożnych, słupach stojących wśród pól i n a ścia­ bieństwa, m o t y w y n a c h d o m ó w . W początkach s w e j r y c h sprzętów, z k t ó r y c h a n i j e d e n też J a n o s sprzęty d o s t a r e g o klęczniki, puszkę na ofiary, twórczości kościółka wykonał w Dębnie — l a t a r n i e , świeczniki i t d . Dziś J a n o s z pogardą o d n o s i się d o m e b l a r s t w a , t r a k ­ nie chce wspominać Postacie przeszłości. Podczas g d y się sąsied­ j e g o z t y c h czasów są m a s y w n e , ciężkie p o t r a k t o w a n y c h d r a p e r i a c h l u b nagie, j a k n p . A d a m i E w a , św. S e b a s t i a n . n i a dotyczące czasów d a w n i e j s z y c h martwych. udaje, sta­ n i c h — sam o t y m j e d n a k nic nie mówi. rzeźby zgoła ze młodości musiały istnieć t u t a j l u b w e w s i a c h o współczesnej twórczości m ó w i chętnie i dużo, p y t a ­ lub również nie zachował stojące bez r u c h u , o d z i a n e w s z a t y o k o n w e n c j o n a l n i e N i e potrafię p o w i e d z i e ć , c z y J a n o s n i e pamięta, czy też przejął już w Dębnie, a l e k t ó r e za j e g o dzieciństwa i w c z e s n e j tując tę gałąź s z t u k i j a k o niegodną n a t c h n i o n e g o a r ­ t y s t y , za j a k i e g o się uważa. zdobnicze zbywa że i c h n i e słyszał. N i e ogólnikami otrzymałam Ale ludowej już po — paru W brak przeciwieństwie do i m w y r a z u , robią latach Janos przerzuca dawnej wrażenie się n a więc o d p o w i e d z i n a p y t a n i a , skąd brał w z o r y d o p r z e d ­ płaskorzeźbę. N a p y t a n i e , d l a c z e g o zupełnie zaniechał miotów więk­ r z e ź b y p e ł n e j , o d p o w i a d a , że rzeźbienie n a desce j e s t zdobnictwa bardziej ekonomiczne. Z jednego kloca drzewa, z któ­ przemysłu artystycznego, szość m o t y w ó w j e s t t y p o w a podhalańskiego, i g d z i e znajdował rzeźb n a których dla dawnego wzory pełnych. P i e r w s z e j e g o p r a c e , postacie ludzkie, wiernie trzymają pierwszych przedstawiające się tradycyjnych rego d a w n i e j p o w s t a w a ł a j e d n a postać, dziś r o b i i c h k i l k a — a p r z e c i e ż d r z e w o l i p o w e , w k t ó r y m się rzeźbi, jest drogie i t r u d n o dostępne. Płaskorzeźba wymaga f o r m , są n a p e w n o n a ś l a d o w n i c t w e m w i d z i a n y c h w k a ­ także m n i e j p r a c y niż rzeźba pełna i ł a t w i e j ją pliczkach chować, z a j m u j e m n i e j m i e j s c a . „Płaskorzeźba 164 świątków. Wedle wszelkiego prawdopodo­ je prze­ tań- �т R y c . 5. Józef Janos. Kościuszko. Ryc. 6. Józef Janos. Mickiewicz. so, a goście i tak kupiom i telo samo Płaskorzeźba w drzewie. 27—33 X 68,5 cm. 1953 r. Płaskorzeźba w drzewie. 30 X 64,5 c m . 1953 r. zapłacom" — Zdania wymykające mowy zdradzają zręcznie micznej. się r z e ź b i a r z o w i w t r a k c i e zamiłowanie u k r y t e wśród Nie ulega do ujęć argumentów dla mnie roz­ malarskich, natury wątpliwości, ekono­ że gdyby umiał posługiwać się p ę d z l e m z tą samą w p r a w ą , dłutkiem.j^do p o s t a c i , stanowiła płaska p o w i e r z c h n i a . 1951 r . J a n o s mówi Janos. którego wprawił się jeszcze w co czasie j a k s a m się „odkrył", W ciągu l a t a wyraził, niecko- wato wygląd wgłębionym owalu, postaci l u d z k i e j podanej t a k że mają one n a półmisku. Jesienią 1951 г., k i e d y go o d w i e d z i ł a m , t w i e r d z i ł , że s a m dokonał t e g o odkrycia, j a k k o l w i e k miskowate owale dziwnie pominają różne „ g ł o w y g ó r a l a " i t y m p o d o b n e p r a c s t o l a r s k i c h ) , i g d y b y n a P o d h a l u istniała t r a d y c j a ności s p r z e d a w a n e w k r a m a c h z w y r o b a m i ludowa artystycznego w Szczawnicy i Zakopanem. wypowiadania się w m a l a r s t w i e , J a n o s stałby się w y ł ą c z n i e l u b p r z y n a j m n i e j malarzem, a n i e t y l k o r z e ź b i a r z e m — i stąd j e g o z a ­ m i ł o w a n i e d o płaskorzeźby. J e d y n i e go, b y rzeźbił, t r a d y c j a , która tradycja dziś jeszcze r y s o w a ć t y l k o w niedzielę, b o „to wstyd w zwykły Do dzień, trza zagadnienia wróćmy ubocznie jednak pracować, tego do samej Płaskorzeźby Janosa każe m u tak sie bawić jeszcze dalej, rzeźby. przy­ okrop­ ludowymi Co więcej, Janos dumny był ze s w e g o n o w a t o r s t w a . T ł u m a c z y ł n a m : „To mi sie tak womodne." dawać jakoś inacy przedstawio, I d o d a ł : „ Z tyk rzeźb zodny, bo to takie kie piękne, szczęście, p o k r ó t k i m czasie J a n o s wisi w jego to takie to mi sie nie fee nowomodne." zawse no­ przeNa zarzucił n o w ą m a ­ nierę i dziś już t y l k o j e d n a t e g o r o d z a j u rzeźbić". przejdziemy wykonane n y c h deskach, p r z y czym zmusiła nową formę. R z e ź b y s w e zaczął t e r a z umieszczać w płaskorzeźba izbie. W o s t a t n i c h miesiącach J a n o s w r ó c i ł d o r z e ź b y p e ł ­ były n a prostokąt­ tło, cofnięte w s t o s u n k u d o nej. Mimo licznych w т. 1951 w y ł ą c z n e argumentów, oddanie jakimi motywował się płaskorzeźbie, znaj- 165 �postacie. J e d y n y wyjątek stanowiły „Stacje" wykonane na z a m ó w i e n i e d o j e d n e g o z k o ś c i o ł ó w i p o t e m d w u ­ k r o t n i e jeszcze p r z e z n i e g o powtórzone. T e r a z j e d n a k zupełnie s a m u r z u t n i e zabrał się d o w y k o n a n i a płaskorzeźby Posiada przedstawiającej wieczerzy" d a V i n c i , t w i e r d z i j e d n a k , że m u się o n a nie podoba. P r a w d o p o d o b n i e i dużej wieczerzę". w p r a w d z i e r e p r o d u k c j ę „Ostatniej Leonarda mie „Ostatnią z bogactwem w swej szczegółów jest skończonej for­ d l a niego zbyt t r u d n a d o o d t w o r z e n i a . Z a w z ó r obrał s o b i e n a t o m i a s t starą prymitywną płaskorzeźbę, reprodukowaną w „ P r z e k r o j u " (z 3 l u t e g o 1948 г.), pochodzącą z M u z e u m Diecezjalnego w Tarnowie. J a n o s n a ogół n i e l u b i r z e ź b y l u d o w e j , w y r a ź n i e ją l e k c e w a ż y , i f a k t , że w t y m w y p a d k u w ł a ś n i e d o n i e j sięgnął, ś w i a d c z y o pewnej obawie, z jaką przystę­ p o w a ł d o n o w e g o dzieła. P o d ś w i a d o m i e szukał p i e r w o ­ w z o r u , k t ó r y b y m ó g ł bez p r z e t w a r z a n i a skopiować, b y t y m s p o s o b e m uniknąć w y s i ł k u r o z m i e s z c z e n i a po­ s t a c i , a p r z e d e w s z y s t k i m trudności z w i ą z a n y c h z p e r s ­ pektywą. P r ó b a udała się. J a n o s j e s t z s i e b i e z a d o w o l o n y o d w a ż n i e p r z e m y ś l i w a n a d nową, z n a c z n i e pracą. W j e d n e j grafię rzeźby dującej a z p o s i a d a n y c h książek - znalazł f o t o ­ kamiennej z pracowni się w kościele Ś w . S e b a l d a przedstawiającej birom robić i już trudniejszą sond „Sąd Stwosza, w ostateczny". znaj­ Norymberdze, „Jesce s:e za- — m ó w i . P r a c ę już n a w e t ostatecny" rozpoczął. N a desce dużych r o z m i a r ó w nakreślił w p o ­ ziomie dwie ł u k o w a t e l i n i e , przecięte pionową, dzie­ lącą całą płaszczyznę n a p o ł o w y . W d o l n e j części w i d ­ n i e j e koło — będzie t o k u l a z i e m s k a , n a której oprze s t o p y c e n t r a l n a postać B o g a . Ł u k i zaś zamkną w s o ­ bie dwanaście postaci rozłożonych symetrycznie, sześć z k a ż d e j s t r o n y o s i p i o n o w e j . Już n a w e t i c h g ł ó w i r a m i o n zostały n a s z k i c o w a n e . po zarysy Tu dopiero w i d z i m y , j a k J a n o s r a d z i s o b i e z konstrukcją zbioro­ wej sceny. Eksperymentowanie i dążenie d o d o s k o n a l e n i a w i ­ d z i m y r ó w n i e ż w sposobie p r a c . R z e ź b y pełne b y ł y zrobioną kom" wykończenia g o t o w y c h jedynie ze s t a r e g o gładzone noża. T o samo już „skrobacodnosi się do p i e r w s z y c h płaskorzeźb. Z czasem, p o w y k o ń c z e n i u , J a n o s zaczął zapuszczać powierzchnię pokostem, żółtawozłotą zwykle, co zapytany praktycznymi Ryc. 7. Józef Janos. Janosik. Płaskorzeźba 32 X 76,5 c m . 1953 r. w drzewie. czyniło ją o p o w ó d , tłumaczy — bo się surowe, jakby względami powierzchnia nie pokostowane n i e wykończone z a w s z e jeszcze z n a j d z i e w lśniącą. J a k go zapokostowana m n i e j się b r u d z i , b o d r z e w o płaskorzeźby i — wydaje a zresztą on s w e j rzeźbie coś d o p o p r a ­ w i e n i a ; choćby i r o k leżała, g d y ją z o b a c z y , m u s i t o duję o b e c n i e rzeźb w j e g o p r a c o w n i k i l k a zupełnie pełnych. W y c i ą g a pokazuje mówiąc: płaskorzeźby, to rzeźbienie kie telek „Jus roki je n a środek mi je sie het robił. izby, z dumą uprzykrzyły J u s mi na desce. T o tak ładnie nowych sie sie tu te to j e s p e i n a r s e i b a . " „ K i e l o piknę t e f i g u r k i . ' " rzeć. N a o s t a t n i k o n k u r s dał jednak rzeźby, b o j a k t w i e r d z i , „ t o lepi pasuje". również szereg r o z p o c z ę t y c h rzeźb same — obej­ płasko­ W domu ma płaskich. W o s t a t n i c h n i e m a l t y g o d n i a c h 1953 r o k u J a n o s d o ­ konał w i e l k i e j próby, która m o ż e s t a n i e się nowym o k r e s e m j e g o twórczości — rozpoczął p r a c ę n a d w i e l ­ k i m i k o m p o z y c j a m i . D o t ą d w s z y s t k i e j e g o rzeźby, z a ­ r ó w n o pełne, j a k i płaskie, przedstawiały 166 owo pojedyncze poprawić, a j a k zapokostuje, rzeźba jest już całkiem g o t o w a i n i e można j e j tykać, m a więc z nią spokój cniło przedstawia, d o d a j e odstępując n a k i l k a k r o k ó w , b y j e l e p i e j i i nie wraca do niej. Już w t e d y , g d y większość rzeźb p o k r y w a ł p o k o s t e m , spróbował innego e f e k t u — m i a n o w i c i e o p a l a n i a d r z e ­ w a . G d z i e się t e g o nauczył, n i e p o t r a f i l u b n i e c h c e powiedzieć. T e c h n i k ę tę s z y b k o j e d n a k zarzucił i dziś pozostała m u już t y l k o j e d n a płaskorzeźba o o p a l o n e j powierzchni. sie daje, wzion O swych na próbę, próbach mówi: ale to nie pasuje. ze to starodawne, wy­ ale to ani sie ta gościom nie podobało i n i e k u p o w a l i , a n i sie mnie L u d w i k Stasiak: Polska K r a k ó w 1912. 2 „Opaiou?ać-ek To sie tak plastyka nie podobo." średniowieczna. �Ryc. Ostatnio jedną 8. Józef Janos. Kopernik. Płaskorzeźba z płaskorzeźb, przedstawiającą b r a k a o k u l a c h , którą zgłosił n a k o n k u r s s t w a , zapuścił d l a p r ó b y karboliną, co dało efekt i tego n i e zamierza kolorystyczny. Ale że­ pamiątkar­ ciekawy konty­ nuować. szuka które by wszędzie, powstało „z głowy". Pomysłów g d z i e m u się t y l k o n a d a r z y s p o t k a n i a czegoś, co uważa za piękne. „Jak uwidzem, Czasem to se to zmirzom ( r y s o w a n i a ) , a jak nie ocami nadaje i biere sie, to okazja cosi takie sie do go nie wraca 1953 r. do d o m u z jakimś widzianym zapomnieć: „ J a k j u s n a r y s o w a n e , t o j u s n i тот chu, na ze zabocem. Mozę go zrobiem. rysunek i jus siedzieć Siedzi wiem, kiele jak śtyry easy, stra­ i pienć ale roków, ino poźrem robić." P e ł n ą dłonią c z e r p i e J a n o s p o m y s ł y z p o k a ź n e g o już w tej c h w i l i własnego dysponuje, to zdobytych czasopism, roboty robiem." Janos 100 cm. o b r a z e m w głowie i zaraz p o p o w r o c i e r y s u j e , b y nie zacym J a n o s n i e m a l n i e p o t r a f i pokazać wśród s w y c h dzieł żadnego, 66 X w drzewie. księgozbioru. L i t e r a t u r a , zbieranina przeróżnych, kalendarzy, jaką przypadkowo rycin, katalogów f i r m sprzedających d e w o c j o n a l i a , książek. N a j c e n n i e j ­ s z y m d l a n i e g o d z i e ł e m są „ Ż y w o t y ś w i ę t y c h " . Stąd 3 N p . św. K i n g a , płaskorzeźba wisząca w j e g o i z b i e , j e s t kopią z p o l i c h r o m i i kościelnej w S z c z a w n i c y (jak sam m ó w i ) . Z o b a c z y ł t a m n a ścianie św. K i n g ę t a k piękną, że z a r a z pobiegł do s k l e p u po p a p i e r i ołówek prostu malowidło przekalkował ze ściany b i e r z e p o m y s ł y d o większości s w y c h rzeźb r e l i g i j n y c h . „Jedyn i po na papier. cłowiek mioł i pofolił mi sie — tok jom kupii. „ Ż y w o t y ś w i ę t y c h z d o d a t k i e m rozmyślań, m o d ł ó w r y c i n " . W a r s z a w a — W i m p e r k ( C z e c h y ) 1910. 3 i 167 �E j , to lo mnie ny lo ta ksionska to jes skarb — skarb okrop­ n i c z n e tło, a P i ł a t o w i Dziś najczęściej sięga d o d w u dzieł: „ R o c z n i k a K r a ­ zawsze o której m o w a dzieło t r a k t u j e Posiada wyżej. również liczne zeszyty „Polskiej S z t u k i L u ­ którą zresztą traktuje lekceważąco. 0 n i e j : „Jo z tego nie bierem nie mi przysyłajom, kupowoł, Jedynie ale „Żywoty wzorów, świętych" tego to Mówi byk nigdy тот." i katalogi z dewocjo­ n a l i a m i k u p u j e , resztę „ncmieśli goście z miasta", lub zebrał u sąsiadów w p o s t a c i luźnych k a r t e k z r e p r o ­ dukcjami nych obrazów czasopism: i rzeźb pochodzącymi „Przekroju", z „Gromady", przeróż­ „Przyja­ ciółki" i t d . prze­ róbka n i e w i e l e m a w s p ó l n e g o z o r y g i n a ł e m . J a n o s n i e k o w s k i e g o " , t. X i „Polskiej p l a s t y k i średniowiecznej", dowej", dodał koronę. P o s t a c i e t e p o ­ n a d t o zupełnie p r z e t w o r z y ł , t a k dalece, że j e g o mnie." więc k o p i u j e , częściej spotkane j a k o p u n k t wyjścia gdzieś obce d o własnej p o z y c j i , zaś p o s t a c i e n i e m a l z zasady kom­ noszą c h a r a k t e r w s p ó l n y w s z y s t k i m J a n o s o w y m t w o r o m i bez w z g l ę d u na t o , z j a k i c h , w j a k i m s t y l u i o j a k i m charakterze p i e r w o w z o r ó w w z i ę ł y początek, w s z y s t k i e są d o siebie w pewnym sensie podobne. G o t o w e już r y s u n k i a l b o wędrują czekają swej Ostatnio do s k r z y n i , gdzie k o l e i , a l b o użyte zostają Janos coraz częściej od razu. obywa się b e z s z k i ­ ców i r y s u j e w p r o s t n a desce. R y s u n e k z p a p i e r u o d b i j a p r z e z k a l k ę n a desce l i ­ Nawiązując do podniet a r t y s t y c z n y c h , j a k i e Janos powej. Potem widoczny już k o n t u r poprawia jeszcze c z e r p i e ze s p o t y k a n y c h o r y g i n a l n y c h dzieł m a l a r s k i c h o ł ó w k i e m , d o r y s o w u j e w m i a r ę p o t r z e b y jakieś szcze­ 1 r e p r o d u k c j i m a l o w i d e ł i rzeźb, p r z e ś l e d ź m y z k o l e i góły proces p o w s t a w a n i a dzieła. Pierwsze s t a d i u m tworzenia — to rysunek k o n t u r o ­ wy, wykonany Nie z a w s z e j e s t o n kopią, j a k n p . św. K i n g a , Janos przenosi ołówkiem na papier i wreszcie przystępuje do rzeźbienia. P r a c u j e n i e z w y k l e p r y m i t y w n y m i narzędziami, s p o ­ na papierze rysunek, pakunkowym. widziany noży. Najpierw rzeźbi postacie, wyrównuje końcu d o p i e r o t w a r z e , które uważa za n a j t r u d n i e j s z e . dajmy G o t o w ą płaskorzeźbę w y g ł a d z a „skrobackom", „Stacje". rzecz j e s t Zazwyczaj p r a c u j e J a n o s n a d k i l k o m a dziełami r ó w ­ nocześnie, przerzucając powstawania g i e j . G o t o w e już n a pozór r z e ź b y w i e l e barwne reprodukcje-pierwowzory, na i c h p o d s t a w i e n a papierze rysunki i wreszcie małe, wykonane gotowe już po czym gotowa. N a n i c h obserwować możemy wszystkie kolejne stadia rzeźby. L e ż ą b o w i e m p r z e d n a m i tło, n a często n a t o w książce, o d p o w i e d n i o go powiększając i p r z e ­ twarzając. B a r d z o c h a r a k t e r y s t y c z n e są j e g o r z ą d z o n y m i p r z e z s i e b i e s a m e g o , p r z e w a ż n i e ze s t a r y c h się o d j e d n e ] r o b o t y do jeszcze dru­ razy p o p r a w i a , uzupełnia, gładzi. Rozmowa toczy się n a t e m a t t e c h n i k i jego pracy płaskorzeźby. W e ź m y d l a p r z y k ł a d u „ S t a c j ę " p r z e d s t a ­ i w z w i ą z k u z t y m p a d a p y t a n i e , czy J a n o s n i e miał wiającą n i g d y u c z n i a . „Tutok „ S ą d P i ł a t a " . J a n o s z r e d u k o w a ł t u ilość p o ­ s t a c i , co m i a ł o m u ułatwić pracę, uprościł a r c h i t e k t o ­ powiada — a jo kcieliby mówię: ucyć — od­ do Zakopanego, tam sie chłopcy idźcie Ryc. 9. Józef Janos. Złożenie do Grobu. Płaskorzeźba w drzewie. 37 X 51 cm. Kościół w Rzepienniku rzeszowski). 1953 r. Ryc. 10. Józef Janos. Tajemnica różańca. Płaskorzeźba w drzewie. 38,5 X Kościóf w Rzepienniku (pow. rzeszowski). 1953 r . 168 (pow. 54 c m . �jes — I ze w z b u r z e n i e m : „Coby skoła rzeźbiarsko." ktokolwiek podrobil, okrzyku jesce dodaje ucem, to broń już ni mom Tematyka prac mié pernika, jednej z najbardziej u d a n y c h j e g o rzeźb k o n ­ Po t y m szczerym kursowych. Na jej odwrocie wypisany konfidencjonalnie: nijakik som, t o jakbyk minie Boze!" narzendzi, „Jo sie jo jesce w som ter­ Wyszedł rów, j e d y n y c h rzeźbiarskich Janosa on z dawnych do niedawna świątkarskich dostępnych m u w ó w c z a s m i własnej w s i , n i e m i a ł a n i o d w a g i , lizmu. Ale wystarczyła jedna Na wystawę sztuki ludowej zamówiono u niego podnieta rzeźbiarza postać tradycja­ ani nawet w y ł a m y w a ć się z pęt b y pchnąć z a i n t e r e s o w a n i a we­ tradycjona­ z zewnątrz, na nowe podhalańskiej Janosika. wzo­ dzieł s z t u k i , na k t ó r y c h m ó g ł się w z o r o w a ć . S k r ę p o w a n y wnętrznej p o t r z e b y w tory. r . 1951 Janos natych­ m i a s t podjął n o w ą t e m a t y k ę i dziś już k i l k u „Jano­ s i k ó w " p i e s z y c h , k o n n y c h i tańczących z a l u d n i a białą izbę, w której który podaję ortografii, a dalej w formie przechowuje najnowsze i najbardziej Koperniku gdzieś Koperniku sie u czyi ty wielki w Jakiej Poleto śkole Jak jeś ty zmos two J e pracze Koperniku drzieś wysoko tu tu tej naświecie Mikołaju na podkoł takie ludzi nie Potrafi na u drzie rzeźb o tematyce świeckiej powstała kto cie tego twoja była łeś Wysoko Patrzą Pew tu na u czyi głowa sząm nie śty Koperniku miał gdrzie i kto śtyry ta oczy kuźnia ze om nabrał te go żazu Nie two was halańskiego (grudzień 1953). T y m r a z e m J a n o s dał k o ­ Pew sie józ lekcję ani Mamy postaci t u więc z naszej historii Kopernika, Wita i historii Stwosza, Kościuszkę, M a t e j k ę . P r ó c z n i c h dał n a kilka innych rzeźb jeszcze r a z J a n o s i k a , f i l o z o f a — żebraka o kulach, m gdrzie nie śla du mie cie Prowadził czoś w tak dobze [Wi drzial turyj tyś poszed cy wrow S t a r a m się d o w i e d z i e ć , co w i e J a n o s o o d t w o r z o n y c h takgo je za chrto Koronacja M. R y c . 12. Józef Kościół B. Płaskorzeźba Janos. Chrystus w Rzepienniku pał wał kości obracił Jeś józ stego ci sie tamok świa ta mok nieprzykrzy ine życie odpowiec mi nato [Koniec * Koperniku, Koperniku, gdzieś uczył, się w ty voielki jakiej szkole poeto, tak przez s i e b i e p o s t a c i a c h . R o z m o w ę z a c z y n a m y o d K o ­ Ryc. 11. Józef Janos. r z e s z o w s k i ) . 1953 r , swoj Kle ma E f r y n a , św. J e r z e g o n a i in. takie Mondra sząm wybitnych ke [studne tu spo czy koniu tu czerpał źródła boko Ponad nig drzieś i gdrzie konkurs bardzo [rozum grupa Mickiewicza, tak [glym w związku z o s t a t n i m k o n k u r s e m pamiątkarstwa p o d ­ kultury. ołówkiem autentycznej poprawnej: u d a n e dzieła. Nowa jest z zachowaniem ucyl?" kogo była n i e m a l w y ł ą c z n i e r e l i g i j n a . N i e t r u d n o to w y t ł u ­ maczyć. „wiersz", bardzo [głęboko? w drzewie. 38,5 X 54 cm. Kościół w Rzepienniku w świątyni. Płaskorzeźba w drzewie 38,5 X (pow. rzeszowski). 1953 r. 54 (pow. cm. 169 �Ryc. 13. Józef Jakeś Janos. Konny się ty wzniósł Twoje prace wysoko tutaj tu na świecie, Koperniku Mikołaju, gdzieś Janosik. napotkał nikt gdzieś takie 1951 r. ponad ludzi? tu nie czerpał źródła, Ryc. potrafi! są takie cię Twoja tego tu głowa pewnieś ty nauczył była miał mądra, cztery Nie wiem, 10 l a t zaczął „ t e r m i n " w Norymberdze, dziełem coś tak ta kuźnia, w której tego żaru, (żeś) tak go się już w proch dobrze tyś swój kości klepał, zahartował? i gdzie tu spo- obrócił, ani już z tego świata, tam ma. jest inne [życie Czy ci się tam nie przykrzy? Odpowiedz [na wiełka czytując „czy stoi, stuka toto a świat zbadać" swój w i e r s z ci sie tamok bez jego dowiedział ze świat stoi, Janos dodaje: 170 Stamtąd ze słońce dzie myśleli, n i m , że Reprodukcje się w roboty sie obraca, a słońce „Zaśnięcie odpowiec nie przyksy? bo jego robote, co papir ;o W i t S t w o s z . J a n o s warsztacie jest Ołtarz z ale Ołtarza kieby tak umioł tego 0 nim — Mariackiego. się gładkością o b l i c z a M a r i i , j e j wiersze w rzeźbie Wita Stwos pisoł — ale un kupa wirsyl — t o b y dopiro był potrafił pisem, do wirsyki — a j o тот bidny n a pociechę S t w o s z o w i : bo worce rzeźby go — — „Ej, ta nie Skoda, ze było!" — „Ale jo ta usanować." przedstawiającej Stwosza wziął J a n o s ze s w e j „ P o l s k i e j p l a s t y k i ś r e d n i o w i e c z n e j " . N a s. 159 z n a j d u j e się f o t o g r a f i a Stwosz. F r a g m e n t Janos odczytał rzeźby: widocznie rzeźby p o d p i s a n a : Sędzia i m ó w i : „Mój na to" ku sie patrzy Wita Stwos ku ludziom" t y l k o początek taki „Wit niesprawiedliwy". 1 uważa ją za p o r t r e t S t w o s z a . W s k a z u j e су mu cte- w znajdują Kolowcy za t o S t w o s z przecież n i e pisał w i e r s z y ! dodaje była mając Mariacki. b i e n i e m o j e g o k u n s z c i e , napisał d w a długie czym to. że rzeźbiarskim włosami, układem szat. O d z y w a się z p e ł n y m u w i e l ­ wincy tys musiało rzeźbie trzymo rzeźbiarzem, Boskiej" Ogląda ją i z a c h w y c a słowa: mi wielkim jego Matki po — mówi z uznaniem. O d ­ un ta то jakom rzeźbiar- niektórych rzeźb W i t a S t w o s z a mi gazecie To że Kieby a pinoi l u ­ sie obraca. był pisoł. Kopernik o K o p e r n i k u — ostatnie nie przykrzy? „Cy w się, że rynce j e g o książkach. M a też f o t o g r a f i ę Pomysł o nim". „zbadał o nie J a n o s p o ż y c z y ł ze szkoły książką, g d z i e czytał o K o ­ cylali D r u g a w y b i t n i e u d a n a postać — Koniec. p e r n i k u — a p o z a t y m sąsiedzi „coś tam 1951 r. n a jego o n i m . W i e , że s a m m u n i e d o r ó w n u j e śladu [nie Poszedłeś a w drugi wysoko, patrzyłeś [czywasz, pewnieś tyn świat, wie oczy, są twoje mirzoł prowadził? cię gdzie gdzie śnimi i [rozum że on nabrał co K o p e r n i k czerpałeś)? [widział. Koperniku, pytanie, (z których kto w drzewie. t a k robić — j a k o i m i e ciesy Na moje ka." Płaskorzeźba pergaminowy." [studnie Kto syć, co umioł Janos. t r z y m a w rękach — d o w i a d u j ę się: „...Narzyndzia, naukę? gdzie 14. Józef jako objaśnienia n a ilustrację i tyn, — bo m a twarz ino mój zwróconą widzowi. Na wiersz: odwrocie płaskorzeźby Janos wypisał krótki �Wito Stwoszu patrzys po świat rakach nik słynny na ci mas nie dziwnie krzyże odejmie. Bo Janos wyrzeźbił na m a n k i e t a c h Stwosza Zapytany, przecie ludzi trza jakoś oznacyć, — i tak mi wpadło kawak krzyże. d l a c z e g o t a k zrobił, o d p o w i a d a : coby sie do głowy „Takiego różnił krzyże od inyk mu po ryn- wyrobić." I n n e p o s t a c i e są już m n i e j c i e k a w e . O M i c k i e w i c z u w i e J a n o s t y l k o t y l e , że b y ł poetą. P o d o b i z n ę j e g o o d ­ robił z f o t o g r a f i i p o m n i k a M i c k i e w i c z a w Warszawie, jaką znalazł w t y g o d n i k u „ G r o m a d a " (z 29.1.1950). „O Kościusku dzioł. Somek jego tyzek wiedzioł, na to przysed, pomniki, to wiem, na ksionskak cóbyk go go rzeźbił. ze to musi wi- Widzem być jakisi zasłużony cłowiek." O M a t e j c e m ó w i : „ M a t e j k o —• g d z i e s i k e k gro na ksionsce. Nie bocem, kiek go nadyboł. widziol To był ma- lorz." C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t , że p o s t a c i e , o k t ó r y c h dużo w i e i do których p r z e j a w i a e m o c j o n a l n y stosunek, w y ­ rzeźbił ze z n a c z n i e pernika i Kościuszki większym Stwosza. wyczuciem — N a t o m i a s t rzeźby jak Ko­ Mickiewicza, i Matejki, prawie m u nie znanych i zu­ pełnie obojętnych, są słabe, bez życia. Teraz Janos wyrzeźbić w myśli n a d n o w y m i p r o j e k t a m i . Chce drzewie pas b a c o w s k i . Sądzi, że t o p o ­ w i n n o być b a r d z o Chciałby Był w roku „Таток wyrzeźbić Kostkę Napierskiego. 1951 n a uroczystościach w o Kostce pami trzymoł. dzem go. Kiebyk jakosi Ryc. piękne. również slysoł, Nie wiem ino ze un ze ślakty ino, jak widzioł, Czorsztynie. był, a z go zrobić, jakim 15. Józef Janos. Madonna. Płaskorzeźba w drzewie. 39 X 77 c m . 1938 r. chło­ bo nie był, tobyk wi­ go jus ukombinował." Bardzo ciekawy jest stosunek Janosa do własnych rzeźb. P o s i a d a o n w ś r ó d n i c h w y r a ź n e s y m p a t i e , r z e ź ­ b y , które uważa za szczególnie piękne i d o szczególnie się p r z y w i ą z a ł . T a k i c h n i e chce trzyma je w białej izbie których sprzedać, i często ogląda. Niektóre z n i c h r o b i w k i l k u e g z e m p l a r z a c h . Jeśli, znęcony s o ­ witą zapłatą, s p r z e d a któreś z u l u b i o n y c h dzieł, t a k i n t e n s y w n i e tęskni za n i m , że n i e r z a d k o d e c y d u j e się na p o n o w n e w y r z e ź b i e n i e t e j s a m e j r z e c z y , b y j e d n a k mieć ją z n ó w b l i s k o s i e b i e (co p r z y c h o d z i m u łatwo, gdyż p r z e c h o w u j e p i e r w o w z o r y r y s u n k o w e ) — t a k było ze św. K i n g ą ze Szczawnicy i ze „Stacjami", które w t e j c h w i l i r o b i już p o r a z t r z e c i . J e s t rzeczą charakterystyczną, że rzeźby J a n o s a z n a ­ leźć można w k a p l i c z k a c h i u n i e g o w d o m u . A n i j e d ­ n a z n i c h n i e znalazła się w i z b i e któregoś z k a ń c ó w Dębna. J e s t t o t y m c i e k a w s z e , miesz­ że j a k k o l w i e k z początku wieś odnosiła się d o n i e g o z l e k c e w a ż e n i e m , dziś, g d y w i d z ą j e g o popularność wśród cych turystów, a przede przybywają­ w s z y s t k i m pieniądze, które b i e r z e za s w e p r a c e , zaczynają z u z n a n i e m patrzeć n a j e g o twórczość. Z a m a w i a j ą u n i e g o „domki"-kapliczki, świątki, rzeźbione k r z y ż e n a c m e n t a r z , sprzęty d o k o ś ­ cioła, jednakże n i e chcą mieć T ł u m a c z y l i m i , że „ t o nie pasuje w kościele abo w kapličce u siebie trzymać jego toto rzeźb. w to hej, ale nie w izbie; chałupie". Z j a w i s k o t o n i e j e s t w y j ą t k o w e . Dotąd n a c a ł y m P o d ­ halu n i e spotkałam świątka trzymanego M ó g ł o n stać w k a p l i c z c e z a w i e s z o n e j w domu. n a zewnętrznej ścianie chałupy, a l e n i g d y w e w n ą t r z i z b y — w izbie Ryc. 16. Józef Janos. Św. Hieronim. w drzewie. 24 X 58 c m . Kościół w (pow. rzeszowski). Płaskorzeźba Rzepienniku 171 �„Casamek ni móg to pisanie. A ino zaconek, dzień przysel, spać a jo abo jesce ogarniały go „pokusy" na czytania dodaje: co to bede belstwo mnie z wierszy Kiedy trzeba go ulegnie papier za nos" („bo pisem pomysł w i e r s z a go pote ros nie „Jakby na papierze napisol — w pomału go tyn ogień. zdajem To tak ros i zdajem, to pisanie, — — jo To som mi „ J o som sobie dowierzujem korzyść Wszystkie z tego wiem, to mi jako to letko idzie chwile zwątpienia. — m ó w i — cy to bę­ pisania." swe wiersze — a jest i c h chyba setka — przechowuje obok jak dongiem Podobnie jednak, j a k w twór­ jak pociong." jaka to sie wybucho nie idzie, i t u m a Janos dzie drugi rzeźby to samo czości p l a s t y c z n e j , nie napisol l i s t p i s e m , jednym i jest — i dodaje: idzie? razie nie jest?" wirsyk jako — tam­ to ja by go jus to tak przychodzi; o m u do g ł o w y , O s a m y m t w o r z e n i u m ó w i J a n o s : „Do tak dja­ tłumaczy przeciwnym jo zgubił, — сети ej po i myśleć wpadnie utrwalić, trakcie — i ołówek i jus ni mogem zapomnieniu. (w na mnie biere co r y c h l e j abo gdy m ó w i o t y m : „Gdy wtedy sie do roboty tym"). przysto — jus i pokusy „cose przychodzi wodzem tak i pisem Pisał też w t e d y , pisoł." djabelstwo robił?"), zajmujem to mi — z w ą t p i e n i a w wartość w ł a s ­ n y c h rzeźb. W j e d n y m przychodzi co ine, to jus pisem z górą J a n o s w k u f e r k u w białej izbie, i n n y c h s k a r b ó w — r u l o n ó w rysunków, p o k o s t u , oleju lnianego, „glaspapieru" i i n . Po tej dygresji wróćmy z kolei przypatrzmy Ryc. 17. Józef Janos. Chrystus. Wys. 45 cm. Rozpiętość stycznej Rzeźba w drzewie. ramion 31 cm. jednak do plastyki i tu się, j a k p r o c e s twórczości przedstawia się z p u n k t u widzenia arty­ przeżyć twórcy. J a n o s l u b i swą pracę. „ T o jus je praca nijso, ni mo przyjemnijsy i takie sklepotve rzecy. rzecy Som rzeźbiom, najprzyjem- tacy, ale mie co kasetki to jes zero." A l e n i e t y l k o ją l u b i — t r a k t u j e ją j a k o posłannictwo, trzyma się rzadko i t o zawsze f a b r y c z n e j Dla tylko uzyskania niezbędne jest obrazy, ostatnio pełnego obrazu przedstawienie zaś i f i g u r k i , ale produkcji. w osobowości jeszcze Janosa jednej gałęzi j e g o twórczości, a m i a n o w i c i e twórczości l i t e r a c k i e j — bo J a n o s t w o r z y Zaczął pisać poezje. dopiero r. 1947. N a wielkich, po­ pokry­ t y c h tłustymi p l a m a m i , n a k a w a ł k a c h k a r t o n u , pudeł wypisane tekturowych — wielkimi literami autor nazywa. Tematyka odczytujemy „wiersze", wierz­ mozolnie j a k je sam i c h j e s t dosyć b o g a t a . Wiele daje pełny J a k k o l w i e k d l a w s z y s t k i c h n i e m a l s w o i c h pomysłów daję interpretację praktyczną — b o „drogie", opłaca się", bo „ t o więcej nie pozostawiające czasu każe m u przekładać n i e j a k o świat s w y c h doznań n a j ę z y k c o ­ dziennej praktyczności, a w y ś m i e w a n e p r z e z o t o c z e n i e z a m i ł o w a n i e d o n i e znajdującego sowania czy praktycznego zajęcia tłumaczy j e g o opłacalnością. jednakże posłuchać pewnych jego bądź u t r w a l o n e zostały w n i e u d o l n y c h , a l e budzą w wierszem czy śpiew ptaków a u t o r z e . Są w i e r s z e o T a t r a c h , o J a n o s i k u , spisana legenda o powstaniu Dębnie, ale większość w i e r s z o w a n y c h kościółka w utworów obra­ ca się w o k ó ł z a g a d n i e n i a n a j b a r d z i e j d l a J a n o s a pasjo­ nującego sowanym — jego „artyzmu". słowem, gdzieś T y m uniwersalnie zasłyszanym, a nie a w ogóle w s z y s t k o , „wierszach". m u się w Przytoczę co się ze sztuką i t a l e n t e m wiąże. tutaj Jo sie bardzo casem mocni rzezbiarke — wiedzieli." nie tu jesce wiem, jako to worn piórem, pedzieć, Wola tempego moja jest goronca, pali sie jakby plomie[niem. Jo by chciol przejść przez tyn artyzm [dać, skryty jest przed i i ma­ Gdy bylo wtedy przychodzi biere na mnie papier ludźmi — j o by djabelstwo i ołówek i mój umysł jest zajenty, go nigdy tu odkryć. pokusy, i djabelstwo [dzem cobyście Tyn wybi- wydostać, [ c h c i o l go zeby z i m o w e i pisze n i e r a z aż d o r a n a . jeden [umysłu. ze te P o pióro, a ściślej p o o ł ó w e k — sięga o n w długie w i e c z o r y 172 sie tak widzi, piecentujem szczerych całości zem jest myncem, T w ó r c z o ś ć lileracką t r a k t u j e J a n o s j a k o dopełnienie jom w rozmowy, z najbardziej t y p o w y c h o „artyzmie": który twórczości r z e ź b i a r s k i e j : „Mi trakcie róż­ n y c h k o n t e k s t a c h oznacza u niego raz t a l e n t , raz s z t u ­ kę, wyrywają sto­ bardzo d l a n i e g o zrozumiałym, określa pojęcie, które w jego bądź zasto­ Wystar­ wypowiedzi, jakie las, r z e k a „nie i ciężkie życie chłopskie, na sentymenty, które roku, bo w istocie jest o n kupują", z n i c h mówi o przyrodzie, o nastrojach i refleksjach, różne p o r y wyraz wierszach. p r a w d z i w y m artystą. T w a r d e w strzępionych a r k u s z a c h p a p i e r u p a k u n k o w e g o , chach s w ó j o b o w i ą z e k i c e l życia, c z e m u on woza nos. tu nie [próżnuje, �pracuje Jo on jakby tu pisem, motor, te usługi jo sie myncem, tu oddaje. a nie kcem na [cie Šwientyk ludzi djabeł kusił, świe- próżnować. a mnie by tys po- [darował? Na mnie djabeł robi sidła i on sie tu na mnie [wścieka, ze jo świontki Lud tu wyrabiam na świecie kiedy figurki kolo O artyzmie! i satanowi ublizom. a djabeł dopiro co [powi, mi zazdrości, dróg tak ładnie o artyzmie! tyś jest robiem? tutej taki [tempy! trudno ciebie tutej pojone i wprowadzić cie do [pracy. Ty, artyimie, wejdź do głowy, tu do mojej, [sprawie żebym wszystko tu potrafił i wyrobił cuda [z Kiedy ku mnie djabeł przydzie w Bożej, drzewa. i zacyna mie tu [kusić, wtedy bierem papier i pisem słowa boskie kusa Ty artyimie, mój ty bracie, jo i zaroz cie kocham ser­ cem co byś kcioł, to bym ci wszystko matki, doł, żebyś [ino (W trakcie czytania dodaje: po­ zniknie. „nawet mie naucył. te chałupę — po c z y m z o b a w ą w głosie: — to ino tak we figlak dom... —• a p o z a s t a n o w i e n i u : — ale to troche cobyk i chałupę Ty o tobie se ty mie do mnie prowadzis świat ulubił mało tu kces towa- jak po i nauki sceblak, mi udzielas, jakby tutej po [grabinie, ci za to Najchętniej sem w dnie Adam i Ewa. drzewie. Płaskorzeźba J a k k o l w i e k J a n o s j e s t najgłębiej p r z e k o n a n y o s w o ­ wi, i ze mnom sie tu uśmichas mie serdecne Janos. w prawda, [rzysyć. Ty 18. Józef doł.") artyzmie, tylkoś Ryc. ga­ dzienki! p r a c u j e Janos w letnie wychodzi i m w i e l k i m t a l e n c i e i n i e t y l k o z dziecinną w o k u j e , t o j e d n a k m i e w a c h w i l e z w ą t p i e ń . „Jo myślem lem, — cy to warte ze warte, rozum ciszy W i spokoju. Cza­ ze s w y m a case, rzeźbach. I d o d a j e : 4 „warsztatem" radością słucha p o c h w a ł s w y c h dzieł, a l e w r ę c z p o c h w a ł y p r o ­ co, cy nie warte? ze nie warte" „Jo przekopyrtuje case z trakcie rozmowy jak Case tak se to myś- — mówi o swoich zgupiany, bo mi sie tego." pada z naszej strony pytanie, czy J a n o s myśli czasem o t y m , że p e w n e g o d n i a j e g o p r z e d d o m , n a słońce, a l e r o b i t o r z a d k o i niechętnie, „ a r t y z m " m o ż e go opuścić, że już n i e p o t r a f i t a k r z e ź ­ bo bić j a k t e r a z ? wieś jest gęsto a „ l e p i sie robi, trzyć kie skradłi; idzie ftej robota." nikogo ludzi zawsze — bo tak nima jus cłowiek jest Na co ino rozprosony, nako zygar seleści w wtedy robi. Mom telo „Kozdy zocente, i drugie niej, w t o k u rozmowy, to robiem." wyrywa twórczej, bo „jak ( z m a r t w i e n i e ) , t o j u s amen тот dobrze dzień mi m u się sie se jedno jed­ odłozem, A l e w chwilę póź­ m u się z d a n i e , jakom po rzeźbieniu, „Nie wiem, ny. Ino byk Po Rzeźbiarz chwili jakbyk zył byk sie zapar nie set, z ludziami Na razie jednak milknie, wyraźnie milczenia mówi bez tego, w izbie z byłbyk skonster­ przejęciem: het zgupia­ i tak byk siedział. Nika byk nie gadoł, ino byk tak twórczość Janosa nie które do śturbacyjom bo mi nerwy skocom". o d d a j e się o n u m i ł o w a n e j „rzeźbiarce". w twórczości nie pasją Dużą podnietą wartości j e g o dzieł są d l a niego k o n k u r s y i w y s t a w y , w których bierze udział, z a i n t e r e s o w a n i e się n i m M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i (z dumą p o k a z u j e otrzymane stamtąd l i s t y ) i w r e s z ­ cie z a k u p j e g o p r a c p r z e z i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e . U z y s ­ kana tą drogą większą pewność swobodę w siebie pozwala szukaniu nowych Janosowi na dróg, t y m r a ­ z e m ( j a k t e m a t y k a świecka c z y duże k o m p o z y c j e loosobowe) * Wiersz dyktował m i Janos. Pisałam fonetycznie, a n i e k o n s e k w e n c j e g w a r o w e w y n i k a j ą z tego, że J a ­ nos m i e s z a j ę z y k l i t e r a c k i z g w a r ą 'podhalańską i n a ­ w e t t e s a m e w y r a z y za k a ż d y m r a z e m w y m a w i a i n a ­ czej, zwłaszcza w w i e r s z a c h , r z a d z i e j w m o w i e p o ­ tocznej. i afirmacją zył." tylko słabnie, ale w p r o s t p r z e c i w n i e , z c o r a z większą świadczy, że j e d n a k n i e z a w s z e j e s t d y s p o n o w a n y pracy nowany. nawet izbie". p y t a n i e , czy z a w s z e j e d n a k o w o mi sie nudzi, dłu­ G d y dużo rzeźbi, s t a j e się u c z u l o n y pracuje, Janos odpowiada: jak pa­ pore na w s z e l k i e odgłosy, że „case to jus ni mogem słuchać, dużo, trza — j u s i tak mi chłopcy to tu, to tam tek nie zabudowana, wie­ szczęśliwych. Fotografie wykonali: Stefan Deptuszewski — ryc. 