22 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ae135a1347102c519637cadb62b63ea.pdf 16fd32941ba7453a86dc64e2140e3917 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3871 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XII 1 958 NR 3 �T R E S Ć: M a r i a Przeździecka Zagadnienie Władysław M u l l e r Żywotne sprawy Janina Krajewska Ceramika genezy haftów ludowej kaszubska kaszubskich architektury . z końca X I X i po­ czątku X X w . 157 Olga Mulkiewicz K o r o n k i siatkowe w Kańczudze Teresa K a r w i c k a Rózgi weselne z Lubelszczyzny Zofia B. Głowa Stare łoktuse ze zbiorów graficznego w 131 151 Krakowie . . . . Muzeum 169 175 Etno­ . . 178 Wystawa t k a n i n i strojów nocnej Lubelszczyzny Rss. Bogusław Kopydłowski: stwo architektoniczne Rss. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, D. Drumew: Kowano żelazo 181 Rss. Rumuński atlas strojów l u d o w y c h 182 Rss. Josef V y d r a : Ludova vensku ludowych . Ewa Fryś pół­ 179 Polskie kowal­ 180 . a r c h i t e k t u r a na Slo- . 183 Kronika 184 Przegląd prasy 187 Summary o f articles 190 Na okładce: Zagroda góralska derski). Na stronie tytułowej: w 1937 r. (fot. .]. Krajewska). z Bukowiny Tatrzańskiej (fot. Fragment kafla z Kościerzyny J. Swi­ znaleziony �KWARTALNIK W Y D A W A N Y PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI ROK XII 1958 NR 3 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r Ksawery P i w o c k i , prof, d r Roman Reinfuss, prof, d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: m g r Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekretarz r e d a k c j i : mgr A n n a Kunczyńska, r e ­ daktor techniczny: Maria K l u k o w s k a , okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Eugenia Tarska. Redakcja i administracja: P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI W A R S Z A W A , DŁUGA 26. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46ec14d19bb321712e720f3163cceefa.pdf 3c8031754f891be22135c0d749255d69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource magia religia - teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4834 Title A name given to the resource O względności pojęć "'magii" i religii" / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.13-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sieradzan, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 I. STUDIA I MATERIAŁY JACEK SIERADZAN Uniwersytet Białostocki O WZGLĘDNOŚCI POJĘĆ „MAGII” I „RELIGII” Poniższy artykuł stanowi pierwszą na gruncie polskim próbę całościowe­ go przeglądu dyskusji nad wzajemnymi związkami łączącymi religię i ma­ gię1, jaka od ponad 130 lat toczy się w literaturze etnograficznej, a od około 30 lat również na gruncie historii religii w starożytności2 i w czasach elżbietańskich3. Autor przestudiował niemal wszystkie prace, jakie pojawiły się na ten temat w języku polskim i wiele w angielskim. Ponieważ już klasycy zagad­ nienia (tacy jak J. Frazer) przy okazji swoich analiz odwoływali się do związ­ ków magii i religii z nauką, w sposób naturalny obecna praca również do tego nawiązuje, tym bardziej, że zdaniem niektórych badaczy trudno odróżnić ma­ gię od nauki4. Autor skłania się do przekonania, że nie sposób wyznaczyć pre1Dotychczas opublikowane prace stanowiły cząstkowe analizy tego związku. Pracę analizują­ cą teorie magii i religii u klasyków antropologii wydała Jerzak-Gierszowska (1995). Tematyką tą zajmował się także Buchowski (1986,1993), ale jego prace dotyczą głównie magii. Książka Wy­ pustka (2001) o magii starogreckiej nie wnosi nic nowego, ponieważ odwołuje się do przestarza­ łego, Durkheimowskiego ujęcia (zob. dalej w tekście, przyp. 69-71). Artykuł omawiający kon­ cepcje magii u etnologów, fenomenologów, psychoanalityków i strukturalistów napisał Stomma (1978). Z ostatnio wydanych prac anglojęzycznych przeglądu teorii magii w antropologii dokonał Middleton (1987), a tychże u myślicieli od Hegla po feminizm Cunningham (1999). 2Polemiki te są wzmiankowane w tekście. 3 Por. artykuł Geertza (1975), będący polemiką z Thomasem (1973) i odpowiedź Thomasa (1975). 4 Zdaniem wybitnego historyka judaizmu J. Neusnera (1989, s. 62), dla zachodniej umysłowości „różnica między cudem a magiąjest dokładnie taka sama, jak różnica między nauką a ma­ gią”. Panuje przekonanie, że tylko „nasz” system myśli (naukowej czy religijnej) jest racjonalny; „ich” system musi być więc z założenia nieracjonalny, nienaukowy, a więc „magiczny”. Podo­ bieństwa między magią a nauką odrzucili też Waxowie (1962, s. 179; 1963, s. 497). �14 Jacek Sieradzan eyzyjnej granicy między religią a magią (nie wiadomo, czy taka granica w ogó­ le istnieje, a jeśli tak, to ma ona charakter liminalny). Już J.E. Lowe (1929, s. 1) zauważył, że żadna definicja magii nie jest zadowalająca, ponieważ „to słowo mieści w sobie zbyt dużo treści, a linia graniczna między nim a religią jest zbyt niejasna i nieokreślona”. Wzajemne związki magii i religii J. de Vries (1962, s. 214) uznał za ,jeden z najbardziej kontrowersyjnych problemów” religio­ znawczych pierwszej połowy XX wieku. Religia i magia są z sobą powiąza­ ne w sposób skomplikowany: „Aby właściwie zrozumieć religię, musimy wziąć pod uwagę magię i vice versa", zapewnia M. Garcia-Teijeiro (1993, s. 138). Według A. Ługiewicz „magia nie może istnieć bez religii, a religią bez magii” (2001, s. 17). Szereg badaczy zwraca uwagę na fakt, że to, co dla jed­ nych jest szacowną religią, dla innych może być tylko zwykłą magią5. W prak­ tyce niesłychanie trudno jest odróżnić nie tylko magię od religii, ale także ma­ gię od rytuału6, czy magię od cudu7. To samo dotyczy specjalistów od sacrum (np. kapłan dla jednego człowieka, może być magiem dla innego8) oraz kwestii szczegółowych (np. modlitwa dla jednego człowieka może być dla innego za­ 5„Twoja magia jest moim cudem i vice versa” (Grant 1959, s. 93; Remus 1982, s. 551). „Two­ ja magia jest moją religią i vice versa” (Versnel 1991, s. 190; Schafer 1997, s. 22; Wypustek 2001, s. 32). „Magia jest zwykle aktywnością innych, i ktokolwiek ją praktykuje, niechętnie się do tego przyznaje, ponieważ w istocie dotyczy ona prywatnej, z trudem tolerowanej, nie mówiąc już o tym, że niepowszechnie uznawanej, mrocznej strony osobowości” (Braarvig, 1999, s. 51). „To, co ja robię, jest religią; to, co ty robisz, jest magią” (Neusner, 1989, s. 63). 6Nadając swojej książce Starożytna magia chrześcijańska podtytuł Koptyjskie teksty o rytualnej mocy, Meyer et al. (1999) defacto postawili znak równości między rytuałem a magią (Por. Schafer, 1997, s. 25). Zdaniem Thomassena (1999, s. 65), magia i rytuał są wzajemnie od siebie uzależnione. Jak się wydaje, R.L. Fowler (1995, s. 12-13) zmierzał w tym samym kierunku, gdyż stwierdził, że zarówno magia, jak i rytuał mają określony cel, jednak rytuał ma też pewien cel społeczny, którego magia nie zawiera (tego wprawdzie nie stwierdził expressis verbis, ale wynika to z logiki jego wy­ wodu). Zdaniem D. Hammond (1970, s. 1355), magia jest związana z mechanicznym wykonywa­ niem praktyk religijnych, zaś obecność elementów magicznych w rytuałach religijnych podkreśla, że ludzie współrządzą światem wespół z bogami: „Magia nie jest całkowicie odrębna od religii, jest formą zachowania rytualnego i w ten sposób elementem religii”. R.R. Grimes (1995, s. 48—49) zdefiniował magię jako „każdy element rytuału, rozumiany jako środek do osiągnięcia pewnego celu. Jeśli jakiś rytuał nie tylko ma znaczenie, ale również działa — jest magiczny”. W ostatnio opublikowanej pracy na temat magii rzymskiej N. Janowitz (2001, s. 3) pisze: „Dowolna czynność rytualna, od użycia filakterii przez Żydów, do grecko-rzymskich ceremonii modlitewnych, a na chrześcijańskiej eucharystii skończywszy ■ — mogła zostać uznana za ‘magiczną’” (podkr. N. J.). 7 Zdaniem J.M. Hulla (1974, s. 149, przyp. 58), badacza magii w pierwotnym chrześcijań­ stwie: „magia to nie tylko technika, ale objawienie oparte na teofanii”. 8 „Święty dla jednego człowieka, jest dla innego magiem (lub szaleńcem)” (Lightstone 1984, s. 17). Celowo nie używam terminu „specjalista religijny”. Wprowadzony prawdopodobnie przez Eliadego (1961, s. 153) termin „specjalista od sacrum” okazuje swą użyteczność w sytuacji, kiedy dyskutuje się różnice między kapłanem a magiem i nie sposób użyć terminu „specjalista religij­ ny”. Tematem tym zająłem się w osobnym artykule Specjaliści od sacrum (przyjęty do druku w półroczniku „Nomos”), Odnośnie do związku magii z szaleństwem zob. Sieradzan, 2005. �O względności pojęć „magii” i „religii” J5 klęciem magicznym i vice versa9). Dociekliwi starożytni starali się odpowie­ dzieć na pytanie, jaka właściwie jest różnica między człowiekiem boskim (gr. theóś) a magiem (magos), w sytuacji, w której obu określeń często używano wobec tych samych ludzi10. Mając to wszystko na względzie, H.S. Versnel(l 991, s. 177) stwierdził, że „ani magia, ani religia nie istnieją. Istnieją tylko nasze definicje tych pojęć”11. Zdaniem J.G. Gagera (1992, s. 25), kategoria „magii” w ogóle nie istnieje, ponieważ słowo to „mówi nam niewiele lub zgoła nic o istocie tego, co opisuje”. Dlatego zamiast pytać o cechy magii, stawia raczej pytanie o to, dlaczego i w jakich okolicznościach używano tego terminu. Wielu badaczy jest zgodnych w tym, że ścisły podział na religię i magię nie był powszechnie akceptowany ani w starożytności antycznej12, ani w XIX 9Z perspektywy społecznej, zdaniem Webera (2002, s. 333-335), granica między zaklęciem a modlitwą jest płynna. Modlitwa i ofiara mają magiczne źródła. Powołując się na artykuł H. Philsoopha(1971), Versnel (1991, s. 193, przyp. 7) zauważył, że działania magiczne podejmu­ je się w celu wywarcia wpływu na autonomiczną moc Boga. Skoro więc specjaliści od sacrum „czasami wykorzystują podobne formuły w podobnych okolicznościach (...) między zaklęciem a modlitwą nie ma istotnej ani ogólnie uznanej różnicy” (s. 180, podkr. H.S.V.). Zdaniem Aune’a (1980, s. 1513): „trudno albo wręcz niemożliwe jest wyznaczenie fenomenologicznej różnicy mię­ dzy magiczną inkantacją i modlitwą religijną, albo rytuałem religijnym i magicznym”. Inna współ­ czesna badaczka stwierdziła, że „najstarszym środkiem manipulacji jest modlitwa” (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 31). Por. Sieradzan, 2004. 10Gallagher, 1982, s. 174. Według niego, współcześni Jezusa Chrystusa, Apolloniusza z Tiany czy Aleksandra z Abonuteichos „nie używali jednej, sztywnej, ‘hellenistycznej koncepcji bo­ skiego męża’ jako wyznacznika oceny, ale raczej zmiennego i elastycznego zbioru kategorii i kry­ teriów, które można było zaadaptować, aby spełnić wymogi określonej sytuacji” (s. 177). 11Versnel (1991, s. 177) nawiązał tu do celnej uwagi E.T. Bella: „Mapa (= umysł) nie jest tym, co przedstawia (= światem empirycznym)” (Korzybski, 1950, s. 247), którą często cytuje się w ujęciu Korzybskiego: „Mapa nie jest terytorium” (s. 750). Korzybski jest też autorem innych słów, kwestionujących arystotelesowski punkt widzenia: „Słowa nie są rzeczami, które przedsta­ wiają” (s. 751, podkr. A.K.). Por. słowa Szestowa (1995, s. 25): „Miał rację również młody Scho­ penhauer, interpretując koncepcję Kanta w tym sensie, że wszystkie nasze sądy dyskursywne są jedynie siecią narzucaną przez nas na żywą rzeczywistość i dlatego nic o niej nie mówią i mówić nie mogą, tj. żadnego poznania nam nie przynoszą. Później Rickert podjął myśl Schopenhauera i rozwinął ją szczegółowo w swoim ogromnym dziele. Myślenie dyskursywne służy tylko temu, aby człowiek mógł mieć iluzję doskonałego poznania. W istocie abstrakcyjne pojęcia nie tylko nie służą poznaniu rzeczywistości, ale, przeciwnie, od rzeczywistości odwodzą. Rzeczywistość jest irracjonalna, absolutnie niepoznawalna, a nasza nauka to tylko idealna niewiedza na temat życia”. Należy jednak dodać, że z punktu widzenia „magicznej wizji świata” (o której pisali Waxowie) zarówno słowa, jak i myśli są rzeczami. 12 Według Smitha (1978a, s. 188) i Betza (1996b, s. XLI), w epoce hellenistycznej był on dziełem grupy intelektualistów. Na względność podziału na magię i religię w starożytnym Rzy­ mie zwrócił uwagę C.R. Phillips (1986, s. 2732): „W materialistycznym znaczeniu, magia była religiąi vice versa". To, co dla jednych (np. dla Celsusa) było magią, dla innych (np. Orygenesa i pozostałych chrześcijan) — mogło być religią. Podział na „prawdziwą”, bo „objawioną”, religię a „fałszywą”, bo będącą wymysłem człowieka, magię chrześcijaństwo przejęło z rabinicznego judaizmu (Tambiah, 1990, s. 6-8). Na dobre utrwalił się on od IV w., gdy Imperium Rzymskie zdominowało chrześcijaństwo. Wówczas wszystkie przejawy religijności niechrześcijańskiej uznano za „demonizm”, „magię” albo „zabobon”. Por. Flint (1999). Według L. Blau, „zabobon to nic innego jak wiara pokonanej religii” (cyt. w: Wypustek, 2001, s. 31). Chrześcijański Diabeł ma wiele cech greckiego boga Pana. �16 Jacek Sieradzan wieku13, nie znajduje też miejsca wśród ludów tubylczych całego świata14. Pełnił natomiast pewną rolę w polemikach okresu Reformacji15. To, że podział na magię i religię jest dystynkcją późną, podkreślali liczni autorzy, w tym R. i M. Waxowie (1963, s. 496). W starożytności religia i magia były bowiem z sobą nierozdzielnie związane. Tak było w Sumerze16, Babilo­ nii17i u zachodnich Semitów (Fenicjan i Kananejczyków)18. Egipscy magowie wespół z kapłanami rezydowali w tych samych świątyniach (Betz, 1996b, s. XLVI), a do pierwotnej religii rzymskiej odnoszono pojęcie „religii magicz­ nej” (ang. magical religión)19. Według Waxów (1963): „dychotomia magia/re­ ligia nie przystaje do danych empirycznych” (s. 497). Autorzy ci sugerowali, że „tradycyjne dychotomie naturalny/nadnaturalny, manipulacja/suplikacja, oraz klasyfikacje magii jako ‘praktycznej’20, ‘niemoralnej’ czy jako ‘pseudo­ nauki’ — powinny zostać usunięte z naukowej literatury, przynajmniej tam, gdzie służą one opisowi innych kultur” (s. 497). Wprowadzona przez orto­ 13Jako płód umysłowości wiktoriańskiej utrzymywał się przynajmniej do II wojny światowej (Smith, 1978a, s. 188; Glucklich, 1997, s. 221). Jeszcze w wydanej po raz pierwszy w 1937 książce P. Radina (1957, s. 105-155) dwa rozdziały noszą tytuł Od magów do kapłanów (From Magi­ cians to Priestś). 14 Badacze często cytują słowa M.J. Herskovitsa (1967, s. 2.262), że „magia jest uważana za integralną część systemu religijnego w Dahomeju”. Por. Goode (1949, s. 175) i Waxowie (1963, s. 500). Fakt niemożności odróżnienia magii od religii oraz oddzielenia kompetencji kapłana i maga u żyjących w lasach plemion indyjskich, powołując się na Crooke’a(1907, s. 247), Webster (1948, s. 183) przypisał ich prymitywizmowi. W związku z tym teoretycy religii zostali zmuszeni do kon­ statacji: „W wielu społeczeństwach kompetencje religii i magii pokrywają się” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 142). Tego samego zdania jest W. Kowalak (1982, s. 54). Ponadto, jak zauważył: „Jest rzeczą niemożliwą określić, gdzie [na Nowej Gwinei — J.S. ] kończy się magia, a zaczyna religia” (s. 59). 15Kiedy protestanci zarzucali „pogano-papistom”, czyli katolikom, „kompulsywne” i „auto­ matyczne”, a zatem „magiczne”, wykonywanie rytuałów, przeciwstawiali im swoją, nową, odro­ dzoną, a więc prawdziwie „religijną” religijność: „błagalną”, „wewnętrzną” i „etyczną” (Smith, 1978a, s. 188). 16„W powszechnej opinii one (= sumeryjskie inkantacje) przynależą raczej do magii niż reli­ gii, ale należy pamiętać, że różnicę między religią a magią można ściśle utrzymać wyłącznie na papierze i że sumeryjskie inkantacje na ogół odwołują się do pomocy bogów”, są więc działania­ mi kultowymi o charakterze magiczno-religijnym (Ringgren, 1973, s. 34, podkr. J.S.). 17„Jest oczywiste, że sami Babilończycy nie czynili różnic między ‘religią’ a ‘magią’, takich, jakie na swoich biurkach czynią współcześni historycy religii i że nawet nie kreślili wyraźnej linii między tym, co racjonalne (medyczne), a irracjonalne (magiczne bądź religijne) (Ringgren, 1973, s. 90-91, podkr. J.S. ). Wg M.-L. Thomsen (2001, s. 14): „praktyki magiczne w Mezopotamii nie stały w opozycji do ‘oficjalnej’ religii. Nie były uważane za zabobonne ani zakazane. Nie wy­ śmiewano się z nich. Rytuały zwane ‘magicznymi’ stanowiły zwykły sposób postępowania z cho­ robą i nieszczęściem, oraz wszystkim tym, co zakłócało związki między ludźmi a bogiem”. 18Ringgren, 1973, s. 168-169; Aune, 1986, s. 213. 19Versnel, 1991, s. 179. G.W.F. Hegel w Wykładach z filozofii religii mówił o „religii magii” Eskimosów (Cunningham, 1999, s. 5). 20Jeśli cytowane w tekście słowa i zdania zaznaczono cudzysłowami („”), oznacza to dosłow­ ny cytat, natomiast jeśli cytat obejmują apostrofy (” ), wskazuje to na dokonaną w nim zmianę końcówek, co przy cytowaniu zdań i wyrazów polskich jest często niemożliwe do uniknięcia. �O względności pojęć „magii” i „religii” 17 doksów chrześcijańskich klasyfikacja magii jako niemoralnej i bluźnierczej, oraz traktowanie jej przez uczonych jako przesądu — jest w ich przekonaniu nie do przyjęcia dla wnikliwych badaczy zagadnienia (s. 502). Jak zauważyli, trudności ze zdefiniowaniem pojęcia magii sprawiły, że nawet tak skrupulat­ ny badacz jak Max Weber nigdy tego nie uczynił21. Według E .V. Gallaghera (1982), w I wieku n.e. wiązano magię z ignoran­ tami i ludźmi niemoralnymi. Magów uważano za ludzi podejrzanych i bu­ dzących strach, którzy nie szanują przeszłości i zrywają z tradycją22, trakto­ wano ich więc jak rebeliantów, outsiderów i dewiantów. W tym ujęciu religia jest moralna i akceptowalna społecznie, a magia — postrzegana jako niemo­ ralna, wywrotowa i destrukcyjna — nie jest akceptowana przez społeczeń­ stwo. Jej praktyką zajmują się jednostki wyalienowane, obcy oraz grupy lu­ dzi pogardzanych i lekceważonych (Braarvig, 1999, s. 52). Zarówno badacze klasyczni (Lang, 1901, s. 46), jak i współcześni (Ewing, 1997, s. 153) do­ strzegają w magii ducha buntu i rebelii przeciw zastanemu status quo23. Nie sposób nie zgodzić się z uwagą O. Petterssona (1957, s. 119), że „naukowa debata nad relacją pomiędzy ‘magią’ i religiąto rozstrząsanie sztucznego pro­ blemu powstałego w wyniku definiowania religii wychodzącego od idealnego wzorca chrześcijaństwa” (podkr. O.P.). Wszystko to, co nie licowało z tym wy­ idealizowanym wzorcem, określono mianem ‘magii’24. Jak zauważył R.L. Fow­ ler (1995, s. 12-13),, jeżeli granica oddzielająca magię od religii przy najlżej­ szym dotyku znika jak bańka mydlana, bezowocne wydaje się utrzymywanie jakichkolwiek pretensji do oddzielania ich w teorii”. Także zdaniem G. Lucka (1985, s. 5), poza nieobecnymi u maga świadomością ‘grzechu’ i modlitwami błagalnymi — „nie ma zasadniczej różnicy między religią a magią”. Jest też magia umiejętnością czy nawet sztuką bardziej konserwatywną od religii25. Ta ostatnia zmienia się wraz z duchem czasu26. Dlatego nie sposób 21 Waxowie (1963, s. 501). Także według Garcia-Teijeiro (1993, s. 123) i Fowlera (1995, s. 2) żadne definicje magii nie są zadowalające. 22 Ale nie z tradycją magii, ponieważ np. Betz (1982, s. 169) podkreślił ich zainteresowanie zachowaniem tej tradycji, a Wierciński (1997, s. 107) uznał za maga tylko kogoś, „kto trudni się magią profesjonalnie i jest przekaźnikiem jej tradycji”. Na tradycjonalizm magii zwrócił także uwagę Wittgenstein (1998, s. 31): „istnieje postęp w nauce, ale nie ma go w magii”. 23 „Magia staje się bezsensowna, jeśli nie istnieje w opozycji do jakiegoś autorytetu, który jej zabrania lub przynajmniej krzywo na nią patrzy. Musi istnieć jakaś forma ortodoksji religijnej, przeciw której ona się wyodrębnia” (Dickie, 2001, s. 40). 24Warto zauważyć, że na ten artykuł powołał się A.A. Barb (1963), omawiający problem prze­ trwania magii w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. 25 Tak jak król Egiptu Aha (zwany także Teti i Athotis) ok. 3000 p.n.e. starał się wywierać wpływ na bogów za pomocą posiadanej przez siebie księgi, tak też w 3000 lat później mag helle­ nistyczny wzywał boga (Hulł, 1974, s. 27). Por. Papyri Graecae Magicae, 4, s. 236-239 (Betz, 1996a, s. 42). 26Wystarczy porównać np. pierwotne chrześcijaństwo do całkiem odeń różnego chrześcijań­ stwa współczesnego. Zasady magii pozostały zaś w znacznej mierze niezmienione do dziś. Jak �18 Jacek Sieradzan się nie zgodzie z klasykiem zagadnienia, który jeszcze w 1915 roku pisał: „Nie ma systemu myśli ludzkiej, który w swoich niezmiennych, istotnych za­ sadach pozostałby bardziej prymitywny i, z tego powodu, bardziej kosmopo­ lityczny, bardziej dosłownie pozbawiony odróżniających go narodowych cech, niż magia”27. Jeszcze w połowie lat 60. XX wieku para krytycznych badaczy głosiła, że magia ,jest najstarszą profesją na świecie” (Campowie, 1970, s. 10) i „matką religii” (s. 307). O „magiczności” nauki Według obiegowego poglądu, współcześnie „magia jest wypierana przez naukę” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 136). Badacze ci utrzymują, że postęp „zmniejsza zapotrzebowanie na magię” (s. 346)28. Dokładna analiza zagad­ nienia pokazuje jednak, że jest inaczej. Na człowieku pierwotnym współczes­ na technika zrobiłaby wrażenie wielkiej magii, a współcześni uczeni wiel­ kich czarowników. Tak magia i religia, jak magia i technika wzajemnie się przenikają (Moszyński, 1925, s. 246), a wytyczenie granic między nimi jest praktycznie niemożliwe29. Niemożność ich rozdzielenia sprawiła, że E. Fromm (2000, s. 139-140) pisał o naukowo-magicznym wymiarze religii. O tym, że magię zbliża do nauki podobieństwo technologii, wspomniała R. Benedict (1933, s. 40): „Magiajest w sposób istotny mechanistyezna; jest to manipula­ cja światem zewnętrznym za pomocą technik i formuł, które działają w spo­ sób automatyczny”30. zobaczymy dalej, ponieważ techniki magiczne, z zaklęciami włącznie, były takie same 2000 lat temu, jak są współcześnie, to — zakładając, że Jezus — jak głosił Morton Smith (1981) — fak­ tycznie był magiem — łatwiej porozumiałby się z Crowleyem czy LaVeyem niż z Ratzingerem czy Barthem. Zarówno magowie żydowscy w czasach Jezusa, jak i członkowie Ordo Templis Orientis w XIX/XX w. (wśród nich Crowley), odwoływali się do Ezechiela, przywoływali anioła Metatrona, jako potężnego zaklęcia używali imion Boga (Elohim, Tetragrammaton i Adonai), a recyta­ cję kończyli słowem Amen. Por. tajemne rytuały O.T.O. wydane przez Zalewskiego (1992, s. 5-11). 27Ale nie sposób też zgodzić się z jego stwierdzeniem, wyrażonym nieco dalej, które przeczy wyrażonemu powyżej konserwatyzmowi magii, że religia jest „ortodoksyjna”, a magia „heterodoksyjna” (Smith, 1915, s. 269). 28 O fałszywości tego twierdzenia przekonuje powstanie świata wirtualnego oraz zaintereso­ wanie, jakie towarzyszy powieściom i filmom Władca pierścieni, opowieściom o Harrym Potte­ rze czy filmowej trylogii Matrix. 29 Według Cavendisha (1977, s. 1-2), w potocznym mniemaniu religia polega na czci, nauka na wyjaśnianiu, a magia na dominacji i nakazie, ale w praktyce życiowej granice między nimi są często zamazane. Jak się okaże, również magowie oddawali cześć i modlili się do bogów, a sami bogowie w praktyce często stosowali metody magiczne, nie wyłączając tzw. „czarnej” magii. 30Zdaniem J. Cazeneuve, religia jest nakierowana na cele zewnętrzne, a magia na wewnętrzną moc (Sociologie du rite, PUF, 1971, cyt. w: Maisonneuve, 1995, s. 21). O magii jako związanej z manipulacją pisał też ostatnio Meslin (2002, s. 2012). �O względności pojęć „magii” i „religii” 19 W podobny sposób —-jak głoszą niektórzy — magia przeszła w naukę. Po­ wołując się na klasyków zagadnienia, L. Thomdike31 i F. Yates32, J.B. Russell pisał, że „źródła nauki tkwią w magii i że większość wielkich uczonych śred­ niowiecza i nieco późniejszych okresów była także magami” (2003, s. 13). Do­ dał, że zarówno magię, jak i naukę cechuje pogląd o jedności kosmosu i współ­ zależności wszystkich jego elementów. Zdaniem P. Feyerabenda, współczesna, zachodnia (materialistyczna!) nauka to po prostu kolejna denominacja, która — równie silnie jak ostoje religijnego dogmatyzmu — broni się przed napły­ wem nowych idei: „nauka jest o wiele bliższa mitom, niż godzi się to uznać jakakolwiek filozofia naukowa”. Jest ona „najbardziej współczesną, najbar­ dziej agresywną i najbardziej dogmatyczną instytucją religijną” (1975, s. 295). Także M. Buchowski (1986, s. 111) dostrzegł w niektórych koncepcjach światopoglądowo-waloryzacyjnych „przejawy myślenia magicznego”33. Ponadto magia — poza tym, że rozładowywała stresy i napięcia w ciele — przyczyniła się do rozwoju nauki i techniki, ponieważ „wzmacniała i posze­ rzała u człowieka poczucie jego panowania nad otoczeniem” (Wierciński, 1997, s. 109). Magia nie jest pseudonauką, jak utrzymywał Frazer i jak dzi­ siaj jeszcze głoszą niektórzy badacze postfrezerowscy34. Już ponad 60 lat temu Cassirer trafnie zauważył: „Magia nie jest rodzajem nauki czy pseudonauką” (1971, s. 169). Zdaniem Buchowskiego: „Nietrafna jest (...) Frazerowska kon­ cepcja magii jako wstępnej, błędnej formy nauki; magia i nauka bowiem są to dwa równoległe sposoby poznania wymagające tego samego typu obserwacji zmysłowych, różniące się nie swą istotą, lecz typem zjawisk, jakich dotyczą” (1986, s. 54). W świetle tego różnice między magią a nauką, jakie wyszczegól­ nił Swienko (1983, s. 37), tracą znaczenie35. W opinii Kieckhefera (2001), współ­ czesna technika jest swego rodzaju zsekularyzowanąmagią (s. 196-199), a sama magia służy za pośredniczkę między religią a nauką i techniką (s. 114). Zda­ niem klasyka antropologii strukturalnej włączenie światła przełącznikiem, to w istocie akt magiczny, nowożytna „technomagia” (Leach, 1986, s. 32). Z tym, 31 Por. L. Thomdike, A History o f Magic and Experimental Science during the First Thirteen Centuries o f our Era, vol. 1-8, Macmillan Company, New York 1923-1958. 32 Źródeł współczesnej nauki F. Yates (1964) doszukiwała się w renesansowej magii i hermetyzmie (s. 145-156). Odkrycie tradycji hermetycznej w renesansie „stymulowało rozwój auten­ tycznej nauki” (s. 450). Przywołała m.in. postać J. Dee, „który był magiem, ale chrześcijańskim, a także autentycznym naukowcem, mającym autentyczne zrozumienie teorii kopemikańskiej” (s. 188). 33 Por. też Kmita, 1989. 34Braarving (1999, s. 53) wspomniał o uczonych głoszących, że religia (oraz nauka) są „praw­ dziwe”, a magia jest „nieprawdziwa”. Jeszcze socjolodzy religii Stark i Bainbridge (2000, s. 60) utrzymują, że pierwotna magiczna pseudonauka przekształciła się w religię. 35 Według niego magia wyrasta z tradycji, jest irracjonalna, antyempiryczna i dostępna tylko dla wtajemniczonych, natomiast nauka jest empiryczna, ponieważ oparta na znajomości praw przy­ rody i otwarta dla każdego. �20 Jacek Sieradzan że współczesna nauka jest rodzajem magii, zgadzają się też przedstawiciele tantrajany, uznawanej za buddyzm magiczny36: Dalajlama37 oraz Chögyam Trungpa (2002, s. 97-100); ten drugi pisał o magii codzienności, odkrywanej dzięki pełnemu doświadczaniu świata. J.-A. Rony (1993, s. 82) podkreślił ezoteryzm nauki, będący też, według Wiercińskiego (1997, s. 108), cechą magii. Łącznikiem między nauką a magią jest koncepcja mana. Według Maussa i Huberta (1973, s. 152), cała koncepcja magii opiera się na pojęciu mana38. Po­ gląd ten znalazł poparcie w przemyśleniach i badaniach innych uczonych: R.R. Maretta39, B.L. Whorfa40, P. Radina41, E. Norbecka (1961, s. 38-39), A. Wierciń­ skiego42 i W. Sedlaka43. W opinii C. Levi-Straussa (1973) kategoria mana ma charakter liminalny (LV)44, a ponadto: „Pojęcie mana należy nie do porządku rzeczywistości, lecz do porządku myśli” (III). Świat nie został więc „odczarowany” (niem. Entzauberung znaczy dosłow­ nie „usunąć magię”), jak mniemał Max Weber (1984, s. 137), ale nadal pozo­ 36 Tantrajanę nazwał buddyzmem magicznym zarówno uczony (Schayer, 1938, s. 2 4 5 -2 4 7 ), jak i praktykujący buddysta (Sangharakszita, 2002, s. 368,454). 37 „Widzimy, jak system, który uważa się za naukowy i stara się nie uznawać niczego, co nie jest faktem wypływającym z doświadczenia, wkracza w tak zwany wymiar magiczny czy nadnatu­ ralny. Rzeczą niemożliwą i zresztą absurdalną byłoby oddzielanie jednego od drugiego. Wszyst­ ko — od najgłębszej analizy po najbardziej naiwne wierzenie — przynależy do tej samej struktu­ ry i każda najdrobniejsza cząstka doktryny objaśnia jednocześnie wszystkie pozostałe” (Dalajlama, 1998, s. 127-128). 38W swoim klasycznym eseju pogląd ten zakwestionował Malinowski (1990, s. 431-432), ale jego argumentacja jest nieprzekonywająca choćby dlatego, że wcześniej w tym samym dziele na­ zwał mana istotą magii (s. 372). Także w Ogrodach koralowych i ich magii konstatował coś wręcz przeciwnego: „Każda ceremonia magiczna to, w swej istocie, manipulacja maną” (Malinowski, 1966, s. 68). Potem Eliade ( 1966, s. 28-29) zgłosił zastrzeżenia do teorii, według której mana to magiczna siła bezosobowa typowa dla wszystkich ludów. Jednak jego słowa są wyłącznie polemi­ ką z teorią Frazera o magii jako pierwotnej formie rozwoju wszystkich religii. 39R.R. Marett (1909, s. 127) wspomniał traumaturgiczną rolę mana. 40 B.L. Whorf (1982, s. 336) w artykule opublikowanym pierwotnie w „The Theosophist” (1940, nr 1), pisał o mantrze jako mocy zmieniającej porządek świata: „Na poziomie elementar­ nym mantram to tyle co zaklęcie prymitywnej magii, jakie spotykamy we wszelkich pierwotnych kulturach. Przy przejściu na wyższy szczebel pojęcie to zmienia się i nabiera sensu intelektualne­ go, odnosząc się do wewnętrznego powinowactwa między językiem a strukturą kosmosu, (...) Mantram sprawia, że ludzki organizm zaczyna przekazywać, kontrolować, wzmagać owe tysiąc­ krotne siły, jakie normalnie transmituje z niedostrzegalnie słabą intensywnością”. 41 Według Radina (1957, s. 27 5 ), mana to „magiczna moc”. 42 Według Wiercińskiego (1997, s. 106), nośnikiem słów i mantr języka magów na odległość są „drgania mana”. 43 Choć Sedlak (1979, s. 483) nie odwołuje się bezpośrednio do mana, to uznawana przez niego za przekaźnik informacji fala elektromagnetyczna ma wiele cech mana. Co więcej, według niego jest ona nośnikiem wszelkiego życia: „Życie byłoby więc przenoszącą się falą elektroma­ gnetyczną w molekularnej sieci produkowanej metabolicznie i wstrząsanej ustawicznie faląkwantowoakustyczną”. 44 Choć Lévi-Strauss (1973, s. LV) nie użył terminu „liminalny”, który wprowadził dopiero Turner, to jednak zauważył, że mana reprezentuje sob^płynne znaczenie, czyli właśnie liminalność. �O względności pojęć „magii” i „religii” 21 staje „zaczarowany”, jak był w średniowieczu, ale w inny sposób; magów i innych specjalistów od sacrum zastąpili inżynierowie i technicy, nowożytni technolodzy sacrum45. W opinii G. Ritzera (2001, s. 124) nawet to, co wydaje się dogłębnie racjonalne (np. konsumpcja), ma w istocie charakter magiczny. W średniowieczu magia naturalna (zwana również „białą”) była uważana za naukę, a magia demoniczna (czyli „czarna”) za zniekształconą formę religii. Tego typu poglądy głosili nawet autorzy kościelni, w tym św. Albert Wielki (ok. 1193-1280), największy erudyta średniowiecza, autor szeregu dzieł 0 magii (Kieckhefer, 2001, s. 29-32). W tym ujęciu magia to po prostu inny, nie mniej skomplikowany rodzaj techniki, z tym, że polem działalności maga nie jest laboratorium znajdujące się na zewnątrz niego, lecz w nim samym46. Wskutek tego np. we współczesnych laboratoriach filmowych świeccy tech­ nolodzy tworzą magię kina. Ich praca —■podobnie jak praca średniowiecz­ nych alchemików — pozostaje równie niezrozumiała dla większości popula­ cji, jak była nią (i jest) działalność magów, choć nie wiąże się z tym społeczny ostracyzm, ani kary za nieskuteczność przeprowadzanych operacji. Każde od­ krycie naukowe można wykorzystać w celach pozytywnych (co upodabnia go do magii naturalnej), albo w destruktywnych (co kojarzy go z magią de­ moniczną, „czarną”). Widziana z tej perspektywy magia biała wspomaga po­ stęp, a magia „czarna” go powstrzymuje47. Nauka zaś wciąż jest tak samo tajemnicza dla przeciętnego człowieka jak działalność maga czy czarownika, a to, co on „odkrywa”, często również stanowi skutek mniej lub bardziej po­ bożnych życzeń, ponieważ dane bywają naciągane48. Według E. Davisa (2002): „Nauka zastąpiła pewną część magii, rozszerzając jednocześnie jej marzenia 1cele za pomocą środków technicznych. Elektryczność, szybki transport, ra­ dio i telewizja, samolot i komputer wcieliły jedynie w życie to, co najpierw obiecywała osiągnąć magia” (s. 54). „Technologie te są dosłowną realizacją wirtualnych projektów alchemików i czarowników dawniejszych epok. Ma­ gia jest podświadomością techniki, jej własnym, pozaracjonalnym czasem” 45 Według Webera (1984, s. 137-138), „odczarowanie świata” zbiegło się z przejściem od kontemplacji, będącej wyznacznikiem religijności średniowiecznej, do aktywizmu; innymi słowy, „czystego mistyka”, który służy tylko samemu sobie, zastąpił mag, a w istocie służący innym technik/technolog, ponieważ nastawiony na twórcze przekształcanie świata. 46 Według Wiercińskiego (1997, s. 109), między magią a techniką istnieją trojakie różnice: rodzaju (magia to rzemiosło, a technika to nauka), skali (małe energie maga versus wielkie ener­ gie techniki) i czasu (mag wytwarza rzecz nagle, a technika potrzebuje czasu). 47Por. interesujące uwagi Webstera (1992, s. 77) o magii naturalnej („duchowej”) i demonicz­ nej. Jego zdaniem rozwój nauki w XVII w. wyparł tylko drugą z nich, natomiast pierwsza uległa powolnej transformacji w naukę. Inny pogląd na tę sprawę prezentuje teoretyk śmierci rzeczywi­ stości, według którego media „to czarna magia, która stała się magiąjedyną” (Baudrillard, 2001, s. 46). 48 O tajemniczości i względności niektórych odkryć w fizyce oraz związanej z tym nieuczci­ wości uczonych wspomniał Fulford (1996, s. 9). �22 Jacek Sieradzan (s, 55). „Logika techniki stała się niewidzialna — w dosłownym sensie okul­ tystyczna. Bez znajomości specjalnego kodu wszystko jest tajemnicą. A nikt już nie zna wszystkich kodów” (s. 232, podkr. E.D.). Krytyka klasycznych koncepcji magii i religii Wątpliwości, które w kwestii magii i religii ujawniają badacze współcze­ śni, nie mieli XIX-wieczni ewolucjoniści, dla których wszystko było oczy­ wiste49. Żyli w doskonale przewidywalnym, zrozumiałym świecie, w którym magia była prymitywną poprzedniczką religii, sposobem eksplikacji zjawisk typowym dla nieoświeconego dzikusa. Nikt nie podejrzewał, tak jak czynią to uczeni współcześni, że odkrycie wzajemnych związków magii i religii może być równie niemożliwe, jak stwierdzenie, co było pierwsze: „ortodoksja” czy „herezja”, albo kura czy jajko? Według E. Tylora (1896, s. 107), magia to przeżytek i ułuda, twór ludzi „na niskim poziomie umysłowym”, wynik błędu logicznego, polegającego na niezrozumieniu związku zachodzącego między przyczyną a skutkiem, re­ zultat narzucania związku istniejącego w umyśle na rzeczywistość empirycz­ ną. Przez wiele lat akceptowano poglądy klasyka magizmu J. Frazera (1978). Według niego magia to pierwotny, fałszywy pogląd na świat, który — zgod­ nie z jego ewolucjonistyczną wizją — został z czasem zastąpiony przez na­ ukę i religię. To one bowiem, a nie magia, dają właściwą percepcję świata (s. 70-79)50. O ile magia — ‘bękarcia siostra nauki’ (s. 70) — ma polegać na wierze człowieka w możliwość wpłynięcia na bóstwa poprzez wykonywanie rytuałów magicznych, to istota religii zawiera się w zjednywaniu sobie przy­ chylności bóstw poprzez wiarę, modlitwę i wykonywanie „odpowiednich prak­ tyk” (s. 71). Jak Frazer głosił, że magia poprzedzała religię, tak B. Malinowski (1990, s. 443) — który często poddawał krytyce poglądy Frazera — w zgodzie z nim stwierdził, że mag (u niego czarownik) poprzedzał kapłana51. Poglądy Frazera w kwestii magii doczekały się słusznej krytyki52. 49XX wiek w nauce zaczął się od publikacji w 1905 roku artykułu A. Einsteina o szczególnej teorii względności. Einstein wyszedł od jedynego problemu, z którym nie mogła sobie poradzić fizyka XIX wieku, a mianowicie promieniowania ciała doskonale czarnego. I wywołał rewolucję, która trwa w nauce do dziś. 50Pogląd o magu („czarowniku”) jako poprzedniku naukowca podtrzymywali Mauss i Hubert (1973, s. 100): „magia (...) jest nieraz uczona, jeśli nie prawdziwie naukowa”. Według nich ma­ gowie to historycznie pierwsi znawcy trucizn, chirurdzy i metalurdzy. 51 Już F. Nietzsche (1984, s. 131) pisał, że „czarownik jest starszy od kapłana” (§ 111). 52 Np. E. Cassirer (1971, s, 168) odrzucił pogląd Frazera, że po wieku magii nastąpił wiek religii. Według niego, człowiek wprawdzie „był początkowo homo magus, ale od epoki magii przeszedł do epoki techniki i stał się homo f a b e r współcześnie jednak łączy w sobie obie te tendencje (Cassirer, 1946, s. 281). Z kolei Wittgenstein (1998) pisał, że Frazer traktuje tubylców �O względności pojęć „magii” i „religii” 23 Współcześnie chyba tylko M. Buchowski (1986), mimo zastrzeżeń kiero­ wanych pod adresem Frazera (s. 13-14), podtrzymuje jego pogląd, „iż magia poprzedzała genetycznie religię” (s. 14, 68, p. 2). Buchowski (1993) postuluje istnienie klasycznej formy magii (s. 24). W jego przekonaniu „świadomość pierwszych historycznie społeczeństw była właśnie świadomością magiczną w jej ‘czystej’ postaci” (s. 37). W obrębie pierwotnej „kultury magicznej wszystko (...) jest w pewnym sensie obrzedem i zarazem nic obrzędem nie jest” (s. 102). Mimo iż zdaje sobie sprawę ze spekulacyjnego charakteru tych założeń53, uważa, że po fazie magii nastała faza religii, która w końcu — na zachodzie Europy — przeszła w epokę filozoficzno-metafizyczną (s. 27)54. E. Durkheim (1990, s. 348) uważał, że było dokładnie na odwrót, że to „magia zrodziła się z religii”. Z kolei Wierciński (1997, s. 107) wyraził opi­ nię, że „magia zrodziła się wraz z szamanizmem”, czyli obie od zawsze współ­ istniały obok siebie. Badacz magii antycznej F. Graf (1997, s. 34) uważa, że magia i religia (przynajmniej w starożytnej Grecji) wyłoniły się z jednej ja­ kości, którą nazwał „pierwotną jednością-— religią”. Do tej drugiej zaliczył „misteria bachiczne, ekstatyczne kulty prywatne, oczyszczenia i wrogie czarostwo”. Analogiczną opinię wyraził niemal pół wieku wcześniej Edwin Smith (1952b, s. 34). Jego zdaniem powinno się w ogóle przestać używać słowa „magia”. Zamiast niego „powinniśmy raczej mówić o różnych poziomach lub etapach czy też fazach religii”55. jak szaleńców, upowszechniających fałszywy obraz rzeczywistości (s. 31). Zarzucił mu prostac­ two i niezrozumienie tubylczych wizji świata: „Frazer jest dzikusem w znacznie wyższym stopniu niż większość jego dzikusów; oni bowiem nie byliby tak dalecy od zrozumienia jakiegoś ducho­ wego zagadnienia jak Anglik dwudziestego wieku. Jego wyjaśnienia pierwotnych praktyk są bar­ dziej prostackie niż sens samych tych praktyk” (22, podkr. L.W.). 53 Buchowski (1993, s. 38) pisze: „Przyznać trzeba, że etnografia nie dostarcza jednoznacz­ nych materiałów zaświadczających istnienie grup odpowiadających w pełni postulowanemu przez nas jednosektorowemu typowi praktyki społecznej. (...) Fazę tę [przejścia od natury do kultury — podkr. J.S. ] możemy sobie wyobrazić jedynie w sposób czysto teoretyczny" (podkr. J.S. ). 54Według Buchowskiego (1993) sama magia także miała ewoluować: od magii prapierwotnej (s. 38-39) przeszła w klasyczną (pierwotną); ta zaś w prymamą i profesjonalną (s. 56). Kwestia nomenklatury jest oczywiście umowna i stosowanie pojęć magii, religii i nauki jest arbitralne. Stan kultury, którą proponuje on po prostu określić jako magiczną, jest stanem świadomości, w którym sensy techniczne i symboliczne nie są odróżniane w sposób, w jaki czynimy to w kultu­ rze nowożytnej. Nie jest to więc ani „religia”, ani „magia”, ani „nauka” w potocznym (ogólnie przyjmowanym na gruncie judeochrześcijańskiej tradycji religioznawczej)'rozumieniu tych słów. M. Buchowski nadaje więc pojęciu magii znaczenie, które w pewnym sensie — trudno nam to sobie wyobrazić — zawiera w sobie coś, co my postrzegamy i jako religię, i jako „naukę", W gruncie rzeczy znosi owe tradycyjne pojęcia. 55 Także według holenderskiego uczonego Van Baala (1963), magia jest zjawiskiem religij­ nym, a psychoanalityk R, Moneya-Kyrle (1939, s. 102) uważał ją za źródło religii, rytuału i mo­ dlitwy. �24 Jacek Sieradzan Współcześnie zakwestionowano sztywny podział praktyk kultowych na magiczne i religijne. Według Maussa i Huberta (1973): „Nie ma żadnego nie­ mal obrzędu religijnego, który by nie miał swojego odpowiednika w magii” (s. 115). Mimo pozornego chaosu i rozmaitości działań magicznych, tworzą one spójny i harmonijny obraz świata56. Podobnie jak religia: „Magia jest z definicji — przedmiotem wiary” (s. 122). W ślad za Frazerem (1978, s. 38-39), Mauss i Hubert (1973, s. 5) za magiczne uznali „wszystkie obrzędy sympa­ tyczne”, które cechuje powtarzalność (s. 12). By jednak powtarzalności ob­ rzędów religijnych nie kojarzono z magią, stwierdzili, że magiczny jest „każ­ dy obrzęd, który nie jest częścią jakiegoś zorganizowanego kultu, obrzęd prywatny57, sekretny, tajemny i zbliżający się ku granicy, jaką stanowi ob­ rzęd zakazany” (s. 21). Gdyby ta definicja była słuszna, to pustelnik chrześci­ jański czy jogin praktykujący na odosobnieniu (na pustyni albo w górskiej jaskini) byłby magiem, o ile nie brałby udziału w zorganizowanym kulcie58. Ich definicja magii jako złożonej „z trzech elementów: wykonawcy, działa­ nia i wyobrażenia” (s. 12), jest tak ogólna i nieprecyzyjna, że — mimo po­ wyższego zastrzeżenia dotyczącego tajności rytuału — w pojęcie wykonaw­ cy, którego nazywają czarownikiem, równie dobrze można wtłoczyć nie tylko maga czy szamana, ale również kapłana zorganizowanej religii. B. Malinowski (1990) zakwestionował pogląd Frazera głoszący, że magia jest próbą kontrolowania natury przez ludy pierwotne. Odkrył, że Trobriandczycy są dobrze zaznajomieni z prawami natury, a magię stosują tylko w sy­ tuacjach wyjątkowych, których nie są w stanie racjonalnie wyjaśnić. Wykony­ wane przez nich rytuały magiczne spełniają funkcję czysto psychologiczną. Jego zdaniem różnica między magią a religią u ludów pierwotnych zasadza się na tym, że magia to zbiór praktycznych czynności wykonywanych przez specjali­ stów i służących osiągnięciu przyszłych celów, natomiast religia udziela odpo­ wiedzi na zasadnicze sprawy ludzkiej egzystencji, jest celem samym w sobie, będąc domeną inicjowanych, czyli wszystkich członków plemienia (s. 442-444). „Podobieństwo magii do nauki wyraża się w tym, że ma ona zawsze określo­ 56Natomiast według Wiercińskiego (1997, s. 108): „magia nie wytworzyła (...) zintegrowane­ go modelu świata”. 57 J. Assman (1997) stwierdził, że o ile teologię można określić jako „rodzaj dyskursu, które­ go temat jest dokładnie zdefiniowany, ale jego funkcja pozostaje raczej otwarta”, to w magii, przeciwnie, temat jest otwarty, a jej funkcja jest dokładnie określona (s. 2). Zatem magia to „reli­ gia zastosowana do sfery domowej” (s. 3). 58 Gdyby za dobrą monetę przyjąć tego typu definicję, to niemal każdego chrześcijańskiego ojca pustyni należałoby uznać za maga, zważywszy choćby na obecność w ich hagiografiach licz­ nych wątków magicznych. Warto też przypomnieć, że wielu z nich nigdy nie było w kościele. Zatem ich asceza — zgodnie z tą definicją— miała charakter magiczny. Por. np. uwagi S. Czar­ nowskiego (1956, s. 58) o ascezie Patryka (s. 385/95-461), najsławniejszego świętego irlandz­ kiego, która miała, według niego, „charakter postu magicznego”, czyli magicznego obrzędu, uży­ tego „przeciw niebu, aby wymóc na nim ustępstwa”. �O względności pojęć „magii” i „religii” 25 ny cel” (s. 440). W innej pracy stwierdził: „Magia nie jest techniką i nigdy nie przenika do dziedziny wiedzy empirycznej i osiągnięć umysłowych. Istnieje odrębna sfera fachowej działalności praktycznej opartej na wiedzy i do tej sfe­ ry magia nigdy nie wkracza. Magia związana jest ze sferą nieujarzmionych sił, trafu, wypadków, szkód powodowanych przez rdzę i szkodniki, z którymi isto­ ty ludzkie nie potrafią się uporać, lecz stwierdzenia, że powodem wszystkich tych nieszczęść, klęsk i wypadków jest zawsze magiczne oddziaływanie czło­ wieka, że wywołuje je zawsze ludzka złośliwość, nie potrafię, niestety, w pełni uzasadnić” (Malinowski, 1986, s. 669-670). Z kolei w myśl koncepcji wczesnego L. Levy-Bruhla (1992, s. 104, 139, 419), magia ma na celu wprowadzenie człowieka pierwotnego w stan mi­ stycznej ekstazy, ta zaś ma charakter prelogiczny i j est j ego j edyną rzeczywi­ stością. Ten pogląd, choć został poddany słusznej krytyce, w tym również przez późnego Levy-Bruhla59, nie do końca jest fałszywy. Również dla współ­ cześnie żyjącego człowieka religijnego wszystko jest znakiem czy wręcz na­ macalną obecnością bóstwa, w które wierzy60. Ci badacze, którzy podkreślają różnice między magią i religią, zazwyczaj, świadomie bądź nie, odwołują się do — dawno zarzuconej przez antropolo­ gów — Frazerowskiej dychotomii między nimi (Graf, 1991, s. 188), wedle której człowiek religijny prosi61 i błaga w modlitwie niedosiężne dlań, trans­ cendentne bóstwo o zbawienie, łaskę itp., a jego obrzędy są oparte na symbo­ lice. Mag zaś, przeciwnie, używając zaklęć i przedmiotów magicznych, żąda, manipuluje i wymusza62na bóstwach, może się też z nimi układać i targować, ponieważ, nierzadko, pozostaje z nimi w komitywie i na przyjacielskiej stopie. Bywa jednak i tak, że w razie nagłej potrzeby mag i/albo kapłan traktuje bó­ 59 Zob. zapis z notatnika Levy-Bruhla ( 1975, s. 104) z 31 sierpnia 1938. 