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, U, 12, 15, 16, 17, 19. Wiesław Tomaszkiewicz — r y c . 2, 13, 14, 18. CAF-Wcmer — ryc. 1. 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25452a3132f868782b27ac45dad32153.pdf 0e3c14096fe2260c08937b994beda5ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3485 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3267 Title A name given to the resource Józef Słonina, rzeźbiarz ludowy z Bogdanówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.245-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Furdyna JÓZEF SŁONINA, RZEŹBIARZ LUDOWY Z BOGDANÓWKI Józef Słonina urodził się w 1925 r. w B o g d a n ó w c e (Myślenickie) i tamże zmarł w 1978 r. W B o g d a n ó w c e się wychował, chodził do szkoły i mieszkał, z w y j ą t ­ kiem okresów służby, odbywanej w młodości w L e ­ żajsku i w Jordanowie, gdzie go zatrudniano do pasie­ nia bydła. Przez kilkanaście lat p r a c o w a ł też jako robotnik leśny. W związku z wypadkiem przy pracy, w ostatnich latach p o b i e r a ł r e n t ę i n w a l i d z k ą , k t ó r a była podstawą jego utrzymania, p o z w a l a j ą c m u swo­ bodnie dysponować wolnym czasem. Rzeźbą, jak twierdził, z a i n t e r e s o w a ł się dopiero około 1956 roku „z n u d ó w przy pasieniu k r ó w " . Nie­ mniej, pewne upodobania w k i e r u n k u r y s u n k u i w y ­ robów z drewna w y k a z y w a ł podobno już w szkole (ukończył tylko trzy klasy). Rezultatem zainteresowań rzeźbiarskich Słoniny jest spora liczba prac, k t ó r e niezależnie od w a r t o ś c i plastycznych, pozwalają prześledzić całą d r o g ę jego rozwoju. Najpierw z a i n t e r e s o w a ł y go korzenie. W na­ turalnych formach drewna o d n a j d o w a ł k s z t a ł t y zna­ nych mu zwierząt. Nie z a d o w a l a ł a go przy t y m sama sugestia formy, dążył do konkretnego k s z t a ł t u , notu­ jącego wiernie szczegóły anatomiczne. O d c i n a ł więc niepotrzebne elementy, d o d a w a ł nowe, w y g ł a d z a ł po­ wierzchnię, o p r a c o w y w a ł f a k t u r ę , by p r z e d s t a w i ć sierść jeleni, saren czy k r ó w . I n t e r e s o w a ł go też aspekt praktyczny: chciał s t w o r z y ć rzeźbę, a zarazem w y k o ­ nać przedmiot u ż y t k o w y — l a s k ę . Do jej u c h w y t u w postaci zwierzęcia ( i l . 5) p r z y m o c o w y w a ł drzewce, .którego powierzchnię zdobił n a s t ę p n i e p ł a s k i m r y t e m przedstawiającym sylwetki jeleni, zajączków, lisów, w i l k ó w , j a s t r z ę b i itp. W sposobie traktowania zwie­ r z ą t p r z e j a w i a ł zdecydowane tendencje naturalistyczne. Po k r ó t k i e j serii lasek z a i n t e r e s o w a ł się głowami ludzi, chcąc w przyszłości zająć się „ w y c i n a n i e m " ca­ łych postaci: „ c h c i a ł e m się t r o c h ę na t y m wy treno­ w a ć , a do tej roboty p o d p o w i a d a ł m i tutejszy rzeź­ biarz, po szkole w Zakopanem, S t a n i s ł a w Rybała, i on m ó w i ł m i co i j a k się r o b i " . Pierwsze prace z tej dziedziny p o k a z y w a ł z pew­ n y m z a ż e n o w a n i e m , m i a ł je w osobnym schowku. Nie­ k t ó r e z nich, j a k np. drewniane głowy, nie dochowały się albo też r z e ź b i a r z nie chciał m i ich pokazać. Do zachowanych prac z wcześniejszego okresu należą: Upadek pod krzyżem (11. 6), Matka Boska, Serce Patia Jezusa i Chrystus na krzyżu. Są to rzeźby polichro­ mowane i n a l e ż ą do najlepszych prac Słoniny. Późniejsze rzeźby m a j ą dość z r ó ż n i c o w a n ą tematy­ k ę i r ó ż n ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . Obok rzeźb kultowych w y s t ę p u j ą świeckie, p r z e d s t a w i a j ą c e ludzi oraz nie­ wielkie f i g u r k i zwierzęce. Większość rzeźb liczy od 10 do 30 cm, najmniejsze są f i g u r k i z w i e r z ą t i głowy ludzkie wykonane w k a m i e n i u rzecznym. W ś r ó d r z e ź b i o n y d h t e m a t ó w znalazły się: Upadek pod k r z y ż e m , Chrystus przy słupie, św. A n t o n i Pa­ dewski, dwie postacie bliżej niezidentyfikowanych ś w i ę t y c h niewiast ( i l . 3), Serce Pana Jezusa, Matka z dzieckiem na plecach ( i l . 2), kobieta w gorsecie, kobieta w chustce na głowie, wspomniane w y ż e j gło^ w y ludzkie ( i l . 4), żołnierz, kobieta przy k o ł o w r o t k u I I . 1. Kobieta przy k o ł o w r o t k u , drewno. 245 �I I . 2. Kobieta z dzieckiem na plecach, drewno. I I . 3. Ś w i ę t a , drewno. I I . 4. G ł ó w k i r z e ź b i o n e w kamieniu. I I . 5. Laska rzeźbiona. I I . 6. Chrystus u p a d a j ą c y pod K r z y ż e m , drewno polichromowane. (il. 1), kobieta przy międlicy, c h ł o p w y r a b i a j ą c y gonty (il. 9), scena o r k i (il. 7), kobieta k o p i ą c a m o t y k ą ( i l . 8), oraz Chrystus Frasobliwy. Wymienione t u r z e ź b y znaj- 4 d u j ą się w Muzeum Regionalnym w M y ś l e n i c a c h oraz w zbiorach autora niniejszego opracowania. Jako t w o r z y w a u ż y w a ł S ł o n i n a z r e g u ł y drewna lipowego, k t ó r e w postaci k a w a ł k ó w o k r e ś l o n e j wiel­ kości p r z y g o t o w y w a ł sobie w c z e ś n i e j , by je mieć w k a ż d e j c h w i l i pod r ę k ą . P r z y s t ę p u j ą c do rzeźbienia, kiedy c h c i a ł zrobić coś „główniejszego", zaznaczał naj­ p i e r w o ł ó w k i e m na klocku podstawowe proporcje, u k ł a d r ą k i nóg, oraz k s z t a ł t głowy. N a s t ę p n i e ocios y w a ł klocek z grubsza s i e k i e r k ą , zbliżając się do za­ mierzonej formy, k t ó r ą p ó ź n i e j o p r a c o w y w a ł szczegó­ łowo przy pomocy kozika. N o ż e m w y d r a p y w a ł też r z e ź b y w kamieniu, gdy w y j ę t y z wody b y ł jeszcze mokry i miękki. Wzory do swych r z e ź b c z e r p a ł S ł o n i n a z rozmai­ tych źródeł. Raz b y ł a to z n a j d u j ą c a się w obrębie rodzinnej wsi kapliczka ze s c e n ą U p a d k u pod krzyżem i Chrystusem p r z y w i ą z a n y m do słupa, i n n y m razem przygodnie nabyte obrazki ś w i ę t y c h lub ich wizerun­ k i , widziane w kościele, czy wreszcie ilustracje książ­ kowe. Nie znaczy to, by nie m i a ł w ł a s n y c h pomysłów, ale „ p o m y s ł y z g ł o w y " w y d a w a ł y m u się mniej war­ tościowe niż oparte na gotowych wzorach: „nie mam takiego zaufania gdy w y m y ś l a m co sam, bo jestem bez ż a d n y c h szkół i lepsi są ode mnie, co o tym myślą". Do w ł a s n y c h , oryginalnych rzeźb S ł o n i n y zaliczyć n a l e ż y większość jego figurek zwierzęcych, twarze ludzi wykonane w k a m i e n i u oraz r z e ź b y figuralne o tematyce ś w i e c k i e j . Wspomniano w y ż e j , że S ł o n i n a p r a c o w a ł często z o ł ó w k i e m w r ę k u , z a z n a c z a j ą c na k l o c k u podsta­ wowe proporcje i u k ł a d y kompozycji. Chodziło mu t a k ż e o sprecyzowanie czy opracowanie n a s u w a j ą c e g 9 się p o m y s ł u , o w ł a ś c i w e o k r e ś l e n i e a t r y b u t ó w ikono­ graficznych, rozmieszczenie e l e m e n t ó w dekoracyjnych itp. W dorobku r z e ź b i a r s k i m Józefa Słoniny najbar­ dziej p r z e k o n y w u j ą c e są prace o tematach świątkar- �skich, co można tłumaczyć z w i ą z k i e m tej t e m a t y k i z ludową tradycją rzeźbiarską, p r z e k a z u j ą c ą w y p r ó ­ bowane schematy formalne i ikonograficzne. U w i ę ­ kszości rzeźbiarzy ludowych z a j m u j ą c y c h się ś w i ą t karstwem, prace oparte na dawnych wzorach b y w a j ą zwykle lepsze, bardziej dojrzałe, bardziej logiczne niż ich prace pionierskie. Znajduje to r ó w n i e ż p o t w i e r ­ dzenie w twórczości Słoniny. Dwa wykonane przez niego przedstawienia Upadku pod k r z y ż e m r ó ż n i ą się od siebie w gruncie rzeczy tylko wielkością. Bardzo przekonywująca jest w nich z w a r t o ś ć kompozycji i l o ­ gika układów k i e r u n k ó w poziomych i pionowych, współzależności elementów bryły, akcenty zgeometryzowanego ażuru i oszczędność ś r o d k ó w r z e ź b i a r s k i c h w opracowaniu powierzchni, w k t ó r e j umownie za­ znaczone zostały fałdy szat Chrystusa. Rzeźby Słoniny są w gruncie rzeczy prostymi kloc­ kami drewna, zgiętymi na l i n i i k o l a n i u c i ę t y m i r ó w ­ no na wysokości stóp. Prostota ś r o d k ó w w y r a z u łączy się tu z ubóstwem u m i e j ę t n o ś c i warsztatowych, przy niesłychanie jednak szczerym stosunku t w ó r c y do te­ matu, który jest m u n i e w ą t p l i w i e w e w n ę t r z n i e bliski. Klimat ludzkich, szczególnie c h ł o p s k i c h u d r ę c z e ń i ra­ dości, czytelny jest niemal we wszystkich tematach — zarówno religijnych j a k i ś w i e c k i c h — z w i ą z a n y c h z człowiekiem. W tematach ś w i ą t k a r s k i c h dominuje ujęcie f r o n ­ talne, statyczność i schematyzm oraz symetria kompo­ zycji. W rzeźbach o świeckiej tematyce symetria u s t ę ­ puje miejsca asymetrii, kompozycja staje się swobod­ na, wyzwolona z ograniczeń, k t ó r e w n o s i ł y schema­ tyzm ujęcia i zasada frontalności, dzieje się to jednak kosztem zwartości b r y ł y i syntetycznego ujęcia przed­ stawianego tematu. Opracowanie powierzchni r z e ź b 5 jest u S ł o n i n y m i ę k k i e , modelowanie b r y ł y p ł y n n e , bez ś l a d ó w topornej geometryzacji, spotykanej często U r z e ź b i a r z y ludowych, W zdecydowanej większości 6 247 �I I . 7. Orka, drewno. I I . 8. Kobieta k o p i ą c a motyką, gonty, drewno. prac artysty nie ma e l e m e n t ó w dekoracyjnych, zdo­ biących p o w i e r z c h n i ę b r y ł y . Poczucie dekoracyjności widoczne jest przede wszystkim w przemyślanych u k ł a d a c h kompozycyjnych, głównie w u k ł a d a c h r ą k i" nóg, w kontrastowaniu k i e r u n k ó w l i n i i i płaszczyzn oraz f a k t u r g ł a d k i c h i nacinanych powierzchni ( i l . 2). P o d k r e ś l o n e p o w y ż e j cechy r z e ź b y o n i e t r a d y c y j nej tematyce widoczne s ą dobrze w t a k i c h p r z y k ł a ­ dach j a k : kobieta niosąca dziecko na plecach, kobieta kopiąca ziemię m o t y k ą , orka. W pierwszej rzeźbie p o s t a ć kobiety r o z w i ą z a n a jest symetrycznie lecz s y m e t r i ę kompozycji p r z e ł a m u j e w y ­ glądające spoza ramienia m a t k i dziecko ( i l . 2). L o ­ gika c i ę ż a r ó w i k i e r u n k ó w ś w i a d c z y z a r ó w n o o u m i e ­ jętności obserwacji natury j a k i zdolnościach kompo­ zycyjnych. Praca jest realistyczna z a r ó w n o w wyborze t e m a t y k i i w dbałości o szczegóły, jak też i w p r ó b i e psychologicznej charakterystyki przedstawianych posta­ drewno. I I . 9. C h ł o p strugający ci. Widoczne to jest zwłaszcza w wyrazie twarzy, ś w i a d o m i e zindywidualizowanych. Rzeźba kobiety k o p i ą c e j m o t y k ą ziemię ( i l . 8) jest kompozycją wielostronną, prostą i realistyczną. Domi­ n u j ą w tej rzeźbie trzy podstawowe elementy: mocny, k r ó t k i korpus kobiety wspartej na d u ż y c h , p ł a s k i c h stopach, n a k r y t a c h u s t ą głowa, usytuowana niemal prostopadle do t u ł o w i a oraz ręce, wyprowadzone od r a m i o n w l i n i i u k o ś n e j . Trzymają" one m o t y k ę przed­ ł u ż a j ą c t ę linię aż do ziemi. F a k t u r a b r y ł y , nosząca w y r a ź n e ś l a d y o b r ó b k i d ł u t e m czy n o ż e m , stanowi dodatkowy walor rzeźby, k t ó r a n a l e ż y do najlepszych w dorobku S ł o n i n y . Z kolei temat o r k i jest, w z a m y ś l e autora i w efekcie, nie tyle d z i e ł e m artystycznym, co i l u s t r a c j ą o k r e ś l o n e g o f a k t u , typowego dla dawnej w s i ( i l . 7). W r o z w i ą z a n i u k o m p o z y c y j n y m d o m i n u j ą trzy oddziel­ nie opracowane elementy, k t ó r e łączy ze sobą jedynie •- :• T • i 1 JM* 248 �wargami oraz w k l ę s ł e nosy. Rodzaj tworzywa zdecy­ d o w a ł o t y m , że c a ł y akcent skupia się na r y s u n k u ' i wyrazie samej t w a r z y z p o m i n i ę c i e m włosów (il. 4). O s t a t n i ą g r u p ę r z e ź b Słoniny t w o r z ą wykonane w drewnie f i g u r k i z w i e r z ą t , k t ó r e ze względu na bar­ dzo m a ł e w y m i a r y , p r z y p o m i n a j ą zabawki. W prze­ c i w i e ń s t w i e do i n n y c h p r z y k ł a d ó w twórczości artysty doszły t u w y r a ź n i e do głosu tendencje naturalistyczne, ujawnione g ł ó w n i e w daleko p o s u n i ę t e j trosce o szczegóły anatomiczne i fakturalne oraz w chęci p o d k r e ś l e n i a momentu ruchu. P o d s u m o w u j ą c dorobek r z e ź b i a r s k i Józefa Słoniny, należy p o d k r e ś l i ć , że reprezentuje on przeciętny po­ ziom, k t ó r y w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a d a c h , j a k np. rzeź­ bie kobiety k o p i ą c e j m o t y k ą ziemię, z d a w a ł się zapo­ w i a d a ć r z e ź b i a r z a z d u ż y m i możliwościami. Intereso­ w a ł go przede wszystkim człowiek, jego praca i troski. Z tego w z g l ę d u ś w i ą t k a r s t w o o d g r y w a ł o u niego rolę d r u g o r z ę d n ą i wiązało się przede wszystkim z począt­ k o w y m okresem twórczości. W n i e k t ó r y c h tematach ś w i e c k i c h n a w i ą z u j e jednak do tradycji ś w i ą t k a r s k i c h (kobieta z dzieckiem na r ę k u , dziewczyna w gorsecie). Część jego prac ma Charakter ilustracyjny (zajęcia wiejskie), część zaś t r a k t o w a ł jako swoisty trening warsztatowy (główki kamienne). W a r t o ś ć plastyczną m a j ą jednak przede wszystkim rzeźby o tematyce świątkarskiej oraz ś w i e c k i e rzeźby jednofiguralne, mniej cenne są kompozycje wielofiguralne. wspólna funkcja: wół zaprzężony w jarzmo, chłop trzy­ mający pług oraz poganiająca wołu kobieta. Poszcze­ g ó l n e , bryły kompozycji, poprawnie ęzeźbione, są rea­ listycznie ujęte. Rzeźbiarsko najbardziej udany jest wół. Trafność ujęcia przejawia się w u k ł a d z i e takich elementów anatomicznych, jak mocno osadzona głowa, masa tułowia oraz ruch nóg. Jednolita faktura wszyst­ kich brył a także brak polichromii, p o d k r e ś l a j ą jed­ ność ideową całej kompozycji. Poza wspomnianymi już rzeźbami sakralnymi, po­ wstałymi w początkowym okresie twórczości, wszystkie inne pozbawione są polichromii: n i e k t ó r e t y l k o po­ krywa błyszcząca warstwa bezbarwnego lakieru. Poczucie dekoracyjności widoczne jest w pracach Słoniny w rozwiązaniach kompozycyjnych, kierunkach linii płaszczyzn, kontraście faktur itp., natomiast występuje ono tylko w n i e w i e l k i m stopniu w postaci dekoracji niezależnej, zdobiącej płaszczyznę (jak to ma miejsce np. w płaskorzeźbie M a t k i Boskiej z Dzie­ ciątkiem). Odrębną grupę rzeźb S ł o n i n y s t a n o w i ą ludzkie główki kamienne, wykonywane, jak o t y m mówił, dla nabrania wprawy w rzeźbieniu i dla w ł a s n e j przy­ jemności, zazwyczaj podczas pasienia k r ó w . Widoczne są w nich te same cechy, k t ó r e spotykamy w g ł o w a c h rzeźbionych w drewnie: zaznaczona p ł a s k o ś ć twarzy, migdałowato wycięte oczy, osadzone dość głęboko w stosunku do czoła, w ą s k i e usta ze słabo widocznymi Zdjęcia w y k o n a ł autor R K O N I K A IV-VI 1980 Imprezy regionalne i folklorystyczne 16 V — w Częstochowie Z w i ą ­ zek „Cepelia" z o r g a n i z o w a ł I Ogól­ nopolski Przegląd R z e ź b y L u d o ­ wej, z udziałem 6 Zrzeszeń Ce­ pelii. * 10,11 V — Busko (kieleckie), IV Spotkania z Folklorem. Przy­ znano nagrody kapelom, zespołom regionalnym, solistom, ś p i e w a k o m i instrumentalistom. V — Łomża, w ś r ó d imprez Święta Kultury Staropolskiej „Rajby K u r p i o w s k i e " — w i d o w i s ­ ko plenerowe w nowogrodzkim skansenie. * 30 V—2 V I — w Muzeum Etno­ graficznym w T o r u n i u w ramach „Dni Torunia" zorganizowano „Spotkania Kapel Ludowych z udziałem kapel zagranicznych", wystąpiły zespoły z Polski, W ę g i e r i Jugosławi. C y k l imprez, k t ó r e odbywały się na placach i u l i ­ cach miasta o b e j m o w a ł koncerty, spotkania, pokazy instrumentów, występy zespołu dziecięcego z Koniakowa, stylizowanego zes­ połu t a ń c a z B r a t y s ł a w y oraz j u ­ gosłowiańskiego zespołu pieśni i t a ń c a „żeńcy". Jako pomostu j ę ­ zykowego u ż y t o esperanto, a W ę ­ gierski Związek Esperantystów przysłał t o w a r z y s z ą c ą m u z y k o w a ­ niu w y s t a w ę haftu ludowego. Or- ganizatorami imprezy było Muze­ um, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Toruniu oraz Zarząd Główny Polskiego Związku Esperantystów. 7 8 V I — O s t r o ł ę k a , 25-te D n i F o l k l o r u Kurpiowskiego, z udzia­ ł e m kapel, zespołów i t w ó r c ó w l u d o w y c h kurpiowszczyzny. f 19—22 V I — Przytoczna, I I I Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kulturalnego Wsi. J u r y (przew. prof. dr Józef Burszta) oceniło widowiska zespołowe ( I nagr. ot r z y m a ł W D K w Kielcach) oraz w y s t a w y konkursowe (przew. j u ­ r y ant pL P r z e m y s ł a w B r y k a l s k i ) : I nagr. p r z y p a d ł a ekspozycji W D K z Piły, pokazującej dysonanse m i ę d z y d a w n ą a w s p ó ł c z e s n ą ar­ c h i t e k t u r ą wsi, z a s t ę p o w a n i e p i ę k ­ nych starych f o r m współczesną produkcją masową. 20—22 V I — Płock, X I V Ogól­ nopolski Festiwal F o l k l o r u i Sztu­ k i L u d o w e j pod h a s ł e m „Z bie­ giem Wisły", odbyło się seminar­ i u m folklorystyczne, otwarto w y ­ stawy, m.in. „Diabły polskie w rzeźbie i legendzie" (z kolekcji Wiktoryna Grąbczewskiego). Kon­ certom zespołów towarzyszyły kiermasze sztuki ludowej: kwia­ tów, w y p i e k ó w , w y r o b ó w ze sło­ my, przysmaków regionalnych. Przywrócono Radę Programowo-Artystyczną (przewodniczący dr. B o g u s ł a w Linette), k t ó r a przyzna­ ła w y r ó ż n i e n i a : g ó r n i c z e m u zespo­ łowi pieśni i t a ń c a „ S i e m i a n o w i ­ ce" za t a ń c e mieszczan żywiec­ kich, zespołowi „ R r o m n i " z War­ szawy za ludowe t a ń c e i stroje, zespołowi z Brzeźnicy za stroje kobiece, zespołowi „ Ż e r d z i e " z Pu­ ł a w za a u t e n t y c z n o ś ć widowiska — w y r o b u lnu, zespołowi „ J a w o r z n i k " z B ę d z i n a za autentyczne ele­ menty w obrzędzie weselnym i stroje, zespołowi z Grodziska Dolnego za a u t e n t y c z n o ś ć stroju, m u z y k i i pieśni, Zespołowi pieśni i tańca „Wisła" za różnorodne t a ń c e w i ś l a ń s k i e , zespołowi „Podwiślanka" z Sieciechowa za wido­ wisko pieczenia chleba, kapeli ze Zdunkowa i kapeli braci R ó ż a ń ­ skich z Zabierzowa Bocheńskiego za tradycyjny sposób gry, oraz kapeli braci T r z p i l ó w z Garwoli­ na za zachowanie autentycznego stylu muzykowania. 14,15 V I — Przysucha, I V Wo­ j e w ó d z k i P r z e g l ą d Folkloru i Sztu­ k i Ludowej w o j . radomskiego. 20—22 V I — Łowicz, „ J a r m a r k ł o w i c k i " z u d z i a ł e m kapel, zespo­ łów, g a w ę d z i a r z y ; wystawa sztuki ludowej regionu w Muzeum Na­ rodowym, oddział w Łowiczu. 26—29 V I — Kazimierz n.Wisłą, X I V Festiwal Kapel i Śpiewa­ k ó w Ludowych. I nagrody otrzy­ m a l i : Kapela „Dolina Dunajca" z 249 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73ef77301ac204cf3ebd00269dd6c56c.pdf 74103a6b61dae0f8f2bf93ab8df39997 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3653 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3430 Title A name given to the resource Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.52-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach Przyczynek do etnografii miasta Roch Sulima I . SASKERSI Będzie to przyczynek do etnografii Saskiej Kępy, próba terenowego raportu o narodzinach zjawiska, które nic tylko wymiarze lokalnym skojarzyło się z imieniem własnym: JOZEF T K A C Z U K , pojawiającym się w formie inskrypcji na murach Saskiej Kępy na przełomie lat osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych. Spontaniczne inskrypcje na murach, choć towarzyszą człowiekowi od zarania kultury pisma, kojarzą się dziś przede wszystkim z młodzieżową subkulturą graffiti.' Rzadko zdarta się okazja, aby prześledzić konkretny, pod­ miotowy wymiar takiego zjawiska, a więc żyć w osiedlu, prowadzić rozmowy zarówno z samym panem Józefem Tkaczu­ kiem, woźnym w szkole moich dzieci, jak z tymi. którzy wykreowali swoisty mit współczesny. Mit lokalny, nad którym nadbudowują się dziś znaczenia przekazów reklamowych 0 ogólnopolskim zasięgu, wysokonakładowych komiksów, po­ wielanych masowo emblematów młodzieżowego stroju, czyli identyfikatory wspólnoty. Staram się także, niejako przy okazji, zwrócić uwagę na lokalny wymiar subkultur młodzieżowych, a tym samym przedstawić nowy typ argumentów w dyskusji nad tymi subkul­ turami, które traktuje się zazwyczaj jako przeszczep z Zachodu. Fenomen „ J T " uznaję za z. pozoru tylko banalny czy niepoważ­ ny (powagę rzeczy niepoważnych uzmysłowił najlepiej Jan Stanisław Bystroń podejmując „tematy, które mu odradzano") pretekst do prześledzenia zjawiska kulturowego in statu nascendi. „Witamy was Saskcrsi", „Saskcrland", „Bad Boys from Saskerland" - to młodzieżowe graffiti, obco brzmiące wykład­ niki „swojskości", nakładające się na oficjalną., administracyjną 1 publiczną, szatę informacyjną Saskiej Kępy od przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Nadbudowują się one nad setkami i tysiącami inskrypcji, które na większą skalę pojawiły się na Saskiej Kępie już od początku lat siedem­ dziesiątych. Ze względu na funkcję można wyróżnić wśród graffiti: 1 - znaki d z i a ł a n i a (przezwiska, inwektywy, obelgi, na przykład „Anica K o b y ł a " , „ S p a ś l a k " , „ Ł y s a " , „ W i e ś n i a k i " , „Maciek jest frajer"). Są to najczęściej operatory wewnątrz grupowych stosunków: włączania do grupy, wykluczenia, agre­ sji, czyli elementy pragmatyki życia grupowego (szkoła, po­ dwórko); 2 - znaki i d e n t y f i k a c j i (nazwy zespołów muzycznych, sportowych oraz imiona ich idoli: „ L e g i a " , „ L e n o n " , K U L T ) . Są lo instytucjonaliżujące się operatory wspólnoty, które - ponawiane w zależności od sytuacji - „od­ gradzają" od innych wspólnot tego samego typu ( „ L e g i a " contra „ W i d z e w " ) ; 3 - znaki, i s t n i e n i a , czyli spontaniczne ekspresje typu: „Lubię małe zwierzątka". W ostatnim wypadku walor egzystencjalny inskrypcji dominuje nad walorem infor­ macyjnym (funkcją referencjalną). Trzy wyodrębnione tu wstępnie typy znaków można uznać za uniwersalny język (inwarianl) młodzieżowych graffiti, które w skali kraju, a nawet Europy czy świata są typowe, powtarzal­ ne, monotonne, z niewielkimi lokalnymi czy też indywidual­ nymi modyfikacjami.' Na tym tle zjawiskiem osobnym wydaje : się inskrypcja „Józef Tkaczuk", która swój rodowód bierze z Saskiej Kępy w Warszawie. Sądzę, że to właśnie za sprawą rozmnożonych w setkach egzemplarzy na Saskiej Kępie inskrypcji ,,JT" mogły pojawić się (i znaczyć) operatory wielkomiejskiej lokalności („Saskersi"). „ T k a c z u k l a n d " był zaląż­ kiem i prototypem „Saskcrlandu", a więc znakiem naras­ tającego poczucia lokalności, której idea, od lal wpisana w program instytucjonalnych działań Towarzystwa Przyjaciół Warszawy - Saska Kępa, szuka wciąż form realizacji, oczekuje świadectw spełnienia.Przed „Józefem Tkaczukiem" byli na Saskiej Kępic inni. Pierwsze spontaniczne inskrypcje, które miały związek z ,,JT", pojawiły się lu na początku lat siedemdziesiątych, głównie w okolicach Ronda Waszyngtona. Ponawiane na okolicznych murach stały się wkrótce znakami „ m i e j s c a " , c h o ć w swej treści w żaden sposób do tego „miejsca" nie musiały nawiązywać, Były to imiona własne „ M o k o w i a k " (często z dopiskiem Łazy) oraz „ M a t u s z c z y k " , imiona skoncentrowane wokół lego „miej­ sca", niepowtarzalne w innych. Pierwszy z napisów pojawiał się w kilku wariantach, między innymi jako „MO-kowiak czy „ M O k o w i a k " , co wskazywało na swoistą grę skrótem „MO", a więc bawienie się inicjałami naocznie działającej instytucji bezpośredniego przymusu, czyli M i l i c j i Obywatelskiej. Lokal­ ne wykładnie, czyli ludowe etymologie wiązały te inskrypcje z imionami przedstawicieli oficjalnych służb mundurowych (MO, O R M O ) , albo w samej rzeczy militarnych („Matusz­ czyk"). W odbiorze lokalnym inskrypcje te funkcjonowały jako „ujawnienie" tego, czemu przysługuje instytucjonalnie tajem­ nica, choć rzeczywiste intencje piszących na murach mogły być nieco inne. Napis znaczył „ r o z b i e r a n i e " z munduru, obnażanie z powagi, tajemnicy i strachu. Wyraźny próg spontaniczności zostaje ustanowiony przez ciśnienie instytucji przymusu, zostaje ustanowiony na obrze­ żach „struktury". Wkrótce zresztą, w latach osiemdziesiątych, struktura ta „wypiętrzy s i ę " , ulegnie „nadorganizacji" w po­ staci stanu wojennego, a Saską Kępę. jak inne dzielna Warszawy i inne polskie miasta, pokryją jednoznacznie intenc­ jonalne napisy „solidarnościowe", z których jeden: „WRON won za D o n " , wymalowany był ogromnymi literami na chod­ niku w pobliżu dzisiejszego napisu, „Witamy was Saskersi"N> początku lat osiemdziesiątych, jednoznacznie antysirukturałl* sankcja napisów osiągnie swoje apogeum w skali ostatnie? półwiecza. Będzie lo naturalne tło dla zawrotnej karier) i m i e n i a woźnego zc szkoły podstawowej nr 15 przy ulic) Angorskiej na Saskiej Kępie. 0 I I . CORPUS 1NSCRIPTIONUM 1 4 52 Pierwsze inskrypcje pojawiające się od roku IWO wypełniw przede wszystkim obszar zamknięty ulicami: Was/.yngto * Międzynarodową, Z w y c i ę z c ó w i Francuską. Szybko jedna* przenikały do przestrzeni ogólnomicjskiej i ujawniały ' wzdłuż tras komunikacyjnych prowadzących na Saską Kff* i Pragę Południc. Oto najczęściej pojawiające się inskrypc'j ^ sytuacjach charakterystycznych podaję bardziej szczegów lokalizacje): „Józef Tkaczuk"; „Józef Tkaczuk. Turek. C K . Pf r i "z ^ 1 3 c �straż"' ..Strefa Tkaczuka"; „Tkaczuk walczy"; „Józef Tkaczuk | rn." (napis z wzornika w postaci kierunkowskazu); „Uwaga dzieci - Tkaczuk straszy" (na znaku ostrzegawczym przy ^jegu ulic Angorskiej i Saskiej, w najbliższym sąsiedztwie szkoły nr 15); „Niech żyje Józef Tkaczuk"; „Tkaczuk Człowie­ kiem Roku"; „Józef Tkaczuk - O . K . " (śmietnik przy ul. londyńskiej); „ U w a g a - c z u ć Tkaczukiem" (napis oraz wizeru­ nek na budce z kwiatami przy ulicy Międzynarodowej); Tkaczuk, gdzie j e s t e ś " ; „Jestem fanem Józefa Tkaczuka"; Józef Tkaczuk - nasz i d o l " (odbiła z wzornika sylwetka zmiotła, i szufelką w uniesionych rękach i lecące w jej kierunku jajka); „Krawaty dla Tkaczuka"; „Oddać krawaty Tkaczukowi" (na sklepie pasmanteryjnym); „Fryzjer - Józef Tkaczuk" (na reklamie salonu fryzjerskiego „ K a l a m i s " ) ; „Uprasza się o za­ mykanie drzwi - Józef Tkaczuk" (ulica Waszyngtona); „Szkoła i . Józefa Tkaczuka" (przy szkole nr 15); „Ulica Walecznych Tkaczuków" (ulica Walecznych); „Witajcie w Tkaczuklandzie" (przy szkole nr 15); „Most Tkaczuja" (przystanki na Moście Poniatowskiego); „Park Tkaczuka" (Park Skaryszew­ ski): „Józef Tkaczuk wita na Pradze Południe" (na moście im. Berlinga); „Józef Tkaczuk - ż e g n a " (tamże); „Płoszczat' Tkaczuka" (napis po rosyjsku w okolicach Stadionu X-lecia, czyli „ruskiego bazaru"); „Józef Tkaczuk król M Z K " (przy­ stanek w Śródmieściu Warszawy), „Tramwaj Józefa Tkaczuka" (na tramwaju reklamującym Radio Zet, w pierwszym dniu kursowania); „Kierowca Józef Tkaczuk" (autobus nr 111, kursujący na Saską Kępę). „Gdzie jest Józef Tkaczuk" (najnow­ szy, nieco nostalgiczny, napis z dnia 20 marca 1995 na plakacie reklamującym „Gazetę P r a w n ą " , ulica Walecznych). Są to napisy pasożytujące na administracyjno-publicznej tkance miasta, na jej względnie stabilnej przedmiotowo-znakowej strukturze informacyjnej.'' Dochodzą do tego przestrzenie o „zagęszczonej" seiniozis (bramy, przejścia podziemne, skrzy­ żowania ulic, miejsca „ u k r y t e " na przykład „za garażami",,.nad kanałkiem"). Oficjalna „struktura" miasta, jej znakowe wy­ kładniki zostają jakby wywrócone na nic, zawłaszczone przez tajemniczą dla większości formułę słowną oraz plastyczne wyobrażenia i piktogramy ( & ) . Oprócz stałej ekspozycji w miejskiej strukturze przestrzennej napisy „JT* dają o sobie znać w czasie sezonowych, cyklicznych epifanii Wielkich Struktur, takich jak wybory do parlamentu czy wybory prezydenckie. Oto inskrypcje z czasu wyborów prezy­ denckich w roku 1990: „Tkaczuk na prezydenta"; „Tkaczuk naszym kandydatem*. Szczególnie rozmnożyły się, czytelne do dnia dzisiejszego przy Międzynarodowej i Londyńskiej, malo­ wane za pomocą wzorników napisy: „Tkaczuk prezydentem Rz-plitej"; „Józef Tkaczuk prezydentem będzie, jak go ludzie poprą wszędzie"; czy mniej udane: „Najlepszą z najlepszych na świecie jest kandydatura Tkaczuka, no wiecie!*, albo też: ..Tkaczuk jedyny w swym rodzaju, musi być prezydentem tego kraju'; „Tkaczuk dobrym Prezydentem, Demokratą i Turkiem*. w czasie wyborów do Sejmu i Senatu w roku 1993 mieszkań­ cy Saskiej Kępy byli świadkami swoistego happeningu „ K a m ­ pania wyborcza JT*, kampania, którą przy pomocy napisów 'Plakatów poprowadzono z całą determinacją i fachowością. " lokalu wyborczym przy ulicy Zwycięzców, wśród obwiesz­ a ł z. listami kandydatów, znalazł się plakat z wizerunkiem kandydata Józefa Tkaczuka, startującego z fikcyjnej listy nr 68, z następującymi tekstami: „Głosujcie bez namysłu. Józef Kaczuk posłem. Potęga energii". Obok plakatu, którego poja*|enie się było wykroczeniem przeciwko ustawie wyborczej, *isiał „Program wyborczy* (niestety, nie udało mi się go **%£'). Bezpardonowa walka wyborcza rozgorzała także na jarach. Na przykład na plakatach wyborczych Porozumienia . 'rum (plakat z niemowlakiem) można było przeczytać: „ W " J ! płynie krew Józefa Tkaczuka*. Na portretach znanych ' "tyków, których nazwiska zostały zamazane, widniały napi'ielki brat Józef Tkaczuk patrzy*. Na charakterystycznych l ' Czerwonych „szczękach" KPN-u - blaszanej budce handJ przy Nowym Świecie, obok siedziby partii - widniało H llt en tez e hasło: „Józef Tkaczuk - premier". Hasła tej treści pojawiły się też licznie na Sakiej Kępie. (Corpus inscriptionttm nie wyczer­ puje całego zasobu inskrypcji, których blok pojawi się jeszcze w dalszej części raportu.) III. STRUKTURA I COMMUNITAS W sporządzanym tu raporcie muszę odrzucić pokusę monografizmu w badaniach terenowych, jak również monograficz­ nego ujęcia narastającej lawinowo refleksji nad subkulturą graffiti, na rzecz ryzykownej próby dotarcia do swoistych cech zjawiska symbolizowanego przez napisy „JT", dotarcia do jego konkretności, jednostkowości, a nawet incydentalności. Jest to zatem próba dotarcia do paradoksalnej, dającej się obserwować „indywidualności* zjawisk kultury masowej. T o właśnie otwar­ ty dla badacza tekst t e r e n u (dziś niemodne, choć budzące tęsknoty słowo), a tym bardziej terenu, w którym badacz żyje, narzuca potrzebę spojrzenia na doświadczane w potocznej praktyce życia, na przenikające się wzajemnie w lokalnym świecie rozmaite „strukturalności* i „procesualności", a więc realne ramy codziennej egzystencji. M o ż n a tu mówić o „rytua­ łach codziennych* , a więc regułach nieustannego „ustawiania' wszystkiego na swoim miejscu, codziennego koordynowania różnych poziomów bytu. Interesujące spojrzenie na dynamikę ludzkich zachowań znaleźć można w pracach Victora Turnera, w jego koncepcji r y t u a ł u rozumianego jako naturalny model procesu społecz­ nego, jako bezinteresowny w sensie ekonomiczno-technicznym s p o s ó b przezwyciężania napięć i konfliktów społecznych. W nawiązaniu do formalno-procesualncj analizy rites de pas­ sage van Gennepa", Turner proponuje w gruncie rzeczy teorię zmiany immanentnej, konstruuje slrukturalno-procesualny mo­ del życia społecznego, pozwalający nic tylko w rytuale, ale także we wszelkim tekście zachowaniowym analizować to, co jest „strukturalne", oraz to, co jest „procesualne*. W jednej z podstawowych swoich prac The Ritual Process: Structure and Ani-Structure' Turner stwierdza, że wszelkie społeczności ludzkie jawnie lub niejawnie ciążą ku dwom kontrastującym ze sobą modelom społeczeństwa, czyli struktury i communitas. Tc dwie biegunowe modalności stosunków społecznych można - zdaniem Turnera - odnaleźć na wszystkich poziomach kultury i stopniach rozwoju społecznego. W sensie typologicznym opozycję struktury i communitas można interpretować jako Tónniesowską opozycję Gemeinschaft i Gesellschaft, ale samo pojęcie struktury Turner rozumie w duchu brytyjskiej an­ tropologii społecznej. Struktura to układ prawnych, politycznych, ekonomicznych pozycji, statusów i ról społecznych, w których jednostka występuje jako swoisty „konstrukt*. Strukturę charakteryzuje normalywność, instytucjonalizacja i hierarchiczność pozycji, ról i statusów społecznych oraz pragmatyzm działań. Dla opisu wybranego przeze mnie zjawiska (fenomen „JT") najbardziej interesujące są zależności między strukturą a com­ munitas oraz samo pojęcie communitas, które Turner wydziela ze sfery życia potocznego jako szczególną modalność stosun­ ków międzyludzkich. Communitas to wspólnota konkretnych, pozostających w bezpośrednich stycznościach jednostek, które, choć różnią się swoimi fizycznymi czy intelektualnymi charak­ terystykami, to czują się równymi przez poczucie przynależno­ ści do tej samej wspólnoty. Communitas to homogeniczna całość, w ramach której jednostki pozostają w stosunkach integralnych, więziach emocjonalnych, nie wyznaczonych przez statusy i role. Communitas jest więc dogłębnie doświad­ czanym, a przy tym pożądanym poczuciem wspólnolowości. To swoisty happening, gdzie każda jednostka doświadcza w całej pełni potencjalnej obecności drugiej jednostki. Widać w tym miejscu wyraźne nawiązania do „teorii dialogowych", między innymi do Martina Bubcra, którego Turner obficie cytuje. Widać też podobieństwo do koncepcji karnawału Michaiła Bachtina, którego prac, jak można sądzić, Turner nie znal. 7 1 53 �Communitas jest zatem bezpośrednią i zarazem potencjalną (hybrydalną) siecią spontanicznych zależności. Turner dokonu­ je swoistej projekcji uniwersalnych wartości humanistycznych - takich, jak braterstwo, równość, bezinteresowność, harmonia stosunków ludzkich, sprawiedliwość powszechna - na właś­ ciwości communitas, na zachowania konkretnych ludzi i grup społecznych, które szukają idealnych światów. Na tym polega moc communitas i jej transgresywne funkcje. Communitas to sfera mitów, symboli, wizji, które uobecniają się w rytuale i obrzędzie. Struktury socjalne, sztywne hierarchie ról, pozycji i statusów, ulegają uproszczeniu lub zawieszeniu wówczas, gdy wzrasta znaczenie mitu i rytuału. W koncepcji Turnera najbardziej interesują mnie zależności między strukturą a communitas. Dynamika procesów społecz­ nych, uchwytna na poziomie zachowań konkretnych grup i jednostek, da się sprowadzić do tego, że struktura przez fazę liminalną (progową), czyli postać swoistej alternatywności, przechodzi w communitas, która jest „społeczną anty strukturą*. Spontaniczna, konkretna i bezpośrednia communitas pojawia się - i jest tylko wtedy dostępna badaniu - kiedy może być odniesiona do struktury, widziana na tle struktury. Czytelna jest zatem tylko poprzez strukturę, do której się odnosi i którą przekracza.'" „Człowiek żyje w strukturze, ale tęskni do communitas - stwierdza polski komentator myśli Turnera. - Jej realizacją są rytuały, czy to prawdziwe laminalnc, czy też ich zsckularyzowane pochodne - formy zwane przez Turnera liminoidalnymi, a więc formalnie podobnymi do liminalnych. Tc pierwsze to np. pielgrzymki, gdzie nawet strój - pozbawiona o/dób, jednolita dla wszystkich opończa - jest operatorem wspólnoty. Przykładem tych drugich są badane przez Turnera i jego uczniów festiwale typu Woodstok, mecze piłkarskie i inne współczesne formy okazjonalnych wspólnot.* IV. L I M I N A L N I MŁODZI Pora przyjrzeć się rozbudowanej w stosunku do ujęcia van Gcnnepa koncepcji liminalności (liminoidalności), która w tych rozważaniach o młodzieżowych subkulturach ulega swoistej ontologizacji i - czego nie taję - wyraźnej kategoryzacji. Liminalność, za van Gencpem. to stan dwurzeczywistości: coś lub ktoś nie jest już. „tu* (izolacja, wykluczenie) i nic jest jeszcze „tam* (brak włączenia). Społeczeństwa w swej historii wy­ kształciły określone t y p y osobowości liminalnych (ludzie ..progu*); s y t u a c j e liminalne oraz i d e o l o g i e liminal­ ności. Osobowościami liminalnymi mogą być prorocy, artyści. filozofowie , dyletanci, „nawiedzeni", outsiderzy, odszczepieńcy, ludzie „luźni", dziś także ludzie tak zwanego awansu społecznego. Interesują mnie tu przede wszystkim sytuacje liminalne (liminoidalne) charakterystyczne dla bogatych rytua­ łów kultury młodzieżowej, wśród których można wymienić rytuały podwyższania statusu (na przykład obrzędowość zwią­ zana z osiemnastymi urodzinami) studniówki, bale maturalne, otrzęsiny i tak dalej). Mogą to być również rytuały przemiany statusu, wśród których wymienić można, spontaniczny jeszcze na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, a dziś wyraźnie j u ż zinstytucjonalizowany - Dzień Wagarowicza ', nakładający się na cykle obrzędowości dorocznej. Dzień, którego ideą jest spontaniczna communitas, czyli działanie „anlystrukturalne* w stosunku do s z k o ł y . Sens Dnia Waga­ rowicza sprowadza się ostatecznie, choć paradoksalnie, do potwierdzania przez młodych swojego aktualnego miejsca w społeczeństwie, gdyż - jak sądzi Turner - grupa lub kategoria ludzi, którym pozwolono zachowywać się tak, jakby to ona zajmowała wyższe strukturalnie pozycje i stąd mogła besztać lub atakować ludzi „ g ó r y ' , w rzeczywistości potwierdza swój „niski' status, ale wzbogaca się emocjonalnie, a przez tworzenie pscudohierarchii quasi stosunków społecznych odnawia się jako wspólnota. 12 1 W rytuałach młodzieżowych zachowania liminalne (liminoi­ dalne) symbolizuje użycie maski, „przebrania się*, niegdyś za zbójcę, pirata, kowboja (włożenie maski istoty zagrażającej porządkowi społecznemu i ładowi moralnemu), dziś natomiast przebranie się za strażnika tego ładu (księdza, zakonnic* policjanta). Wystarczy przypomnieć „antystrukturalne* brania w Dniu Wagarowicza 1995. Liminalność słabego („njj. kiego*)lo jego siła, liminalność mocnego („wysokiego*)to jego słabość. Można wreszcie mówić o ideologiach liminalności, którym Turner poświęca wiele uwagi: millcnaryzm. utopie, ruchy sekciarskic, samookreślcnia małych narodów, kontrkultura młodzieżowe subkultury. Turner wiele miejsca poświęcił ame­ rykańskim bitnikom i hipisom. Communitas jako swoista społeczna antystruktura może wyłaniać się w doświadczeniu liminalności („szczeliny* w strukturze), marginalności (obrze­ ża, peryferie struktury) bądź też przez doświadczenie niskiego statusu, a więc poczucie podporządkowania lub outsiderstwa w strukturze. W planie emocji - stwierdza Turner - nic nic przynosi takiego zadowolenia czy satysfakcji, jak zachowania ekstremalne (antystrukturalne) bądź leż. czasowo zdjęty zakaz. Odnotowując tylko akademickie studia nad młodzieżą i sub­ kulturami , odwołam się do języków i światopoglądów potocz­ nych, artykułujących się między innymi w przysłowiach. Idj analiza pokazuje, że kategoria „młodości" jesi odwiecznie przedmiotem operacji przede wszystkim normatywnych, a więc „włączających" do struktury. Przysłowia o młodzieży (o werbal­ ne operatory slruklury. Rzadko pojawiają się zwroty: „młodość bez występków jak ryba bez w o d y ' , „młodość bujna do rządów trudna*. Dominują natomiast zwroty typu: „Młodość -bujność, a bujność to dumość* lub „każdy młody głupi". U Kochanows­ kiego natomiast mamy: „Jakoby też rok bez wiosny mieć chcieli, którzy chcą, żeby młodzi nic szaleli", a Rey w Zwier­ ciadle dopowiada: „Młody człowiek nic tam idzie, gdzie rozum chce, ale tam, gdzie go nałomne i swawolne przyrodzenie ciągnie*. Odnotuję jeszcze: „Młodym ludziom żarty przystoja*. I to prawic wszystko o „liminalnych m ł o d y c h ' w monumental­ nej Nowej Księdze Przysłów Polskich. Incydentalne jest zatem przyzwolenie liminalności, dominują natomiast przyslowii i zwroty jako wykładniki normatywnej struktury. Słowniki gwary uczniowskiej i studenckiej nic znają kategorii: młodość = liminalność. Refleksja nad ruchami młodzieżowymi narastająca od lat sześćdziesiątych pozwala mówić o kulturze młodzieżowej jako permanentnym pożądaniu communitas. o potrzebie rytuałów „przejść*, działań liminoiclalnych. doświadczania siły niskich statusów i marginalnych pozycji w strukturze, akcentowani* „teraz*. Potrzebie oblekania w czyn Wysokich Ideałów towa­ rzyszy niszczycielska zazwyczaj forma wypowiadania sif o nich. Kultura młodzieżowa jako przestrzeń liminalności ideologicznej to zarazem przyczółek Nowego, miejsce per­ manentnej zmiany. Stara to prawda, negacja jest potencj* nowego.jest kreatywna. UtQtacommunitas przynależy Wielkiej Teraźniejszości, choć pożądanej Przyszłości dotyczy. Tym­ czasem struktura zakorzeniona jesi w przeszłości. Inspirują" studia Margarct M e a d ' z jednej strony oraz autorefleksji młodzieżowej kultury " z. drugiej, pozwalają wyprowadź* wniosek, że to młodzież, za nas, rozpoznaje Nowe. To, * nadchodzące, bada w bezpośrednim doświadczeniu, a nic piW teorie, modele czy symulacje. Siebie uważa /a najczulsi) instrument poznania przyszłego świata, a nawet, chciałobyś* powiedzieć, na własnej skórze i nie bez dramatów czy on* wypróbowujc - wymyślone według naszych najlepszych inte* cji - systemy edukacyjne, normy rod/inne c/y orgaiiizacy) * 14 1 1 1 V. T K A C Z U K L A N D 1 Zachowanie proksemiczne ludzi młodych Ina przyk " uczniów podstawówek, przedszkolaków) i ludzi starych (fi***" ryci), a nie zachowanie ludzi aktywnych zawodowo, jeszcze wyznaczają istotne parametry lokalności. ustalają s' jej dyskretnych znaczeń. Można mówić o swoistej rytuali** 31 �nfzestrzcni lokalnej związanej z lymi dwiema grupami wieko­ wymi- Nierzadko rytuały starości i rytuały młodości nakładają 2 na siebie (na przykład sposoby oznaczania przestrzeni kołodomowej). W miejskiej przestrzeni lokalnej następuje igęszczenic" znaczeń rytualnych wokół takich instytucji j''porządków społecznych, czyli slrukturalności, jak dom, szkoła- dzielnica. T y m strukturalnościom przynależą określone odmiany zachowań i sytuacji liminalnych jak też antystrukluralych communitas. czyli wspólnot emocjonalnych zawiązują­ cych się na obrzeżach, marginesach i w „szczelinach" tych rjotężnych slrukturalności. M o ż n a zatem mówić o określonych tekstach zachowaniowych i językach communitas. Należy do nich niewątpliwie fenomen młodzieżonych graffiti, których lokalne znaczenie i „historie" rzadko poddaje się analizie. Do m. Wprawdzie „ p o r z ą d k o w i " szkoły i miasta (dzielnicy) poświęcę najwięcej uwagi, to jednak wypada zacząć od „po­ rządku" pierwotnego (elementarnego), czyli od przymusów struktury domu (tabu domowe i rodzinne, układ ról. hierarchia statusów, struktury pokrewieństwa) oraz od czytelnych na tym ile odmian liminalności. Należą tu na przykład rytuały „izo­ lacji", z których najradykalniejszym byłby „odlot gigant" (chwilowe lub długotrwałe porzucenie domu), a także słuchanie głośnej muzyki, uciążliwe dla reszty d o m o w n i k ó w hobby, zastrzeżone dla siebie przestrzenie i rzeczy, na przykład mata. naklórcj umieszcza się pocztówki, emblematy zespołów muzy­ cznych i piłkarskich i tym podobne. Bywa, że jest to jedyna domowa przestrzeń (azyl) do wyłącznego własnego zagos­ podarowania. Następnie: plakaty czy też własnoręcznie sporzą­ dzone albumy, zeszyty z tekstami piosenek, zdjęciami idoli, czy sentencjami, które przynależą raczej do sfery domu. a nic szkoły, gdzie mogą być tylko pokazywane lub okresowo wypożyczane rówieśnikom. Dom, jeśli jest to na przykład blok, ma jeszcze jeden operator slrukturalności, czyli dozorcę, gos­ podarza domu. M i a s t o (dzielnica). T u wykładniki liminalności uobec­ niają się w charakterystycznych tekstach zachowaniowych (malowanie graffiti jest jednym z nich), tekstach, których istotą jcsl przemianowywanic znaków struktury, takich jak nazwy ulic, oznaczenia przystanków M Z K , frontony poczt, urzędów, komisariatów i sklepów. Są to najbardziej spektakularne „przy­ musy" struktury, generujące - przeniknięte żywiołem liminal­ ności - teksty zachowaniowe. Al w ł a d a n i c przydomowym podwórkiem lub fragmentem ulicy, zawłaszczenie przestrzeni, tak zwane akty wandalizmu, nadawanie innych (opacznych) funkcji urządzeniom publicz­ nym i komunalnym ( „ b a r y k a d y " z ławek osiedlowych, kloaka i piaskownicy, pożary śmietników), gry podwórkowe, pod­ noszenie wrzawy, głośna muzyka, przekleństwa i przezwiska; osiedlowa subkultura deskorolek, rowerów i rowerków, a dziś •akże samochodów, które we władaniu ludzi młodych są nowym ¿jawiskiem (osiedlowe wyścigi). B) oh c h ó d dzielnicy, „ s p o t k a n i a " : w pubach, na skrzyżowa­ niach traktów pieszych (dawne „stanie na w i n k l u " ) , przy sklePtth z piwem, w „zakątkach" (za garażami), na skwerkach. *hramach. w ogródkach jordanowskich. Są to przelotne zawład­ nięcia przestrzeniami i urządzeniami komunalnymi dzielnicy, zwane: draką, zadymą, burdą. Towarzyszą im akty tak zwanego Wandalizmu, wszczynanie wrzawy, przekleństwa oraz graffiti. ' b a l a n g a , nawiązująca do społecznie akceptowanych finałów „biesiadowania" i „ l o w a r z y s k o ś c i " , to tekst zachowa­ m y u nas nie opisany, ale nieźle pokazany w filmie Łukasza ylcżałka pod tym właśnie tytułem. Zakres spontaniczności **Ma się tu na rzecz zorganizowania, które da o sobie znać 'nnych typach liminoidałności. między innymi koncercie "kowym i meczu piłkarskim. * Należy więc, idąc za Turn , mówić nic tylko o communitas spontanicznej, ale także (.JJ^ywnej (zakładającej obecność elementów podtrzymująych suitus quo) oraz communitas ideologicznej (świadomie °P*yma| 2 z u j ą c c j doświadczenia wspólnoty). Dwa ostatnie typy O n 17 1 er c nul, """"itas są j u ż we władaniu struktury, gdyż, jak powiada Turner, spontaniczność nie może bronić się zbyt długo przed wyhodowaniem „struktury", a to za sprawą przekształcenia swobodnych stosunków międzyosobniczych w relacje nor­ matywne. Przykłady potwierdzające znaleźć można w ewolucji Pomarańczowej Alternatywy we Wrocławiu oraz Dnia Wagaro­ wicza w Warszawie. D) m e c z tworzy cykliczne, procesualne (dramaturgia wido­ wiska i kolejki spotkań) oraz „przemieszczające s i ę " w prze­ strzeni (wymarsze, przejazdy kibiców) typy communitas. Nic podejmuję tu bliższej analizy fenomenu meczu piłkarskiego i subkultury kibiców'*', interesuje mnie natomiast warstwa ikoniczna i audytywna rytuałów sportowych: graffiti, plakaty, transparenty, emblematy klubowe, „szaliki", wykrzykiwanie haseł, obelgi, inwektywy, złorzeczenia czy wyrażanie aprobaty. Rytuały sportowe, podobnie jak rytuały muzyki młodzieżowej, tworzą stosunkowo najbardziej intensywne i emocjonalnie nieobojętne pasma graffiti w przestrzeni miasta, graffiti te stają się najbardziej znaczącymi operatorami lokalności i znacznie głębiej od niej motywowanej l e r y t o r i a l n o ś c i . E) k o n c e r t - „ z a m y k a j ą c e " , c z y l i utożsamiające działanie muzyki (fani „ n a s z y c h " zespołów); stroju (nierzadko w funkcji rytualnej maski); emblematów; plakatów: imion i wizerunków idoli (graffiti). Także przekleństwa, przezwiska oraz udział w koncertowej „ z a d y m i e " mogą być traktowane jako derywaty maski. Spożywanie alkoholu, zażywanie narkotyków to dodat­ kowe wykładniki liminalności i antystruklury w stosunku do szkoły, domu i administracji publicznej. F) b ó j k i , czyli lak zwane „ ł o m o t y " , między grupami z róż­ nych dzielnic. Ten rodzaj wspólnot, charakterystyczny np. dla międzywojennej Warszawy (por. Stanisław Grzesiuk i Stani­ sław Dobiasz). zamrożony w PRL-u, gdzie pojęcie lokalności zostało wyeliminowane przez pojęcie „ n i e - m o j e g o " , czyli pańsiwowego, zaczyna nabierać znów znaczenia (na przykład bójki między młodzieżą Mokotowa i Ursynowa a młodzieżą z. Pragi Południc, jesień 1994). Może tu również, wchodzi w grę inne ukierunkowanie wcwnątrzpokolcniowej agresji (mecz, koncert). Od dwu, trzech lat, poczucie lokalności eksponowane jest także poprzez graffiti. Na terenie Warszawy: „Wola dla W o l a k ó w " (ulica Górczcwska, 1993), „Praga moim miastem" (Aleja Solidarności koło Dworca Wileńskiego, 1995). „Skindheades - S t a r ó w k a " (ul. Miodowa). Na Saskiej Kępic wspo­ mniani już „Saskersi" i inne teksty. Mecz, koncert, bójki znamionują pogłos „bycia w drodze", ale nawiązania do rytuałów drogi uobecniają się przede wszyst­ kim poprzez tak zwany o d l o t , na przykład spontaniczny wyjazd (do Ż y w c a na piwo), ucieczkę z domu, podroż, wakacje, turystykę. Ludzie „ d r o g i " to ludzie o spotęgowanej liminalno­ ści. Rytuały drogi (bycie w drodze) okażą się niezbędne dla wyjaśnienia fenomenu „ J T " . W tych ośmiu wyliczonych przed chwilą tekstach zachowaniowych oraz charakterystycznych dla nich „językach" i tworzywach semiotycznych ustanawia się kontekst realnych znaczeń inskrypcji „Józef Tkaczuk".ustana­ wia się mapa znaczeń „ T k a c z u k l a n d u " . V I . SZKOŁA, C Z Y L I N A POCZĄTKU BYŁ „TUREK" 2 0 Fenomen „ J T " ma swoją genezę w szkole podstawowej nr 15 przy ulicy Angorskicj na Saskiej Kępic. Józef Tkaczuk był tam ponad dwadzieścia lat w o ź n y m . Urodził się w Drohiczynie. „ W 1953 r. przyjechał do stolicy, by budować Pałac Kultury i Nauki Po półtora roku odszedł z pracy, bo pensje były - jego zdaniem za niskie. Dalszych losów nie chciał wyjawić [...] W 1992 odszedł na e m e r y t u r ę . " Szkoła jest strukturą, która od wieków wytwarzała sobie tylko właściwe typy liminalności, charakterystyczne trwałe prze­ strzenie liminalnc i określone teksty (szkolny korytarz, ubika­ cja, brama wejściowa, szatnia) oraz przestrzenie póltrwałc, okazjonalne: pulpity ławek, okładki zeszytów; teksty napisów na tornistrach, kurtkach, ale również tatuaże. Zanikły dziś prawic dawne operatory szkolnej struktury, czyli mundurki i tarcze, oraz charakterystyczne dla nich typy antystruktury." 21 55 �Jakkolwiek szkolną strukturę symbolizuje dziś gabinet dyrekcji i pokój nauczycielski, to jednak „nosicielem" owej struktury, przenikającej czynnie do przestrzeni i sytuacji liminalnych. jest w o ź n y i jego najczęściej podziemne królestwo (stróżówka, pakamera). Woźny uosabia czynnie system szkolny, a ponadto związany jest ze sferą „nieczystą": piwnicą, kotłownią, śmiet­ nikiem. Woźny szkolny symbolizuje strukturę, ale jest w stałym kontakcie z antystrukturą, funkcjonuje w przestrzeniach i sytua­ cjach liminalnych, sam w jakimś sensie może stać się typem liminalnym (medialnym). Doświadczenie szkolne uczy, że woźny może opowiedzieć się za strukturą (regulaminem) i otrzymuje wówczas przezwisko: Falco, Falconelti, Herta, 1 .apa, Rambo, Rom. Strupel czy Wasyl, albo też solidaryzuje się z antystrukturą i nosi wówczas łagodne przezwanie: Klucznik. Mięciu, Stefa i podobne. Może leż posiadać wskazujące na „obcość" przezwisko - M a r s j a n i n . P o d w ó j n y agent (struktury i anty struktury) nic budzi strachu i powagi, ale raczej pogardę. Język uczniowski zbliża się do „tajnego" języka złodziejskiego, a Henryk Ułaszyn wśród „nazw wrogów złodziei" (antystruk­ turą nominuje tu agentów struktury) wymienia: „dozorca domu - archanioł, pokutnik (kahan, szymon); stróż, dozorca - cieć, loch, pokutnik, (miotła); stróż nocny - kukon, sowa, papuga. strupel" . D y r e k t o r k a szkoły G r a ż y n a U . o w o ź n y m Józefie Tkaczu­ k u : „Jest bardzo sumienny. Jeśli zaczyna pracę o godz. 20 to przychodzi zwykle dwie godziny wcześniej. Nie pije i chociaż jest schorowany, nie korzysta ze zwolnień. Kiedy zleci mu się przypilnowanie dzieci, aby nic biegały po szkole, rzeczywiście pilnuje porządku na korytarzu. Może uczniów traktuje zbyt poważnie, ale nigdy skarg od ich rodziców nie było. [...] Pracuje u nas jeszcze od lat 70-tych. [...] Dostawał nagrody. [...] Na pewno takiego drugiego pracownika mieć nic będziemy. [„.] jest bardzo rygorystyczny i stanowczy. Jeśli się powie, żeby nie wpuszczał na teren szkoły w określonych godzinach, to nikt nic wejdzie. Pan Józef nie pozwala biegać dzieciom po korytarzach. «Macic zajęcia - na zjęcia! Nie masz lekcji - wychodzisz!" - mówi uczniom. No a właśnie ktoś laki nie może być przez nich lubiany... W lej chwili wielu naszych uczniów robi te napisy, ale przecież jeden drugiego nie wyda. Nie wiem, jak to po14 1 wstrzymać. W każdym razie nie sądzę, żeby można by| interpretować to zjawisko w kategoriach buntu przeciw szlco. le" . W o ź n a p. Zofia o w o ź n y m Józefie: „Nie wiem dlaczego dzieci robią mu te psikusy. Pracuję w tej szkole siódmy rok i nj mogę złego słowa powiedzieć o panu Tkaczuku. Nigdy nie siedział bezczynnie. Zbijał ławki, połamane biurka, gipsował dziury w ścianach. To spokojny c z ł o w i e k " . Uczniowie o Józefie Tkaczuku: „Strasznie denerwował ludzi, więc nikt go nie lubił. Nie ma z nim dyskusji, , przemawiają do niego żadne argumenty... Ma dziwne zasady, z którymi trudno walczyć. Były kłopoty z wejściem do szkoły] On wykonywał rozkazy, więc wszystko skupiało się na nim. Latające po szkole dzieci pewnie lak samo go denerwowały jak wszystkich dorosłych. Starał się utrzymać porządek, a w dzie­ cięcej psychice stał się wrogiem, który wiecznie zabrania c z e g o ś " (Radek S.). „Dygotałyśmy i bałyśmy się wejść do szkoły, bo przy wejściu głównym stał Tkaczuk. Obowiązywało nas wejście przy szatni. Pamiętam, Tkaczuk pobił się kiedyś z uczniem O., największym szkolnym rozrabiaką. Ale był tg człowiek honorowy, nigdy nie kablował do dyrekcji. W ty czasie był leż drugi woźny Górecki. Kochany człowiek!" (Dorota S„ zapis dotyczy przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych). Uczniowie, kreatorzy fenomenu , J T " , o panu Józefie: „Zainteresowanie jego osobą wzięło się z osobliwego zachowania. Był nieprzyjemny, irytował służbisiością. Wypraszał z sali gimnastycznej, nic pozwalał chodzić w butach, przy. prowadzać psa. Surowy, sumienny - wydawał się sobie bardzo ważny, tak jak niektóre nauczycielki. W sumie właściwy człowiek na właściwym miejscu" - tyle w relacji z roku 1992. „Jak chodziliśmy do podstawówki, lo pan Józef wywarł na nas piętno. Ale napisów nic robiliśmy na złość. To nie był jakiś odwcl. Coś w tym wszystkim było. P o p r o s t u : «J ó z e f!» N a p o c z ą t k u m i a ł k s y w ę «T u r e k» [podkr. RS]. Rysy miał ze Wschodu, Turek się skojarzył... bo te wąsy! A poza tym był Kabaret Olgi Lipińskiej w telewizji i Turecki jako woźny. I wszyscy go tak nazywali. «Turek» (o były pierwsze napisy. Pamiętam, ktoś wydrapał na drzwiach jego pakamery «Turek». Myśmy nie planowali wtedy niczego rozkręcać... Byliśmy dziećmi, chcieliśmy trochę podokuczać. On nas gonił, a myśmy się go bali... Tam wszyscy się go bali. Nie można byk) bezkarnie się pozgrywać. Prowadził za ucho do dyrektorki. To nas dopingowało, żeby się przeciwstawić «Nodzyk» [ksywa drugiego z kreatorów fenomenu „ J T " - RS| zamknął kiedyś Tkaczuka w pakamerze. Przyblokowal drzwi ławką. Tkaczuk tak się zdenerwował, że drzwi wywalił. Tu pokazał wschodni temperament. To był silny chłop. [...| On byt drugim władcą.. po dyrektorce. Też. była groźna. W drzwiach szkoły trzeba było uważać. Przejście przez próg szkoły znaczyło natknięcie się n» Tkaczuka. Na początku nie wiedzieliśmy, że on nazywa się Józef Tkaczuk. A w ogóle to nie myśmy to rozpoczęli. Nas kolega z klasy zadzwonił któregoś dnia do szkoły wieczorem Odebrał... «Tkaczuk». To nazwisko go uderzyło. « TkaczukTkaczuk - coś trzeba wymyślić!» Od tego się zaczęło" (Man* K„ ksywa „ K o r e k " , nagranie rozmowy: luty 1995). J ó z e f Tkaczuk o sobie: „Nic wiem. kim jest osoba, któo wszędzie wypisuje moje nazwisko Gdybym wiedział, lopoo^ cinałbym mu paluchy. To jakiś głupek Wiem. że chód* o mnie" (styczeń I992). * „Mądry tego nie robi. tylko gW Mądry to by nie mazał po ścianach. Niech lepiej na sWSJJ pustym łbie pisze. Z początku się denerwowałem, ale p * stałem. Mnie lo nic przeszkadza. Ale /obym lakiego złłp* to..." (luty 1992). " „W lutym o d c h o d / ę na emeryturę, możel* Wałęsie to j a zostanę prezydentem? Bo o reklamę nie muszę* j u ż m a r t w i ć " (styczeń 1992)." Z psychologicznego punktu widzenia inskrypcje „JT swego rodzaju indentyfikacją z nosicielem lego imienia czyj*' - jak powiada psychologia stresu - idendyfikacją ze stresore odbieraniem mu „ c z e g o ś " (tu: zawładnięcie jego imien'^ 0 25 e 26 n ra 27 2 1 2 II. I , 2. ..Tkaczuk" w Warszawie 56 e �osłabieniem jego siły, ujawnieniem jego tajemniczej (medial­ nej) funkcji. To swego rodzaju „zastąpienie" jego osoby, nrzeje ' ' k c j i i atrybutów, a ostatecznie: przemiana statusu j j - f - i d o l e m , premierem, prezydentem, posłem). Napisy „ J T " moga więc symbolizować wszelkie zagrożenia, obawy i niepo­ koje: szkolne, domowe, publiczne; mogą znaczyć chwilowe przejęcie jego (dozorcy, woźnego) pozycji strukturalnej, innymi słowy - kreację quasi rzeczywistości, zgrywę, zabawę. Jest lo ostatecznie agresja symboliczna zamiast realnej"; agresja znana chociażby z sytuacji karnawałowych, sprowadzająca się do rzucania wyzwisk, obelg, inwektyw oraz aktów „przemianowywania" (maski, przezwiska)' . Jest lo więc dziecięca, sezonowa, zabawa w „groźnego w o ź n e g o " , przemiana statusu, na którą ivlekroc starsi udzielają przyzwolenia („niech sobie dzieci trochę pobroją na nasz. koszt"). Status bawiących się pozostaje ostatecznie ten sam, ale zdobywają oni w tym czasie niebagatel­ ne doświadczenie emocjonalne. Struktura, jak by powiedział Turner, poddana zostaje próbie, ale wszyscy ostatecznie po­ twierdzą się na swoich miejscach. c e V I I . FENOMEN „ J T " A K U L T U R O W A FUNKCJA I N W E K T Y W u n 2 Na początku był... T u r e k ! Napis „ T u r e k " , wyryty na drzwiach pakamery lo inskrypcja źródłowa, inskrypcja-matka. Do niej nawiąże jeden z pierwszych ulicznych „tekstów" wyniesionych na mury Saskiej Kępy, umieszczony prawie vis a vis szkolnej bramy przy ulicy Angorskiej: „Józef Tkaczuk. Turek. Przednia straż". Woźny (stersor) wychodzi olo na ulicę: „Uwagadzieci. Tkaczuk straszy" (napis w pobliżu szkoły). Jest w tym personifikacja „ o b c o ś c i " („człowiek ze Wschodu". „Turek"), a przy tym spontaniczna konkretyzacja stereotypu „obcego", konkretyzacja wyzwalająca zawsze ogromną ener­ gię emocjonalną, tak jak doświadczenie bezpośredniego kon­ taktu z symbolem groźnej, tajemniczej siły, otarcie się o „tajem­ nicę" szkoły, a może i coś szerszego, czyli uczestnictwo w magii imion. Napis jesl werbalizacją i wizualizacją stresora, co - jak sami uczniowie podkreślają - odbyło się nic bez udziału wyobrażeń zbiorowych kształtowanych przez telewizję. „Ture­ cki" z kabaretu Olgi Lipińskiej to zwizualizowana metonimia Tkaczuka (całkowita godność funkcji, atrybutów), potwier­ dzająca się w kabaretowym spektaklu funkcja „pomieszania" i „odwrócenia" statusów (rządy woźnego). Zabawowe przemia­ ny („odwrócenia") statusów to istota fenomenu „ J T " , to semantyczne centrum młodzieżowego rytuału. Funkcjonująca przede wszystkim w uczniowskim środowis­ ku Warszawy (znana też. w innych miejscach Polski) k a s e t a z nagranym głosem Tkaczuka jest w gruncie rzeczy zbiorem utrwalonych na taśmie inwektyw, swoistym automodelem agresji symbolicznej w środowisku młodzieżowym. Jest to swego rodzaju modelowanie możliwości współczesnej inwek­ tywy, ożywianie jej potencjalnego zasobu, sytuacji i formuł słownych. Inwektywy, obelgi, przekleństwa, wyzwiska, a także przezwiska to naturalne operatory kultury, obsługujące rytuały „ p r o g u " (liminalności), to impulsy o dużej sile performatywnej, konstruujące dyskretne, oparte na więziach bezpośrednich i emocjonalnych, określone typy wspólnot. Na wgląd w uczniowskie rytuały uspołecznienia i indywidua­ lizacji pozwala współczesna „polszczyzna szkolna", czyli swego rodzaju „język nieoficjalny", zaświadczony u nas przez Słownik gwary uczniowskiej. Autorki Słownika, nic bez odrobi­ ny belferskiej goryczy, stwierdzają, że w języku tym widać, „jak poprzez słowa ujawnia się pełen niechęci, może nawet nienawi­ ści lub agresji stosunek uczniów do szkoły, do nauczycieli i wszystkich spraw szkoły. Na podstawie słownika można by opracować swoisty raport o stanie nic tyle oświaty, co raczej umysłów uczniowskich, wartości pozytywnych i negatywnych . Inskrypcje „ J ó z e f , „ T u r e k " , „Józef Tkaczuk" to zdania z polszczyzny szkolnej, wyrażenia funkcjonujące na tej samej zasadzie jak przezwiska, obelgi, inwektywy. W nieoficjalnym języku uczniowskim można wyodrębnić osobną grupę formuł słownych, które stanowią werbalne sygnały „wyłączania" ze wspólnoty, wyrażają dynamikę krótkotrwałych, przelotnych wspólnot, charakterystycznych dla młodzieżowego środowiska. Inaczej ma się natomiast sprawa z j ę z y k o w y m i wykładnikami „włączania" do wspólnoty. Przeanalizuję w związku z tym. w dalszej części tego raportu, tak zwany symptom echolalii jako sposób „włączania" do wspólnoty. Formuły „wyłączania" stanowią, pod względem funkcjonalnym, rozbudowaną synoni­ mie nakazu „ o d e j d ź " („zostałeś wykluczony"), na przykład " i d ź n a drzewo szyszki p o m p o w a ć " , „idź się zakop i przynieś łopatę". Są to również sygnały zawieszenia kontaktów, prze- Po prostu... Józef! Taka personifikacja stresora pojawiła się, zanim uczniowie poznali i m i ę własne (tu: imię i nazwisko) woźnego. W jakimś sensie „Józef" zrodził „ T u r k a " . Imiona własne służą w kulturach „ z a m k n i ę t y c h " (uczniowskich, wię­ ziennych, żołnierskich) jako najprostsze, będące „pod ręką" pseudonimy osób i rzeczy, pseudonimy charakteryzujące się niezwykłą konwencjonalnością. I lak w gwarze przestępczej .Michaś" to łom lub policjant; „ T a d e k " - taboret; „ S z y m o n " -dozorca domu; „ K a r o l " - kubeł ustępowy; „Józek" - policJ*ni- W gwarze uczniowskiej: „ J ó z e f to nauczyciel, ale •Józefa" to nauczycielka i uczennica." „Józef" jesl więc konwencjonalnym wskazaniem na „ o b c o ś ć " . Odsłania się lym momencie kulturowa funkcja przezwisk jako operatorów •wspólnoty". w "Uderzyło go nazwisko Tkaczuk...". Coś się zatem wydało. urokach tajności, o pokusie zdrady, czyli więziotwórczym : e t e r z e tajemnicy pisze wyczerpująco Georg Simmcl. C o ś , ^ się wydało, musi być leraz w pełni upowszechnione, Jyiesione na mury. A przy tym: „Tkaczuk... w tym było coś Ręcznego. (...) To się nadaje do skandowania: Jó-zcf-Tka(Marek K.. luty 1995). Fomiuła: „Józef Tkaczuk" Pełnym brzmieniu, ma nieobojętną fonemikę i prozodię, » e semantykę. Jest doskonale wkomponowana w językowy j , ' ° d z i c z o w y c h rytuałów i analizowanych tu tekstów leln ^ " " ' ^ y - ' a obszarze „ T k a c z u k l a n d u " , jest także czy^ ~ bardzo istotne - na tle s e m i o l y k i i m i o n J się na slogan, hasło do skandowania, refren, zawołanie ^powc a także na logo czy piktogram. u 7 m 4 c a 1 1 n o e 57 �rwania rozmowy i wyrażają niechęć lub pogardę wobec roz­ mówcy, na przykład ,,jak ci przypieprzę, to ci się szyja wokół ryja powywija"; „ m ó w i s z do mnie czy koło mnie"; „mówiłeś coś? czy mucha pierdla". Nieliczne są natomiast w Słowniku gwary uczniowskiej formuły obronne przed - nazwę to ogólnie - inwektywą: „I tak mi nie dosrałeś, bo ci gówno na zębach zostało" *. Pogróżki, przekleństwa, inwektywy, przezwiska" prowadzą do intensyfikowania stosunków w grupie. Demonstracyjne „wyłączanie" kogoś lub zawieszanie kontaktu jest swego rodzaju skazaniem na „ o b c o ś ć " i zarazem wskazaniem „ofia­ r y " . Działa więc stabilizująco na grupę, przemodelowuje ją, odnawia i potwierdza potrzebę communitas. Jest aktem płyn­ nego, ale stale ponawianego (na przerwie, na podwórku, na korytarzu) ustanawiania tożsamości. Sytuacje „zagęszczenia", anonimowości, tłoku, szkolnego rozgwaru (zatłoczenie działa podobnie jak stresor hałasu) aktywizują potrzebę poczucia „siebie", zwiększają znaczenie operatorów tożsamości. Obelgi, przezwiska, inwektywy to akty indywidualizujące, przełamują­ ce anonimowość, eksponujące , j a " inwektanta i adresata inwektywy, a zarazem wskazujące na coś „ i n n e g o " w obrębie ..znanego" (autokomunikacja). Na tym tle staje się bardziej czytelny sens wyrażeń i inskrypcji: „ J ó z e f , „ T u r e k " , „Tka­ czuk". Inwektywy, przezwiska, obelgi to dziś pozostałości magii słowa oraz głębokich rytuałów „ p r o g u " . Są to sygnały „ot­ wierające" lub „zamykające" sekwencję zachowań, związane wprost z doświadczaną sytuacją stresową lub katarktyczną. To także sygnały słowne na „wejście" lub „odejście" (ekwiwalent­ ne w stosunku do pozdrowień, powitań i pożegnań). Prze­ klinający (inwektant) to człowiek „na progu", b u r z ą c y - c h o ć b y na chwilę - zastany porządek, wprowadzający ambiwalencje, kreator lokalnego chaosu, który przemija wraz z przekształ­ ceniem się sytuacji (transgresje).