60Wskutek tego zaliczenie przez Mrozek-Dumanowską ( 1990, s. 108) do magicznych takich mchów jak Hare Kriszna czy zielonoświątkowcy nie jest nadużyciem, pod warunkiem, że zaliczy się do nich przedstawicieli wszystkich ruchów ekstatyczno-transowych, od szamanów począw­ szy, a skończywszy np. na chasydach. 61Według Moszyńskiego ( 1925, s. 248), istotą religii jest „stosunek prośby i podporządkowa­ nia” swojej woli obiektowi pozaludzkiemu. 62O tym, że magia wiąże się z kompulsją, czyli przymusem, pisał już Bultmann ( 1963, s. 210), komentując opis egzorcyzmu w Mk 5, 1- 21 : „opowieść została zaciemniona wskutek pominięcia elementu przymusu, który egzorcysta użył do odkrycia imienia w momencie, kiedy opowieść za­ stosowano do Jezusa”. Użycie amuletu boga pogańskiego jest dla chrześcijanina magią, ale zasto­ sowanie krucyfiksu w celach leczniczych — to dlań religia (Versnel, 1991, s. 189). Amulet ku­ piony na bazarze przez ‘zabobonną’ osobę jest dla katolika przejawem magii, a pojemnik z uzdrawiającą wodą ze źródła bijącego przy sanktuarium Maryjnym będzie dlań relikwią (Wypu­ stek, 2001, s. 31). Racjonalista uzna oba za przejawy magii, ponieważ oba mają taki sam skład chemiczny (Yersnel, 1991, s. 190), a różnica między nimi polega wyłącznie na typie „użytego znaku” (Piekarczyk, 1968, s. 336). Katolik może uznać plemienny obrzęd uzdrawiania za prze­ sąd, ale oburzy się, gdy takiego słowa użyje się wobec kościelnego egzorcyzmu. Ale •— zdaniem Fowlera ( 1995, s. 20) — w takim przypadku protestant się nie oburzy. �25 Jacek Sieradzan stwo jak swego niewolnika63. Według Riversa (1924, s. 4), o ile magia zależy od „własnej mocy” maga, to religia „zależy od jakiejś wyższej mocy”. Mag chce zyskać kontrolę nad naturą i nad tym, co uważa za nadnaturalne, a czło­ wiek religijny wykazuje „zaufanie do ponadludzkiej boskiej mocy”64. W myśl poglądów tych badaczy, magia to „instrumentalna manipulacja”, a religia „oso­ bowa suplikacja” (Versnel, 1991, s. 178). W religii mamy do czynienia z po­ stawą uległości, a w magii z mentalnością przymusu (ang. coercive; Braarvig, 1999, s. 52). Nathanowi Söderblomowi, który analizował stosunek magii i religii z perspektywy duchownego protestanckiego, wydawało się, że mag polega na własnej mocy, którą uważa za nieograniczoną, a człowiek religijny czuje lęk przed wyższą, boską mocą (Ehnmark, 1956, s. 5-6). W tej optyce magia jest świecka, a religia sakralna (Hammond, 1970, s. 1349). W ostatnich latach podano w wątpliwość tego typu sztuczne podziały. Fow­ ler (1995, s. 20-21) zakwestionował rozróżnienie na magię, jako związaną z kompulsją, i religię, jako suplikację bóstwa, ponieważ 1. magowie również mają swoją teologię; 2. religia również wykorzystuje elementy tego, co zwy­ kle określa się mianem „magii”; 3. istnieją prywatne i indywidualne akty re­ ligijne, a z drugiej strony, 4. magię można odnaleźć także w publicznie wyko­ nywanych rytach, np. tam, gdzie stosuje się lalki wudu. Rozróżnienie na religię jako formę błagania i magii jako formy przymusu, Glücklich (1997, s. 221) uznał za „najgorszy błąd”, który przestał mieć znaczenie po pojawieniu się symbolicznych interpretacji magii i religii65. Większość dawnych analiz magii i religii odwoływało się do klasycznego, acz przestarzałego i mocno krytykowanego, Durkheimowskiego66rozróżnienia religii jako kościelnej wspólnoty nie tylko kapłanów, ale i wyznawców, oraz magii, która zna wyłącznie zrzeszenia magów (czarowników, czarownic itp.)67. W tym ujęciu religia ma charakter społeczny68, oficjalny (Mauss, Hubert, 1973, s. 20), grupowy (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), a magia indywidualny69, 63 „Kapłani songhajscy, gdy pragną czegoś od istot nadprzyrodzonych, zwracają się do nich z modlitwami zaczynającymi się od słów: ‘wierzę’, ‘błagam’, ‘proszę’, ale w przypadku koniecz­ ności natychmiast zmieniają ton wypowiedzi obrzędowych: zwracają się do istot nadprzyrodzo­ nych jak do równych sobie lub nawet przemawiają do nich jak panowie do swych niewolników” (J. Rouch, La religion et la magie Songhay, Paris 1960, s. 263-264, cyt. w: Piccaluga, 1971, s. 10). 64 Swienko, 1983, s. 34. Por. Webster, 1948, s. 181-182. 63 Chodzi głównie o prace V. Turnera i C. Geertza. “ Zdaniem Waxów (1963, s. 497), badacz ten przeniósł i zastosował do badań naukowych wczesnochrześcijański podział na „naszą”, „dobrą” religię (wiarę) i ich „złą”, „szkodliwą” magię. Zarówno kościół chrześcijański, jak i Durkheim nigdy nie stwierdzili, że magia „nie działa”; utrzy­ mywali tylko, że to, co jest magią, jest z założenia złe i demoniczne. 67 Durkheim, 1990, s. 39-^t0; Mauss, Hubert, 1973, s. 51; Weber, 2002, s. 335. 68 Durkheim, 1990, s. 37-41; Wypustek, 2001, s. 28. 69 Durkheim, 1990, s. 39; Wypustek, 2001, s. 28. �O względności pojęć „magii” i „religii” 27 aspołeczny70, a niekiedy antyreligijny71. Ponieważ jej istnienia nie sankcjonują dominujące instytucje religijne, jest dewiacją72. „Religia jest obecna w społe­ czeństwie dzięki stabilnym i silnym organizacjom, magia opiera się natomiast jedynie na przelotnych i instrumentalnych wymianach między magiem a klien­ tem” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 138-139). Zdaniem wielu badaczy z magią wiąże się konkretny, indywidualny cel73, a religia jest celem samym w sobie, ponieważ udziela odpowiedzi na podstawowe pytania ludzkiej egzystencji74. Religia ma mieć cel kolektywny lub osobisty, ale soteriołogiczny, a więc pozaświatowy, magia zaś osobisty, pragmatyczny i światowy (Braarvig, 1999, s. 52). Wnioski te wszelako łatwo zakwestionować. Jest tak z co najmniej dwóch powodów: 1. Ich przyjęcie prowadzi do powstania absurdalnej alternatywy: albo ceremonie kościołów mająjakiś cel i wtedy nie różnią się od magii, albo żad­ nego celu nie mają i wtedy sąreligią; 2. Szamani bądź czarownicy często peł­ nią również funkcje kapłanów i z reguły pracują na rzecz wspólnoty75, a ich działalność często również (błędnie) można uznać za magię, a nie religię76. Po­ nadto podkreślano, że magia obiecuje wyleczenie z konkretnej choroby lub zapewnienie ochrony przed negatywnymi wpływami, zaś religia obiecuje zba­ wienie jako dogłębną przemianę i ostateczne wyzwolenie od wszelkich proble­ 70Magowie nie przyczyniają się do wzrostu społecznej solidarności jako osoby nastawione na spełnianie doraźnych, utylitarnych celów, np. wyleczenia z choroby czy przywabienia partnera miłosnego itp. (M alinow ski, 1990, s. 440; Versnel 1991, s. 178; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Wypustek, 2001, s. 27). 71 Mauss, Hubert, 1973, s. 20. Ale np. Malinowski (1990, s. 413) zauważył, że również religia miewa charakter indywidualny, a psychoanalityk G. Róheim (1955, s. 226-227) podkreślił wspól­ notowy charakter działań maga, przeciwstawiając temu samotność psychotyka. Podobnie Webster (1948, s. 55), który zdefiniował magię jako „uznanie istnienia mocy tajemnej”, dodał, że magię cechuje „wykorzystanie tej mocy dla celów publicznych bądź prywatnych”. 72 Według Aune’a (1986, s. 214): „taka religijna dewiacja jest magiczna tylko wtedy, kiedy osiągnięcie celów przypuszczalnie gwarantuje udział nadnaturalnych mocy”. Por. Aune (1980, s. 1515); Versnel (1991, s. 179); Wypustek (200l,s . 27). 73 Według Crowleya (1998, s. 17), który sam był praktykującym magiem, magia ,jest nauką i sztuką powodowania zmiany zgodnie ze swoją wolą. (...) Każde intencjonalne działanie jest Działaniem Magicznym” (s. 18). 74Ten sposób myślenia o religii i magii reprezentował też Malinowski (1990, s. 442), a za nim Mrozek-Dumanowska (1990, s. 30), Versnel (1991, s. 178), Stark, Bainbridge (2000, s. 59) i Wypustek (2001, s. 27). Tylko Goode (1949, s. 177) zauważył, że chociaż konkretny cel jest bliższy magii niż religii, nie jest nieobecny w drugiej. 75L. Peters (1998, s. 9), na podstawie badań terenowych w Nepalu, zauważył, że szamani są również kapłanami i — podobnie jak oni — kierują kongregacjami wyznawców. O tym, że u niektórych plemion indyjskich kapłan jest zarazem czarownikiem, pisał jeszcze Crooke (1907, s. 247). To samo zauważyła Mrozek-Dumanowska (1990, s. 33), która ponadto wymieniła dalsze pokrewieństwa magii i religii: działanie w sferze pozaempirycznej, nadawanie zwykłym, codzien­ nym wydarzeniom znaczenia religijnego łub magicznego, oraz wspólny im obu rytualizm. Do­ głębną cross-kulturową analizę technologów sacrum, mającą wykazać, że w praktyce nie sposób odróżnić kapłana od maga czy szamana, przeprowadził Winkelman (1992). 76 W związku z tym Stark i Bainbridge (2000), którzy są rzecznikami zasadniczych różnic między ‘specjalistą religijnym’ a magiem (s. 135-136), tym niemniej zmuszeni byli przyznać, że „[w] wielu społeczeństwach kompetencje religii i magii pokrywają się” (s. 142). �28 Jacek Sieradzan mów życia (Stark, Bainbridge, 2000, s. 134). Jak się wydaje, wspólną cechą wszystkich starych analiz magii i religii — i to bez względu na to, czy ich auto­ rami byli badacze konfesyjni czy niekonfesyjni — było to, że religię idealizo­ wały, a magii nadawały znaczenie pejoratywne (Ehnmark, 1956, s. 1), Nowocześni badacze wskazują na bliskie związki magii i religii77. „Nie ma religii bez magii, tak jak nie ma magii nie zawierającej przynajmniej odrobiny religii”, pisał jeszcze Lévi-Strauss (2001, s. 294)78. Według M. Spiro (1966, s. 116), magia stanowi funkcjonalną alternatywę religii, ponieważ obie zaspoka­ jają analogiczne potrzeby poprzez odwołanie się do najwcześniejszych przeżyć z dzieciństwa. W opinii R. Firtha (1965, s. 191): „magia i religia nie stanowią dwóch oddzielnych dziedzin”. Zdaniem I. Paulsona magia to po prostu integral­ na część religii79. A. Glucklich (1997, s. 221) uważa, że magia i religia to „dwa przejawy jednego zjawiska: symbolicznej racjonalności w relacji do sacrum”80. Jak zauważył H.S. Versnel (1991, s. 181), nieporozumienia biorą się stąd, że „wszy­ scy teoretycy wychodzą od własnej koncepcji magii, czy to w celu obrony, czy odrzucenia jej prawidłowości, trafności, odpowiedniości, ogólnej ważności, etnocentryczności (niepodobieństwa do religii itp. itd., jednak bez wyraźnego spre­ cyzowania własnej definicji” (podkr. H.S.V.). Według A.F. Segala (1981), różni­ ce między religią a magią, czy nauką a magią, nigdy nie zostały zadowalająco wyjaśnione (s. 349): „Żadna pojedyncza definicja magii nie może być absolutna, ponieważ wszystkie jej definicje są względne” i pozostają uzależnione od kon­ tekstu społecznego (s. 351). Także Fowler (1995, s. 2) jest zdania, że różnica między magią a religią nie jest różnicą istoty, ale społecznego kontekstu. Nie chodzi tylko o instytucje religijne, których brak w magii (Mauss, Hubert, 1973, s. 76). To dominująca ideologia władzy określa, co jest religią, a co magią81. U jednych ludów religia pozostała w swojej pierwotnej, magiczno-szamanistycznej formie, a gdzie indziej — tam, gdzie plemiona utworzyły narody 11 Płynność granic między nimi podkreślał już Durkheim (1990, s. 40, podkr. 63), a w ślad za nim Mrozek-Dumanowska (1990, s. 31) i Wypustek (2001, s. 32). „Istoty, które przywołuje cza­ rownik i siły, które wykorzystuje, nie tylko mają tę samą naturę co te, do których odwołuje się religia. Bardzo często są one po prostu te samé" (Durkheim, 1990, s. 37, podkr. J.S .). 78 Według B. Skargi (1977, s. 12): „Uzupełniając powyższe stwierdzenie, dodać trzeba, że i w nauce objawia się magiczne myślenie i że nie ma magii, w której by nie było odrobiny chociaż wiedzy naukowej”. 79 Paulson (1963, s. 511) podkreślił, że zarówno magowie, jak i ludzie religii wierzą w istnie­ nie istot nadnaturalnych, a „w większości wypadków zarówno ‘magia’ jak i ‘religia’ stanowią dwie strony jednego i tego samego rytuału”. Wierciński (1997, s. 108) uznał magię i religię za „dwie strony tego samego medalu w szamanizmie”. Jego uwaga jest także zasadna dla innych tradycji duchowych. 80Nie przeczy temu fakt, że wiara w magię może być równie ślepa, jak wiara w religię (Mauss, Hubert 1973, s. 123). Według Meslina (2002, 2012): „magia jest odwróceniem sacrum, manipu­ lacją uważaną za tym skuteczniejszą, iż odwraca tradycyjne stosunki między sacrum a profanum, między czystym a nieczystym”. 81 Według Pulleyn (1997, s. 91) starogreckie praktyki religijne, w których ignorowano łaskę (charis), chrześcijanie prawdopodobnie określiliby mianem „magicznych” (s. 93). �O względności pojęć „magii” i „religii” 29 — rozwinęła się do postaci teologiczno-filozoficznej. W drugim wypadku wyspecjalizowana kasta kapłańska uznała siebie za jedyną reprezentantkę bóstwa, a niesformalizowaną i „nieortodoksyjną” konkurencję magów, sza­ manów, znachorów, czarowników, czarownic, wróżek, astrologów, zaklina­ czy itp. wyrzuciła (lub próbowała wyrzucić) poza wąskie ramy „ortodoksji”. Stąd niektórzy badacze podkreślają zbieżność celów religii i magii (zwłasz­ cza w jej najwyższym, teurgicznym aspekcie). Praktykujący obie (mistycy i teurdzy) dążą do nabycia cech bóstwa. Różnice dotyczą tylko środków, ja­ kie prowadzą do tego celu (Aune, 1980, s. 1518). Uczestnicy specjalnego sympozjum na temat magii i religii, zorganizowa­ nego w marcu 1995 roku w Institute for Advanced Study w Princeton, doszli do wniosku, że magii nie da się oddzielić od religii, gdyż stanowi ona jej nierozdzielny element82. Tego samego zdania są badacze magii w pierwot­ nym chrześcijaństwie. Według teologa D. Aune’a (1980, s. 1516): „1. Magia i religia są tak ściśle z sobą związane, że w istocie niemożliwe jest traktowa­ nie ich jako odrębnych kategorii społeczno-kulturowych; 2. Strukturalno-funkcjonałna analiza zjawisk magiczno-rełigijnych nie pozwała na przyjęcie negatywnej postawy wobec magii; 3. Magia jest zjawiskiem, które istnieje wyłącznie w ramach matrix określonej tradycji religijnej (...): 4. Magia okazu­ je się uniwersalną cechą religii jako dewiacja ludzkich społeczności” (podkr. D.A.). W opinii innego teologa J.D. Crossana (1997, s. 330): „religia i magia, religijny cud i magiczne sztuki nie różnią się od siebie w żadnym zasadniczym rysie. Można i trzeba dokonywać rozróżnień, muszą to jednak być rozróżnienia w obrębie magii/religii, nie zaś rozróżnienia pomiędzy magią a religią”. To, co jest religią dla jednego badacza, może być magią dla innego: „cere­ monie Arantów Durkheim uznał za religijne, a Frazer za magiczne, natomiast rytuały ogrodowe Trobriandczyków, które Malinowski określił mianem magicz­ nych, według Durkheima byłyby religią” (Hammond, 1970, s. 1351). Definicję magii, jaką podał H.D. Betz (1996b, s. XLVII), można równie dobrze zastoso­ wać do religii. Obie bowiem sprawiają, że ludzie czują się lepiej, a nie gorzej, obie dają iluzję bezpieczeństwa, udzielają pomocy bezradnym i dają nadzieję ludziom żyjącym w beznadziei. Jak bardzo płynne są wzajemne relacje magii i religii, wie każdy badacz buddyzmu tantrycznego (zwłaszcza tybetańskiego). Np. pogląd D. Franfurtera (1997, s. 115), że — w odróżnieniu od kapłana — mag nie przestrzega świętego kalendarza, jest nieprawdziwy, gdyż niemal każdy jogin tantryczny, który przy okazji może pełnić funkcje magiczne, wy­ konuje pewne medytacje w zgodzie z kalendarzem łunamym83. 82 Dlatego też żaden z prelegentów nie zaproponował własnej definicji magii (Kippenberg, Schafer, 1997, s. X-XI). 83A zatem 10 dnia miesiąca wykonuje rytuały związane z Padmasambhawą, a 25 dnia miesią­ ca te związane z dakiniami. Ponadto jedne praktyki wykonuje się podczas pełni, inne podczas nowiu itd. �30 Jacek Sieradzan J.-P. Olivier de Sardun (1992) wyróżnił magię okultystyczną („czary i za­ klęcia”), magię chrześcijańską („kult świętych, cuda, objawienia Maryi Dzie­ wicy”) i magię życia codziennego (s. 259). Do tej ostatniej zaliczył „liczne rytuały, słabo zsekularyzowane praktyki i życiowe przesądy tworzące pospo­ łu obszar nieuświadomionej, mechanicznej i wyjałowionej magii, która czę­ sto przeplata się z rzeczywiście funkcjonującymi systemami znaczeń”. We­ dług niego błędem, jaki popełniają etnolodzy, próbujący przełożyć rytuały kultur tubylczych (np. afrykańskich) na język zrozumiały dla Europejczyka, jest to, że afrykańską magię życia codziennego, nie mającą w sobie nic reli­ gijnego ani tajemnego, oddają poprzez odwołanie się do zachodniej magii okultystycznej (s. 259-260)84. Chcąc oddzielić magię od religii, niektórzy badacze uciekają się do pomo­ cy statystyki. Np. filozof W.P. Alston (1967, s. 141-142) wymienił dziewięć cech religii85 i oświadczył, że z religią mamy do czynienia wtedy, „kiedy wystarczająca (ang. enough) ilość tych cech jest obecna w wystarczającym stopniu (sufficient degree). W tym celu zaproponował wprowadzenie „para­ dygmatu idealnie czystego przypadku religii” (tu zaliczył rzymski katolicyzm, ortodoksyjny judaizm i orfizm), a następnie wyznaczenie ostrej linii demarkacyjnej oddzielającej „religię od niereligii” (podkr. J.S.). O całkowitym fia­ sku próby Alstona świadczy fakt, że mniej więcej połowa wyszczególnio­ nych przez niego cech — nr 1-3,6, a nawet, w jakimś sensie, 5 (lęk i tajemnica) — pasuje też do definicji magii. Próbując mimo wszystko wytyczyć granicę między magią a religią, pewni badacze sięgnęli po argument substancjalistyczny. To, co bardziej konkretne, uchwytne i upostaciowane, jest religią, a to, co amorficzne i przez to trudno uchwytne — to magia. Dla Lucy Mair (1975, s. 229) różnica między religią a magią polega na tym, że pierwsza obejmuje „komunikację z istotami (beings)”, a druga koncentruje się na manipulacji siłami. Tam, gdzie przeważa idea komu­ nikacji, mamy do czynienia zasadniczo z działalnością religijną, a gdzie domi­ 84 Omawiając artykuł R. Keesinga, pisał: „Keesing dotarł do tego samego, tyle że odwrotną drogą rozumowania. Otóż jeśli etnolog z kultury pozaeuropejskiej zacząłby przyglądać się słowu ‘fart’ w języku angielskim i potraktował to słowo w taki sposób, w jaki często traktująje antropo­ logowie w odniesieniu do kultur egzotycznych, to mógłby dojść do wniosku, że albo ‘fart’ jest niewidoczną siłą, którą jednostki posiadają w mniejszej lub większej ilości, albo że ‘fart’ jest istotą nadprzyrodzoną, kontrolującą znaczną część zdarzeń życiowych”. Conventional Meta­ phor and Anthropological Metaphysics. The Problematic o f Cultural Translation, „Journal of Anthropological Research”, 41 (1985), s. 205, cyt. w: Olivier de Sardun, 1992, s. 260. 85 Według niego są to: „1. Wiara w istoty nadnaturalne (bogów); 2. Zróżnicowanie sacrum iprofanum; 3. Czynności rytualne skupione na świętych obiektach; 4. Wiara w usankcjonowany przez bogów kodeks moralny”; 5. Obecność podczas rytuału „uczuć w charakterystycznie sposób religijnych (lęku, poczucia tajemnicy, poczucia winy, adoracji)”; 6. Modlitwa i inne formy komu­ nikacji z bogami; 7. Obecność światopoglądu z wyraźnie określonym w nim miejscem jednostki; 8. Oparta na światopoglądzie mniej lub bardziej całkowita organizacja życia; 9) Grupa społeczna, którą wiążą powyższe [cechy]”. �O względności pojęć „magii” i „religii” 31 nuje idea manipulacji, chodzi w głównej mierze o działalność magiczną” (podkr. L.M.). H. Swienko (1983, s. 34) odróżnił wiarę w bezpostaciowe moce tajemne, cechującą magię, od wiary w upostaciowane siły nadprzyrodzone (du­ chy), cechującą religię. Jednak z punktu widzenia magii (zwłaszcza zaś magii tantrycznej) istoty są tylko pewnymi energiami, a więc siłami. W tym świetle podział na magię i religię traci więc sens. Zdaniem J.Z. Smitha (1978b, s. 431­ -432), magia jest niezróżnicowana, bezosobowa, zewnętrzna, związana z tabu i odwołująca się do relacji opartych na lęku (czyli unikaniu lub chęci zjedna­ nia sobie), a religia jest zróżnicowana, osobowa lub indywidualna, wewnętrz­ na, związana z etyką i odwołująca się do relacji opartych na szacunku (czyli podporządkowaniu lub prośbie). Również w takich religiach jak hinduizm, buddyzm, taoizm czy islam za­ cierają się różnice pomiędzy magią a religią. Dotyczy to zwłaszcza kierun­ ków tantrycznych, które wywarły znaczący wpływ na wymienione cztery re­ ligie Wschodu. Magia pełni pozytywną funkcję społeczną, wspierając ciągłość i trwałość porządku, nie tylko w krajach słabo rozwiniętych (głównie afry­ kańskich), gdzie wiara w nią jest wciąż silna i gdzie jest ściśle związana z tym, co człowiek Zachodu określiłby jako religię, ale również w wysoko rozwiniętych krajach Zachodu, gdzie stanowi rodzaj pocieszenia i ucieczki od rzeczywistości dnia codziennego86. Ponadto — głównie w krajach słabo rozwiniętych, choć nie tylko — umiejętność wykonywania rytuałów magicz­ nych i wchodzenia w stan ekstatyczno-transowy jest często dla kobiet jedyną możliwością zwiększenia społecznego prestiżu87. Według A. Wypustka (2001, s. 22): „Człowiek wierzył w magię i korzystał z usług magów nie dlatego, że był łatwowiernym i zlęknionym imbecylem, który miał pecha urodzić się w schyłkowej czy kryzysowej epoce, dotkniętej zabobonami i ekonomiczną mizerią, ale dlatego, że w pewnych okolicznościach było racjonalne, a nawet pożyteczne wierzyć w magię, którą uprawiano zawsze i wszędzie od niepa­ miętnych czasów”. Także zdaniem L. Kołakowskiego (1990, s. 138): „Gdyby prawdą było, że magia jest tylko nieudolną techniką, opartą na przypadko­ wych asocjacjach i na budowaniu nie istniejących w naturze powiązań, trwa­ łość jej byłaby niepojęta w obliczu jej nieskuteczności: można by w tym wi­ dzieć dowód, iż nasz system nerwowy, kierowany regulamościami odruchów warunkowych, stoi niżej, aniżeli odpowiednie systemy regulacyjne innych zwierząt, skoro nie jest zdolny unieważnić odruchów opartych na nie istnie­ jących powiązaniach”. Przejawem płynnego przechodzenia magii w religię i vice versa oraz nie­ istnienia ścisłych granic między nimi jest niemożność dokonania wyraźnego 86 O tym, że ludzie zrozpaczeni (np. nieuleczalnie chorzy) uciekali się do magii, pisał już Plutarch (1988, s. 132, O obliczu widniejącym na twarzy księżyca). Por. Aune, 1980, s. 1518. 87Lewis, 1971; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 54—109. �32 Jacek Sieradzan podziału na magów (czarowników, szamanów itp.) oraz kapłanów. Już Durk­ heim (1990, s. 39) zauważył, że magowie nie mają świątyń, tylko klientów88, a rytuały odprawiają dla dobra nielicznych jednostek, w skrytości. Mag jest osobą prywatną89, rzadko działa w grupie (Goode, 1949, s. 177), natomiast kapłan jest funkcjonariuszem oficjalnego kultu (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). W związku z tym magia wymaga osobistego doświadczenia, a religia tylko umiejętności odczytania tekstu z książki (Versnel, 1991, s. 179). Stąd kapłani zorganizowanych religii uważają magów za niebezpiecznych konkurentów, podważających ich religijny monopol, tym bardziej, że ci ostatni dysponują profesjonalną znajomością magicznych technik i receptur (Wypustek, 2001, s. 38), której nie posiadają ignoranci, w tym również, oczywiście, kapłani zorganizowanych religii. Magowie koncentrują się na technicznej stronie prak­ tyki, ponieważ, jak sądzą, źle wypowiedziane formuły nie zadziałają (Ver­ snel, 1991, s. 79). Mają też swobodę w zakresie wyboru technik, podczas gdy kapłanów cechuje ich standaryzacja, związana z wiarą, że powodzenie rytu­ ału ostatecznie zależy od suwerennej woli bóstwa90. Według Webera (2002, s. 335), kapłani to zawodowi funkcjonariusze, „którzy wpływają na bogów poprzez ich czczenie”, zaś czarownicy przymuszają ‘demony’ „dzięki środ­ kom magicznym. Ale —- dodał — pojęcie kapłana licznych wielkich religii, również chrześcijańskiej, obejmuje właśnie kwalifikację magiczną”. Zauwa­ żył, że o ile zazwyczaj kapłanów uznaje się za zorganizowanych i prowadzą­ cych regularną działalność w ramach stowarzyszonego związku społecznego, zaś czarowników za niezorganizowanych i działających periodycznie, prak­ tykujących wolny zawód, to jednak w praktyce czarownicy też organizują się w cechy, a nawet tworzą dziedziczną kastę91. Vries (1962, s. 221) zauważył, że ponieważ mag — podobnie jak kapłan —- korzysta z sił nadnaturalnych, to jego emocjonalnąpostawę wobec nich, tak czy inaczej, należy bez zastrzeżeń uznać za religijną. Podstawą skuteczności magii92jest przeświadczenie o jedności świata i czło­ wieka, bez względu na to, czy mamy do czynienia z kosmosem człowieka pier88 Pogląd ten powrócił w oryginalnej teorii religii Starka i Bainbridge’a (2000, s. 137). 89 Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33. 90 Goode, 1949, s. 177-178; Mrozek-Dumanowska 1990, s. 33. 91 Weber odwołał się tutaj do związków czarowników i czarownic, o których wcześniej pisali Durkheim (1990, s. 39), oraz Mauss i Hubert (1973, s. 51). 92Niniejsza publikacja nie zajmuje się wyjaśnianiem tego, czy magia faktycznie „działa”. Zna­ komita większość uczonych uważa, oczywiście, że „nie działa”. Ale od tej reguły są wyjątki. Np. znany amerykański antropolog i badacz szamanizmu M. Winkelman (1982) odpowiada na to py­ tanie twierdząco. Uważa, że ontologiczną podstawą magii są zjawiska parapsychiczne (Psi): od­ mienne stany świadomości, psychokineza, wróżbiarstwo itp., i że są one potwierdzone w tylu niezależnych od siebie starożytnych i etnograficznych źródłach, że niepodobna ich lekceważyć. Jego poglądy doczekały się druzgocącej krytyki ze strony niemal wszystkich uczonych biorących udział w dyskusji nad jego artykułem. Wyjątkiem była Marlene Dobkin de Rios (1982, s. 46), �Magiczne kwadraty — Albrecht Dürer, Melancholia I, miedzioryt (1514), ��O względności pojęć „magii” i „reiigii” 33 wotnego, wysoce spekulatywnym i złożonym uniwersum jogina hinduskiego lub buddyjskiego, czy „zaczarowanym” światem człowieka starożytności bądź średniowiecza, w którym Bóg (magia żydowska i chrześcijańska), bogowie (magia grecka i inne), czy też buddowie, strażnicy i demony (indyjska i tybe­ tańska magia tantryczna) bezpośrednio uczestniczą w życiu ludzi93. Mag tym różni się od zwykłego człowieka, że rozpoznał istniejącą jedność świata oraz rządzące nią prawa, i potrafi ją wykorzystać „zgodnie ze swoją wolą” (Crow­ ley, 1998, s. 17), zwykły człowiek zaś jest w tych kwestiach ignorantem94. która przyznała, że „wielu antropologów obawia się publikować dane dotyczące jakichkolwiek wydarzeń typu Psi”. Powołując się na F. Caprę, zwróciła uwagę, że dominujący na Zachodzie paradygmat wciąż opiera się na kartezjańsko-newtonowskim widzeniu świata, zakwestionowa­ nym przez Einsteina i jego kontynuatorów. Post-Einsteinowski uczony jest bliski magowi w tym, że jest aktywnym uczestnikiem odbywanego eksperymentu (seansu magicznego), a sam ekspery­ ment przekonuje go, że świat nie składa się z ludzi i rzeczy, lecz z wzajemnie na siebie wpływają­ cych procesów; ludzie zaś są w takim samym stopniu zjawiskami, jak fenomeny czy rzeczy. Jed­ nak powstała ostatnio antropologia kognitywna, a zwłaszcza jej gałąź, zwana przez D.E. Younga iJ.-G. Gouleta (1994) „antropologią nadzwyczajnego doświadczenia”, traktuje poważnie te zja­ wiska, które tradycyjna antropologia ignorowała, ale w sposób dogmatyczny odrzucała, traktując np. wizje duchów podczas rytuałów, w jakich brali udział prowadzący badania terenowe antropolo­ dzy, jako halucynacje człowieka w warunkach stresu. Zdaniem Younga (1994), relacje antropolo­ gów, którzy widzieli duchy, nie są traktowane poważne i nie są analizowane w ten sam sposób, co wizje tubylców (s. 167). Swoje wizje Young uznał nie za halucynacje, lecz za „manifestacje rzeczy­ wistości, przekazujące informacje, do jakich w żaden inny sposób nie można uzyskać dostępu” (s. 177-178). „Bez względu na to, jak można analitycznie zrozumieć nadzwyczajne doświadczenia, jedna rzecz jest pewna: one zmieniają antropologów, którzy je mieli. Nadzwyczajne doświadczenia mają tendencję do rzucania wyzwania naszym pojęciom o rzeczywistości w tym sensie, że zwykłe (norma!) metody klasyfikacji danych percepcji przestają być adekwatne, a granica między tym, co realne, a tym, co wyobrażone, ulega zamazaniu” (Young, Goulet, 1994a, s. 7-8). A. Glucklich (1997), który choć w tytule swej książki obwieścił „koniec magii”, odwołując się do idei synchroniczności Junga, stwierdził: „magia jest nie tylko symbolicznym wydarzeniem, ona działa” (s. 57). Magia jest mocą nadającą sens życiu niektórych ludzi i dlatego jeśli chce się ją zrozumieć, musi się nią żyć. Tymczasem zachodni uczeni, zamiast „uczestniczyć w magicz­ nych zdarzeniach” i w ten sposób doświadczyć magii, dzieląjąna kategorie, takie jak tabu, egzorcyzmy, czarostwo itp. (s. 233). Glucklich sformułował nawet prostą definicję magii: „Magia jest sposobem wyrażania i przeprowadzania idei użytecznych, lecz nieświadomych. To, co czyni ma­ gię wyjątkową, pozostaje jednak nieznane” (s. 128). Są też badacze, którzy uznająmagię za zja­ wisko działające, ale naturalne. „Zjawiska postrzegane jako magiczne, są zawsze rezultatem zło­ żonych wzorców niemagicznych działań, zachodzących poniżej progu percepcji” (Hofstadter, 1987, s. 174). Zdaniem Glucklicha (1997, s. 169): „Skuteczności operacji magicznej nie mierzy się obiek­ tywnymi standardami sukcesu, ale jakością przeprowadzonego doświadczenia. To nadzwyczajne przeżycie, ale, trzeba to podkreślić, jest ono całkowicie naturalne”. Także Mauss i Hubert (1973, s. 77) pisali: „Praktyki magiczne nie są pozbawione sensu”. Według Buchowskiego (1986, s. 86): „Magia okazuje się (...) skuteczna, jeśli tylko się w nią wierzy”. Poza nimi również Webster (1948, s. 489) i Grimes (1995, s. 48-49) zdawali się sugerować, że magia „działa”. 95 Np. zatrzymanie słońca jest przez teistę traktowane jako dowód mocy bożej (Wj 10,21-23), a przez buddyjskiego tantrykajako przejaw oświeconego umysłu buddy (Dowman, 1985, s. 46). 94 Jak pisał w swojej definicji polski mag Robert Walter (1985, s. 8): „Magia jest zarazem wiedzą i umiejętnością takiego posługiwania się wolą, by uruchomione nią nadnaturalne (to jest niepojęte dla niektórych ludzi) siły spowodowały sprawdzalne zdarzenia materialne”. �34 Jacek Sieradzan W odniesieniu do tego Waxowie (1962) wprowadzili pojęcie „magicznej wi­ zji świata” (ang. magical world view). Tam, gdzie człowiek Zachodu postrzega martwe rzeczy, tubylcy ‘wyznający’ magiczną wizję świata widzą istoty (ludzi lub byty pozaludzkie). I, co ciekawe, przedstawiciele obu wizji świata uważają odmienny pogląd na świat za naiwny (Waxowie, 1963, s. 501). Dla zwolenników magii jej praktykowanie jest czynnością równie świętą jak każda forma religii. Grecy nazywali ją więc „świętą magią” (gr. hiera mageia), a magów uważali za ludzi pobożnych (eusebes) i świątobliwych (hosios) (Wypustek, 2001, s. 37). Innymi słowy to, co dla jednych jest religią95. dla innych może być magią i vice versa (s. 32), a o kwestiach smaku trudno dyskutować, ponieważ w tych spra­ wach nie sposób dojść do jakichkolwiek konstruktywnych wniosków. J.D. Crossan (1997), który badał kwestię magii w starożytności grecko-rzymsko-żydowskiej, uznał ją za formę rozbójnictwa religijnego: „Jak rozbójnictwo stanowi wyzwanie dla legitymizacji władzy politycznej, tak magia stanowi wyzwanie dla legitymizacji władzy duchowej. Magię i religię można rozróżnić, czy to w starożytności, czy w świecie współczesnym, odwołując się do polityki i nakazów, nie zaś przez definicje formalne czy opisowe. Religia stanowi oficjalną i zaaprobowaną magię, magia stanowi nieoficjalną i pozba­ wioną oficjalnej aprobaty religię. Problem nie polega na tym, czy magia jest przeciw oficjalnej religii, czy za nią. Niezależnie od intencji, mocą samego swego istnienia, magia i religia stanowią wyzwanie dla swojej ważności i wyłączno­ ści” (s. 325). Choć za przesadny należy uznać pogląd J.-A. Rony (1993, s. 94), że między religią i magią trwa walka o władzę nad światem, a obie w sobie właściwy sposób dążą do panowania nad nim, tym niemniej znane są przy­ padki pojedynków magów z kapłanami, wygranych, co nie wszystkich zdzi­ wi, przez magów96. O daremności wysiłków tych, którzy mimo wszystko próbują oddzielić ma­ gię od religii, świadczy klasyczna praca E.E. Evansa-Pritcharda (1965, s. 10) z 1937 roku o ludzie Azande. Autor odróżnił w niej dobrą magię (ang. good 95 Np. modlitwy o sprowadzenie deszczu, praktykowane w starożytnej Grecji czy Rzymie, uważano w owych czasach za szacowne praktyki religijne (Wypustek, 2001, s. 36), zaś żydowski zaklinacz deszczu Choni znalazł się w Talmudzie obok wielkich mędrców żydowskich. Proces „rabinizacji” Choniego opisał Green (1979). 96Antropolodzy cytują przypadki, w których prosty mag okazał się potężniejszy od przedsta­ wiciela instytucji kościelnej. Cytują przypadek księdza, którego z ciężkiej choroby, spowodowa­ nej trafieniem magiczną strzałką, wyleczył mag/szaman (Vitebsky, 1996, s. 102-103), oraz epi­ zod, który miał miejsce w 1944 roku, kiedy to Juan Cheuąuecoy, mag/szaman z plemienia Mapuche, wyzwał na magiczny pojedynek ojca Luisa. Przywołał moc miejscowego boga wody, Agua del Gato (hiszp. „Kocia Woda”), złożył na ofiarę zwierzęta oraz wodę z rozlewiska należącego do bóstwa i modlił się o deszcz. Krwawa ofiara szamana okazała się skuteczniejsza od katolickiej mszy, symbolicznej ofiary chleba i wina. Szaman wygrał rywalizację. Według naocznego świadka zdarzenia, „niebo poczerniało i można było usłyszeć mruczenie kota (= morskiego boga Mapuczów) Manąuaina. Kiedy ma zacząć padać, można usłyszeć jak kot Manąuaina miauczy: lulłull (...). Potem spada obfity deszcz” (Tiemey, 1989, s. 390). �O względności pojęć „magii” i „religii” 35 magie), społecznie akceptowaną, od złej magii (bad magie), czyli czarostwa (sorcery), a więc magii uznawanej za nielegalną i niemoralną. W ten sposób praktycznie postawił znak równości między magią ‘białą’ (‘dobrą’), a religią. Uważa się, że Evans-Pritchard — swego czasu nazwany „papieżem” antro­ pologów kulturowych —■wyklął terminy „magia” i „religia”, przez co zaczę­ ły one stopniowo znikać z ich słownika97. Niektórzy badacze (powołując się na Maretta i Evansa-Pritcharda) uważają, że w ogóle nie należy używać ter­ minów „religia” i „magia” (Versnel, 1991, s. 180). W ich miejsce pojawiło się, ukute jeszcze na początku XX wieku, określenie praktyki „magiczno-religijne” albo „religijno-magiczne”98. Ten jeden termin w dwóch odmia­ nach stopniowo zyskiwał sobie prawo obywatelstwa i obecnie jest powszech­ nie stosowany99. Wydaje się, że od czasu fundamentalnej analizy Winkelmana (1992), nie sposób nie mówić, tak jak on, o praktykach (czynnościach) magiczno-religijnych: „aspekty działalności magiczno-religijnej oparte na od­ miennych stanach świadomości, które mają uniwersalną dystrybucję, odpo­ wiadają aspektom działalności magiczno-religijnej, ogólnie interpretowanym jako magia. Socjopolityczne systemy magiczno-religijne nakierowane na zjed­ nywanie sobie [bóstw] i uprawę gleby, bardziej bezpośrednio odpowiadają tej działalności, którą konwencjonalnie określa się mianem religii” (s. 6). I jak tu nie przyznać racji cytowanemu już Versnelowi (1991, s. 177), we­ dług którego „Ani magia, ani religia nie istnieją. Istnieją tylko nasze defini­ cje tych pojęć”. Jak się wydaje, ta opinia zamyka ponad stuletnią dyskusję nad związkami magii i religii. W starciu z tym, co zwykle nazywa się magią, to, co zwykle nazywa się religią, ma szanse przetrwania tylko wówczas, gdy ludzie wierzą w religię tak jak w magię, czyli jej „prawdy” biorą dosłownie, a nie jak metafory. Wo­ bec nauki, nowożytna, zsekularyzowana kontynuatorka starodawnej magii, za jaką Frazer uznawał religię, wydaje się stać na straconej pozycji. W przeszłości ludzie wierzyli w jej „prawdy” dosłownie, a mity i metafory traktowali tak jak dzisiaj traktuje się fakty naukowe, zachodzące w rzeczywistości empirycznej. Współczesne odrodzenie się zainteresowania (np. chrześcijaństwem), nie ozna­ cza wzrostu zainteresowania dogmatyczną stroną jakiejś tradycji (teologia 97 Lightstone, 1984, s. 17; Aune, 1980, s. 1510. Dotyczy to zwłaszcza słowa „magia”, które podobno nie pojawiło się ani razu w kilku rocznikach jednego z prestiżowych amerykańskich czasopism antropologicznych w drugiej połowie lat 70. ,8 Jako pierwszy termin „magiczno-religijny” wprowadził prawdopodobnie (w 1908) A. Van Gennep (I960). Pisał o „magiczno-religijnych zakazach” (s. 16), „grupach” (s. 165) oraz „magiczno-religijnym oddzieleniu sacrum odprofanum" (s. 189). Nie można jednak wykluczyć, że termin ten wcześniej pojawił się w pismach szkoły Maussa, na które często Van Gennep się po­ woływał. ” Użył go m.in. Piddington (1952, s. 363). W encyklopedii Eliadowskiej ukazał się nawet specjalny artykuł Magico-Religious Powers (Thurman, 1987). Dotyczy on wprawdzie głównie terenu Indii, ale uwagi autora są równie zasadne dla religii pozaindyjskich. �Jacek Sieradzan 36 bowiem interesuje tylko jednostki), ale oznacza odrodzenie się emocjonalnych i „entuzjastycznych”, a więc magicznych aspektów religijności. Współczesny człowiek nie wierzy w dogmaty i nie zna teologii swojej religii; wiarę w religij­ ne dogmaty zmienił na wiarę w naukowe objawienie. W świetle tego nauka wydaje się „religią” nowożytnego człowieka. W poniższej tabeli ukazano po­ dobieństwa i różnice między magią a religią100. Za punkt wyjścia przyjęto kon­ cepcje klasycznych badaczy, którzy wyraźnieje od siebie oddzielali. ZAGADNIENIE MAGIA RELIGIA Definicja „Magia jest żyjącą, bezkształtną masą, a jej części składowe nie mają ani ustalonego miejsca, ani funkcji” (Mauss, Hubert, 1973, s.l 17). „Każdy obrzęd, który nie jest częścią jakiegoś zorganizowanego kultu” (s, 21). Wg Buchowskiego (1986, s. 68): „magia (...) była pierwotną i jedyną formą świadomości ludzkiej”. Jest to „zespół rytuałów nakierowa­ nych na przymuszanie nadnaturalnych istot do działania w interesie maga lub klienta” (Wypustek, 2001, s. 27). Jest to „zjednywanie sobie czy zyskiwanie przychylności sił wyższych od człowieka, które zgodnie z wierzeniem kierują biegiem przyrody i życia ludzkiego” (Frazer, 1978, s. 71). „Religia jest systemem powiązanych ze sobą praktyk i wierzeń odnoszących się do rzeczy świętych, to znaczy rzeczy wyodrębnionych i zakaza­ nych, wierzeń i praktyk łączących wszystkich wyznawców w jedną wspólnotę moralną zwaną Koś­ ciołem” (Durkheim, 1990, s. 41), Istota Praktycyzm, utylitaryzm, empirycyzm (Malinowski, 1990, s. 440; Maisonneuve, 1995, s. 23; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Wierciński, 1997, s. 108; Braan-ig, 1999, s. 52), instramentalizm (Goode, 1949, s. 178), potrzeba natychmiastowego działania (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30) bez pomocy duchowych istot (Piddington, 1952, s. 363). Pytania o cele i sens ludzkiej egzystencji (Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30; Versnel, 1991, s.178; Wypustek, 2001, s. 27), oraz odpowiedzi na nie ujęte w teologię (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31); duchowość (Maisonneuve, 1995, s. 23). Cel Określony, materialny (Piddington, 1952, s. 363), indywidualny i konkretny, np. wyleczenie kogoś z choroby (magia „biała”), albo wpędzenie go w nią (magia „czarna”) (Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 26; Versnel, 1991, s.178; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek, 2001, s. 27); panowanie nad światem (Rony, 1993, s. 94). Cel sam w sobie (Malinowski, 1990, s. 442), cel soteriologiczny (Braarvig, 1999, s. 52), dążenie do celów odległych (Wypustek, 2001, s. 27), ale akceptowanych przez społeczeństwo (Piddington, 1952, s. 363), chęć objęcia swoim światopoglądem, etyką i obrzę­ dowością wszystkich (Wierciński, 1997, s. 108); inne, doraźne cele (Goode, 1949, s. 178), w tym np. panowanie nad światem (Rony, 1993, s. 94). 100 Cztery definicje magii i dwie definicje religii podano tylko jako przykłady dziesiątków możliwych definicji. �O względności pojęć „magii” i „religii” 37 Ogólna charakterystyka Niezróżnicowana, bezosobowa, zewnętrzna, związana z tabu, oparta na lęku (Smith, 1978b, s. 431-432); heterodoksyjna (Smith, 1915, s. 269). Zróżnicowana, osobowa, wewnętrzna, związana z etyką, odwołująca się do relacji opartych na szacunku (Smith, 1978b, s. 431-432); ortodoksyjna (Smith, 1915, s. 269). Charakter Indywidualny (Durkheim, 1990, s. 39; Piddington, 1952, s. 363), pozaempiryczny (Goode, 1949, s. 172; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), pseudonaukowy (Frazer, 1978, s. 70; Malinowski, 1990, s. 441; Stark, Bainbridge, 2000, s. 134), ezoteryczny (Wierciński, 1997, s. 108), „prywatny, sekretny, tajemny (...) zakazany” (Mauss, Hubert, 1973, s. 21) i antyreligijny (20), ale także wspólnotowy (Róheim, 1955, s. 226­ -2 2 7 ) i społeczny (Mauss, Hubert, 1973, s. 195). Jest to dewiacja (Aune, 1986, s. 214), ale sprawia ona, że ludzie czują się lepiej, daje bowiem iluzję bezpieczeństwa i nadzieję ludziom żyjącym w beznadziei, udziela pomocy bezradnym (Betz, 1996b, s. XLVIII); jako ucieczka od rzeczywistości dnia codziennego pełni ważne, pozytywne funkcje społeczne, wspiera ciągłość i trwałość porządku społecznego (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 54-109); umożliwia podniesienie społecznego prestiżu niektórych jednostek. Wspólnotowy i akceptowany społecznie (Durkheim, 1973, s. 38; Piddington, 1952, s. 363; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek, 2001, s. 28), oficjalny (Mauss, Hubert, 1973, s. 20), grupowy (M rozek-Dumanowska, 1990, s. 33), ale również indywidualny (Malinowski, 1990, s. 413; Smith, 1978b, s. 431-432; Braarvig, 1999, s. 52), pozaempiryczny (Goode, 1949, s. 172; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), nieracjonalny, oficjalny, społecznie aprobowany, symboliczny (Goode, 1949, s. 172). Sprawia ona, że ludzie czują się lepiej, daje iluzję poczucia bezpieczeństwa i nadzieję żyjącym w beznadziei, udziela pomocy bezradnym (Betz, 1996b, s. XLVIII); pełni ważne, pozytywne funkcje społeczne, wspiera ciągłość i trwałość porządku społecznego jako ucieczka od rzeczywistości dnia codziennego, umożliwia podniesienie społecznego prestiżu niektórych jednostek. Temat a funkcja Otwarty temat i dokładnie określona funkcja (Assman, 1997, s. 3). Temat dokładnie zdefiniowany i otwarta funkcja (Assman, 1997, s. 2). Środki realizacji Przymus (Mauss, Hubert, 1973, s. 20; Bultmann, 1963, s. 210; Swienko, 1983, s. 34; Versnel, 1991, s.189; Wierciński, 1997, s. 103; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek,m 2001, s. 27), manipulacja (Goode, 1949, s. 177; Versnel, 1991, s. 178; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; M rozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31; Wypustek, 2001, s. 27), manipulacja siłami (Mair, 1975, s. 229); „instrumentalna manipulacja” (Yersnel, 1991, s. 178). Prośba i modlitwa (M rozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31; Wypustek, 2001, s. 27), uległość (Braarvig, 1999, s. 52), ale także negocjacje i targowanie się z bóstwami albo Bogiem (Wypustek, 2001, s. 27); komunikacja z istotami (Mair, 1975, s. 229); „osobowa suplikacja” (Yersnel, 1991, s. 178). �Jacek Sieradzan 38 Powtarzalność praktyk Wykonuje się je „na zamówienie” i stosownie do potrzeb (magia lecznicza, rolnicza, atmosferyczna itp.) (Mauss, Hubert, 1977, s. 20; Mrozek-Dumanowska, 1990, s, 33), ale tylko w sprzyjających okolicznościach (Goode, 1949, s. 178); dowolność w zakresie wyboru technik, a w przypadku niepowodzenia wykonywanie ich aż do skutku, istnieje też możliwość zmiany techniki (Goode, 1949, s. 177; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33). Są wykonywane regularnie, wg ściśle przestrzeganego kalendarza (Mauss, Hubert, 1973, s. 20; Goode, 1949, s. 178; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), ale nie powtarza się ich, wychodząc z założenia, że ich powodzenia zależy od suwerennej woli bóstwa. Przestrzeganie kalendarza Nie (Franfurter, 1997, s. 115); tak — głównie w „magicznym” buddyzmie tantrycznym. Tak (Franfurter, 1997, s. 115). Medium działania Materialne (Wypustek, 2001, s. 27), koncentracja na technicznej stronie zagadnienia, ponieważ źle wypowiedziane formuły nie zadziałają (Versnel, 1991, s. 179). Duchowe (Wypustek, 2001, s. 27); standaryzacja technik (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33); odejście od reguł niekoniecznie unieważnia rytuał bądź ceremonię. Wiara w „magiczną” moc słowa Zaklęcia (Swienko, 1983, s. 34). Modlitwy (Swienko, 1983, s. 34). Uzależnienie rezultatu praktyki Od dokładnego wypowiedzenia formuł (Versnel, 1991, s. 179) i umiejętności maga (Wypustek, 2001, s. 27). „od suwerennej, wolnej woli, łaski bądź niełaski bogów” (Wypustek, 2001, s. 27; Versnel, 1991, s. 179). Obietnice Wyleczenie z konkretnej choroby lub zapewnienie ochrony przed negatywnymi wpływami (Stark, Bainbridge, 2000, s. 134), Zbawienie (wyzwolenie albo oświecenie) jako dogłębna przemiana i ostateczne uwolnienie od wszelkich problemów życia (Stark, Bainbridge 2000, s. 134). Jak postrzegają siebie nawzajem Według kapłanów magia jest nielegalna, jest odejściem od społecznie akceptowanych norm; jest antyspołeczna (Goode, 1949, s. 178), aspołeczna (Versnel, 1991, s. 178), niemoralna (Braarvig, 1999, s, 52), jest dewiacją (Wypustek, 2001, s. 27), zawiera aspekt buntu i rebelii (Lang, 1901,s. 46; Ewing, 1997, s. 153), jest wywrotowa i destrukcyjna; praktykują ją jednostki wyalienowane, obcy, oraz grupy ludzi pogardzanych i lekceważonych (Braarvig, 1999, s. 52); jest to pozostałość dawnych religii (Mauss, Hubert, 1973, s. 11); kapłani uważają magów za naiwnych, gdyż świat, który dla nich jest martwy, oni postrzegająjako żywy (Waxowie, 1963, s. 501). Według magów kapłani to „wyschnięte kanały”, pozbawione łaski i jakichkolwiek umiejętności (Apokalipsa Piotra 79.31, Robinson, 1977, s. 343); magowie uważają zwykłych ludzi za naiwnych, gdyż świat, który dla nich jest żywy, oni postrzegająjako martwy (Waxowie, 1963, s. 501). �O względności pojęć „magii” i „religii” 39 Obecność wierzeń Tak (Durkheim, 1990, s. 37) — Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 122; Durkheim, 1990, s. 37; Mrozekw pozaludzką moc (Goode, 1949, s. 173), w moc większą od mocy -Dumanowska, 1990, s. 26) — w pozaczłowieka (Rivers, 1924, s. 4), ludzką moc (Goode, 1949, s. 173), w moc Boga (M rozekw moc własną, albo w moc obiektów i procesów ykorzystywanych w rytuałach -D um anow ska, 1990, s, 31), w upostaciowane siły (Rivers, 1924, s. 4); w moc duchów nadprzyrodzone (Swienko, 1983, i demonów (Mrozek-Dumanowska, s. 34), w istoty duchowe 1990, s. 31), w bezpostaciowe moce (Piddington, 1952, s. 363); ta wiara (Swienko, 1983, s. 34), w przedmioty nasycone mocą (Mrozek-Dumanowska, jest nieodłączna od bojażni (Ehnmark, 1956, s. 5-6). 