* Przeklinanie, rzucanie in­ wektyw działa na inwektanta stabilizująco. Przeklinam, to znaczy coś osiągam, jestem tożsamy ze swoim „ j a " , które uzewnętrzniam, wyzwalam, czyli „przeobrażam s i ę " . Inwektywa, jak stwierdza badacz tych z a g a d n i e ń , jest sprowadzeniem na jedną płaszczyznę dwu stron. Okrzyk czy napis „ J T " stawia więc na jednej płaszczyźnie woźnego i ucznia, strukturę i antystrukturę. Inwektywa jest klasycznym językiem liminalności, powoduje krótkotrwałe, ale dojmująco głębokie akty „przewagi" i „poniżenia". Jak twierdzi W.J. Zclwis, a twierdzenia te uznaję za istotne dla wyjaśnienia fenomenu „ J T " , p r z e k l e ń s t w a oraz inwektywy zmieniają płasz­ czyznę oglądu świata, dokonują swoistego „cięcia" tkanki społecznej, pojawiają się w funkcji regulacyjnej i oczysz­ czającej (kataraktycznej), potrzebują eufemizmów, wprowa­ dzają językową wielowartościowość społecznego świata. Naj­ ważniejsze wydaje się spostrzeżenie Żelwisa, że inwektywy, przekleństwa, wyzwiska to wykładniki progów kultury, innymi słowy, werbalna agresja zamiast fizycznej („albo zaklnie, albo uderzy"). Autor studium o inwektywie zwraca uwagę na fakt, że tak zwany bezsensowny wandalizm u młodych oraz akty czynnej agresji i brutalności należałoby łączyć z zacieraniem się dziś funkcji i form indywidualnej agresji symbolicznej, czyli nieznajomości starej funkcji inwektywy jako formy ataku, agresji, znieważenia, formy decydującej o zasadach (scena­ riuszach) zwykłych bójek, wielkich bitek i starć ideologicz­ nych. Rytualno-magiczne znaczenia przekleństw czy inwektyw osłabły na rzecz znaczeń katarktycznych. Katharsis leży u pod­ staw inwektywy jako zjawisko socjologicznego - twierdzi Żelwis. 3 19 VIII. FENOMEN „JT" A SEMIOTYKA IMION Mówić o kimś to tyle, co mówić przeciw komuś, to działać na niego. Często pochwała, uprzejmość bywa odmianą agresji symbolicznej. „Pochwała jest brzemienną obelgą" - stwierdza Bachtin. Agresja odczuwana jest szczególnie dotkliwie, gdy jej 58 przedmiotem stają się imiona własne (nomina propria). Ro^ mnożone inskrypcje „ J T " to operacje na imionach własnych Ktoś, kto posiadaimię albo imię to otrzymuje, wyodrębnia sięjj świata jako indywiduum. Jawi się w swej ograniczoności wyłączności, przysługuje mu fenomen całościowości, stałości i jednostkowości. Ponadto jest posiadaczem imienia, ma prawo do w ł a d a n i a imieniem. Dysponuje więc pewnym dobrem osobistym, łatwo rozpoznawalnym w systemie kultury. Znaczenia inskrypcji „ J T " czytelne są w ramach semiotyki imion ", wchodzi więc w grę również „przezwiskowa" wykład, nia tej inskrypcji. Badacz, który przeanalizował regionalny zasób współczesnych przezwisk w środowisku szkolnym stwierdza: „Największy wpływ na powstawanie przezwisk wywiera najbliższe środowisko dziecka: dom, szkoła, środowis. ko r ó w i e ś n i c z e " ' . Stanowi to blisko 90 procent analizowanego zasobu. Przezwisko jest szczególnym, dodatkowym identyfika. torem w małej społeczności (szkole, podwórku). Wskazuje na „ d o d a t k o w e " z o r g a n i z o w a n i e wspólnoty. Inskrypcje „JT",czy. li imię własne przeniesione na mury, przestaje tylko oznaczać (oznaczenie to klasyfikacyjna cecha przezwisk oraz imion własnych w ogóle), a zaczyna znaczyć, semiotyzować się w przestrzeni miejskiej, wchodzi w relacje z innymi napisami, także oficjalnymi. Z perspektywy przechodnia, a nie doskonale wtajemniczonego członka subkultury, staje się zagadką, jest imieniem własnym „nie na swoim miejscu". Ostatecznie i czyni odbiorcę (przechodnia-czytelnika) kimś obcym, wykluczająco, czyni go niepewnym siebie w „swojej" slrzeni. ' Mamy tu więc wykorzystanie imienia własn w funkcji przezwiska, co - jak twierdzą językoznawcy - je w praktyce bardzo rzadkie. „Używa się imion w fon oficjalnej, gdy są to imiona rzadko używane, niepopula w danym środowisku i dlatego śmieszą swoją niczwykłoi a raczej obcością." Wskazywałem wyżej na deklarowane | uczniów poczucie obcości i niezwykłości imienia własneg „Józef Tkaczuk". Warto zwrócić uwagę na szczególne właściwości • własnych (nomina propria). stanowiących jeden z podsy temów językowych kultury. Jest to najczulszy, najdelikau szy, a przy tym wcielony w codzienną praktykę społecz aksjologiczny podsystem kultury. Kultura przyznaje imion „przejściowych" (statusowych) każdemu osobników Ten rozwinięty podsystem imion - masek, imion - znakó statusów stanowią dziś między innymi spieszczenia i zd nicnia w języku rodziny; „ k s y w y " , przezwiska w przedszko szkole, zespole artystycznym i sportowym czy grupie ró\» niczej; „ p s e u d o n i m y " w organizacji, kręgu towarzyskim, śn wisku pracy. Wstępne przybliżenie, za semiotykami kultury. możliv typów „operacji" na imionach pozwala przyjrzeć się dyna znaczeń inskrypcji „ J T " . Kultury typu mityczno-magicz (kultury synkretyczne) są na ogół zorientowane na system it) własnych (Jurij Łotman, Borys Uspienski). Nie ma tu wota wyboru imion, są one konieczne, dane, wyznaczone. Podob w kulturach typu zamkniętego, także we współczesnych notach „zamykających s i ę " . Tak bywa między innymi w i kulturach młodzieżowych, środowiskowych, subkulturze sż nej, sportowej, ale również we wspólnotach typu kommuS nego (zakony, bohemy artystyczne, sekty, tajne sprzysięż Tu wszelkie „ m i e n n i c t w o " (termin Aleksandra Briick obciążone jest dodatkowymi znaczeniami. Imiona ustana* dodatkowe pasmo skomunikowania, są więc reglamentov i chronione (tabu imion, magia imion). Imiona własne pol inaczej znaczą. Idąc tropem rozważań Łotmana i Uspiensk można powiedzieć, że tego typu wspólnoty są szczególnie* na akty m i a n o w a n i a (nominacji) i p r z e m i a n o * ! w a n i a. Akty te stanowią ingerencje w głębokie stu znaczeń kulturowych, mogą powoływać bądź unicesW wspólnoty. Wtopione w praktykę kulturową imiona wła_ jeden z najbardziej uświadamianych, poddających się sztu** nym regulacjom podsystemów języka naturalnego i nie chw 4 4 42 4 1 1 �0 u u r o w e tu iylk° k l t zdeterminowany dobór imion, ale o świa­ dome akty mianowania i przemianowywania, dokonujące się nierzadko na drodze administracyjnej (o czym dalej). Sfera imion własnych to przestrzeń najbardziej radykalnych, skutecz­ nie zorganizowanych, interwencji w kulturę, obszar jej głębo­ kiego modelowania. Jak zatem istnieją imiona w kulturze, jak na tym tle ujawnia ię dynamika inskrypcji ,,JT"? 1. U j a w n i a n i e imienia (tu: tajnego imienia woźnego _ Jurek", „Józef Tkaczuk"). Mamy tu do czynienia z narusze­ niem tabu imion i magią imion. W kulturach typu mitycznomagicznego, czy też kulturach „zamykających s i ę " , imię jest projekcją losu. Warto dodać, że zasada partycypacji (opisana przez Leyy-Bruhla) i zasada nominacji to podstawowe typy operacji znakowych w świecie mitu i świecie dziecka. ( „ W mowie dzieci słowo jest bardziej właściwością rzeczy niż jej symbolem" - stwierdza L . Vygotski.) Semiotyka kultury podkreśla te analogie. Levy-Bruhl przywołuje opinie, według których w społeczno­ ściach typu magiczno-mitycznego imię własne traktowane jest „nie jak zwykła etykietka, ale jako odrębna część swojej osoby, tak jak oczy czy z ę b y " . Stąd też. znana i dziś wiara w możliwość zadania cierpień „na skutek nieżyczliwego użycia [...] imienia, jak na skutek rany zadanej jakiejś części [...] c i a ł a " . Ujawnienie imienia ( „ T u r e k " , „ T k a c z u k " ) j e s t przeniesieniem i upersonifikowanicm szkolnego stresu a zarazem odebraniem „ m o c y " stresorowi. Inskrypcja „ J T " na murach jest zastępczą „egzeku­ cją" publiczną, swego rodzaju „spaleniem k u k ł y " , unicest­ wieniem „w zastępstwie". Człowieka można zranić za pośrednictwem jego imienia („Ci umrą, których imiona nakłuto" - pisze Szekspir w Juliuszu Cezarze). Imię nadane przy urodzeniu „jest w stanie przenieść gdzie indziej część o s o b o w o ś c i " (Lćvy-Bruhl). Stąd też po­ wszechnie znane i dziś przekonanie, że operacje na wizerunkach (zdjęciach, portretach, podobiznach, a niegdyś także cieniu, mają te same właściwości, jak operacje na imionach. Imię-napis lo cień człowieka. Inskrypcje „ J T " wzmacniane były bardzo często plastycznymi wizerunkami stylizowanymi na Piłsuds­ kiego („Tkaczuk podobny był do Piłsudskiego" - Marek K.), albo akcentującymi wykładniki statusu społeczno-zawodowego (miotła, szufelka, beret, gumofilce). „Józef Tkaczuk nasz idol z miotłą i szufelką, lecą rzucane na niego jajka" - objaśnia rysunki na murach Marek K. „Człowiek pierwotny troszczy się [...] w nic mniejszym stopniu o swój cień, jak o swą nazwę czy obraz" (Lćvy-Bruhl). W naszej kulturze mają wciąż istotną funkcję regulacyjną łacińskie formuły nomina sum odiosa 'wymienianie nazwisk jest niewskazane, może spowodować przykrości) i nomina sunt ominą (imiona są wróżbami, mają treść wróżebną). Imię własne „Józef Tkaczuk" wyniesione na roury podlega tym regułom. Kreatorzy fenomenu ,,JT" nie tylko ujawnili imię, ale również nim zawładnęli. Jest to zawładnięcie fikcyjne, zabawowe, gdyż pod czyimś zabranym imieniem (jakby ze skradzionym dowodem osobistym w ręku) nie działa ^ttu ze społecznie doniosłymi konsekwencjami. 2. I m i ę w r y t u a ł a c h i c e r e m o n i a c h p r z e n y s t a t u s ó w („wyniesienie" i degradacja imion), "iskrypcje „ J T " , k t ó r e pojawiły się w „zastępstwie" oficjalnych Peronów ulic, placów, mostów czy nazw własnych urządzeń ywiunalnych („Tramwaj im. Józefa Tkaczuka"), nawiązywały ^hierarchizującej funkcji imion własnych w kulturze, funkcji Wwierdzanej w rytuałach i ceremoniach przemiany statusów, tym również sezonowego podwyższania statusów, opisanego Miedzy innymi w analizach karnawału przez Bachtina. Wynie^enie cło rzędu „ p a t r o n ó w " wspólnoty etnicznej ( , J T " wypisysnc p r z p o l s k a turystów w Europie i na innych kontynen^ ) lo usytuowanie wśród najwyższych do osiągnięcia statut * w y n i e s i e n i e jednak jest fikcyjne, zabawowe, parodysi stale występuje w funkcji inwektywy, a t a - j a k powiada bar ~~ sakralizujc i degraduje; jest ambiwalentna, kreuje Wzmacnia sytuacje Iiminalne. Idąc tropem Bachtina można s 44 45 m 1a ez n v l n powiedzieć, że wypisywanie imion znaczy tyle, co „wyczytywanie", ogłaszanie, wywoływanie imion w rytuałach i ceremo­ niach przemiany statusu, zarówno mających na celu „wywyż­ szenie" (tytułowanie, honorowanie, wysławianie, dedykowa­ nie, wywody przodków, apele poległych, galerie patronów, nekrologi, listy kandydatów w wyborach), jak i „degradację". Degradujące jest odmienianie imion, czyli wygłaszanie, od­ czytywanie ich na różne sposoby, po prostu pastwienie się nad imionami, a także przeklinanie, szydzenie, natrząsanie się i wulgaryzowanie imion. „ J T " na murach podlega tym samym ambiwalencjom, prze­ staje oznaczać, zaczyna znaczyć. Najbardziej charakterystycz­ nym przejawem pobudzenia znaczeń są wybory prezydenckie w 1990 i parlamentarne w 1993 roku. W obydwu tych kampaniach „ J T " wziął na Saskiej Kępie niezwykle czynny udział. Napi sow, które można sprowadzić do formuły: „Tka­ czuk prezydentem", „Tkaczuk p o s ł e m " , było tak wiele, że dominują one w całym, uchwytnym dziś, Corpus Inscriptionum. Rejon ulic Saskiej i Międzynarodowej pokryty był gęsto inskrypcjami. Napisy, plakat i program wyborczy Józefa Tka­ czuka znalazły się w lokalu Komisji Wyborczej w szkole przy ulicy Zwycięzców. „Przed tamtymi wyborami prezydenckimi (w roku 1990) to nic było tak, jak teraz, bo dziś w tym bałaganie jest nawet bardziej pożądane zgłoszenie Tkaczuka. Były wtedy autorytety, Wałęsa i Mazowiecki. Wtedy to było zrobione... [chodzi o „kampanię JT" - RS] tak trochę w bok... Teraz zrobił się taki bałagan w państwie. Nie ma kogoś takiego, kto byłby autorytetem. Chcielibyśmy zrobić demonstrację pod hasłem: «Chcemy Tkaczuka do Belwederu». M o ż e trochę na wzór Pomarańczowej Alternatywy. Być może coś takiego zorganizu­ jemy. Może być w e s o ł o " (Marek K., luty 1995). Tkaczuk, imię puste dla zwykłego przechodnia, wynoszony na „jedyny", nie dający się dublować Urząd Prezydenta, to wyraz poczucia degradacji nie tylko samego urzędu. Odnaj­ dujemy tu pogłos odwiecznego mechanizmu kultury, polegają­ cego na „ujawnianiu" (degradowaniu) imion związanych z. wy­ konywaniem szczególnych funkcji: mistrza, strażnika, przed­ stawiciela tajnych służb. Napisy: „Tkaczuk prezydentem, po­ s ł e m " miały coś z liminalnego gestu o d n a w i a j ą c e g o „ N o w e " , były więc odniesieniem do Nowej Struktury (nowej administracji) po roku 1989 i 1990. Ostatecznie celem był wyłaniający się Nowy Ład, a raczej jego chaotyczna faza, jego natarczywa ideologizacja i schematyzacja,widoczna w praktyce administracyjnej i symbolicznej (mass media). 3. N o m i n o w a n i e i p r z e m i a n o w y w a n i e . Ko­ lejny, ważny typ operacji na imionach to przemianowywanie. czyli niszczenie zastanego świata. Inskrypcje „ J T " trafiają właśnie na czas takiego wielkiego przemianowania (1980-1990). Zanim przejdę do szczegółów, chciałbym zwrócić uwagę na jeszcze j e d n ą właściwość podsystemu imion włas­ nych. W społeczeństwach wieloetnicznych (na przykład w Dru­ giej Rzeczpospolitej) a także demokratycznych (pluralistycz­ nych) istnieje pobudzona, intensywna świadomość imion włas­ nych, na przykład wykładników etniczności. Pobudzony system imienności pozostaje wówczas jakby w naturalnej równowadze. W społeczeństwach wiclokulturowych mamy do czynienia z „dialogami" imion, ich potencjalną ekwiwalencją. Stąd też „imienność" jest przestrzenią elementarnych, dogłębnych, dia­ logów międzykulturowych (widać to najlepiej w „przekładach" narodowych mitologii, panteonów bohaterów kulturowych, patronów i „ofiarników"). Natomiast niewola, okupacja i wią­ żąca się z tym agresja symboliczna, polityczna, ideologiczna, wzmacnia jednostronnie podsystem „ i m i e n n o ś c i " , spłaszcza go, wyzwala konflikt imion. Mamy w ó w c z a s nierównowagę sytemu, albo jego równowagę negatywną, czyli kontrstruklurę w stosunku do struktury (Turner). Powstaje tu ogólniejsze zagadnienie: dynamiki struktur i teorii zmiany immanentnej. Odwołując się do pomysłów Tumera można powiedzieć w największym skrócie, że struktura (na przykład instytucja czy szerzej „społeczeństwo" w rozumieniu Tóniessa) przechodzi 59 �przez fazę liminalną (antystrukturę) w strukturę zmodernizowa­ ną. Jeśli taka transformacja nie zachodzi, pojawia się kontrstruktura. Rok 1956 w Polsce można uznać za przejaw transformacji (antystruktura), a rok 1980 będzie j u ż krystalizowaniem się kontrstruktury. Przełom lat osiemdziesiątych w Polsce to epoka intensyw­ nych przemianowań, gdy na przykład lata 1980-1981 (rok „Solidarności") to okres chwiejnej ale dogłębnej ambiwalencji imion, czas idealnej communitas, okres wzmożonych potrzeb aksjologicznych, oddziaływania Wysokich Ideałów. Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych to także czas ad­ ministracyjnej ingerencji w zastany system „imienności", i n ­ gerencji w urzędowe spisy nazw ulic i placów, nazw w książ­ kach telefonicznych, informatorach o centralnych urzędach RP, encyklopediach powszechnych, wydawnictwach typu Who is Who. Znamy interpretację wielkich przemianowań, choćby z wciąż ponawianych opisów rewolucji francuskiej. Łotman i Uspienski dali semiotyczną analizę takiego wielkiego prze­ mianowania w Rosji za czasów Piotra I , kiedy to dokonała się głęboka zmiana w systemie imion: przemianowanie języka administracji, przeniesienie stolicy i tak dalej. Imiona własne nadawane były drogą ukazu, zarządzenia, a nie za sprawą zwyczaju toponimicznego. Ta zmiana imion nie była konwen­ cjonalna, gdyż miała w sobie coś z mitologicznego unicest­ wienia desygnatów, niszczenia zastanego świata. Brak nato­ miast opisu procesów przemianowania w Polsce z przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych, który zaowocował nowymi galeriami bohaterów, pocztami przodowników pracy, swoistym kultem portretów, cytatów i inskrypcji. Kult przodków za­ stąpiony został wówczas przez kult przodowników. Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych to okres anarchii symbolicznej pobudzanej również przez czynniki administracyjne, państwowe i samorządowe. Prasa obwiesz­ czała przemianowania ulic, placów, g m a c h ó w , dywizji, przepu­ stów wodnych, fabryk i uczelni. M i m o to w Dęblinie pozostaje chyba wciąż szkoła i m . Pułku Nocnych B o m b o w c ó w . Najbar­ dziej spektakularne przemianowanie, a raczej dogłębne przeis­ toczenie, zauważyłem w Parku Skaryszewskim, gdzie parkową latrynę przemianowano na parkową kawiarnię. Świadomość „ n o w e g o " to szokujące doświadczenie nowego imienia (nazwy własnej). Był to czas anarchii wobec imion własnych, czas obalania pomników, w najlepszym przypadku odsyłania ich do skansenów (Kozłówka koło Lublina), czas spadania imion patronów ulic, strącania bóstw komunistycznego panteonu. Do tego dochodzi metodyczne oraz spontaniczne niszczenie (samo­ zniszczenie) autorytetów w tak zwanych „wojnach na g ó r z e " , a więc niszczenie imion, które miałyby działać zamiast realnych osób. Żywioł publiczny, j u ż nie podziemny, bez cenzury, dokonał karnawalizacji imion oraz ich ikonicznych odpowied­ ników. Pojawił się nowy typ wizualizacji imion własnych, raczej nie znany przed rokiem 1989. Portrety osób biorących udział w kolejnych kampaniach wyborczych i towarzyszące portretom inskrypcje programowe, pojawiające się w prze­ strzeniach o szczególnej „gęstości" semiotycznej, n a ł o ż y ł y się na teksty młodzieżowych graffiti, na zagospodarowane (zdegradowane) znaczeniowo przestrzenie publiczne - i siłą rzeczy musiały poddać się oddziaływaniu tego semantycznego kontekstu. Stawały się więc familiarne, polemiczne, parodystyczne, wchodziły w - dopuszczalne i niedopuszczalne - scena­ riusze walki wyborczej. Stąd też wybory jako swoisty rytuał demokracji stały się jednym z najbardziej dynamicznych noś­ ników znaczeń inskrypcji „ J T " . Rozprzestrzenione lokalnie inskrypcje, plakaty, portrety i programy wyborcze „Józefa Tkaczuka" oznaczały liminalny (parodystyczny) udział w rytu­ ale wyborów, odtwarzały całość (model) procedur wyborczych. Było w nich coś z żywiołowych nomimacji przeciw administ­ racyjnemu przemianowywaniu. Tak, jak niegdyś wybierało się króla karnawału, tak „ T k a c z u k " został kandydatem nad kan­ dydatami. Inskrypcje „ J T " , jak również wyraźna fala młodzieżowych graffiti i subkulturowej symboliki, antycypowały ziszczenie się 60 M i t u Zachodu. M o ż n a sądzić, że to właśnie graffiti, eks­ ponujące w setkach tysięcy realizacji obcojęzyczne nazwy zespołów muzycznych, m ó d ideologicznych, politycznych, przygotowały dzisiejszą polską ikonosferę potoczną i użytkową polszczyzny „wolnego r y n k u " , w którą wtopiły się, nie bez dysonansów, zachodnie reklamy, etykiety towarów, znaki urzą­ dzeń publicznych i modułów cywilizacyjnych. Demokratyzacji kultury towarzyszy inflacja imion. Zwęża się szansa nowych przemianowań. W społeczeństwach zachodnich nie ma potrzeby przemianowań ulic lub placów Karola Marksa, choć i tam obwieszczono upadek komunizmu. To, że przemia­ nowania takie zachodzą dziś w Polsce, świadczy o inercji pewnych podsystemów kultury, o jej oporze, a więc czymś.co raczej neutralizuje niż wspomaga kryzysy świadomości, co konserwuje system aksjologiczny kultury polskiej. Wielka, doświadczona naocznie zmiana działa destabilizująco i stabili­ zująco zarazem. Kiedyś „nieliczni" byli policzeni (panteony bóstw, poczty królów, herbarze, regestry wodzów). Towarzy­ szyła i m nieogarnięta liczba „niepoliczonych". W społeczeń­ stwach demokratycznych nie tylko z nazwy następuje roz­ rzedzenie semantycznej gęstości systemu imion na rzecz systemowości administracyjno-prawnej. Imię mityczne czy zodia­ kalne zastąpione zostaje przez imię prawne (na przykład rejestr typu PESEL). Dopóki istnieje możliwość przemianowywania, dopóki potencjał kulturowy jest tak różnorodny, że można nawet mówić o nierównościach w kulturze, dopóty destabiliza­ cja nie zagraża podstawowym systemom aksjologicznym. 4. P o w t a r z a n i e imion, czyli symptom e c h o 1 a 1 i i . Sposób funkcjonowania inskrypcji „ J T " przywo­ łuje na myśl opisane przez psychologów, zjawisko echolalii, czyli powtarzania, charakterystyczne dla zachowań werbalnych dzieci. Psychologia społeczna wyodrębnia pewien typ wspól­ not opartych na pogłosie echolalii, czyli powtarzaniu słowa, okrzyku, hasła, gestu, symbolu. Zapewne w podobnej funkcji występowały ongiś zawołania rycerskie potwierdzające przyna­ leżność do jednego znaku ( " D o L i w a " , „ D o Ł ę g a " ) . Znamy dziś podobne zawołania, chóralne okrzyki graczy przed meczem piłkarskim, grą w rugby czy hokeja. Znają ten sposób manifes­ towania krótkotrwałych wspólnot koszary, więzienia, znały go także obozy koncentracyjne. A l e nawet w przedszkolu, kiedy paru przedszkolaków znajdzie jakieś odosobnione miejsce, to krótkotrwałe wyłączenie spod władzy pani przedszkolanki (jej słownych zakazów i nakazów) kwituje powtarzaniem brzydkich słów, na przykład d..„ d..., d... Przeklinanie lub powtarzanie za kimś wulgarnego słowa czyni bluźniącego kimś „ s w o i m " w grupie, nie poprzez ustalanie w niej hierachii, ale przez poczucie bliskości fizycznej i emocjonalnej. Pamiętam z lat studenckich (lata sześćdziesiąte) dziwne wybuchy emocji, które zdarzały się w społeczności D o m ó w Studenckich przy ulicy Kickiego na warszawskim Grochowie. Najczęściej było to w godzinach nocnych, przed sesją eg­ zaminacyjną lub w czasie jej trwania (choć nie było tu reguły); za sprawą jakiegoś jednego, przypadkowego impulsu, otwierały się okna w obydwu akademikach i kilkaset osób powtarzało, wrzeszczało, przez dziesięć, dwadzieścia minut - jedno słowo: L E O N . Przyjeżdżała zazwyczaj bezradna milicja, pojawiali się mieszkańcy sąsiednich bloków, co jeszcze bardziej pobudzało krzyczących. Było w tym okrzyku coś z rytualnej wrzawy, manifestowania nieformalnej wspólnoty, rozładowania agresji. Słowo L E O N personifikowało coś niewiadomego, obcego. Doświadczało się jakiejś spajającej siły w infantylnym, chóral­ nym wykrzykiwaniu bezsensownego słowa, którego znaczenia nikt wówczas nie rozumiał, ani nie chciał tego znaczenia d o c h o d z i ć . W rozmowach z uczniami ze szkoły nr 15, a przede wszystkim z kreatorami fenomenu „ J T " , można odnieść wraże­ nie, że ich T K A C Z U K to nasz L E O N . Inskrypcja zamiast okrzyku, ale w tej samej funkcji powtarzanego hasła, sygnału, zawołania. 46 47 48 Powtarzanie słowa, napisu, dźwięku, które może uchodzić za świadectwo zaburzenia sensownego kontaktu, znaczy tu współ­ brzmienie czy wtórowanie, a więc sposób radykalnej iden- �ufikacji z „ M Y " . N a p i s y „ J T " są więc pogłosem echolalii, czyli takicg psychospołecznego mechanizmu, który wspomaga ^¡.polnoty typu emocjonalnego, oparte na doznaniu, przeżyciu y doświadczeniu. Tak przecież działają mechanizmy mody, siły zespalające uliczne demonstracje, pochody, ale również -hóralnc śpiewanie Sto lat oraz Góralu, czy ci nie żal... powtórzenie, współbrzmienie działa „ z a m y k a j ą c o " , odgradza od innych słów, innych d ź w i ę k ó w czy napisów, a więc uwalnia od innych wspólnot, najczęściej formalnych. Przynosi bezre­ fleksyjne wprawdzie, oparte na doświadczeniu styczności bez­ pośredniej, ale dogłębne poczucie tożsamości, której potrzeba Sośnie gwałtownie w momentach społecznych przesileń, nad­ miernej ingerencji struktury, sytuacjach kryzysu i stresu. J T " jest impulsem i źródłem takich wspólnotowych za­ chowań, zrazu wyraźnie przcdrefleksyjnych: „Coś takiego jest, jakieś instynkty się odzywają, że ktoś, kto nigdy nie pisał na murach - musi teraz «Tkaczuka» tam umieścić. Coś musi być lakicgo w psychice. M y to dalej traktujemy jako zabawę. Napisy „JT* robione były jeszcze czyjąś ręką. Wiele osób się do tego przyczyniało [...]. Ktoś, kto nic był z tym związany, nigdy tego nie robił, teraz robi. Mówili mi znajomi, że jak wyjadą gdzieś w jakieś n o w e m i e j s c e , to mimo woli piszą «Tkaczuk», jak mają czym. Jak nic ma «Tkaczuka», to trzeba napisać, szczególnie poza terenem kraju. Bo w Polsce to już nie. Poza granicą kraju to jest s y m b o l P o l s k i [podkr. RSj. C o ś takiego" (Matek K„ luty 1995). Mamy tu przykład znakowania przestrzeni, jej zawłaszczania, bardzo bliskiego - jak sądzę -rytuałom terytorialności. Symptom echolalii to również organizator świata typu mitycznego, rdzeń tradycji z unieruchomioną historią. Daje on osobie znać w sztuce kanonu („estetyka tożsamości" Łotmana). w symbolice Księgi, kulcie patronów, zarówno świętych, jak i politycznych, w systemie dziedzicznych imion rodowych i lak dalej. Pogłos echolalii leży u podstaw zabiegów propagan­ dowych (orientacja na „ M y " ) . Wspólnoty, czy zjawiska kultury oparte na symptomie echolalii osiągają ostatecznie pewne ukierunkowanie, na źród­ łowe słowo, semantyczne centrum, na bohatera mitycznego czy patrona. Sam fenomen powtarzania zasadza się na istnieniu ogniwa, czyli słowa lub imienia „ p i e r w s z e g o " s p r z e d powtarzania, tego samego słowa albo imienia wielokrotnie już powtórzonego, na przykład okrzyku do naśladowania, hasła do wtórowania. Symptom echolalii można więc sprowadzić do językowej formuły: vade rnecum, idź. za mną, postępuj po moich śladach, trafi aj na to samo. bądź ze mną, bądź mną. Echoluliii organizuje zatem wspólnoty momentalne, sezono­ we, wspólnoty czasu kryzysu, ale leż - określę to w wielkim Przybliżeniu - wspólnoty „ o b c e j " (pustej) przestrzeni (horror •"fu). Jest w tym sensie związana z rytuałami drogi, wyprawy tznane": wędrówka, włóczęga, błądzenie (por. w staropol"czyźnie ekwiwalencję „ p u s t y n i " i „ p u s z c z y " ) . Można dziś "Hiwić w związku z tym o alpinizmie, zejściach do grot, wyprawach antarklycznych, ale też o bardzo niejasnych j u ż "^ywacjach współczesnej turystyki, która jest konsumpcyjną ^ J ° z ą wśród znaczeń znanych, jest powtarzaniem indywi""ijnym tych znaczeń. 0 49 ' *Pis-zawołanic „ J T " jest hasłem przewodnim w realnych jest ? ' realnych irasach w Polsce, Europie i świecie, 'kze swoistym zawołaniem w przestrzeniach i drogach ulicznych czyli na drodze do dorosłości. e n i a c r t l 1 a HORROR VACUII RYTUAŁY DROGI b g ^ ^ f " * ^ ' młodzieżowe graffiti, podobnie jak dziecięca "ifafika" ° w y w a n i e i mazanie na murach , także: riiki"'^ zeszytów szkolnych czy konferencyjne „bezmyśl*°bcc ! ° ^ y o b e c n o ś c i , znakowe sposoby odniesienia Jsca. Posiadają one odpowiedniki w takich znakach 3 z a r n a l a ( 1 le 511 audytywnych jak wszczynanie wrzawy, nawoływania, pohuki­ wania w górach, w lesie; słuchanie echa i tak dalej, a więc w znakach, które czytelne są w ramach semantyki „błądzenia", włóczęgi, podróży, wędrówki; odejścia i powrotu, czyli - w ry­ tuałach drogi, regulujących w sposób elementarny odniesienia człowieka do „ o b c e g o " , „ p u s t e g o " miejsca (horror vacui). Pojęcie horror vacui (obawa próżni, strach przed pustką) znane jest historykom sztuki, którzy kategorię tę wyprowadzają z filozofii i sztuki Dalekiego Wschodu, dostrzegając w nim pogłos światopoglądów synkrelycznych. Horror \acui to rów­ nież stylotwórczy pierwiastek w zdobnictwie europejskim dziewiętnastego wieku, ważny komponent dzieł secesji, gdzie istotną rolę pełni ornament, geometryzacja i symetria przed­ s t a w i e ń . " Na znaczenie horroru vacui wskazują psychiatrzy , można by go również odnieść do reguł postrzegania u dzieci, przebiegającego od hipotezy całości do szczegółu. Dziecko - j a k twierdzi Piaget - rysuje rzeczy z otoczenia nie tak, jak je widzi, ale jak je zna. T o , czego brakuje w rzeczywistości postrzeganej, dopowiada sobie, g d y ż rozumie tak, jak rysuje, czyli według pewnego wewnętrznego wzoru, podobnego do przyrody. 51 54 Obawa pustki nakazuje zapełnić każdą wolną przestrzeń figurami, przedmiotami lub ornamentem. Rytualne operacje na modelach przestrzeni są sposobem modelowania osobowo­ ści. Doświadczenie pustki intensyfikuje świadectwa istnienia.*' Można przyjąć, że spontaniczne napisy, rysunki, piktogramy, czy bazgranie na murach mają odniesienie do takich kulturo­ wych modeli zachowań w przestrzeni, jakie wyraża symbolika l a b i r y n t u , m a n d a l i * czy p e j z a ż u ' ' w sztuce Wschodu; symbolika, która przekłada się na znaczenia pielgrzy­ mki, wędrówki, podróży. 55 5 7 5 5 Konkretny, matcrialno-cielesny czy wręcz energetyczny aspekt śladów obecności (świadectw istnienia) dominuje nad aspektem refercncjalnym, są one zresztą bliższe oznakom niż znakom. Najpierwotniejszą postacią świadectw istnienia jest ślad s t o p y lub r ę k i , a więc to odniesienie do miejsca, które wymaga bezpośredniej, cielesnej w nim obecności, wniknięcia sobą w materialną powlokę świata: rycie w kamie­ niu, odciskanie stopy czy dłoni, mazanie, bazgranie, pisanie, a także - śmiecenie. Stajemy oto wobec istoty wszelkiego napisu, który, jeśli nic jest napisem naszym, świadczy, że miejscem tym zawładnęła już. cudza intencja; „Naszą ręką pokryliśmy Saską Kępę napisami. Najpierw służyły do tego grube flamastry" (Marek K „ luty 1995). Warto dodać, że w przestrzeniach obcych, poza Saską Kępą nic dublowano na ogół inskrypcji „ J T " . m 6 1 „ J T " n a s z l a k a c h i s z l a k ó w s k a z a c h . „ J T " to odpowiednik zawołania przewodnika: „idź. za m n ą " , „postępuj jak j a " . T y m formułującym nakaz przewodnikiem jest ostatecz­ nie lokalny mit wykreowany na murach Saskiej Kępy. M i t , który nakazuje „ z a w ł a s z c z a ć " przestrzeń, samookreślać się poprzez odniesienie do wciąż nowego miejsca, czyli: b y ć „ t a m " i zostawić „ ś l a d " . W tym momencie kreacja fenomenu „ J T " przerosła kreatorów, pchnęła ich na trasę w ł ó c z ę g i . LiminaInym młodym bliższy jest współczesny model „ w ł ó c z ę g i " niż. „turysty", a więc człowieka-włóczęgi, dla którego ważny jest ruch, a nie cel, ważna jest nieprzerwana pogoń za odmianą; przekształcanie uciążliwego ładu (struktury) w podniecający - choć ostatecznie kontrolowany - chaos (liminalność, antystruktura). Droga nie jest dla niego linearnością, ale „zyg­ zakiem", a całość czy też rama wędrówki ustanawia się sama, jako konfiguracja doznawanych chwil, miejsc i p o s t o j ó w . " Odnawiane przez liminalnych młodych znaczenia rytuałów drogi (horror vacui) przekładają się dziś na ideę t r a s y (szlaku, marszruty) oraz ideę p a m i ą t k i , czyli kolekcji śladów „odklcjonych" od materialnej powłoki świata. Mapa, szlakowskaz 61 �i obiektyw aparatu to podstawowe dziś instrumenty odniesienia się wobec miejsca, zdobywania „przelotnej" t o ż s a m o ś c i . ' B y ć „t a m " znaczy ideę d r o g i , ze wszystkimi jej kulturo­ wymi kontekstami, pobudzana i motywowaną przez swoistą misję niesienia inskrypcji „ J T " w świat: „Jestem zamiłowanym podróżnikiem. [...] Dla mnie, w tym wieku, samochód to nie jest pełnia wolności. Trzeba go cały czas pilnować. M y ś m y dużo po świecie jeździli. Mamy taką grupkę, paczkę swoją, ja z moją dziewczyną i «Nodzyk» też, w sumie sześć osób, jeździliśmy «stopem» po całej Europie. Tam, gdzie było jakieś fajne miejsce i można było umieścić «Tkaczuka», to umieszczaliśmy" - mówi Marek K., który swego kolegę „ N o d z y k a " (współkreatora fenomenu ,,JT") charakteryzuje następująco: „«Nodzyk» jest bardzo ciekawą postacią, interesuje się mapami, jest podróż­ nikiem, bardzo dużo jeździ. On się interesuje różnymi szlakami. Fotografuje i spisuje sobie różne szlakowskazy, ma tego mnóstwo". 