1990, s. 33), Charakter wiary Ślepa (Mauss, Hubert, 1973, s. 123). Ślepa (Mauss, Hubert, 1973, s. 123). Świat wyobrażeń Prosty (Malinowski, 1990, s. 442^143). Skomplikowany (Malinowski, 1990, s. 442-443). Obecność obrzędów i ceremonii Tak (Durkheim, 1990, s. 37; Goode, 1949, s. 173). Tak (Durkheim, 1990, s. 37; Goode, 1949, s. 173). Obecność mitów Tak, w bardziej rudymentarnej postaci (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność symboliki Tak (Swienko, 1983, s. 35). Tak (Swienko, 1983, s. 35). Obecność dogmatów Tak, w bardziej rudymentarnej formie (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność ofiar Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność modlitw Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68; Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność obrzędów oczyszczających Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność pieśni Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność świętego tańca Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność ślubowań Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68). Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68). Obecność parafernaliów Używanie „przedmiotów, substancji, instrumentów” (Wypustek, 2001, s. 27). Używanie podczas ceremonii (mszy chrześcijańskiej, pudży hinduskiej czy buddyjskiej) przedmiotów, substancji, instrumentów. Miejsce wykonywania praktyk W ukryciu (Wierciński, 1997, s. 108), na uboczu: w lesie (Mauss, Hubert, 1973, s. 19), w świątyni, w tym także chrześcijańskiej (55); w górach. W sanktuariach, świątyniach, przy ołtarzu domowym (Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Wierciński, 1997, s. 108). Czas wykonywania praktyk O świcie, o zachodzie słońca, nocą, zwłaszcza o północy (Mauss, Hubert, 1973, s. 54). W dzień (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). �Jacek Sieradzan 40 Specjaliści od sacrum jako pośrednicy między ludźmi a bóstwami Magowie (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), czarownicy i czarownice (Ewing, 1997, s. 47). Kapłani (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33; Ewing, 1997, s. 47). Cechy specjalisty od sacrum Nieemocjonalność, bezosobowość (Goode, 1949, s. 178), złośliwość (sic!, Piddington, 1952, s. 363); mag jest osobą prywatną (Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), rzadko działa w grupie (Goode, 1949, s. 177), dysponuje znajomością magicznych technik i receptur (Wypustek, 2001, s. 38). Osobowość przejawiająca się w emocjonalizmie, poczuciu bojaźni itp. (Goode, 1949, s. 178); kapłan jest funkcjonariuszem oficjalnego kultu (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). Stosunek do ludzi Zawodowiec-klient (Goode, 1949, s. 177; Wypustek, 2001, s. 28). Pasterz-owczarnia albo prorok-zbawiciel (Goode, 1949, s. 177; Wypustek, 2001, s. 28). Stawiane mu wymagania Osobiste doświadczenie (Versnel, 1991, s. 179). Umiejętność odczytania tekstu z książki (Versnel, 1991, s. 179). Stosunek do sacrum Świecki (R. Horton w; Hammond, 1970,5. 1349). Sakralny (R. Horton w: Hammond, 1970, s. 1349). Formy stowarzyszania się Związki czarowników i zgromadzenia czarownic (Durkheim, 1990, s. 39; Mauss, Hubert, 1973, s. 51; Weber, 2002, s. 335). Kościół (Durkheim, 1990, s. 39-40). Zakres posiadanej władzy W przypadku maga niewielki (Stark, Bainbridge, 2000, s. 137). W przypadku kapłana ogromny (Stark, Bainbridge, 2000, s. 137). Uczestnicy Klienci (Durkheim, 1990, s. 39; Wypustek, 2001, s. 27-28). Członkowie Kościoła: kler i świeccy (Durkheim, 1990, s. 39). BIBLIOGRAFIA Alston W.P. 1967 Assman J. 1997 Aune D.E. 1980 1986 Religion, w: P. Edwards (red.), Encyclopedia o f Philosophy, vol. 7, Mac­ millan Company, Free Press, New York, s. 140-145. M agic and Theology in Ancient Egypt, w: Schafer, Kippenberg, s. 1-18. M agic in Early Christianity, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principat, Walter de Gruyter, Berlin, s. 1507-1557. M agic; M agician, w: G.W. Bromiley (red.), The International Standard Bible Encyclopedia, vol. 3, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, s. 213-219. �O względności pojęć „magii” i „religii” Barb A.A. 1963 Ą\ The Survival o f Magic Arts, w: A. Momigliano (red.), The Conflict Between Paganism and Christianity in the Fourth Century, Clarendon Press, Oxford, s. 100-125. Baudrillard J. 2001 Przed końcem: Rozmawia Philippe Petit, Wydawnictwo Sic!, Warszawa (wyd. 1, 1997). Benedict R. 1933 M agic, w: E.R.A. Seligman (red.), Encyclopaedia o f the Social Sciences, vol. 10, Macmillan, London, s. 39—44. Betz H.D. 1982 The Formation o f Authoritative Tradition in the Greek M agical Papyri w; B.F. Meyer, E.P. Sanders (red.), Jewish and Christian Self-D efinition, vol. 3, Self—Definition in the Graeco-Roman World, SCM Press, London, s. 161-170. 1996a (red.), The Greek M agical Papyri in Translation, including the Demotic Spells, University o f Chicago Press, Chicago (’1986). 1996b Introduction to the Greek M agical Papyri, w: tenże s. X LI-LIII. Braarvig J. 1999 Magic. Reconsidering the Grand Dichotomy, w: Jordan et al., s. 21-54. Buchowski M. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ada­ ma Mickiewicza, Poznań. 1993 M agia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa. Bultmann R. 1963 The H istory o f the Synoptic Tradition, Basil Blackwell, Oxford (wyd. 1, 1921). Camp L.S. C.C. de 1970 Duchy, czary, gwiazdy, PWN, Warszawa. Cassirer E. 1946 The Myth o f the State, Yale University Press, New Haven. 1971 Esej o człowieku, Czytelnik, Warszawa (wyd. 1, 1944). Cavendish R. 1977 A History o f M agic, Weidenfeld & Nicolson, London. Chogyam Trungpa 2002 Szambala, Święta ścieżka wojownika, Wydawnictwo Jacek Santorski & Co., Warszawa (wyd. 1, 1984). Crooke W. 1907 Natives o f Northern India, Archibald Constable and Co., London. Crossan J.D. 1997 Historyczny Jezus. Kim był i czego nauczał, Książka i Wiedza, Warszawa (wyd. 1, 1991). Crowley A. 1998 Magija w teorii i praktyce, Wydawnictwo EJB, Kraków (wyd. 1, 1929). Cunningham G. 1999 Religion and Magic. Approaches and Theories, Edinburgh University Press, Edinburgh. Czarnowski S. 1956 K ult bohaterów i je g o społeczne podłoże. Święty Patryk, bohater narodo­ wy Irlandii, w: tenże, Dzieła, t. 4, PWN, Warszawa. �42 Jacek Sieradzan Dalajlama, Carriere J.-C , 1998 Siła buddyzmu, W ydawnictwo Jacek Santorski & Co., Warszawa, Davis E. 2002 TechGnoza: Mit, magia + mistycyzm w wieku informacji, Dom Wydawni­ czy Rebis, Poznań (wyd. 1, 1998). Dickie M.W. 2001 M agic and Magicians in the Graeco-Roman World, Routledge, London. Dobkin de Rios M, 1982 [Komentarz do Winkelman (1982)], „Current Anthropology”, 23, s. 45-46. Dowman K. 1985 M asters o f Mah~mudr~. Songs and Histories o f the Eighty-Four Bud­ dhist Siddhas, State University o f New York Press, Albany. Durkheim E. 1990 Elementarne fo rm y życia religijnego. System totemiczny w Australii, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1912). Ehnmark E. 1956 Religion and M agic — Frazer, Sóderblom, and Haerstróm, „Ethnos”, 21, s. 1-10. Eliade M. 1961 Recent Works on Shamanism. A Review Article, „History o f Religions”, 1 (1961/62) s. 152-186. 1966 Traktat o historii religii, Książka i Wiedza, Warszawa. 1987 (gen. red.), The Encyclopedia o f Religion, vol. 1-16, Macmillan, New York. Evans-Pritchard E.E. 1965 Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande, Clarendon Press, Oxford (wyd. 1, 1937). Ewing K.P. 1997 Arguing Sainthood. Modernity, Psychoanalysis, and Islam, Duke Univer­ sity Press, Durham. Feyerabend P.K. 1975 Against Method: Outline o f an Anarchistic Theory o f Knowledge, Carlisle Street, London. Firth R, 1965 Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, PWN, Warszawa. Flint V, 1999 The Demonisation o f M agic and Sorcery in Late Antiquity. Christian Re­ definitions o f Pagan Religions, w: B. Ankarloo, S. Clark (gen. red.), The Athlone History o f Witchcraft and M agic in Europe, vol. 2: Ancient Gree­ ce and Rome, Athlone Press, London 1999, s. 277-348. Fowler R.L. 1995 Greek Magic, Greek Religion, „Illinois Clascical Studies”, 20, s. 1-22. Franfurter D. 1997 Ritual Expertise in Roman Egypt and the Problem o f the Category 'Magi­ cian ’, w: Schafer, Kippenberg, s. 115-135. Frazer J. 1978 Złota gałąź, PIW, Warszawa 1978. Fromm E. 2000 Psychoanaliza a religią, Dom W ydawniczy „Rebis”, Poznań (wyd. 1, 1950). �O względności pojęć „magii” i „religii” 43 Fulford K.W.M. 1996 Religion and Psychiatry. Extending the limits o f tolerance, w: D. Bhugra (red.), Psychiatry and Religion: Context, Consensus and Controversies, Routledge, London, s. 5-22. Gager J.G. 1992 Introduction, w: tenże (red.), Curse Tablets and Binding Spells from the Ancient World, Oxford University Press, New York, s. 3-41. Gallagher E.V. 1982 Divine M an or Magician?; Celsus and Origen on Jesus, Scholars Press, Chico. Garcia-Teijeiro M. 1993 Religion and Magic, „Kem os”, 6, s. 123-138 . Geertz H. 1975 An Anthropology o f Religion and Magic, I, „Journal o f Interdisciplinary History”, 6, s. 71-89. Glücklich A. 1997 The E nd o f Magic, Oxford University Press, New York. Goode W.J. 1949 M agic and Religion. A Continuum, „Ethnos”, 14, s. 172-182. GrafF. 1991 Prayer in M agic and Religious Ritual, w: C.A. Faraone, D. Obbink (red.), M agica Hiera: Ancient Greek M agic and Religion, Oxford University Press, New York, s. 188-213. 1997 M agic in the Ancient World, Harvard University Press, Cambridge, Mass. Grant R.M. 1959 Gnosticism and Early Christianity, Columbia University Press, New York. Green W.S. 1979 Palestinian H oly Men. Charismatic Leadership and Rabbinic Tradition, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principal, W al­ ter de Gruyter, Berlin, 19:2, s. 619-647. Grimes R.E. 1995 Beginnings in Ritual Studies, University o f South Carolina Press, South Carolina. Hammond D. 1970 Magic. A Problem in Semantics, „American Anthropologist", 72, s. 1349­ -1356. Herskovits M.J. 1967 Dahomey. An Ancient West African Kingdom, vol. 1-2, Northwestern Univ. Press, Evanston. Hofstadter D.R. 1987 Metamagical Themas. Questing fo r the Essence o fM in d and Pattern, Pen­ guin Books, Harmondsworth (wyd. 1, 1985). Hull J.M. 1974 Hellenistic M agic and the Synoptic Tradition, SCM Press, London. Janowitz N. 2001 M agic in the Roman World. Pagans, Jews and Christians, Routledge, London. Jerzak-Gierszowska T. 1995 Religia a magia. Klasyczne koncepcje antropologiczne, Wydawnictwo Fun­ dacji Humaniora, Poznań. �44 Jacek Sieradzan Jordan et al. 1999 D.R. Jordan, H. Montgomery, E. Thomassen (red,), The World o f Ancient Magic. Papers fro m the fir s t International Samson Eitrem Seminar at the Norwegian Institute at Athens, 4 -8 M ay 1997, Norwegian Institute, Ber­ gen. Kieckhefer R. 2001 M agia w średniowieczu, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac N a­ ukowych „Universitas”, Kraków (wyd. 1, 1989). Kippenberg H.G., Schafer P. 1997 Envisioning Magic: A Princeton Seminar and Symposium, w; Schafer, Kip­ penberg, s. V II-X I. Kmita J. 1989 Dziedzictwo m agii w nauce, w: H. Kozakiewicz, E. Mokrzycki, M.J. Siem ek (red.), Racjonalność, nauka, społeczeństwo, PWN, Warszawa, s. 50­ -6 6 , Kołakowski L. 1990 Odwet sacrum w kulturze świeckiej, w: tenże, Cywilizacja na ławie oskar­ żonych, Res Publica, Warszawa, s. 135-154 (wyd. 1, 1973). Korzybski A. 1950 Science and Sanity. An Introduction to Non-Aristotelian Systems and Ge­ neral Semantics, (wyd. 1, 1933). Kowalak W. 1982 K ulty Cargo na Nowej Gwinei, ATK, Warszawa. Lang A. 1901 M agic and Religion, Longmans, Green, and Co., London. Leach E. 1986 Culture and Communication: the Logic by which Symbols Are Connec­ ted. An Introdcution to the Use o f the Use o f Structuralist Analysis in So­ cial Anthropology, Cambridge University Press, Cambridge. Lévi-Strauss C. 2001 M yśl nieoswojona, Wydawnictwo KR, Warszawa (wyd. 1, 1962). 1973 Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: Mauss, s. XI-LVIII. Lévy-B ruhl L. 1975 The Notebooks on Primitive Mentality, Harper & Row Publishers, New York. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1910). Lewis I.M. 1971 Ecstatic Religion. An Anthropological Study o f Spirit Possession and Sha­ manism, Penguin Books, Harmondsworth. Lightstone J.N. 1984 The Commerce o f the Sacred. Meditation o f the Divine among Jews in the Graeco-Roman Diaspora, Scholars Press, Chico, Lowe J.E, 1929 M agic in Greek and Roman Literature, Basil Blackwell, Oxford. Luck G. 1985 (wstęp, tłum. i oprac.), Arcana Mundi. Magic and Occult in the Greek and Roman Worlds, John Hopkins University Press, Baltimore. Ługiewicz A. 2001 Antyczna magia i religią, „Przegląd Religioznawczy”, nr 2, s. 3-18. �O względności pojęć „magii” i „religii” Mair L. 1975 45 An Introduction to Social Anthropology, Clarendon Press, Oxford (wyd. 1, 1965). Maisonneuve J. 1995 Rytuały dawne i współczesne. Gdańskie W ydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk (wyd. 1, 1988). Malinowski B. 1966 Coral Gardens and Their Magic, t. 2, George A llen & Unwin, London (wyd. 1935). 1986 Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawy ziemi oraz obrzą­ dów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1935). 1990 Magia, nauka i religia, w: tenże, Mit, magia, religia, Dzieła, t. 7, PWN, Warszawa, s. 368-445 (wyd. 1, 1925). Marett R.R. 1909 The Threshold o f Religion, Metuhen & Co., London. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, PWN, Warszawa. Mauss M., Hubert H. 1973 Zarys ogólnej teorii magii (wyd. 1, 1904), w: Mauss, s. 1—208. Meslin M. 2002 M entalność magiczna i manipulacja świętością. Magia, je j praw a i fu n k ­ cjonowanie, w: F. Lenoir, Y. Tardan-M asquelier (red.), Encyklopedia re­ ligii św iata, W ydaw nictw o A kadem ickie DIA LO G , W arszawa, t. 2, s. 2007-2013. Meyer M. et al. 1999 (red.), Ancient Christian Magic: Coptic Texts o f Ritual Power, Princeton University Press, Princeton. M iddleton J. 1987 Theories o f M agic, w: Eliade, vol. 9, 82-89. M oney-Kyrle R. 1939 Superstition and Society. Based on six Lectures Delivered in the Summer o f 1937 at the Institute o f Psycho-Analysis, Hogarth Press, London. Moszyński K. 1925 O Źródłach M agji i Religji, „Przegląd Filozoficzny”, 28, s. 239-251. Mrozek-Dumanowska A. 1990 Człowiek w labiryncie magii, Wiedza Powszechna, Warszawa. Neusner J. 1989 Science and Magie, M ira c h and M agic in Formative Judaism. The Sys­ tem and the Difference, w: J, Neusner J., E.S. Frerichs, P.V. McCracken Flescher (red.), Religion, Science, and Magic: In Concert and In Conflict, Oxford University Press, New York, s. 61-81. Nietzsche F. 1984 Ludzkie, arcyludzkie, Warszawa. Olivier de Sardun J.-P. 1992 Okultyzm i etnograficzne „ja " (Magia, czyli uegzotyczniona nadzwyczaj­ ność od Durkheima p o antropologię postmodernistyczną), w: M. Buchow­ ski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kul­ tury, Warszawa, s. 247-267. Paulson I. 1963 [Komentarz do: Waxowie 1963], „Current Anthropology”, 4, s. 511. �46 Peters L. 1998 Jacek Sieradzan The Tamang Shamans. An Ethnopsychiatric Study o f Ecstasy and Healing in Nepal, Nirala Publications, New Delhi. Pettersson O. 1957 M agic — Religion: Some Marginal Notes to an Old Problem, „Ethnos”, 3/4, s. 109-119. Phillips C.R. 1986 The Sociology o f Religious Knowledge in the Roman Empire to A.D. 284, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principat, Wal­ ter de Gruyter, Berlin, s. 2677-2773. Philsooph H. 1971 Primitive M agic and Mana, „Man”, 6, s. 182-203. Piccaluga G. 1971 Obrzędy magiczne, „Euhemer”, 15,3, s. 3-12. Piddington R. 1952 An Introduction to Social Anthropology, vol. 1, Oliver and Boyd, Edin­ burgh. Piekarczyk S. 1968 Barbarzyńcy i chrześcijaństwo. Konfrontacje społecznych postaw i wzor­ ców u Germanów, PWN, Warszawa. Plutarch 1988 O obliczu widniejącym na tarczy księżyca, w: tenże, Moralia (Wybór), t. 2, PWN, Warszawa, s. 132-195. Pulleyn S. 1997 Prayer in Greek Religion, Clarendon Press, Oxford. Radin P. 1957 Primitive Religion, Dover Publications, New York (wyd. 1, 1937). Remus H. 1982 Does Terminology Distinguish Early Christian from Pagan Miracles?, „Journal o f Biblical Literature” 101, s. 531-551. Ringgren H. 1973 Religions o f the Ancient N ear East, SPCK, London. Ritzer G. 2001 M agiczny świat konsumpcji, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa (wyd. 1, 1999). Rivers W.H.R. 1924 Medicine, Magic, and Religion. The Fitz Patrick Lectures Delivered befo­ re The Royal College o f Physicians o f London in 1915 amd 1916, Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., London. Robinson J.M. 1977 (red.), The Nag Hammadi Library in English, E.J. Brill, Leiden. Róheim G. 1955 M agic and Schizophrenia, Indiana University Press, Bloomington. Rony J.-A . 1993 Magia, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław (wyd. 1, 1979). Russell J.B. 2003 Krótka historia czarownictwa, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław (wyd. 1, 1981). Sangharakszita 2002 Wprowadzenie do buddyzmu, Wydawnictwo „A”, Kraków (wyd. 1, 1957). �O względności pojęć „magii” i „religii” Schafer P, 1997 47 M agic a n d R elig io n in A n c ie n t Judaism , w: Schafer, K ippenberg, s. 19-43. Schafer P., Kippenberg H.G. 1997 (red.), Envisioning Magic. A Princeton Seminar and Symposium, E.J. Brill, Leiden. Schayer S. 1938 Buddyzm indyjski, w: Religie Wschodu, Trzaska, Evert i Michalski, War­ szawa, s. 191-251. Sedlak W. Bioelektronika, Pax, Warszawa. 1979 Segal A.F. 1981 Hellenistic Magic. Some Questions o f Definition, w: R. Van den Broek, M.J. Vermaseren (red.), Studies in Gnosticism and Hellenistic Religions, E.J. Brill, Leiden, s. 349-375. Sieradzan J. 2003 Zaklęcie, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 9, PWN, Warszawa, s. 463-464. 2004a Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm , chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, Inter Esse, Wyd. Wanda, Kra­ ków. 2004b Jezus Magus. Pierwotne chrześcijaństwo w kręgu magii, książka gotowa do druku. Skarga B. 1977 M istrz i mag, „Teksty”, nr 1, s. 7-20. Smith K.F. 1915 Magie (Greek and Roman), w: J. Hastings (red.), Encyclopaedia o f Reli­ gion and Ethics, vol. 8, Charles Scribner’s Sons, New York, s. 269-289. Smith E.W. 1952b A frican Sym bolism , „Journal o f the Royal A nthropological Institute o f Great Britain and Ireland”, 82, s. 13-37. Smith J.Z. 1978a The Temple and the Magician, w: tenże, M ap is not Territory. Studies in the History o f Religion, E.J. Brill, Leiden, s. 172—189. 1978b Toward Interpreting Demonic Powers in H ellenistic and Roman Antiqu­ ity, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principal, Walter de Gruyter, Berlin, s. 425-439. Smith M. 1981 Jesus the Magician, Harper & Row, San Francisco (wyd. 1, 1978). Spiro M. 1966 Religion. Problems o f Definition and Explanation, w: M. Banton (red.), Anthropological Approaches to the Study o f Religion, Tavistock Publica­ tions, London, s. 85-126. Stark R., Bainbridge W.S. 2000 Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków (wyd. 1, 1987). Stomma L. 1978 M agia dzisiaj. R ozw ażaniia o m etodzie, „P olska Sztuka L udow a” , 32, s. 131-142. Swienko H. 1983 Magia w życiu człowieka, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa. Szestow L. 1995 Sola fid e —■Tylko przez wiarę, PWN, Warszawa. �48 Jacek Sieradzan Tambiah S.J. 1990 Magie, Science, Religion, and the Scope o f Rationality, Cambridge Uni­ versity Press, Cambridge. Thomas K. 1973 Religion and the D ecline o f Magic. Studies in Popular Beliefs in Six­ teen th - and Seventeenth-Century England, Penguin Books, Harmondsworth ( ‘1971). 1975 An Anthropology o f Religion and Magic, II, „Journal o f Interdisciplinary History”, 6, s. 91-109. Thomassen E. 1999 Is M agic a Subclass o f Ritual?, w: Jordan et al., s. 55-66. Thomsen M.L. 2001 Witchcraft and M agic in Ancient Mesopotamia, w: B. Ankarloo, S. Clark (2001) (gen. red.), The Athlone History o f Witchcraft and Magic in Euro­ p e, vol. 1: Biblical and Pagan Societes, Univ. o f Pennsylvania Press, Phi­ ladelphia, s. 1-95. Thurman R.A.F. 1987 M agico-Religious Powers, w: Eliade, vol. 9, s. 115-118. Tierney P. 1989 The H ighest Altar. The Story o f Human Sacrifice, Viking Penguin, New York. Tylor E.B. 1896 Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologji, jilozofji, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów, t. 1, Warszawa (wyd. 1, 1871). Van Baal J. 1963 M agic as Religious Phenomenon, „Higher Education and Research in the Netherlands”, 7,3/4, s. 10-21. Van Gennep A. 1960 The Rites o f Passage, Routledge & Kegan Paul, London (wyd. 1, 1908). Versnel H.S. 1991 Some Reflections on the Relationship M agic — Religion, „Numen”, 38, s. 177-197. Vitebsky P. 1996 Szaman, Świat Książki, Warszawa (wyd. 1, 1995). Vries J. de 1962 M agic and Religion, „History o f Religions”, 1, s. 214-221. Walter R. 1985 Uwagi na temat magii, „Trzecie Oko”, nr 2, 8-10. Waxowie 1962 R. i M. Wax, The M agical World View, „Current Anthropology”, 1, s. 179— -188. 1963 M. i R. Wax, The Notion o f Magic, „Current Anthropology”, 4, s. 495­ -503. Weber M. 1984 Etyka gospodarcza religii światowych, w: tenże, Szkice z socjologii reli­ gii, Książka i Wiedza, Warszawa, s. 111-152. 2002 Gospodarka i społeczeństwo: Zarys socjologii rozumiejącej, PWN, War­ szawa (wyd. 1, 1921-1922). Webster H. 1948 Magic. A Sociological Study, Stanford University Press, Stanford. �O względności pojęć „magii” i „religii” 49 Webster Ch, 1992 Od Paracelsusa do Newtona. Magia i powstanie nowożytnej nauki, PAN IFiS, Warszawa. W horfB.L, 1982 Język, umysł i rzeczywistość, w: tenże, Język, myśl i rzeczywistość, PIW, Warszawa, s. 332-362 (wyd. 1, 1942). Wierciński A. 1997 O pojęciu magii, w: tenże, M agia a religia. Szkice z antropologii religii, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków, s. 103-109. Winkelman M. 1982 Magic. A Theoretical Reassessment, „Current Anthropology”, 23, s. 37^44. Winkelman M.J. 1992 Shamans, Priests and Witches. A Cross-Cultural Study o f M agico-Religious Practitioners, Arizona State University, [Phoenix]. Wittgenstein L. 1998 (red.), Uwagi o „Złotej Gałęzi" Frazera, Instytut Kultury, Warszawa (wyd. 1, 1967). Wypustek A. 2001 M agia antyczna, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław. Yates F.A. 1964 Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, Routledge and Kegan Paul, London. Young D.E. 1994 Visitors o f the Night, a creative energy m odel o f spontaneous visions, w: Young, Goulet, s. 166-194. Young D.E., Goulet J.-G . 1994 (red.), Being Changed. The Anthropology o f Extraordinary Experience, Broadview Press, Peterborough, Ontario. 1994a, Introduction, w: ci sami, s. 7-13. Zalewski P. i C. 1992 Z -5: Secret Teachings o f the Golden Dawn. Book II: The Zelator Ritual 1=10, Llewellyn Publications, St. Paul, Minn. Jacek Sieradzan ON THE RELATIVITY OF THE CONCEPTS OF „M AGIC” AND „RELIGION” (Summary) This is a review o f classic publications, mainly English and Polish, written in the course o f 130 years (from 1871 to 2001) on the mutual relations between the concepts in question. A t the beginning (more or less until the mid 20th century) anthropology believed that religion (mainly Christian, but not only) is superior to magic. However, in light o f new anthropological studies, religious and magical practices, introduced at the turn o f the 19th century, became more popular. It is emphasized that the division into �50 Jacek Sieradzan religion and magic was commonly accepted neither in the Antiquity nor in the 19th cen­ tury. There was no such division among tribal peoples o f the entire world. The division into religion and magic is a later phenomenon. The author quotes a number o f sources, which emphasize the similarities and differences between magic and modem, seculari­ zed science. The scepticism, expressed in the title, reflects the opinion that despite ef­ forts made by a few generations o f authors, so far no scholar has managed to satisfacto­ rily identify evident and unquestionable differences between what is usually believed to be religion and what is usually believed to be magic. H.S. Versnel’s opinion, who said that neither magic nor religion exists, m ust be corroborated. W hat we have is only our definition o f these concepts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e11fa5928ac37e72357e8daba2769fc.pdf 2449c5537f9ce06b493c494b237ed113 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5206 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4831 Title A name given to the resource Kronika/ ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.223-236 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZACHWYCAJĄCO - WSTYDLIWA STRONA KULTURY W rzeczywistości społecznej opanowanej przez wszelkie odmiany kiczu - od polityki poczy­ nając, a kończąc na literaturze - Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie otworzyło znakomitą wystawę plastyki pt. Kicz - między wstydem a zachwytem . W niezwykle starannie wydanym katalogu, tekst Wojciecha Burszty pt. Kultura gadżetu, sytuuje kicz w kulturze współ­ czesnej. Uzupełnia go opracowanie Marii Fiderkiewicz, komisarza wystawy, pt. Kicz - między wstydem a zachwytem, odnoszące się bezpośrednio do eksponowanych przedmiotów, uzupełnione kilkudziesięcioma barwnymi ilustracjami. Zjawisko kiczu w kulturze akademickiej jest problemem wieloaspektowym, trudnym do zdefi¬ niowania, budzącym wciąż ogromne emocje. Granice między dziełem sztuki, a kiczem zacierają się, obiekty ewidentnie kiczowate trafiają do muzealnych kolekcji. Kicz przenika wszystkie sfery naszego życia, bowiem, jak utrzymują psychologowie - jest nam potrzebny. Słowo kicz pojawiło się w latach 70-tych X I X w. w monachijskich kołach malarskich, gdzie oznaczało przedmiot niewielkiej wartości. Używane pierwotnie dla oznaczenia szkiców łatwo sprzedażnych, później charakteryzowania rzeczy bez wartości, pozbawionych smaku (w tym szczególnie obrazów), stało się wreszcie synonimem lichego oszustwa oraz mianem określają­ cym gatunek wszelkiej sztuki, która sama w sobie jest nieprawdziwa, ponieważ zastępuje piękno przez gładkość, uczuciowość przez czułostkowość, wielkość przez pustą pozę lub bezwartościowy patos, tragedię przez sensację, albo też unika jej przez happy-end. Kiczowi brak zwykle poczucia umiaru. Cokolwiek bądź przedstawia, jakby było na fałszywym miejscu... Sąd o tym jest indywi­ dualny i związany z epoką... [Podkr. M . D-P] . Ale najniebezpieczniejszy jest kicz dostojny, który polega na rutynowej umiejętności i wyrafinowanym opanowaniu psychologii mas . Kolejne słowniki i leksykony zawsze podkreślają pejoratywny charakter tego zjawiska. We wszystkich definicjach kicz jest wartościowany ujemnie, jest godzien pogardy, lichy, nieudolny. Stanowisko takie charakteryzuje także wydawnictwa polskie . Wśród klasyfikacji kiczu plastycznego wymienianych najczęściej w literaturze przedmiotu występuje: Kicz akademicki, opierający się na powielaniu zastanej konwencji. Charakteryzuje go we­ wnętrzna spójność, logiczne zorganizowanie oraz bardzo często poszanowanie praw materiału i wysoka umiejętność (znajomość) rzemiosła. Czymś zupełnie innym jest kicz pamiątkarski . Cechuje go m.in. niezgodność funkcji i formy, użycie odmiennych materiałów (np. plastiku i gipsu zamiast marmuru czy porcelany), karykaturalne 1 2 3 4 5 1 Kwiecień - wrzesień 2005 r. Encyklopedia Brockhausa z 1955 r.; cyt. za: Banach 1968, s. 14. Encyklopedia Brockhausa z 1955 r.; cyt. za: Banach 1968, s. 15. W Słowniku współczesnego języka polskiego, opracowanym przez Wydawnictwo Wilga, czy­ tamy, iż kicz znaczy: 1) Lekceważąco o dziele sztuki, sztuce mało wartościowej, pozbawionej smaku artystycznego, łatwej w odbiorze, skierowanej do przeciętnych, niewymagających odbiorców; szmira; filmowy, malarski kicz. Ckliwy, pretensjonalny kicz, 2) tani bezwartościowy towar, pozbawiony smaku; tandeta... Warszawa 1998 (t. 1, s. 372). Oczywiście nie każde pamiątkarstwo jest kiczem. Wśród tych wyrobów są rzeczy artystycznie złe, lepsze, jak też bardzo dobre. Piętno kiczu, które ciąży nad nimi, jak się wydaje wynika z tego, że jako kiczową odbieramy samą ideę tworzenia przedmiotów uważanych przez nas za niepotrzebne, służących przeważnie tylko wątpliwej ozdobie. 2 3 4 5 �224 KRONIKA naśladownictwo wzorów przejętych z innego okresu historycznego i kręgu kulturowego, natrętne powielanie stereotypów, wewnętrzna niespójność. Ten rodzaj kiczu dzieli się na różne grupy, wśród których do najważniejszych należą dwie: kicz „artystyczny" i kicz „tandetny". Kicz „artystyczny" wykonywany sprawnie, przy zachowaniu niezbędnych reguł tzw. dobrego smaku, poprawności rzemiosła, często czerpiący ze sztuki awangardowej, sprowadzający nową prawdę artystyczną do banału, „sposobu". Jest to kicz produkowany przez zawodowych plastyków. Spotykamy go w sklepach byłej Cepelii, galeriach artystów - plastyków, w rzeźbie rozprowadzanej w kurortach (np. Zakopane, Szczawnica) na warszawskim i krakowskim rynku staromiejskim. Może on dawać odbiorcy pewne wzruszenia, np. sentymentalne, rzewne (kotki, pieski, laleczki z buziami słodkich dzieci), estetyczno-seksualne (np. widoki rodzajowe i pejzaże, porcelanowe figurki nagich nimf), może zaspokajać potrzebę eleganckiej nowoczesności (np. wzorzysty serwis do kawy o geometrycznej formie). Kicz „tandetny" jest natomiast jakby pamiątką dla ubogich. Czasami nazywany „agresyw¬ nym", traktowany jako zyskowny proceder. Jest masowy, tani, wykonywany pospiesznie, nie¬ chlujnie, ponieważ nie chodzi tu o sztukę, lecz o masę towarową. Jego wykonawców interesuje głównie zarobek i pod tym kątem patrzą na tworzone formy. Dlatego też wykonują je wyraźnie pod gust określonych grup społecznych, mieszkańców wsi, młodzieży, dzieci itd. Stąd np. w kolorysty¬ ce zabawek, broszek, koralików występuje przewaga barw jaskrawych, zestawień zieleni, różu itd. Producent kiczu musi wciąż przeliczać, rozważać np. czy warto dać pozłotkę, czy wystarczy żółtobrązowa farba na baranim runie. Jest to więc rzemieślnicza produkcja tandety, wśród której zawsze można znaleźć coś zabawnego czy podobającego się, nie zmienia to jednak ogólnej oceny zjawiska. W pojęciu sztuka jarmarczna zawarta jest suma wytworów o aspiracjach estetycznych pro¬ ponowanych na jarmarkach, odpustach, w miejscach kultu religijnego, na które istnieje określone zapotrzebowanie. Spotykamy tu przedmioty, posiadające wartości artystyczne, w swej istocie należące do sztuki ludowej. Wyrosły z niej i są związane z jej tradycją (np. figurki z cukru, bukiety z bibułki itp.). Obok są przedmioty wytwarzane z myślą o odbiorcy wiejskim czy mało¬ miasteczkowym, który zachował pewne nawyki i potrzeby estetyczne niezaspakajane przez sztukę miejską, a także szmaciane, plastikowe, szklane lub metalowe gadżety przynależne do współczesnej pop kultury (np. lalki, pluszaki, kwiatki, postacie z seriali telewizyjnych itp.) oraz związane z kultem religijnym. Tematy sztuki jarmarcznej są zawsze te same, z reguły jednakowo ujęte. Dewocyjne obrazki, kopie i reprodukcje wykorzystują jako wzór oryginały największych twórców profesjonalnych. Wśród „dostawców" sztuki jarmarcznej są więc Rafael i Leonardo, Courbet i Wierusz-Kowalski, Cenowa i Czachórski. Wszędzie wykonują j ą mniej lub bardziej sprawni amatorzy, wyaranżerowani plastycy, sprzedając wokół miejsc kultu religijnego, na ulicach, targach, odpustach, jarmarkach, a nawet w galeriach plastyków profesjonalnych. Ich produkcja i zbyt są wciąż dość znaczne. Niektórzy malarze obsługują całe województwa, często zatrudniając członków rodziny. Wytwarzane przez nich obrazy olejne są zbywane z niewielkim tylko zyskiem, ale za to masowo. Właśnie w odniesieniu do nich określenie kicz często wydaje się najtrafniejsze, najbardziej adekwatne. Tu bowiem następuje zakłócenie między ideą obrazu, a jego realizacją. Kicz, który w swoim założeniu ideowym miał być kopią, jest nieudolnym malowidłem. Do niedawna do sztuki jarmarcznej zaliczano także sztukę tzw. naiwnych czy prymitywnych (malarstwo, czasem i rzeźbę) wydzieloną następnie z uwagi na jej walory artystyczne, w których dostrzegamy, poza gorzej, lub lepiej powielonym stereotypem, okruch twarzy autora, jego odręb¬ nego świata, czasem projekcję jego psychiki . W twórczości naiwnych, wypływającej z „potrzeby serca", występują zakłócenia, które od¬ bieramy jako ciekawe, dające nam estetyczne i psychiczne przeżycia. Reagujemy w ten sposób 6 7 6 Jest wśród nich m.in. potrzeba zdobienia wnętrza, przystrajania, intensywnego koloru (np. moda na „pikasy" wiązała upodobania do ostrych barw i zestawień z aspiracjami do nowoczesności i miejskości). Ich wystawa pt. Talent, pasja, intuicja I I była czynna (do 9.10.2005 r.) w Państwowym Mu¬ zeum Etnograficznym w Warszawie. 7 �KRONIKA 225 m.in. na twórczość Nikifora, Ociepki, Zagajewskiego, Lady, Rybkowskiego, Buczyńskiego. Ich wizja jest innego gatunku niż środki, którymi dysponują. Zakłócenie stereotypów wynikło w tej twórczości z potrzeby wypowiedzi osobistej, ekspresyjnej, szerszej na skutek wyraźnej domi­ nacji treści, które pragnęli wyrazić. Właśnie dlatego jest to sztuka, w której odczytujemy czy odczuwamy emocje, obsesje i odrębne perspektywy twórcy. Zarówno środowisko, jak i tradycja sprawiają, że dzieła te mają pewne cechy kiczo-podobne, ale istotne w nich jest to, co prze¬ bija przez warstwę akademickiej czy kiczowo-drobnomieszczańskiej konwencji. Nie są to więc kicze, mimo że niejednokrotnie wywodzą się z tej tradycji, czego przykładem jest chociażby twórczość Zagajewskiego. Równocześnie są prace, które wyraźnie kwalifikujemy jako kicz, a mimo to nie możemy przejść obojętnie obok nich, ponieważ nacechowane są jakąś nutą osobistą, szczerą. Zdarzają się bowiem przypadki, kiedy kicz kompromituje konwencjonalną tematykę, ale poza tym wnosi w temat i sposób jego rozwiązania jakiś element świeży, autentyczny. Poprzez naiwne, osobiste widzenie tematu, nawet nie pozbawione groteskowości czy nieświadomej karykatury, odświeża go, wnosi nowe wartości. Istnieje więc sfera dzieł kiczowatych, które w określonym kontekście kulturowym mogą być artystycznie interesujące, a nawet inspirujące. Wśród artystów polskich np. nowe źródło rozwiązań formalnych znaleźli: Władysław Hasior - w kiczu jarmarcznym i Roy Lichtenstein - w komiksie. Postawa taka nie świadczy oczywiście o pozytywnej wartości dzieł, które posłużyły tu za wzór inspirujący. Kicz może być bowiem punktem wyjścia tak jak każda inna inspiracja, doznanie, wpływ - i sam fakt nobilitacji kiczu u Hasiora czy Lichtensteina nie oznacza jeszcze jego rehabilitacji. Świadczy jednak o tym, że w pewnych sytuacjach poszukiwania awangardy znajdują w kiczu sojusznika, chociażby przez kompromitację zastanych konwencji, sprowadzenie ich do parodii. Na warszawskiej wystawie pokazano eksponaty ze wszystkich wspomnianych wyżej kate¬ gorii kiczu. Prowokacyjnie zestawiono w niedużej sali kolorowe, błyszczące cekinami, obszyte futerkami przedmioty z nagimi kobietami, łabądkami, pawiami, końmi w galopie, jeleniami na rykowisku i świętymi obrazami. Udało się zgromadzić imponującą kolekcję dzieł „pięknych inaczej". Wśród nich prace Władysława Hasiora - miłośnika sztuki naiwnej i prymitywnej; są współczesne stroje zaprojekto­ wane przez Kasję Michorowską inspirowane modą japońskiej ulicy i obrazy Kuby Dąbrowskiego, których bohaterem jest gwiazdor muzyki pop Michał Wiśniewski. Dzieła w estetyce socreali¬ stycznej, a nawet chusty rezerwistów wyszyte symbolami seksu i siły. Na wystawie w Muzeum Etnograficznym znalazło się też sporo makatek i innych przedmio­ tów, które najlepiej sprzedaje się na jarmarkach. Są nie tylko święte obrazy, ale też nowoczesne gadżety z Supermanem czy Czarodziejką z Księżyca. Drażliwość tematu, kontrowersje estetyczne związane z pejoratywną oceną kiczu, znalazły wyraz w postawach wobec samego pomysłu wystawy wśród najbliższych twórców, a nawet profesjonalnych pracowników muzealnych. Jak relacjonuje komisarz wystawy Maria Fiderkiewicz, kilka muzeów warszawskich odrzuciło sam pomysł oględzin eksponatów pod pretekstem, że nie przechowują kiczu. Córka Jerzego Dudy-Gracza, spadkobierczyni jego twórczości, od¬ mówiła wypożyczenia obrazów artysty, „tłumacząc, że nie będzie szargała dobrego imienia ojca" (Kowalska 2005, s. 6). Ostatnia refleksja, jaka narodziła się przy okazji wystawy kiczu dotyczy jego związku ze sztuką ludową . Odnoszę się tu do historycznie początkowego okresu „odkrywania" sztuki ludowej i włącza¬ nia jej w obręb sztuki ogólnonarodowej. Dla poszczególnych dziedzin sztuki ludowej data ta jest inna (np. wcześniejsza dla tkaniny, późniejsza dla malarstwa na szkle). Dopóki dana gałąź sztuki ludowej nie uzyskała, najpierw w gronie entuzjastów i specjalistów, a później i szerszych kręgów inteligencji - aprobaty i miana sztuki, określana była przez te środowiska jako kicz. Bronisław 8 8 Celowo nie używam określenia sztuka typu ludowego jako nieadekwatnego dla historycznego etapu rozwoju tej sztuki, o którym wspominam. �226 KRONIKA Gustawicz np. pod koniec X I X w. notował na temat obrazów o charakterze sakralnym znajdujących się w chatach u podbabiogórskich górali: ... są to najnędzniejsze litografie i chromolitografie, jakimi nas zagranica zarzuca, albo też malowidła olejne wykonywane przez domorosłych wsiowych artystów. Od niejakiego czasu do domów bogatszych zaczynają się wciskać olejodruki, które gdyby były skromniej wykonane, mogłyby choć w części wpłynąć na wyrobienie lepszego smaku u ich posiadaczy. Mimo to, chociaż są to olejodruki, które się na wieś dostają, jednak celują pomiędzy najnędzniejszymi jeszcze litografiami i olejnymi bazgraninami domorosłych bogomazów (Gustawicz 1897, s. 12-13). Podobnych ocen dotyczących i innych dziedzin sztuki ludowej wypowiadanych w tym czasie istniało więcej. Były one naturalną konsekwencją poglądów estetycznych, jakie reprezentowała przeważająca część inteligencji w I I połowie X I X w. Ludowe obrazy o charakterze religijnym wywoływały jednak szczególne reakcje. Znane są przypadki, gdy tępili je w swoich parafiach proboszczowie. W zamian proponowali wiernym barwne oleodruki, czym przyczyniali się do realizowania recepty Gustawicza na uzdrowienie smaku artystycznego ludu. W akcji tej zasłynął m.in. ks. Stolarczyk, pierwszy proboszcz Zakopanego, który nakazał parafianom potłuc obrazy malowane na szkle, a ich resztki wrzucić do potoku (Kietlicz-Rayski 1928, s. 36). Negatywne opinie o malarstwie ludowym utrzymywały się szczególnie długo i wypowiadane były przez największe autorytety. Nie mógł się przekonać do obrazów na szkle Stanisław Witkie¬ wicz, mimo iż tak wysoko cenił „sztukę podhalańską", a Jan Stanisław Bystroń jeszcze w 1926 r. we Wstępie do ludoznawstwapolskiego, pisał: ...obrazy malowane (napłótnie czy drzewie), treści wyłącznie religijnej przyszły na wieś z miasta i są wzorowane na znanych obrazach kościelnych, malowane w wielkich ilościach dla potrzeb mało wybrednej ludności, nie przedstawiają żadnej wartości artystycznej (Bystroń 1926, s. 156). W poglądach przeciwstawiających tradycyjną (dawną) sztukę ludową kiczowi, podkreślane jest przede wszystkim to, że kicz szerzy się najskuteczniej w sytuacjach kulturowo heterogenicz¬ nych (Beylin 1966, s. 148). Kicz [...], który jest istotnym komponentem sztuki jarmarcznej, jest kosmopolityczny, zawiera odpryski różnych konwencji, które mniej lub bardziej szczęśliwie ze sobą współżyją (Jackowski 1966, s. 173). Sztuka jarmarczna - według Aleksandra Jackowskiego - weszła na rynek dawniej obsługi¬ wany przez sztukę ludową. Nie ma natomiast istotnych cech ludowej sztuki i mieć nie może. [Chociaż] Elementy jej wchodzą w zakres zjawiska, które określamy mianem współczesnej sztuki ludowej... sztuką ludową nie jest i być nie może, chociażby dlatego, że niwelacja różnic kulturo¬ wych i społecznych prowadzi do zatarcia odrębności a nie do ich kultywowania, a tradycyjna sztuka ludowa bazowała na swej odrębności od sztuki oficjalnej. Nosiła też wyraźne cechy regio¬ nalne (Jackowski 1966, s. 173). Czy rzeczywiście w całym okresie szczytowego rozwoju sztuki ludowej była ona zupełnie wolna od kiczu? Zarzut, że sztuka jarmarczna żyje odpadami sztuki oficjalnej, tej przez duże S, wydaje się tylko w części prawdziwy, bowiem mechanizm rozwoju twórczości ludowej polegał na tym, że sztuka ta, zachowując swój tradycyjny zrąb, wciąż wzbogacała się elementami dorobku sztuki elitarnej. Nie można więc czynić tego zarzutu współczesnej sztuce ludowej, jeśli nie przeszkadza nam to w pozytywnej ocenie sztuki ludowej dawnej (Reinfuss 1966, s. 169). Należy również pamiętać o tym, że ludowa twórczość plastyczna (zwłaszcza rzeźba, malarstwo na szkle) w X I X w. oceniana była jako zdecydowany kicz. Dziś natomiast przyznaje się jej pełną wartość artystyczną. Pogodziliśmy się z tym, że sztuka ludowa przeszłości jest sztuką, co więcej zyskała ona również aprobatę oficjalną. Czy zatem wszystko to, co oceniamy obecnie jako kicz będzie również w przyszłości nosić to miano? Przed udzieleniem autorytatywnej odpowiedzi na to pytanie po¬ wstrzymuje świadomość tego, że w żadnej epoce nie miała miejsca pozytywna ocena współczes¬ nej jej sztuki ludowej. Ale bywało także tak, iż: ... młode pokolenie oceniało jako kicz to, w czym starsza generacja widziała kształt prawdziwy (Banach 1968, s.14). Ogólna ocena kiczu jako zjawiska nie powinna ograniczać się wyłącznie do jego cech nega¬ tywnych. Należy rozpatrywać zarówno jego pozytywne, jak i negatywne funkcjonowanie w kon- �227 KRONIKA kretnej strukturze kulturalnej i społecznej. Negatywna rola kiczu polega przede wszystkim na przyzwyczajeniu do stereotypów, zabijaniu wrażliwości, świeżości odbioru, znieczulaniu na pod¬ niety intelektualne, hamowaniu rozwoju zainteresowań sztuką wielką. Wśród jego cech dodatnich, których nie można przeceniać ponieważ nie równoważą oddzia¬ ływania cech ujemnych, ale dla jednostek, czy pewnych grup mogą być ważne, należy podkreślić stabilizacyjne walory kiczu. Pospieszny, gorączkowy rytm naszego życia zakłóca równowagę psychiczną człowieka, powodując masowe nerwice i inne schorzenia układu nerwowego. W świe¬ cie, gdzie wszystko ulega szybkim zmianom szczególnie ważne są rzeczy trwałe, niezmienne, dobrze znane. Dla człowieka dorosłego symbolem stabilności może być stary szlagier, figurka, obraz - konwencja, do której przywykł. Dodatnie wartości kiczu leżą tu nie w jego walorach estetycznych, lecz w kontekście, który przywołuje. Gdyby potrzeby te mogły być zaspokajane inaczej, pozytywna wartość kiczu, o której mówię zostałaby oczywiście zniwelowana. Kicz może wynikać z konwencji artystycznych epoki, z typu wyobraźni, z autentycznych potrzeb. Te elementy należy widzieć w innym planie, niż seryjną produkcję obrazów z jeleniem lub figurek półrozebranych baletnic. Trzeba także pamiętać o tym, że kicz nie istnieje wyłącznie w dziele, ale też w odbiorze. W płaskim widzeniu tylko jednej warstwy utworu. Kicz bywa także w nas samych, często wręcz odczuwamy jego potrzebę. Jest on np. sygnałem wywoławczym wzruszeń z dzieciństwa, które każdy nosi w sercu, nie znając momentu, kiedy dadzą o sobie znać (por. Jackowski 1966, s. 169-174; Broch 1998, s. 103). LITERATURA B a n a c h A. 1964, Hasior, Wydawnictwo Literackie, Kraków. - 1968, O kiczu, Wydawnictwo Literackie, Kraków. B e y l i n P. 1966, Struktura i funkcje społeczne kiczu, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s.141-149. B r o c h H. 1998, Kilka uwag o kiczu i inne eseje, Czytelnik, Warszawa. B u r s z t a W. J. 2005, Kultura gadżetu, [w:] Kicz. Między wstydem a zachwytem. Katalog wy­ stawy, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, kwiecień-wrzesień 2005 r., s. 5-8. B y s t r o ń J. S. 1926, Wstęp do ludoznawstwapolskiego, Warszawa. D y s k u s j a , 1966, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s.150-180. F i d e r k i e w i c z M . 2005, Kicz - między wstydem a zachwytem, [w:] Kicz. Między wstydem a zachwytem. Katalog wystawy, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, kwie¬ cień-wrzesień 2005 r., s. 9-19. G u s t a w i c z B. 1897, O góralach podbabiogórskich, Lud, t. 12, s. 12-13. J a c k o w s k i A. 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s.169-174. K i e t l i c z - R a y s k i K. 1928, Sztuka góralska na Podhalu, Lublin. K o w a l s k a A. 2005, Kiczu się nie wstydzimy, Gazeta Wyborcza, 2-3 kwietnia, s. 6 (Gazeta Stołeczna). K u n c z y ń s k a - I r a c k a A. 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 175-176. Ł a g o d a J. 2004, Ilustrowane szczęście - ilustrowany kicz, Przegląd Humanistyczny, nr 3, s. 87-102. M o l e s A. 1978, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium z psychologii kiczu, PIW, Warszawa. P i ą t k o w s k i K., 1996, Kicz ante portas - kicz na piedestał, [w:] Sztuka - nie sztuka?, M . Fiderkiewicz (red.), Mysłowice, s. 34-42. P i w o c k i K. 