6 Z o s t a w i a ć „ ś l a d " znaczy tu: działać czynnie wobec miejsca, cieleśnie i psychicznie zawłaszczać to miejsce, przemianowywać je. Często przybiera to postać happeningu. Zo­ stawiać „ ś l a d " znaczy w przypadku fenomenu „ J T " działać estetycznie ( „ N o d z y k " i Marek K. planują skonstruo­ wanie monumentalnego „ T k a c z u k a " w Warszawie) oraz kolek­ cjonować w r a ż e n i a , przekształcać „ ś l a d " „w pamiątkę. «Nodzyk» postanowił kiedyś zdjąć wymiary i namalować szlakowskaz jak w górach. Pojechał na przykład do Kampinosu zrobić «szlak Tkaczuka». Poprowadził sobie własny szlak. Pamiętam, jak byliśmy w Bieszczadach pod Tarnicą, na przełęczy, «Nodzyk» zrobił specjalnie na tę okazję szlakowskaz w Warszawie. Zamiast Ustrzyki Górne było ,«Tkaczuki Górne», Szeroki Wierch to «Szeroki Tkaczuk» (...]. Na szlakowskazie na Turnicy umieściliśmy biało-czerwoną Hagę z napisem: «Jozef Tkaczuk tańczący z wilkami». Podobne Hagi i transparenty umieściliśmy i w innych miejscach w Bieszczadach. Zrobiłem zdjęcia, jak «Nodzyk» umieszcza te szlakowskazy. Pomnik w Cisnej przemianowaliśmy na «pomnik Tkaczuka». Umieś­ ciliśmy lam transparent z napisem: «JT». Mam to utrwalone na zdjęciu. «Nodzyk» stał jak żołnierz na warcie, a moja dziew­ czyna składała kwiaty. [...] Jest «Most Tkaczuka» w Srebrnej Górze w Górach Sowich, są napisy «JT» na Błędnych Skalach w Górach Stołowych, w Barwinku i Dukli w Beskidzie Niskim. [...] Na szczycie Krywania «Nodzyk» umieścił ładny napis. Podobno jest też «Tkaczuk» na Giewoncie i Orlej Perci. Poza tym była Słowacja. Tam jest nasza baza wypadowa. Co roku jeździmy na narty do Liptovskiego Mikulaśa. Tam wszędzie jest «Josif Tkacuk». W Talfanskiej Slrbie koło Popradu jest «Josif Tkaćuk na hard». Pisała o tym tamtejsza prasa. [...] Część napisów sporządziliśmy sami, ale to, czego się dowiadujemy - szokuje. W «Teleexpressic» podawano, że «JT» jest na piramidzie Cheopsa. Ktoś widział na gmachu opery w Sydney. Ja osobiście umieściłem kilka napisów na wieży Eiffla w Pary­ żu, ostatni raz w zeszłym (1994) roku w czasie wakacji. Pod «Varsovie» napisałem: «Jozef Tkaczuk 1374 km». W radiu «Eska» był nawet konkurs: co jest napisane na wieży Eiffla. Chodziło o Tkaczuka. W londyńskim metrze to nie my. W paryskim ja napisałem w 1992 w Sylwestra. Nie było to łatwe, bo się dużo ludzi kręciło. Moja była dziewczyna umieściła « J T » w Lyonie, także na Lazurowym Wybrzeżu 6 4 i w Marsylii. Tam jest go sporo. Jest «JT» w Helsinkach w Norymberdze, no i w Berlinie. Tam z kolei znajomi «Nodzyka» sporo «Tkaczuków» zostawili. Najdalej umieściljj. my «Tkaczuka» w Barcelonie, na New Camp. Nie zrobiłem wtedy zdjęcia. Ale na filmach czarno-białych mamy mnóstwo zdjęć z całej Europy. M o i m marzeniem jest pojechać teraz ta Wschód. W tym roku wybieram się do Turcji i Grecji [.. y> - Marek K. (luty 1995). X. M I T Y Z A C J E W S P Ó Ł C Z E S N E , C Z Y L I O I M I O N A C H W I D Y W A N Y C H NA MURACH „ J T " lo dziś imię „ s k r a d z i o n e " przez mit, przez nieodpartą potrzebę zadawania pytań: kto to jest..., kim jest Józef Tkaczuk, którego imię wyniesiono na mury? Środki masowego przekazu dołączyły jeszcze jedno pytanie: gdzie jest Józef Tkaczuk? Zbliżamy się do progu mityzacji opisywanego tu zjawiska: mityzacji w sensie, jaki nadaje temu pojęciu Roland Barthes. Polska i Europa pokryła się „szlakami Tkaczuka". Imię to widnieje na dawnych i współczesnych „cudach świata", o i naleźć je można na różnych kontynentach.'' ' O „ J T " często pisała i pisze prasa. Jest przedmiotem relacji radiowych i telewi­ zyjnych, tytułuje się nim utwory muzyczne.'' DwutygodnJ „sprośno-satyryczny" „ D o w c i p n i ś " zapowiada komiks Sa Tkaczuk i zarazem informuje: „Józef Tkaczuk już wkrótce w wydaniu k s i ą ż k o w y m ' " ' . Pisemko satyryczne „Towarzysz" zamieszcza cykl rysunków Towarzysz Tkaczuk''*. Zbiorek dow­ cipów Humor wędkarski przynosi Myśli Tkaczuka"'. Na poczajku października 1994 agencja reklamowa FCB Publicis umiesz, cza w całej Polsce, na wielkich planszach Europlakatu i Re­ klamy Polskiej pytanie: „Gdzie jest Józef Tkaczuk?" . Poi koniec października miesięcznik „ A u t o - S u k c c s " p r z y n o s i - j i się okazało, wcześniej niż to planowała agencja reklamom - odpowiedź: „Wyszedł po papierosy Winns". Odpowiedi pojawia się też na planszach. Pełny tekst reklamy drukuje między innymi „Życie Warszawy".Tygodnik ..Wprost" wdwi listopadowych numerach, przynosi kolorową reklamę z pełnjl tekstem i wyobrażeniem ściany więziennego muru oraz oku z wyłamanymi kratami i zwisającym „ s z n u r e m " sporządzony! z powiązanych prześcieradeł. Plakat reklamowy zawiera ponad­ to tekst: „Wszelkie podobieństwo osób i zdarzeń jest przypad­ kowe" '. Wszystkie te teksty pasożytują na znaczeniach rozmnożo nych przez inskrypcję „ J T " ; znaczeniach wykreowanych zna lokalnie przez dwu uczniów szkoły podstuw-owej na Saskiej Kępic - Marka Koraszewskiego i Piotra NodzykowskiegOlj» raz pierwszy ujawniamy te nazwiska'). ..JT" lo wyjawio* groźne imię stresora, które włączone w rzeczywistość {? i zabawy, kolportowane w zgodzie / kanonami estetyki wpisane w strefę polityki, wtopione w praktykę lokalów powtarzane w „ o b c y c h " przestrzeniach, stało sic ..zawołanie* organizującym tajną rówieśniczą m i k r o w s p ó l n o i ę " . w ktwj dokonało się rytualne „przejście" do dorosłości Imię .Jw* Tkaczuk" lo swego rod/aju imię-hasło. magiczna torra* „ w y k r a d z i o n a " Strukturze (oficjalności i i przemiano*" w tajny szyfr świata alternatywnego, w swoisty „mil współcS* ny", czyli w to, co jest widywane dziś na murach. , 6 7 70 1 7 1 luty - kwiecień l # PRZ ' W tekście posługuje się przede wszystkim terminem „inskrypcja" odwołując się do ugruntowanych tradycji: Corpus Insi ripiionum l^itinarum czy naszego: Corpus Insciptionum Poloniae, natomia-sl lemun ..graffiti" odnoszę do wyodrębnionego zjawiska kultury młodzieżowej, określonego stylu ekspresji slowno-plastycznej, który narodził się w latach 60-lych w USA (M. Pęczak. Maty słownik subkultur młodzieżowych. Warszawa 1992. s. 31). Dz.iś obwieszcza się, także w Polsce, zmierzch graffiti (A. Osęka. Graffiti po latach, „Gazeta Wyborcza" 1995, nr 60. W czasie przeszłym o sztuce graffiti wypowiadali się ostatnio wrocławscy grafficiarze w filmie J. Sawickiego Kn.yk murów (I TVP. 24 IV 1995). Na wrocławskim murze można było przy okazji przeczytać: „Józef Tkaczuk zawsze żywy". Jak podał w lutym br. „Der Spiegel", w Berlinie. 62 europejskiej stolicy graffiti, powołano specjalna grupę ur/ędnikówirj s jantów do walki z grafficiarzami, których jest ok I s t w Grupa posiada uprawnienia do przeszukiwania domów, szkół, a także * ' , ^ rzeczy młodych „niszczycieli" murów, W styczniu 1 9M5 pizcpro***^ specjalną obławę na grafficiarzy (Kutturell lwi Nuli, „Der Sp'*6 . nr 6). Warto w tym miejscu odnotować proces ..Nodzyka . J**J z współtwórców fenomenu IT" i konieczność uiszczenia I ' ! jf złotych kary (i dwu lal w zawieszeniu! za umieszczenie iwP" ' w warszawskim tramwaju. ,ł Szerszą argumentację przedstawiłem w tekstach: Esirtw® • P**J*J o s m 8 n 2 i estetyka folkloru oraz 0 mbdzie:owy<-h subkulturach. Glosa (i'™ obydwa w: „Literatura Ludowa" 1993, nr 3 �'Pojęcie „znaków istnienia", w zbliżonym do naszego konleście hadawczym, ugruntował J . Olędzki (Znaki istnienia. „Polska Sztuka lejowa" 1985. nr 1-2), a rozwija go w badaniu współczesnych graffiti P. Kowalski Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach wspćiłczes-\iia. Opole 1993 oraz Prośba do Pana Boga. Rzecz, o gęsiach J, n»h. Wrocław 1994 'Por. ni.in. Polskie mury, Toruń 1991; P. Kowalski, op. cit. (lam najpełniejsza bibliografia przedmiotu). Wskażę także specjalny numer polskiej Szluki Ludowej" (1992. nr 2) poświęcony folklorowi politycz­ nemu. » ¡ prace: A. Jackowskiego, A. Engelmayera, P. Kowalskiego, R. Ciarki. K. Sabaka. Z najnowszych: G . Sawicka Językowy obraz rzeczywis­ tości społecznej i politycznej w graffiti, [w:] Jeżyk a kultura, t. II. Jeżyk .„,/i/yti a współczesna kultura polityczna. Pod red. J. Anusiewicza i B. Siciriskiego. Wrocław 1994 > Obszernie na lemat działalności Towarzystwa Przyjaciół Warszawy -Saska Kępa pisze M.M. Drozdowski Z dziejów Saskiej Kepy. ..Kronika Warszawy" 1981, nr 4 * Czym jest i jak znaczy szala informacyjna miasta, widać najlepiej wówczas, kiedy zostaną, zniszczone jej przedmiotowe nośniki: „Centrum wydawało się na tle ruin oazą życia. Wszędzie widniały szyldy, reklamy, wywieszki. [...] Wszyslko działo się na poziomie oczu. Wyższe piętra już nie istniały. (...) Szybko oswajamy się z nową sytuacją i dopiero czyjeś spojrzenie z zewnątrz uświadamia nam charakterystyczne, a już nie dostrzegane elementy rzeczywistości. Dopiero kiedy pewien korespon­ dent amerykański pokazał mi fotograficzny reportaż z. Warszawy, uświa­ domiłem sobie, że jedną z. uderzających cech ówczesnego pejzażu miasta (wły setki, a może tysiące napisów z informacjami W pobliżu «Polonii» i na Marszałkowskiej, między Hożą a Świętokrzyską widniały niczym dziwaczne róże wiatrów - slupy najeżone tabliczkami informacyjnymi owszyslkim. sklepach, instytucjach, usługach, jednostkach wojskowych". A.Jackowski. Wspomnienia, s. 266 (w druku). Pur. J. Maisonneuvc Rytuały dawne i współczesne. Gdańsk 1995, 78-79 Najpełniejszy u nas. krytyczny przegląd problematyki „rytuału" dali M Buchowski i W.J. Burszta. O założeniach interpretacji antropologicz­ nej. Warszawa 1992. s. 47-68 ' V . Turner. The Rimai Process: Structure and Anti-Structure, Harmondswrth 1974 " G . Simmel Socjologia. Warszawa 1975 (por. CL. IV. Tajność i tajny związek). Wzajemne uwarunkowania struktury i anlystruktury da się prześledzić na przykładzie Pomarańczowej Alternatywy. O tym, jak struktura generuje anlysirukturę można przeczytać w „Dialogu" ( 1989. nr 8): ..Dopiero zgęszczona atmosfera nienormalności i zastraszenia, czoł­ gów i skotów, aresztowań, działalności podziemnej, manifestacji ulicz­ nych (łych ściśle politycznych, tych serio) pałowania, gazów łzawiących, milicyjnych demonstracji siły - mogła w momencie może słabnącej już presji doprowadzić do tak niezwykłej eksplozji: masowego wybuchu śmiechu".O tym, jak antystruktura nie może istnieć bez struktury, można przeczytać w ..Odrze" (1989, nr 6), gdzie w artykule Rewolucja krasnali M Urbanek cytuje odezwę W. Fydrycha wydaną po 1 czerwca 1989, kiedy to milicja po raz pierwszy nie interweniowała na Świdnickiej: „Zwracam się do Was, mężni pomarańczowi rycerze, zwycięskie hufce, wielcy hepenerzy ul. Świdnickiej Apeluję do Pomarańczowych Małolatów >ciotek rewolucji. Od kilku miesięcy w naszym mieście szerzy się zdrada. Happeningi i ich sukces został poważnie zagrożony przez zorganizowany na wielką skalę spisek. Kim są sabolażyści? Kto chce zniszczyć ruch tapeningowy'' Milicja podstępnie przestała nas zamykać, wycofała się ulicy, aby skompromitować nas brakiem pomysłów. Sami widzimy Podczas akcji, jak trudno zastąpić milicję, klóra nie tylko dokładała wszysikich starań, aby happening był urozmaicony, to funkcjonariusze taktownie kończyli też każdą akcję. A teraz, bez obecności niebieskich i'MmcImenów, jest naprawdę ciężko [...] - Komendant Twierdzy Wroc* ~ Mjr W. Fydrych. prof. zwyczajny sztuki wojennej." . kże inskrypcja ..Józef Tkaczuk", jako leksl dominujący, doczekała *twkrótce licznych „anlytekstów",czyli własnej anlystruktury w postaci JP'»w: „Anna Sikorzyńska". „Katarzyna Kozyra". „Anna Zięba". •Milczarek". „Pajonk" (lakże „Pajonk Front") i „Jacek Mayonees". _ typcje te, pojawiające się w przestrzeniach „zajętych" przez „JT", 3 g yeliminować „Tkaczuka" z murów lakze poza Warszawą. Nie 5 jednak odebrać mu dominującej pozycji. Nie udało się zatem ^ ^ . Jawiska analogicznego, swego rodzaju „Anly-Tkaczuka". ¡I>ví" * zagrożeniem okazała się „Anna Sikorzyńska", którą „Non_ zwalczał lakże w Słowacji. j¿ ' ' ? k i . Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa 1989, s. on^,. Wasilewski pierwszy zwrócił u nas uwagę na analitycz.noyK a m 7 1 1 fa w l 1 M n z m a s w s ń^p** *alory kategorii communitas. ICJ5J. t a r c z y sięgnąć do J.J. Rouseau Marzeń samotnego wędrowca j , , , ^ , ! * " " * 1983), a nade wszystko do końcowych fragmentów Prze(oitj. • Bdzie odnajdziemy jawną deklarację lak rozumianej liminal*i| j' ''> 'y ' byłem naprawdę zdolny do życia w zorganizowanym zenstwie, (...) moja niezależna natura nigdy nie pozwalała mi „Koniecznego we współżyciu z ludźmi podporządkowania się 1 1 n < n c ec I ^ ^ z e w s k i . Karnawał wagarowicza. „Gazeta Wyborcza" 1995, " Spontaniczna kultura młodzieżowa. Wybrane zjawiska. Pod red. J. Wertensteina-Żuławskiego i M. Pęczaka, Wrocław 1991 M. Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu miedzypokoleniowego. Warszawa 1978 Por. np. Muniek Staszczyk, T. Love. Dzieci rewolucji. Warszawa 1992 " Nawiąże do tego wyraźnie S. Bareja w serialu Alternatywy, eksponując postać gospodarza domu Anioła, granego przez R. Wilhelmiego. '" J . Maisonneuve (op. cit.) wymienia wśród rytuałów masowych, obok politycznych, rytuały sportowe oraz koncerty rockowe i muzyki pop. " Zjawiska (e analizuje wyczerpująco J. Kaczmarek Przestrzeń widowi­ ska piłkarskiego (praca magisl. wykonana w Katedrze Kultury Polskiej pod kier. R. Sulimy), Warszawa 1994. Futbolową communitas analizował Ludwik Stomma. 1:0. czyli ludzie jako bogowie. „Konteksty", 1991, nr 3-4 Warto w tym miejscu przypomnieć race K. Lorenza na temat powstania rytuałów związanych z tery tori alnością (K. Lorenz. Tak zwane zło. Warszawa 1963. rozdz. Nawyki, ceremoniały i czary) oraz ustalenia E Halla i W Wicklera Do analizy rytuałów związanych z terylorialnością doskonale nadają się rozbudowane pasma graffiti przy trasie kolejowej Lowicz-Warszawa. mówiąc o poczuciu „terytorium" kibiców WKŚ Legia i R T S Widzew. W zależności od punktu na tej trasie zmienia się waloryzacja znaków klubowych (graffiti). Można wskazać kilka standar­ dowych technik operowania tymi znakami ze względu na to, czy umieszczone były bliżej Warszawy czy też bliżej Łowicza i Łodzi. W. Górska, J. Szpala. Tkaczuk na prezydenta, „Gazeta Wyborcza" 1992, nr 12 " J. Maisonneuve (op. cii., s. 35) stwierdza: „Dziś daje się zaobser­ wować wielość postaw młodzieży: z jednej strony opór przeciw biuro­ kratycznym ustaleniom szkolnym oraz rutynowym posunięciom po­ zbawionym głębszego sensu, a z drugiej nieokreślone poszukiwanie zachowań i symboli wyrażających grupową tożsamość na poziomie języka, ubioru oraz zabawy (np. karnawał)". ' Przykłady za: K. Czarnecka, H. Zgółkowa, Słownik gwary uczniows­ kiej, Poznań 1991. potwierdzone przez studentów Polonistyki UW. H. Ułaszyn, Język złodziejski. Łódź 1951. s. 39. Odpowiednie hasła w Słowniku gwary warszawskiej XIX wieku (opr. B Wieczorkiewicz. Warszawa 1966) sugerują niedwuznacznie, iż instytucja woźnego, dozor­ cy, stróża, wyżej nad „opiekuńczość" stawiała „represyjność". Agenci owej represyjności charakteryzowali się wyraźna „obcością" (np. cieć - „kołek, prosto widać ze wsi"). Obcość była przecież islolą cudzoziems­ kich gwardii przybocznych. Byli to wprost - czytamy w Słowniku gwary warszawskiej (s. 384) - „sołdaci celowo zwolnieni na tę chwilę od pełnienia obowiązków służbowych, policjanci, żandarmi" (chodzi tu o stróżów skwerowych, parkowych, nocnych, kamienicznych). „Zwol­ nieni na tę chwilę" albo „zwolnieni na stale" zajmowali licznie posady dozorców i „gospodarzy domów" w peerelowskiej Warszawie (przypomi­ nam także Anioła z Alternatyw). O woźnych uniwersyteckich dziś pisze studentka polonistyki UW M. Borkowska, Maniery „nienaukowych". ..Auditorium. Tygodnik Akademicki", Warszawa 1995, nr 8. C . Kubaszewski, Witajcie w Tkaczuklandzie. „Nowa Wieś" 1992 nr 4 (luty). " C . Kubaszewski, op. cit. Zapis rozmów w zbiorach autora niniejszego raportu. " W. Górska, J. Szpala, op. cit. " C . Kubaszewski. op. cit. • W. Górska, J. Szpala, op. cii. " W wypowiedziach „obydwu stron" jednoznacznie można wyczytać świadectwa takiej agresji, napięcia i stresu a zarazem zaprzeczenia: „W tych napisach nic było z naszej strony żadnej zemsty" (Marek K i Najbardziej wyrazistym przejawem agresji symbolicznej okazały się tzw. zabawy telefoniczne oraz ich produkt, czyli kaseta, zawierająca nagrane rozmowy z. Józefem Tkaczukiem. Zabawy i żarty lelefoniczne. swoiste gry „w przypadek", gry z potencjalną Instancją Podsłuchującą upowszechniły się w Warszawie w końcu lat osiemdziesiątych. Do­ prowadziło to do prawdziwej eksplozji „wygłupów" telefonicznych, wzorowanych często na modzie przywiezionej z Zachodu, polegających m.in. na ingerowaniu w prywatność domu, na zadawaniu absurdalnych pytań przypadkowo wybranym rozmówcom w stylu: „Czy ma pan zapchany sedes?". Jak relacjonuje Marek K , telefony miały anonimowo nękać bezimienną dotąd instancję (szkolnego woźnego). „Były to roz­ mowy w rodzaju: «Czy sprzeda pan swój tclefon?». Nie przyniosły one zrazu efektów W końcu, jak za dwudziestym razem zadzwonił (mowa lu o uczniu, który prowadził te gry), to Tkaczuk się zdenerwował i posłał mu bluzgi przez telefon. I on to nagrał. Od tego się zaczęło Stwierdził, że trzeba teraz więcej od Józefa wyciągnąć. Wzięli więc kolesia, który miał pewny głos, i on teraz dzwonił. Oczywiście wszystko ponagrywaliśmy. Dziś nie mam tych kaset, większość poszła w świat. Straszyliśmy go, że prowadzi melinę, że to skasujemy, że towarzysz taki lo a taki się nim zainteresuje. Z jednej strony to wszystko olewał, a z drugiej odczuwał, że coś jest nie tak. Zaczęło się od tych telefonów. Jedna z kaset, na której cenzuralne są tylko zaimki, znajduje się w posiadaniu autora raportu Zanotowane są na niej owe „bluzgi" oraz reakcje przypadkowo wy­ branych abonentów, którym głos pana Józefa puszczano z taśmy. Jest tam B H 1,1 :i : u 3 r n 63 �również reakcja ,.JT" na jego własne nie zidentyfikowane przez niego jego własne „bluzgi". " K. Stępniak. Słownik tajemnych gwar przestępczych. Londyn 1993 K. Czarnecka. H. Zgółkowa. op. cit.. s. 324 • J.w.. s. 8 " Istnieje leż lyp gestów (zachowań niewerbalnych) w funkcji inwek­ tywy oraz typ gestów „obronnych". Por. na len temat m.in. K. Darwin, O wyrażaniu uczuć u człowieka i zwierząt. Warszawa 1988 ( teoria ..rumieńca" jako swoistego operatora kultury). Por. także: J. EibllEibesfcldt. Miłość i nienawiść. Warszawa 1987 Przykłady współczesne omawia A. Dąbrowska w książce Eufemizmy współczesnego jeżyka /ndskiego. Wrocław 1994, s. 177-190 (rozdz. Połajanki. przekleństwa i wyzwiska) a także w artykule: Język magii - magia języka. Zarys problematyki, „Literatura Ludowa" 1995, nr 1 " Kwestie te dogłębnie analizował M. Bactuin. formułując znana koncepcję karnawału i karnawalizacji kultury. " W.J. Żelwis, Inwektiwa: Opyt teoriticzeskoj i funkcjonalno) klassifikacii. [w:| Etniczeskije stiereotip\ powiedienija. Pod red. A K . Bajhunna, Leningrad 1985, s. 296-322' * M.J. Lotman, B.A. Uspienski, Mif - Innu - Kultura, [w:] „Trudy po znakowym sislemam" VI, Tartu 1985 s. 296-322 " K. Długosz. Prz.ezwiska uczniów z Kielecczyzny. Analiza semantyczno-słowotwórcza. Szczecin 1986, s. 222 '• Warto tu odnotować apel do młodzieży, który swego czasu zamieściła na łamach dziennika „Nowy Świat" D. Wawiłow, zwracając się z prośbą 0 wyjaśnienie: „kim jest (kto to jest) Józef Tkaczuk", a nie - co znaczy to całe zjawisko. Jedna z odpowiedzi brzmiała: , J T to kanar z M Z K " („Nowy Świat" 1992, nr 38) " W związku z. uruchomieniem warszawskiego metra „Gazeta Wybor­ cza" przyniosła charakterystyczną wypowiedź nadkomisarz Możajskiej, związaną z ochroną meira przed grafficiarzami: „W «ozdobionych» wagonikach i na stacjach pasażerowie czują się mniej bezpiecznie" („Gazeta Stołeczna" 1995, nr 16) ** L . Lćvy-Bruhl, Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych. Warszawa 1992 (cytaty w tekście wg tego wydania). • L . S . Vygotski, Myślenie i mowa. | w:] tegoż. Wybrane prace psycho­ logiczne. Warszawa 1971, s. 207 • Por. m.in. M. Pilot, Lapekspołish. „Regiony" 1994. nr 4 oraz G. Majkowska, Iż Polacy nie gęsi Sycyna" 1995, nr 3 J. Piaget. Mowa i myślenie u dziecka. Warszawa 1992, s. 42-44 "Próbę takiej „etymologizacji" zawołania „Leon", próbę zresztą późniejszą, dokonaną w lubelskim środowisku studenckim, przynosi: L . Kaczmarek, T. Skubalanka, S. Grabis, Słownik gwary studenckiej, Lublin 1994. s. 21 • Pogłosy echolalii można obserwować m.in. w eksperymentalnych badaniach wpływu informacji emocjonalnej na zachowania werbalne. (L.A. Kitajew-Smyk, Psychologia stresu, Ossolineum 1989, s. 293 - 294). Interesujące opinie na ten temat zestawił P. Kowalski, op. cit.. s. 84-86 " Można uznać, że tzw. „grafika konferencyjna" (zbiór takich grafik w posiadaniu autora) jest sposobem uobecnianiu się „mowy wewnętrz­ nej", struklurowania „pamięci operacyjnej", jest aktem energetycznego pobudzania i ma w sobie coś „muzycznego"; łączy emocje i malhesis. innymi słowy: emocje i strukturę (por. C. Dalhaus. H.H. Eggebrechl, Co to jest muzyka. Warszawa 1992, s. 36-43). Konferencyjne „bez.myślniki" - to termin, który zawdzięczam M. Michalskiemu, studentowi etnologii UJ, uczestnikowi mojego warsztatu Antropologiu codzienności. Pragnę podziękować uczestnikom lego warsztatu, przede wszystkim: M. Michals­ kiemu i K. Lipce oraz studentom Wyższej Szkoły Komunikowania 1 Mediów Społecznych za pomoc w gromadzeniu dokumentacji do niniejszego raportu. M. Wallis, Secesja, Warszawa 1967. s. 218 • A. Kępiński, Schizjifrenia. Warszawa 1979, s. 70 J. Piaget, op. cit., s. 221-223 " Lexikon der Kunst. Architektur, bitdende Kunst, angewandte Kunst Industrie formgestaltung, Kunstlheorie. Leipzig 1971, t. II, s. 338 * Nie wchodząc bliżej w semantykę „pustki" przywołam te kwestie dwoma przykładami. Pierwszy z nich to najbardziej banalna na pierwszy rzut oka inskrypcja współczesna, którą zanotowałem na przystanku linii autobusowej 158 w Warszawie, przy Ostrobramskiej (styczeń 1995): „Czy wsłuchaliście się może kiedyś w odgłos kopanej po pustej ulicy 0 północy, pustej puszki po piwie. Ona krzyczy" (podkr. - RS) - podpisano: „Kamyk", 27 XII '94, godz. 0"'. Jest to spontaniczny „znak istnienia", który pojawia się jako odniesienie do czterech „pustek". Czwarta z nich to oznaczony czas ferii szkolnych. Drugi, biegunowo dobrany przykład przytaczam za R. Otto, a dotyczy on relacji z Połu­ dniowej Afryki: „Autorka powtarza jakieś znaczące słowa, wypowiadane przez, jednego z tych wysokich, mocnych, o silnej woli, milczących Boerów, który - jak słyszała - nic mówił nigdy głębiej o czymś innym niż o owcach i bydle i zachowaniu się tygrysa-lamparta, wobec którego był autorytetem. Po przeszło dwugodzinnej jeździe samochodem przez wielką równinę afrykańską podczas wielkiego upału powiedział wolno w języku taal: J e s t coś. o co od dawna chciałem cię zapytać. Jesteś uczona. Kiedy jesteś sama w takim stepie jak ten, a słońce świeci tak silnie na busz. czy nigdy nie wydaje ci się, że coś mówi? Nie słyszysz tego uchem, ale jest tak. u 17 Vl , ; M 64 jakbyś stawała się coraz mniejsza i mniejsza, a ktoś inny coraz więks^J* (R. Otto Świętość, Warszawa 1968, s. 51-52). W obydwu przypadkach doznanie „pustki" jest zarazem całościujące i wspólnotowe W pierwszym znaczy krystalizację „Ja", w drugim jego doznanie poprzez „roztopienie" " J . Hani. Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1991. Przg. strzeń labiryntu odczytywana jest tu jako „podróż do środka", ¿ 2 „duchowe ukierunkowanie bytu", czego „zewnętrznym aspektem j « j pielgrzymka". W slaropolszczyźnie „ogrodowe labirynty" nazywały j . ..błędnik" lub „błądyniec". " Jak nas poucza doświadczenie, te ostatnie [mandate) występuj, najczęściej w sytuacjach charakteryzujących się zamętem i bezradnością. Skonstelowany przez nie archetyp stanowi schemat porządkujący, który niby psychologiczny „krzyż podziałowy" względnie krag podzielony u cztery części zostaje jakby nałożony na psychiczny chaos, przez co każda treść otrzymuje swe właściwe miejsce, a chroniący opiekuńczo krj« stabilizuje rozpływającą się w nieokreśloność całość'' tC.G Jung, Wspu. mnienia. sny. myśli. Warszawa 1993, s. 492). " Na temat semantyki „pustki" („drogi pustki") pisze J. Slósarska, Mistyczne i archetypiczne obrazy kosmosu. Warszawa 1994. s. 6-7 Ślad stopy, znak stopy także obutej, posiada niezwykle żywotną symbolikę. Znaczy min. „ujarzmienie albo wzięcie czegoś w posiadanie" (D. Forstner O S B , Świat symboliki chrześcijańskiej. Warszawa 1990, i. 447). Ślad stopy jest odwiecznym chwytem reklamowym Namalowane „stopy" prowadzą od Al. Jerozolimskich, w pobliżu rondu de Gaulle'a,m ulicę Smolną do sklepu „Sony". Znakiem reklamowym był zresztą juj w antyczności, na co wskazuje zachowana waza grecka z rysunkiem obutej stopy i napisem: „idź za mną" ((u: „idź do wina".do winiarni), znaleziona w dzielnicy Aten zwanej Keramejkos (szerzej o Keramcjkos. gdzie istniała ściana pokrywana wciąż nowymi napisami reklamowymi, por Lexika* der Antike, Leipzig 1987). "' W funkcji samopotwierdzania się (poprzez ..działanie sobą" ni miejsce) pojawia się symbol „ręki",obecny od czasów paleolitu choćby w grotach Allamiry i Castillo w Hiszpanii (por. M Hrez.illun, Łncył. lope<li<i kultur pradziejowych. Warszawa 1981 >. Odcisk ..ręki" przynależy do kulturowych uniwersaliów i można go odczytać jako autoimitaejt człowieka, potwierdzenie siebie wobec miejsca, które się oswaja i za­ właszcza. To ..działanie sobą", znane z zabiegów apotropeicznych, żywotne jest wciąż w rytuałach inicjacyjnych, odnajdujemy je równie! w kulcie gwiazd filmowych („ślady" w Hollywood i Cannes), " Z. Bauman Dwa szkice o moralności pono*m zf\nej, Warszawa 1994, s. 27-30 " Z . Bauman, (op. cit., s. 16.) stwierdza, ze ..Osobowość iście ponowoczesna wyróżnia się brakiem tożsamości ' i dodaje ,,im mniej dokładnie tożsamość jest zdefiniowana, tym lepiej dla |c| posiadacza" „Nodzyk" ma plan zrobienia „wielkiego Tkaczuka przy Wyścigach Konnych w Warszawie, gdzie są takie ogromne graffiti. „Tam podobni łatwo uzyskać zgodę na pomalowanie, ale to s,; duze koszty By łby lo napu 15 m. długi. Mam już koncepcję. Chciałem lo zrobić normalnie, farbą i pędzlem, ładnie wymierzyć i zrobić bryłowym pismem widzianyn z. perspektywy. To już nie jest takie głupie pisanie jak na murach, ak chciałem to zrobić na pamiątkę. Bo to być może przetrwa bardzo długo. Tam s ą takie różne napisy, to i «Tkacz.uk» mogiln tam zostać, wcześniej planowaliśmy zrobić na murach taki duzv napis, ładnie, żebyB zdobiło" (Marek K„ luty 1995). " „Polscy turyści zanieśli nazwisko Tkaczuka u Alpy na wysokofć 4 lys. metrów (podobno także na Mont Everest, ale tego nie moł» sprawdzić, bo napis przykrył śnieg), do francuskich grot | . . . ) , No»e|« Jorku, australijskiego miasteczka | |. Ostatnio natrafiono na graffiti * dworcu autobusowym w Kapsztadzie [...] Obok nazwiska Tkaczuka** domalował literkę ,,R" w kółku - «znak towaruws zastrzeżony*" ( Ł ł Talko, Tkaczuk kingsaiz, „Gazeta Wyborcza' l ' W . nr 257). W * zauważyć, że w cytowanym tekście pobrzmiewają echa narracji mity* nej. " Por. audycja „Brum" w III Pr. PR (koniec grudnia 1994 r.j. " Informacja w numerach 3 i 4 z 1994 r. z zaznaczeniem: Tkaczuk - Copyright by «Zamek» - KM.S.O." " „Towarzysz" 1994, grudzień. Humor wędkarski. „Gazeta Wyborcza" (1994, nr 233) w notatce Tkaczuk posz* przypomina pokrótce historię woźnego ze szkoły przy ul AnguO* w Warszawie i publikuje zdjęcia plakatu z napisem (idzie jest J"** Tkaczuk?" " „Gazeta Wyborcza" (nr 257, 4 X I I 9 9 4 ) publikuje cyto» artykuł Leszka K. Talki, gdzie przedstawione są psychospołeczne if aspekty używania „imion własnych" w reklamie. Warto zacy. następujący fragment: „Z badań prowadzonych przez F C B r w i ^ H reprezentatywnej próbie Polaków wynika, że Józef Tkaczuk nie • ( się ankietowanym z woźnym w szkole, raczej ze sportom "" kryminalistą. (...) - Tkaczuk lo po trosze «nikt» a częściowo «e* każdy z nas. Józefów Tkaczuków mogą być w Polsce tysiące - J* Jakub Kamiński z F C B . - To nazwisko jest już własnością pub* „Wprost", nr 45 (6X11994) i nr 47 (20X11994) „Nie ukrywamy, że przez długie lata byliśmy związani sub z ruchem punk. Był to młodzieńczy bunt. W tej chwili człowiek wyrasta" (Marek K . ) . S M w 7U - a 7 1 c � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/583e9ac16e397a71c53bf4ce47abf03a.pdf d6eaabc53cd38387ef2ae2d46f28895e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Wrona, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4342 Title A name given to the resource Józef Wrona - rzeźbiarz ludowy z Tokarni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.99-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef П. 1. Chrystus Wrona: na drewno osiołku, polichr. Józef Furdyna JÓZEF Józef WRONA 1943 r . w W r o n a u r o d z i ł się w - RZEŹBIARZ Tokami koło Myślenic. M i e s z k a t a m stale, pomagając r o d z i c o m w nie­ LUDOWY Nad rzeźbą Chrystusa Z TOKARNI bardzo się p o d o b n o t a k odrobiłem, i spełniając r ó w n o c z e ś n i e funkcje zdjąć kościelnego. Skończył 7 k l a s szkoły p o d s t a w o w e j i odbył z jednego pnia, podobnie w i e l k i m gospodarstwie już służbę i wojskową. W szkole, j a k m ó w i , b a r d z o lubił malować, n a t o m i a s t n i g d y n i e sądził, że m ó g ł b y r a c h 'do rzeźbienia figurek." niej, nie myślałem Zainteresowania zupełnie r z e ź b i ć : „ o żadnych a głównie te przyszły niespodziewanie. „Tak w zamia­ o struganiu kilka l a t póź­ podobała mi k u p i o n a w z i m i e zeszłego r o k u (1968) w Z a k o p a n e m wa jelenia, że postanowiłem odrobić s a m taką Wrona nabrał jednak chęci do ciółka drewnianego, bione i pomalowane cał go d o d a l s z e j naturalnej Temat wokół którego wyrzeź­ p r a c y . Następną rzeźbą była wielkości f i g u r a C h r y s t u s a j a d ą c e g o n a osiołku ten, niespotykany w poustawiał koś­ n a zielono świerki. Proboszcz zachę­ w tradycyjnej w e j , został p r z e z W r o n ę p o d p a t r z o n y dowym zado­ rzeźbienia i wkrótce p o t e m wykonał mały m o d e l miejscowego Krakowie (Kamienica w inne elementy chromii ( i l . 1). jest ona w dwie ją w „Postać potrzebie drewnie lipowym j a k t u ł ó w osła, k t ó r e g o anatomiczne dominują namęczył. można są w m o n t o w a n e . zasadnicze barwy: nogi W poli­ biel szaty C h r y s t u s a i szarość osła. F i g u r a u s t a w i o n a j e s t n a w ó z k u przystosowanym nych w do ciągnięcia w czasie p r o c e s j i Niedzielę Palmową się monumentalność gło­ samą". P o t e j próbie, z k t ó r e j n i e b y ł w p r a w d z i e w pełni wolony, się z osła". W y k o n a n a żeby Po i wówczas t e j rzeźby w i jej wymowa u p o r a n i u się z tą największą w odbywa­ pełni ujawnia kultowa. dotychczasowej p r a k t y c e pracą rzeźbiarską, a u t o r j e j , m o ż e d l a o d p r ę ż e ­ nia, wykonał k i l k a f i g u r e k k i l k u c e n t y m e t r o w e j wysoko­ ści. Są osiołku, to: Chrystus Modlitwa w w Frasobliwy, na O g r ó j c u , C h r z e s t C h r y s t u s a p r z e z św. J a n a J o r d a n i e ( i l . 