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 178-180. P o r ę b s k i M . 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s.156-157. R e i n f u s s R. 1962, Malarstwo ludowe, Wydawnictwo Literackie, Kraków. - 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 168-169. S ł a w i ń s k i J. 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 162-164. Mirosława Drozd-Piasecka �228 KRONIKA „BRASŁAWSZCZYZNA - KRESY KRESÓW I I RZECZYPOSPOLITEJ" M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W GDAŃSKU OLIWIE: LISTOPAD 2004 - MARZEC 2005 M U Z E U M NIEPODLEGŁOŚCI W WARSZAWIE: KWIECIEŃ-CZERWIEC 2005 W przeddzień Święta Niepodłegłości, 10 listopada 2004 roku, Oddział Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku otworzył wystawę pt. „Brasławszczyzna - kresy Kresów I I Rzeczy¬ pospolitej". Wystawa stanowiła kontynuację prezentowanego od 1998 roku w Muzeum Etno¬ graficznym w Gdańsku Oliwie cyklu poświęconego dawnym Kresom Wschodnim. Jak dotąd eks¬ ponowane już były wystawy ukazujące Wilno, Lwów, Grodno i Wołkowysk, Polesie i Wołyń. W 2002 roku pokazywana była Huculszczyzna jako południowo-wschodni kres Kresów I I Rzeczy¬ pospolitej. Ta wystawa ukazała północno-wschodni skrawek międzywojennej Polski, czyli Brasławszczyznę. Nie była ona wprawdzie znana tak powszechnie, tak barwna i frapująca jak Huculszczyzna, której odwiedzanie było bardzo modne, był to jednak także ciekawy turystycznie teren, choć można powiedzieć: „piękny inaczej". Przed wojną nazywany był nawet „Finlandią I I Rzeczypospolitej" z uwagi na jeziorny charakter tej ziemi. Kompleks jezior brasławskich sta¬ nowił największy obszar wodny w Polsce międzywojennej, gdyż w obrębie naszych granic nie było wówczas Pojezierza Mazurskiego. Tę piękną, leżącą na styku trzech granic, ziemię zamiesz¬ kiwały różne nacje: Białorusini, Polacy. Litwini, Rosjanie, Tatarzy, Łotysze, Żydzi. Jak podają statystyki, w okresie międzywojennym Polacy stanowili ponad 60% mieszkańców. Wystawa powstała we współpracy ze Stowarzyszeniem Brasławian w Polsce oraz Muzeum w Brasławiu (Białoruś). Głównym inicjatorem wystawy był Brasławianin mieszkający na Flory¬ dzie John Conrad (Jan Klenowicz). Wystawa pochodzi przede wszystkim ze zbiorów Brasławian mieszkających w Polsce. Część eksponatów została wypożyczona z muzeów: Muzeum Naro¬ dowego w Krakowie, Muzeum Etnograficznego w Zielonej Górze, Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, Muzeum w Sulejówku oraz z Muzeum w Brasławiu (Białoruś). Na wystawie znalazło się około 440 obiektów. Zgromadzone fotografie dokumenty, obrazy (głównie ze zbio¬ rów prywatnych) ukazywały położenie, krajobraz oraz życie mieszkańców Brasławszczyzny w okresie międzywojennym. W klimat pokazywanych miejsc wprowadzały dwie aranżacje wnętrz: wiejskiego, z charakterystycznym piecem białoruskim, i dworskiego. Zgromadzone na wystawie publikacje, zarówno te z okresu międzywojennego, jak i ukazujące się współcześnie w Polsce i na Białorusi, stanowią dowód, że ten zakątek Rzeczypospolitej posiada bogatą litera¬ turę, nie tylko wspomnieniową. W zagadnienie położenia Brasławszczyzny wprowadzała mapa województwa wileńskiego wydana nakładem drukarni i księgarni Józefa Zawadzkiego w 1928 roku w Wilnie, z wyraźnie zaznaczonymi granicami powiatu brasławskiego. Szczegóły topograficzne ziemi brasławskiej można było rozpoznać na prezentowanych na wystawie reprintach map wydawanych przez W I G oraz sztabowej mapie niemieckiej z okresu I I wojny światowej. Niezwykle interesującym dla brasławian był „Plan sentymentalny Brasławia", z wyraźnie zaznaczonymi domostwami i poda¬ niem ich przedwojennych właścicieli, narysowany na podstawie wspomnień ojca i innych Brasławian przez Wrzesława Żurawskiego. W krajobraz Brasławszczyzny wprowadzało duże fotograficzne powiększenie przedstawiające widok Brasławia z jeziora Nowiaty oraz plansze z przedstawieniami widokówek z Brasławszczyzny. Widoki Brasławszczyzny można też było obejrzeć na wystawie w malarskich przedstawieniach Piotra Siegijewicza , którego obrazy uło1 1 Piotr Siergijewicz artysta, malarz (1900-1984) urodzony w Stawrowie powiatu brasławskiego, zmarł w Wilnie. Uczył się pod kierunkiem Ferdynanda Ruszczyca i Benedykta Kubickiego na Wydziale Sztuk Pięknych USB w Wilnie oraz pod kierunkiem Józefa Pankiewicza w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Mieszkał i tworzył w Stawrowie i w Wilnie. Autor licznych portretów, kompozycji, pejzaży, rysunków. Jego prace wystawiane były w Wilnie, Mińsku i w Warszawie (w 1968 w Zachęcie). Pierwszą monograficzną wystawę tego artysty w Polsce oglądać można było w 2003 roku w Białymstoku i w Gdańsku (na podstawie katalogu wystawy autorstwa Heleny Głogowskiej oraz informacji od rodziny artysty). �KRONIKA 229 żone zostały w cykl zatytułowany „Cztery pory roku na Brasławszczyźnie". Pokazane na wysta¬ wie prace pochodziły ze zbiorów jego rodziny mieszkającej w Łodzi. Kolejna cześć wystawy prezentowała życie mieszkańców Brasławszczyzny przedstawione na tematycznych planszach. Można było na nich oglądać fotografie i dokumenty ukazujące życie mieszkańcow Druji, ważniejsze wydarzenia odbywające się na Brasławszczyźnie, w tym także pokazujące wizytę prezydenta I . Mościckiego, życie sportowe, rodzinne i towarzyskie uroczystości mieszkańców Brasławszczyzny, dokumenty i fotografie przedstawiające pracę urzędników oraz prezentujące działalność niezwykle zasłużonego dla Brasławszczyzny doktora Stanisława OstykNarbutta. Materiał planszowy poszerzony był o prezentowane w gablocie dokumenty, dowody osobiste, legitymacje, listy, kwity, zaświadczenia, upoważnienia należące do mieszkańców omawianego regionu. Cześć wystawy ukazywała zagadnienie szkolnictwa na Brasławszczyżnie. Pokazano rozwój szkolnictwa, budowę nowych szkół, zaprezentowano Szkołę Rolniczą w Opsie, materiały związane z dwoma istniejącymi na terenie Brasławszczyzny szkołami ponadpodstawowymi: gimnazjum Stefana Batorego, prowadzonego przez ojców marianów w Druji, oraz gim¬ nazjum brasławskiego. Ukazano życie szkolne, przejawy działań artystycznych w szkołach, utrwalone na fotografiach wizerunki nauczycieli i uczniów różnych szkół powszechnych Brasławszczyzny. Nie zabrakło fotografii przedstawiającej akcję dożywiania dzieci szkolnych pod¬ czas klęski żywiołowej, która spotkała region brasławski w 1928 roku. Ukazano też znakomite publikacje znanych nauczycieli brasławskich: historyka Ottona Hedemanna oraz tomiki wierszy znanego polonisty z gimnazjum brasławskiego Józefa Bujnowskiego. Otton Hedemann, widząc wielkie luki w historiografii powiatu, sam zajął się opracowywaniem prac historycznych poświę¬ conych regionowi opierając się na źródłach archiwalnych i bibliotecznych. Wydał w krótkim czasie publikacje: Historia powiatu brasławskiego, Druja i Dzisna - miasta magdenburskie, Dawne puszcze i wody, stanowiące istotny i nieprzemijający wkład w dzieje powiatu. Przedwojenne wy¬ dania tych prac, pozyskane od prywatnych osób, znalazły się na wystawie. Obok nich obejrzeć też można było interesujące przewodniki po regionie wydawane w okresie międzywojennym, w tym też przewodnik kajakarski Adama Wisłockiego Przez jeziora Brasławszczyzny. Regionem w okresie międzywojennym zajęli się także etnografowie. Rezultaty ich badań zostały zaakcentowane na wystawie. Po raz pierwszy ukazano archiwalne zdjęcia rybaków z Przebrodzia, zachowane w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu, wykonane podczas badań, które prowadziła Maria Znamierowska-Prufferowa w 1933 r. Zaprezentowane zostały też informacje dotyczące urodzonego w Ciecierkach na Brasławszczyźnie etnografa i działacza biało¬ ruskiego Mariana Pieciukiewicza i jego badań poświęconych staroobrzędowcom z tego obszaru. W klimat życia ludności wiejskiej obszaru Brasławszczyzny wprowadzała zaaranżowana izba wiejska z charakterystycznym piecem białoruskim zajmującym około połowy izby. Ten ogromny piec służył nie tylko do gotowania, pieczenia chleba, ale także do spania. Był centrum życia, przy którym gromadziła się liczna zazwyczaj rodzina, domowe zwierzęta, zimą także ptactwo. Łóżko, stół, ława, szafa, obrazy święte, naczynia, tkaniny, ubrania wypełniały aranżację izby. Stanowiła ona ważny akcent wystawy, przywołując zwiedzającym wystawę Brasławianom wspomnienie domu rodzinnego, a osobom nie znającym tej ziemi rysując obraz życia wsi brasławskiej. W innym miejscu zaaranżowano kącik dworski wypełniający część wystawy poświęconej zagadnieniu majątków i dworów Brasławszczyzny. Wizerunki dworskiej i pałacowej architek¬ tury Brasławszczyzny oglądać można było nie tylko na nielicznych zachowanych fotografiach, 2 2 Marian Pieciukiewicz (1904-1983) - etnograf, działacz białoruski W 1938 roku uzyskał tytuł magistra filozofii w zakresie etnologii i etnografii na USB w Wilnie, przedstawiając pracę dyplomową Cechy prymitywne w kulturze materialnej staroobrzędowców w powiecie brasławskim. Po zwolnieniu z zsyłki, na którą skazany został przez władze radzieckie za „nacjonalizm białoruski", przyjechał do Polski i podjął pracę bibliotekarza w Muzeum Miejskim a potem w Etnograficznym w Toruniu. Jego materiały dotyczące Brasławszczyzny znajdują się w archiwum tego muzeum (na podstawie informacji uzyskanych od pracowników Muzeum Etnograficznego w Toruniu oraz: H . Muzalewska, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków 2002). �230 KRONIKA planach sytuacyjnych, ale także na rysunkach Napoleona Ordy, który podczas swojej podróży w 1876 roku wykonał akwarelę z widokiem Druji, pałacu Platerów w Belmontach, wizerunki Krasławy, a także szkic panoramy Brasławia. Dobrze zaprezentowany został na wystawie pałac Platerów w Opsie (od 1922 stanowiący siedzibę Szkoły Rolniczej Samorządu Brasławskiego) dzięki fotografiom Witolda Węgrowskiego, nauczyciela matematyki w szkole opeskiej. Pokaza¬ no także dwór i młyny Millewiczów z Zaracza. Dotarcie autorki wystawy do spadkobierców słynnego rodu Łopacińskich - Krzysztofa i Anny z Annodworu sprawiło, iż na wystawie zna¬ lazło się szereg cennych pamiątek tej rodziny. Można było oglądać oryginalny, pisany na perga¬ minie, patent szlachectwa nadany Ignacemu Łopacińskiemu w 1826 roku, plany Annodworu i Tadulina, albumy, wywód szlachectwa z 1834 roku z herbem Łopacińskich, fotografie, jak rów¬ nież oryginalną, haftowaną na muślinie wyprawkę, w której chrzczeni byli wszyscy Łopacińscy, poczynając od połowy X I X wieku. Autentyczny zegar Łopacińskich z Annodworu otwierał aran¬ żację dworską, w której znalazła się sekretera, stół z krzesłami, stojący na stoliku samowar. Na ścianach umieszczone zostały portrety Fortunata oraz Jerzego Samsona Podbereskich - przedsta¬ wicieli innego, zasłużonego w dziejach Brasławszczyzny rodu. Jednym z ważniejszych obiektów na wystawie było wykonane w brązie popiersie mar¬ szałka Józefa Piłsudskiego, dłuta Alfonsa Karnego. Pomnik z tym popiersiem stał w Brasławiu od 1936 roku na terenie kolonii urzędniczej. Stanowił on dar Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Warszawie i samego autora, często odwiedzającego jeziora brasławskie. Pomnik zaginął wraz z wkroczeniem bolszewików do Brasławia. W 2002 roku został odnaleziony i dzięki staraniom Jana Klenowicza znalazł swoje stałe miejsce w Muzeum w Sulejówku, skąd wypoży¬ czony został na wystawę. Wyeksponowany przed dużym powiększeniem fotografii kolonii urzęd¬ niczej po raz pierwszy po tak długim czasie zaistniał we wspólnym z Brasławiem kontekście. Wystawę kończył mały aneks współczesny. Pokazaliśmy w nim fotografie Brasławia i okolic, wykonane przez Katarzynę Kulikowską podczas naszego muzealnego wyjazdu penetracyjnego w lipcu 2004 roku. Przedstawiliśmy także wydawane po wojnie polskie (przeważnie wspomnienio¬ we) wydawnictwa opisujące Brasławszczyznę oraz współczesne publikacje białoruskie wydawane głównie przez pracownika Muzeum w Brasławiu, wielkiego miłośnika tej ziemi - Konstantego Szydłowskiego. Zaznaczyć tu należy, iż małe muzeum w Brasławiu prowadzi wielką działalność (konferencje, jarmarki, festyny, publikacje, ożywianie twórczości ludowej) popularyzującą Brasławszczyznę, jednocześnie rzetelnie rejestrując historię tej ziemi. Ogromnie cieszy fakt, że na otwarcie wystawy do Gdańska przybyć mogło sześciu pracowników Muzeum Brasławskiego wraz z dyrektor Haliną Padalian, co sprzyja zacieśnianiu więzi między naszymi muzeami, wspólnej pracy nad historią tego terenu i wymianie doświadczeń. Otwarcie wystawy stanowiło zarazem swo¬ isty światowy zjazd Brasławian, na który przybyli nie tylko goście z Brasławia, ale także z USA i Anglii oraz różnych miast Polski. Ogółem w otwarciu wzięło udział około 200 osób. Wystawa niezwykle zintegrowała środowisko trójmiejskich Brasławian, którzy zawiązali Koło Brasławian. Podczas trwania wystawy mieli oni możliwość trzykrotnego spotkania: 11 listopada 2004, w związ¬ ku z prelekcją Konstantego Szydłowskiego na temat współczesności Brasławszczyzny, 10 stycznia 2005 roku podczas prelekcji Wandy Bauline z Łotwy, przedstawiającej krajobraz kulturowy Łatgalii, oraz 14 marca - na spotkaniu wielkanocnym, stanowiącym zarazem pożegnanie z wystawą. Wystawa brasławska w Gdańsku zakończona została 26 marca. Druga edycja wystawy otwarta została 6 kwietnia 2005 roku w Muzeum Niepodległości w Warszawie, w nieco zmienionej szacie. Rozszerzony został materiał poświęcony dworom, który dostarczyli warszawscy Brasławianie. Dołożony został także nadesłany z Muzeum w Brasławiu materiał fotograficzny poświęcony wieloetniczności tego regionu. Zaprezentowana została też namalowana na podstawie wspomnień i fotografii przez Wrzesława Żurawskiego panorama międzywojennego Brasławia od strony jeziora Drywiaty. Wycofany został natomiast aneks poświęcony współczesnym publikacjom na temat Brasławszczyzny. Wystawa w Warszawie trwała do końca czerwca. Wystawa przygotowana przez Muzeum Narodowe w Gdańsku, Oddział Etnografii, otrzymała I I I nagrodę przyznaną przez Ministerstwo Kultury w X X V edycji Konkursu na Wydarzenie Mu¬ zealne. Na konkurs wpłynęły 243 zgłoszenia w 10 kategoriach �231 KRONIKA Wystawie towarzyszył bogaty treściowo informator podzielony na dwie części. Pierwsza - historyczna (autorstwa Grzegorza Niewiadomego i Wiktorii Blacharskiej) zawierała opis historii i kultury Brasławszczyzny od pierwszych wzmianek o tej ziemi do wybuchu I I wojny świato¬ wej. Druga, wspomnieniowa (autorstwa Jana Klenowicza, Jerzego Żurawskiego, Wity Rożek, Michała Milinkiewicza, Janiny Gellert) zawierała teksty na temat Brasławia, pomnika Marszałka J. Piłsudskiego, miasta Druji, szkolnictwa i tekst dotyczący doktora S. Narbutta. W aneksie za¬ mieszczony został wykaz majątków Brasławszczyzny. Informator zawierał również wiele zdjęć Brasławszczyzny z okresu międzywojennego, kopie prac Napoleona Ordy i Piotra Siergijewicza. Mam nadzieję, iż stanowić on będzie skromny wkład w poznawanie dziejów tego nieznanego, przygranicznego zakątka I I Rzeczypospolitej (bardzo często mylonego z leżącą obecnie na Ukrai¬ nie Bracławszczyzną) - zakątka, po którym stąpały całe pokolenia także moich przodków. Wiktoria Blacharska (autorka wystawy) D N I KULTURY TYBETAŃSKIEJ „TYBET W POZNANIU" Poznań jest pierwszym miastem w Polsce, gdzie od 2001 roku regularnie w okresie wiosen¬ nym organizowane są kilkudniowe spotkania z kulturą tybetańską. W latach wcześniejszych miały miejsce okazjonalne wystawy, prelekcje, pokazy slajdów, jednakże przedsięwzięcie, zainicjowane w 2001 roku przez etnologów i ówczesnych studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii Kul¬ turowej U A M , z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu oraz z Muzeum Etnograficznego Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu, rozpoczęło cykl corocznych wykładów, wystaw, paneli, spotkań kulturalnych, przeglądów filmów i różnego ro¬ dzaju inicjatyw kulturalno-społecznych. Od 18 lutego do 11 marca 2001 miały miejsce w Muzeum Etnograficznym cztery wykłady na wybrane zagadnienia z kultury i historii Tybetu, prowadzone przez członków wyprawy etnologicznej „Kailas'98" : „Tybetańczycy na uchodźstwie" (mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel), „Kultura tybetańska a ekspansja turystyki Zachodu" (Dariusz Sowul), „Kailas - góra bogów i pielgrzymów" (mgr Anna Urbańska), oraz przez dr. Piotra Klafkowskiego z I E i A K U A M : „Pow¬ stanie narodowe 1959 na tle historii Tybetu". Wykładom towarzyszyła wystawa zdjęć „Szlakiem tybetańskich pielgrzymów", autorstwa członków grupy „Kailas'98", połączona z prezentacją filmu dokumentalnego „Podróż na Wschód", Waldemara Czechowskiego, o pielgrzymce hima¬ lajskiej, a także ekspozycja przedmiotów kultury materialnej Tybetu z prywatnych zbiorów grupy „Kailas '98" i ze zbiorów Muzeum Etnograficznego oraz prezentacja dokumentów i książek doty¬ czących historii niepodległości Tybetu, przygotowana przez dr. Klafkowskiego. Kustoszem wysta¬ wy była mgr Justyna Kowalińska z Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego. 1 Ta inicjatywa autorstwa poznańskich etnologów cieszyła się ogromnym zainteresowaniem i dużą frekwencją. W związku z tym postanowiono rok później przygotować spotkania kulturalne dotyczące Tybetu o podobnym charakterze. 1 Wyprawa etnologiczna "Kailas'98" została przygotowana i przeprowadzona od lipca 1998 do lutego 1999 przez mgr Annę Urbańską z I A E PAN w Poznaniu. Wzięło w niej udział pięciu ówczes¬ nych studentów etnologii IEiAK U A M . Przeprowadzono etnologiczne badania terenowe w Tybecie oraz w obozach uchodźców tybetańskich w Nepalu i indyjskich Himalajach na następujące tematy: 1) Tradycja i kult góry Kailas i Jeziora Manasarowar wśród Tybetańczyków; 2) Współczesna kulturowo-społeczna sytuacja Regionu Kailas-Manasarowar; 3) Tradycyjne szlaki pielgrzymie w Tybe¬ cie; 4) Ikonografia świątyń tybetańskich w Tybecie i Himalajach; 5) Sikkimski Nowy Rok i taniec czam; 6) Funkcjonowanie i organizacja obozów uchodźstwa tybetańskiego w Himalajach; 7) Młode pokolenie Tybetańczyków na uchodźstwie; 8) Postrzeganie turysty wśród mieszkańców Himalajów i Tybetu: wzajemne relacje i zachowania. �232 KRONIKA W listopadzie 2001 roku okazało się, że na wiosnę 2002 roku kilka instytucji poznańskich planuje różnego rodzaju spotkania i prelekcje tybetańskie. Należały do nich Teatr Ósmego Dnia, polski Związek „Garuda" oraz etnolodzy z IEiAK, IAE PAN i Muzeum Etnograficznego. Przedstawiciele tych instytucji spotkali się, aby ustalić wspólne działania. W ten sposób narodził się pomysł dni kultury tybetańskiej pod nazwą „Tybet w Poznaniu". Od 4 do 13 kwietnia 2002 miały miejsce pierwsze dni kulturalne „Tybet w Poznaniu". W pierwszy dzień, w Klubie Fotograficznym „Ciemnia", Anna Urbańska zaprezentowała slajdy z cyklu „Portret tybetański z tłem". 6 kwietnia w Muzeum Etnograficznym nastąpiło oficjalne otwarcie tybetańskich dni kulturalnych. Przygotowano tam wystawę reprodukcji obrazów Mikołaja Rericha pod tytułem „Pokój poprzez kulturę", z kolekcji Małgorzaty i Piotra Klafkowskich. Rozpoczęły się również prelekcje naukowe i popularno-naukowe, które trwały do 13 kwiet¬ nia i odbywały się w Muzeum Etnograficznym oraz Teatrze Ósmego Dnia. Wykłady w Muzeum wygłosili w kolejności: dr Piotr Klafkowski - „Prawa Tybetu do niepodległości", mgr Małgorzata Gdok-Klafkowska z Instytutu Historii U A M - „Mikołaj Rerich i jego droga do Tybetu", mgr Anna Urbańska - „Współczesne chińska i tybetańska tożsamości narodowe", dr Jacek Sieradzan z War¬ szawy - „Tak zwani szaleni tybetańscy mężowie tantryczni", Edyta Nowacka ze Związku Khordong (buddyjska szkoła ningmapa) - „Ningmapa jako stara szkoła tybetańskiego buddyzmu". Następnie Tadeusz Uchto, z sanghi karma kagyu lamy Ole Nydhala, prezentował pogląd głoszą¬ cy, że buddyzm nie jest religią, lecz jedynie systemem filozoficznym i etycznym. Mgr Rafał Becker z Instytutu Filozofii U A M przedstawił referat „Miejsce kobiet w historii Tybetu", Cezary Woźniak - „Filozofia dzogczen", a w Teatrze Ósmego Dnia mgr Anna Urbańska - „Organizacja i funkcjonowanie obozów uchodźstwa tybetańskiego w Himalajach", mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel - „Młodzi Tybetańczycy na uchodźstwie", dr Piotr Klafkowski mówił o historii Tybetu (referat zakończył się dyskusją z udziałem Yeshi Sangpo, Tybetańczyka studiującego w Polsce). W ostatni dzień „Tybetu w Poznaniu" mgr Piotr Wasyl z Warszawy przedstawił w Muzeum Etno¬ graficznym historię tybetańskiej tradycji jundrung-bon. Od 8 do 10 kwietnia w Centrum Kultury „Zamek" i w Klubie „Kisielice" odbywał się prze­ gląd filmów dokumentalnych i fabularnych o Tybecie, w czasie którego wyświetlono 8 filmów. Ponadto 8 kwietnia odbyły się dwa koncerty charytatywne na rzecz dzieci mieszkających w obo¬ zie uchodźstwa tybetańskiego w Dolanji w Indiach: w „Zamku" - pod nazwą „Dzieci dla dzieci", wystąpiła Szkoła Baletu i Tańca „Fouette" z Poznania; w kinie „Malta" koncertowali muzycy: Tymon Tymański, „Marsija", „L.E.M.". Gościem honorowym pierwszych dni kultury tybetańskiej był Nyima Dakpa Rinpoche, nau¬ czyciel buddyzmu tybetańskiego szkoły bonpo, autor licznych książek i prac filozoficznych, dy¬ rektor sierocińca tybetańskiego w Dolanji w Indiach - Bon Children's Home, który przybył do Polski na zaproszenie związku buddyjskiego Garuda. W Państwowej Szkole Podstawowej „Łejery", spotkał się z uczniami i rozmawiał z nimi o szkole i życiu małych Tybetańczyków. Dzieci przygotowały przedstawienie dla gościa. Spotkaniu towarzyszyła wystaw zdjęć tybetań¬ skich autorstwa Alony Susłowej i Agnieszki Oleśkowicz-Popiel. Nauczyciele zaprezentowali ścieżkę edukacyjną „Tybet". Także w Podstawowej Szkole Anglojęzycznej „Poznań British School" nauczyciele przygotowali dzień tybetański z pokazem slajdów, prezentacją muzyki, pre¬ lekcjami oraz nauką malowania mandali i znaków tybetańskich. 11 kwietnia w poznańskim oddziale Polskiej Akademii Nauk w Pałacu Działyńskich Nyima Dakpa Rinpoche przedstawił wykład otwarty „Historia term - spisanych i ukrytych świętych nauk w tradycji jundrung-bon". Następnego dnia udzielił nauk dla osób zaawansowanych w prak¬ tyce medytacyjnej z zakresu pogłębionych ćwiczeń oddechowych i oczyszczających, wypra¬ cowanych w kulturze tybetańskiej. Wieczorem natomiast, w Teatrze Ósmego Dnia, opowiadał o małych Tybetańczykach na uchodźstwie. Prelekcję wzbogaciła wystawa fotograficzna pod tytułem „Budda patrzy na uchodźców", autorstwa Natalii Bloch i Macieja Wojtkowiaka, a także prezentacja filmu dokumentalnego i wspomniane wcześniej wykłady poznańskich etnologów. Spotkania w Teatrze Ósmego Dnia odbywały się w ramach cyklu prowadzonego od kilku lat przez Teatr pod nazwą „Historia Pod Prąd". Także w radio i telewizji organizatorzy „Tybetu w Poznaniu" udzielili wywiadów na temat różnych aspektów kultury tybetańskiej. �233 KRONIKA Dni kulturalne, dotyczące mało jak dotąd znanej w Polsce kultury azjatyckiej, przeprowa¬ dzone na tak szeroką skalę, przygotowane przez pracowników kilku instytucji naukowych i kulturalnych , sprawiły, że zarówno media, prasa, jak i sami mieszkańcy Poznania licznie i czynnie brali udział we wszystkich przedsięwzięciach. Muzeum Etnograficzne, jak stwierdzili pracow¬ nicy, od dawna nie zanotowało tak ogromnej frekwencji. W kolejnym roku, 2003, na „Tybet w Poznaniu" przyjechali m.in. zainteresowani słuchacze nie tylko z różnych miast polskich, ale również z Niemiec i Czech. Drugie dni kultury tybetańskiej odbyły się w dniach 11-20 marca 2003. Uroczyste otwarcie miało miejsce w Sali Wielkiej Centrum Kultury „Zamek". Odbyła się wówczas promocja książki Leczenie formą, energią i światłem (REBIS 2003) znanego już w Polsce ze swych publikacji tybe¬ tańskiego nauczyciela Tenzina Wangyala Rinpoche. Organizatorzy przygotowali w Muzeum Etnogra¬ ficznym wystawę fotografii tybetańskiej Anny Urbańskiej, Natalii Bloch i Macieja Wojtkowiaka, w Centrum Kultury „Zamek" ekspozycję tkanek tybetańskich (świętych obrazów malowanych na materiale), wystawę kaligrafii autorstwa Tenzina Wangyala Rinpoche i zdjęć Adama Sanockiego z Tybetu oraz przegląd filmów dokumentalnych i fabularnych. Pokazano widzom 8 filmów fabular¬ nych i 14 dokumentalnych. Ponadto organizatorzy przygotowali cykl wykładów i prelekcji wygło¬ szonych przez zaproszonych gości. Koordynatorem działań była mgr Olga Budasz z IEiAK U A M . 12 marca, w Collegium Historicum Uniwersytetu Adama Mickiewicza, dr Alexander Berzin z Berlina, który przyjechał do Poznania na zaproszenie Instytutu Etnologii i Antropologii Kultu¬ rowej U A M , wygłosił dla studentów i zainteresowanych odczyt o buddyzmie tybetańskim. Na¬ stępnego dnia w Muzeum Etnograficznym odbyły się trzy prelekcje: dr. hab. Jaromira Jeszke z Instytutu Pedagogiczno-Artystycznego U A M w Kaliszu - „Koncepcja choroby w kulturze ty¬ betańskiej", mgr Agnieszki Oleśkowicz-Popiel z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu - „Tybetańczycy - życie na uchodźstwie" oraz mgr Adama Kozieła z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w Warszawie - „Prawa człowieka w Tybecie". 14 marca, w oddziale PAN w Pałacu Działyńskich, dr James Low z Londynu, zaproszony przez związek buddyjski Khordong, miał wykład pod tytułem „Uniwersalne wartości filozofii i praktyki buddyjskiej w tradycji dzogczen". Przez dwa kolejne dni w sali konferencyjnej hotelu „Olimp" dr Low wpro¬ wadzał zainteresowanych w arkana medytacji i nauk dzogczen. 16 marca w Muzeum Etnograficz¬ nym miały miejsce dwie kolejne prelekcje: dr. Piotra Klafkowskiego z Instytutu Socjologii Uniwer¬ sytetu Szczecińskiego - „Nie tylko dalaj-lamowie - ewolucja form sprawowania władzy w Tybecie od pradziejów do roku 2003" i mgr Małgorzaty Gdok-Klafkowskiej z Instytutu Socjologii Uniwer¬ sytetu Szczecińskiego - „Mikołaj Rerich i Pax Cultura jako forma współistnienia i przetrwania różnych kultur". 18 i 20 marca w Pałacu Działyńskich, a 19 marca w Collegium Historicum U A M , prof. John Reynolds z Dorthmundu, zaproszony przez związek buddyjski Garuda, wygłosił trzy wykłady o tzw. dziewięciu ścieżkach i filozofii dzogczen w tybetańskiej tradycji bon. 2 3 Podobnie jak rok wcześniej, dni kultury tybetańskiej cieszyły się ogromnym zainteresowa¬ niem. Pomysł organizacji takich dni podjęli studenci z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i działacze Domu Kultury w Natolinie w Warszawie, którzy - korzystając z pomocy poznańskich organizatorów - na przełomie 2003 i 2004 roku przygotowali podobne dni w swoich miastach. Trzeci „Tybet w Poznaniu" odbył się w dniach 20-30 maja 2004. Organizatorzy - już tradycyj¬ nie - przygotowali przegląd filmów dokumentalnych i fabularnych dotyczących Tybetu i kultury 4 2 W 2002 roku organizatorami byli przedstawiciele Instytutu Archeologii i Etnologii PAN Od¬ działu w Poznaniu, Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M , Muzeum Etnograficznego, Teatru Ósmego Dnia, Centrum Kulturalnego „Zamek", Kina „Malta", Związku „Garuda", Klubu „Kisielice," Szkoły Podstawowej „Łejery", Szkoły Podstawowej „British School of Poznań". IEiAK U A M , Muzeum Etnograficzne, Centrum Kultury „Zamek" i Związek „Garuda". W 2004 roku organizatorami byli przedstawiciele Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturo¬ wej U A M , Instytutu Archeologii i Etnologii PAN Oddział w Poznaniu, Muzeum Etnograficznego (oddział MNP), Wyższej Szkoły Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu (przy współ­ pracy Amnesty International, ELSA i Stowarzyszenia „Jeden Świat"), Centrum Kultury „Zamek", Związku „Garuda". 3 4 �234 KRONIKA buddyjskiej, wystawy zdjęć i cykl wykładów. Nowością były ponadto dwa panele dyskusyjne i Pierwsza Poznańska Konferencja Tybetologiczna. Koordynatorem działań była mgr Olga Budasz z IEiAK U A M . 20 maja, w Wyższej Szkole Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, odbyła się Pierwsza Poznańska Konferencja Tybetologiczna „Tybet znany i nieznany". Wystąpienia prelegentów zostały podzielone na dwa bloki tematyczne: polityczno-historyczny i etnologiczno-kulturowy. Konferencję prowadził dr hab. Sebastian Wojciechowski z WSNHiD. W pierwszym bloku udział wzięli: prof. dr hab. Andrzej Furier z Instytut Historii Uniwersytetu Szczecińskiego - „Chiny - państwo wielu narodów i wielu kultur", dr Wojciech Stankiewicz z Katedry Prawa Międzyna¬ rodowego Publicznego Uniwersytetu Gdańskiego - „Chiński mur wokół Tybetu - aspiracje nie¬ podległościowe", mgr Natalia Bloch - „Opozycja tybetańska na uchodźstwie", Piotr Cykowski z Amnesty International ds. Chin i Tybetu w Warszawie - „Prawa człowieka w Tybecie" oraz mgr Izabela Idzik ze Stowarzyszenia „Jeden Świat" w Poznaniu - „Program edukacyjny Różni - Równi". W drugim bloku tematycznym wystąpili: dr Anna Urbańska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN Oddział w Poznaniu - „Tradycja sakralizacji przestrzeni i pielgrzymowania do świętych gór w Tybecie", dr Natalia Maksymowicz-Maciata - „Tybetański Nowy Rok w tradycji bon" (prezentacja multimedialna), dr Maciej Gaca z Katedry Orientalistyki U A M - „Tybetańczycy a kultury ludów Yunnanu" oraz mgr Rafał Beszterda z IAE PAN Oddział w Poznaniu - „Biblia tybetańska". Konferencja zakończyła się otwarciem wystawy fotografii Natalii Bloch i Macieja Wojtkowiaka pod tytułem „Dharamsala-tybetańska stolica Indii" oraz tybetańskim poczęstunkiem (słona herbata na maśle i mleku z pierożkami momo). Przewidziana jest publikacja pokonferencyjna. 21 maja, w poznańskim oddziale PAN w Pałacu Działyńskich miał miejsce panel o miłosierdziu i współczuciu w kulturach tybetańskiej i katolickiej, z udziałem księdza prof. dr. hab. Tomasza Węcławskiego (Wydział Teologiczny U A M ) , księdza prof. dr. hab. Romualda Niparko (Wydział Teologiczny U A M ) i Nyimy Dakpy Rinpocze - nauczyciela tybetańskiego ze szkoły bonpo, dyrektora Bon Children's Home w Indiach. Panel zorganizowała i prowadziła dr Anna Urbańska. To niecodzienne spotkanie cieszyło się ogromną frekwencją i zainteresowaniem. W przyszłości przewiduje się opublikowanie tej ciekawej dyskusji. W tym samym dniu i następnym, także w Pałacu Działyńskich, Nyima Dakpa Rinpoche, który przybył do Polski na zaproszenie Związku „Garuda", wygłosił trzy wykłady na temat dzogczen w tybetańskiej tradycji bon. Wieczorem w Centrum Kultury „Zamek" odbyło się uroczyste otwar¬ cie dni kultury tybetańskiej, w czasie którego zaprezentowano wystawę fotograficzną „Losar w tradycji bon - obchody Nowego Roku 2004 w klasztorze Menri", autorstwa Natalii Maksymowicz-Maciatej i Marii Kulik oraz pokazano zgromadzonym film dokumentalny o sierocińcach w Dolanji, „Dziecięca wioska w Himalajach", który został poprzedzony słowem wstępnym dyrektora jednego z tych sierocińców - Nyimy Dakpy Rinpoche. Zdjęcia do filmu nakręcił Klaudiusz Warszewski z TVP w Warszawie, autorkami koncepcji i realizatorkami wywiadów wykorzystanych w filmie były mgr Olga Budasz (IEiAK U A M ) i dr Anna Urbańska (IAE PAN Poznań), a wyprodukowany został przez dr Przemysława Hincę, Olgę Stobiecką i Dorotę Fidziukiewicz w Laboratorium Antropologii Wizualnej I E i A K U A M . Od 23 do 29 maja trwał przegląd filmów o Tybecie w CK „Zamek". Wyświetlono 17 filmów dokumentalnych i 4 fabularne. Wyborem i przygotowaniem filmów do przeglądu zajął się, po¬ dobnie jak w latach poprzednich, dr Przemysław Hinca z I E i A K U A M . 24 maja, w Pałacu Działyńskich, prof. John Reynolds z Dorthmundu (zaproszony przez Zwią¬ zek Garuda) przedstawił wykład pod tytułem „Tantra i praktyki szamańskie w tradycji bon". 27 maja, także w Pałacu Działyńskich, Patrul Rinpoche - nauczyciel tybetański ze szkoły nyingmapa, zaproszony do Polski przez związki buddyjskie Samten Deden Ling i Khordong, wygłosił odczyt „W jaki sposób umysł - bodki pomaga czującym istotom". Jak co roku, także w Muzeum Etnograficznym miały miejsce liczne spotkania w ramach „Tybetu w Poznaniu". 23 maja do południa mgr Adam Sanocki z Warszawy poprowadził niezwykle interesujący panel dyskusyjny „Tybet w polskiej polityce", na temat współczesnego stanowiska rządu polskiego, polityków i działaczy wobec problemu Tybetu, z udziałem dr. Jarosława Kotasa �235 KRONIKA z Wydziału Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego, mgr Michała Missali z Warszawy, prawnika i redaktora naczelnego „Pulsu Świata" oraz mgr Piotra Dynowskiego z Polskiego Stowarzyszenia Przyjaciół Tybetu z Warszawy. Po południu mgr Rafał Becker z Poznania przedstawił odczyt pt. „Patrul Rinpocze jako reprezentant niezwykłych linii dzogczen: khandro, longczen ningthig". 28 maja dr Agata Bareja-Starzyńska, z Instytutu Orientalistyki Uniwersytetu Warszawskiego, wygłosiła wykład „Stosunki chińsko-tybetańskie w kontekście historycznym". Kolejnego dnia mgr Natalia Bloch, dr Natalia Maksymowicz-Maciata i dr Anna Urbańska zaprezentowały wy¬ kłady multimedialne pt. „Klasztor Menri i tybetańska osada w Dolanji: serce bon na uchodź­ stwie". W ostatni dzień dni kultury tybetańskiej odbyły się trzy prelekcje: dr. Jarosława Kotasa - „Tybetański jogin Milarepa", dr. Piotra Klafkowskiego - „Prawda i legenda o V I Dalaj Lamie" oraz mgr Małgorzaty Gdok-Klafkowskiej - „Kilka słów o Helenie Roerich". Na podstawie projektu dr Anny Urbańskiej, mgr Justyna Kowalińska, kustosz Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego, przygotowała wystawę prac plastycznych wykona­ nych przez dzieci i młodzież tybetańską w wieku 4-18 z obozu uchodźstwa tybetańskiego w Dolanji oraz dzieci w wieku 5-12 ze szkół i ośrodków kulturalno-wychowawczych w Poznaniu: ze Szkoły Podstawowej „Łejery", z Podstawowej Szkoły Anglojęzycznej „Poznań British School", z Młodzieżowego Domu Kultury nr 3, Domu Kultury „Bajka", Domu Kultury „Dąbrówka" i z Państwowego Pogotowia Opiekuńczego. W ww. placówkach nauczyciele i wychowawcy w ciągu roku szkolnego przeprowadzili prelekcje, pogadanki i lekcje multimedialne na temat Tybetu, kultury tego kraju, jego mieszkańców i warunków życia. Następnie uczniowie namalo¬ wali lub narysowali prace na temat „Jak żyją dzieci w Tybecie". Około 50 z prawie 100 najcie¬ kawszych prac wystawiono w Muzeum. W lutym i marcu dzieci w Dolanji, pod kierunkiem dr Urbańskiej, wzięły udział w konkursie plastycznym „moja ojczyzna Tybet". Młodzi Tybetańczycy, z których wszyscy urodzili się już na uchodźstwie w Indiach i Nepalu i nigdy nie widzieli kraju swojego pochodzenia, starali się przelać na papier swoje wyobrażenie o życiu w Tybecie. Powstało ponad sto prac, spośród których pokazano około 60. Grupa Polaków, przebywająca w tym czasie w indyjskiej wiosce na obchodach tybetańskiego Nowego Roku, pomogła w reali¬ zacji projektu finansując zakup przyborów plastycznych i nagród. Wraz z rysunkami zaprezento¬ wano na wystawie zdjęcia dzieci i młodzieży z sierocińców w Dolanji, autorstwa Natalii Bloch, Natalii Maksymowicz-Maciatej, Olgi Budasz i Anny Urbańskiej. Projekt ten, poza znaczącymi wartościami wychowawczo-edukacyjnymi, przynosi także wiele danych do badań etnologicznych nad wyobrażeniami odmiennych kultur wśród młodego pokolenia poznaniaków i ojczyzny wyobrażonej Tybetańczyków wychowanych na uchodźstwie. Trzecie dni kulturalne „Tybet w Poznaniu" zakończyły się Ceremonią Pokoju na Cytadeli przy Dzwonie Pokoju, zorganizowaną przez poznańskie związki buddyjskie. Uczestniczyło w niej - tak jak we wszystkie dni - wielu poznaniaków i gości spoza miasta. Ten coroczny festiwal kulturalno-naukowo-społeczny wpisał się już w tradycję Poznania i jest kontynuowany. 19 maja 2005 r. odbyła się I I Poznańska Konferencja Tybetologiczna pt. „Azja a globalizacja: społeczeństwo - kultura - idea", zorganizowana przez Wyższą Szkołę Nauk Huma¬ nistycznych i Dziennikarstwa oraz Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Wzięli w niej udział pra¬ cownicy polskich placówek naukowych. Referaty podzielone zostały na trzy bloki tematyczne: historyczno-filozoficzny, kulturowo-etnologiczny i ekonomiczno-polityczny. Materiały z I i I I Kon¬ ferencji zostaną wydane przez WSNHiD w bieżącym roku. Najbardziej interesujące referaty z I Konferencji zostały wydane w wersji angielskojęzycznej w czasopiśmie „Ethnologia Polona" (vol. 25:2004); wybrane referaty z I I Konferencji zostaną wydane w kolejnym numerze tego pisma. Ponadto, w maju 2005 r., na zaproszenie Związku „Garuda", gościł w Poznaniu, jak co roku, Nima Dakpa Rinpocze. Wygłosił on wykłady w Centrum Kultury „Inner Space" w Poznaniu oraz w Centrum Kultur Azjatyckich „Mandala". Spotkał się również z dziećmi z przedszkola „Skrza¬ ty" w Borówcu pod Poznaniem, które utrzymują przyjazne kontakty z dziećmi z sierocińca pro¬ wadzonego przez Rinpocze w Dolanji w Indiach. Anna Urbańska-Szymoszyn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/234777881b2a3d47463a3af86f16fb14.pdf a9307c43ac52c78a2f3f36427db0b3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5205 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Dzięgiel, Leszek (1931-2005) Tylkowa, Danuta (1932-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4830 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.215-222 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Doc. dr hab. Danuta Tylkowa 9 I 1932 - 11 XII 2004 Etnolog, docent doktor habilitowany w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie Urodzona 9 I 1932 r. w Przemyślu, córka Anny z Gerlickich i Józefa Brodów - dyrektora młyna w Przemyślu. Okres I I wojny światowej i okupacji spędziła w Łucku. Czas ten szczególnie głęboko utkwił w pamięci dziecka, wrażliwego na ówczesne tragedie mieszkańców wielonarodo­ wego Łucka. Wielokrotnie wracała pamięcią w późniejszych latach do tych przeżyć. W roku 1945, wraz z rodzicami, bratem i przyrodnią siostrą, znalazła się w Krakowie, a następnie we Wrocławiu, z którego okresowo powróciła do Krakowa, uczęszczając do X I Gimnazjum im. J. Joteyko. Na¬ wiązane w szkole serdeczne koleżeńskie kontakty utrzymywała do końca życia. Maturę zdała we Wrocławiu w 1951 r. W tym też roku podjęła studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierunek Studium Historii Kultury Materialnej, które ukończyła w 1955 r. uzyskawszy stopień magistra etnografii na podstawie pracy pt. Konstrukcja drewnia­ nych ścian chaty w Polsce, napisanej pod kierunkiem prof. dr Kazimierza Moszyńskiego. W roku 1952 wyszła za mąż za Władysława Tylka (docenta dr inż. Akademii Rolniczej w Krakowie), z którym miała córkę Dorotę (ur. 1954) - obecnie jest ona doktorem nauk biolo¬ gicznych w Collegium Medicum UJ w Krakowie. �216 NEKROLOGI Po ukończeniu studiów podejmowała prace zlecone w Katedrze Etnografii Słowian UJ (bada­ nia terenowe, prace bibliograficzne) m.in. uczestnicząc w pracach związanych z redakcją przy­ gotowywanego do druku przez prof. dr K. Moszyńskiego dzieła Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (Wrocław 1958). W 1956 brała udział w akcji odczytowej popularyzują­ cej etnografię, kierowanej przez krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Od 1 V I I I 1958 r. związana była z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie, początkowo na umowach sezonowych, jako pomocniczy pracownik naukowy, a od 1 I I I 1964 r. w stopniu konsultanta. 1 I I I 1967 r. podjęła studia doktoranckie, z których zrezygnowała w 1969 r., podejmując 1 X I tegoż roku pracę w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Krakowie w charakterze stałego pracownika etatowego - do 30 I V 1976 r. na stanowisku star­ szego asystenta, a następnie w stopniu adiunkta. W dniu 15 I I I 1976 r. na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ obroniła pracę doktorską pt. Sposoby zdobywania i użytkowania wody we wsiach Beskidu Śląskiego (Wrocław 1978, Komisja Etnograficzna PAN Oddział w Krakowie), której promotorem był prof. dr Mieczysław Gładysz, a recenzentami: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz doc. dr hab. inż. Hanna Gładki. Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego uznała pracę za wybitną i postawiła wniosek o wyróżnienie jej nagrodą. Stopień doktora habilitowanego otrzymała 21 I I I 1991 r. na podstawie pracy pt. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989) zaś 1 1 1992 r. została powołana na stanowisko docenta w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawny Instytut Historii Kultury Materialnej). 1 I I I 1987 r. objęła stanowisko kierownika Pra¬ cowni Etnologii I H K M PAN w Krakowie, pełniąc tę funkcję do przejścia na emeryturę w 2002 r. Brała czynny udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach ( M K K K ) (założonej w 1959 r.); była członkiem międzynarodowego zespołu redak¬ cyjnego opracowania architektury ludowej Karpat i Bałkanów, przygotowując z doc. dr hab. Marią Gładyszową w pierwszym etapie bibliografię, a następnie syntezę budownictwa ludowego na obszarze Karpat Polskich. W Komisji tej od 1976 r. przez wiele lat pełniła funkcję sekretarza, a od 1999 r. oficjalnie powołana została przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN na przewodni¬ czącą sekcji polskiej. W 1993 r., w zaistniałych nowych warunkach politycznych, zintensyfikowa¬ na została działalność M K K K , do czego w znacznym stopniu przyczyniła się D. Tylkowa. Dzięki jej dużemu osobistemu zaangażowaniu doszło do wydania w ramach Komisji syntezy folkloru zbójnickiego Karpat (Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, Europejski Instytut Folkloru, Budapeszt 2002). Podejmowała także energiczne działania zmierzające do ukończenia i wydania opracowania budownictwa mieszkalnego tego regionu. W ostatnich latach uczestniczyła w korekcie słownika czesko-słowacko-polskiego terminów związanych z budownic¬ twem, opracowanego przez PhDr. J. Langera ze Słowacji - redaktora powyższego wydawnictwa. Zainteresowania naukowe D. Tylkowej koncentrowały się przede wszystkim na zagadnie¬ niach związanych z architekturą ludową (Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo­ wej Sądecczyźnie, „Etnografia Polska", t. 6: 1962, s. 338-347; Drewniane budownictwo ludowe wsi opolskiej, „Etnografia Polska", t. 33: 1989, z. 2, s. 83-92, il.),wnętrzem mieszkalnym (Wyposażenie mieszkań, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976, s. 329-352.); pasterstwem, zdobywaniem i użytkowaniem wody (Traditionelle Formen des Wassertransportes in den Polnischen Karpaten, [w:] Traditionelle Transportmethoden, Budapest 1981, s. 37-41, i l . 9; Rola wody w wierzeniach i praktykach magicznych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 8: 1983, s. 83-89). Podczas licznych badań empirycznych zgro¬ madziła wiele bardzo interesującego materiału związanego z zagadnieniami dotyczącymi wody, sposobami jej poszukiwania, rodzajami ujęć, transportem i jej konsumpcją oraz znaczeniem w wierzeniach, zwyczajach, obrzędach, jak i wykorzystaniem w medycynie. Zagadnienie medycy¬ ny ludowej, którym zresztą pasjonowała się od lat (np. Lecznictwo ludowe, „Etnografia Polska", t. 28: 1984, z. 1, s. 201-222; Die Volkspharmakologie in den polnischen Karpaten, „Ethnobotanik", t. 3: 985, s. 61-64) D. Tylkowa ujmowała wieloaspektowo, przedstawiając m.in. etiologię i diagnostykę ludową, samoleczenie i leczenie w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, środki terapeu¬ tyczne, ludowych specjalistów, korzystanie z lekarzy profesjonalnych itp. Myśleniu i działaniu �NEKROLOGI 217 magicznemu w medycynie ludowej poświęciła nadto uwagę w artykule „Bez uroku". Elementy religijno-magiczne w karpackim lecznictwie ludowym, [w:] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Warszawa 2003, s. 203-212). Ukazały się także jej opracowania poświęcone zagadnieniom wiedzy ludowej (Chłopskie umiejętności techniczne a modernizacja wsi, [w:] Funkcje społeczne etnologii, Poznań, 1979, s. 76-79, Wiedza ludowa [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 71-88). Była autorką wspomnianych wyżej dwóch rozdziałów dotyczących wnętrza i wiedzy ludowej w przygotowanej przez Polską Aka­ demię Nauk syntezie pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 i 2, wyróżnionej w 1981 nagrodą sekretarza PAN. Przez wiele lat pracowała pod kierunkiem prof. dr M . Gładysza, który szczególny nacisk kładł na umiejętność prowadzenia dogłębnych badań terenowych oraz wykorzystania materiałów archiwalnych i bibliograficznych. Brała udział w zainicjowanych przez M . Gładysza mono­ graficznych badaniach na Opolszczyźnie, opracowując zebrane przez siebie materiały do mono­ grafii Dąbrówki Dolnej. Podstawową problematykę badawczą krakowskiej Pracowni Etnologii stanowiły przemiany kultury ludowej wsi wybranych regionów Karpat Polskich, takich jak Beskid Śląski, Sądecki, Żywiecki i Podhale. W przygotowanych monografiach tych regionów D. Tylkowa była współautorką charakterystyki Beskidu Śląskiego i Podhala (współautorstwo Z. Szromba-Rysowa, Ogólna charakterystyka regionu, „Etnografia Polska", t. 28:1984, z. 1, s. 17-33; Wiadomości o regionie, współautorstwo U . Lehr, [w:] Podhale. Tradycja we współczes­ nej kulturze wsi. Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Kraków 2000, s. 11-78) oraz opracowała zagadnienia związane z medycyną ludową tych regionów (Lecznictwo ludowe, „Etnografia Polska", t. 28: 1984, z. 1; Medycyna ludowa [w:] Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego. Wrocław 1985, s. 33-52; Ludowe zabiegi terapeutyczne, [w:] Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 47, Kraków 1992, s. 115-135; Lecznictwo ludowe, [w:] Podhale..., s. 385-419). Była redaktorem dwóch ostatnich opracowań, przekazując Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi I I monografię Podhala. Należy wymienić jeszcze opracowanie Czarnego Dunajca, w którym opublikowała obszerny rozdział poświęcony kulturze ludowej (Czarny Dunajec i okolice. Zarys dziejów do roku 1945, (red.) F. Kiryk, wyd. Secesja, Kraków 1997, s. 491-548). Swoje publikacje umieściła także w opracowaniach jubileuszowych poświęconych prof. dr hab. Dorocie Simonides (Za Kubalonką. Z zagadnień wiedzy ludowej mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego [w:] Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata, Opole 1999, s. 269-276) oraz prof. dr hab. Wandzie Paprockiej („Bez uroku". Elementy religijnomagiczne w karpackim lecznictwie ludowym, [w:] Czas zmiany, czas trwania..., D. Tylkowa uczestniczyła nadto w zespołowych pracach nad bibliografią kultury ludowej Karpat (Bibliografia historii kultury ludowej Karpat, cz. 1 Materiały do bibliografii Polskiej, Warszawa 1960; Bibliographia Ethnographica Carpatobalcanica, t. 1 Lidova architektura, Brno 1981). W ramach prac dydaktycznych prowadziła w Katedrze Etnografii Słowian UJ seminaria, konsultacje prac ma¬ gisterskich oraz praktyki studenckie. Była promotorem pracy doktorskiej wysoko ocenionej przez Komisję Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a obronionej już po śmierci D. Tylkowej w maju 2005 r. Będąc wytrawnym badaczem terenowym umiejętnie wykorzystywała w swych pracach nau¬ kowych zebrany przez siebie materiał empiryczny, zawsze poparty bogatą literaturą przedmiotu. Beskid Śląski był regionem, z którym D. Tylkowa była szczególnie związana, ceniąc sobie moż¬ liwość prowadzenia - na tym niezwykle interesującym terenie, co zawsze podkreślała - dogłęb¬ nych badań i nawiązywania żywych i serdecznych kontaktów z jego mieszkańcami. Ich inteli¬ gencji i życzliwości oraz zrozumieniu potrzeby utrwalania własnego dziedzictwa kulturowego zawdzięczała bogaty materiał, który wykorzystała w swych licznych publikacjach. Łatwość w nawiązywaniu kontaktów z badaną społecznością owocował licznymi, długoletnimi przyjaź¬ niami. Wykazywała duże zdolności organizacyjne i umiejętność pracy zespołowej. Była koleżeń¬ ska i życzliwa ludziom, spiesząc im zawsze z bezinteresowną pomocą i radą. Wyniki swoich badań referowała na licznych konferencjach w kraju i za granicą. Przebywała na stypendiach naukowych w Bułgarii, Czechosłowacji, Związku Radzieckim i na Węgrzech. �218 NEKROLOGI W 1993 r. odznaczona została Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2004 r. wyróżniona pamiątko¬ wym medalem z okazji 50-lecia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN za wybitne osiągnięcia naukowe i współtworzenie historii Instytutu. Od 1958 r. była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1977 r. Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, pełniąc w latach 1999-2003 funkcję zastępcy przewodniczącego tej Komisji. Należała również do Krakowskiego Towarzystwa Lekarskiego. Zmarła 11 X I I 2004 w Krakowie, pochowana została na tamtejszym Cmentarzu Rakowickim. Krystyna Hermanowicz-Nowak Zofia Szromba-Rysowa �„Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel (15 IX 1931 - 19 IV 2005) W dniu 19 kwietnia 2005 roku zmarł w Krakowie prof. dr hab. Leszek Dzięgiel, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego, etnograf zajmujący się w ciągu swego życia zarówno badaniami tradycyjnej kultury ludowej, problematyką kultur pozaeuropejskich jak i stu¬ diami nad strukturami życia codziennego w okresie PRL-u. Prof. L . Dzięgiel uważał się za etnografa w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Dał temu wyraz w dyskusji prowadzonej swego czasu na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". W rozmo¬ wach podkreślał zawsze, iż pragnął studiować historię. Etnografem został w wyniku arbitralnej decyzji administracyjnej, przesuwającej Go do grupy studentów Studium Historii Kultury Material¬ nej UJ, mającej specjalizować się w tej dyscyplinie. Mimo to był etnografem konsekwentnym, to jest opowiadającym się za modelem etnografii, w której kluczową rolę odgrywają badania terenowe i sporządzony na ich podstawie szczegółowy opis przejawów lokalnej kultury, nieko¬ niecznie zmierzający ku wyszukanej interpretacji. Przypuszczać można, iż na taki model uprawiania etnografii przez prof. L. Dzięgla wpływ mieli trzej krakowscy uczeni. Ze studiów u Kazimierza Moszyńskiego wyniósł umiejętność widzenia �220 NEKROLOGI zjawisk kultury w rozległym kontekście porównawczym. Romanowi Reinfussowi zawdzięczał możliwość dobrego zapoznania się z praktyką badań terenowych. Andrzej Waligórski nauczył Go antropologii funkcjonalnej i udostępnił M u swe afrykańskie materiały terenowe. Prof. L. Dzięgiel przyznawał się do owego dziedzictwa, które stanowiło jedynie kanwę Jego, naznaczonej indywi¬ dualnymi rysami, działalności badawczo-naukowej. Na podkreślenie zasługuje wczesne uzyskanie samodzielności. Już jako student publikował doniesienia i artykuły z objazdowych badań organizowanych przez Romana Reinfussa. Sprzyjały temu rzucające się w oczy cechy osobowe Profesora: oprócz zamiłowania do wędrówek, daru obserwacji i umiejętności prowadzenia rozmowy z ludźmi - łatwość w posługiwaniu się piórem. Wędrowanie leżało w Jego naturze, aktywnie uprawiał turystykę kwalifikowaną i krajoznaw¬ czą, znał prawie całą Polskę, skwapliwie korzystał z możliwości wyjazdu za granicę. Każdą wolną chwilę spędzał z rodziną poza miastem, unikając wszelkich zorganizowanych odgórnie form wypoczynku. Sam wybierał sobie miejsca, okoliczności i otoczenie ludzkie gwarantujące M u zachowanie pełnej niezależności. Jako człowiek wierzący nigdy nie krył się ze swymi prak¬ tykami religijnymi, co niejednokrotnie wzbudzało wśród potencjalnych informatorów poczucie wspólnoty z przybyszem. Z wieloma swymi polskimi „gospodarzami" utrzymywał Profesor wielo¬ letnie i zażyłe przyjaźnie. W doraźnych stosunkach z ludźmi niekiedy szorstki i zdystansowany, zyskiwał wielce po bliższym poznaniu, odkrywając twarz człowieka przyjaznego, pomocnego, chętnie służącego radą i wsparciem. Profesor był też czujnym i bystrym obserwatorem otaczającej Go codzienności. Dokumento¬ wał jej stan i zmiany w prywatnych notatkach i na zdjęciach. Był zapalonym i utalentowanym fotografem, a także uzdolnionym rysownikiem. Jego zdjęcia i przeźrocza składają się na bogate archiwum domowe, trafiły też do zbiorów kilku instytucji, w których pracował. Świadectwem przemian polskiej kultury życia codziennego są też Jego listy pisane do znajomych i przyjaciół. Miał rzadki dar rysowania poprzez szczegóły szerszego i uogólnionego planu opisywanej rzeczywistości. Widać to już w dzienniczku ucznia szkoły podstawowej prowadzonym we Lwo¬ wie lat I I wojny światowej. Przelewanie myśli na papier nie sprawiało mu najmniejszej trudności, potrafił, oderwany od pisanego tekstu, powrócić do niego niemal automatycznie. Swoboda w pracy nad i z tekstem ułatwiała M u walnie działalność redakcyjną oraz opiekę nad uczniami przygotowującymi prace magisterskie i doktorskie. Leszek Dzięgiel urodził się 15 września 1931 roku w Mysłowicach na Śląsku. Z wychowania rodzinnego wyniósł patriotyzm i przekonanie, iż wykształcenie daje pewną i godziwą możliwość awansu społecznego. Tą drogą szli wytrwale przez kilka pokoleń Jego mieszczańscy przodkowie ze strony matki. Ojciec Władysław, pochodzący z bardzo ubogiej chłopskiej rodziny, pokonał j ą samodzielnie i szybko, docierając poprzez zwieńczone doktoratem studia historyczne do wy¬ sokich stanowisk systemu oświatowego na polskim Śląsku. Nie bez przyczyny Profesor uczulony był na pretensjonalne uproszczenia „dobrze urodzonych", a sympatyzował z ludźmi własnymi siłami zabiegającymi o swą przyszłość. Na życiu Profesora położyła się traumatycznym, głębokim i trwałym cieniem I I wojna świa¬ towa, nieodwracalnie druzgocąca dotychczasowe ramy istnienia Jego rodziny i całego polskiego społeczeństwa. Przed jej wybuchem ojciec Profesora wysłał swych bliskich z Katowic do rodziny we Lwowie. Sam, zmobilizowany, dotarł po klęsce wrześniowej na Węgry, gdzie, organizując polską oświatę, po upadku rządu Horthy'ego - wpadł w ręce Gestapo. Zmarł w styczniu 1945 roku w obozie koncentracyjnym w Hamburg-Neuengamme. Jego rodzina doświadczyła wszelkich wojennych bied i zagrożeń, atmosfery terroru okupacji niemieckiej i sowieckiej, a także grozy narastających waśni etnicznych. Lwowskie lata opisał profesor, wykorzystując prowadzony wów¬ czas chłopięcy pamiętnik, we wspomnieniowej książce Lwów nie każdemu zdrów, wydanej przez PTL w 1991 roku. Latem 1945 roku, osierocona i skazana na życie w niedostatku rodzina Dzięglów powróciła do Katowic. Tutaj Profesor ukończył w 1950 roku gimnazjum i liceum humanistyczne. Stąd też wyruszył do Krakowa na wymarzone studia historyczne, niedostępne, jak się okazało, dla „elementu klasowo niepewnego" i pod przymusem zamienione na etnograficzne. Ukończył je, �NEKROLOGI 221 uzyskując w roku 1955 stopień magistra na podstawie pracy poświęconej tradycyjnemu garn­ carstwu. Podczas studiów brał udział w licznych badaniach terenowych. Zebrane przez Niego materiały znajdują się głównie w archiwum byłego Instytutu Polskiej Sztuki Ludowej. Nie uzyskawszy zatrudnienia uniwersyteckiego, mgr Leszek Dzięgiel pracował w redakcji krakowskiego miesięcznika krajoznawczego „Ziemia". Po jego likwidacji w, 1959 r., wobec braku perspektyw znalezienia pracy i mieszkania przeprowadził się, wraz ze świeżo poślubioną Elżbietą Kieniewicz, do Katowic. Do roku 1967 pracował tam jako instruktor pedagogiczny w Pałacu Młodzieży, znajdując swoistą niszę dla dającej M u satysfakcję aktywności w organizowaniu dla podopiecznych pieszych wędrówek krajoznawczych. Dodatkowo, w latach 1963-1965, kierował, budową skansenu organizowanego przez Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Zaangażowanie muze¬ alnicze pomogło M u w uzyskaniu stypendium norweskiego rządu, zainteresowanego promowa¬ niem swych skansenów i turystyki. Wyjazd zaowocował publikacją książkowego przewodnika Nor­ wegia (w 1972 roku), zaktualizowanego w 1990 roku, po kolejnym pobycie Autora w tym kraju. Dzięki służbowemu przeniesieniu do pracy w krakowskim Młodzieżowym Domu Kultury Leszek Dzięgiel mógł od końca 1967 roku, wraz z żoną i synem Maciejem, zamieszkać ponownie w Krakowie. Początek właściwej kariery naukowej Profesora wiąże się z uzyskaniem w 1969 r. etatu badawczo-naukowego w powstającym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Wyższej Szkoły Rolniczej (dzisiejsza Akademia Rolnicza w Krakowie). W 1972 r. uzyskał na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ tytuł doktora nauk humanistycz¬ nych na podstawie rozprawy „Rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej - studium z dziedziny antropologii ekonomicznej", napisanej pod kierunkiem prof. A. Waligórskiego. Jako pracownik IRiLKTiS organizował m.in. bibliotekę, zabiegając o sprowadzanie literatury zagranicznej. Dobrą znajomość angielskiego wykorzystywał publikując liczne recenzje z dzieł antropologicznych, praktycznie wówczas niedostępnych polskiemu środowisku humanistycznemu. Okres zainteresowania Profesora kulturami muzułmańskiego Wschodu zapoczątkował w 1974 roku pobyt stypendialny w Afganistanie, owocujący szeregiem artykułów na temat współczesnych problemów społecznych i kulturowych wieloetnicznego społeczeństwa. Afgańskie doświadczenia wykorzystywał też jako konsultant polskich orientalistów i etnografów organizujących naukowe ekspedycje do tego kraju. Przełomowe znaczenie dla Jego dalszej kariery naukowej miały trzykrotne pobyty w północ¬ nym Iraku u schyłku lat 70-tych. Jako uczestnik multidyscyplinarnej ekipy IRiLKTiS przygoto¬ wującej plany zagospodarowania rolniczego irackiego Kurdystanu, Profesor zebrał tam materiały terenowe pozwalające na ocenę stanu lokalnego rolnictwa i hodowli, a zarazem stanowiące podstawę Jego późniejszych studiów nad kulturą Kurdów. Choć wybuch wojny iracko-irańskiej przerwał definitywnie możliwość dalszych badań terenowych, Profesor kontynuował zaintereso¬ wania Kurdami. Habilitował się na podstawie rozprawy pt. Rural Community of Contemporary Iraqi Kurdistan Facing Modernization (1981), obronionej w 1982 r. w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Na tematy kurdyjskie opublikował wiele artykułów i wydaną w 1992 r. książkę Węzeł kurdyjski. Kultura, dzieje, walka o przetrwanie, stając się pierwszym polskim kurdologiem, docenianym w zagranicznych ośrodkach naukowych. Wysoko cenili i szanowali Go sami Kurdowie, czemu dali wyraz w mowie odczytanej nad Jego grobem na cmentarzu Rako¬ wickim w Krakowie. Aktywnie uczestniczył w życiu kurdyjskich organizacji w Polsce i innych krajach ich europejskiej diaspory. Kurdowie uznają publikacje Profesora za zewnętrzne świadectwa odrębności i wartości swej kultury. Pierwsza Jego książka o Kurdach, przetłumaczona z angiel¬ skiego na język sorani, używana jest w dzisiejszym Kurdystanie jako podręcznik akademicki. Mniej znane od kurdyjskich fascynacji Profesora, a równie ważne, było Jego zainteresowanie inną, niemal zupełnie zapomnianą mniejszością bliskowschodnią, chrześcijańskimi Asyryjczykami. Plonem wyjazdów Profesora na Wschód były całe serie naukowych artykułów, publikowa¬ nych w polskich i zagranicznych czasopismach naukowych oraz liczne wystąpienia na konferen¬ cjach i spotkaniach naukowych. Efektem doświadczeń irackich była też publikacja na temat etno¬ grafii „stosowanej" uprawianej w sytuacjach „nietypowych". Krótki pobyt w Libii w 1981 roku �222 NEKROLOGI pozwolił M u na opracowanie porównawczego studium na temat dróg odgórnego modernizowa­ nia postplemiennego i chłopskiego rolnictwa na Bliskim Wschodzie. Doceniając zawsze wagę popularyzacji wiedzy o świecie publikował na bieżąco, w prasie codziennej i czasopismach, ilu­ strowane zdjęciami reportaże etnograficzne ze swych badań i podróży. Już w latach 70-ych Profesor podejmował się prowadzenia wykładów zlecanych M u przez Katedrę Etnografii Słowian UJ. O ich popularności przesądzała nie tylko egzotyczna tematyka, ale i Jego niewątpliwy talent dydaktyczny. W roku 1982 podjął w Katedrze pracę na pół etatu, w dwa lata później przeszedł na cały etat, by w 1987 zostać jej kierownikiem. Jego starania zostały uwieńczone w 1999 r. przekształceniem Katedry w Instytut Etnologii. W międzyczasie uzyskał stanowisko profesora nadzwyczajnego UJ (1992), tytuł profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych (1993) i nominację na stanowisko profesora zwyczajnego (2000 r) Jako dyrek¬ tor Instytutu Etnologii prowadził ożywioną działalność zmierzającą do odnowienia i nawiązania współpracy oraz wymiany naukowej z ośrodkami etnograficznymi krajów Europy Środkowej i Wschodniej (Praga, Bratysława, Zagrzeb, Lublana, Budapeszt, Lwów) oraz Zachodniej (Berno, Monachium, Oxford, Durham, Bergen, Uppsala, Turku). Szczególną opieką otaczał badaczy przy¬ bywających do Instytutu Etnologii zza naszej wschodniej granicy. W czasach przed uruchomie¬ niem programów międzynarodowej wymiany studenckiej zabiegał także o umożliwienie młodym adeptom etnografii odbywania stażów i praktyk zagranicznych. Wypromował wielu magistrów i kilku doktorów, w tym również pochodzących z krajów pozaeuropejskich. Był aktywnym dzia¬ łaczem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Komisji Etnograficznej Krakowskiego Oddziału PAN. W latach 90-ych Profesor skupił swą uwagę na kwestii kulturowych wymiarów życia co¬ dziennego w Polsce w czasach tzw. realnego socjalizmu. Dużo na ten temat pisał. Oprócz licz¬ nych artykułów wydał dwie książki: wspomnieniową - Swoboda na smyczy (1996) oraz Paradise in a Concrete Cage (1998). Prowadził z tej dziedziny seminaria magisterskie i wykłady, także po angielsku dla obcokrajowców. Zaangażował się w tworzenie międzynarodowego programu FOROST, kierowanego przez Uniwersytet w Monachium, zajmującego się porównawczymi badaniami nad wpływem komunizmu i socjalizmu na życie w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. W swych rozważaniach Profesor nie omijał też problemów polskiej teraźniejszości, nie wstrzymując się od moralnego osądu postaw i zachowań promowanych jako nowoczesne, a które On uważał za destrukcyjne. Wypowiedzi swe publikował głównie na łamach krakow¬ skiego dwumiesięcznika „Arcana". Przejście na emeryturę w 2001 r. nie przerwało naukowej i dydaktycznej działalności Profesora. Nadal prowadził wykłady w Instytucie Filologii Orientalnej UJ oraz na prywatnych uczelniach wyższych w Rzeszowie i Katowicach, kontynuował opiekę nad doktorantami, pisał artykuły i recenzje. Zajęć tych nie przerwała nieuleczalna choroba, skazująca Go na postępujące kalec¬ two, ale nie pozbawiająca woli życia i pracy. Do końca zachowywał pogodę ducha, usiłując wewnętrznym pragnieniem aktywnego działania podtrzymać na duchu swych bliskich i zainspi¬ rować podopiecznych. W osobie prof. L . Dzięgla polska etnografia utraciła świadka i współtwór¬ cę ważnej, a dziś chyba niedocenianej epoki w powojennych dziejach. Marek Tracz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bf6384fea81e3f1facda1b78e59aa08.pdf 2c4f2aa3d1e8dead4e9c5f65bf5d43c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4833 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIX ZA ROK 2005 �„LUD” is regulary indexed in: • • • IBSS — International Bibliography o f Social and Cultural Anthropology, IBZ — CD-ROM , Internationale Volkskundliche Bibliographie, �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZA ŁO ŻO N Y W R O K U 1895 PRZEZ A N T O N IE G O K A L IN Ę O G Ó L N E G O Z B IO R U TOM LXXXIX ZA ROK 2005 P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M IT E T NAUK E T N O L O G IC Z N Y C H P O L S K IE J A K A D E M II NAUK PO Z N A Ń - W ARSZAW A - W R O C Ł A W 2005 �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz — przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Michał Buchowski, Jerzy Czajkowski, Anna Szyfer, Ryszard Vorbrich, Anna Zadrożyńska Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji oraz Sejmik Województwa Zachodniopomorskiego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2005 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11, TEL. (0-71) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (0-61) 829 48 17, FAX (0-61) 829 47 10 e-m ail: jasezb@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M -Druk w Wągrowcu �Lud t. 89,2005 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Jacek S i e r a d z a n , O względności pojęć „magii” i „religii” .................................. Krzysztof J a s k u ł o w s k i , Emile Durkheim o narodzie, patriotyzmie i nacjona­ lizmie .............................................. ......................................................................... Nikodem B o ń c z a - T o m a s z e w s k i , Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problemy „oralności” wsi polskiej w XIX w ieku................................................... Marta P e t r y k, Kwenowie w Norwegii...................................................................... Adam W. J e 1o n e k, Zróżnicowanie rasowe i rozwiązywanie konfliktów etnicznych w M alezji.................................................................................................................. Jacek S p 1 i s g a r t, Instytucja gejszy. Przykład adaptacji tradycji w społeczeństwie japońskim .................................................................................................................. Maciej K u r c z , Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka — dzieciństwo i wiek młodzieńczy....................................................... Michael O s 1 1 i n g, Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku............................................................................................................................. Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l , Problemy adaptacji Bambrów poznańskich w XVIII wieku, w świetle materiałów archiwalnych............................................ Roderyk L a n g e , Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie................................................................................................. Maria G o d y ń - W r z e s i e ń , Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w K arpatach................................................................................ Leszek G a w l i k , Funkcjonowanie terminu „skansen” w polskim muzealnictwie i współczesnych m ediach............................................................................ ............ KrystynaH e r m a n o w i c z - N o w a k , Dom z dzwonniczką w Lubomierzu . . . II. 13 51 71 91 121 141 157 191 205 225 237 253 277 POGLĄDY I OPINIE Hubert C z a c h o w s k i , Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii?............. 289 III. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , „Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiew icza............. 295 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE William F. P r i c e, Richard H. C r a p o, Psychologia w badaniach międzykulturo­ wych, przeł. Agnieszka Nowak, Gdańsk 2003 (Tarzycjusz Buliński)................... Anne A p p l e b a u m , Gulag przeł. Jakub Urbański, Warszawa 2005 {Aleksandra Rzepkowska).............................................................................................................. Kenneth M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Toronto 2001 (Miriam Miklaszewska) ........................................................................................... Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie red. Jarosław D e r 1 i c k i, Wojciech L i p i ń s k i , Warszawa 2002 (Marcin Kwiatkowski) ............................................................................................................ Roses and red earth. Polish fo lk art in Australia, red. Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Melbourne 2000 (Anna Nadolska—Styczyńska)..................................................... Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Anna D r o ż d ż , Agnieszka P i e ń c z a k, Zwyczaje i obrzędy weselne, część I: Od zalotów do ślubu cywilnego red. Zygmunt Kłodnicki, Wrocław-Cieszyn 2004 (Barbara P a b ia n ).................. Józef N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium religij­ ności ludowej, Lublin 2003 (Katarzyna Sm yk-Płoska).......................................... 313 318 320 324 331 334 337 V. KRONIKA Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Cieszyn, 17-18 czerwca 2005 (Ka­ tarzyna Kaniowska) ................................................................................................. 81 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Supraśl, 17 września 2005 (Małgorzata Golicka-Jabłońska)............................................ Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego w latach 2002-2005 (Jerzy Adam czewski)................................................ Warsztaty Bibliograficzne Internationale Volkskundliche Bibliographie (Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Inga Kuźma, Małgorzata Wilbik).................................... Jublileusz w Pannie Marii (Anna Gomola, Anna Musialik)........................................ Cieszyńsko-kieleckie Seminarium Ludyczne „Współczesne zabawy — współczesne zabawki”, Cieszyn, 21 października 2004 (Tomasz Michalewski)....................... Konferencja „Literatura i antropologia”, Siena, 24-25 lutego 2005 (Anna Gomola, Małgorzata R ygielska)............................................................................................. Konferencja „Stare kobiety w kulturze i społeczeństwie”, Wrocław, 14 marca 2005 (Anna Weronika Brzezińska, Justyna S ło m ska )..................................................... Konferencja „Zawód: antropolog...?”, Poznań, 10 maja 2005 (Joanna Wojtamwicz) . . . Arcydzieła słownego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości (Jacek Bednarski) . 343 344 349 359 367 370 372 375 376 379 VI. IN MEMORIAM Stefan Aleksandrowicz 1946-2004 (Alfred Gauda) ........................................................... 383 Franciszka Dąbrowska 1916-2005 (Jan Łuczkow ski)................................................ ........383 Leszek Dzięgiel 1931-2005 (Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaw orski)......................... ........ 384 Olga Illukiewicz 1922-2004 (Zofia Illukiew icz)......................................................... ........394 �7 Danuta Tyłkowa 1932-2004 (.Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szromba-Rysow a ) ....................................................................................................... ..................... Magdalena Parnowska 1930-2004 (Małgorzata O rlew icż)...................................... Barbara Peszat-Królikowska 1924—2005 (Krystyna Reinfuss-Janusz)...................... Józefa Rogulska 1919-2005 (Jan Łuczkow ski)........................................................... Zofia Wieruszewska 1931-2005 (Jan Łuczkowski)..................................................... 396 399 400 400 401 ��CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Jacek S i e r a d z a n , On the relativity of the concepts of „magic” and „religion” ., Krzysztof J a s k u l o w s k i , Emile Durkheim about the nation, patriotism and nationalism ................................................................................................................ Nikodem B o n c z a - T o m a s z e w s k i , The illiterate culture and its enemies. Problems of „orality” in the Polish village in the 19th century.............................. Marta P e t r y k, Kvens in N o rw a y .............................................................................. Adam W. J e 1 o n e k, Racial differentiation and solution o f ethnic conflicts in M alaysia.................................................................................................................... Jacek S p 1 i s g a r t, Geisha institution. An example o f adaptation of tradition in Japanese so c ie ty ........................................................................................................ Maciej K u r c z, Life in line with the customs and faith. A life cycle o f north Sudanese peasant — childhood and adolescence.................................................................... Michael O s 1 1 i n g, An unknown trial for witchcraft and theft o f the Eucharist in Lublin, 1644 .............................................................................................................. Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l , Problems with adaptation experienced by Bamberg colonists in Poznan in the 18th century in light o f archival materials .. Roderyk L a n g e , Ethnography and ethnology at the Polish University in Exile in L ondon...................................................................................................................... Maria G o d y n - W r z e s i e n , An outline history of the International Committee for Investigating Folk Culture in the C arpathians....................................................... Leszek G a w 1i k, The word „skansen” in Polish museology and modem media . . Krystyna H e r m a n o w i e z - N o w a k , A house with a cam panile..................... 13 51 71 91 121 141 157 191 205 225 237 253 277 II. VIEW S AND OPINIONS Hubert C z a c h o w s k i , Theoreticians and practitioners or how much ethnology do we have? .............................................................................................................. 289 III. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , „Work not only for lousy profit and futile glory”. Answers to Zbigniew Jasiewicz’s questions.................................. 295 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES William F. P r i c e, Richard H. C r a p o, Psychologia w badaniach międzykulturowych [Psychology in intercultural studies], transl. by Agnieszka Nowak, Gdańsk 2003 (Tarzycjusz Buliński)................................................................................................. Anne A p p l e b a u m , Gulag [Gulag], transl. by Jakub Urbański, Warszawa 2005 (Aleksandra Rzepkowska) ......................................................................................... Kenneth M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Toronto 2001 (Miriam Miklaszewska) ........................................................................................... Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea łubylczości we współczesnym świecie [First peoples. Native communities and the idea o f tribal life in the modem world], ed. Jarosław D e r 1i c k i, Wojciech L i p i ń s k i , Warszawa 2002 (Marcin Kwiat­ kowski) ...................................................................................................................... Roses and red earth. Polish fo lk art in Australia, ed. Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Melbourne 2000 (Anna Nadolska-Styczyńska)..................................................... Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego [Comments to the Polish Ethnogra­ phic Atlas], vol. 8: Anna D r o ż d ż , Agnieszka P i e ń c z a k, Zwyczaje i obrzędy weselne [Wedding customs and rituals], part I: Od zalotów do ślubu cywilnego [From courtship to a registry wedding], ed. Z. Kłodnicki, Wrocław-Cieszyn 2004 (Barbara P abian)...................................................................................................................... Józef N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium religijno­ ści ludowej [Advent and Christmas in the Tomaszów region. A study of folk religiousness], ed. Henryk Zimoń SVD, Lublin 2003 (Katarzyna Sm yk-Płoska)......................... 313 318 320 324 331 334 337 V. CHRONICLE Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, Cie­ szyn, 17-18 June 2005 (Katarzyna Kaniowska)....................... ............................. 81s1General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Supraśl, 17 Sep­ tember 2005 (Małgorzata Gołicka-Jabłońska)..................................................... Report on the activities o f the Main Board of the Polish Ethnological Society between 2002-2005 (Jerzy Adamczewski)............................................................................ Bibliographic workshops of the Internationale Volkskundliche Bibliographie (Broni­ sława Kopczyńska-Jaworska, Inga Kuzma, Małgorzata Wilbik)......................... Jubilee at Panna Maria (Anna Gomóła, Anna M usia lik)............................................ Cieszyn-Kielce Ethnological Seminar „Modem plays — modem toys”, Cieszyn, 21 October 2004 (Tomasz M ichalew ski)...................................................................... Conference „Literature and anthropology”, Siena, 24-25 February 2005 (Anna Gomo­ la, Małgorzata Rygielska) ......................................................................................... Conference „Old women in culture and society”, Wrocław, 14 March 2005 (Anna We­ ronika Brzezińska, Justyna Słom ska)...................................................................... Conference „Profession: anthropologist...?”, Poznań, 10 May 2005 (Joanna Wojtarow ic z )........................................................................................................................... Masterpieces o f the oral and intangible heritage of humanity (Jacek Bednarski) . . . 343 344 349 359 367 370 372 375 376 379 VI. IN MEMORIAM Stefan Aleksandrowicz 1946-2004 (Alfred Gauda) ................................................... Franciszka Dąbrowska 1916-2005 (Jan Łuczkowski)................................................ 383 383 �11 Leszek Dzięgiel 1931-2005 {Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaworski) .................................. 384 Olga Illukiewicz 1922-2004 (Zofia Iłlukiew icz)......................................................... ........ 394 Danuta Tyłkowa 1932-2004 (Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szrom ba- Rysowa) .............................................. ................................................................... ........ 396 Magdalena Parnowska 1930-2004 (Małgorzata O rlew icz)...................................... ........ 399 Barbara Peszet-Królikowska 1924-2005 (Krystyna Reinfitss-Janusz)..................... ........ 400 Józefa Rogulska 1919-2005 (Jan Łuczkow ski)........................................................... ........ 400 Zofia Wieruszewska 1931-2005 (Jan Łuczkowski)..................................................... ........ 401 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d4d7469181c455f2064a5aa2bfd76c7.pdf dcb032081ba0788a6cb6edb6843ee717 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5207 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4832 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.237-275 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK KATARYZM BEZ KATARÓW Żadna z herezji nie stanowiła dla Kościoła katolickiego w X I I i X I I I wieku tak wielkiego wyzwania jak kataryzm, pisze we Wstępie do swojej książki Katarzy Malcolm Barber . „Podej­ mowane przez katarów próby rozwiązania podstawowych problemów religijnych i filozoficz­ nych, wynikających z istnienia zła oraz ogromna siła przekonywania, że zdołali tego dokonać, zachwiały pozycją Kościoła na Zachodzie i skłoniły go do znacznie ostrzejszej reakcji niż kiedy¬ kolwiek dotąd" (Barber 2004, s. 13). Dalej autor przedstawia zwięźle główne zasady katarskiej doktryny oraz organizację Kościoła katarskiego. Katarzy głosili, że świat materialny nie jest dziełem wszechmocnego Boga, lecz złego stwórcy, który został strącony z nieba i zwiódłszy anielskie dusze, uwięził je w materialnej powłoce, albo też był odwieczną mocą, niezależną od Dobrego Boga Ducha. Jedynym wyzwoleniem dla dusz uwięzionych w cielesnej pułapce miał być katarski obrządek zwany consolamentum, t j . „pocie­ szenie", stanowiący drogę powrotną do duchów opiekuńczych w niebie. Kościół katarów dzielił się na diecezje z biskupami na czele. Biskupów wspierali tzw. starsi i młodsi „synowie" i diakoni oraz duchowni obojga płci czyli perfecti i perfectae, t j . doskonali. Świeckich członków katar¬ skiego Kościoła nazywano „wierzącymi" (credentes). Ponieważ nie byli oni na ogół w stanie przestrzegać rygorystycznych zasad ascezy obowiązującej „doskonałych", consolamentum przyj¬ mowali zazwyczaj dopiero na łożu śmierci. Katarzy nie wierzyli w Sąd Ostateczny, a koniec świata miał według nich nastąpić z chwilą uwolnienia od cielesnej powłoki, a więc gdy dokonałby się ponowny całkowity rozdział świata duchownego i materialnego. Nie oczekiwano jednak, że nastąpi to szybko, ponieważ ludzie są przeważnie grzeszni i ich dusze muszą niekiedy odbyć długą wędrówkę, przechodząc wiele wcieleń (m.in. zwierzęcych), nim znajdą się w ciele czło¬ wieka zdolnego pojąć znaczenie consolamentum. 1 Katarzy występowali w zdecydowanej opozycji wobec Kościoła katolickiego, który postrze¬ gali jako instytucję zdeprawowaną przez władzę i bogactwo, głoszącą fałszywą naukę. Odrzucali sakramenty jako drogę do zbawienia, bo opierały się na założeniu, że Chrystus żył na ziemi, został ukrzyżowany i zmartwychwstał, co uznawali za niedorzeczność, gdyż byli przekonani, że Bóg nie mógł przybrać postaci materialnej, zaś występowanie Chrystusa w postaci ludzkiej i Jego śmierć były tylko pozorne. Dla katolików zatem żaden kompromis z katarami nie wchodził w rachubę, zaś władza zarówno kościelna, jak i świecka winna była zwalczać ich wszystkimi środkami. Przybrało to szczególnie ostrą formę od drugiej połowy X I wieku, w dobie zreformo¬ wanego papiestwa, które usiłowało wzmocnić swoje przywództwo w Kościele powszechnym i zaszczepić nowe wartości moralne. „Represje wobec kataryzmu, kontynuuje Barber, nie były zatem kwestią wyboru, lecz elementarną powinnością tych, którym Bóg powierzył sprawy swojego 1 Malcolm Barber, Katarzy, przełożył Robert Sudół, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warsza­ wa 2004, ss. 248. M . Barber jest angielskim mediewistą, którego głównym przedmiotem zaintereso­ wań naukowych byli początkowo krzyżowcy i średniowieczne „łacińskie" państwa na Wschodzie oraz zakony rycerskie, a zwłaszcza templariusze. W okresie późniejszym zainteresował się również zagadnieniem średniowiecznych herezji, przede wszystkim zaś katarami. W roku 1999 PIW wydał przekład jego monografii Templariusze, wznowiony w 2003 r. �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Kościoła na ziemi. Główne brzemię odpowiedzialności spoczywało oczywiście na barkach pa­ pieża, czyli następcy św. Piotra, pierwszego apostoła i skały, na której Chrystus wzniósł swój Kościół" (Barber 2004, s. 14). Kwestią sporną, pisze dalej autor, są początki kataryzmu i jego powiązania z bogomiłami oraz wcześniejszymi formami dualizmu, takimi jak gnostycyzm, manicheizm i paulicjanizm . Następnie wymienia rejony najwcześniejszego występowania herezji na różnych obszarach za¬ chodniej Europy (według jednych w połowie X I I , a zdaniem innych nawet w pierwszej połowie X I wieku) - w Nadrenii, Szampanii, Lombardii i Langwedocji. Na przełomie X I I i X I I I w. papiestwo i wielu wysokich hierarchów kościelnych zdawało już sobie sprawę z rozmiarów zagrożenia, jakie kataryzm stanowił dla ortodoksji. Obawy te pogłębiła seria nieudanych misji kaznodziejskich, które miały odwieść katarów od ich przekonań, oraz nie­ skuteczność potępień wyrażanych przez władze Kościoła. Choć papież nadal liczył na pozytywne skutki perswazji, doszedł do wniosku, że nieuniknione będzie zapewne użycie siły. W 1208 roku, po zabójstwie papieskiego legata przez jednego z wasali hrabiego Tuluzy Rajmunda V I , papież Innocenty I I I wezwał wiernych na wyprawę krzyżową przeciw heretykom w Langwedocji, przy¬ rzekając uczestnikom odpust zupełny. Lata późniejsze to dzieje krucjat przeciw katarom, bezlito¬ snej walki z herezją i krótkich jedynie okresów względnego spokoju. Kataryzm, mimo porażek poniesionych w X I I I wieku, nie uległ jeszcze wykorzenieniu. Na przełomie X I I I i X I V wieku dwaj notariusze z Ax-les-Thermes w Pirenejach - Piotr i Wilhelm Autier doprowadzili do jego krótkotrwałego odrodzenia. Zagrożenie wydało się na tyle poważne, że inkwizycja, działająca już wówczas w sposób bardzo sprawny i zorganizowany, zdecydowała się interweniować i poło¬ żyć kres herezji. W roku 1310 stracono Piotra Autier, a w roku 1321 spłonął ostatni katarski „doskonały" z epoki braci Autier, Wilhelm Belibaste. 2 „W latach trzydziestych X I V wieku, pisze w zakończeniu „Wstępu" M . Barber, kataryzm właściwie przestał istnieć w Zachodniej Europie , niemniej jego echa pobrzmiewają do dziś". Herezja ta wywierała wpływ na łacińską Europę przez blisko dwa stulecia, nic zatem dziw¬ nego, że nawet po wykorzenieniu przyciągała ludzi z różnych powodów. Znaleźli się wśród nich protestanci, szukający w niej dla siebie rodowodu, patrioci z południa przeciwstawiający się północno-francuskiej dominacji, romantycy ubolewający nad upadkiem okcytańskiej cywiliza¬ cji i wreszcie lokalne władze i przedsiębiorstwa turystyczne oraz wydawcy i autorzy „taniej literatury sensacyjnej, którzy zbijają fortunę na antymaterialistycznej religii. Kataryzm bardziej niż inne zjawiska historyczne postrzegany jest dzisiaj przez pryzmat późniejszych wydarzeń" (Barber 2004, s. 16). Po omówieniu przedstawionego we „Wstępie" przeglądu najważniejszych kwestii związanych z kataryzmem, którym M . Barber poświęcił kolejne rozdziały swej pracy, szerzej zajmę się jedy¬ nie ostatnim z nich. Porusza on temat rzadko podejmowany przez innych autorów, a mianowicie losy idei kataryzmu po jego wygaśnięciu w X I V wieku. Z pozostałych rozdziałów nieco więcej uwagi chcę poświęcić jedynie tym, które poruszają zagadnienia najmniej dotychczas zbadane. W rozdziale pierwszym - „Rozwój kataryzmu", zastanawia się autor nad kwestią dualizmu w landwedockim kataryzmie schyłku X I I wieku, wpływem bogomiłów i początkami dualizmu w Zachodniej Europie. W drugiej połowie X I I stulecia langwedoccy katarzy, pod wpływem bogomilskiego biskupa z Konstantynopola Nicetasa, nawrócili się na dualizm absolutny nie dający się pogodzić z katolicką ortodoksją, podczas gdy wyznawany przez nich wcześniej dualizm umiarkowany miał pewne cechy wspólne z katolicką wersją opowieści o upadku aniołów. Sredniowieczni katoliccy teologowie ów skrajny katarski dualizm i korzenie wszelkiego „heretyckiego 3 2 Początkowo w Europie Zachodniej dominował dualizm umiarkowany, opierający się na idei zła jako dzieła upadłego anioła, czyli Diabła, nie zaś dualizm absolutny, który zakłada istnienie dwóch równorzędnych wiekuistych mocy - dobra i zła. Pod koniec X I I w. jednak większość katarów w Langwedocji oraz w północnych Włoszech została nawrócona na skrajny dualizm (Barber 2004, s. 14). Niektórzy autorzy uważają, że grupki wyznawców kataryzmu w górskich dolinach na północy Włoch przetrwały do końca X I V a nawet początku X V wieku. 3 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 239 zepsucia" wywodzili z manicheizmu. Współcześni historycy podchodzą do tej kwestii ostrożniej, choć nie we wszystkim są zgodni i różnie oceniają rolę dualistycznych poprzedników kataryzmu „od gnostycyzmu i manicheizmu przez paulicjanizm aż do bogomiłów" (Barber 2004, s. 20-21). Tej ostatniej herezji i jej znaczeniu dla rozwoju kataryzmu na zachodzie Europy Barber poświęca wiele miejsca, ale konkluzje zamykające te rozważania nie idą zbyt daleko. Autor stwierdza wprawdzie, że wpływy doktryny bogomiłów na ostateczny kształt kataryzmu były istotne, ale podkreśla, że ze względu na ubóstwo źródeł, na temat ich misyjnej działalności na Zachodzie wiadomo niewiele. Przypuszcza, że istniejący w Konstantynopolu odrębny od bogomilskiego Kościół „łaciński" był stworzonym przez mieszkających tam łacinników zaczątkiem Kościoła katarskiego i że to właśnie członkowie tego Kościoła przygotowywali w Zachodniej Europie grunt dla późniejszej działalności bogomilskich misjonarzy , takich jak znani nam jedynie z imie¬ nia Nicetas i Petracjusz (Barber 2004, s. 36-37). 4 W rozdziale drugim - „Katarzy w społeczeństwie langwedockim", przedstawia M . Barber kontekst społeczny langwedockiego kataryzmu oraz stosunek do herezji szlachty, feudałów, duchowieństwa i mieszczaństwa. Zastanawia się również nad miejscem katarów w strukturze społecznej średniowiecznej Langwedocji. W Langwedocji, pisze Barber, „głównymi opiekunami herezji byli miejscowi feudałowie", ale, jak stwierdza wcześniej, sprzyjała katarom również pro¬ wincjonalna szlachta, a w gronie „doskonałych" wiele było kobiet pochodzenia szlacheckiego . Katarzy dobrze się czuli także w miastach, ale popularność herezji „w ośrodkach miejskich niełatwo zmierzyć z powodu względnie dużej liczby i mobilności mieszkańców, a także ich naj¬ rozmaitszych specjalności zawodowych". Langwedockie duchowieństwo katolickie było zubo¬ żałe i niezbyt gorliwe w zwalczaniu herezji, zwłaszcza, że na Południu panowały wówczas dość silne nastroje antyklerykalne. Niewiele miejsca poświęca autor warstwie chłopskiej, ale pisząc 5 0 szlachcie i feudałach, dodaje, że „ludność wiejska szła za przykładem swego seniora". Podaje również przykład miejscowości, nie będącej zapewne wyjątkiem, w której kataryzm „objął wszystkie warstwy społeczne" (Barber 2004, s. 61-63) W obszernym rozdziale trzecim - „Kościół katarski" - przedstawia autor jego podział admi¬ nistracyjny i hierarchię, obrzędy i rytuały, a zwłaszcza consolamentum, katarską teologię, mora¬ listykę i wskazania etyczne oraz wierzenia ludowe. W osobnym paragrafie zastanawia się nad zagadnieniem atrakcyjności kataryzmu, stwierdzając w zakończeniu: „Uproszczeniem byłaby teza, że kościół katarski przyciągał zwolenników, bo zachowywał podobieństwo do Kościoła rzymskiego, a jednocześnie kierowany był przez ludzi, którzy przestrzegali zasad moralnych 1 zarazem nakładali mniejsze powinności na wiernych, choć oczywiście stanowiło to istotny czyn¬ nik. [...] Atrakcyjność kataryzmu nie wynikała tylko z cnotliwego życia większości «doskonałych», ale też z zapewnienia, że consolamentum pozwoli duszy na powrót do Królestwa Niebie¬ skiego, a zatem umożliwi ucieczkę od niedoli, będącej nieodłącznym elementem doczesności. Ponadto w czasach, gdy Kościół rzymsko-katolicki krzewił kult Maryi Panny i podkreślał ludzką naturę Chrystusa, pogodzenie miłosiernego Boga z mściwym Jahwe ze Starego Testamentu stanowiło trudność dla wielu myślących ludzi bez względu na to, czy pochodzili z chłopstwa, czy ze szlachty" (Barber 2004, s. 90) . Rozdział czwarty, „Reakcja katolików", ukazuje napiętą sytuację panującą w Langwedocji na początku X I I I wieku, w przededniu rozpoczęcia działań wojennych przeciw heretykom. Przed¬ stawia wysiłki zmierzające do uzasadnienia przemocy wobec katarów, odwołujące się przede wszystkim do sformułowanego przez św. Augustyna pojęcia wojny sprawiedliwej, kampanie 6 4 O „wschodnich katarach, którzy oddzielili się od bogomiłów i o Kościele bośniackim" pisze również Daniela Muller w szkicu Bogomili (1997, s. 167-168). Więcej na ten temat pisze autor na s. 38-39. Więcej miejsca tej kwestii poświęca Stephen O'Shea w popularnej książce Herezja doskonała, podkreślając znaczącą rolę kobiet w langwedockim kataryzmie (2002, s. 45-48). Szerzej przedstawia to zagadnienie Malcolm Lambert w książce Herezje średniowieczne (2002, s. 156-163). 