2) — w s z y s t k i e Żołnierz powracający wym Chrystus polichromowane — z niewoli niemieckiej — w oraz suro­ d r e w n i e . Z t e g o o k r e s u p o c h o d z i też z d o b i o n a m o ­ t y w e m w i n o g r o n i liści s z a f k a , mieszcząca duży, stojący rzeźbie ludo­ zegar. P r ó c z w s p o m n i a n e j , b a r d z o m a ł e j r z e ź b y C h r y s t u ­ Muzeum Naro­ sa F r a s o b l i w e g o , Szołayskich). r e p l i k i tego nieco p ó ź n i e j zostały w y k o n a n e t e m a t u . Jest i c h k i l k a , o wysokości dalsze prze- 99 ��4 5 ciętnie ок. 20 c m . N i e k t ó r e — re — pozostawione rzeźb autor w zdradza „realnych". Chrzest polichromowane, surowym drewnie. W upodobanie do t w o r z e n i a Chrystusa odbywa się w z wodą imitowaną l u s t e r k i e m , M o d l i t w a w miejsce w otoczeniu drzew, niektó­ grupie tych co daje sytuacji zbiorniku Ogrójcu urozmaicenie ma środ­ ków, swobodę rozwiązań z j e d n e j strony, a z drugiej ujawnia dążenie prawdziwości walorów c z y s t o rzeźbiarskich, co dało się z a u w a ż y ć do m a k s y m a l n e j — kosztem już stawiającej kiej. na żołnierza powracającego Żołnierz siedzi p o d p n i e m kolanie i podtrzymującą podniszczony cach głowę. na nogach, siedzi Skojarzenie rza polskiego pozie wyrażającej mającej mającej starannie i wiejskich głównie zilustrowanie na tle przykładowego się t a k d a l e k o , że f i g u r k i Chrzest w dawnych starego domu, zajęć posunął zaczął ubierać. J o r d a n i e jest kompozycją runkiem imitującym ekspozycji w owalnym z b i o r n i k u , sięgając głową Polskich do niej oraz świętych, w y k o n a n a złożoną z C h r y s t u s a i św. J a n a . C h r y s t u s s t o i n a l u s t r z e wodę autor jest wyjątkowo proboszcza, kościoła ta, po­ bardzo przywiązany. duży cykl świeckich. i niejako pod kie­ przeznaczona ( i l . 3). Figury do być dolną umieszczone brze­ Pomysł jest niewątpliwie c i e k a w y , n i e m n i e j j e d n a k rzeź­ w zbiornika w lewej jest w z nieco wodą długą, przylegającą k i m i rękawami. ciwieństwie Twarz postawie i naczyniem w prawej F a k t u r a szaty obfity krzyżem b i a r z został t u p o d d a n y p e w n e m u , choć Odziany naciskowi, do ciała szatę z b a r d z o imituje do C h r y s t u s a , postać św. pokrywa z ręce. pochylonej zarost włosie. W Jana pomalowany krępa. na czarno, d r e w n i e , lecz w podobnie jest modelo­ glinie. M a ­ Wrona wykonał stało m u jeszcze mniej więcej Jacek, Kazimierz, wiga, Andrzej bek, J a n Sankander słonięte części ciała z niemal rzeźbiarza uwłosieniem. z Tokarni ujawnia się n a j l e p i e j w m a ł e j , k i l k u c e n t y m e t r o w e j rzeźbie przed­ a kilka Wszystkie jak — pozo­ rzeźby są o k . 70 c m , Stanisław b p . , J a d w i g a , Salomeą, A n d r z e j c i e m n y m b r ą z e m szat J a n a , a j a s n e czarnym wymiaru W s z y s t k i e — oprócz św. Stanisława K o s t k i — są stojące, stuje z bardzo prac 18 f i g u r wysokości a m i a n o w i c i e : św. św. W o j c i e c h , j e s t p o l i c h r o m o w a n a : b i e l szat C h r y s t u s a s i l n i e k o n t r a ­ klimat niezamierzonemu tematu, dotychczas jednakowej oraz Liryczny wyborze d o skończenia. teriał n i e m a n i e m a l ż a d n e g o w p ł y w u n a fakturę. R z e ź b a od­ w drzewach. też i f o r m y . prze­ jest g ł o w a wciśnięta j e s t w r a m i o n a . B r y ł a r z e ź b y , jak w e wszystkich innych pracach Wrony, w a n a miękko, j a k b y nie w krót­ zarówno na jest mają do rąk św. J a n a . Górną ozęść ciała m a obnażoną, gu" kapliczkach zawieszonych Seria okrywa m a l o w a n a biało s z a t a . Chrzczący s t o i „na w rzeźb na zamówienie miejscowego wokół kilka eks­ żołnie­ jest W o s t a t n i m o k r e s i e Józef W r o n a w y k o n a ł Świętych dwupostaciową, los p o k a m p a n i i wrześniowej. Rzeźba zostawiona w drewnie s u r o w y m , modelowana celu zmęczenie, potęguje ilustrować w s c e n k a c h z w i ą z a n y c h z makietą d o m u . A u t o r t e j p r a c y na w onu­ Frasobliwego. może niezamierzone, rzeźby wspartą ubrany n a głowie, a w układ p o s t a c i C h r y s t u s a t o , być i wymowę w niemiec­ z ręką Żołnierz m u n d u r w rogatywce a przypominającej presję z niewoli drzewa błogosławieni — Czesław, Bobola, Szymon Jan Kanty z Lipnicy, Jad­ Żurawek, J a n z D u k l i , W i n c e n t y ( i l . 6), J a k u b S t r z e m i ę d o k ( i l . 4). P o d s t a w o w y m Kadłu­ ( i l . 5), S a - źródłem i k o n o g r a f i c z n y m , k t ó ­ r y m p o s ł u g i w a ł się W r o n a p r z y r z e ź b i e n i u w y m i e n i o n y c h świętych, są ilustracje zamieszczone w książeczce ks. 101 �S t . Ł. Zawsze żywi, w y d a n e j w K r a k o w i e w 1931 г., o r a z ustne i n s t r u k c j e zamawiającego. a C y k l świętych p o l s k i c h z d r a d z a tendencję tyzowania i monnmentalizowania formy, do s y n t e ­ jednak założe­ i efekty wprawa uznanie sta — „było czasu d a n t y c z n i e szczegółach i b a r d z o stawieni". Twarze świętych i zastygłe, p o s t a w a mane przez są i gesty powierzch­ jednakowo dostojne skonwencjonalizowane. postaci wieni, w p r o w a d z a gest b a r d z i e j d y n a m i c z n y , co j e d n a k n i e j e s t dencję ujęcia. Czasem w s t a n i e przełamać m a r t w o t y postaci. Z k l a s y c z n y c h rzeźby ludowej pozostaje hieratyzowanie tu frontalność, postaci, charakterystyczne zdecydowanie zamówienia, Wrona powym, w kręgu proporcje pomiędzy a s a k r a l n y m i byłyby stroju. pracuje wyłącznie w przygotowanym zdecyduje się szczegóły, a następnie z a z n a c z a proporcje. oczami na temat, Mówi o n , że t e n wzór, p o t e m uchwycić te ustala wyrównane. i zwłaszcza l i ­ wysuszonym. wielkość rzeźby na klocku „najważniejsze proporcje, świętych podstawowe jest pozycje, jej uchwycić całą długość, to w e wszystkich k i e r u n k a c h " . Podsta­ które — prawdopodobnie podobne z pod wpływem „upiększenia" z a s u g e r o w a l i Bogdanówka, Józefowi Chcąc n a j o g ó l n i e j ten­ szatach nie­ należałoby doradców, też rzeźbia­ o d T o k a r n i położonej w s i Słoninie. scharakteryzować że Wrony, jest nierówny, a indywidualność a u t o r a jeszcze n i e j e s t wy­ r a ź n i e ukształtowana. Z b y t duże rozpiętości w sposobie f o r m o w a n i a b r y ł y i łatwość u l e g a n i a w p ł y w o m świadczą niedojrzałości i c h poziom prace artystyczny o pewnej podkreślić, twórczej. C y k l świętych r e p r e z e n t u j e równo o d s t r o n y f o r m a l n e j nego. I c h treść p r a c e m a ł o dojrzałe j a k t e ż ładunku działa n a z a s a d z i e czysto z n a r z u c o n y m , rzemieślniczym cyklu. Dowodem umownej, po­ podejściem znużenia t a k ustawioną po r a z d o k o n y w a n y w k i e r a : „od r a z u idę do tego, b y wyciosać najwięcej w rzeźb reprezentujących w do powrót raz do prawdziwy charakter łości s i e k i e r ą " . P r z y o b r ó b c e s z c z e g ó ł o w e j k o r z y s t a z n o ­ twórczości W r o n y . Są t o f i g u r k a F r a s o b l i w e g o , Chrystusa ża i „ d u t k a " a do o s t a t e c z n e g o w y g ł a d z a n i a jadącego powierzchni — z o s t r y c h k a w a ł k ó w szkła i p a p i e r u ściernego. Z właściwymi p r o p o r c j a m i i w y p r a c o w a n i e m rych szczegółów rzeźbiarz ności: „ m y ś l a ł e m " — zwierza n i c zrobić, a n a j g o r z e j głowa n i e trzymała gdy jest ochota, miał początkowo się — było* z r ę k a m i się, a l e t e r a z to idzie już duże niektó­ znalazł, z o s t a n i e Józef trud­ bo ta trochę l e p i e j , nie tak trudno". tematy puszczać, że i m p a s , w „że n i e d a m r a d y i szyjami, n a ośle i bo Wzrastająca Wrona świeckie, co pozwala którym się początkowo korzystnie jest swej przy­ rzeźbiarz przełamany. p a s j i rzeźbienia bardzo od­ d a n y . J e g o m ł o d y w i e k p o z w a l a r o k o w a ć , że d a l s z e p r a ­ ce będą u z e w n ę t r z n i a ć w sposób b a r d z i e j p e ł n y jego dojrzewanie plastyczne wość. Józef W r o n a : I I . 7. F r a g m e n t m o d e l u t r a d y c y j n e j chałupy Fot. ogół związku realizacji pracą j e s t trakcie jej przebiegu na za­ emocjonal­ p r z e z r o d z a j k u l t o w e g o s y m b o l u , co p o z o s t a j e w o w y m narzędziem obróbki wstępnej jest d l a Kiego sie­ ca­ miesza rzowi l u d o w e m u z niedaleko Gdy i jajowe, Prace z ostatniego barwnym czego konkretnego drewnie, wcześniej spoiwo którzy prac w nim do cykl mała lokalnych, a w bez­ zainteresowaniami bez kolorów czer­ ma o k r e s u p o k r y t e są l a k i e r e m religijnym, go pominąć, j a k o r e z u l t a t dominujących: mentem. są atrybu­ tematyczny się w s p o m n i a n y żywe, przy sto­ zawsze uroczystego przyczynia polskich. Gdyby świeckimi się suro­ zesta­ pig­ Józefa " W r o n y p o z w a l a s t w i e r d z i ć , ż e p r z e w a ż a j ą mieszczące Wrona w drewnie p o l i c h r o m i i stosuje z i e l e n i , brązie, b i e l i i c z e r n i . R z e ź b i a r z do s t o s o w a n i a s'trate odpowiednim p i e c z o ł o w i c i e . D o t y c z y t o zwłaszcza f a ł d ó w szat, tematy bardzo i do m n i e n a ­ suje wypracowane zakres barwne o bałagan n i e są o s t r o osób b o s k i c h i ś w i ę t y c h —• u m o w n y c h , z a c h o w u j ą c cięż­ Rzut o k a na dotychczasowy do m a l z a w s z e pełne natężenie b a r w i k a . D o m a l o w a n i a skłonność do s y m e t r i i . R z e ź b y odznaczają się bryłą t ó w świętości, e l e m e n t ó w siebie, do podnietą cech oraz wygładzonej. Realia się schematyzm, proporcje ką o p o w i e r z c h n i zaufanie staje gwałtu inne polichromuje. W wienia takiego d o m u dużo Niektóre rzeźby pozostawia wym, bardziej banalność a t r y b u t y jeszcze Trzy­ w do dłubania, ale t e r a z rzeźbiarz potęgują niektóre wygładzonej poważne, wzmagają otoczenia d a l s z y c h w y s i ł k ó w . „Z p o c z ą t k u " — p o w i a d a m ł o d y a r t y ­ n i e t o rozprasza się w n i e i s t o t n y c h , a t r a k t o w a n y c h p e ­ ni. pracy najbliższego autor j a k też artystyczną zarówno wrażli­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/013fa15d3f1b8547a14676c522afcf98.pdf bbf46edfa4500812275efc044b54bd14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2951 Title A name given to the resource Jubileusz 40-lecia "Polskiej Sztuki Ludowej" i 35-lecia pracy redakcyjnej Aleksandra Jackowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.135-137 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JUBILEUSZ 40-LECIA „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" 10 stycznia 1988 r o k u w s a l i i m . Juliusza Starzyńskiego Znaliśmy R e d a k t o r a Jackowskiego j a k o człowieka inteligent­ w I n s t y t u c i e S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k odbyła się u r o ­ nego, dzisiaj do r e j e s t r u jego l i c z n y c h zalet i cech czystość 40-lecia pisma. Przybyło na nią p o n a d 200 osób, w t y m jeszcze jedną: jest o n chytrze s k r o m n y , chco p r z y tej o k a z j i , dopisuję wiele z poza Warszawy. Zebranych powitał serdecznie D y r e k t o r k i e d y właśnie O n p o w i n i o n być t u t a j na p i e r w s z y m miejscu, pod­ I n s t y t u t u S z t u k i prof, d r bab. Stanisław Mossakowski. Zwrócił stawić po p r o s t u i n n y c h . I j a n a t y m się poznaję, i pozwolę uwagę na rolę, jaką pismo o d g r y w a w badaniach n a d kulturą sobio brać z niogo przykład. To znaczy, t a k j a k zainspirował artystyczną l u d u i środowisk n i e - e l i t a r n y c h , n a penetrowanie m n i e do zainteresowania sennikiem l u d o w y m , t a k j a k m i kazał przez redakcję wciąż n o w y c h obszarów współczesnej dwa l a t a t e m u zbiorać dokumentację dotyczącą poetów ludowych kultury. Wokół pisma, którego centralną postacią jest o d 35 l a t r o d . — t a d o k u m e n t a c j a powstaje — t a k też i pokazał m i t u t a j , że J a c k o w s k i , skupiają się badacze z różnych dziedzin h u m a n i s t y k i . należy patrzeć też n a i n n y c h , n a t y c h , z którymi p r a c u j e m y , Prof. dotychczasowe i myśleć o nich p r z y t y c h okazjach okrągłych, ładnych, uroczys­ osiągnięcia i wyraził wdzięczność środowisku, które otacza i wspie­ t y c h . Otóż j a idę za tą inspiracją, Panio Redaktorze, i myślę Mossakowski podziękował Redakcji za ra pismo. 0 ludziach, którym zaw dzięczamy t o , żo t u t a j się dzisiaj spoty­ r o p r z y z n a n i u nagród k a m y ; myślę o t y c h l u d z i a c h , którzy nas 'żywią i bronią,', o t y c h , z okazji 40-locia pisma, dziękując i c h f u n d a t o r o m : „Cepelii", którzy s t w o r z y l i wielką kulturę, kulturę, która odchodzi w prze­ Następnie r o d . J a c k o w s k i oznajmił M i n . K u l t u r y i S z t u k i , D y r e k c j i I n s t y t u t u S z t u k i P A N . Omówił szłość. I k i o d y j a , człowiek pochodzący z m i a s t a , do t o j k u l t u r y pokrótce zasługi laureatów, którymi — j a k już podawaliśmy przychodzę, t o się z d u m i e w a m n a d jej wielkością, n a d jej głębią; zarazom zastanawiam się dlaczego ona odchodzi i czy ona musi w numerze 1—4/87 z o s t a l i : R e i n f u ss odejść, czy coś nie da się z tego uratować ? Zazdroszczę W a m В a r t m iń sк i h i s t o r y k o m ludowej s z t u k i , bo Wyście u r a t o w a l i z tego d o r o b k u Prof, d r b a b . R o m a n Doe. d r b a b . J e r z y Dr J a c e k J an d l a k u l t u r y narodowej wiole. N a t o m i a s t myślę, czy m y f o l k l o ­ Olędzki ryści, etnolingwiści n a przykład, możemy coś dla niej zrobić Świderski Mgr J a n K o c z w a ra 1 co? Słownik o t n o l i n g w i s t y c z n y , o którym t u t a j t a k ciepło p o ­ L u d w i g Z i m ni o r e r wiedziano, jest wdaśnie taką próbą p o d m i o t o w e j r e k o n s t r u k c j i Nagrody wręczyli: prozes „Cepelii" inż. Czesław S a w i c k i , re­ prezentantka Min. Kultury k u l t u r y , tego co jest —. j a k t o J a n Szczepański podkreślał n i e ­ i S z t u k i — B a r b a r a Zagórna-Tę- dawno — w t y m d o r o b k u zapoznanej a bardzo odrębnej k u l t u r y życka, d y r e k t o r I S P A N prof. Stanisław Mossakowski. Po tej piękne. Myślę o jednej rzeczy i zawsze czuję się dłużnikiem l u d z i c e r e m o n i i , która przebiegała w serdecznej, starych ze wsi, którzy są nosicielami starego chłopskiego etosu. niekonwencjonalnej atmosferze, podziękował w i m i e n n i laureatów doc. Jerzy B a r t - Otóż myślę, że w t y m etosie chłopskim jest coś bardzo pięknego miński: i co właśnie m y , p r a c o w n i c y słowa, folkloryści chcielibyśmy z tej „Proszę Państwa, chciałbym od wszystkich, którzy doznali tego k u l t u r y uratować. Jest t a m t y l e rzeczy ważnych dla współ­ wyróżnienia i o d siebie, skierować do inicjatorów i wykonawców czesności, m . i n . t o , co kiedyś w i e l k i nasz socjolog F l o r i a n Z n a ­ tego pomysłu serdeczne słowo podziękowania. niecki nazwał solidarnością z życiem, solidarnością w obronie (...) 135 �Wit,', d y r e k t o r I n s t y t u t u , prof. Stanisław Mossakowski, stoją od lewej: prezes „Cepelii" inż. Czesław S. w i e k i , red. Aleksander J a c k o w s k i , d y r e k t o r Państwowego M u z e u m Etnograficznego dr J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i życia. Idoa solidarności k o j a r z y n a m się z r u c h o m r o b o t n i c z y m , d y d a k t y c z n o j J u b i l a t a , zajęciach i seminariach, które Ałoksandor z Jackowski prowadzi w Katedrze Etnologii i Antropologii K u l t u ­ wielkim zrywom naszych robotników w osiemdziesiątych latach, ale ona t k w i w k u l t u r z e ludowej i Z n a n i e c k i rokonstruując tę kulturę i jej wartości właśnio niezwykle — m o i m zdaniom —• rowej n a U n i w e r s y t e c i e Warszawskim. Sekretarz B o d a k c j i , E w a K o r u l s k a , złożyła podziękowanie głęboko sięgnął i z niej wydobył t o , co t a k pięknie nazwał soli­ P a n i A l i n i e Strzałkowskiej i P a n u K i e r o w n i k o w i M a r k o w i Za­ darnością w obronie życia. T a solidarność zaczyna się n a s t y k u w a d z k i e m u z d r u k a r n i p r z y u l i c y Podchorążych, którzy dołożyli z d r u g i m człowiekiem, ale ona ogarnia cały świat. W niej jest wszelkich starań, b y Jubileuszowy R o c z n i k mógł zostać wręczony też t e n ważny dla. nas dzisiaj olement okologiczny, obrona źródła, podczas tej uroczystości. Było w o d y , obrona ognia, ziemi, żeby one były t y m , c z y m dla czło­ Z e c e r n i p a n a Jerzego Kaźmierczaka oraz Jerzego Sokoła, Elżbiety w i e k a być p o w i n n y i doznawały także jego o c h r o n y . Proszę D u r e j k o i Małgorzaty K u b i s t a . t o także zasługą, k i o r o w n i k a wybaczyć, że mówię o t y m , co widzę j a k o zadanie na przyszłość. Przybyły z Paryża Profesor Ecolo P r a t i q u e dos H a u t e s E t u d e s , Ale to wszystko w i n a R e d a k t o r a Jackowskiego — On po p r o s t u dr h a b . L u d w i k S t o m m a w krótkim przemówieniu podkreślił ma w sobie taką inspirującą silę. D w a l a t a t e m u przyjechał do otwartość R e d a k t o r a Aloksancłra Jackowskiogo n a nowe k i e r u n k i L u b l i n a i właśnie mówił: róbeio to i t o , i wlaśnio, Panie Redak­ myśli w e t n o g r a f i i i etnologii oraz podziękował za Jogo serdoczną torze, p r z y t o j o k a z j i p o w i e m , to d w a artykuły, które P a n za­ i przyjaciolską mawiał, 'się piszą'" (śmiech, okla.ski). którzy zawszo m o g l i znaloźć miejsco w Jego Piśmie. postawę wobec młodego pokolenia etnologów, Dyrektor N a zakończonio glos zabrał p o n o w n i e r e d . Aloksander Jac­ I n s t y t u t u S z t u k i , Profesor Stanisław Mossakowski i Prezes Ce- k o w s k i dziękując w s z y s t k i m za p r z y b y c i e , za sordoczno słowa, p o l i i , Czesław Sawicki wręczyli swoje a kolegom z r e d a k c j i i a u t o r o m tekst ów w numerze j u b i l o u s z o w y m Po przemówieniu Doc. Jorzogo Bartmińskiego nagrody Aloksandrowi J a c k o w s k i e m u , przyznano w 35-leeio Jego P r a c y na s t a n o w i s k u za ich dar. N a zakończonio powiedział: starałem się stale uczyć R o d a k t o r a Naczelnego „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " . od i n n y c h . Szczególnie wiolo zaw dzioezarn profesorowi Romanow i Następnie odczytano okolicznościowo listy r gratulacyjne. Z k o l o i D r Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z w i m i e n i u Autorów i Re­ Reinfussowi, alo muszę także wspomnieć t u o Stanisławie Hiżu. Witoldzie Kalińskim a zwłaszcza Jadwidze J a m u s z k i o wieżowej. W i n i e n jestem słowa podzięki J a c k o w i Olędzkiemu, L u d w i k o w i d a k c j i wręczył Aleksandrowi J a c k o w s k i e m u X L I R o c z n i k „ P o l ­ Stommie, Zbigniewowi skiej S z t u k i L u d o w e j " — Księgę Pamiątkową ofiarowaną J e m u uczyłem. A jest t o sądzę, rzocz najważniejsza — uczyć się od w 35-lecie p r a c y , wspominając p r z y t y m także o działalności i n n y c h , zwłaszcza od t y c h , którzy myślą inaczoj. FRAGMENTY NADESŁANYCH Benodyktowieżowi. Wiolo się o d n i c h LISTÓW Z l i s t u M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Prof. A l e k s a n d r a K r a w c z u k a Zanikają t r a d y c y j n e f o r m y k u l t u r y chłopskiej, zanika sztuka do D y r e k t o r a I n s t y t u t u S z t u k i P A N — Prof. Stanisława Mossa­ l u d o w a . T o właśnie, pismo „Polska Sztuka, L u d o w a " d o k u m e n t o ­ kowskiego : wało i d o k u m e n t u j o do dziś ginące ślady przeszłości. „Mija 40 l a t o d powołania przez M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i W okresie 40 l a t pismo odegrało ważną rolę w t y c h d o k u m e n ­ k w a r t a l n i k a „Polska Sztuka L u d o w a " obecnie p i s m a I n s t y t u t u t a c y j n y c h działaniach. Stało się źródłem wiadomości nie t y l k o S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k . o sztuce l u d o w e j , ale i o p r z e m i a n a c h zachodzących w k u l t u r z e �środowisk w i e j s k i c h . Pismo ujawniło spoloozoństwu szereg war- Z l i s t u Przewodniczącego tośoi s z t u k i l u d o w o j , podniosło Gluszyiiskiego: znaczonio ludowego dorobku w k u l t u r z e n a r o d u , stało się źródłom i n f o r m a c j i o j e j twórcach Zarządu Krajowego Z M W , Jerzego „Wasza 40-lctnia praca podkreśla t o , że wieś polska była i jest ostoją polskiej t r a d y c j i , zwyczajów n a r o d o w y c h i rodzimego dła w i e l u działaczy i i n s t y t u c j i . Materiał e t n o g r a f i c z n y , r y s u n k o w y oraz fotograficzny z a w a r t y języka polskiego. Jest t o szczególnio cenne d l a poszukujący cli w piśmio m a trwało wartości. Jest t o b o w i e m materiał gromadzony coraz gwałtowniej swej k u l t u r o w e j tożsamości młodych Polaków. W sposób r z e t e l n y w w y n i k u współpracy wielu naukowców różnych specjalności, działaczy i miłośników s z t u k i ludowej (...) Życzę Roda-keji pisma i w s z y s t k i m osobom współpracującym dalszycłi sukcosów n a drodze u t r w a l a n i a i włączania s z t u k i l u ­ dowej w obieg życia k u l t u r a l n e g o k r a j u . " Z l i s t u Podsekretarza Jackowskiego: ,, Z o k a z j i 40-locia K w a r t a l n i k a .,Polska w y m i m o r a l n y m (,..)." Z listów Prezesa Zarządu Głównego Stowarzyszenia Ludowych, Stanu w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, K a z i m i e r z a C i a p k i do r e d . Aleksandra D l a Związku Młodzieży Wiejskiej — reprezontanta młodego pokolenia w s i , Wasza działalność jost m o c n y m wsparciem ideo­ Sztuka i .'Jo-locia Pana p r a c y j a k o Redaktora, Naczelnego — przekazuję słowa, najwyższego uznania i podziękowania za aktywną i twórczą pracę w R e d a k c j i . W y s o k o cenię Pana zaangażowanie w p r o w a d z e n i u b a d a l i n a d kulturą ludową i twórczością nieprofesjonalną. Dzięki Pana p r a c y Twórców Gruszczyńskiog >: „Bogata w problematykę treść p i s m a p r z y c z y n i a się do p o ­ p u l a r y z a c j i oraz o c h r o n y twórczości ludowej i jej twórców". „Pańska Ludowa" Władysława wiodza, doświadezonio i znajomości zagadnioń współczesnej s z t u k i ludowej oraz społeczna, praca w naszej Radzio N a u k o w o j służą takżo roalizacji celów s t a t u t o w y c h Stowarzy­ szenia." Z l i s t u D y r e k t o r a Państwowego Muzeum Etnograficznego Warszawie, d r J a n a K r z y s z t o f a M a k u l s k i e g o : w zarówno n a u k o w e j , j a k i p o p u l a r y z a t o r s k i e j wiolo spraw z dzie­ „Państwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie m a szczogół- d z i n y s z t u k i ludowoj i f o l k l o r u zostało uporządkowanych i zapi­ no p o d s t a w y do złożenia t y c h g r a t u l a c j i , gdyż przoz cały okros sanych, a t y m s a m y m zacłiowanych dła przyszłych pokoleń." istnienia k w a r t a l n i k a miało okazję w pełni doconić ogromną wartość p u b l i k o w a n y c h materiałów i spożytkować je w'o wlasnoj Z l i s t u Prof. R o m a n a Roinfussa: p r a c y . Dzięki „Polskiej Sztuco L u d o w e j " powstało wspaniałe „Zarówno w i e k podeszły, j a k i nadwątlono zdrowie nie po­ c o m p e n d i u m wiedzy o nioj i t o wiedzy zobranej nie t y l k o w myśl zwalają m i wraz z w s z y s t k i m i święcić w Warszawie j u b i l e u s z u wymogów współczesnej m e t o d o l o g i i , lecz równioż z sercem co czterdziestolecia „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , czasopisma któremu g w a r a n t u j e jej nie t y l k o n a u k o w y , ale i twórczy i a r t y s t y c z n y towarzyszyłom przoz l a t z górą trzydzieści. cha,rakter." W t y m czasie różne w i a t r y wiały w- żagle płynącej nawy. Zawsze j e d n a k posuwała się dalej omijając jakoś Scylle i Cha­ r y b d y . Dzisiaj kilka^dziosiąt roczników czasopisma stanowi — P o n a d t o depesze i l i s t y gratulacyjne nadesłali: prof, d r łiab. Jacek Kolbuszewski, dr M a r i a n K o r n e c k i , doc. dr h a b . Tadeusz bozcenny corpus wiedzy o ludowej sztuce w Polsce, boz którego Chrzanowski, doc. dr h a b . J a n Stęszowski, d y r . G O K w B o - nie byłaby możliwa, praca, n a u k o w a w tej dziedzinie." g u t a c l i - P i a n k a c h R o m a n Swierzewski, J a n Maruszewski. 137 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/273f2cddfa445591942ed1a3ac3f281a.pdf 5860c504e1c072b62508c7302325f5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2197 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2043 Title A name given to the resource Jubileusz 50-lecia pracy naukowej dr Soni Kovačevičovej / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.322-324 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t 81. 1997 JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ DR SONI KOVACEVICOVEJ SOIla Koyaceyicmil urodzila się i wyellOwala w środkowej Słowaeji. na Liptowie - krainie bogateJ w luc!\)\\e tradyqe. Tu z.apewne można szukać impulsu. który sprawił, że jej późniejszy gl.;hoki zlli'I/<.'k z kuhm,\ ludo\\'1 mial charakter nic tylko naukowy. ale i emocjonalny. \\. 193') I'(lku przeniosla się do Bratyslaw)'. gdzie studiowała język francuski i niemiecki oraz eln(lgra!ie na W\ dZ.ialc Filo/()Iicznym Uniw"CJ"sytelll im . .l. Komel1skiego. Pracę naukową podjęła II 1945 roKU. Nastaly trudnc lata; z powodów politycznych dr S. Kovacevicova dwukrotnie odchodzi la z pnlCy II Instylueic I-:tnografli Slomlckiej Akademii Nauk. Dopiero w 1968 roku udalo się jej IITócić' do Instytutu. gdzie pracowala już b<.:z większych przeszkód aż do przcjścia na emerytur~. Bibliogr,t1ia prac S Koyac<.:yicovq j<.:st bardz.o bogata - ponad 15 książek i ponad 200 art y"ulll\\. imponu.i'\GI j<':SI rozkgla l<.:matyka, którą podejmowala. Prace badaweze rozpoczęla ol! pl'Oblcmatyki ubioru ludowego, a wyniki przedstawi la w szeregu publikacji. Na uwagę zasługUle praca 1-'llllon'· nd('l' \' IW!'I1nl1l I,iplnve (1951 l, która sprawiła. 7,e utworzono serię monografii regionalnych strojl)\\ ludowych wSIowacji, W trakcie halhui Ilad strojami ludowymi zarysowal się w sposób naturalny następny temar. a mianowicie sztuka ludowa. Z czasem poświęca la jeJ coraz więcej uwagi, badąjąc różne przej a\\\, od sZluki dekoraeyjn<.:j az. po sztukę prl:edslawiającą. Efektem badali były erudycyjne publi~acJc ,)'im'ellske li"I",',' 11111<'1111' (1954j, r'udowi plastika na Slovensku (1967), Drevore:-:y .1 !1I,{'1l'c1 kUl/IiI'(( (I ')7-1). UdOI"; \~{!Vl1rne UI/U!II! Slovensko (1974), Vkus a rudowi ku/lura 19751 ('fon'A Il'Ol't'lI (In71. ({ovek (/ SPOiOCI10Sllł990), / ••in!<:r<.:sowania Soni Kovaccvicovej sztuką ludową nic ograniczały się bynąjmniej do wyprc'parollanyc'h zjawisk kultunl\\ych; zawsze interesowała się ulowiekiem i jego związkami ! otauai'lcym światem Ilieustannie rozwijającym się i zmieniającym, To podejście badawcze :;lall()\\i/o !lol!sta \\l;, kt"lI'<l pozwoliła liczonej na indywidualne interpretacje w obrębie klasycz:1; ch lemat o\\' elllolog.lunych, S. Kovacevicową jako wSl:echstronn<.:go badacza interesowa/y taKZ': I:W'I,(Z1-;1 \\; "rauaFlc<': poza ramy sl:tuki ludowej i ląezące ją ze sztuką profesjonalną. Kolejn\m lI;r<lini.: ZarVSll\\ującym sit; tematem, któremu S, Kovacevicova poświęciła wiele [l\\agi, bylo lI'i.:jskie hllllo\\'nicl\\'o II'raz z formami osadniczymi. Głównie poprzez tę problemal\ k.; II ląuyla się do sZ.eroko pojętych badal1 interetnicmych, Odnotujmy tu jej dysertację L:udove SI<I\'il'elsll'O 1/(( SIOI'ellSAII l' I'Okll 18()()-195() (1966), Badanie cech budownictwa ludowego p\)prlCZ przedstawienie ich na m,lpaeh bylo już II' tej pracy dojrzale metodycznie i stanowiło pl'l:: gO\ll\\anie do realizacji Flllogr((/ic::nego aliaslI .'llowacji (Etnograj/ck}> alIas .'llovenska), r:rul!; cja naukO\va, umici~tność syntetyzowania, nicomai pcłna 7.l1ajomość zgromadzonych Inl~ll'111aejio kulturze ludoll<.:j staml\\ ily podstawę, na której S, Kovaccvicova oparła przygotowania \\iclkieg,o projektu -- opraLOwania etnograliczncgo atlasu Slowacji. Od pierwszego projektu i prz.ygOlO\\anid kllestionariusza (rok 1970) aż do wydania atlasu (1990) jako redaktor naukowy, ś\\ iadoma celu, systematycmic ki<.:rowala zespołem pracowników, Wykazala ogromną energię i l.aangai.O\\'ll1ic, ahy material I.cbrany w 250 miejscowościach - punktach badawczych znalazł :;i.; na mapach oraz aby opl'aeO\vano komcntarze, Rozmiar tego dziela, jak również jego wartość dla kultlll'y S/ollacji. j<.:Sljednoueśnie najwyższym osiągnięciem naukowym Soni Kovacevico\\ .:j. i �324 Po opublikowaniu zjazm nie słabnie. k/opedia L'udovej lit/as li S. Kovacevicova Jako współautor kll/I!/ry wzięła (1995) S/ovenska przeszla na emerytur.,:: udział w opracowaniu oraz w przygotowaniu jednak jej twórczy dwutomowego pracy. uzieła kt(,ra ma wyjaśnić rozwój i charaktcr słowackiej kultury ludowej poprzcz odwalanic si.,: do s/.crszych kOnlekstów (S/ovakia - F,llropean Context of Fo/k Cll/ture. IV druku). Charakterystycznymi cechami clI' Soni Kov<lcevicovej jako e/.lowicka entuLncv- curopejskich i uCl.onego byly samo- dyscyplina. świadomość wytkniętego celu. pracowitość oraz duże \\Yl1lagania stawiane sobie i współpracownikom. Chyha głównie dzięki tym cechom zyskala autorylcl i zaul~lI1ic koleg()\\ w Slowacji i poza jej granicami. Wśród zalet wyniznialy siO;jej zdolnosel pedagogieznc i hezimeresolVne niesicnie pomocy każdemu, kto jej potrzehowal. Osohowość i wyniki naukowe dr Soni Kovacevicovej byly często i publiCl.nie occniane Do najbardziej prestiżowych należą: najwyższe odzn<lCLenie Rcpubliki Slowackiej /a Oi/ogruflc::ny at/as S/owacji. nagrocIa l-Ierclcra i ezlonkostwo honorowe I'olskicgo Tmvarzyst\\a l.udoznawczego. Nustis/m'a Sto!ic'i/Ó Odd/ialu Po/n(iJ\- v. IN MEMORIAM JÓZEF PIEPIVYK (1917-1997) J 997 roku 5 lipca skiego PTL. leszczyI1skim. zmarł Urodzi I się W roku w Poznaniu dr Józef 1950 ukoI1czyi Picpr/.yk. It) 17 roku 13 września studia wieloletni w Ibbko\Vieaeh socjologiczne czlonck \\ obccnym na Uniwersytecie wOJc\\ód/.!wie Pozmlliskim pra,,! magisterską u prof dr. T. S7.czurkiewicza "Procesy kulturalno-oświatO\\e \\' d\\óch "Isiadujących ze sobą grupach regionalnych w powiecie gostyllskim", w 19(,X ohronil na ll!\M mzpra\\.,: cloktorską, pisaną Poznania". Zawodowe poci kierunkiem prof. ż.yeie poświęci clI'. .I. Burszty ... Uementy I dziennikarstwu, \\iejskie kulturzc W miasta 1946-1 ()6X hyl dziennikarzem \V lalach ..Glosu Wielkopolskiego", następnie clługoletnim kierownikiem Ośrodka Dokumentacji Prasowcj w Poznaniu. 01'.1. Pieprzyk hy! wielkim milośnikiem Wielkopolski, z pasj'l dokumen!O\\ał dziejc i tradycje kulturowe e7.ony m.in, Krzyżem i popularnonaukowych Wie/kopo/sc~v Grabonóg regionu, dzialal Kawalerskim opraeowa!\ ::aclli i nicponie, w Wielkopolskim Orderu Towarzyst Odrodzcnia poświęconych POZn,\I'l 19X8 oraz wic Kulturalnym, Polski . .Icst autorcm Wiclkopolsec, ostatniej /)::ieie \" tym zostal \\ielu m.in. \)c!/na- nauk()\\ych ksi'lżkowych ,I;III1I1V/)~pO\l'o pod /)(llIelll. ł 995. ./acek l3edllarski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90984a65282100116c3d70bb61e4f3c9.pdf 051d6f18f3c84ccfe5c2df16e8d0d6dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:878 Title A name given to the resource Jugosłowiańskie badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.207-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ JUGOSŁOWIAŃSKIE B A D A N I A NAD C Y G A N A M I I f I ¡ Od samego p o c z ą t k u naukowej cyganologii uczestniczyli w badaniach uczeni p o c h o d z ą c y z krajów, które obecnie w c h o d z ą w s k ł a d Jugo­ sławii. Jako najbardziej znanego w tym pierwszym okresie n a l e ż y wy­ mienić F . Miklosića — j ę z y k o z n a w c ę ze S ł o w e n i i , s t a n o w i ą c e j w drugiej p o ł o w i e X I X w. część A u s t r o - W ę g i e r , dlatego jest on bardziej zna­ ny w niemieckiej wersji swojego nazwiska: Miklosich. N a j w a ż n i e j s z e dzieło Franca Miklosicha Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europas \ b ę d ą c e p o r ó w n a w c z y m opracowaniem d i a l e k t ó w cyg a ń s k i c h w Europie, jest r ó w n o c z e ś n i e podstawowym i jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h w ogóle w historii badań nad Cyganami. R ó ż n e g o rodzaju drobnych informacji d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w znaleźć m o ż n a w tym czasie już wiele, ale szerzej zakrojone prace, dotyczące r ó ż n y c h a s p e k t ó w ż y ­ cia i kultury C y g a n ó w , podjął dopiero kilkadziesiąt lat później pochodzą­ cy z Serbii Tihomir Djordjevic. I c h rezultaty publikowane b y ł y nie tylko w kraju, ale także w specjalistycznych czasopismach obcych, jak „Journal of the G y p s y Lore Society". N a j p e ł n i e j s z y m opracowaniem jest tom p o ś w i ę c o n y w w i ę k s z o ś c i Cyganom, wydany w ramach pisanej przez niego serii monograficznych o p r a c o w a ń różnych narodowości pt. Naš narodni život 2 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m badania nad Cyganami podejmuje histo­ r y k Milenko Filipovic — jego najbardziej znana praca to niewielka objętościowo, ale i n t e r e s u j ą c a książka Visočki Cigani ». J e d n o c z e ś n i e roz­ poczyna działalność, k o n t y n u o w a n ą do dzisiaj, j ę z y k o z n a w c a i badacz folkloru Rade Uhlik. Twórczości tego uczonego n a l e ż y p o ś w i ę c i ć nieco uwagi. Uhlik zaczął w latach trzydziestych od wydania przekładu Ewan­ gelii wg św. Łukasza na dialekt C y g a n ó w z B o ś n i . Zainteresowania 4 1 F . M i k l o s i c h , Vber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wien 1872-1880. T. D j o r d j e v i c , Naš narodni život, t. V I , Beograd 1932. M. F i l i p o v i c , Visočki Cigani, Zagreb 1932. R. U h l i k , O Devlikano Ramope e Sumnale Lukahtar, Beograd 1938. 2 3 4 �г 208 BADANIA W INNYCH K R A J A C H Uhlika w i ą ż ą się g ł ó w n i e z badaniami d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h , stąd w i ę k ­ szość jego prac dotyczy lingwistyki s. Do n a j p o w a ż n i e j s z y c h e f e k t ó w jego pracy n a l e ż y Słownik serbsko-chorwacko-cygański e do dziś jedna z pod­ stawowych prac tego typu w ogóle. R ó w n o l e g l e Uhlik podejmuje i inne tematy — zbiera c y g a ń s k i e p r z y s ł o w i a , bajki, opowiadania, poezje; k i l ­ ka t o m i k ó w o tym charakterze ukazało s i ę w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h i sześćdziesiątych, n i e k t ó r e d o c z e k a ł y się p r z e k ł a d ó w na inne j ę z y k i ?. Szereg publikacji zamieszcza Uhlik w periodyku „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu" — są to opracowania dotyczące klasyfikacji i po­ działu grup c y g a ń s k i c h w J u g o s ł a w i i i w i e r z e ń C y g a n ó w . Ostatnio w y ­ dane prace Uhlika dotyczą znowu j ę z y k a . 8 9 Przez szereg lat Rade Uhlik b y ł niemal jedynym, k t ó r y z a j m o w a ł się w J u g o s ł a w i i badaniami nad Cyganami. Działalność Filipovicia — zakończona jeszcze przed w o j n ą — jest skromna w p o r ó w n a n i u z do­ robkiem Uhlika. Poza pracami wymienionych badaczy w okresie m i ę ­ dzywojennym ukazało się kilka publikacji innych autorów: Petrovicia, Kosticia, Matasovicia . Po wojnie, aż do p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , oprócz prac Rade Uhlika ukazują się tylko nieliczne publikacje na temat C y g a n ó w . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w pierwszej kolejności bardzo interesu­ jącą i r z e t e l n ą pracę Muhameda Mujicia — Položaj Cigana u jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců , a dalej a r t y k u ł y B a r j a k t a rovicia d o t y c z ą c e osiadłych C y g a n ó w Vojvodiny i S e r b i i . 10 11 12 Sytuacja zaczęła się z m i e n i a ć na p r z e ł o m i e lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Cyganami i ich kulturą z a i n t e r e s o w a ł o się liczniej­ sze grono badaczy, a i sami przedstawiciele społeczności c y g a ń s k i e j » R. U h l i k , Prepozitivní i postpozitivni clan u gurbetskom, Sarajevo 1951; O denominacijama kod Cigana, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu", 1957; Ciganizmi u šatrovačkom argou, tamże, 1954, i in. R. U h l i k , Srpskohrvatsko-ciganski rečnik (Romane Álava), Sarajevo 1947. R. U h l i k , Ciganska poezija, Sarajevo 1957; Ciganske price, Sarajevo 1957; Ciganske priče i legendě, Sarajevo 1951. R. U h l i k , Iz ciganske onomastike, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Saraje­ vu", 1955 i 1956; Neka vjerovanja Cigana čergaša, tamże, 1958. в R. U h l i k , Govori jugoslovenskih Cigana и okviru balkanskog jezičkog soveza, „Godišnjak Akademije Nauka i Umjetnosti Bosně i Hercegovině", Sarajevo, t. 10 :1973; Deminutiv u romskom jeziku, tamże, t. 11 :1973; Kategorija imperativa и romskom jeziku, tamże, t. 12 : 1974. w C. K o s t i c , Muslimanski Cigani u Skoplju, Skoplje 1934; J . M a t a s o v i é , Cigani и doba terezijanstva i jozefinizma, „Národně Starine", Zagreb 1928; A. P e ­ t r о v i e , Contributions to the study of the Serbian Gypsies, Edinburgh 1935-1940. и м . M u j i ć, Položaj Cigana и jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců, „Prilozi za orientalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih národa pod tur¬ skom vladavinom", Sarajevo, z. 3-4 : 1953. M. В a r j а к t a r o v i ć, Oaza apatinskih Cigana, „Rad vojvodjanskih mu­ zeja", Subotica, z. 12-13 :1963; Cigani и Jugoslavia dañas, „Zbornik Filozofskog fakulteta", Beograd, t. 11 :1970, z. 1. 6 7 8 1 2 �BADANIA W INNYCH KRAJACH 209 • włączyli się do tych prac. Wyrazem tego była inicjatywa wydawania „Krlo e Romengo — Glas Roma", czasopisma przeznaczonego g ł ó w n i e dla C y g a n ó w . Pierwszy numer p o m y ś l a n e g o jako miesięcznik „Krlo e Romengo" u k a z a ł się w lutym 1973 r. Autorami t e k s t ó w są bądź sami Cyganie, bądź naukowcy. Teksty drukowane są w j ę z y k u serbskochorwackim lub w jednym z d i a l e k t ó w cygańskich. Zestaw informacji jest dość szeroki, zawiera z a r ó w n o w i a d o m o ś c i polityczne, j a k i a r t y k u ł y popularnonaukowe dotyczące historii, języka i kultury C y g a n ó w , repor­ taże o Cyganach w J u g o s ł a w i i ; zamieszczane są również opowiadania i wiersze pisarzy pochodzenia c y g a ń s k i e g o , a także reklamy najnowszych płyt z m u z y k ą i piosenkami c y g a ń s k i m i . Pierwsze numery wydawane b y ł y w efektownej, barwnej szacie, dalsze (nr 5-9) — znacznie skrom­ niej, na gazetowym papierze i z c z a r n o - b i a ł y m i ilustracjami. Po ukaza­ niu się numeru 9, w roku 1973, zawieszono wydawanie czasopisma, powodem b y ł y trudności finansowe, lecz czynione są starania i b y ć m o ż e już w k r ó t c e „Krlo e Romengo" będzie kontynuowane. Redaktor pisma Slobodan Berberski jest także autorem kilku zbiorków poezji o te­ matyce c y g a ń s k i e j . P o n i e w a ż c y g a ń s k i ruch folklorystyczny i narodowy rozwija s i ę w J u g o s ł a w i i coraz ż y w i e j , n a l e ż y sądzić, ż e k o n s e k w e n c j ą tego będzie p o d j ę c i e b a d a ń a następnie publikacje naukowe realizowane przez samych C y g a n ó w 1 3 S p o ś r ó d badaczy p o d e j m u j ą c y c h aktualnie p r o b l e m a t y k ę c y g a ń s k ą w J u g o s ł a w i i n a j p o w a ż n i e j s z y dorobek mają na s w y m koncie (oprócz Uhlika) Barjaktarovic, Pavla S t r u k e l j i V a n ě k Siftar . N a j p e ł n i e j s z ą pracą ostatnich kilkunastu lat jest książka Cigani. Minulost v sedanjosti autorstwa Siftara; opracowanie to ma charakter monografii historycz­ no-socjologicznej i dotyczy C y g a n ó w Prekmurja (Słowenia), ale poprze­ dzone jest częścią dotyczącą historii C y g a n ó w w Europie. Po o m ó w i e ­ niu historii C y g a n ó w w P r e k m u r j u autor przedstawia socjologiczną ana­ lizę, starając s i ę r ó w n o c z e ś n i e u c h w y c i ć charakter zmian zachodzących w społeczności c y g a ń s k i e j , z w ł a s z c z a tych, które są wyrazem integracji C y g a n ó w z resztą s p o ł e c z e ń s t w a . Problem adaptacji C y g a n ó w stanowi także przedmiot s t u d i ó w Pavli Š t r u k e l j ; prowadzi ona r ó w n i e ż ba­ dania etnograficzne, m. in. nad profesjami i rzemiosłami c y g a ń s k i m i . Omawiane prace i badania dotyczą C y g a n ó w osiadłych, ci, którzy nadal 1 4 1 S 1 6 1 7 1 3 „Krlo e Romengo — Glas Roma", Beograd, 1973 nr 1-9. P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Sloveniji, Ljubljana 1964. " V . S i f t a r , Rozdrobíjenost kmetiiskih zemljiSč, „Svet ob Muri", I I I : 1958; Po ljudskem štetju, „Zadružni koledar Pomurja", Murska Sobota 1962; Cigani. Minulost v sedanjosti, Murska Sobota 1970. P. S t r u k e l j , Problem razvoja ciganske skupině na Dolenjskem in náčin prilagajanja civilizaciji, „Etnološki pregled", Ljubljana 1974. P. S t r u k e l j , Obrt in drugi viri za preživljanje pri Ciganih v Sloveniji, „Slovenski etnograf", Ljubljana 1970. 1 1 1 6 1 7 14 — Etnografia Polska t. X X I I Л �210 BADANIA W INNYCH K R A J A C H jeszcze w ę d r u j ą , s ą — jak do tej pory — w ł a ś c i w i e poza z a s i ę g i e m czy zainteresowaniami badaczy. W a ż n y m wydarzeniem było pierwsze sympozjum p o ś w i ę c o n e tema­ tycznie w całości Cyganom, ich kulturze i problemom s p o ł e c z n y m . Z a ­ kres t e m a t ó w i ich ilość zdają się ś w i a d c z y ć , że rozpoczyna się okres o ż y w i e n i a i rozwoju badań nad Cyganami w J u g o s ł a w i i . Sympozjum zorganizowane przez Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauki i Sztuki nosiło t y t u ł Život i običaji Roma u našoj zemlji (Zycie i oby­ czaje Cyganów w naszym kraju); o d b y ł o się ono w Belgradzie w dniach 13-16 października 1976 r. W trakcie sympozjum — p o m y ś l a n e g o jako o g ó l n y przegląd wiedzy o Cyganach w J u g o s ł a w i i — w y g ł o s z o n o aż 40 krótkich referatów. R e f e r u j ą c y m i byli z a r ó w n o naukowcy — pracownicy Akademii czy u n i w e r s y t e t ó w , pracownicy m u z e ó w — jak i nauczyciele czy nawet osoby nie zajmujące się profesjonalnie nauką. Wśród refe­ r u j ą c y c h byli także przedstawiciele C y g a n ó w ( R o m ó w ) działacze ze­ s p o ł ó w folklorystycznych i zrzeszeń c y g a ń s k i c h z r ó ż n y c h części J u ­ gosławii. N a j w i ę c e j referatów w y g ł o s i ł y osoby pochodzące z Serbii 27 iw tvm dwa naukowcv z Voivodinv stanowiacei okres autonomiczny Serbii), 8 w y g ł o s i l i przedstawiciele Macedonii, po 2 S ł o w e n i i i Czarnoe ó r v 1 B o ś n i (Nie wvstarjili z ż a d n y m referatem Drzedstawiciele Chor wacji - co jest dziwne z uwagi na silne ś r o d o w i s k o naukowe tej re publiki i znaczną ilość C y g a n ó w , jaka na jej obszarze przebywa) Sympozjum miało charakter ogólny, stąd trudno dopatrzeć się j a ­ kiegoś określonego profilu, a w ś r ó d r e f e r a t ó w zdarzały się i bardzo ama­ torskie próby. Uzyskano jednak w efekcie i n f o r m a c j ę na temat „stanu badań", co jest w a ż n y m etapem przed p o d j ę c i e m bardziej zorganizowa­ nych i systematycznych prac. N a j w i ę c e j referatów d o t y c z y ł o ogólnej prezentacji C y g a n ó w różnych r e j o n ó w J u g o s ł a w i i (ok. 15), poza tym omawiane b y ł y różne aspekty historii C y g a n ó w na P ó ł w y s p i e B a ł k a ń ­ skim; problemom rodziny i społecznej organizacji C y g a n ó w p o ś w i ę c o n o kilka w y s t ą p i e ń , kilka referatów o m a w i a ł o różne dziedziny folkloru C y ­ g a n ó w i wreszcie przedmiotem kilku b y ł y w s p ó ł c z e s n e przemiany spo­ łeczne. (W pojedynczych w y s t ą p i e n i a c h poruszono jeszcze kilka innych t e m a t ó w , jak np. problemy języka). W sumie sympozjum p o z w o l i ł o zo­ r i e n t o w a ć się w sytuacji, życiu i kulturze C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h w J u g o s ł a w i i . Wśród i n t e r e s u j ą c y c h w y s t ą p i e ń dwa zasługują jak sądzę • na szczególną u w a g ę , tak ze w z g l ę d u na s w o j ą treść, jak i ro­ dzaj analizy. S ą to: Covek i vrednosti i umotvorinama Roma (Człowiek i wartości w sztuce ludowej Cyganów) R a j k a Djuricia i Neki probierni društvene integracije Roma u društvenu sredinu na teritoriji ovštine Subotica (Niektóre vroblemv svolecznei adantacii Romów Cy­ ganów do środowiska społecznego na terytorium okręgu Subotica) autorstwa m ł o d e g o socjologa Mariji Biači D o p e ł n i e n i e m sympozjum b y ł pokaz f i l m ó w o Cyganach oraz wy- �BADANIA W INNYCH KRAJACH 211 jazd do jednego z miasteczek Serbii, gdzie osiedlona jest spora liczba Cyganów. W sympozjum uczestniczyło wiele osób nie tylko z k r ę g ó w naukowych, ale także przedstawicieli społeczności c y g a ń s k i e j ; ich g ł o s y w dyskusji b y ł y chyba n a j ż y w s z e . Całość referatów sympozjum przygo­ towywana jest do wydania drukiem. Można się spodziewać, że sympoz­ jum Život i običaji Roma u našoj zemlji stanie się w a ż n y m krokiem k u systematycznym i p e ł n i e j s z y m badaniom C y g a n ó w w Jugosławii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deb1d60b448ecf32d90d2f6faa6f530c.pdf 735bf9a2eca087d3c094de698a2f710f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:544 Title A name given to the resource Juliusz Zborowski / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.44-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gładysz, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MIECZYSŁAW GŁADYSZ JULIUSZ Z historii ZBOROWSKI etnograjii Podhala Żaden z historyczno-etnograficznych regionów Polski nie posiada tak l i c z n y c h i różnorodnych opracowań z zakresu k u l t u r y l u d o w e j , i to dokonanych w większości przez z n a k o m i t y c h badaczy, j a k właśnie K a r ­ p a t y . Liczba pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h dla tego obszaru jest znacznie wyższa aniżeli d l a sąsiedniej n i z i n n e j Małopolski l u b Śląska. Ż y w e i ciągle narastające zainteresowanie obszarami górskimi m a swoje głębsze powody. Uwagę badaczy zajmuje nie t y l k o urzekająca przyroda, ale także człowiek i jego k u l t u r a nasycona znaczną ilością p r a s t a r y c h i odrębnych elementów właściwych różnym, a nierzadko o d ­ ległym epokom. Szczególnie Podhale budziło najwyższe zainteresowanie, i to w i e l u uczonych . Chociaż od p a r u dziesiątków l a t już dobrze „sceprzało", j a k to t r a f n i e określił J a n G w a l b e r t P a w l i k o w s k i , t o przecież niektórzy badacze spodziewają się jeszcze znaleźć t u t a j elementy k u l ­ t u r o w e przydatne do r e k o n s t r u k c j i czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . I chociaż w ostatecznym p o d s u m o w a n i u w y s u w a n e koncepcje mogą okazać się zawodne, n i e m n i e j jest pewne, że k u l t u r a l u d o w a tego r e g i o n u odznacza się wyjątkowym s k u p i e n i e m t r a d y c y j n y c h elementów, które na t y m obszarze znalazły dogodne w a r u n k i p r z e t r w a n i a . Zachowane elementy wskazują, że m i m o sprzyjających warunków środowiskowych w y t w o r y k u l t u r o w e związane z gospodarką pasterską nie posiadały przewagi n a d jej składnikami przynależnymi do gospodarki r o l n o - h o d o w l a n e j . Jeśli dotąd istniał pogląd odmienny, to jest o n po p r o s t u w y n i k i e m b r a k u odpowiednich opracowań podstawowych zajęć ludności Podhala, j a k i m i jest r o l n i c t w o i hodowla, a także n i e j e d n o k r o t n i e rzemiosło. T e n n i e г 2 1 cz. Zob. 1, Bibliografia Warszawa historii 1960; K . kultury Polak, 1950—1967. 2 „Wierchy", R. 7: 1929, s. 210. ludowej Bibliografia Karpat górska, pod r e d . M. „Wierchy", Gladysza, R. 20—35: �JULIUSZ ZBOROWSKI 45 uzasadniony pogląd zaciążył nad dotychczasowymi k i e r u n k a m i badań, zaciemniając właściwy obraz k u l t u r o w y nie t y l k o Podhala, ale także i n n y c h regionów k a r p a c k i c h . W związku z t a k i m t r a k t o w a n i e m k u l ­ t u r y , ograniczającym się głównie do pasterstwa i s z t u k i , można b y z pożytkiem przytoczyć głęboką wypowiedź Jana B a u d o u i n de Courtenay z okazji dialektologicznych badań r e g i o n a l n y c h : „przedmiot t r a k t o w a n y ze z b y t wielką badawczą miłością w y r a s t a pod m i k r o s k o p e m drobiazgo­ w y c h poszukiwań ponad właściwą miarę i w porównaniu z i n n y m i ulega przecenieniu" . 3 Przechodząc do scharakteryzowania działalności naukowo-badawczej i k u l t u r a l n e j Juliusza Zborowskiego należy podkreślić, że chociaż uległ on całkowicie czarowi Podhala „niewolącemu serca l u d z i z d o l i n " (W. O r ­ kan) i m i m o t r u d n y c h warunków m a t e r i a l n y c h n i g d y go nie opuścił, to przecież umiał zachować stosunek k r y t y c z n y do wszelkich hipotez i koncepcji związanych z genezą k u l t u r y podhalańskiej. Nakreślenie s y l ­ w e t k i Zborowskiego i jego działalności ukazującej zasadniczy p l o n życia w y m a g a chociaż krótkiego scharakteryzowania czasów, w których w y ­ rósł i pracował. Juliusz W i k t o r Z b o r o w s k i , u r . 8 I V 1888 r. w e L w o w i e , g i m n a z j u m i studia wyższe kończy w K r a k o w i e . Wyszedł z językoznawczej szkoły U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego skupiającej jako profesorów z n a k o m i t y c h czy nawet genialnych uczonych o szerokich horyzontach n a u k o w y c h , a p r z y t y m umiejących ze sobą współpracować i odpowiednio kierować s w o i m i w y c h o w a n k a m i . B y l i to przede w s z y s t k i m J a n Rozwadowski, Jan Łoś i K a z i m i e r z N i t s c h . Wszyscy trzej zajmują w y b i t n e miejsce w dziejach językoznawstwa polskiego, i m też nauka zawdzięcza n i e ­ bywały r o z k w i t t e j d y s c y p l i n y zapoczątkowany w 1877 r. przez L u c j a n a M a l i n o w s k i e g o . Dodajmy, że ci trzej uczeni posiadają też chlubną kartę w dziejach e t n o g r a f i i p o l s k i e j . 4 5 Atmosfera, w której wyrastał Z b o r o w s k i , odbiła się wyraźnie na późniejszej jego działalności. Ze studiów językowych wyniósł przede w s z y s t k i m umiejętność posługiwania się ścisłymi m e t o d a m i b a d a w c z y m i i u j m o w a n i a faktów k u l t u r o w y c h w powiązaniu z procesami h i s t o r y c z ­ n y m i , szerokość poglądów na rozwijające się zjawiska, a nade wszystko 3 K. N i t s c h , Z e wspomnień językoznawcy, K r a k ó w 1960, s. 241. P r o f . J . Z b o r o w s k i zmarł w Z a k o p a n e m 15 V I 1965 r. Ważniejsze w y d a r z e n i a z jego życia zostały p o d a n e w artykułach: W. A n t o n i e w i c z , O Juliuszu Zbo­ rowskim, „Lud", t. 49: 1963 (1965), s. I — X I I ; S . U r b a ń c z y k , Sp. Juliusz Zbo­ rowski, „Język P o l s k i " , R. 46: 1966, s. 9 — 1 2 ; W. K r y g o w s k i , „Wierchy", R . 34: 1966, s. 348—349. 4 Zob. np. Sprawozdanie tropologiczno-Archeologiczne op. cit., s. 215 n. 5 z posiedzeń Komisji antropologicznej, „Materiały A n i E t n o g r a f i c z n e " , l. 14: 1919, s. V I I п.; Nitsch, �46 MIECZYSŁAW GŁADYSZ najcenniejszą wartość ludzką — potrzebę współdziałania. Nasuwa się jednak p y t a n i e , dlaczego Z b o r o w s k i m i m o rozpoczętej z dużym sukce­ sem p r a c y n a u k o w e j , t a k ceniony przez swoich profesorów, n i e w y b i e r a n o r m a l n e j k a r i e r y u n i w e r s y t e c k i e j , j a k to u c z y n i l i niektórzy z jego kolegów, ale o d językoznawstwa przechodzi do e t n o g r a f i i i całe życie poświęca bądź co bądź wąskiemu r e g i o n a l i z m o w i podhalańskiemu. W h i s t o r i i e t n o g r a f i i polskiej sprawa ta nabiera szerszego znaczenia. W a r t o j e j też poświęcić słów k i l k o r o . Z b o r o w s k i nie był w nauce p i e r w ­ szym, który z językoznawstwa, a głównie poprzez dialektologię przeszedł do e t n o g r a f i i . Należeli już do t e j g r u p y w końcu X I X w . uczniowie L . M a l i n o w s k i e g o : R. Zawiliński, zasłużony sekretarz Sekcji E t n o g r a ­ ficznej P A U i j e d y n y spośród Polaków zajmujący się kulturą ludową Czadeckiego; S. M a t u s i a k , autor w i e l u r o z p r a w o g r u p i e lasowskiej, l u b W. Kosiński, p i e r w s z y poważny badacz g w a r y i k u l t u r y Podhalan. Był to niewątpliwy w p ł y w t r a d y c j i Malinowskiego, który pozostawił jeden z najlepszych do dziś opisów życia i k u l t u r y Ślązaków. Zresztą i J . K a r ­ łowicz z wykształcenia był przecież językoznawcą. Jakież mogły być p o w o d y wiązania się z etnografią w i e l u badaczy posiadających wykształcenie i n n y c h d y s c y p l i n , j a k archeologii, a n t r o p o ­ logii, socjologii, h i s t o r i i l u b też p r z y r o d y , pominąwszy pracujących na pograniczu i i n n y c h n a u k . Jest to niewątpliwie zjawisko złożone. W związku z językoznawcami przesuwającymi się w k i e r u n k u e t n o g r a f i i w a r t o przytoczyć trafną uwagę K . Nitscha wypowiedzianą na marginesie c h a r a k t e r y z o w a n i a s y l w e t k i R. Zawilińskiego. „Łatwiej było — pisze N i t s c h — z etnografią, która w przeciwieństwie do ściśle już sformuło­ wanego językoznawstwa polegała w t e d y n a dość nieokreślonym zbie­ r a c t w i e . D l a żywej, a n a u k o w o m n i e j dokładnej umysłowości Zawiliń­ skiego była t o droga pociągająca, wyszedł nią też poza ciasne życie zwykłego nauczyciela" . A l e z d r u g i e j s t r o n y w i e l u doskonale p r z y g o ­ t o w a n y c h dialektologów zdawało sobie sprawę, że badanie g w a r y m u s i pozostawać w ścisłym związku ze znajomością k u l t u r y l u d o w e j . T e n n i e u s t a n n y k o n t a k t ze wsią, możliwość głębszego spojrzenia na cechy językowe poprzez znajomość k u l t u r y , wciągały w i e l u językoznawców w nową, a niewątpliwie szerszą dziedzinę badań. Z j a w i s k o to r o z p a t r y ­ w a n e w p e r s p e k t y w i e czasu nasuwa zapewne h i s t o r y k o w i etnografii n i e ­ jedną uwagę. Niewątpliwie było ono bardzo pożyteczne d l a r o z w o j u e t n o g r a f i i , że zaś w i e l u spośród w t e n sposób wchodzących adeptów t e j d y s c y p l i n y s k o r y c h do uogólnień wnosiło sporo zamętu — to już inna sprawa. W w y p a d k u Zborowskiego zaważyły p o w o d y związane raczej z jego właściwościami p s y c h i c z n y m i . Należał do t e j g r u p y uczonych, 6 6 Ibidem, s. 200. �JULIUSZ 47 ZBOROWSKI którzy już w p i e r w s z y c h latach studiów przystępują do badań, dając w y r a z swej samodzielności. Praca naukowo-badawczą staje się dla n i c h w s z y s t k i m , a egzaminy niepotrzebną stratą czasu. Z b o r o w s k i po n a p i ­ saniu r o z p r a w y d o k t o r s k i e j zbagatelizował sobie odbycie r y g o r o z u m , tracąc szanse normalnego w s p i n a n i a się po szczeblach k a r i e r y u n i w e r s y ­ teckiej. Pozostawał m u t y l k o zawód nauczyciela gimnazjalnego. Była t o jednak n a t u r a z b y t żywa, doskonale orientująca się w ówczesnych prą­ dach n a u k o w y c h i a r t y s t y c z n y c h zrodzonych w atmosferze Młodej P o l s k i . L i t e r a t u r a wzbogaca się słownictwem g w a r o w y m , m o t y w y l u d o w e w c h o ­ dzą do s z t u k i . Rozwija się w i e l k a akcja ludowego przemysłu a r t y s t y c z ­ nego k i e r o w a n a na Podhalu przez znakomitego g r a f i k a W. Skoczylasa, prezesa „Sztuki Stosowanej Podhalańskiej". Prace W. M a t l a k o w s k i e g o i S. W i t k i e w i c z a porywają miłośników Góralszczyzny swoją głębią uję­ cia. W t y m też czasie Sekcja Ludoznawcza Polskiego T o w a r z y s t w a T a ­ trzańskiego, której założycielem był Bronisław Piłsudski, u z d o l n i o n y badacz p i e r w o t n e j k u l t u r y Ajnów, Gilaków i Oroczonów , nawołuje ode­ z w a m i do systematycznych badań i gromadzenia wytworów k u l t u r y Podhalan . N i e zapominajmy, że ponadto działalność l i t e r a c k a W. T e t m a ­ jera i W. O r k a n a wytworzyła atmosferę, która odpowiadała wrażliwej psychice młodego „zastępcy nauczyciela" w N o w y m T a r g u . Z b o r o w s k i sam przyznaje, że uległ s u g e s t y w n y m wpływom Piłsudskiego, który choć nie posiadał wykształcenia etnograficznego, przecież był obdarzony n i e ­ zwykłą zdolnością głębszego u j m o w a n i a zagadnień k u l t u r o w y c h ; dzięki właśnie t y m osobistym zaletom utwierdził u Zborowskiego potrzebę badań etnograficznych. „Stopniowo — pisze o t y m Z b o r o w s k i — skrę­ ciłem całkiem na ludoznawstwo, to zawdzięczam n i e t y l k o zetknięciu się z Góralszczyzną i j e j codziennym życiem, ale w znacznej mierze n o w e m u znajomemu, który organizując etnograficzne badania w Z a k o ­ panem i na P o d t a t r z u , rychło się uwiedział o n o w y m miłośniku Podhala, grasującym w N o w y m T a r g u i o k o l i c a c h " . Niewątpliwie już w t y m czasie Z b o r o w s k i zbierając t e k s t y gwarowe i pierwsze opowieści góral­ skie wchodzi coraz głębiej w n u r t k u l t u r y podhalańskiej. 7 8 9 Musiał już w t e j dziedzinie n a u k i posiadać znaczne rozeznanie, skoro jesienią 1920 r . rezygnuje z redagowania „Gazety Podhalańskiej" i p r a c y w g i m n a z j u m n o w o t a r s k i m , decydując się n a objęcie stanowiska k u ­ stosza w M u z e u m Tatrzańskim oraz sprawowanie bezpośredniej o p i e k i 7 Zob. W. Zakopane S i e r o s z e w s k i , 1914—1921, s. V — X X X ; wiadomości podanej Bronisław Nitsch, Piłsudski, „Rocznik Podhalański", t. 1, op. cit., s. 210—216. B . Piłsudski wg p r z e z „Gazetę Podhalańską" (R, 6: 1918 n r 24) utonął w S e ­ k w a n i e 17 V 1918 r. Pełną biografię opr. Z b o r o w s k i , m a s z . ss. 140, M u z . T a t r z . 8 „Gazeta Podhalańska", R . 2: 1914 n r 5, s. 9. 9 J.Z b o r o w s k i , W s p o m n i e n i a , „Ziemia", R. 24: 1934 n r 1—2, s. 5 n. �48 MIECZYSŁAW GŁADYSZ nad działem e t n o g r a f i c z n y m . Odtąd też z niesłabnącą przez dziesiątki lat pasją z a j m u j e się szeroko pojętym f o l k l o r e m , a więc literaturą ustną, w i e r z e n i a m i i obyczajowością oraz muzyką ludową. Chociaż z czasem działalność jego staje się coraz bardziej rozległa, wykraczająca poza j ę ­ zykoznawstwo, f o l k l o r i etnografię, przecież dotyczyła zawsze zagadnień związanych z Podhalem. D o d a j m y , że niemały udział w e w p r o w a d z e n i u Zborowskiego w regionalną pracę kulturalną posiadał zespół działaczy podhalańskich i spisko-orawskich rozwijających wówczas w N o w y m T a r ­ gu żywą akcję społeczną i polityczną związaną ze s p r a w a m i plebiscyto­ w y m i na Spiszu i O r a w i e . O r g a n e m tego zespołu była właśnie „Ga­ zeta Podhalańska", z którą współpracował i przez krótki czas był j e j redaktorem . 10 I. D Z I A Ł A L N O Ś Ć NAUKOWA O p u b l i k o w a n y dorobek n a u k o w y Juliusza Zborowskiego zawiera w p r a w d z i e n i e w i e l e prac samoistnych, obejmuje natomiast kilkadziesiąt k o n s t r u k c y j n i e z w a r t y c h i metodycznie dojrzałych r o z p r a w , artykułów, tyleż obszernych interesująco ujętych sprawozdań z działalności M u ­ zeum Tatrzańskiego bądź i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w o - k u l t u r a l m y c h z a j ­ mujących się Podhalem. N a d t o dochodzi sporo w n i k l i w y c h recenzji i n o ­ tát materiałowych o różnorodnej treści w większości z zakresu k u l t u r y l u d o w e j i g w a r y . W sumie jest to p l o n pokaźny, bo liczący około 150 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h n i e j e d n o k r o t n i e o dużych wartościach po­ znawczych. Należy p r z y t y m podkreślić, że wyrósł on obok w i e l o r a k i c h wyczerpujących zajęć związanych z k i e r o w a n i e m M u z e u m Tatrzań­ skiego, placówki sporej, która do końca I I w o j n y światowej nie posiadała u s t a b i l i z o w a n y c h podstaw m a t e r i a l n y c h . N i e były to więc dogodne w a ­ r u n k i do przeprowadzania systematycznej p r a c y badawczej. Z b y t często rozpraszany zasób twórczej energii na wieloraką działalność nie t y l k o naukową, ale także organizacyjną i społeczną, musiał zaciążyć nad p l o ­ n e m b a d a w c z y m Zborowskiego. Dlatego n i e mógł osiągnąć rezultatów, na j a k i e było stać tego uzdolnionego i dobrze przygotowanego badacza. 11 R u c h e m t y m kierował z n a k o m i t y działacz i o r g a n i z a t o r życia k u l t u r a l n e g o i p o l i t y c z n e g o n a P o d h a l u , d r J a n B e d n a r s k i . Współpracowali z n i m : W ł a d y s ł a w O r k a n i r e d a k t o r z y „Gazety Podhalańskiej", F e l i k s Gwiżdż, T o m a s z Buła i i n . Z b o r o w s k i p o d p i s y w a n y był j a k o r e d a k t o r o d p o w i e d z i a l n y tego p i s m a od 1918 r. do września 1920 r. 10 Pełny z e s t a w b i b l i o g r a f i c z n y p r z y g o t o w u j e Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e . Niektórych p o z y c j i Z b o r o w s k i n i e podpisywał a n i nie oznaczał p s e u d o ­ n i m a m i l u b k r y p t o n i m a m i . P o d s t a w o w e z e s t a w i e n i a : zob. W. J o s t o w a, „ L u d " , t. 49: 1963 (1965), s. X I I I — X V I I i 774—776. 11 �JULIUSZ 49 ZBOROWSKI Do takiego stanu przyczyniły się nie t y l k o źle rozplanowane akcenty wysiłku i w a r u n k i pracy, ale także środowisko, w którym żył i działał. Zresztą t e n b r a k zdecydowanego w y b o r u między s p r a w a m i i s t o t n y m i dla n a u k i a doraźnie e f e k t y w n y m i należy do zjawisk częstych u osób obdarzonych, t a k j a k Z b o r o w s k i , dużą wrażliwością psychiczną. Chociaż pełny dorobek n a u k o w y Zborowskiego n i e jest jeszcze znany, gdyż sporo prac i materiałów pozostaje w rękopisach , to jednak p r z e ­ gląd dotychczasowych p u b l i k a c j i orientuje nas dostatecznie w k i e r u n ­ kach podejmowanej przez niego działalności. W p r a w d z i e p r o d u k c j a n a u ­ k o w a narastała głównie wokół dwóch dziedzin zainteresowań, t j . języ­ k o z n a w s t w a (szczególnie d i a l e k t o l o g i i i nazewnictwa) oraz f o l k l o r u , d o ­ tyczyła również i i n n y c h zagadnień etnograficznych, a także m u z e a l ­ n i c t w a . O p r a c o w y w a n e coraz to nowe p r z y c z y n k i źródłowe mogły w pewnej mierze świadczyć o zamyśle całościowego ujęcia k u l t u r y l u ­ dowej, jednak w i e l e z n i c h nie pozostaje w t e m a t y c z n y c h związkach na t y l e , aby stanowić zręby większej k o n s t r u k c j i . Z b o r o w s k i zajmuje się również zagadnieniami społecznymi i k u l t u ­ r a l n y m i w związku z żywotną na t y m terenie odmianą r e g i o n a l i z m u , zwaną p o d h a l a n i z m e m . Ta działalność piśmiennicza, choć nie łącząca się ściśle z jego pracą badawczą, świadczy zarówno o szerokości z a i n ­ teresowań, j a k też t e n d e n c j i zastosowania osiągnięć n a u k i d l a potrzeb życiowych. W t y m zakresie doszedł do interesujących wniosków i uogól­ niających sformułowań . a. P r a c e j ę z y k o z n a w c z e . Pierwsze prace Zborowskiego w y ­ bijają się zdecydowanie ponad przeciętny poziom początkujących języko­ znawców. Ogłaszając k i l k a wartościowych przyczynków i recenzji staje się wkrótce „wielką nadzieją polskiej l i n g w i s t y k i " . Jeszcze obecnie t e świetne, a stosunkowo n i e w i e l k i e r o z p r a w k i należą nie t y l k o do h i s t o r i i 12 13 12 W k o r e s p o n d e n c j i do m n i e z dn. 30 V I 1963 r. Z b o r o w s k i w y m i e n i a następu­ jące p r a c e , które m a w skiego wykończenia, przygotowaniu: przeróbek ,,a) Z z a k r e s u dziejów itd. w y m a g a j ą : 1. N a j s t a r s z e Muzeum dzieje Tatrzań­ Muzeum Ta­ trzańskiego 1888—1892; 2. D z i e j e S e k c j i L u d o z n a w c z e j T o w . Tatrzańskiego i M u z e u m Tatrzańskiego (wspomnienia kresu w folkloru: federaci (bardzo długa chryja n a Boże N a r o d z e n i e ; z Zakopanego, artykułach 1911—1918; 3. 1. H i s t o r y c z n e p o d a n i a barscy widowiska latach „Grand Hotel Muzeum już Nowego Targu, góralskie: do P r a c Tatarzy, Szwedzi, i Materiałów nie w s p o m i n a m . Chyba dość na trzeba stare H. Paryskiego, Zbiory prof. wspomnienia uzupełnić. O i n n y c h lata. Niektóre Zborowskiego, opublikowaną „Przekrój", 1965, s. 8. 13 Z o b . Regionalizm 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I podhalański, artykuły, przerobić, j a k o że c z a s y się zmieniły i m o c p i s a n i n y stała się n i e a k t u a l n a " . Z o b też notatkę n a t e n t e m a t W. husyci, k o n ­ P T L ) ; 2. S c e n i c z n e 3. T e k s t y : b a j k i , p o d a n i a , zabobony, Kościeliska. W s z y s t k o p i s a n e w c z a s i e o k u p a c j i , muszę g r u n t o w n i e przez Tatrzańskie" o gościnnych p o k o j a c h w b u d y n k u M u z . T a t r z . 1-921—1939). b) Z z a ­ „Wierchy", R . 8: 1930, s. 204—223. n r 1067: �50 MIECZYSŁAW GŁADYSZ językoznawstwa, ale są użyteczne. Do n i c h n p . zaliczyć trzeba rozprawkę o archaizowaniu i archaizmach j ę z y k o w y c h . T u t a j po raz pierwszy należycie została naświetlona f u n k c j a archaizmów i i c h stylizacja, p r z y ­ czyniając się t y m s a m y m do podważenia dotychczasowych scholarskich wzorców s t y l i s t y k i t r a d y c y j n e j . u Juliusz Zborowski Z b o r o w s k i zbierając systematycznie materiały g w a r o w e i f o l k l o r y ­ styczne na Podhalu nie był zadowolony z t e c h n i k i zapisu. J a k k o l w i e k posługiwał się już wówczas fonografem p r z y n o t o w a n i u w y p o w i e d z i informatorów, przecież ów przyrząd zaopatrzony w tubę gramofonową i wałek w o s k o w y budząc w i e l e sensacji przynosił więcej kłopotu niż Z dziejów języka nowopolskiego, „Język P o l s k i " , R . 1: 1913 n r 5—7, s. 1 2 9 — 138, 161—171, 199—209, 224; N a artykuł t e n z w r a c a u w a g ę : К. В u d zу к, Stylistyka teoretyczna w Polsce, W a r s z a w a 1946, s. 406. 