5 6 �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA propagandowe z X I I i X I I I w przeciw nim skierowane, początki działalności Św. Dominika i - najobszerniej - wyprawy krzyżowe przeciw albigensom . Schyłkowemu okresowi kataryzmu, zwłaszcza zaś działalności inkwizycji i związkom póź­ nego langwedockiego kataryzmu z Włochami, poświęcony jest rozdział piąty. W rozdziale szóstym - „Ostatni katarzy" - pisze M . Barber o działalności braci Autier i krótkotrwałym odro­ dzeniu herezji, ostatnich katarach w Carcasonne i Albi oraz o upadku kataryzmu w Langwedocji. Historycy nie są zgodni, kiedy w Zachodniej Europie nastąpił ostateczny upadek katarskiej herezji. Większość, podobnie jak M . Barber, jest zdania, że w Lagwedocji miało to miejsce około połowy X I V wieku, w północnych Włoszech zaś w końcu X I V stulecia, niektórzy jednak utrzy­ mują, że w Lombardii herezja ta przetrwała nawet do początku wieku XV. W Bośni natomiast kościół bogomilski funkcjonował aż do podboju osmańskiego w drugiej połowie X V w. (Muller 1997, s. 168). Katarzy zatem nie zdołali, tak jak współcześni im waldensi, przetrwać do czasów reformacji i włączyć się w nurt przemian, które ona ze sobą niosła . Na południu Francji, w Langwedocji, istnieje wprawdzie grupka ludzi, których Jerzy Prokopiuk określił przed kilkunastoma laty jako „mini ruch gnostycko-filozoficzny, starający się odrodzić pewne idee i formy życia średniowiecznych katarów", ale jest to tylko jeden ze współczesnych ruchów antropozoficznych, bez rzeczywistych średniowiecznych korzeni. Jego inspiratorem oraz założycielem towarzystwa studiów nad katarami i poświęconego im czasopisma był, jak to okreś¬ lił J. Prokopiuk, „niezwykły antropozof Deodat Roché (1876-1977) - zwany le pape cathare" (Prokopiuk 1987, s. 7). M . Barber, który również podziwia niezwykłą osobowość Deodata Roché i jego dokonania na polu badań nad kataryzmem, a przede wszystkim ich popularyzacji, pisze, że on sam uważał siebie za „neokatara" (Barber 2004, s. 162). Mimo uznania dla działalności i dorobku Deodata Roché, Barber podkreśla, że na polu, które „katarski papież" przez tyle lat uprawiał, nie on był pierwszy. Deodatowi Roché, jego poprzedni¬ kom i tym współczesnym, „których zainspirował i którzy darzyli go podziwem", poświęca autor ostatni, siódmy rozdział książki noszący tytuł „Kataryzm bez katarów". Wydarzeniem przełomowym w procesie przywracania społecznej pamięci katarów i głoszo¬ nych przez nich idei była Reformacja. Katoliccy polemiści oskarżali Lutra o wskrzeszanie „śpią¬ cych herezji", ale to właśnie oni sami przypominali dawno wytępione i zapomniane idee. „Posłu¬ gując się takimi tekstami jak wydany w 1522 roku spis herezji autorstwa kolońskiego inkwizytora Bernarda z Luksemburga, usiłowali wykazać, że Luter należy do wielowiekowej tradycji odszczepieństwa, która przez waldensów, husytów i albigensów, sięga dawnych manichejczyków" - pisze Barber. Przeciwnicy Lutra „mieli niewiele tekstów źródłowych - toteż nic nie przeczyło ich wizji przeszłości Kościoła [...] Sami protestanci początkowo starali się wyłącznie obalać za­ rzuty religijnej «nowości», dowodząc, że prawdziwy (choć niewidzialny) Kościół istniał zawsze" (Barber 2004, s. 169). W sporach toczących się między katolikami a protestantami o prawo do sukcesji apostolskiej, często, choć w odmiennych intencjach, wspominano średniowieczne herezje waldensów i katarów, przeważnie błędnie interpretując doktrynę tych drugich. Szczególną rolę odegrało tu zwłaszcza dzieło protestanckiego pastora Jean-Paula Perrin pod tytułem Histoire des Vaudois. W tej, napisanej 7 8 7 Tej ostatniej kwestii poświęcona jest książka Aubreya Burla, Heretycy - krucjata przeciw albigensom, wydana w 2003 r. przez Wydawnictwo Dolnośląskie. Waldensi, choć również traktowani jako heretycy, prześladowani przez inkwizycję i tępieni przez krucjaty podobnie jak katarzy, mimo pewnych przekształceń i podziałów, w niektórych rejo¬ nach Piemontu, w północnych Włoszech (tzw. Valli Valdesi), zachowali swą religijną tożsamość do X V I w., kiedy to w większości przyłączyli się do reformacji szwajcarskiej (część wybrała związki z husytami), co spowodowało zmiany w dziedzinie ich doktryny. Pełnej tolerancji swego wyznania waldensi w Piemoncie doczekali się dopiero w roku 1848. Dziś istnieją jako Kościół Waldensów (Chiesa Evangelica Valdese), zaliczany do kościołów ewangelicko-reformowanych. Mają około 30 tys. wiernych i ponad 130 parafii we Włoszech oraz ponad 30 parafii w Ameryce Łacińskiej (Religia... 2003, s. 369-371). 8 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 241 na zlecenie synodu Kościołów reformowanych i wydanej w 1618 r. kronice historycznej, autor twierdził, że „wierzenia katarów i waldensów niczym się nie różnią i że obie herezje były fałszywie oskarżane o manicheizm przez Kościół katolicki, chcący zdyskredytować i zniszczyć krzewicieli prawdziwej wiary. Tym sposobem Jean Paul Perrin nakreślił dzieje martyrologii, w którą mogli się wpisać protestanci. Jego błędne interpretacje miały długi żywot". Rezultatem poszukiwań historycznych prowadzonych przez stronę katolicką była wydana w 1688 roku Histoire des variatins des églises protestantes Jacquesa Benigne Bossueta, biskupa Meaux, w której autor dowodził, że katarzy i waldensi nie wyznawali tej samej herezji (Barber 2004, s. 169-171). Zapewne z powodu głębokiej wzajemnej niechęci i bezkompromisowego stanowiska obu stron, wywody biskupa J. B. Bousseta dotarły do protestanckiej świadomości dopiero w X V I I I wieku. Wówczas to autorzy protestanccy „zaczęli przyglądać się baczniej dawnym katarom" (Barber 2004, s. 171). W czasach poprzedzających rewolucję francuską Wolter, „nie zadając sobie trudu dokonania jakichkolwiek badań - uznał losy katarów za znakomity przykład fanatyzmu klerykalnego i ucisku feudalnego". Przygotowywał tym pod pewnym względem grunt dla literatury, która kwitła w porewolucyjnej atmosferze początku X I X wieku i z której wyrastała „romantyczna historiografia okcytańskiej przeszłości", głosząca między innymi, że w Langwedocji istniała wielowiekowa tradycja „duchowej niezależności". W tym duchu, w latach dwudziestych X I X wieku, Jacques Augustin Thierry oraz Jean Chrales Simonde de Sismondi budowali sugestywny mit o „Langwedocji jako krainie będącej u szczytu rozwoju cywilizacyjnego, w której albigensi, pionierzy wolnomyślicielstwa, mogli bez przeszkód funkcjonować". Z poglądami Simondiego mogli zapoznać się rów¬ nież czytelnicy angielscy, bowiem w 1826 roku część jego wielotomowej Histoire des Français poświęcona albigensom została przetłumaczona na język angielski i wydana jako osobna publi¬ kacja poprzedzona ponadto „agresywnie antypapieskim" wstępem tłumacza (Barber 2004, s. 171). W latach 1840-1870 zaczął się upowszechniać wyidealizowany wizerunek trzynastowiecz¬ nej Langwedocji, której cywilizacja, będąca tworem „potężnego postępu ludzkiej myśli", została zniszczona wraz ze wszystkimi jej twórcami i „tysiącami ofiar". Podobnie jak niegdyś pisarze katoliccy często powoływali się na zajadłego przeciwnika katarów, kronikarza Piotra z Les-Vauxde-Cernay, tak wówczas chętnie sięgano do równie starego źródła, anonimowej drugiej części, napisanej po okcytańsku Pieśni o wyprawie krzyżowej przeciw albigensom, niepochlebnie przed­ stawiającej przywódcę krucjaty Szymona de Montfort. Autorzy tacy jak Antoine Quatresoux de Parctelaine, a później protestancki bibliotekarz z Montauban Jean Bernard Mary-Lafon i pastor Kościoła reformowanego Napoleon Peyrat „nakreślili obraz przedstawiający wyprawę krzyżową przeciw albigensom jako napaść papistów na cywilizowany i niewinny naród, na którego czele stał bohaterski Rajmund V I , przeciwstawiający się ślepemu fanatyzmowi Szymona z Montfort. Wymownym przykładem tego rodzaju literatury jest wydana w 1865 r. Histoire nationale de France Amadée Gouëta. Autor korzystał wprawdzie z licznych źródeł historycznych, ale wycią¬ gał z nich dość dowolne wnioski, przeważnie w antyklerykalnym, wolterowskim duchu. W jego opinii wyprawy krzyżowe doprowadziły do zniszczenia okcytańskiej cywilizacji przez barba¬ rzyńców (Barber 2004, s. 171-172). W połowie X I X wieku, kiedy prace historyków zajmujących się średniowieczną Langwedocją koncentrowały się na podboju kraju przez krzyżowców z północy, dzieło Charlesa Schmidta, profesora teologii praktycznej w seminarium protestanckim w Strasburgu, poświęcone historii i doktrynie katarów, które ukazało się w roku 1849, miało znaczenie przełomowe. Nosiło ono tytuł Histoire et doctrine de la secte des Cathares en Albigeois i , jak zauważa M . Barber, po jego wydaniu „niepodobna było już stwierdzić, że waldensi i katarzy wyznawali identyczną herezję lub że ci drudzy stanowili bezpośrednią zapowiedź protestantyzmu" (Barber 2004, s. 173). Przez autorów protestanckich, takich jak Napoleon Peyrat, dzieło Schmidta przyjęte zostało bez entuzjazmu, gdyż pozwalało zabrać głos historykom katolickim, którzy przedstawiali kata¬ rów jako ruch antyspołeczny, zagrażający istnieniu rodziny, rozpowszechniony w Langwedocji dlatego, że „panowała tam niemoralność i rozpusta, a nie wysoko rozwinięta cywilizacja" (Barber 2004, s. 173). Atmosfera intelektualna panująca wówczas na południu Francji, gdzie rosło zainteresowanie dawną kulturą okcytańską i gdzie w roku 1854 „powstał ruch odnowy �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 9 języka okcytańskiego o nazwie Felibrige" , sprzyjała jednak raczej „romantycznej historiografii okcytańskiej przeszłości", niż jej przeciwnikom, a ponownie odkryta twórczość trubadurów wy­ mownie świadczyła o wyrafinowaniu dawnej kultury Południa. Stephen O'Shea za ojca romantycznego mitu o „krainie katarów", zapoczątkowanego w X I X wieku i „od tego czasu stale upiększanego", uważa Napoleona Peyrata (1809-1881). Urodzony w Ariege na południu Francji, był pastorem francuskiego Kościoła reformowanego na przed¬ mieściu Paryża, przede wszystkim jednak utalentowanym i płodnym pisarzem z pasją historyka, któremu zarzucano, że czasem „umyślnie popełniał omyłki". W swoim wielotomowym dziele Histoire des Albigeois - Les Albigeois et l'Inquisition wyda­ nym w latach 1870-1872, Peyrat skupił uwagę na postaciach, które uważał za przywódców Okcytanii: seniorach pokroju Rajmunda V I I i Rogera Bernarda I I , biskupach katarskich Guilhabercie z Castres i Bernardzie Marty oraz trubadurach takich jak Peire Cardenal i Guilhem Figueira. Jego twierdzenie, że la terre romane (ziemia na południe od Loary) stanowiła krainę „wolności religijnej i nieskrępowanego ludzkiego ducha przeciwnego rzymskiej teokracji" ugruntowało mit, który jeszcze kilkadziesiąt lat później przemawiał do wyobraźni Simone Weil, podobnie jak zdanie, że Pieśń o wyprawie krzyżowej przeciwko albigensom była „Iliadą ludów pirenejskich" (Barber 2004, s. 172-173). Peyrat miał niewątpliwie wielki dar przekonywania czytelników do swoich racji i poglądów. Jednym z głównych atutów jego książek, które Stephen O'Shea nazywa „opo¬ wieściami", był niezwykle sugestywny język - „proza Peyrata urzekła tych jego współczesnych, którzy kochali przeszłość" (O'Shea 2002, s. 210-212). Poglądy i stereotypy stworzone przez Peyrata miały przetrwać dziesięciolecia. Jeszcze w latach czterdziestych X X w. historyk Pierre Belperron ubolewał, że jego „pseudonaukowe" dzieła nadal są „biblią nazbyt wielu Okcytańczyk ó w " (Barber 2004, s. 173-174). Po klęsce Francji w wojnie z Prusami, tak zwany wówczas „nadmierny regionalizm" nie spotykał się z przychylnością francuskiej administracji i regionalne ruchy w rodzaju „felibrów" musiały poprzestać na tym, co zdołały osiągnąć wcześniej. Również sami mieszkańcy Południa nie byli skłonni poprzeć żadnych bardziej zdecydowanych żądań, o czym świadczą wydarzenia z początku X X wieku, kiedy w trakcie wielkiego kryzysu winnego w 1907 roku, odwoływanie się do przeszłości nie znalazło wśród Okcytańczyków oddźwięku. Wobec niepowodzeń na niwie politycznej wielu Okcytańczyków zaangażowanych w ruch Felibrige skierowało swoje zainteresowania w stronę różnych dziedzin sztuki. W latach 1890-1900 powstało wiele utworów literackich i muzycznych opartych na historii katarów. Kataryzm stał się popularny również w środowiskach teozofów, ruchu rozpowszechnionego we Francji przełomu X I X i X X wieku do tego stopnia, że S. O'Shea pisze wręcz o „eksplozji teozofii". Świadkiem podobnego zjawiska stała się Europa po katastrofie I wojny światowej, kiedy przez cały kontynent przeszła fala zainteresowań zjawiskami paranormalnymi. W Okcytanii w latach dwudziestych i trzydziestych grupka brytyjskich spirytualistów usiłowała w ruinach Montsśgur i w jaskiniach w pobliżu Lombrives nawiązać kontakt z katarami, przy udziale miejscowych „okcytanistów" - spadkobierców Felibrige. Wśród nich postacią szczególnie już wówczas poważaną był Deodat Roche, notariusz z Arques, późniejszy „katarski papież" (O'Shea 2002, s. 212-213). Deodat Roche urodził się i wychował w miasteczku Arques w pobliżu Carcassonne, w nim też w różnych okresach sprawował urząd mera. Umarł w 1978 r. w wieku ponad stu lat, pozosta¬ wiając po sobie „obszerną i kontrowersyjną" spuściznę w postaci piśmiennictwa dotyczącego kataryzmu. Ukończył prawo i filozofię na Uniwersytecie Tuluskim, a później stale związany był ze swymi rodzinnymi stronami, sprawując m.in. godność sędziego w Limoux i Carcassonne, póki 9 O grupie literackiej „felibrów", jej prekursorach, najwybitniejszym przedstawicielu i przy­ wódcy tego ruchu, nobliście Fryderyku Mistralu, pisze obszernie Stanisław Gniadek we „Wstępie" do poematu F. Mistrala Mirejo (Wrocław 1964), s. I I I - X L V I I I ; zob też: Zygmunt Czerny, Posłowie. Mistral i Prowasja trubadurów i felibrów, [w:] F. Mistral, Pamiętniki i opowieści, Kraków 1959, s. 343-358; A. Woźniak, O religii katarów i okcytańskiej cywilizacji, Etnografia Polska, t. X L V I : 2002, z. 1-2, s. 231. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 243 z tego stanowiska nie usunęły go władze Vichy pod zarzutem, że „zbytnio zajmuje się historią religii i spirytualizmem". Kiedy go zdymisjonowano, był już w średnim wieku i ta decyzja po­ zwoliła mu poświęcić się całkowicie tematowi, który od lat młodości stanowił pasję jego życia czyli „prawdziwemu obliczu kataryzmu, spadkobiercy manicheizmu". Roché traktował to zada¬ nie jako poważne przedsięwzięcie intelektualne i moralne, któremu podporządkował swoje życie. W 1948 r. założył periodyk pod tytułem „Cahiers d'Etudes Cathare", a w 1950 r. powołał do życia Societe du Suvenir et des Etudes Cathares (Towarzystwo Pamięci i Studiów Katarskich). „Jeszcze przed drugą wojną światową napisał dwie prokatarskie książki: L'Eglise roman et les Cathares albigeois (1937) i Le Catharisme (1938), a wcześniej, w 1889 roku stworzył krótko istniejące pismo «Le Reveil des Albigeois», którego celem było rozbudzenie zainteresowania wierzeniami i moralistyką katarską. W 1922 r. poznał Rudolfa Steinera, twórcę antropozofii i wydawcę periodyku «Die Gnosis» i odtąd usiłował nadać swemu życiu i pasji stały fundament, przejmując Steinerowska ideę, że rozwój intelektualny może doprowadzić człowieka do powtór¬ nego odkrycia w sobie umiejętności (według Steinera - wrodzonej) postrzegania i uczestniczenia w dobrach duchowych - umiejętności częściowo zatraconej z powodu coraz większego zatroska­ nia sprawami materialnymi. [...] Działalność Deodata Roché miała wymiar zarówno intelektual¬ ny, jak i popularyzatorski, gdyż niewątpliwie uważał on siebie za poważnego badacza, zarazem jednak swym statusem «neokatara» przyczynił się do rozpropagowania mitów, które dziś wyko¬ rzystuje masowa turystyka. Jedną z osób, które serio potraktowały jego wysiłki, była Simone Weil, młoda francuska myślicielka z okresu międzywojennego, która zmarła w 1943 roku w [... ] mając zaledwie trzydzieści cztery lata" (Barber 2004, s. 161-162). Czesław Miłosz, autor pierwszego przekładu pism Simone Weil na język polski i jednego z pierwszych na języki obce , tak o niej pisał: „Simone Weil była jedną z największych postaci, którą ofiarował ludzkości śmiercionośny wiek dwudziesty. Ale postacią nieprawdopodobną, nie¬ oczekiwaną i tyleż budzącą szacunku, co skłaniającą do sprzeciwu. Być może każdy geniusz narzuca ludziom tak sprzeczne uczucia, choć nie jest to pewne. Simone Weil wymyka się wszel¬ kim próbom hagiograficznego upiększenia, gorszy skandalicznie „nieżyciowym" zachowaniom, zmusza do pytań: skąd, dlaczego musiała pojawić się w tej, a nie innej epoce chrześcijaństwa" (Miłosz 1991, s. 6). Tak jak jej rodzice i brat, należała do „kasty wiednej" i otrzymała wycho¬ wanie najzupełniej laickie, być może nadal jeszcze w duchu Francji laickiej dziewiętnastego wie¬ ku, tzn. z dużym udziałem dyscyplin klasycznych - filozofii starożytnej, łaciny i greki. Chociaż rodzina była pochodzenia żydowskiego, żadnej wiedzy o judaizmie Simone z domu nie wyniosła. Można więc rzec, że kiedy kończyła studia na École Normale Supérieure, jej umysł był, jeśli chodzi o doświadczenia religijne, niezapisaną tablicą" (Miłosz 1991, s. 6). 10 11 Nie były obce Simone Weil takie idee lat trzydziestych jak marksizm czy pacyfizm. Jej eseje na tematy społeczne świadczą o dobrej znajomości marksizmu, którego jednak nie akceptowała. Nigdy nie pociągał jej też komunizm, bliska jej była natomiast francuska tradycja związków zawodowych i anarchizmu . „Cała pierwsza, ateistyczna część jej życia stoi pod znakiem miło¬ ści dobra, współczucia z uciśnionymi i nie uznającej kompromisów odwagi w czynieniu tego, co uważała za słuszne" (Miłosz 1991, s. 7) W latach trzydziestych wykładała filozofię i grekę 12 10 Wybór pism Simone Weil w przekładzie i z przedmową Czesława Miłosza ukazał się nakła­ dem paryskiej „Kultury" w roku 1958, kiedy autorka była jeszcze mało znana i dopiero zaczęto wydawać j ą pośmiertnie we Francji. Wkrótce potem Simone Weil zaczęli interesować się wydawcy w Polsce: w roku 1961 nakładem „Znaku" ukazał się wybór jej pism pt. Zakorzenienie, w 1965 r. „Pax" wydał wybór jej myśli zatytułowany Świadomość nadprzyrodzona, a w 1985 r. w tym samym wydawnictwie wydany został tom pt. Myśli. Wielokrotnie wydawano przekłady pism Simone Weil na język polski po roku 1990. Terminem tym określał Miłosz środowiska uniwersyteckie i artystyczne wyznające „różne odmiany światopoglądu naukowego, na ogół utożsamianego [...] z ateizmem" (Miłosz 1991, s, 6). W latach hiszpańskiej wojny domowej wyjechała do Barcelony i wstąpiła tam do oddziału anarchistów. 11 1 2 �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA w liceach, ale pracowała też w fabryce Renault, żyła w środowisku robotniczym, ograniczając w sposób niemal ascetyczny swoje potrzeby materialne. Jednak dopiero rok 1938 zmienia j ą w Simone Weil prawdziwą, tę, która nie przestaje zdumiewać siłą swoich wypowiedzi i która może być postawiona w rzędzie największych filozofów. Nastąpiło wtedy, jak to sama odkreśla, jej zdobycie przez Chrystusa, przeżycie mistyczne jego obecności. Odtąd uważa się za chrześci¬ jankę i zapełnia kajety swoimi nowymi dla niej przemyśleniami, zwykle w formie tak zwięzłej, że aż aforystycznej" (Miłosz 1991, s. 7-8). Po klęsce Francji w 1940 r. Simone Weil mieszkała wraz z rodzicami na południu, w Marsylii i jej okolicach. Zgodnie z zarządzeniami władz Vichy, zalecającymi Żydom pracę na roli, znala­ zła zatrudnienie w winnicach Gustawa Thibon, filozofa-samouka, później jej opiekuna i przyja­ ciela, a po śmierci wydawcy pozostawionych rękopisów. W tym okresie zawarła też przyjaźń z dominikaninem o. J.M. Perrin, poetą Joe Bousquetem z Carcassonne i Jeanem Ballardem, wydawcą miesięcznika „Cahiers du Sud". Wówczas to zainteresowała się historią cywilizacji okcytańskiej. Simone Weil, mimo iż uważała się za chrześcijankę, „nigdy nie przyjęła chrztu, choć bardzo tego chciała, żeby móc uczestniczyć w Eucharystii. Kościół katolicki był dla niej prawowitym spadkobierca Objawienia i szafarzem sakramentów. Nie wchodziło więc w grę szu¬ kanie jakiegoś innego Kościoła czy pozawyznaniowego chrześcijaństwa. Ale dużo znaczyły też powody inne: jej intelektualna prawość stawiała jako warunek pełną zgodę na wszystko, czego Kościół naucza, a to nie przychodziło jej łatwo" (Miłosz 1991, s. 8). Jak pisała w liście do o. Perrin, „przeszkodą nie do przezwyciężenia" była dla niej nadal obowiązująca w Kościele zasada „anathema sit", to znaczy wykluczenie ze wspólnoty wiernych i ekskomunika za poglądy heretyckie . „To także powstrzymuje mnie od przekroczenia progu Kościoła. Pozostaję po stronie wszystkich rzeczy, które nie mogą być w Kościele" (Weil 1991, s. 42). W tym samym liście, ale nieco wcześniej, pisała: „W chrystianizmie powinny mieścić się wszelkie rodzaje powołań bez wyjątku, ponieważ jest katolicki. Tym samym w Kościele. Jednak według mnie chrystianizm jest katolicki, bo ma do tego prawo, ale w praktyce tyle rzeczy jest poza nim, tyle rzeczy, które kocham i których nie chcę odrzucić, tyle rzeczy, które Bóg kocha, bo bez tego byłyby pozbawione egzystencji. Cały ogrom minionych stuleci [...], wszystkie tradycje oskarżone o herezję, jak tradycja manichejczyków i albigensów" (Weil 1991, s. 40). Zasada „anathema sit", konkluduje Weil w zakończeniu listu do o. Perrin, powinna przestać w Kościele obowiązywać, jeśli ma się on zmienić. Ona to bowiem leży u „fundamentów tota¬ lizmu", który Kościół przejął po „totalistycznym Imperium Rzymskim". Przejawem takiego totalizmu Kościoła była zwłaszcza Inkwizycja stworzona „w X I I I wieku, po wojnie przeciwko albigensom" (Weil 1991, s. 46). 13 14 15 Kulturą dwunastowiecznej Okcytanii i katarami (albigensami) Simone Weil zainteresowała się w ostatnim okresie swojego życia. Już od 1939 r. wiele czytała na temat manicheizmu. M . Barber przypuszcza jednak, że jej zainteresowanie katarami obudziły artykuły Deodata Roché, na które zwrócił jej uwagę Jean Ballard, wydawca pisma „Cahiers du Sud". Na początku 1941 r. w liście do Roché pisała, że jego teksty wywarły na niej duże wrażenie, zwłaszcza zaś wyjaśnie¬ nie, dlaczego katarzy odrzucali starotestamentowego Jahwe. Ona sama również była zdania, że „wpływ Starego Testamentu i Cesarstwa Rzymskiego, którego tradycje kontynuowało papiestwo, jest [...] zasadniczym źródłem zepsucia chrześcijaństwa". Informowała też Roché, że katarzy zna¬ komicie mieszczą się w jej historycznym światopoglądzie opartym na przekonaniu, że najwybit¬ niejsze umysły świata antycznego (zwłaszcza zaś Platon) trzymały się jednej filozoficznej i reli¬ gijnej tradycji. „To z tej myśli narodziło się chrześcijaństwo; lecz wydaje się, że jedynie gnostycy, manichejczycy i katarzy pozostali jej wierni" (Barber 2004, s. 162-163). Weil uważała, że kata1 3 Simone Weil notowała swoje myśli w grubych zeszytach (cahiers), które w liczbie kilkunastu przed wyjazdem z Francji w maju 1942 r. przekazała Gustawowi Thibon. Zdaniem S. Weil Kościół ma prawo zwracać uwagę błądzącym, że ich poglądy nie są zgodne z głoszoną przez niego prawdą, nie powinien jednak pozbawiać ich sakramentów (Weil 1991, s. 43). Simone Weil, jak się zdaje, częściej używała tego drugiego określenia. 1 4 1 5 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 245 ryzm nie był zwykłą filozofią garstki ludzi, lecz religią przesycającą całe społeczeństwo. Sądziła, że odrodzenie duchowe, które przynosił kataryzm, było sprawą najwyższej wagi także w jej cza¬ sach i zachęcała Deodata Roché, aby kierował swoje teksty do szerokiego kręgu odbiorców, gdyż prowadzone przez niego badania zasługują na powszechną uwagę (Barber 2004, s. 162-163). Prawdopodobnie w 1941 r. Simone Weil napisała na ten temat dwa artykuły do specjalnego numeru „Cahier du Sud", wydanego dwa lata później dla uhonorowania „okcytańskiego ducha". Pierwszy z nich - Agonie d'une civilisation vue á travers un poeme épique, powstał w dużej mierze pod wpływem Pieśni o wyprawie krzyżowej przeciw albigensom, która dla Weil była epic¬ ką opowieścią o zadaniu śmiertelnego ciosu „cywilizacji w rozkwicie", która gdyby dano jej szansę, mogła osiągnąć „wolność i twórczość duchową na miarę starożytnej Grecji". Cywilizacją tą była „Langwedocja katarów" (Barber 2004, s. 163). W drugim artykule, który w wydanym niedawno obszernym tomie Dzieł Simone Weil nosi tytuł „Na czym polega płynące z Langwedocji natchnienie?", autorka powtórzyła twierdzenie, że Rzym zniszczył wszelkie pozostałości życia duchowego w Grecji" (Weil 2004, s. 601). Jego odrodzeniu sprzyjał upadek Cesarstwa Rzymskiego i przypadający na X - X I wiek „rozkwit cywi¬ lizacji romańskiej", której centrum była kraina „langue d'oc" przepojona katarskim duchem czy¬ stości i odrazy wobec przemocy, w X I I I wieku obrócona w perzynę (Weil 2004, s. 601-610) . Konieczność wyjazdu z Francji w 1942 r. i rychła śmierć nie pozwoliły Simone Weil pogłębić jej zainteresowań katarami i średniowieczną Langwedocją. To jednak, co zdążyła napisać na ten temat, stanowi nie tylko przyczynek do historii badań nad kataryzmem, lecz również jedno ze świadectw różnorodności jej intelektualnych inspiracji. Jak zauważa M . Barber dla Simone Weil, podobnie jak dla Déodata Roché, kataryzm stał się wykładnią „osobistych przekonań filozoficz¬ nych i zasad moralnych", ale wiele zawartych w jej artykułach o średniowiecznej Langwedocji twierdzeń ma charakter ogólnikowy i „stanowi wyraz lekceważenia świadectw historycznych" oraz „ahistorycznej postawy". Jednakże w przeciwieństwie do Déodata Roché, Weil nie można uznać za wyznawczynię kataryzmu, „gdyż silnie wierzyła w ludzką naturę Chrystusa i Ukrzyżo¬ wanie, jak również doceniała świat w jego różnych przejawach" (Barber 2004, s. 164-165). Postacią, która w latach trzydziestych pojawiła się w kręgu współpracowników i wielbicieli Déodata Roché, był niemiecki badacz kataryzmu Otto Rahn (1904-1939). Rahn był człowiekiem o osobliwym życiorysie i autorem dwu książek, które przyczyniły się do nadania zagadnieniu kataryzmu szerokiego rozgłosu. Jako student prowadził badania w europejskich bibliotekach, zaś w pierw¬ szej połowie lat trzydziestych przy pomocy regionalistów z Ariége zebrał „wszystkie pirenejskie opowieści o Graalu i zestawił je ze średniowiecznym poematem Parsifal Wolframa von Eshenbacha". W roku 1933 powstała pierwsza książka Rahna Kreuzzug gegen den Graal. Die Tragôdie des Katharismus . Miejscem przechowywania Graala, drogocennego kamienia symbolizującego du¬ alistyczną tradycję, starszą od chrześcijaństwa, stało się w niej Montségur, a jego strażnikami byli katarzy. Przed zdobyciem twierdzy przez Francuzów Graal został ukryty w górach i nie wpadł w ich ręce. W rok po ukazaniu się książka została przetłumaczona na język francuski i przysporzyła, zarówno autorowi, jak i katarom, sporo rozgłosu. Znacznie większy rozgłos przyniosła Rahnowi jego druga książka Lucifers Hofgesind wydana w 1937 roku. Autor dostosował w niej swoje do¬ tychczasowe teorie do klimatu panującego wówczas w hitlerowskich Niemczech. Pisał w niej o konflikcie dwóch cywilizacji - langwedockiej i francuskiej, zdominowanej przez Kościół katolic¬ ki. Teraz jednak „prawdziwym Bogiem był Lucyfer, Dawca Światła, czczony przez katarów. Wokół siebie Lucyfer zebrał tytułowy «dwór», który stanął do walki przeciw nikczemnemu Jahwe, Bogu «judaistycznego Kościoła katolickiego»" (Barber 2004, s. 166). Rahn na tyle przejął się obowiązu¬ jącą w Niemczech ideologią, że podjął współpracę ze służbami Himmlera, najpierw jako cywil, a później jako oficer SS. Jego druga książka, zawierająca propagandowe treści nazistowskie i anty¬ semickie, ukazała się we Francji dopiero w 1974 r., zainspirowała jednak, jak pisze Barber „gatunek 16 11 1 6 Artykuł ten opublikowany został przez autorkę pod pseudonimem Emile Novis. Duży fragment tej książki w tłumaczeniu A. Kaniewskiego znalazł się w poświęconych gno¬ zie numerze „Literatury na świecie" (Rahn 1987). 1 7 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA literacki, którego twórcy utrzymują, że znaleźli klucz do zrozumienia wydarzeń historycznych, przeoczony przez zawodowych historyków prezentujących «konwencjonalne podejście i meto­ dologie*" (Barber 2004, s. 167-168). Autorzy ci, w sensacyjną akcję, podbudowaną odpowied­ nio dobranymi materiałami historycznymi, wprowadzają wątek Graala, ruchy gnostyckie od staro¬ żytności począwszy, przez katarów i różokrzyżowców, do dwudziestego wieku (tamże). Mało znanym u nas zagadnieniem jest kwestia znacznego ożywienia ruchu regionalistycznego na południu Francji za czasów rządu Vichy i związanego z tym wzrostu zainteresowań katarami. M . Barber zajmuje się tą sprawą jedynie marginalnie i w sposób pośredni, omawiając książkę francuskiego historyka Belperrona o krucjacie przeciw albigensom, która ukazała się w tamtych latach (Barber 2004, s. 173-174). Ponowne ożywienie ruchów regionalnych, nie tylko we Francji, lecz i w całej Europie, nastą¬ piło w latach siedemdziesiątych X X wieku, co „po raz kolejny sprzyjało krzewieniu się roman¬ tycznego obrazu Langwedocji", pisze w zakończeniu swojej książki M . Barber (s. 174). Wydana w roku 1975 przez wydawnictwo Gallimard książka Emmanuela Le Roy Ladurie o podpirenejskiej wsi katarów - Montaillou na przełomie X I I I i X I V wieku, stała się sensacją literacką i naukową oraz największym sukcesem finansowym wydawnictwa, przyczyniła się też zapewne do dalszego rozwoju badań nad średniowieczną Langwedocją i katarami (Woźniak 2002, s. 232) . Krzewienie w latach siedemdziesiątych „romantycznego obrazu Langwedocji", o którym pi¬ sał M . Barber, oznaczało między innymi wzrost zainteresowania poezją trubadurów i literaturę epicką opiewającą tragedię katarów, a często także ich popularyzację przy pomocy języka dwu¬ dziestowiecznych mediów. W ostatnim akapicie siódmego rozdziału autor sygnalizuje jedynie problem, który już ma swo¬ ją, coraz bogatszą literaturę, pisząc: „W ostatnich latach na pierwszy plan wysuwa się zjawisko, które Charles-Olivier Carbonnel nazwał «wulgaryzacją» tematu i które widać gołym okiem w telewizji, reklamie i turystyce. Region Hautes-Corbićres przemianowano na «krainę katarską» (le pays cathare); roi się tam od brązowych tablic, wskazujących drogę do zamków, których nie porastają już chwasty, za to w bramach urządzono kasy biletowe i na zawołanie gra muzyka. Po¬ szczególne miasteczka usiłują zdyskontować swoją odległą przeszłość. Być może najlepszym przy¬ kładem jest Lavaur, gdzie na Esplanade du Plo w miejscu dawnego zamku stoi kamień upamiętnia¬ jący tragiczne wydarzenia. Tu, gdzie powieszono Emeryka z Montréal, a jego siostrę wrzucono do studni, wspomina się o wawrzynie jako koronie męczenników. Dziś każdy może zostać katarem. Najbujniejszym owocem wydaje się jednak odrębny gatunek sensacyjnej prozy historycznej, której autorzy twierdzą, że odkryli tajemnice, ukryte przed ludzkością od wieków" (Barber 2004, s. 176). 18 19 20 Jeszcze przed kilku laty wzrost zainteresowań kataryzmem w Polsce wyrażał się jedynie ro¬ snącą liczbą przekładów prac na ten temat, przeważnie z języka francuskiego, a ostatnio coraz częściej z angielskiego. Dziś katarzy znajdują już swoje miejsce w programach polskich konfe¬ rencji naukowych , a młodzi badacze podejmują pierwsze badania źródłowe . 21 1 8 22 Artykuł na ten temat J.M. Guillon pt. L'affirmation régionale en Pays d'oc des années quarante ukazał się w „Ethnologie Française" 2003, nr 3, s. 425-433. Polski przekład E.D. Żółkiewskiej pt. Montaillou wioska heretyków 1294-1324, wydany zo­ stał przez PIW w 1988 r. Autor artykułu: Vulgarisation et récupération: le catarisme a travers les mass media, „Cahiers de Fanjeaux", 14, 1979, s. 361-380. Sporo miejsca „wulgaryzacji" kataryzmu poświęca S. O'Shea (2002, s. 217-219). Tak np. 26 i 27 X I 2004 r. odbyła się w Krakowie konferencja naukowa Religie świata śród­ ziemnomorskiego, zorganizowana przez prof. dr hab. Danutę Quirini-Popławską i zespół Mediteraneistyki, podczas której wygłoszone zostały m.in. referaty mgr Piotra Czarneckiego Początki zła w doktrynach katarskich we Włoszech w X11-X111 w. oraz dr Piotra Wróbla, Herezja w Bośni i jej wpływ na położenie polityczne kraju w X111 i X1V w. (do śmierci Trvtka Wielkiego). Oprócz prac wymienionych wyżej wspomnieć można o artykule P. Czarneckiego, Lucyferianizm niemiecki w X111 wieku, zapomniany odłam kataryzmu „Studia Historyczne" R. X L V I I : 2004, z. 1 (185), s. 3-19. 1 9 2 0 2 1 2 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 247 Mimo że literatura na temat kataryzmu jest już u nas dosyć bogata, książka M . Barbera, ze względu na szerszy niż wcześniejsze prace zakres tematyczny i niekonwencjonalny sposób wykładu, znajdzie zapewne wielu czytelników, a być może - podobnie jak jego Templariusze - doczeka się drugiego wydania. Praca opatrzona jest aparatem naukowym w postaci bibliografii, rozszerzonych przypisów, tabel chronologicznych i map. Bardzo starannie dobrane zostały też ilustracje, w większości kolorowe. Wątpliwości budzić może tytuł polskiego przekładu książki, znacznie krótszy, ale mniej odpowiadający treści, niż tytuł angielskiego oryginału: The Catars Dualist Heretics in Languedoc in the High Middle Age. Nie ulega wątpliwości, że praca Barbera poświęcona jest przede wszystkim kataryzmowi langwedockiemu i tylko w niewielkim stopniu dotyczy katarów w Niemczech i we Włoszech. LITERATURA B a r b e r M . 2004, Katarzy, Warszawa. C z e r n y Z. 1959, Posłowie. Mistral i Prowansja trubadurów i felibrów, [w:] F. Mistral, Pamięt­ niki i opowieści, Kraków, s. 343-358. G n i a d e k S. 1964, Wstęp, [w:] F. Mistral, Mirejo, Wrocław, s. I I I - X L V I I L L a m b e r t M . 1997, Herezje średniowieczne. Od reformy gregoriańskiej po reformację, Gdańsk-Warszawa. L a d u r i e L e R o y E. 1988, Montaillou, wioska heretyków 1294-1324, Warszawa. M i ł o s z Cz. 1991, Przedmowa, [w:] Simone Weil, Wybór pism, Kraków, s. 5-13 Muller D. 1997, Bogomili, [w:] Heretycy. Panorama myśli kacerskiej i ruchu dysydenckiego w chrześcijaństwie, A . Holl (red.), Gdynia, s. 165-169. P r o k o p i u k J. 1987,Gnoza, gnostycyzm i manicheizm. Apologia pro domo sua, Literatura na świecie, nr 12 (197), s. 3-11. O ' S h e a S. 2002, Herezja doskonała. Swiatoburcze życie oraz zagłada średniowiecznych kata¬ rów, Poznań. R a h n O. 1987, Tragedia kataryzmu, Literatura na świecie, nr 12 (197), s. 146-204. Religia..., 2003, Religia. Encyklopedia PWN, t. 9, Warszawa. W e i l S. 1991, Wybór pism, Kraków. - 2004 Dzieła, Poznań. W o ź n i a k A . 2002, O religii katarów i okcytańskiej cywilizacji, Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 230-237. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI NIEŚMIERTELNY TEMAT - WAMPIRY Wampiry bezspornie zajęły eksponowane miejsce w świecie współczesnej popularnej wy¬ obraźni demonologicznej i nic nie zapowiada, że wreszcie znudzą się nam i fascynacja nimi osłabnie. Wampiry nie znużyły się również jako interesujący problem w kręgu nauki. Choć tyle już o nich napisano, wciąż powstają nowe prace, jakby nikt nie był usatysfakcjonowany tym, co dotąd o nich powiedziano. W ostatnich kilku latach ukazały się u nas w kraju kolejne, warte uwagi, rozważania o wyobrażeniach wampirów. Przede wszystkim chodzi mi o dzieło Marii Janion (2004) i przekład książki Erberto Petoi, z przedmową Alfonsa di Noli (2003), a następnie także 0 książkę Piotra Kowalskiego (2000) i wreszcie przekład książki Noela Carrola (2004). Do tych publikacji dodać jeszcze trzeba uwagi o wampirach w syntezie Schmitta o spotkaniach żywych 1 umarłych w Średniowieczu (2002). Nie ukrywam, że prace te obudziły moje szczególne zaintere¬ sowanie, gdyż sam również niedawno pokusiłem się o ponowne przejrzenie źródeł etnograficz¬ nych i kolejną próbę interpretacji tego wyobrażenia w wizji „naszego" ludu na ogólniejszym tle �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kulturowym (Kolczyński 2003). Ta „nieśmiertelność" problematyki wampirologicznej zachęca jednak do kolejnych wypowiedzi, jak się bowiem okazuje wciąż jest o czym dyskutować. Petoia rozpoczyna swoją książkę od poszukiwania odpowiedników wampira, takiego jakiego znano powszechnie w nowożytnej Europie, w demonologii starożytnego świata śródziemno­ morskiego. Taki punkt widzenia miał zawsze wielu zwolenników, wśród nich jest również np. J.P. Roux, autor świetnej monografii o symbolice krwi (1994, s. 241-243, 246-248). Za najstar­ szy odpowiednik wyobrażeń wampirycznych w tym kręgu uchodzi zwykle mezopotamska Lilitu (Ardat-lili) (Petoia 2003, s. 40-43). Asyriolodzy portretują j ą jako „zawiedzioną narzeczoną, niezdolną do przeżycia i spełnienia pożądania seksualnego", dziewicę zazdroszcząca kobietom macierzyństwa, która równie chętnie napadała na młodych mężczyzn jak na kobiety w ciąży i dzieci. Lilitu i jej męski odpowiednik Lilu, zdaniem asyriologów, pierwotnie były demonami wichury i burzy (Łyczkowska 1995, s. 21, 65-66). W tradycji żydowskiej demon ten znany jest pod imieniem Lilith (Iz. 34, 14), pierwszej żony Adama, która z zemsty za odrzucenie mści się również na potomstwie Ewy i prześladuje dzieci. Lilith jawiła się jako demon nocny, z którym kojarzono sowę; dzisiaj w języku hebrajskim słowo to oznacza także sowę pójdźkę (strix aluco) (Petoia 2003, s. 40). Na kolejnych stronach Petoia przedstawia podejrzewane przez badaczy o właściwości wampiryczne demony świata klasycznego, zwłaszcza koncentruje uwagę na Lamiach, Empuzach, Strzygach i przytacza pojawiające się w literaturze antycznej opowieści o spotka­ niach oko w oko żywych z tymi demonami (Apulejusz, Metamorfozy 1,19; Flawiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany IV, 25; Lukan, Wojna domowa V I , 515 n.). Te żeńskie demony, tak jak starosemicka Lilitu, były niebezpieczne przede wszystkim dla dzieci oraz młodych ludzi, mężczyzn i kobiet, kusiły i zwodziły lub otwarcie napadały swoje ofiary, by je pożreć. Z wampira¬ mi łączy je przede wszystkim właśnie ta ostatnia cecha: nienasycone łaknienie ludzkiego mięsa. Trzeba jednak zauważyć, iż kanibalistyczne instynkty w archaicznych wierzeniach władają wielu istotami związanymi z „tamtym" światem i choć jest to istotna właściwość wampirów (Kolczyński 2003, s. 233-234), to przecież podobieństwo rysuje się w tym wypadku zbyt ogólnikowo. 0 wiele bardziej znaczące wydają się różnice: wymienione żeńskie demony (do których można dodać jeszcze np. Gelo i Mormo) pojawiały się jako widma-zjawy (phasmata) (Fontenrose 1959, s. 116-117), a nie jako „żywe trupy". Choć niektóre ich opisy są niejasne i wywołują wahania czy jest to zjawa, czy też „żywy trup" (jak u Apulejusza), to w tradycji wierzeniowej były klasyfi¬ kowane jako jedne z Hekatai, czyli właśnie zjaw powoływanych do istnienia przez Hekate (którą samą czasem nazywano Empuzą, Mormo, Gorge) (Fontenrose 1959, s. 117). Co prawda nie można wykluczyć, iż w głębinach przeszłości Grekom nie było obce wyobrażenie „żywego trupa". Poszlakę stanowi opisywana przez Homera (Il. X X I V 14 n.) praktyka okaleczania ciał poległych wrogów (maschalismos), którą można wyjaśniać jako wyraz przekonania, że dopiero zniszczenie ciała pozbawia zmarłego człowieka tkwiących w nim mocy, jakiegoś groźnego dla żywych pier¬ wiastka duchowego, i ono dopiero oznacza nieodwracalną śmierć (Lengauer 1994, s. 187). Ale nawet gdyby u Greków tliło się jakieś mgliste wspomnienie motywu „żywego trupa", to i tak wypada je ulokować na marginesie tradycji wierzeniowej (Kolczyński 2003, s. 239). Chciałbym wreszcie zauważyć, że dla przywołanych przez Petoię starosemickich i greckich demonów łatwiej można znaleźć odpowiedniki w innym ponadkulturowym kręgu wyobraźni demonologicznej, w którym spotykają się istoty zmarłe w dziewictwie i potem mszczące się za to na żywych, zwłasz¬ cza na dzieciach i młodych ludziach (przypomnę tu wschodnioeuropejskie rusałki). Ten krąg wyobrażeń w wielu kulturach krzyżuje się z kręgiem wyobrażeń wampirycznych, lecz nie zawsze 1 nie wszędzie. Doskonałą puentą tych refleksji może być stanowisko XII-wiecznego kronikarza angielskiego Wilhelma z Newburga, który uznał wydostawanie się zmarłych z grobu (porusza¬ nych przez nie wiadomo jakiego ducha) za zjawisko całkowicie nowe w jego czasach. Nowe, bowiem głucho o tym u autorów starożytnych, tak przecież skrupulatnych i starających się utrwalić wszystko, co jest godne pamięci (Schmitt 2002, s. 67). Dysponujemy zatem dobitną podpowie¬ dzią, iż wyobrażenia „żywego trupa" w Średniowieczu nie inspirowała tradycja antyczna. Spór o kulturowe źródła wyobrażenia wampira-„żywego trupa" w nowożytnej Europie i tym samym o jego „starożytność" wciąż trwa. Choć trzeba uczciwie powiedzieć, że wywołani na �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 249 wstępie autorzy nie mają wątpliwości, że prastarymi ogniskami tego wyobrażenia były kraje sło­ wiańskie i germańskie, to jednak nadal nie wszyscy są przekonani do tej koncepcji. Nie tak daw­ no z uznania tej koncepcji wycofała się np. znana badaczka cmentarzysk słowiańskich (Zoll-Adamikowa 1995), a wielokrotnie spotykałem się z takimi głosami na różnych zebraniach naukowych. Krytycy koncepcji głębinowego zakorzenienia wyobrażenia wampira w przeszłości koncentrują uwagę na niebywałym upowszechnieniu się tego wyobrażenia w całej Europie w X V I I I wieku. Ich zdaniem to wyobrażenie jest produktem ówczesnej popularnej kultury, czer­ piącej z różnych źródeł (tradycji lokalnych, piśmiennictwa średniowiecznego, autorów antycz¬ nych) i w charakterystyczny dla siebie sposób reagującej na różne podniety (sensacyjne zmyśle¬ nia wyrastające zwykle z lęku przed wciąż wybuchającymi epidemiami czy klęskami suszy lub powodzi). Wykreowany w kręgu kultury popularnej wizerunek wampira trafił następnie do społeczności chłopskich, dla których okazał się szczególnie sugestywny i natychmiast wniknął do ich tradycji wierzeniowych. Bogata dokumentacja etnograficzna ukazująca lęk chłopów przed „żywym trupem" w opinii sceptyków wcale nie świadczy o archaiczności tego lęku, a raczej 0 jego rozpowszechnieniu. Taki punkt widzenia można jednak łatwo zakwestionować faktami zebranymi m.in. w książkach Petoi i Schmitta. Charakterystyczne doniesienia o „żywych tru­ pach" pojawiają się już w piśmiennictwie średniowiecznym. Wilhelm z Malmesbury (1096-1142) wypomina Anglikom, że wierzą w demony, które ożywiają zmarłych i każą i m krążyć po świecie (De gestis regum Anglorum libri quinqué I I , 124; cyt. Schmitt 2002, s. 88). Bardziej dokładny jest kronikarz z następnego pokolenia Wilhelm z Newburga (1136-1198), który przywołuje relacje naocznych świadków stykających się z „żywymi trupami" (nazywa je sanguisuga) (Historia rerum anglicarum V, cap. X X I I - X X I V ) . Kiedy wybuchła zaraza chłopi domyślili się, że roznosi j ą sanguisuga i otworzyli grób podejrzanego o wychodzenie z grobu zmarłego. Trup leżał tuż pod powierzchnią ziemi, cały nabrzmiały, o rumianej twarzy. Wtedy chłopi „mocnym ciosem wbili w niego ostrze rydla, po czym trysnęły strugi krwi tak ciepłej i czerwonej, że od razu zrozumieli, iż ta pijawka utuczyła się krwią wielu biednych ludzi" (cyt. Petoia 2003, s. 113-116; Schmitt 2002, s. 88). Wilhelm Map (1140-1209?) cytuje opowieść z Walii o zmarłym wychodzącym w nocy z grobu i przywołującym po imieniu swoich krewnych, którzy zapadali na nieznaną chorobę 1 błyskawicznie umierali. Z tym niebezpiecznym zmarłym rozprawiono się w ten sposób, że wy¬ kopano trupa z grobu i ucięto mu głowę (De Nugis Curialium, cyt. Petoia 2003, s. 119). Takich przekazów z Wyspy można przytoczyć jeszcze kilka, a na podobne natrafiamy także w piśmiennic¬ twie średniowiecznym w innych stronach Europy północnej i środkowej. Chciałbym tu jeszcze przypomnieć bliższą nam zapiskę w czeskiej Kronice Neplacha (XIV w) o odkopaniu wstającego z grobu trupa, który okazał się „wzdęty jak wół" od krwi swoich ofiar (Urbańczyk 1991, s. 56-57). Czytając przywołane zapiski średniowieczne trudno nie dostrzec ich uderzającego podobieństwa do zapisów ze źródeł etnograficznych. Widzi to również Petoia i nie przesadza, gdy ocenia, że „podania z X I I wieku przypominają prawie we wszystkich szczegółach słowiańskie historie o wampirach" (Petoia 2003, s. 117). Lęk przed wampirycznym zmarłym, w którego - jak ukazują późniejsze źródła etnograficzne - przeobrażał się człowiek zmarły gwałtownie, przeniknął rów¬ nież do średniowiecznych zwyczajów prawnych związanych z wykonywaniem kary śmierci. Ska¬ zańcom żywcem zakopywanym w ziemi przebijano potem serce palem; gdy karą było ścięcie, to głowę skazańca grzebano osobno, nierzadko po egzekucji ćwiartowano zwłoki (Potkowski 1973, s. 74-75: Zaremska 1986, s. 64-65); wreszcie przypomnieć trzeba, iż skazywano także na spale¬ nie. Wszystkie te praktyki znane są również jako typowe praktyki rytualne mające za zadanie unieszkodliwienie „żywego trupa" . Te rytualne sposoby wykonywania kary śmierci znane były już w X I I wieku i utrzymały się do progu czasów nowożytnych. Odbijający się w sensu stricto 1 1 Wymienione sposoby wykonania kary śmierci stosowano wobec ludzi oskarżonych o najci꿬 sze zbrodnie, morderstwo lub herezję, i trzeba wziąć pod uwagę, iż być może chodziło również o zniszczenie ciała zbrodniarza, co odbierało mu szansę powstania ze zmarłych w Dniach Ostatnich; dotyczyłoby to zwłaszcza skazanych na spalenie heretyków i czarowników. W istocie celem tych praktyk byłaby znana także w świecie archaicznym tzw. druga śmierć. �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA rytualnym (w każdej kulturze) akcie wykonywania kary śmierci lęk przed „żywym trupem" być może najlepiej ujawnia, że już w Sredniowieczu nie był to lęk rzadko występujący. Nieprzypadkowo wczesne średniowieczne doniesienia o wampirach pochodzą z północy, za¬ chodu i środka, a nie z południa Europy. Także później w wierzeniach ludowych łacińskiego południa „żywy trup" jest właściwie nieznany. Owszem obawiano się tam czarownic wysysają¬ cych ludziom krew (Petoia 2003, s. 223), ale nie widziano w nich trupów wstających z grobu. Nie budzi wątpliwości, że na północ i zachód kontynentu