14 �JULIUSZ 51 ZBOROWSKI pożytku. Ambicją młodego badacza było posiadanie bardziej sprawnego i n s t r u m e n t u pomocniczego. Dowiadywał się też nieustannie w zagranicz­ n y c h w y d a w n i c t w a c h o udoskonaleniach tego cennego X I X - w i e c z n e g o w y n a l a z k u . M i m o b r a k u należytej pomocy technicznej osiągnięcia b a ­ dawcze Zborowskiego musiały być jednak znaczne, skoro prof. N i t s c h publikując część przez niego zebranych materiałów opatruje następującą uwagą: „Teksty zapisane przez Juliusza Zborowskiego, kustosza M u ­ zeum Tatrzańskiego w Zakopanem, doskonałego znawcę języka i k u l t u r y podhalańskiej, w latach 1911—1916" . Najbardziej zaawansowane opracowania z tego okresu ogłasza Zbo­ r o w s k i w „Gazecie Podhalańskiej" i w czasopismach „Ziemia", „Lud", „Język P o l s k i " i „Rocznik S l a w i s t y c z n y " . Przede w s z y s t k i m nazewnictwo i słownictwo g w a r o w e pasjonowały młodego badacza, do nich też był najlepiej p r z y g o t o w a n y . Chcąc zachęcić i n n y c h do gromadzenia m a t e r i a ­ łów w t y m zakresie opracowuje bardzo pożyteczne wskazówki d l a zbie­ raczy t e r e n o w y c h . W t e j krótkiej broszurce traktującej o sposobach zbierania nazw geograficznych wskazuje n a podstawowe zasady, ważne zresztą d l a każdej p r a c y terenowej, a m i a n o w i c i e na sposoby zbierania, porządkowania i przedstawiania zebranego materiału. Z b o r o w s k i w y ­ kazuje znakomite opanowanie p r e c y z y j n y c h metod językoznawczych, które będą m u służyły p r z y dalszych badaniach f o l k l o r y s t y c z n y c h i e t ­ nograficznych. W ciągu przeszło półwiećznej różnorodnej działalności Z b o r o w s k i nieraz w r a c a do tematów z dziedziny d i a l e k t o l o g i i zachęcany zwłaszcza przez prof. К. Nitscha. Z ostatnich tego rodzaju p o z y c j i n a szczególną uwagę zasługuje r o z p r a w k a p t . Od „wałaski" do „watażki" . b. P r a c e f o l k l o r y s t y c z n e i e t n o g r a f i c z n e . Zborow­ s k i — j a k już wspomniałem — nie poprzestaje na f o r m a l n y m r e j e s t r o ­ w a n i u g w a r y , ale chcąc pogłębić badania dialektologiczne poczyna zapo­ znawać się z całością k u l t u r y Podhala. Wkrótce t e n n o w y k i e r u n e k badań miał przynieść pierwsze k o n k r e t n e r e z u l t a t y . W t y m zakresie również nie poprzestaje na zamkniętym kręgu zbierania materiałów j a k o sumy 15 16 17 1S 15 Chodziło t u głównie o i n n y t y p przyrządu w y p r o d u k o w a n e g o p r z e z berlińską firmę „Der L a u t " , która zaczęła wyrabiać n o w o c z e s n e s p r a w n e a p a r a t y utrwalające teksty państwowej g w a r o w e , a pracującą m . i n . d l a prof. Doegena, kierownika „Berliner L a u t b i b l i o t h e k " . Była to j e d n a k n a ówczesne możliwości z b y t aparatura, Fonograf bo na cena jej usługach wynosiła dialektologii około 3500 R M . Zob. i etnografii też muzycznej L. w kosztowna K a c z m a r e k , Polsce, „Biuletyn F o n o g r a f i c z n y " , z. 1, 1953, s. 19—54. 16 K. 17 Wskazówki Nitsch, Wybór polskich do zbierania nazw tekstów gwarowych, geograficznych, T o w a r z y s t w a Miłośników Języka P o l s k i e g o n r 4). 18 „Język P o l s k i " , t. 34: 1954, s. 125—128. Lwów 1929, s. 34. K r a k ó w 1923, ss. 32 ( B i b l i o t e k a �52 MIECZYSŁAW GŁADYSZ faktów, ale kierując się k u szerszym h o r y z o n t o m , dąży do poznania pełni życia i p s y c h i k i górali podhalańskich. Staje się wkrótce rzeczy­ wiście j e d n y m z najpoważniejszych znawców nie t y l k o gwary, lecz także i k u l t u r y Podhala, gromadząc obfite i różnorodne materiały, j a k i c h n i k t dotychczas nie zebrał z tego obszaru. Z t y c h bogatych zasobów m i e l i w ciągu w i e l u l a t czerpać zarówno językoznawcy, j a k też etnografowie. Nie było w p r o s t badacza Podhala, który b y n i e korzystał z materiałów bądź i n s t r u k t y w n y c h wskazówek Zborowskiego, przystępując do studiów nad kulturą l u b gwarą t e j części góralszczyzny k a r p a c k i e j . Właściwie Z b o r o w s k i nie zdołał wykorzystać w pełni zebranych m a ­ teriałów. W pracach o p u b l i k o w a n y c h nie wyszedł z fazy p r z y c z y n k a r stwa nie t y l k o językoznawczego, ale również etnograficznego. N a w e t nagromadzone znaczne zasoby materiałowe, g r u n t o w n e przygotowanie naukowe, twórcze uzdolnienia, j a k też wspaniały talent pisarski okazały się niewystarczające wobec b r a k u odpowiednich warunków pracy. Analizując działalność Zborowskiego, chociaż odnosi się wrażenie, iż pozostawiony p l o n jest niedokończonym dziełem życia, w i d z i m y d o ­ skonałego badacza i świetnego popularyzotora żywotnych zagadnień Podhala. Charakteryzując ogólnie należy stwierdzić, że zarówno p r z e ­ mawiał z niebywałą swadą, j a k też pisał polszczyzną pełną zadzierżystości i stylistycznej u r o d y , posiadał zdolność stawiania zagadnień i w y ­ d o b y w a n i a głębszego znaczenia z niepozornych często zjawisk k u l t u r y . Dzięki t y m u z d o l n i e n i o m naukowo-badawczym, twórczej jasności i swo­ bodzie wysławiania się Z b o r o w s k i pobudzał czytelnika i słuchacza do d a l ­ szych uzupełniających poszukiwań albo głębszej r e f l e k s j i . T e n na wskroś rasowy badacz poszukujący nieustannie nowoczesnych m e t o d p r a c y n a ­ kreśla chętnie szerokie tło społeczno-gospodarcze dla opisywanych w y ­ tworów, wyjaśniając w t e n sposób niejeden f a k t historyczny. Stąd też jego nieprzeciętne zamiłowanie do poszukiwań a r c h i w a l n y c h , dające możliwość naświetlania wyników współczesnych badań terenowych, a także pogłębiania uogólnień l u b lepszego zrozumienia toczących się procesów h i s t o r y c z n y c h . Zborowskiego zawsze pasjonowała przeszłość tutejszego l u d u ; badał więc odległe k o n f l i k t y społeczne wyrosłe na skalistej glebie Podtatrza. Stąd to jego baczna uwaga zwrócona na p r o b l e m zbójnictwa. W l i c z n y c h na t e n temat studiach przebija n i e t y l k o s y m p a t i a do t y c h , „co świat równali", ale głębsze zrozumienie znaczenia l u d o w e j l i t e r a t u r y u s t n e j , jej ideologicznego oddziaływania na postawy chłopskie j a k o w y r a z u o p o 19 Pieśń o standrechcie s. 7 1 — 9 3 ; Kostka-Napierski s. 304 п.; W poszukiwaniu 1954, s. 174 п., i i n . 19 i Proćpakowej w poematach czorsztyńskiej bandzie z roku 2795, „ L u d " , t. 28: 1929, Styczyńskiego, „Wierchy", R . 20: 1951, tradycji, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 8: �JULIUSZ 53 ZBOROWSKI r u i z n a k o m i t e j b r o n i w walce klasowej. A u t o r nie podaje h i s t o r y c z n y c h ciekawostek związanych ze zdarzeniami a k c j i zbójnickich, ale w y s u w a m o t y w y zasadnicze, związane z istotą zmagań chłopskich z wyniszcza­ jącym wieś u s t r o j e m feudalno-pańszczyźnianym. Ostrość występujących zadrażnień naświetla nie wąskim ekonomizmem, ale w y c h o d z i z zało­ żeń materialistycznego u j m o w a n i a dziejów w a l k i o środki p r o d u k c j i . W podobny sposób, również n a przykładzie zbójnictwa, będzie te za­ gadnienia rozwiązywał później G r i e k o w l u b M i l l e r . W opowiadaniach dotyczących przeszłości Podhala zwraca szczególną uwagę na ludowe i n t e r p r e t a c j e postaci i zdarzeń h i s t o r y c z n y c h , opie­ w a n y c h w folklorze góralskim. Interesuje go mechanizm powstawania wątków i f o r m y i c h przeobrażeń. Ze szczególnym zamiłowaniem g r o ­ m a d z i d o k u m e n t y historyczne i zbiera materiały do l u d o w y c h w y o b r a ­ żeń o postaciach i f a k t a c h h i s t o r y c z n y c h oraz śledzi i c h odbicia w u t w o ­ rach l i t e r a c k i c h . Radzi opisywanie nawet niedawno zaszłych w y p a d ­ ków, aby w t e n sposób można było lepiej zrozumieć proces powstawania l u d o w y c h utworów. W pracach terenowych przestrzega wierności zapisu, traktując go jako d o k u m e n t , który n i e może być zmącony n a j m n i e j s z y m u b a r w i e n i e m l i t e r a c k i m , a zapisywane u t w o r y k o n f r o n t u j e z f a k t a m i historycznymi. Na t e n sam głębszy n u r t u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h związanych ze stosunkami społeczno-ekonomicznymi na Góralszczyźnie wskazuje Z b o r o w s k i , g d y kreśli s y l w e t k i badaczy l u b podróżników przebywających w T a t r a c h w X I X w . (Staszic, Goszczyński, M u n d t , A l t i in.) mówiąc 0 i c h żywych zainteresowaniach kulturą i szczerym stosunku do m i e j ­ scowej ludności. 2 0 Z b o r o w s k i najchętniej pracował na pograniczu językoznawstwa 1 e t n o g r a f i i . N a t y m o d c i n k u badań poruszał się n a j p e w n i e j . Z tego zakresu jego n i e w i e l k i e r o z m i a r a m i , ale świetnie Skonstruowane prace oparte na świeżym materiale t e r e n o w y m zawsze budziły szczere za­ interesowanie zarówno językoznawców, j a k i etnografów. M a m na m y ­ śli przede Wszystkim jego n a u k o w y wkład w dziedzinę nazewnictwa. Na podstawie licznych poszukiwań t e r e n o w y c h i a r c h i w a l n y c h opraco­ wał szereg artykułów cennych d l a h i s t o r i i osadnictwa Podhala. Cho­ ciaż prace te powstały przed trzydziestu p a r u l a t y , przecież nadal należą do p o d s t a w o w y c h , j a k n p . materiały do nazw zwierząt, p rz e z w is k gó­ ralskich, nazw g r u p etnograficznych oraz k i l k u miejscowości Podhala . 21 Myliłby się ten, k t o b y uważał, że t y l k o k u l t u r a t r a d y c y j n a zajmo20 Góralskie podania o Szwedach i „Potop" Sienkiewicza, „Światowit", t. 24: 1962, s. 677—688. 21 Zob. W. T a s z y c k i , Bibliografia onomastyki polskiej, Kraków 1960, s. 335. �54 MIECZYSŁAW GŁADYSZ wała Zborowskiego. Badacz t e n , doskonale umiejący opisywać zjawiska k u l t u r o w e ubiegłych epok, świetnie obserwuje współczesne życie w s i . Przykładem tego może być artykuł na temat m o d y w i e j s k i e j . A u t o r porusza t a m jedno z n a j a k t u a l n i e j s z y c h zagadnień p o t r a k t o w a n e bardzo szeroko. Z j a w i s k o to śledzi w dziedzinie s t r o j u , w zdobnictwie, b u d o w ­ n i c t w i e , obserwuje je w f o l k l o r z e m u z y c z n y m , l i t e r a c k i m i t d . Zagadnie­ nie m o d y nie było na ogół dotychczas jasno postawione w badaniach terenowych, toteż pracę podjętą przez Zborowskiego należy uważać za nowatorską, przyczyniającą się do szerszego u j m o w a n i a zjawiska prze­ mian w kulturze ludowej. Znaczną wartość naukową posiadają k r y t y c z n e u w a g i Zborowskiego czynione w związku z recenzowaniem prac językoznawczych i etnogra­ f i c z n y c h . Podobnie należy traktować k r o n i k a r s k i e n o t a t k i o życiu n a u k o ­ w y m i k u l t u r a l n y m Podhala gęsto rozsiane w licznych czasopismach. Z b o r o w s k i prostuje i uzupełnia szereg poglądów językoznawców, etno­ grafów, głośnych regionalistów i i n . D o w o d e m celności oceny nawet t a k specjalnych zagadnień, j a k l u d o w a twórczość plastyczna, mogą być u w a g i na marginesie pracy T. Dobrowolskiego . „Niezależnie od k w e ­ stionowania trochę sztucznego podziału utworów rzeźbiarskich — p i ­ sze Z b o r o w s k i — uważam, że jest to istotnie dziełko o sztuce l u d o w e j , a nie e t n o g r a f i i . Natomiast b r a k ogólnego podłoża k u l t u r a l n e g o , t j . wła­ śnie etnograficznych danych, nakazuje r o z p a t r y w a n i e t a k i c h problemów również przez etnografów, z t y m jednak, iż n i e będą udawać znawców s z t u k i . Ideałem byłaby współpraca historyków s z t u k i i etnografów na jednym i t y m samym terenie" . 2 2 23 24 Recenzując prace o Podhalu nie t y l k o pisze o osiągnięciach badaczy, ale dorzuca nowe nieznane f a k t y , które n i e j e d n o k r o t n i e inaczej naświe­ tlają w y n i k i nawet w y b i t n y c h autorów. C z y n i to w sposób szczególny, zajmując się istotą zagadnienia, a nie n i e d o p a t r z e n i a m i autora. W t e n sposób unikał niepotrzebnych zadrażnień przyczyniając się w y d a t n i e do poszerzenia czy pogłębienia opracowanego t e m a t u . Z t a k wielką kulturą polemiczną pisywało niezbyt w i e l e osób. Z b o r o w s k i poszedł t u t a j śla­ d a m i w y b i t n e g o h u m a n i s t y , Jana G w a l b e r t a Pawlikowskiego. Recenzje Zborowskiego wyrastały na marginesie gromadzenia m a ­ teriałów do rozumowanej b i b l i o g r a f i i d l a całości k u l t u r y Podhala. W t y m celu wertował nieustannie bibliograficzne zestawienia Estreichera, J a n i ­ szewskiego, Müldnera czy Payera, co świadczy o jego w n i k l i w y c h poszu22 Moda i wieś góralska, „Ziemia", R . 15: 1930 n r 19, s. 393—402 (i odbitka). T- D o b r o w o l s k i , tabl. X X I I . 23 Z 1930 r. 24 korespondencji Śląska rzeźba ludowa Zborowskiego do prof. w drzewie, Т. K a t o w i c e 1930, ss. 31, Dobrowolskiego z dn. 29 I I I �JULIUSZ ZBOROWSKI 55 k i w a n i a c h a r c h i w a l n o - b i b l i o t e c z n y c h . O rezultacie tej pracy poza ogło­ szonymi n o t a t k a m i nie w i e m y z b y t wiele. A r c h i w u m zgromadzone przez Zborowskiego zostanie zapewne wkrótce uporządkowane, a ważniejsze prace ogłoszone d r u k i e m . Jako badacz t e r e n o w y Z b o r o w s k i posiadał niezwykłą łatwość g r o ­ madzenia materiałów etnograficznych, wydobywając najbardziej osobiste przeżycia swoich informatorów. T o dawało m u sporo możliwości głęb­ szego u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h i dochodzenia do wyników nie zawsze zgodnych z ogólnie przyjętymi poglądami. Trafność niezależnych koncepcji była oparta zarówno na doskonałej znajomości t e r e n u , j a k też l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Wychodzenie z własnym k o n k r e t n y m m a t e r i a ­ łem p u b l i k o w a n y m świadomie j a k o wstępne rozeznanie umożliwiające i n n y m dokonanie syntezy podnosi naukowo^społeczne znaczenie jego d o r o b k u . Z b o r o w s k i unikając nęcących uogólnień pozbawionych należy­ cie ugruntowanego oparcia wolał publikować w z o r o w o zebrany i u p o ­ rządkowany k o n k r e t n y materiał t e r e n o w y wiedząc, że będzie o n służył przyszłym pokoleniom badaczy. N a t y m m . i n . polega nieprzemijająca wartość ogłoszonych przez niego materiałów, w których jasno określane są zjawiska k u l t u r o w e . Z b o r o w s k i rysując obraz życia l u d u podhalań­ skiego używa s t y l u jędrnego, nie pozbawionego dyskretnego h u m o r u , zwłaszcza p r z y c h a r a k t e r y z o w a n i u postaw l u d z k i c h . Był też zdecydowanym p r z e c i w n i k i e m p u b l i k o w a n i a n i e u d o k u m e n t o ­ w a n y c h poglądów bądź dobierania faktów do z góry powziętych koncep­ cji. Unikał b r a k u d o k u m e n t a c j i , niedbałej f o r m y l u b niejasności k o n ­ s t r u k c j i . Pisał prosto o złożonych w y t w o r a c h k u l t u r y , co podnosiło i n d y ­ widualność s t y l u i siłę a r g u m e n t a c j i . Dążenie do p r e c y z j i w u j m o w a ­ n i u zagadnień, poczucie odpowiedzialności, a p r z y t y m oszczędność sło­ wa i u n i k a n i e żargonu naukowego komplikującego jeszcze bardziej s k o m ­ p l i k o w a n e zjawiska charakteryzowały jego twórczość naukową. Były to cechy n i e t y l k o t a l e n t u , ale również d y s c y p l i n y badacza. Wykształco­ n y i k r y t y c z n y jego umysł zdawał sobie sprawę z odpowiedzialności sfor­ mułowań posiadających znaczenie s y n t e t y c z n y c h ujęć. Toteż aprioryczne nastawienie n i g d y n i e ciążyło n a d jego w n i o s k a m i , które opierał na k o n ­ k r e t n y c h w n i k l i w i e przeanalizowanych faktach. 25 II. D Z I A Ł A L N O Ś Ć MUZEALNA Praca naukowo-badawczą Zborowskiego jest zaledwie cząstką tego, co uczynił d l a Podhala, p r z y czym n i e jest n a m w pełni znana, gdyż j e j 25 Por. A n t o n i e w i c z , op. cit., s. X I . �56 MIECZYSŁAW GŁADYSZ w y n i k i — j a k t o już wspomniałem — w większości pozostają nadal w rę­ k o p i s a c h . Obecnie do najpoważniejszych, a zarazem trwałych osią­ gnięć należy zaliczyć jego udział w w s z e c h s t r o n n y m r o z w o j u M u z e u m Tatrzańskiego . W ciągu czterdziestoparoletniego (1922—1965) k i e r o w a ­ nia tą znaną powszechnie placówką powiększył z b i o r y muzealne p r a w i e 0 5000 bezcennych eksponatów, a bibliotekę z k i l k u s e t p o z y c j i do ponad 12 t y s . tomów, która s t a n o w i obecnie najbardziej celowo d o b r a n y zestaw p u b l i k a c j i dotyczących obszaru K a r p a t , zawierając dawno wyczerpane w y d a w n i c t w a polskie, słowackie, czeskie, węgierskie, niemieckie. Ze specjalnym zamiłowaniem (nie szczędząc czasu i własnych funduszów) rozbudowywał a r c h i w u m liczące w i e l e tysięcy p o z y c j i składających się z u n i k a l n y c h druków, r z a d k i c h rękopisów, z których niejeden p r z y g o t o ­ wał do d r u k u , z dokumentów, f o t o g r a f i i , rysunków, zdjęć a r c h i t e k t o n i c z ­ nych, map, mut, filmów, wreszcie z przeszło 30 t y s . wycinków praso­ w y c h . T a wyjątkowo płodna działalność Zborowskiego prowadzona w t r u d n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w a r u n k a c h m a t e r i a l n y c h zapewniła m u zaszczytną kartę w dziejach m u z e a l n i c t w a polskiego. Dążąc nieustannie do r o z b u d o w y M u z e u m Z b o r o w s k i pragnie w n i m przedstawić znaczenie Podhala n i e t y l k o w jego zasobach k u l t u r o w y c h wyrosłych w procesach historycznych, pełnych niezwykłych napięć spo­ łecznych i p o l i t y c z n y c h , ale wyraźnie podkreślić jego wartość d l a życia gospodarczego i psycho-fizycznego całej Polski. Toteż stara się nadać p l a ­ cówce nie t y l k o charakter kulturalno-oświatowy, ale również uczynić z niej ośrodek działalności n a u k o w e j . M u z e u m miało obrazować kulturę 1 w a r u n k i środowiskowe, ułatwiać i n n y m i samo przeprowadzać prace badawcze. M i m o sporych trudności Z b o r o w s k i w dużej mierze osiągnął wytknięte cele. Dzięki jego wysiłkom w M u z e u m poza odpowiednio p r z y ­ g o t o w a n y m i w y s t a w a m i został zorganizowany pierwszy w Polsce w a r ­ sztat pracy naukowo-badawczej, a p r z y t y m pomieszczenie d l a p r z y ­ jezdnych w t z w . „hotelu m u z e a l n y m " . Z pomocy Zborowskiego k o r z y s t a w i e l u w y b i t n y c h uczonych. Dzięki sprzyjającym w a r u n k o m powstały 26 27 28 2 9 26 Zob. p r z y p i s 12. M u z e u m Tatrzańskie i m . D r a T . Chałubińskiego w Z a k o p a n e m powstało w 1888 r. Zob. też T . D r o p n i o w s к i, Р. Т. T . 1873—1923, „Wierchy", R . 1: 1923, s. V I ; J o s t o w a, op. c i i . , s. 751 п.; tamże l i t e r a t u r a o p o w s t a n i u i działalności M u z e u m Tatrzańskiego. 2 7 J o s t o w a , op. c i i . , s. 758, 762 п.; zob. też M . G ł a d y s z, Działalność na­ ukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1959, s. 109—138. 28 Muzeum Tatrzańskie. 1929, s. 154—169. 29 Rok 1928—1929 i plany na przyszłość, „Wierchy", R . 7: �JULIUSZ 57 ZBOROWSKI t u t a j m . i n . znane prace etnograficzne, n p . W. A n t o n i e w i c z a , J . S. B y stronia czy A . Chybińskiego . Z b o r o w s k i chcąc podnieść naukowe znaczenie k i e r o w a n e j przez sie­ bie placówki organizuje serię wydawniczą p t . W y d a w n i c t w a M u z e u m T a ­ trzańskiego. W niej ukazało się w okresie międzywojennym k i l k a cen­ n y c h pozycji e t n o g r a f i c z n y c h , pierwszy był „Rocznik Podhalański" z a p r o j e k t o w a n y jeszcze przez Bronisława Piłsudskiego . Także s t a ra ­ n i e m Zborowskiego w okresie p o w o j e n n y m ukazuje się szereg p u b l i k a c j i dotyczących przeważnie działalności w y s t a w i e n n i c z e j i zbiorów M u z e u m Tatrzańskiego . Z b o r o w s k i r o z w i j a również ożywione k o n t a k t y z w i e l o m a i n s t y t u c j a m i n a u k o w y m i , polegające na w y m i a n i e doświadczeń i p u b l i ­ k a c j i , p o d e j m o w a n i u wspólnych a k c j i badawczych, a nawet organizuje pomoc p r z y gromadzeniu eksponatów d l a powstających placówek muzeal­ n y c h . Z a j m u j e się nie t y l k o pracą organizacyjną, ale również pisze o dziejach i znaczeniu zbiorów, podejmując ponadto problematykę ściśle muzealną . 30 31 32 33 34 35 36 37 Z b o r o w s k i j a k o muzeolog posiada nieocenione zasługi d l a badań etno­ graficznych Podhala. Z b i o r y powięjkszał na w s z e l k i sposób. Gromadził nie t y l k o pojedyncze eksponaty niezbędne do w y s t a w stałych, ale zapeł­ niał ciasne magazyny dziesiątkami o d m i a n , za pomocą których dopiero można było określić skalę w y t w a r z a n y c h f o r m l u b ornamentów: „...poza wystawową częścią — pisze Z b o r o w s k i — m u s i m y tworzyć kolekcje naukowe, t j . w większych, nawet i bardzo w i e l k i c h ilościach t y c h samych egzemplarzy. W t a k i właśnie sposób umożliwiłem napisanie dwóch prac 38 Metalowe 30 W. 31 J . S . В у s t r o ń, Bibliografia Antoniewicz, 32 А. С h y b i ń s к i, spinki etnografii Instrumenty Antropologiczno-Archeologiczne góralskie, polskiej, muzyczne K r a k ó w 1928 ( P r z e d m o w a ) . K r a k ó w 1929, s. I V . na Podhalu, i Etnograficzne", „Prace i Materiały t. 3: 1924, cz. I I , s. 4; tamże, t. 4: 1927, cz. I I I , s. 30. 33 w J o s t o w a, op. cit., s. 759—760. 34 „Rocznik Podhalański", op. cit., s. I I I . 35 G ł a dу s z, op. cit.; 36 W 1927 r. J o s t o w a, op. cit. Zborowski Katowicach wytyczne bezinteresownie i ramy programu złożonej z s z e r e g u działów reprezentujących opracował dla zorganizowania Muzeum części poszczególne r e g i o n y Śląskiego etnograficznej Polski. W ciągu następnych dwóch l a t zebrał n a P o d h a l u o d p o w i e d n i z e s t a w eksponatów do „Działu Podhalańskiego". 37 J. Z b o r o w s k i , Problem świata w muzeach, „Przemysł, Rzemiosło, S z t u ­ k a " , R. 3: 1923 n r 1—2, s. 34—43. 38 W okresie powojennym zostały r o z b u d o w a n e i b a r d z o pomysłowo urządzone w g planów J . M a r k s e n a . N i e widziałem po w o j n i e t a k w z o r o w o p r o w a d z o n y c h m a ­ gazynów e t n o g r a f i c z n y c h w P o l s c e a n i w i n n y c h k r a j a c h środkowej i południowej Europy. �58 MIECZYSŁAW GŁADYSZ o i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h prof. Chybińskiemu, o spinkach góralskich prof. A n t o n i e w i c z o w i , a o k i l k u pracach będących na warsztacie nawet nie w s p o m i n a m " . A przecież trudności w gromadzeniu eksponatów miał spore, nie iposiadając stałych środków na powiększanie zbiorów oraz na i c h przechowywanie i konserwację. Prof. Juliusz Zborowski, w pracowni Muzeum Tatrzańskiego (1964 r.) Nieco inaczej przedstawiały się ówczesne sposoby gromadzenia m u z e a l ­ n y c h zbiorów etnograficznych. Zarówno w X I X w . i w pierwszych dzie­ siątkach l a t naszego stulecia, a także w okresie międzywojennym m e t o d y n a b y w a n i a eksponatów w terenie różniły się znacznie od pracy k o l e k c j o ­ nerskiej współczesnego muzeologa-eksploatora. Również w M u z e u m T a ­ trzańskim n i e było jeszcze u g r u n t o w a n y c h sposobów d o b o r u i bezpośred­ niego docierania do eksponatów. Wyręczano się często pośrednictwem handlarzy, zarówno w i e j s k i c h , j a k i pochodzących z miasta. W t e n sposób przepadało w i e l e cennych wiadomości dających badaczom tę niezwykłą możliwość głębszego poznania f u n k c j i w y t w o r u i jego dziejów. Większość �JULIUSZ ZBOROWSKI 59 p r y w a t n y c h k o l e k c j i podhalańskich, które z k o l e i jako d a r y l u b z a k u p y przeszły do zbiorów M u z e u m Tatrzańskiego, została zebrana właśnie za pomocą pośredników. „Nasze najcenniejsze z b i o r y — pisze Z b o r o w ­ s k i — pochodzą zasadniczo ze zbiorów p r y w a t n y c h , r o b i o n y c h przed kilkudziesięciu l a t y , a z a k u p i o n y c h przez nas w ostatnich dziesiątkach l a t " . N a w e t Z b o r o w s k i , w y t r a w n y badacz t e r e n o w y w zakresie g w a r y i f o l k l o r u , w gromadzeniu eksponatów posługiwał się pośrednikami. Po­ wodów u n i k a n i a bezpośredniej eksploracji terénu miał aż nazbyt w i e l e . Przede w s z y s t k i m b r a k odpowiednio w y s z k o l o n y c h pomocniczych p r a ­ cowników muzealnych, nieuregulowane s p r a w y budżetowe, pochłaniająca czas a d m i n i s t r a c j a placówki i t d . Niemałe też znaczenie posiadała z w y ­ czajna niechęć do nużącego i niełatwego szperania po oczernionych sa­ dzą strychach, zatęchłych komorach, w których pokolenia chłopskie skła­ dały zużyte t w o r y swoich rąk i umysłów, chroniąc je p r z e d ostatecznym zniszczeniem, a czasem ,,na pamiątkę". Wśród t y c h przedmiotów w y s e l e k ­ cjonowanych przez życie znajdowały się f o r m y p i e r w o t n e j k u l t u r y , w y ­ t w o r y p o k r y t e sztuką zdobniczą l u b przemyślne okazy t e c h n i k i chłop­ skiej. Z b o r o w s k i o t y m doskonale wiedział. „Jeżeli dzisiaj w ogołoconym przez zbieraczy t e r y t o r i u m — pisze Z b o r o w s k i — chce się zebrać w a r ­ tościowe okazy, p i e r w s z y m w a r u n k i e m zgromadzenia przedmiotów o r e ­ pre z e n t a t y wn e j wartości jest osobista wędrówka zbierającego po w s i a c h " . Uważa więc eksplorację t e r e n u za conditio sine qua non pracy muzeologa, ale n a osobisty w niej udział po p r o s t u nie zawsze miał czas. Posługiwał się w t e d y u p a t r z o n y m i bądź zgłaszającymi się samorzutnie pośrednikami, których nazywał „agentami". „Okazy, j a k i e zakupiłem [ostatnio], zebra­ łem przez górali, używanych przeze m n i e od k i l k u l a t d l a wywiadów po wsiach podhalańskich, spiskich i o r a w s k i c h celem zebrania i n f o r m a c j i o możliwościach zakupów. P r z y pomocy t y c h zebranych wiadomości roz­ pocznę dopiero [...] objazdy". Świadczyło to niewątpliwie o organizacji pracy p r z y n a b y w a n i u eksponatów. N i e zawsze j e d n a k t e n sposób p r z y ­ nosił zadowalające r e z u l t a t y , chociaż teren był przysposobiony do poszu­ kiwań. „Wczoraj — pisze Z b o r o w s k i — za całodzienną wędrówkę autem l i n i i C z a r n y D u n a j e c — O r a w a zapłaciłem 100 zł, a d l a M u z e u m naszego takiego sąsieka, j a k i jest niesłychanie potrzebny, nie dostałem. I do tego nic innego p r a w i e nie mogłem oglądać po chałupach, gdyż wędrowałem t y l k o po stodołach i stajniach. Jedyną pociechą zakupienie starego w a r s z ­ t a t u do w y r o b u fajek i narzędzia ciesielskie. A co się na O r a w i e zapy­ tałem o obraz na szkle, t o albo m n i e już Semkowicz dla Etnograficznego M u z e u m w K r a k o w i e uprzedził, albo w zeszłych latach m o i właśnie agenci, albo jakiś Żydek k r a k o w s k i . We wsiach, w których r. 1926 sam płaciłem 5 złotych za k a p i t a l n y obraz na szkle, teraz góral śpiewa po 50 zł nawet. Rozpisałem się o t y m — kończy Z b o r o w s k i — trochę m i - �60 MIECZYSŁAW GŁADYSZ m o w o l i . Piszę o t t a k , d l a przyjemności własnej, a może kiedyś do d r u k u , n o t a t k i etnografa-muzealisty. I m i m o w o l i w p a d a m w t a k i s t y l w liście" . Z b o r o w s k i n i e j e d n o k r o t n i e narzekał na z b i u r o k r a t y z o w a n y system pracy muzealnej zabierający m u najcenniejsze godziny dnia, chociaż działalność społecżno-kulturalną i oświatową, podobnie j a k i naukową, pojmował j a k o swego rodzaju pasjonujące przeżycie. W t e j działalności uzewnętrzniał się jego t a l e n t l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y ujęty jednak w r y z y ścisłych metod badacza. Świadczą o t y m jego pełne swady publiczne wystąpienia, język w jego n a u k o w e j twórczości oraz sposób podejścia do w i e l u zagadnień życiowych. Umysł jego obdarzony wyobraźnią z u p o ­ dobaniem odkrywał tajemnice przeszłości. Ujawniał r y s y dawnego P o d ­ hala zawarte w tysiącach eksponatów muzealnych, w opowieściach góralskich, d o k u m e n t a c h w y d o b y w a n y c h z a r c h i w u m . Przedstawianie ży­ cia ubiegłych epok było d l a Zborowskiego poza obowiązkiem n a u k o w y m i społecznym także niezwykłą atrakcją. Odpowiadał m u t e n twórczy wysiłek. Z niego właśnie wyrastał b u j n y p l o n jego życia. Z b o r o w s k i , posiadający niemałe zasługi naukowe kwalifikujące go jako jednego z czołowych badaczy Góralszczyzny podhalańskiej, odzna­ czał się wyjątkową bezinteresownością i skromnością. Z całą gotowością pomagał w pracy i n n y m badaczom, których uważał za lepiej p r z y g o t o ­ w a n y c h do rozwiązywania zagadnień łączących się z kulturą Podhala, dzieląc się chętnie z i n n y m i n a b y t y m doświadczeniem, wiedzą, z e b r a n y m i materiałami . Cechy c h a r a k t e r u , k o n s t r u k t y w n a działalność na w i e l u odcinkach n a u k i i życia k u l t u r a l n e g o wyznaczyły Z b o r o w s k i e m u za­ szczytne miejsce wśród g a l e r i i niezapomnianych i powszechnie cenio­ n y c h twórczych postaci związanych z historią Podhala . 39 40 41 Mieczysław Gładysz JULIUSZ ZBOROWSKI. CONTRIBUTION DU A L'HISTOIRE DE L'ETHNOGRAPHIE PODHALE Résumé L'activité dans le d o m a i n e l'éducation de J . Z b o r o w s k i , kopane, populaire fut présentée du P o d h a l e 33 W y p o w i e d z i de l a r e c h e r c h e s c i e n t i f i q u e , de l a c u l t u r e et de d i r e c t e u r p e n d a n t 45 a n s du Musée des T a t r a á Z a ­ s u r le fond d'études de c a r a c t e r e poursuivies par l'auteur Zborowskiego pochodzą general sur l a culture de cet a r t i c l e . I I y caractérise . l e z korespondencji z dnia 5, 9, 26 V 1928 r. 40 P o r . np. J . S . В y s t r o ń, Pieśni Antropologiczno-Archeologiczne 41 1966. o zbójniku i jego żonie, „Prace i Materiały i E t n o g r a f i c z n e " , t. 4 : 1927, cz. I I , s. 67 n. O s t a t n i o ukazała się p r a c a B . G u n d y, Ethnographica Carpathica, Budapest �JULIUSZ milieu scientifique dans lequel 61 ZBOROWSKI Zborowski développait ses r e c h e r c h e s . S o n bagage s c i e n t i f i q u e , q u i se compose tient q u e l q u e s ouvrages independents, quelques cohérants et múrs a u point sants comptes rendus son activité du Musée des T a t r a d'amples u n grand n o m b r e de c r i t i q u e s a p p r o f o n d i e s et d'intéres- et d ' a u t r e s s c i e n t i f i q u e s et c u l t u r e l l e s s ' o c c u p a n t du P o d h a l e . O u t r e l e s o u v r a g e s nommer orientait d i z a i n e s de d i s s e r t a t i o n s et d ' a r t i c l e s de v u e méthodique, et a u t a n t de l'activité et de 150 t i t r e s e n v i r o n , c o n - institutions cites, i l faut et de notes basées s u r des d o c u m e n t s , l e p l u s s o u v e n t d u d o m a i n e de l a c u l t u r e p o p u l a i r e , de l a dialectologie et de l'onomastique. L e s ouvrages s c e n t i f i q u e s de Z b o r o w s k i se r a p p o r t e n t surtout á l a l i n g u i s t i q u e , a u folklore et á l a muséologie, m a i s i l s t o u c h e n t a u s s i a u x n o m breuses questions ethnographiques et méme m u s i c o l o g i q u e s . également l e s problémes s o c i a u x et culturéis S e s écrits c o n c e r n e n t q u i résultent d u développement du régionalisme d a n s l e P o d h a l e . On a presenté dans l'article les plus tout e n précisant l e u r v a l e u r cherches. O n a souligné importantes publications de s c i e n t i f i q u e , l e s o r i e n t a t i o n s et l e s buts a u s s i s o n habileté ďexprimer clairement Zborowski de ses r e - ses idees, s a capacité de poser l e s problémes et de c o n c e v o i r l e s c o u r a n t s p r i n c i p a u x des phénoménes culturéis. En analysant l'activité de Z b o r o w s k i dans le domaine de l a muséologie, o n a souligné s o n effort i n c e s s a n t de développer le Musée des T a t r a n o n s e u l e m e n t c o m m e c e n t r e de c u l t u r e et d'éducation, m a i s a u s s i c o m m e c e n t r e de l a r e c h e r c h e scientifique. tou j o u r s Zborowski vifs avec s u r t o u t du P o d h a l e ; devint tres populaire les c h e r c h e u r s les plus en Pologne éminents gráce s'occupant i l leur facilitait le t r a v a i l en leur donnant á ses c o n t a c t s des C a r p a t e s c o l l e c t i o n s de musées, de bibliothěques et ďarchives et a u s s i á ses p r o p r e s r i a u x r e c u e i l l i s d a n s le t e r r a i n . Z b o r o w s k i teur de périodiques fructueuse, régionaux universelle 1'ethnographie et v i v e et ď u n e trouvera a a u s s i c e r t a i n s mérites c o m m e série sa ďéditions place de musée. ďhonneur dans matérédac- S o n activité 1'histoire du Podhale. Traduit et acces a u x riches par Teresa Chłapowska de �