wyobrażenie „żywego trupa" zaniosły ze sobą ludy germańskie, Anglosasi i Frankowie. Nawet jeśli w wierzeniach Celtów tliła się taka koncepcja (Kolczyński 2003, s. 237-238), to wyraziste średniowieczne przykłady zdają się inspi¬ rowane wierzeniami Germanów. Trzeba tu przypomnieć, iż w Europie najstarszym źródłem bar¬ dzo sugestywnie portretującym „żywego trupa" są skandynawskie sagi. W krajach germańskich lęk przed „żywym trupem", dobrze znany w wierzeniach ludowych (Blutsduger, Gier) zdaje się wywodzić wprost z prahistorii (Potkowski 1973, s. 38). Drugim ogniskiem tego wyobrażenia są kraje słowiańskie. Trudno wątpić, że także na tym obszarze jest ono głęboko zakorzenione w przeszłości. Przede wszystkim świadczy o tym powszechna znajomość wyobrażenia „żywego trupa" (pol. upiora/strzygonia) i powtarzalność różnych, często drobnych szczegółów wierzenio¬ wych. Charakterystyczna jest też siła oddziaływania lęku przed tym demonem, którym Słowianie zarazili sąsiadów (Rumunów, Greków, Węgrów). Kiedy zaglądamy np. do dokumentacji wierzeń rumuńskich chłopów o wampirach (strigoi, moroii, priloci i vdrcolaci) (dobry wgląd daje Murgoci 1926), natychmiast ujawniają się uderzające podobieństwa do wierzeń „naszych" chłopów. Można śmiało zaryzykować opinię, że „żywy trup" Rumunów w istocie jest słowiańskim upio¬ rem. Wreszcie godna uwagi wydaje mi się fascynacja wielu badaczy jawnym, w ich ocenie, archaizmem wierzeń w upiory w krajach słowiańskich. Najdobitniej te wrażenia ujął ongiś Kazimierz Moszyński (1967, s. 654) stwierdzając, że dla niego wizja tego demona u Słowian „tchnie bezgraniczną dzikością". Ta dosadna ocena jest często przypominana w polskich tekstach o wampirach, podoba się również Marii Janion (2004, s. 125). Autorzy nowych książek o wampirze (chodzi m i zwłaszcza o obszerne dzieła na ten temat Janion 2004 i Petoi 2003) skupili się raczej na analizie różnych aspektów tego wyobrażenia i ich zmianach w kolejnych historycznych odsłonach. Korzystając z własnych analiz (Kolczyński 2003) chciałbym tu pokusić się o możliwie najzwięźlejszą próbę syntetycznego przedstawienia wyobrażenia wampira w wierzeniach ludowych krajów słowiańskich (a w istocie Europy środkowej-wschodniej i południowo-wschodniej). Taki uproszczony wzorzec jawnie archaicznych kon¬ kretyzacji tego wyobrażenia wydaje m i się najlepszym punktem wyjścia do dyskusji w chwili, gdy w polu zainteresowania pojawia się historia wyobraźni. Podstawowa definicja wampira (upiora/strzygonia) wydaje się oczywista: to „żywy trup" (defuncti vivi). Po śmierci ciało człowieka nie podlega rozkładowi, gdyż nie opuściła go demoniczna dusza lub zajęła je jakaś inna złowroga dusza. W wierzeniach chłopów na całym interesującym mnie obszarze obawiano się ludzi 0 dwóch duszach (ludzkiej i demonicznej), po śmierci właśnie ta druga dusza nie opuszczała ciała 1 zmarły mógł wciąż egzystować w „tym" świecie. Czasem demoniczna dusza zmarłego poszuki¬ wała jednak dla siebie nowego ciała i wnikała w ciało innego, żyjącego człowieka, który już za życia zamieniał się w „żywego trupa". Najdokładniej owo zajęcie ciała przez demoniczną duszę ukazują warianty, w których zmarły, czy uważany za żywego człowiek, ma znak nożyc na plecach bądź ciemną plamę na plecach lub karku. Są to wyraziste znaki zdradzające, że został on rozcięty, otwarty i opróżniony z ludzkiej duszy i jest w środku pusty. Można kolokwialnie powiedzieć, że jego ciało stało się tylko opakowaniem, w które może wniknąć jakakolwiek złowroga dusza błą¬ kająca się w świecie. Demoniczną duszą zajmującą ciało człowieka władają dwa elementarne mordercze instynkty: głód ludzkiego mięsa i krwi. „Żywy trup" nie musi zjadać swej ofiary do szczętu, najchętniej wypija krew bądź zjada jej serce czy wątrobę, a zatem wchłania substancję lub pożera organy, w których kultury archaiczne lokalizowały siedlisko duszy i ogólniej - mocy życia. Ta wchłaniana przez „żywego trupa" moc życia innych istot prędko się jednak wyczerpuje i nieustannie rozgląda się on za nowymi ofiarami. Wygłodniały atakuje nawet zwierzęta, a w desperacji zaczyna zjadać sam siebie. Człowiek, którego dosięgły zęby „żywego trupa" (może �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 251 on też dusić ofiary; jest to inny sposób zdobycia przez niego cudzej mocy życia - tchnienia) traci swą duszę, umiera i potem zamienia się właśnie w „opakowanie" zajmowane przez złowrogie dusze. Aktywnością nienasyconych „żywych trupów" chłopi chętnie wyjaśniali zjawisko „epi¬ demicznego łańcucha", w wielu wypadkach doprowadzającego do wymarcia całych rodzin czy nawet całych wsi. Ofiary epidemii chowano na odrębnych cmentarzach i także uważano za potencjalnie groźne. Demoniczna dusza mogła opuszczać ciało zmarłego i wtedy najczęściej zajmowała ciało krwiożerczego ptaka, ale oczywiście mogła zająć ciało każdego zwierzęcia. Najbardziej chłopi obawiali się po śmierci czarowników i czarownic, ich zwłoki nie rozkładały się, gdyż w istocie już za życia byli „żywymi trupami" (w ich ciało musiała wszak wniknąć demoniczna dusza). Lękano się również ludzi, których można było podejrzewać, że już za życia ich ciało zajęła demoniczna dusza (np. mordercy, ludzie kalecy, podejrzanie długo żyjący i in.). Krótko definiując, chodzi o ludzi o innym statusie rytualnym - w istocie nie będących ludźmi. Drugą przyczyną nierozkładania się zwłok, czyli wniknięcia w nie demonicznej duszy, było zaniechanie rytuałów lub różnego rodzaju błędy rytualne (np. dziecko zmarłe przed rytuałem przyjęcia do wspólnoty żywych, ludzie zmarli gwałtownie, nieupilnowany trup, przez którego przekroczył człowiek lub zwierzę). Właśnie w powodach nierozkładania się zwłok i ich dostępności dla demonicznych dusz tkwi najistotniejsza trudność precyzyjnego wyodrębnienia kręgu wyobrażeń wampirycznych. Wszel¬ kie rytualne odmienności lub braki niechybnie skazywały człowieka po śmierci na przeobrażenie się w jakiegoś demona. Niemowlęta mogły równie dobrze stać się porońcami, dziewczęta zmarłe w dziewictwie nawkami, samobójcy latawcami itd. Przeobrażenie się zmarłego w wampira-„żywego trupa" jest tylko jedną z wielu możliwości metamorfozy niektórych zmarłych. Kiedy zaś zainteresowanie skupimy na formach aktywności wampira, okazuje się, że bardzo przypomina ona aktywność żądnej krwi zmory-nocnicy (zob. Kolczyński 2003, s. 225-226). Trzeba założyć, iż różne kręgi wyobraźni demonologicznej przyciągały się do siebie i krzyżowały ze sobą (strach jest zaraźliwy!). Dlatego też, by nie zgubić swoistości wyobrażenia wampira, należy koniecznie za jego źródło uznać wyobrażenie „żywego trupa" i odrzucić wszelkie warianty, w których może ona pojawiać się jako widmo-zjawa. Póki w centrum uwagi umieszczamy nierozkładające się zwłoki, charakterystyka wampira w archaicznych wierzeniach rysuje się dość wyraźnie. Szkoda, że Petoia uznał, że wampiryczną metamorfozę można wiązać zarówno z trupem, jak i duszą zmar¬ łego (Petoia 2003, s. 35) i tym samym skomplikował sobie zadanie. Takiej dwuznaczności ustrze¬ gła się Janion, toteż jej wywód jest bardziej konsekwentny. Najbliższy sugerowanemu przeze mnie punktowi widzenia jest Schmitt, który stwierdza nowość pojawiającego się w Średniowieczu wampira-„żywego trupa" w świecie chrześcijańskiej wyobraźni (starożytni chrześcijanie znali tylko złowrogie dusze-widma zmarłych) i nie wątpi, iż wyobrażenie to jest odbiciem pogańskich wierzeń w Europie północno-zachodniej. Słowa pol. upiór, wampir; czes. upir, upierice (f.), vampyr; słow. upir, vampi, ros. vampir, upyr, upir; błrs. upir, upar, wupar; błg. vampir, vapir, vepir, vampirica (f.) nie mają dotąd pewnej etymologii. Kiedy analizowałem symbolikę upiora/strzygonia przeoczyłem nową próbę etymo¬ logii tych słów G. Rytter (1986, zwł. s. 128-134). Według tej hipotezy psł. postać słowa można zrekonstruować jako **up-r/n, **op-r-n- i wywieść znaczenie: „to, co podnosi się z wody" (w rdzeniu ie * up-, *op- „woda", archaiczne środki formalne - r/n- wskazują na czynność wydo­ bywania się, wznoszenia się). Upiór byłby więc demonem wydostającym się z wód. Rzeczywiś¬ cie w wierzeniach ludowych znany był również wodny „żywy trup" i nie byłoby nic dziwnego, gdyby jego nazwa zaczęła określać także inne pokrewne demony (a równocześnie pierwotny „właściciel" nazwy usunął się na margines wierzeń). Trzeba jednak dostrzec, że wodny „żywy trup" w charakterystyczny sposób różnił się od upiora/strzygonia - nie gryzł i nie ssał swoich ofiar, tylko je topił. Najbardziej sensowne wydaje mi się wyjaśnienie, że chodzi tu o dwa różne motywy demonologiczne, których wspólnym źródłem inspiracji był lęk przed „żywym trupem" (Kolczyński 2003, s. 226-227). Można podejrzewać, że w przeszłości rozróżniano więcej istot demonicznych, których właściwością było nierozkładanie się ciała po śmierci. Wizja upiora/ strzygonia w kulturze ludowej kumuluje w sobie tak wiele uderzająco archaicznych szczegółów �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA wierzeniowych, że prawdopodobieństwo takiego domysłu wydaje się wysokie. Nie znaczy to jednak, że ów uogólniony obraz upiora/wampira jest jakimś patchworkiem, przeciwnie - roz¬ poznaję w nim bardzo cenną syntezę archaicznych wierzeń. Wykopaliska archeologiczne ujawniają już na najstarszych cmentarzyskach szkieletowych Słowian różne zabiegi na zwłokach, które potem mają swoje odpowiedniki w antyupiorycznych praktykach chłopów (np. odcięcie głowy, wbicie kołka lub noża w okolicy serca, skrępowanie i odwrócenie przodem do ziemi) (Krumphanzlova 1964, s. 177-215; Zoll-Adamikowa 1979, s. 47-57). Wydaje mi się, że są to dostatecznie czytelne znaleziska, by może je było skojarzyć z lękiem przed wydostającym się z grobu trupem. Co prawda Słowianie pierwotnie palili swoich zmarłych, ale to wcale nie wyklucza u nich zakorzenionego lęku przed „żywym trupem". Najdo¬ bitniej świadczą o tym wierzenia indyjskie; w Indiach, właśnie w miejscach palenia zmarłych, spotykano groźnych wetalów (indyjskie „żywe trupy") (Kolczyński 2003, s. 239-240). Drugim późnostarożytnym kręgiem, w którym natrafiamy na podobnie charakterystyczne znaleziska na cmentarzyskach, jest krąg kultur germańskich (w tym znaleziska na naszych terenach). Kiedy cofamy się w głąb prahistorii - pomijając różne niejednoznaczne odkrycia - na kolejne wyraźne ślady lęku przed „żywym trupem" natrafiamy dopiero w kulturach neolitycznych związanych z kręgiem megalitycznym. Na naszych terenach doskonałym przykładem są odkrycia na cmenta¬ rzysku kultury pucharów lejkowatych w Lesie Stockim. Odsłonięto tu grób, w którym leżał szkie¬ let mężczyzny z wykręconymi do tyłu rękami i z wepchniętym głęboko do gardła (w tym celu rozcięto szczękę) kamieniem. W innym grobie znaleziono szkielet kobiety z uciętą ręką, którą także wepchnięto zmarłej do gardła (Ślusarski 1950, s. 12-15). Z niedawnych odkryć przywołam wykopaliska na cmentarzysku w Pawłowie k. Sandomierza, gdzie odsłonięto szkielet kobiety z wygiętymi do tyłu, zapewne skrępowanymi, rękami i prawdopodobnie odciętą głową (Florek 2003, s. 21). Antropologia historyczna uczula na możliwość zachowywania się różnych wyobra¬ żeń przez tysiąclecia na marginesie panujących wierzeń, zmieniających się wraz z powstawaniem i wygasaniem kolejnych kultur. Niektóre wyobrażenia, długo drzemiące na marginesie wierzeń, budzą się jednak do nowego życia. W ten sposób, jako odżycie pradawnych megalitycznych idei, próbuje się m.in. wyjaśnić kamienne konstrukcje rytualne Germanów, powstające w końcu I tys. p.n.e i w pierwszych wiekach naszej ery. Wolno zatem postawić pytanie: czy wraz z odżyciem idei megalitycznych nie obudziło się również wyobrażenie „żywego trupa"? Rodzi to natych¬ miast inne, trudne do odpowiedzi pytanie: czy nie należy wziąć pod uwagę możliwości, że wy¬ obrażenie „żywego trupa" na terenach zajmowanych uprzednio przez ludy germańskie właśnie w ich wierzeniach ma swe źródło. Wszelako z drugiej strony nie da się zaprzeczyć, że słowiań¬ skiego upiora wiele szczegółów łączy z demonologią sąsiednich ludów tureckich (choć u nich wizja „żywego trupa" rysuje się jednak mniej wyraziście) . Te genetyczne problemy są zawiłe, niemniej nie można ich nie dostrzegać. 2 Trzeba wyraźnie odróżnić paleohistorię „żywego trupa", której ostatnie ogniwa dokumentują źródła etnograficzne, od jego historii w kulturze Europy. Historii, jeśli nie zaczynającej się w X V I I , to w każdym razie wtedy gwałtownie przyspieszającej, razem z upowszechnieniem się słowa wampir, zapożyczonego z języków słowiańskich. Sfera wyobraźni wampirycznej daje doskonałą okazję do sondowania lęków mieszkańców nowożytnej Europy. Zaryzykowałbym na¬ wet twierdzenie, że nie jest konieczne wnikanie w paleohistorię wampira, by zidentyfikować większość tych lęków i ich naturę. Ale jeden z najciekawszych problemów, którym jest trwałość archaicznych postaw wyobraźni w coraz szybciej przeobrażającym się nowożytnym i nowoczes¬ nym świecie, wymaga jednak bardzo starannego wniknięcia w paleohistorię wampira. 2 Warto tu wtrącić, że wciąż nie tracą na znaczeniu dawne propozycje F. Miklosicha, wywodzą¬ cego słowo 'upiór' u Słowian z języków tureckich, od północno tureckiego uber - czarownik. Ostat­ nio za takim zapożyczeniem opowiedział się T. Majda, który zestawił tatar. ubir „czarownik"; kaz. obir (<opur/upir) „wiedźma", „żarłok", też kaz. dziad „starzec", „wróżbita", „gęślarz", „bajarz", zob. tur. dede „starzec", „przywódca", „a może" <cadu/cadi „wiedźma", „czarownik/czarownica" (Majda 2003, s. 131). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 253 LITERATURA C a r r o l N . 2004, Filozofia horroru, Gdańsk. Florek M . 2003, Megality i wampiry. Stanowisko Pawłów k. Sandomierza, Archeologia żywa, nr 1 (24), s. 19-22. F o n t e n r o s e J. 1959, Python. A Study of Delphic Myth and its Origins, Berkeley-Los Angeles. J a n i o n M . 2004, Wampir. Biografia symboliczna, Gdańsk. K o l c z y ń s k i J. 2003, Jeszcze raz o upiorze (wampirze) i strzygoniu (strzydze), Etnografia Polska, t. X L V I I , z. 1-2, s. 211-246. K o w a l s k i P. 2000, Zwierzoczłekoupiory, wampiry i inne bestie, Kraków. K r u m p h a n z l o v â Z. 1964, Zvlâstnosti ritu na slovanskych pohfebistich v Cechach, [w:] Vznik apoćatky Sloganu, t. V, s. 177-212. L e n g a u e r W. 1994, Religijność starożytnych Greków, Warszawa. Ł y c z k o w s k a K. 1995, Babilońskie zaklęcia magiczne, Warszawa. M a j d a T. 2003, Kontakty językowe ludów słowiańskich i tureckich. Epoka huńska, protobułgarska, kipczacka, Collectanea Eurasiatica Cracoviensia, Kraków. M o s z y ń s k i K. 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. M u r g o c i A . 1926, The Vampire in Roumania, Folklore, t. 37, nr 3, s. 320-349. P e t o i a E. 2003, Wampiry i wilkołaki. Źródła, historia, legendy od antyku do współczesności, Kraków. P o t k o w s k i E. 1973, Dziedzictwo wierzeń pogańskich w średniowiecznych Niemczech. Defuncti vivi, Warszawa. R o u x J.-P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Kraków. R y t t e r G. 1986, Słowiańskie 'upiór', 'wampir', 'nietoperz' (propozycja etymologii), Acta Unversitatis Lodziensis. Folia Linguistica, t. 14, s. 123-142. S c h m i t t J.-C. 2002, Duchy. Żywi i umarli w społeczeństwie średniowiecznym, Gdańsk-Warszawa. Ś l u s a r s k i Z. 1950, Nowe groby Lasu Stockiego i Stoku, Annales UMCS S.F., s. 12-15. U r b a ń c z y k S. 1991, Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wrocław. Z a r e m s k a H . 1986, Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Warszawa. Zoll-Adamikowa H . 1979, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski, t. 2: Analiza, Wrocław. - 1995, Die Jenseitvorstellungen bei den Heidnischen Slawen: Defuncti vivi oder immaterialle Seelen?, Przegląd Archeologiczny, t. 43, s. 123-126. Jadwiga Pstrusińska, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, micka, Kraków 2004, ss. 166. Księgarnia Akade¬ Wartość książki polega nie tylko na dostarczeniu informacji i monograficznym opracowaniu fenomenu kulturowego, jakim są tajne języki, pierwszym dla terenu Afganistanu. Zawarta jest również w jej zdolności inspirowania rozważań nad sprawami wykraczającymi poza ramy podję¬ tego problemu. Autorka jest językoznawcą - iranistką, specjalistką w zakresie języków paszto i dari, po kilkuletnim pobycie i badaniach w Afganistanie. Nie zamyka się jednakże w ramach swojej dyscypliny i terenu, który szczególnie dobrze zna - Azji Środkowej. Korzysta z wyników badań wielu specjalności: poza językoznawstwem także etnologii, archeologii, genetyki moleku¬ larnej; przystąpienie do studiów nad tajnymi językami spowodowane zostało zresztą kontaktami z poznańskimi etnologami w trakcie i po ich wyprawie do Afganistanu w roku 1976. Omawiane przez siebie języki rozpatruje w szerokiej perspektywie czasu, od okresów dawnych do teraźniej¬ szości, i w rozległych granicach terytorialnych. Tworzą je nie tylko Afganistan i jego najbliżsi sąsiedzi ze wschodu, północy i zachodu, razem z niezwykle interesującym, zachowawczym tere¬ nem Pamiru i Hindukuszu, ale także szersze otoczenie, aż po Eurazję włącznie. �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Kolejne części pracy prowadzą czytelnika od zagadnień ogólnych - rozdział „ O definicjach i naturze języka tajnego", poprzez przedstawienie sytuacji etnolingwistycznej Afganistanu, informacji o odkryciu języka magati przez poznańskich etnologów, rejestru 13 języków tajnych Afganistanu, znowu do spraw ogólnych. Autorka zastanawia się nad relacjami między językami etnicznymi i tajnymi, specjalnym statusem tajnych języków sakralnych, powiązaniem języków tajnych ze strukturą społeczną, sposobami ich zaszyfrowania oraz właściwymi i m zasobami leksykalnymi i zapożyczonymi podstawami gramatycznymi. Zabrakło m i końcowej, syntetycz¬ nej charakterystyki języków tajnych, korzystającej z całości wprowadzonych do analizy mate¬ riałów. Zdaję sobie jednak sprawę z tego, że wielość i różnorodność źródeł, na którą złożyły się dane z obszernej literatury, uzyskane bezpośrednio od badaczy, a także informacje z badań własnych autorki, nie ułatwiała realizacji takiego zadania. Książka Tajne języki Afganistanu i ich użytkownicy pozwoliła jej autorce na realizację kilku celów, jednocześnie ujawnia przyjmowane przez nią założenia. Najważniejsze z tych celów to dostarczenie informacji i przedstawienie „tajnych" języków Afganistanu jako ważnego elementu struktury sociolingwistycznej i etnolingwistycznej tego kraju oraz próba określenia fenomenu, jakim są języki tajne. Badaczka wyodrębniła na terenie Afganistanu i scharakteryzowała, po¬ sługując się skrzętnie zgromadzonymi materiałami, 13 języków „tajnych", ujmowanych zawsze w połączeniu z sytuacją posługujących się nimi ludzi. Języki tajne, nazywane również argotami, traktuje jako jedną z istotnych funkcjonalnych odmian języka, a stosowane w nich środki uznaje za podporządkowane przede wszystkim wymogom zachowania tajności (s. 25). Przyjmuje więc poszerzającą definicję języka tajnego i odrzuca koncepcje zawężającą, taką chociażby jak zasto¬ sowana przez I . M . Orańskiego w jego pracy Tadżykojazyćnyje etnografićeskije gruppy Gissarskoj doliny (Sredniaja Azija), Moskwa 1983, zresztą przez autorkę docenionej i materiałowo wykorzystanej. Sposób definiowania, którym posłużył się I . M . Orański, w odróżnieniu od funk¬ cjonalnego, przyjętego przez Jadwigę Pstrusińską, nazwałbym funkcjonalno-genetyczno-morfologicznym. Stawia on dodatkowe warunki, które pozwalają odróżnić argot od innych form języka: nie tylko posługiwanie się nim w celu utajnienia informacji, ale również skrywanie same¬ go środka porozumiewania się, czyli języka, jego intencjonalne stworzenie, a także ograniczenie głównie do słownictwa. I . M . Orański zastanawia się, czy zamiast mówić o „tajnych językach" nie należałoby nazywać ich raczej „tajnymi słownikami" (Orański 1983, s. 31). Zastosowanie przez J. Pstrusińską poszerzającej definicji tajnego języka pozwoliło jej nie zajmować się dys¬ tynkcją między językiem „tajnym" a „nieznanym" i umieścić wśród języków tajnych m. in. koraniczny język arabski i łacinę (s. 122). Umożliwiło ponadto przedstawienie szerokiej panoramy stosunków społecznych i etnicznych. Spowodowało jednocześnie, że kategoria „języki tajne" stała się mniej wyrazista. Przyjęty przez J. Pstrusińską wyznacznik tajnych języków, jakim jest utajnianie informacji, nie jest przez nią stosowany konsekwentnie. Wśród opracowanych przez badaczkę języków, użytkowanych na terenie Afganistanu, wymogu tego nie spełnia jeden z nich o nazwie lazemi. Jest on rodzajem uproszczonego języka dari, stosowanego przez kupców i rzemieślników w Kabulu w celu porozumiewania się z cudzoziemcami. Został stworzony po to, aby ułatwić a nie utrudniać komunikacji, stanowi zatem przeciwieństwo języka tajnego. Autorka jest świado¬ ma specjalnego statusu tego języka, umieściła go jednak wśród języków tajnych dlatego, że język ten może być niezrozumiały dla niewtajemniczonych a ponadto część elementów leksykalnych jest w nim przetworzona w sposób zbliżony do występującego w argotach (s. 70). Niedogodno¬ ścią wywołaną przez nierówność będących w dyspozycji autorki materiałów, dotyczących poszczególnych badanych języków, był brak możliwości systematycznego ich porównania. Nie¬ dostatek materiałów powoduje również przyjmowanie ustaleń z badań nad tajnymi językami z terenów Azji Środkowej w granicach Związku Radzieckiego, stosunkowo dobrze rozwiniętych, jako obowiązujących dla Afganistanu. Ważnym wnioskiem ze studiów Jadwigi Pstrusińskiej nad językami tajnymi jest stwierdzenie zróżnicowania funkcji przez nie pełnionych. Języki te służyły przede wszystkim ochronie intere¬ sów ekonomicznych grupy, pomagając jej w zdobywaniu środków do życia, ułatwiając oszuki- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 255 wanie obsługiwanych lub potwierdzając kompetencje zawodowe, np. język „tajny" w lecznic¬ twie, przy czym w tym zastosowaniu języka zadanie ukrycia czegokolwiek ustępuje na rzecz wywołania wrażenia na pacjencie. Broniły także tożsamości kulturowej, w tym wyznaniowej, chroniąc grupę przed ujawnieniem jej tajemnic. Bywały także stosowane dla rozrywki. Innym wnioskiem jest ustalenie zmienności funkcji języka. Język etniczny może być, zdaniem autorki, w określonych warunkach stosowany jako język tajny. Przykładu z Afganistanu dostarcza przed¬ stawiona w pracy grupa Ormurów pochodzenia irańskiego. Interesujące czy dałoby się znaleźć, w materiale szerszym niż afgański, inwersję w kierunku przeciwnym: od języka tajnego do języ¬ ka etnicznego. Możliwość tego rodzaju wydaje się sygnalizować opanowanie języka tajnego przez wszystkie grupy pokoleniowe i grupy płci danej społeczności oraz wprowadzenie tego języka do użytku domowego i szerzej wewnętrznego w grupie. Tego rodzaju sytuacja została zaobserwo¬ wana w pewnym zakresie wśród Hajdarów używających magati, choć przeszkodą zapewne było¬ by ograniczenie argotu do wąskiego zakresu spraw, jego nieprzystosowanie, jak to stwierdził I . M . Orański, m. in. do dłuższego opowiadania. Pojawia się zatem kategoria języków tajnych, które są w użyciu głównie „zewnętrznym", „okazjonalnym", stosowanych dla utajnienia porozu¬ miewania się na zewnątrz grupy i takich, które dodatkowo służą komunikacji wewnętrznej. Po¬ rozumiewanie się wewnątrz grupy wymaga poszerzenia zakresu języka; języki tajne, używane głów¬ nie na zewnątrz, są językami „wyspecjalizowanymi", obejmującymi tylko fragment rzeczywistości kulturowej grupy. Niezwykle interesujące i zaledwie dotknięte przez autorkę jest zagadnienie stygmatyzacji poprzez używanie języka tajnego, nieznanego otoczeniu. Grupy objęte etnonimem Dżat, zbiorczym dla różniących się pochodzeniem społeczności cygańskich i cyganopodobnych, wszystkich jednak odbieranych jako grupy z samego dna struktury społecznej, wykonujące upo¬ śledzające zajęcia, poprzez użytkowanie tajnego języka utrwalają swój charakter grup marginal¬ nych. Ormurowie, określeni w książce jako żyjący w ąala - obronnych zagrodach, a więc rolnicy raczej zamożni, nie porozumiewają się w swoim języku na zewnątrz, aby nie stwarzać poczucia zagrożenia w otoczeniu. Język „tajny", bo „nieznany" może także stygmatyzować pozytywnie wskazując na uprawnienia i kompetencje w praktykach religijnych lub leczniczych. Przyjętym przez autorkę założeniem, potwierdzanym w jej badaniach, jest uznanie grup ludz¬ kich jako mobilnych a kultury jako wędrującej z ludźmi i przekazywanej sobie przez ludzi. Od¬ krywanie podobnych elementów kulturowych służy jako świadectwo wspólnego pochodzenia lub bliskich kontaktów. Granice badań porównawczych przez nią wykreślone to Afganistan i kraje sąsiednie, włączając w to Hindukusz i Indie, a w rozważaniach, m.in. nad językiem sasi, także tereny Europy, a nawet cała Eurazja, z dodatkiem Afryki północnej. Autorka powtarza, nie tylko w tej pracy, dość ryzykowne jednak hipotezy sugerujące m. in. związki języka buruszaskiego z doliny Hunzy, dotąd wiązanego, np. przez A . Majewicza, z językiem baskijskim i kaukaskimi, z językami bałtosłowiańskimi. Dla uwiarygodnienia wniosków z porównawczych badań języko¬ znawczych J. Pstrusińska sięga chętnie po wyniki badań z genetyki molekularnej. Stwierdzenie zbieżności kulturowych służy jednakże jedynie jako podstawa do formułowania wstępnych hipo¬ tez; podobieństwo, a nawet identyczność pojedynczego leksemu lub innego elementu kulturo¬ wego, nie jest przecież dowodem na powiązania bezpośrednie, może być wynikiem związków pośrednich lub konwergencji. Z kolei zbieżność w kodzie genetycznym nie determinuje, czego autorka jest świadoma, wspólnoty kulturowej. W próbach porównywania kodów genetycznych grup ludzi dostrzegam trudność w ustalaniu wartości średnich dla całych populacji, niełatwych do uzyskania i interpretacji ze względu na liczebność i złożoną strukturę grup. Moim zadaniem nie jest jednak zniechęcenie autorki do badań porównawczych, od dawna niezwykle atrakcyj¬ nych a dzisiaj opartych na nowych możliwościach, lecz zwrócenie uwagi na ich pułapki. Języki tajne, nie tylko zresztą w Afganistanie i innych terenach Azji, tworzone były i użytko¬ wane najczęściej w grupach wędrownych lub półosiadłych, określanych jako perypatetyczne, w odróżnieniu od nomadów - koczowniczych pasterzy lub łowców. Nazywane są one, także przez piszących o Azji Środkowej, wzorem badaczy rosyjskich z X I X wieku, zbiorczym termi¬ nem „Cyganie" lub mianem grup „cyganopodobnych". Autorka słusznie stwierdza, powołując się również na etnologów zajmujących się problematyką cygańską, że nazwę „Cyganie" uznać �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA należy za swoiste collectivum, obejmujące grupy o zróżnicowanym pochodzeniu i losach histo¬ rycznych, i nie należy jej mylić z etnonimem. Nazwą zbiorczą dla grup wędrownych, pochodzą¬ cych z Półwyspu Indyjskiego, w językach miejscowych, jest przede wszystkim nazwa Dżat. Grupy te, zresztą nie tylko „cygańskie", żyją w symbiozie z ludnością osiadłą, zaspakajając jej różno¬ rodne potrzeby, przede wszystkim gospodarcze, religijne i w zakresie rozrywki. Na terenie Afga¬ nistanu ukazują, co przekonywująco przedstawia autorka, segmentację i swoiste „podziemie" społeczeństwa islamu. Wskazują jednocześnie na analogie z krajami europejskimi, z zamiesz¬ kałymi w nich grupami Cyganów - Romów, pochodzącymi, być może, nie tylko z Półwyspu Indyjskiego, ale także, co sugeruje autorka, ze wschodnich terenów Afganistanu. Opracowanie argotu magati, używanego przez grupę Hajdarów z północnego Afganistanu, posługujących się endoetnonimem Magat, takim samym, jaki nadają sobie wszystkie grupy Cyganów w Uzbekistanie i Tadżykistanie, umożliwiła autorce współpraca z etnologami poznań­ skimi. Materiał językowy został zebrany przez nas w trakcie Etnologicznej Wyprawy Azjatyckiej w roku 1976. Blisko 30 lat po tej wyprawie, kiedy myślę również o innych badaniach pozaeuro¬ pejskich w okresie socjalizmu, z najszerzej zaprogramowanymi, wieloletnimi badaniami w Mon¬ golii, organizowanymi przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, przypominam sobie de¬ terminację, z jaką chcieliśmy przerwać wówczas izolację i powrócić do badań poza terenem kraju. Współpraca z językoznawcą okazała się korzystna obustronnie. Etnologom dostarczyła ważnych informacji o grupie Hajdarów i pozwoliła lepiej ich scharakteryzować. Książka Jadwigi Pstrusińskiej należy do nurtu badań monograficznych korzystających z ma¬ teriałów porównawczych i formułujących pytania ogólne. Przekracza w ten sposób wyznaczone tytułem granice obszaru badań i staje się ważna w skali szerszej, co najmniej euroazjatyckiej. Zbigniew Jasiewicz Blisko, a tak daleko. Polacy w obwodzie brzeskim na Białorusi. Blizka, a tak dalioka. Paljaki u bresckaj wobłasti u Biełarusi, Adam Bobryk (red.), Siedleckie Towarzystwo Naukowe, Stowa¬ rzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział w Siedlcach, Warszawa 2004, ss. 307. Głębokie przemiany polityczne, społeczne i kulturowe, jakie nastąpiły z momentem rozpadu ZSRR spowodowały m.in. zaistnienie nowych podmiotów prawa narodów, państw które po raz pierwszy stanęły przed możliwością budowy swej suwerenności. Jednym z nich jest najbliższe, a jednocześnie najmniej znane szerszej opinii społecznej w Polsce, państwo - Republika Białoruś (RB). Ostatnie wydarzenia polityczne na Białorusi (kwiecień - czerwiec 2005 r.) związane z wciąż trwającymi zamiarami władz RB odnośnie do likwidacji legalnych struktur Związku Polaków na Białorusi po raz pierwszy tak nagłośnione w polskich mediach, unaoczniły większości Polaków w Polsce, że tuż za miedzą, na wydawało by się historycznych już obszarach I I RP, ciągle istnieje i walczy o swoje prawa poważna, bo wielosettysięczna część narodu Polskiego - polska mniejszość narodowa na Białorusi. „Krajowi" Polacy, tak czuli na sygnały wolnościowe płynące z lepiej znanej Ukrainy, wobec ogromnej polskiej diaspory na Białorusi zachowują się co najmniej z rezerwą. Zdaniem piszącego te słowa, nic nie wskazuje na to, by medialne newsy coś w tej materii zmieniły. Badaniem i popularyzacją wiedzy o najnowszych dziejach oraz współczesności rodaków znad Niemna, Szczary, Berezyny, Świtezi i Naroczy zajmują się różne środowiska. Jednym z cennych efektów prowadzonych badań jest recenzowany tom - praca zbiorowa pod redakcją znanego badacza spraw polskich na Wschodzie, dr. Adama Bobryka - pracownika naukowego Akademii Podlaskiej w Siedlcach, uczelni szczególnie zaangażowanej we wszechstronną współpracę naukową ze środowiskami uczonych w Brześciu, Grodnie, Mińsku, Mohylewie i innych ośrod¬ kach naukowych działających na Białorusi. Tom w całości poświęcony jest wielorakim aspektom życia polskiego na Ziemi Brzeskiej (współczesny obwód /województwo brzeski) oraz współpracy naukowej uczonych z Siedlec i Brześcia. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 257 Recenzowanie prac zbiorowych (zwłaszcza takich jak prezentowana pozycja, zawierająca 37 tekstów) nastręcza wiele problemów natury metodologicznej. Zwłaszcza, gdy opracowania mają różnoraki charakter, od studiów naukowych, przez raporty z badań do przyczynków lub zgoła tekstów indywidualnie opisowych. Należałoby przede wszystkim podkreślić, że opracowanie ma charakter pionierski, jeśli idzie 0 obszar i przedmiot badań, jakim jest właśnie Ziemia Brzeska - ten termin stosowany przez wielu autorów wydaje się nam najodpowiedniejszy; częste używanie w wielu recenzowanych tekstach pojęcie „Brzeszczyzna" (białorutenizm) jest sztuczny, wręcz rażący. Ta sama uwaga odnosi się do stosowanej przez niektórych autorów nomenklatury „Republika Białoruska" czy „Republika Białorusi". Nomenklatura prawidłowa, stosowana także w dokumentach prawno-międzynarodowych, brzmi „Republika Białoruś". Omawiany w różnych aspektach obszar generalnie pokrywa się z przedwojennym województwem poleskim. Redaktor tomu słusznie podkreśla, że na tle większej liczby opracowań odnoszących się np. do Grodzieńszczyzny czy Wileńszczyzny Ziemia Brzeska i sam Brześć, położony tuż za obecną granicą Polski, są niemal nieobecne w społecznym postrzeganiu Polaków, a także najmniej zba¬ dane. Dodajmy, że w podobnej sytuacji jest cała historyczna Mińszczyzna, na której obszarze mieszka nadal znacznie więcej naszych rodaków, niż w obwodzie brzeskim. Autorami tekstów zamieszczonych w tomie są zarówno Polacy, jak i Białorusini, znani bada¬ cze problematyki oraz studenci a także np. działacze społeczni („Wspólnota Polska", Związek Polaków na Białorusi) oraz duchowni (katoliccy i prawosławny). W pierwszej grupie autorów na szczególne wyróżnienie zasługują prace A . Bobryka, Iwony Kabzińskiej, Dariusza Śladeckiego oraz Wiktora Kiryjenko i Heleny Kiwako (z Brześcia). Pierw¬ szy z autorów w trzech tekstach kreśli obraz „polskiego stanu posiadania" na Ziemi Brzeskiej wskazując na liczbę i rozmieszczenie Polaków, ich postawy wobec szczególnego wyróżnika wschodniej polskości, jakim jest silne przywiązanie do wiary ojców - wyznania rzymskokatolic¬ kiego. I . Kabzińska prezentuje wycinek swoich ustaleń badawczych odnośnie do metodologii 1 wyników badań etnologicznych, jakie zostały przez nią przeprowadzone w tak ważnym dla tutejszej polskości rejonie, jakim są Baranowicze. Śladecki z kolei wskazuje na znaczenie badań nekropolii kresowych, których wiele przebadał, udokumentował i ocalił naukowo od zapomnie¬ nia. To ostatnie wydaje się szczególnie ważne badawczo, gdyż owe kamienne ślady tutejszej kultury Polaków (i ich samych) zachowały się szczątkowo i nadal giną. Należy podkreślić znaczenie studium Kiryjenki, który zbadał i przeanalizował ważny, nie¬ często dostrzegany, cywilizacyjny aspekt występującej na Białorusi „osi cywilizacyjnej Wschód -Zachód", utożsamianej tutaj z pluralizmem kulturowym, w tym z podziałem na pro-zachodni katolicyzm (Polacy) i pro-moskiewski orientalizm prawosławny (też ateistyczny) Białorusinów. Kiryjenko (nie wskazując na to) poparł w wyniku swych ustaleń badawczych huntingtonowską tezę „uskoku cywilizacyjnego". Helena Kiwako z Uniwersytetu w Brześciu nakreśliła imponu¬ jący, zdaniem recenzującego, i na bardzo wysokim poziomie stojący kierunek rozwijających się w tym ośrodku badań polonistycznych. Przy okazji czytelnik uzyskał informacje o ogromnym wkładzie polonistów z Akademii Podlaskiej w rozwój brzeskiej polonistyki. W recenzowanej pozycji znajdujemy wiele informacji o ogromnym wkładzie siedleckiej Uczelni we współpracę i pomoc Uniwersytetowi w Brześciu (teksty Wasilija Stiepanowicza, Grzegorza i Tomasza Krup¬ skich, Barbary Stelingowskiej): wymiana kadry, konferencje naukowe, wspólne przedsięwzięcia badawcze, wymiana młodzieży, doświadczenia metodologiczne oraz indywidualne i prywatne kontakty uczonych i studentów. Jest to budujący przykład dla innych uczelni krajowych. Tym skuteczniejszy, że prowadzony, jak wynika z przytoczonych informacji, systematycznie i kom¬ pleksowo jeszcze od czasów radzieckich (naukowy dorobek Akademii Podlaskiej poświęcony obwodowi brzeskiemu, w krótkim szkicu, przedstawił Dariusz Grzegorczuk). W grupie tekstów napisanych przez studentów i młodszych pracowników naukowych oraz „praktyków" (działaczy społecznych zaangażowanych we wspieranie polskiego odrodzenia na¬ rodowego na omawianym obszarze) spotykamy opracowania o różnym charakterze i poziomie. Od elementarnych studiów po przyczynki i przeglądy periodyków polskich i białoruskich. S ą to �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA przyczynki o funkcjonowaniu parafii katolickich, pracy polskich klas w szkołach białoruskich, pra¬ cy Konsulatu Generalnego RP w Brześciu, współpracy miast przygranicznych oraz możliwościach współpracy gospodarczej w tzw. Wolnej Strefie Ekonomicznej w Brześciu wreszcie, o oświacie „wakacyjnej" młodych Polaków z Brześcia i okolic w Polsce, funkcjonowaniu organizacji społecz¬ nych w Polsce i na Białorusi (ZPB) zaangażowanych w społeczne i kulturalne życie naszych roda¬ ków na Ziemi Brzeskiej. Część „studencka", mimo głównie charakteru przyczynkarskiego, jest war¬ tościowa przede wszystkim z tego względu, że teksty powstały z inicjatywy i na podstawie badań samej młodzieży akademickiej. To dobry prognostyk badawczy, gdyż należy sądzić, iż wiele z podjętych tematów zostanie rozwiniętych w pracach magisterskich a autentyczne zainteresowanie tak abstrakcyjną dla większości współczesnych młodych Polaków problematyką daje nadzieję na poszerzenie zainteresowań nie tylko tej grupy młodych pasjonatów tematyki kresowej. Dowodzi też tego, że właściwe ukierunkowanie ze strony pracowników naukowych daje piękne efekty w praktyce. W tej części opracowania zwrócić należy uwagę na filologiczny artykuł Tamary Karcelowej z Uniwersytetu w Brześciu, poświęcony frazeologii, t j . rusycyzmom i białorutenizmom w tek¬ stach polskiego tygodnika ZPB „Głos znad Niemna". Autorka, mimo przywoływania polskich opracowań fachowych, zdaje się bazować głównie na podobnych opracowaniach rosyjskojęzycznych, z czego wynikają błędne kwalifikacje rzekomo wyłącznie rosyjskiej frazeologii przywoła¬ nej w przykładach. Karelcewa nie wie, że kwestionowane przez nią „frazy" są tak samo „rosyj¬ skie" jak i „polskie" np. frazy „budowanie «na kościach*", „na przestrzeni wieków", „pełnienie «obowiązku z honorem*", „na naszą biedę", „o kroplę", czy „pod skrzydłami" albo „bez proble¬ m ó w " - to normalna, współczesna polszczyzna a nie rosyjskojęzyczna frazeologia dziennikarzy badanego tygodnika. Inne uwagi krytyczne odnoszą się wyłącznie do tekstów młodszych pra¬ cowników naukowych, studenckich i tzw. praktyków. I tak: - Katarzyna Gżegżółka, omawiając teksty Biuletynu Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", pominęła kilkanaście merytorycznych artykułów recenzującego, zaś adaptując dosłowne frazy (we fragmencie o Mińsku) nie podała tytułu i autora; - Barbara Stelingowska, zapewne niezorientowana w działaniach Wydziału Oświaty ZPB (od chwili powstania Związku jeszcze jako PSKO im. Adama Mickiewicza), cały dorobek odno¬ śnie do nauki języka polskiego dzieci na Białorusi przypisuje Polskiej Macierzy Szkolnej „i in¬ nym [?] organizacjom polskim na Białorusi" (s.165); - Alesia Michajłowna, omawiając „Tematykę polską w prasie brzeskiej", na s. 234 pisze o tym, że brzescy czytelnicy „Briestskogo Kurjera" „[... ] dowiadują się o życiu prawosławnych Polaków z Podlasia". Czyżby takowi w znaczącej liczbie mieszkali na Podlasiu? Zdumienie i stanowczy protest budzą niektóre tezy zaprezentowane przez Wiesława Czeluścińskiego. Autor, przywołując traktat ryski, pisze o „znacznej poprawie sytuacji Polaków w Basr" (przedwojennej), która miała polegać na „poszanowaniu odrębności narodowej", o „Pol¬ skim Regionie Narodowym" (kilka zdań dalej o „Polskich Regionach Narodowościowych") przy czym ideologiczne, polskojęzyczne (nie polskie !) instytucje radzieckie, mające na celu odcięcie tutejszych Polaków od tradycji, wiary, wychowywanie w nienawiści do I I RP - według autora, „stanowiące dla Polaków [sowieckich] więź z ojczyzną", traktowane są przez niego najwyraźniej serio jako polskie z ducha i treści oraz w takim zamiarze utworzone. Jest to kompletne niezrozu¬ mienie idei i praktyki polityki radzieckiej tamtego okresu, wynikające z całkowitej nieznajomo¬ ści literatury przedmiotu, o źródłach nie wspominając. Tym bardziej, że autor nie przywołuje ani jednej merytorycznej pozycji źródłowej dla tak przez siebie skonstruowanych tez. O ewakuacji (pojęcie dokumentów - umów republikańskich), tak często mylonej z repatriacją, w kontekście powrotów z zesłania i łagrów do powojennej Polski nie można pisać, jak czyni to autor, że „wrócili do Polski". Nie mogli wrócić tam (np. Ziemie Zachodnie) gdzie nigdy nie mieszkali. Dane o ZPB są niepełne (wręcz wyrywkowe) zaś „Dom Polski" (nieoficjalna nazwa) w Barano¬ wiczach na pewno nie jest „jednostką samofinansującą [się]". Z kolei (s. 117) ZPB nie jest „naj¬ większym przyjacielem" środowiska „Domu" baranowickiego, gdyż całe to środowisko, skupione przy baranowickim „Klubie Polskim", jest w strukturze ZPB, stanowiąc rejonowe (powiatowe) ogniwo Związku Polaków. Pomijam uwagę o bezkrytycznym, za jednym ze spisów radzieckich, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 259 przytoczeniu zaniżonych danych o liczebności Polaków w przedwojennej BSSR oraz sugestię, że „terytorium Polski w nowych granicach zmniejszyło się o około 20%" [?]. Praktycznie całe dwie pierwsze strony krytykowanego tekstu nie powinny się znaleźć w zbiorze a jeśli tak, to odpowiednią uwagę (komentarz) winien zamieścić Redaktor. Odrębną tematykę tomu stanowią publikacje dotyczące życia religijnego na Polesiu, widzia¬ nego oczyma duchownych. Pierwszy z tekstów, autorstwa ks. Dr. Bernarda Błońskiego (z Wyż¬ szego Seminarium Duchownego w Nowym Opolu k. Siedlec), to krótkie studium podsumowu¬ jące odrodzenie religijne poleskich Polaków na tle ogólnych i podstawowych wiadomości o dziesięcioleciu od momentu uruchomienia regularnych struktur diecezjalnych w kościelnej prowincji białoruskiej. Autor podaje bardzo skrótowy wstęp o sytuacji wiernych i resztek zacho¬ wanych struktur parafialnych, po czym relacjonuje stan organizacyjny Kościoła w RB. O samym Kościele i wiernych w obwodzie brzeskim podaje informacje zupełnie sygnalne. Tom pokonferencyjny kończą dwa krótkie opracowania, a właściwie wypowiedzi duchow¬ nych obrządków wschodnich (JE arcybiskupa Abla, ordynariusza prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej oraz Ojca Archimandryty Romana, proboszcza Parafii Obrządku BizantyńskoSłowiańskiego w Kostomłotach). Wypowiedzi te mają charakter świadectwa. Wypowiedź pierwsza jest o tyle interesująca, że arcybiskup Abel prezentuje się jako szczery zwolennik dia¬ logu ekumenicznego oraz, co ważniejsze, wyraźnie podkreśla fakty świadczące o polskiej świa¬ domości narodowej wielu spośród duchownych oraz wiernych Cerkwi prawosławnej w obwo¬ dzie brzeskim. To rzadkie świadectwa skłaniające do podjęcia badań tego zjawiska, zwłaszcza na tle ujawniającej się ostatnio szerokiej akcji białorutenizacji Kościoła katolickiego (głównie wsku¬ tek działań kleru pochodzącego z Polski) nie tylko w Diecezjach Mińsko-Mohylewskiej i Witeb¬ skiem, ale i Grodzieńskiej, co powoduje znaczącą reorientację narodową (utrata polskości) przez część średniego i znaczny procent młodego pokolenia katolików na Białorusi. Tekst archimandryty Romana (Piętka) to piękny przykład postawy duchownego unickiego, szczerze otwartego na oba siostrzane wyznania, zaangażowanego w ekumenizm oraz równie ofiarnie pracującego wśród braci w wierze po obu stronach Bugu, który w latach skrajnie nieprzychylnych dla ludzi wierzących potrafił docierać z posługą Bożą także do Brześcia i okolic. „Blisko, a tak daleko" jest pozycją wartościową. Zarówno w warstwie poznawczej (mimo mankamentów, na jakie wskazano wyżej) jak i w pozytywnym ukazaniu współpracy ośrodków naukowych z obu stron granicy. Podkreślana na wstępie recenzji pionierskość opracowania, w tym próba kompleksowego spojrzenia na zjawiska występujące w „brzeskim" życiu politycz¬ nym, duchowym i kulturalnym rodaków z obecnego obwodu brzeskiego Republiki Białoruś, z pewnością wytycza w znacznej mierze kształt i zakres dalszych badań tego ważnego i najmniej rozpoznanego zjawiska, jakim jest przeszłość, współczesność i prognozy na przyszłość, dotyczą¬ ce polskiego trwania na Polesiu. Zdzisław Julian Winnicki Kulura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność. Praca zbiorowa pod redakcją Antoniego Kuczyńskiego i Małgorzaty Michalskiej, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Ośrodek Badań Wschodnich, Stowarzyszenie „Wspól¬ nota Polska", Wrocław 2004, ss. 454. Omawiany tom stanowi pokłosie konferencji zorganizowanej w dniach 10-12 X 2002 przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej przy współpracy Ośrodka Badań Wschodnich w ramach obchodów 300-lecia Uniwersytetu Wrocławskiego. Jej podstawowym celem było „po¬ djęcie próby podsumowania ponad dziesięcioletniego okresu, jaki minął od rozpadu ZSRR, i wpływu nowo zaistniałej sytuacji na położenie oraz możliwości różnych form działalności Pola¬ ków mieszkających w państwach powstałych z republik radzieckich" (s. 7). Poza głównym wątkiem rozważań, program konferencji obejmował kilka tematów poświęconych zagadnieniom �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA historycznym, które dotyczyły wybranych aspektów polskich związków z Imperium Rosyjskim. Ostatnią analizowaną kwestią były warunki życia i problemy adaptacyjne repatriantów. Zgodnie z postulowaną od szeregu lat potrzebą interdyscyplinarnego ujmowania zagadnień i uwzględniania wielorakich punktów widzenia, w konferencji uczestniczyli reprezentanci róż¬ nych dziedzin wiedzy: historycy, socjolodzy, psycholodzy, etnolodzy, filolodzy, językoznawcy oraz folkloryści z kraju i zza granicy. W swoich referatach przedstawili wyniki badań tereno¬ wych i kwerend archiwalnych, prowadzonych na obszarze Białorusi, Ukrainy, Litwy, Łotwy, Mołdawii, Rosji, Uzbekistanu i Kazachstanu. Wystąpienia, a było ich w sumie 36, zamieszczono w tomie pokonferencyjnym. W zdecydowanej większości są one poświęcone szeroko rozumianej problematyce tożsamości narodowej różnych środowisk Polaków na Wschodzie oraz czynnikom kształtującym j ą zarówno w przeszłości, jak i w czasach współczesnych. Te ciekawe opracowa¬ nia zasługują na szerszą refleksję, jednak ze względu na obszerność i wielowątkowość książki trudno choćby pobieżnie scharakteryzować wszystkie omawiane w niej kwestie. Ujmując najszerzej, w tomie można wyodrębnić dwa główne bloki problemowe. Pierwszy z nich poświęcony jest środowiskom zamieszkującym dawne kresy Rzeczypospolitej, drugi doty¬ czy losów i działań ludzi, którzy dobrowolnie lub pod przymusem znaleźli się na Wschodzie. Wszystkie te zbiorowości, żyjąc poza Macierzą, podlegają procesom asymilacyjnym, zaś część z nich prawie całkowicie odeszła od tradycji swoich przodków. Mimo wspólnych korzeni i pewnego podobieństwa losów polska diaspora w byłym ZSRR nie stanowi jednolitej mniejszości narodowej. We wstępie książki czytamy, że „w zależności od miejsca i czasu, a także grupy społecznej, historii oraz warunków prawnopaństwowych są to społeczności różniące się od siebie" (s. 8). Każda z nich tworzy jednak wspólnotę, gdyż ich członkowie odczuwają więź narodową, lokalną, religijną czy ponadetniczną. W omawianym tomie najwięcej opracowań dotyczy Polaków na Białorusi. Poświęcono im bo¬ wiem aż 12 artykułów, co pozwala ocenić złożoność problemu tamtejszej identyfikacji narodowej. Zdaniem większości autorów (zajmujących się nie tylko diasporą na Białorusi) podstawowymi wyznacznikami przynależności do polskiej kultury na Wschodzie były i są nadal religia katolicka, znajomość mowy ojczystej oraz pochodzenie (posiadanie polskich przodków), jednak w poszcze¬ gólnych środowiskach i okresach miały one różne znaczenie w kształtowaniu poczucia tożsa¬ mości. W przypadku Białorusi kryteria przynależności narodowej są trudne do jednoznacznego określenia, gdyż ziemie te były terenem pogranicza, na którym ścierały się wpływy wielu kultur. Dlatego w przeszłości ani pochodzenie, ani język (określany przez Irenę Czerniak jako bilingwiczny) nie kształtowały tu świadomości etnicznej. Samoidentyfikację utrudniało też używanie przez szerokie rzesze mieszkańców „mowy prostej". Badacze są zgodni, że polskość na Białorusi opierała się wówczas przede wszystkim na kryterium wyznaniowym. Jak pisze Iwona Kabzińska w czasie zaborów i powstań hasła patriotyczno-narodowe współwystępowały z treściami religij¬ nymi. Polak-katolik stał się synonimem „swojego", osoby innych wyznań i grup etnicznych - „obcego" (s.192). Z kolei Dariusz Tarasiuk podkreśla, że działalność duchowieństwa obrządku łacińskiego była w okresie rozbiorów głównym narzędziem polonizacji miejscowej ludności (s.132). Kościół katolicki odgrywał też szczególną rolę w pielęgnowaniu świadomości narodowej i kulturowej w czasach wzmożonej sowietyzacji ziem włączonych do ZSRR. Wszyscy zajmujący się tą problematyką badacze są zgodni, że stanowił on ostoję tradycyjnych wartości i konsolido¬ wał wyznawców. Jednak dziś powoli przestaje być utożsamiany wyłącznie z polskością, ponie¬ waż gromadzi coraz więcej wiernych innych narodowości (Helena Giebień, s. 167). Autorzy opracowań, choć nie kwestionują doniosłości idei uniwersalnej misji Kościoła otwar¬ tego dla wszystkich katolików, zwracają uwagę na negatywne skutki jego depolonizacji. Iwona Kabzińska pisze, że proces ten może z czasem doprowadzić do osłabienia roli katolicyzmu jako podstawowego kryterium polskości. Chodzi tu zresztą nie tylko o pozbawienie wiernych możliwości uczestnictwa w liturgii sprawowanej w ich ojczystym języku, ale też o szersze kon¬ sekwencje kulturowe. W przeszłości, obok Kościoła, największy wpływ na świadomość narodową Polaków miało patriotyczne i religijne wychowanie w rodzinie, pewną rolę w propagowaniu języka i kultury �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 261 odgrywały towarzystwa oświatowe, zespoły teatralne i prasa (Dariusz Tarasiuk, s. 134-139). W dzisiejszych czasach szczególne znacznie przypisuje się działalności szkoły, organizacji polo¬ nijnych oraz kontaktom z Macierzą. Związki tych czynników ze stanem świadomości narodowej są m.in. przedmiotem rozważań Romana Dzwonkowskiego. Natomiast o współczesnych wyznacz¬ nikach tożsamości etnicznej Polaków na Białorusi, ustalonych na podstawie własnych badań terenowych, piszą: Iryda Grek-Pabisowa, Helena Giebień, Irena Czerniak, Iwona Kabzińska, Paweł Masłowski, Anna Engeking i Mirosław Sobecki. Po części podsumowujący, a po części polemiczny charakter ma opracowanie Elżbiety Smułkowej „Inna polskość"? Na podstawie materiałów zgromadzonych na Białorusi autorka wymie¬ nia trzy grupy społeczne charakteryzujące się różnym stanem świadomości narodowej i określa przypisywane i m kryteria polskości. Podejmuje się też oceny niektórych ustaleń, dokonanych przez współczesnych badaczy zajmujących się problematyką pograniczny etnicznych. W omawianym tomie znaleźć można sporo wartościowych materiałów odnoszących się do pozostałych ziem dawnych Kresów Wschodnich. W opracowaniach tych przewija się szereg wąt¬ ków, które mniej lub bardziej wiążą się z zagadnieniem świadomości etnicznej Polaków. O dia¬ sporze zamieszkującej Ukrainę piszą: Ludmiła Tomiłowicz, Henryk Stroński, Olga Ciwkacz, Lidia Kościuk-Kulwawczyk, Zofia Stawska, Aleksandra Luboniewicz, Grzegorz Tokarz. W ich pracańh zawarte są wiadomości o dziejach Polaków na Kijowszczyźnie, stosunku tej mniejszości do własnej kultury, jej życiu religijnym, szkolnictwie, działalności publicystycznej i funkcjono¬ waniu organizacji społecznych. Artykuły Krystyny Kossakowskiej-Jarosz (o misji kształtowania wzorów życia podejmowanej przez pisarzy) i Adama Dobrońskiego (o kombatantach na Wileń¬ szczyźnie) dotyczą obszaru Litwy, zaś opracowania Małgorzaty Ostrówki (o identyfikacji narodo¬ wej rodziny Grzybowskich) i Beaty Biesiadowskiej (o roli polskojęzycznej prasy w podtrzymy¬ waniu tożsamości etnicznej) poświęcone są Łotwie. Wśród tych artykułów nieco kontrowersyjny, choć ciekawy, wydaje się tekst Ludmiły Tomiłowicz z Kijowa, ponieważ zawarta w nim ocena niektórych zjawisk historycznych i stanu zachowania świadomości polskiej diaspory nie zawsze jest zgodna z sądami wyrażanymi przez naszych badaczy. Pewne wątpliwości budzi np. pogląd 0 odrodzeniu narodowym na Marchlewszczyźnie czy twierdzenie o znacznym stopniu zasymilo¬ wania grupy w dzisiejszych czasach. Pozostałe artykuły poświęcone są Polakom, którzy z różnych przyczyn opuścili rodzinne stro¬ ny. Przodkami większości z nich byli zesłańcy, ale wśród wychodźców znaleźli się też ludzie szukający na Wschodzie intratnej pracy oraz wędrujący „za chlebem". Antoni Kuczyński podaje, że „taki emigracyjny charakter mają polskie wioski za Uralem, jak: Wierszyna w okolicach Irkucka, Białystok w rejonie Tomska, Wilejka opodal Krasnojarska, Znamienka w sąsiedztwie Abakanu" (s. 43). Ludzie, którzy dobrowolnie lub pod przymusem opuścili własny kraj, tworzyli też w wielu miastach Rosji europejskiej i na Syberii zwarte kolonie. O jednej z nich pisze Antoni Kuczyński w artykule „Odradzanie się polskiej diaspory w Tomsku. Tradycja a współczesność". Autor zawarł w nim ciekawą charakterystykę tej społeczności, koncentrując się na X I X wieku, kiedy była ona najbardziej liczna i zróżnicowana. Sporo miejsca poświęca też działalności pol¬ skich stowarzyszeń istniejących od czasów „gorbaczowowskiej pierestrojki". Podkreśla, że dzięki nim rozpoczął się powolny proces odradzania świadomości narodowej tomskich Polaków. Węższy zakres ma artykuł Tatiany Niedzieluk dotyczący diaspory w Nowonikołajewsku. Autorka omawia w nim działalność wspólnoty parafialnej przy kościele rzymsko-katolickim pod wezwaniem św. Kazimierza w latach 1902-1918. W swoim artykule potwierdza tezę, że świąty¬ nia była centrum integrującym wiernych. Parafię uznaje za „charakterystyczny przykład wspól¬ noty religijnej zesłańców, przesiedleńców i uchodźców, dla których sens podtrzymywania trady¬ cji religijnej przodków przekształcił się w dążenie do tego, aby nie utracić swojej tożsamości 1 jednocześnie przystosować się do nowej rzeczywistości" (s. 44). Dodaje, że jawne kultywowa¬ nie polskości było możliwe dzięki względnej tolerancji religijnej w ówczesnej Rosji. Z inną refleksją spotykamy się w artykule Włodzimierza Sieka, poświęconym diasporom z Błagowieszczeńska i Władywostoku. Głównym przedmiotem jego rozważań są prześladowania polskiej mniejszości, próby pielęgnowania własnych tradycji w gronie rodzinnym oraz ograniczone �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA możliwości szukania wsparcia dla narodowych dążeń w tamtejszym Kościele (pieczę nad parafią we Władywostoku sprawują Amerykanie, zaś wspólnota religijna w Błagowieszczeńsku jest wieloetniczna). W podsumowaniu autor stwierdza, że w obecnych czasach pojmowanie polskości bywa na Dalekim Wschodzie bardzo różne i wiąże się z takimi wyznacznikami jak język, religia, obyczaje czy samookreślenie. Daleki jest jednak od wyrażania krytycznych ocen o stanie tamtej¬ szej tożsamości narodowej, ponieważ za zachowanie, choćby w niewielkim stopniu, własnych tradycji wiele osób musiało zapłacić wysoką cenę. Z kolei Helena Krasowska i Eugeniusz Kłosek zajmują się potomkami dobrowolnych emi¬ grantów z Galicji, którzy na przestrzeni X V I I I i X I X wieku przybywali na Bukowinę. Ich nowe miejsce osiedlenia „stało się wspólną ojczyzną wielu narodów", tolerancyjną dla różnych trady¬ cji (Helena Krasowska, s. 269). Sprzyjające warunki nie wymagały od Polaków przyjmowania postawy obronnej wobec otoczenia, dlatego też w życiu tamtejszej społeczności dużą rolę od¬ grywały więzi lokalne, a miejscowe wartości dominowały nad ideologicznymi (ziemia ojczysta postrzegana była w postaci zmitologizowanej). Inaczej oceniali nowe środowisko ludzie, którzy znaleźli się na obszarach zdecydowanie odmiennych pod względem kulturowym. W ich przypadku trudno mówić o poczuciu więzi z miejscowym otoczeniem, a co najwyżej o przełamywaniu bariery obcości. Warto w tym miejscu powołać się na ciekawe refleksje Jana Trynkowskiego, zamieszczone w artykule „Polscy zesłań¬ cy wobec ludów autochtonicznych Zabajkala". Autor pisze, że „zupełnie nowa, bardzo często nie mieszcząca się w dotychczasowych doświadczeniach sytuacja [....] zmuszała ich niejednokrotnie do przewartościowania sposobu myślenia wyniesionego z domu, szkoły czy życia publicznego" (s. 9). Na poparcie tej tezy przedstawia poglądy zesłanych członków Stowarzyszenia Ludu Polskiego. W odniesieniu do autochtonów obejmowały one szeroką gamę postaw, od akceptacji odmienności po wąski, europocentryczny punkt widzenia. W artykułach Ewy Jagiełło i Marka Gawęckiego znaleźć można cenne spostrzeżenia doty¬ czące poglądów Polaków zesłanych do Azji Centralnej w X X wieku. Zdaniem autorów, cecho¬ wało je przekonanie o wyższości własnej kultury nad miejscową, którą uznawano za atrakcyjną jedynie w wymiarze egzotycznym. Ewa Jagiełło, pisząc o Polakach w Uzbekistanie, zwraca uwagę, że tamtejsza wieloetniczna społeczność, dokonując samoidentyfikacji, dzieliła się na Azjatów i Europejczyków. Tymi ostat¬ nimi byli m.in. „rosyjskojęzyczni" Niemcy, Polacy i Ukraińcy. Stanowili oni homogeniczną grupę aż do czasów „pierestrojki", kiedy „przestał istnieć organizm państwowy scalający poszczególne elementy w stosunkowo sprawnie funkcjonujący system, do którego reprodukcji niezbędna była «rosyjskość»" (s. 412). Wraz z „uzbekizacją" życia publicznego zaczął się proces odpływu ludności rosyjskojęzycznej do krajów macierzystych i atomizacja europejskiej zbiorowości na mniejszości etniczne. Według autorki, na reinterpretację ich własnego miejsca w społeczeństwie znaczny wpływ miały organizacje o charakterze narodowościowym i kontakty z Macierzą. Ewa Jagiełło, podobnie jak większość autorów, pozytywnie ocenia działalność instytucji po¬ lonijnych na Wschodzie. Odmienny pogląd prezentuje Marek Gawęcki, gdyż uważa, że „zaczęliś¬ my odbudowywać nie tyle polską kulturę w Kazachstanie, nawiązując do jej ukraińskiej prze¬ szłości, co budować w sposób dość nieudolny nową jej «polsko-podobną» wersję" (s. 424). W niezbyt obszernym omówieniu trudno przedstawić wszystkie argumenty popierające lub podważające powyższą tezę. Szczegółową analizę skuteczności działań na rzecz kształtowania świadomości narodowej polskich diaspor znaleźć można w zamieszczonych w tomie opracowa¬ niach. Warto się z nimi bliżej zapoznać, gdyż problem jest ważny i skomplikowany. Wiąże się on bowiem nie tylko ze specyfiką lokalnego środowiska czy działalnością instytucji państwowych i społecznych, ale też z polityką poszczególnych krajów wobec mniejszości. Przedstawione w książce podsumowania badań nad wybranymi diasporami oraz prognozy dotyczące zachowa¬ nia i odrodzenia polskości na Wschodzie znacząco poszerzają wiedzę o niektórych zagadnie¬ niach, wskazując jednocześnie dziedziny, które wymagają dalszych naukowych dociekań. Anna Milewska-Mfynik �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 263 Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek-Uczony-Patriota, pod red. M . Rokosza, Towa¬ rzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego, Zakopane 2003, ss. 240. Bronisława Piłsudskiego znamy przede wszystkim jako badacza kultur Dalekiego Wschodu, który przyczynił się do znacznego wzbogacenia wiedzy etnologicznej i lingwistycznej o plemio¬ nach Ajnów, Niwchów i Oroków. Kompleksowe prace nad jego dorobkiem prowadzone są od 1981 roku, kiedy utworzono Międzynarodowy Komitet dla Ocalenia i Oceny Spuścizny Nauko¬ wej Bronisława Piłsudskiego. Od tego czasu poświęcono mu wiele publikacji (ich autorami są m.in. K. Inoue, T. Asai, W.M. Łatyszew, M . Iszczenko, A . Kuczyński, A . Majewicz, W. Jadelski) oraz kilka interdyscyplinarnych konferencji z udziałem badaczy z Polski, Rosji, Japonii i innych krajów. Pokłosiem każdej z nich były wydawnictwa książkowe zawierające teksty wygłaszanych referatów. Najnowszy, obszerny zbiór artykułów, omawiających życie i działalność badacza na Dalekim Wschodzie, zatytułowany Bronisław Piłsudski. Zesłaniec-Etnograf-Polityk, ukazał się w 2000 roku. Wydano go na pamiątkę międzynarodowego sympozjum, zorganizowanego w Zakopanem przez Polską Akademię Umiejętności i Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego. Odbyło się ono pod nazwą: Bronisław Piłsudski. Człowiek-Uczony-Patriota. Ten sam tytuł nosi publikacja zawierająca materiały pokonferencyjne. Koncentruje się ona jednak na nieco innej tematyce niż dotychczasowe wydawnictwa. Na ostatnim sympo¬ zjum dominował bowiem nurt historyczno-biograficzny, natomiast osiągnięcia Piłsudskiego w dziedzinie badań nad ludami autochtonicznymi Dalekiego Wschodu oraz recepcja jego dzieła zostały pprzedstawione bardziej pobieżnie. Problemom tym więcej uwagi poświęcił jedynie Antoni Kuczyński w referacie: „Do zobaczenia w X X wieku. Początek drogi Bronisława Piłsud¬ skiego ku nauce i recepcja dorobku". Autor zajmuje się tu m.in. określeniem stosunku badacza do sachalińskich autochtonów, zaś jednym z wątków opracowania jest ocena jego dokonań w cza¬ sach mu współczesnych, w okresie międzywojennym i w ostatnich dziesięcioleciach. Zaproponowana przez organizatorów obszerna problematyka sympozjum znalazła swoje od¬ bicie w wygłoszonych referatach, choć nie wszystkie zagadnienia cieszyły się jednakowym zain¬ teresowaniem uczestników. W wystąpieniach nawiązujących do tematu „Człowiek" omówiono losy, działania i zamierzenia Piłsudskiego, ze szczególnym uwzględnieniem jego młodzieńczego uwikłania w politykę oraz poszukiwań własnej drogi po powrocie z zesłania. Najpełniejsza infor¬ macja biograficzna zawarta jest w artykule Jana Staszela „Związki Bronisława Piłsudskiego z Akademią Umiejętności w Krakowie", natomiast fragmenty życiorysu, ujęte często w szerokim kontekście historycznym, zamieszczone są w opracowaniach Franciszka Nowińskiego, Antoniego Kuczyńskiego, Margarity F. Chartanowicz, Lesława Dalla i Haliny Florkowskiej-Franćić. Refe¬ raty te ukazują nie tylko osobiste doświadczenia Piłsudskiego, ale też jego największe dokona¬ nia. Dowiadujemy się z nich, że badaczowi, który nieustannie zmagał się z przeciwnościami losu, udało się zgromadzić obszerną i zróżnicowaną dokumentację kultury ludów Dalekiego Wschodu, opublikować najważniejsze swoje dzieło Materiały do języka i folkloru Ajnów oraz wydać pio­ nierskie opracowanie Muzeum Tatrzańskie imienia D-ra T. Chałubińskiego. Zadania i sposoby prowadzenia działu ludoznawczego. Często jednak Piłsudski zatrzymywał się w połowie drogi, przez co wiele jego twórczych zamierzeń nie doczekało się realizacji lub zostało sfinalizowane w czasach późniejszych. Nie udało mu się bowiem kontynuować pracy nad materiałami zgromadzonymi na Dalekim Wscho¬ dzie, uczestniczyć w nowych ekspedycjach badawczych, urzeczywistnić planów rozwoju stu¬ diów ludoznawczych nad góralszczyzną i nad muzealnictwem etnograficznym oraz doprowadzić do wydania pisma naukowego o regionalnym charakterze. Trudno jednoznacznie określić, w jakim stopniu wynikało to z obiektywnych okoliczności, w jakim zaś - z jego kondycji psychicznej. Z książki dowiadujemy się, że plany Piłsudskiego niweczyły problemy zdrowotne, finansowe, zabieganie o stałą posadę, czasem brak zrozumienia w polskim środowisku naukowym, a wreszcie wielka wojna, która wygnała go na emigrację. W referatach nieco słabiej został natomiast zarysowany wątek określający predyspozycje badacza do podejmowania różnych działań, choć niekiedy ukazywane są w nich związki jego cech osobo¬ wościowych z konkretnymi zachowaniami. W książce zabrakło jednak opracowania poświęconego �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA w całości psychologicznemu portretowi Piłsudskiego, które wydaje się potrzebne, gdyż był on skomplikowaną postacią. Również temat „Patriota" stanowi poboczny wątek zainteresowań większości uczestników konferencji. Najszerzej omawia go Jerzy M . Roszkowski w artykule „Bronisław Piłsudski wobec polskich Kresów Południowych", w którym przedstawia jego stosunek do groźby narodowego i kulturowego unicestwienia górali ze Spisza i Orawy. Autor udowadnia, że Piłsudski wpisał się znacząco w nurt społeczno-patriotycznej akcji, stawiającej sobie za cel budzenie świadomości narodowej wśród tych „zapomnianych Polaków". W materiałach pokonferencyjnych zawarto natomiast sporo wiadomości na temat jego zapa¬ trywań politycznych. Z referatów wynika, że we wczesnej młodości nie miał wykrystalizowa¬ nych poglądów (F. Nowiński, M.F. Chartanowicz), a i później trudno mu przypisać jednoznaczne związki z jakąś orientacją polityczną. Bardzo interesująco rysuje ten problem Halina Florkowska-Franćić, która zajmuje się kwestią poglądów Piłsudskiego na szerokim tle działalności polskich ugrupowań emigracyjnych. Dzięki gruntownej znajomości zagadnienia, autorka dostrzega jego złożoność i swój artykuł kończy konkluzją, że ostatnie lata życia Bronisława Piłsudskiego poka¬ zują, jak trudno ludzkie losy zamknąć w szufladkach etykietowanych politycznie, jak nie poddają się one schematom orientacyjnym podziałów, ale też jak owe podziały polityczne, rywalizacje i naciski mają tragiczny wpływ na życie ludzi o dużej wrażliwości (s. 210) Szczególnym zainteresowaniem uczestników sympozjum cieszyła się działalność Piłsudskiego po powrocie z zesłania, przede wszystkim na niwie ludoznawstwa. Wiele ważnych informacji zawiera artykuł Jana Staszela o związkach badacza z Akademią Umiejętności w Krakowie oraz Jerzego M . Roszkowskiego o jego działalności na polskich Kresach Południowych i Słowacczyźnie. Bardzo cenny z punktu widzenia historii nauki jest referat Z. Wójcika, „Muzea i muzealnic¬ two w działalności Bronisława Piłsudskiego". Autor przedstawia tu jego koncepcję kresowej pla¬ cówki kulturalnej oraz rozwija tezę, że był on wizjonerem, którego postulaty przyczyniły się do wysokiego poziomu merytorycznego muzealnictwa polskiego już w okresie międzywojennym. Podsumowując wyniki sympozjum Mieczysław Rokosz wyraził nadzieję, iż dzięki referatom „zostały wydobyte niektóre mniej znane lub zgoła nieznane rysy i szczegóły biograficzne" (s. 211), z czym należy się zgodzić. Ze względu na doniosłość osiągnięć Piłsudskiego w dziedzinie doku¬ mentowania kultury autochtonów Dalekiego Wschodu, jego późniejsze prace stanowiły na ogół dalszy plan zainteresowań badaczy. Referaty pozwalają ocenić ich znaczenie dla rozwoju polskiego ludoznawstwa, a także dowiedzieć się, co pragnął jeszcze uczynić na niwie naukowej i społecznej oraz jak bardzo chciał być przydatny dla własnego kraju. Czytając te opracowania trudno jednak nie zauważyć, że powrót Piłsudskiego do wytęsknionej ojczyzny położył kres jego najważniejszym zamierzeniom, które wiązały się z kontynuowaniem dzieła rozpoczętego w czasach zesłańczych. W liście do Benedykta Dybowskiego, pochodzącym z 1911 roku, pisał na przykład: „Badania górali b. zajmujące, szkoda, że bardzo mnie odrywa od mojej nieukończonej pracy o Ajnosach" (s. 157). Podobnych refleksji znajduje się w książce więcej. Świadczą one, że mimo poważnego za¬ angażowania w sprawy krajowe Piłsudski pozostał przede wszystkim nie do końca spełnionym badaczem kultur Dalekiego Wschodu. Anna Milewska-Młynik Anna Malewska-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002, ss. 198. „Moja dziedzina, etnografia, nie zajmuje się faktami, tylko tym co ludzie o faktach gadają" - napisała kiedyś Joanna Tokarska-Bakir . I choć jej uwaga została wypowiedziana w kontekście konkretnej i bardzo trudnej dyskusji dotyczącej Jedwabnego, to przecież trafnie ujmuje sposób podejścia właściwy etnografii w przypadku i innych tematów. Ludzie o otaczającej ich rzeczy1 1 J. Tokarska-Bakir, 2004, Obsesja niewinności, [w:] tejże, Rzeczy mgliste. Eseje i studia, Fun­ dacja Pogranicze, Sejny, s. 17. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 265 wistości gadają. O niektórych sprawach gadają nawet bardzo dużo. Jedną z takich kwestii jest z pewnością polityka. Książka Anny Malewskiej-Szałygin dotyczy „ludzkiego gadania" na temat polityki właśnie. Jednak nie tej, która króluje na pierwszych stronach ogólnopolskich gazet, ale takiej, która rozgrywa się na najniższym szczeblu władzy, w ramach jednej, wybranej lokalnej społeczności. W centrum uwagi autorki znalazły się opowieści mieszkańców jednej z gmin ma¬ zurskich na temat miejscowej władzy. Celem analizy tych narracji stała się rekonstrukcja potocz¬ nej wiedzy uczestników społecznego mikrodyskursu na temat lokalnej polityki. Tekst powstał na bazie materiałów zebranych podczas badań terenowych prowadzonych przez autorkę wraz ze studentami etnologii z U W w latach 1993-1996. Na kształt miejscowej sceny politycznej miały wpływ wydarzenia związane z wyborami na szczeblu lokalnym, które odbyły się w 1990 roku w Polsce. Były to pierwsze powojenne wybory stwarzające prawdziwą możliwość wyboru kandydatów do samorządu terytorialnego. W świado¬ mości społecznej do walki o władzę stanęło wówczas dwóch przeciwników: siły postkomuni¬ styczne, chcące utrzymać dotychczasową władzę w nowych pod względem politycznym warun¬ kach, i Komitety Obywatelskie, których geneza była związana z opozycją solidarnościową. Ta dualistyczna wizja sceny politycznej przewija się przez wszystkie zaprezentowane w książce opowieści na temat władzy. Clou książki stanowi rozdział zatytułowany „Wioskowe opowieści o władzy gminnej". Po¬ przedzają je niezbędne rozważania teoretyczne dotyczące wiedzy potocznej i spraw publicznych. Charakter wprowadzający mają również: szkic na temat tradycji samorządności wiejskiej w Polsce, lakoniczny opis społeczności wiejskiej ostatnich dwudziestu lat X X wieku oraz krótka charakte¬ rystyka wybranej społeczności gminnej. Jednak to następująca po nich część jest najbardziej interesująca. Autorka zastosowała w niej ciekawą, charakterystyczną dla badań dyskursu spo¬ łecznego metodę prezentacji materiału. Polega ona na wyborze kilku najbardziej reprezentatyw¬ nych dla społeczności wypowiedzi i przedstawieniu ich w całości bądź z minimalnymi skrótami. W tym wypadku poznajemy osiem opowieści mających w gruncie rzeczy postać wywiadów z rozbudowanymi partiami wypowiedzi informatorów i zredukowanymi do minimum pytaniami badawczymi. Pytania pełnią tu rolę regulującą, wyznaczają kierunek rozmowy i zakreślają jej obszar. Prezentacje powieści otwiera tekst rozmowy z wójtem sprawującym władzę aktualnie oraz w poprzednim systemie politycznym. Tuż po nim przedstawiony jest wywiad z jego antago¬ nistą na lokalnej scenie politycznej, byłym Przewodniczącym Komitetu Obywatelskiego. Te dwie opozycyjne w stosunku do siebie opowieści można potraktować jako parę, a zarazem pewną całość. W podobny sposób można odczytywać kolejne teksty. Czytelnik ma wówczas do czynienia z układem, w którym każda para składa się z wywiadu przeprowadzonego ze zwolennikiem i przeciwnikiem wójta . Wszystkie opowieści nawiązują do siebie, dopełniają się, ukazują różne aspekty kwestii związanych z lokalną władzą. Sześć wywiadów to rozmowy z ważnymi i aktywny¬ mi postaciami na lokalnej scenie politycznej. Osoby te są dość dobrze wykształcone, z łatwością się wypowiadają. Dwa ostatnie wywiady stanowią tu pewien kontrast. Są to prezentacje wypowiedzi osób obserwujących raczej lokalną politykę, niż w niej uczestniczących, mniej wykształconych, którym trudniej swobodnie się wysławiać. Przedstawiono tylko jeden wywiad przeprowadzony z kobietą, co ma odzwierciedlać - jak podkreśla autorka - niewielkie zainteresowanie i zaangażo¬ wanie kobiet w politykę. Każdy z wywiadów jest opatrzony komentarzem - interpretacją autorki. 2 Opinie poszczególnych uczestników dyskursu dotyczące władzy są odmienne w zależności od zajmowanej przez nich pozycji w społeczności lokalnej, przynależności do klasy oraz grupy etnicznej a także wykształcenia i długości okresu zamieszkiwania w gminie. Są różnymi interpre¬ tacjami tego samego problemu. Wybrany przez autorkę sposób prezentacji materiału i kolejności opowieści sprawia, z jednej strony, że te różne stanowiska mogły zostać ukazane, z drugiej zaś, że w trakcie lektury perspektywa widzenia kwestii lokalnej polityki zmienia się wraz z poznawaniem 2 Szczególny przypadek, w pewnym stopniu łamiący tę regułę, stanowi postać Nauczyciela. Początkowo był opozycyjnym aktywistą, z czasem stał się, co prawda krytycznym, ale zwolen¬ nikiem wójta. �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA następujących po sobie opowieści. Interpretacja, którą konstruuje na swój użytek czytelnik na podstawie lektury danego wywiadu jest podważana i weryfikowana przez lekturę kolejnego. Wy­ maga to od odbiorcy zgody na niemożność skonstruowania jednoznacznej, zamkniętej interpretacji poruszanej problematyki. Dzięki zastosowaniu takiej kompozycji udało się ocalić i przedstawić dynamikę sytuacji oraz oddać jej polifoniczny wymiar. Można pokusić się o stwierdzenie, że w ten sposób autorce udało się zbliżyć do jednej z możliwych realizacji opisu gęstego Clifforda Geertza. Sposób przedstawienia materiału świetnie wyeksponował różnicę pomiędzy wypowiedziami tych, którzy sprawują aktualnie władzę, bądź są jej zwolennikami i tych, którzy nie tylko nie mają do niej dostępu, ale również są pozbawieni jakiegokolwiek wpływu na podejmowane przez nią decyzje. Wypowiedzi tych pierwszych są uważne i wyważone (szczególnie jest to widoczne w opowieści wójta). Dzierżący władzę doskonale zdają sobie sprawę, jakie są wobec nich oczeki­ wania świata zewnętrznego - a przecież badacze są jego reprezentantami - jednocześnie świado¬ mi są tego, że każdy błąd może wpływać na zachwianie ich pozycji. W związku z tym starają się odpowiednio odegrać swoją rolę i ukazać „twarz" władzy zgodnie z aktualnymi wytycznymi, z wymaganiami określonymi obowiązującymi przepisami. Wypowiedzi tych, którzy we władzy nie uczestniczą są natomiast pełne emocji. Oni niewiele mają już do stracenia, stąd często nie przebierają w słowach. Te fragmenty są smutnym świadectwem niemocy i przegranej. Rozdział „Wioskowe opowieści o władzy gminnej", mimo że składa się z wybranych roz¬ mów przeprowadzonych przez badaczkę i jej zespół, można potraktować również jako jedną, swoistą „rozmowę" wioskowej społeczności. Takiej lekturze sprzyja również zastosowana kom¬ pozycja tekstu. Rozmówcy mieli świadomość tego, że zarówno racje ich oponentów, jak i podzie¬ lających ich opinie zostały już przedstawione lub za chwilę zostaną przedstawione badaczowi. Uczestnicy dyskursu prawdopodobnie doskonale znają nawzajem swoje opinie. W związku z tym przypuszczali, co mogło zostać powiedziane. Ich wypowiedzi często nie są tylko i wyłącznie odpowiedziami na pytania badacza, ale stanowią replikę na potencjalne zarzuty innych uczestni¬ ków dyskursu. Można przypuszczać, że pojawienie się badaczy i tematyka prowadzonych przez nich wywiadów, mogły wywołać poruszenie wśród mieszkańców gminy. Intrygująca lektura wywiadów, z których każdy jest pewnego rodzaju komentarzem do pozosta¬ łych, jest przerywana krótkimi interpretacjami odautorskimi. Autorka rozbija w ten sposób to, co udało jej się osiągnąć przez zastosowanie wybranej przez nią strategii prezentacji materiału. Oczy¬ wiście komentarze odautorskie są cenne i niezbędne, ale w tym wypadku miejsce ich zamieszczenia ogranicza przestrzeń dla interpretacji czytelniczej wypływającej z lektury samych opowieści. Może jednak korzystniej byłoby przedstawić po kolei poszczególne opowieści, ale zrezygnować z za¬ mieszczania na końcu każdej komentarza - interpretacji autorki (umieścić je wszystkie po bloku wywiadów). Przy każdej opowieści mógłby figurować numer odsyłający do konkretnego komenta¬ rza. Dzięki takiemu cortazarowskiemu zabiegowi można by czytać tę książkę na wiele sposobów konfrontując ze sobą interpretacje przedstawicieli społeczności lokalnej, autorki i czytelniczą. Swoisty dodatek do podstawowych rozważań poruszanych w książce stanowi krótki fragment końcowy, w którym wiedza potoczna na temat władzy jest zestawiana i porównywana z ideałem zaangażowania obywatelskiego (civility). Jest on o tyle istotny, że pozwala skonfrontować lokalną wersję ideału władzy oraz jej realizację z ideałem zewnętrznym, wymownie pokazując, jak pod tymi samymi, słowami w zależności od kontekstu kulturowego, mogą kryć się różne światy i sensy. Na książkę Malewskiej-Szałygin warto zwrócić uwagę z kilku powodów. Po pierwsze, należy ona do rzadko spotykanych pozycji etnologicznych dotykających problematyki aktualnej sytu¬ acji na wsi polskiej. Wrażliwe oko antropologa współczesności nadal nieczęsto zwraca się ku obszarom wiejskim. Po drugie, stanowi głos etnologa w sprawie istotnej dla życia społecznego. Autorka analizuje i komentuje konsekwencje przekształceń wynikających ze zmian systemu po¬ litycznego w Polsce, które mają miejsce na obszarach wiejskich i bezpośrednio wpływają na życie mieszkających tam ludzi. Próbuje pokazać jak idea samorządności, a więc podstawowego fundamentu demokracji, jest realizowana w określonym miejscu, przez konkretnych ludzi. Jest to studium przypadku pokazujące, jak samorządność jest interpretowana i reinterpretowana przez uczestników mikrodyskursu społecznego zgodnie z ich wiedzą potoczną i kapitałem kulturowym, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 267 którym dysponują. Pokazuje trwałość układu władzy z poprzedniego systemu i fasadową akcepta¬ cję nowych treści. Jednocześnie zwraca uwagę na uwikłanie władzy najniższego szczebla w co¬ dzienne relacje międzyludzkie, w których ogromną rolę odgrywają związki krewniacze, a w tym wypadku również etniczne, ponieważ lokalną społeczność tworzą Polacy i osoby pochodzenia ukraińskiego. Warto podkreślić, że omawiana książka może być wartościową lekturą dla tych, którzy zajmują się przygotowywaniem i realizowaniem różnorakich strategii rozwoju dla wsi. W trakcie lektury książki rodzi się pytanie: co sprawiło, że akurat ta, a nie inna, gmina znalazła się w centrum uwagi badaczki? Czy zdecydował o tym jakiś skrzętnie ukryty powód prywatny? A może przypadek? Czy specyfika narodowościowa społeczności? Prezentowana problematyka jest przecież udziałem wielu gmin w Polsce. Czy jakieś znaczenie odgrywał w tym wypadku fakt, który przywoływany jest co jakiś czas w wywiadach, że gmina była słynna w czasach PRL-u? To, że spełniała wówczas rolę wręcz pokazowej gminy? Niestety, w tej kwestii ciekawość czytel¬ nika nie zostanie zaspokojona. Na koniec chciałabym jeszcze zwrócić uwagę na okładkę książki. Znajduje się na niej dzie¬ cięcą ręką nakreślony rysunek przedstawiający trzech mężczyzn w garniturach; każdy z nich ma wąsy lub brodę. Nad nimi wisi godło państwowe. Obrazek pozwala doszukać się w przedstawio¬ nych postaciach urzędników. Czy wiedza przeciętnego obywatela o sprawach publicznych nie jest czasami podobna do wyobrażeń dziecka? Naiwna i uproszczona, jak rysunek na okładce? Daleka jestem, oczywiście, od twierdzenia, że autorka dokonując wyboru ilustracji chciała wywołać tego typu pytania czy skojarzenia. Trudno m i jednak zrezygnować z możliwości zasygnalizowania takiej próby jej odczytania. Wszak okładka to pierwszy element, który przykuwa uwagę, kiedy książka trafia w nasze ręce. Olga Kwiatkowska Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X L I I I , Grażyna Ewa Karpińska (red.), Łódź 2004, ss. 248. Na etnologicznym rynku wydawniczym brakowało dotychczas książki, która by w głęboki, wieloaspektowy, nowatorski, a zarazem niezmiernie ciekawy sposób ukazała zjawisko wspólnotowości. Lukę tę doskonale wypełnia recenzowana tu praca, będąca efektem realizacji projektu badawczego „Być razem - wspólnotowość współczesna - obserwacje łódzkie". W realizacji projektu uczestniczyli pracownicy Zakładu Metodologii i Teorii Kultury Katedry Etnologii Uni¬ wersytetu Łódzkiego. Książkę otwiera znakomity tekst Katarzyny Kaniowskiej poświęcony pamięci jako jednemu z czynników kształtujących wspólnotę. Autorka przedstawia wybrane koncepcje ukazujące różne sposoby i możliwości badania pamięci jako zjawiska społecznego, kulturowego i historycznego. Omówione zostały również relacje między pamięcią grupową i historyczną, jak też np. między pamięcią zbiorową i indywidualną. K. Kaniowska ukazała nowy - rozwijający się dynamicznie od lat 80-ych X X wieku - obszar badań, obejmujących doświadczenia wewnętrzne, pamięć i wyobraźnię. Są one nie tylko przedmiotem zainteresowań badaczy i kategoriami empirycznymi, lecz także ważnym źródłem wiedzy o człowieku. Niezwykle istotna jest przedstawiona przez K. Kaniowską propozycja rozszerzenia i wzboga¬ cenia „antropologicznej debaty o pamięci" (s. 12) o pojęcia 'memorii' i 'postpamięci'. W przeko¬ nujący sposób uzasadniona została konieczność sięgnięcia do tego typu koncepcji, pomocnych w antropologicznych analizach badanego zjawiska. W artykule sformułowane zostały również fundamentalne pytania: „Jak korzystać z warstwy poznawczej, j a k ą jest pamięć?" i „Jakimi meto¬ dami powinniśmy posługiwać się przy badaniu treści i funkcji pamięci?" (s. 19). Na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, kategoria postpamięci. Ma ona bowiem znacze¬ nie nie tylko dla trwałości wspólnoty, znajomości jej przeszłości i tworzenia więzi wspólnotowych, �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA ale też - co chciałabym podkreślić - dla procesu transmisji dziedzictwa kulturowego, którego częścią są ludzkie losy i sposoby doświadczania historycznych wydarzeń. Jak przestroga brzmią słowa: „Brak pamięci oznacza utratę tożsamości" (s. 15). Pobudzają one do głębokiej refleksji nad miejscem i rolą pamięci w kształtowaniu i utrwalaniu poczucia wspólnoty w przypadku narodów, grup etnicznych czy też mniejszości etnicznych i narodowych. Kolejne teksty przenoszą czytelnika w świat różnego typu wspólnot, ukazują podstawy ich istnienia i trwałości, sposoby funkcjonowania. Andrzej Paweł Wejland analizuje np. zjawisko, jakim jest wspólnota świadectw (na przykładzie ruchu Odnowy w Duchu Świętym). W artykule cytowane są liczne przykłady historii niezwykłych uzdrowień. Autor bada te historie, poszukując tego, co dla nich wspólne i tego, co pozwala mówić o ich zróżnicowaniu, wielowymiarowości. Analizie poddany został również specyficzny język opowieści. Zdaniem Autora, można mówić 0 pewnych wzorcach narracyjnych, jak również o „skanonizowanych we wspólnocie sposobach mówienia" (s. 45). W przekonujący sposób ukazana została rola świadectw w tworzeniu wspól¬ noty duchowej, w której najważniejszą rolę odgrywa relacja między Bogiem i człowiekiem; bardzo ważne jest również zakorzenienie we wspólnocie. Świadectwa są częścią biografii tych, którzy doznali uzdrowienia i mówią o związanych z tym doświadczeniach w obecności członków wspólnoty oraz badacza. Innym przykładem wspólnoty religijnej jest Kościół Ewangelicznych Chrześcijan. Wspólno¬ cie tej poświęcony jest tekst Noemi Modnickiej. Autorka skoncentrowała się na funkcjonowaniu wspólnoty, widzianej przez pryzmat udziału jej członków w świętach. Zwróciła jednocześnie uwagę na wspólnotową i więziotwórczą rolę świętowania. W artykule przedstawiono historię Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan. Wyjaśnione zostały również - podstawowe dla przepro¬ wadzonej analizy - terminy: 'wspólnota', 'wspólnota religijna' oraz 'święto'; ukazano ponadto różne możliwości ich rozumienia. Ogromnie ważne są cytowane przez N . Modnicką wypowiedzi członków wspólnoty. Pozwa¬ lają one na określenie charakteru tej szczególnej grupy, ukazanie więzi łączących uczestniczące w niej osoby oraz przedstawienie sposobów doświadczania i przeżywania świąt obchodzonych w Kościele Ewangelicznych Chrześcijan. Cytowane wypowiedzi informują także o znajomości niektórych tradycji i stosunku do nich. Świetnie napisany tekst Grażyny Ewy Karpińskiej, utrzymany w konwencji antropologicznej opowieści, ukazuje wspólnotę, jaką tworzą mieszkańcy czynszowych kamienic. Autorka odwo¬ łuje się do Bachtinowskiej idei chronotopu, znakomicie wykorzystując j ą do opisu funkcjonowa¬ nia wspomnianej wspólnoty. Zdaniem G.E. Karpińskiej, „spotkania sąsiedzkie mają charakter chronotopowy, co znaczny, że czas i przestrzeń mają wpływ na życie sąsiedzkie, można wręcz powiedzieć, że są tego życia organizatorami" (s. 146). W tekście w jednoznaczny sposób ukazano, jak zmienia się charak¬ ter tych spotkań w zależności np. od pory doby i roku, od pogody, a także np. od świątecznego lub powszedniego charakteru dnia. Opisane zostały również miejsca sprzyjające nawiązywaniu 1 podtrzymywaniu kontaktów towarzyskich, ważne dla istnienia sąsiedzkiej wspólnoty. W arty¬ kule przedstawiony też został - na wybranych przykładach - proces wchodzenia w życie sąsiedz¬ kie, włączania we wspólnotę i jej rozrastania się. Wypowiedzi mieszkańców łódzkich kamienic świadczą o tym, że nie wszyscy sąsiedzi są oceniani pozytywnie, zdarzają się bowiem relacje wrogie, uniemożliwiające dobre kontakty. Nie każdy może więc być uznany za członka sąsiedz¬ kiej wspólnoty. G.E. Karpińska zwróciła uwagę na jedną z największych bolączek współczesnego świata, j a k ą jest samotność, atomizacja społeczeństwa, trudności w nawiązywaniu trwałych kontaktów z drugim człowiekiem. Lekarstwem na te problemy może być przynależność do wspólnoty. Wspólnotę mogą tworzyć ludzie, których łączą przeżycia religijne, sąsiedztwo, ale też np. pamięć trudnych doświadczeń lub aktualnie przeżywane problemy (choroba, starość). Wspólnotą opartą na pamięci dramatycznych wydarzeń są np. Sybiracy, osoby, które w latach 1939-1941 zostały deportowane w głąb Związku Radzieckiego, a po wojnie osiadły w Polsce. Ich wspom¬ nienia zainteresowały Aleksandrę Rzepkowską. Ważne są dla niej nie tylko opisy przymusowej �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 269 wędrówki do miejsca przeznaczenia i realiów życia na zesłaniu, ale też np. refleksje towarzyszą¬ ce wspomnieniom, emocje, próby poszukiwania sensu przeżytych wydarzeń, powracanie pamię¬ cią do przeszłości sprzed wywózek. Ułatwia to zrozumienie istoty zmian, dramatyzmu sytuacji i traumatycznego charakteru przeżyć związanych z deportacją. Kolejny, trudny etap, o którym mówią deportowani obejmuje okres przyjazdu do Polski, próby wrośnięcia w nowe środowisko i pozbycia się stygmatu „obcości". Doświadczenia te są niezwy¬ kle bolesne. „Obcymi" byli bowiem Polacy w oczach Polaków. Różnica doświadczeń, odmien¬ ność losów, przybycie z nieznanego, odległego miejsca, zachowywanie milczenia o przeszłości i realiach życia na zesłaniu okazały się poważną przeszkodą w tworzeniu wspólnoty lokalnej, sąsiedzkiej, w nowym miejscu zamieszkania. Rzepkowska ukazuje kontekst, w jakim funkcjonuje interesująca j ą wspólnota, świat ze¬ wnętrzny wobec niej i niełatwe relacje z otoczeniem, w którym przyszło żyć Sybirakom. Zwraca również uwagę na odmienny stosunek do przeszłości i sposobów jej doświadczania, charaktery¬ zujący ludzi młodych i tych, którzy przeżyli deportacje. Wydaje się, że w badanej grupie brakuje obecności postpamięci, o której pisze K. Kaniowska, t j . wartości pamięci o przeszłości, która nie została doświadczona przez kolejne pokolenie. A może owa postpamięć istnieje, jest jednak zjawiskiem marginalnym lub ukrytym? Dla zachowania pamięci przez pokolenia bardzo ważne są wysiłki podejmowane przez poje¬ dyncze osoby i środowiska skupiające ludzi o podobnych doświadczeniach. Przykładem może być Łódzka Rodzina Katyńska. Pisze o niej Sebastian Glica, podejmując próbę analizy tego ro¬ dzaju wspólnoty „przez odkrycie obecnego w niej - jednego z kilku - moderatora «wspólnotowości»" (s. 211). Takim moderatorem są „swoiste historiozofie" członków Rodziny (s. 212). Bardzo dobrze ukazany został proces powstawania, tworzenia się badanej grupy. W przekonują¬ cy sposób wyjaśniono ponadto pojęcie 'wspólnoty', ukazano też relację między historią i pamię¬ cią. Autor podkreślił, że analizowana przez niego wspólnota oparta jest nie tylko na wspólnych doświadczeniach i wspomnieniu o nich. Ważne jest bowiem również pielęgnowanie pamięci np. przez udział w uroczystościach państwowych i religijnych. Jednoczącą rolę odgrywa także wspólne śpiewanie pieśni i udział w modlitwach. Ogromnie ważna jest - podobnie jak w przy¬ padku osób deportowanych w głąb Rosji, o których pisze A . Rzepkowska - refleksja nad cierpie¬ niem, śmiercią, męczeństwem i sensem ofiary. Materiały zgromadzone przez S. Glicę świadczą o tym, że w przypadku Łódzkiej Rodziny Katyńskiej można mówić o zjawisku postpamięci. Widoczna jest troska o zachowanie pamięci o rodzicach i ich doświadczeniach. Czy jednak pa¬ mięć ta przekazywana jest młodszym pokoleniom i utrwalana przez nie? Z dużym zainteresowaniem przeczytałam artykuł Marcina Andrzeja Kafara, będący bardzo osobistym, a jednocześnie opartym na solidnych podstawach metodologicznych, zapisem do¬ świadczenia badawczego. Efektem tego doświadczenia jest nie tylko znakomity tekst ukazujący funkcjonowanie wspólnoty, jaką tworzą pensjonariusze jednego z łódzkich domów pomocy spo¬ łecznej, lecz także przedstawiający - krok po kroku - proces wchodzenia badacza do badanej przez niego wspólnoty (z zachowaniem odrębności ról i pełnionych funkcji). Za bardzo ważny uważam zapis refleksji towarzyszących Autorowi na poszczególnych etapach badań. Dotyka on m.in. tak delikatnych kwestii jak stosunek do drugiego człowieka i postępowanie zgodnie z zasa¬ dami etyki. Mówi też o świadomości antropologicznej i samowiedzy antropologa. Recenzowana praca może być z powodzeniem wykorzystana w badaniach nad różnego typu wspólnotami. Dotyczy ona wprawdzie jednego miasta, znajdziemy tu jednak nie tylko materiały źródłowe zgromadzone na terenie Łodzi, lecz także rozważania teoretyczne, metodologiczne oraz dotyczące rozumienia pewnych pojęć i terminologii; omawiana jest też literatura przedmiotu. Ogromnie ważna jest refleksja nad sposobami prowadzenia badań etnologicznych/antropologicznych dotyczących zjawiska wspólnotowości, poparta doświadczeniami z badań przeprowadzonych przez poszczególnych autorów. Należy podkreślić, że wszystkie teksty składające się na recenzowany tom zostały znako¬ micie przygotowane. Cechuje je przy tym bardzo osobisty, często emocjonalny sposób pisania, z zachowaniem jednak niezbędnego dystansu i właściwych proporcji. �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Wspólnoty przedstawione w poszczególnych artykułach są grupami żywymi, autentycznymi. Poszczególne teksty znakomicie ukazują istotę zjawiska, odpowiadają na pytanie, czym jest okreś¬ lona wspólnota dla jej członków i jakie pełni funkcje. Widać też wyraźnie, jak wielkie jest prag¬ nienie przynależności do tego wspólnotowego świata, pozwalającego na zaspokojenie wielu potrzeb, w tym przede wszystkim - bliskości, zrozumienia, akceptacji, oparcia. Jestem przekonana, że recenzowana praca zainteresuje wiele osób, którym bliskie jest zjawi¬ sko wspólnotowości. Uważam też, że zasługuje ona na umieszczenie na liście lektur, godnych polecenia studentom kierunków humanistycznych. Iwona Kabzińska Adam Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Wstęp Ludwik Stomma, Wydawnic¬ two Pogranicze, Sejny 2005, ss. 294. Badania cyganologiczne w Polsce mają specyficzną historię uwikłaną w nasze narodowe dzie¬ je. Tematyka ta okresowo wzbudzała pewne zainteresowanie. Zdecydowanie odrębną i wyjątkową pozycję zajmuje dorobek Jerzego Ficowskiego. Jednak dopiero wraz z upadkiem poprzedniego systemu, którego konsekwencje stanowią wyzwanie także dla etnologii i antropologii - nastąpił swoisty awans problematyki cygańskiej w rodzimej nauce. Oczywiście, zjawisko to uznać należy za element szerszej orientacji poznawczej, zachodzącej we wszystkich krajach postkomunistycz¬ nej Europy. Charakteryzuje się ona próbami poszerzenia pola badawczego - i to zazwyczaj w sposób żywiołowy - o sfery ideologicznie zakazane w dobie realnego socjalizmu. Istotne zna¬ czenie mają w tej perspektywie badania nad mniejszościami. W Polsce pojawiły się w ostatnich kilkunastu latach znaczące prace etnologów, w tym głównie Lecha Mroza, Andrzeja Mirgi, Adama Bartosza (badaczy, którzy już wcześniej zajmowali się historią i kulturą Romów), a także m.in. Mariana G. Gerlicha, oraz socjologów, zwłaszcza Ewy Nowickiej i Sławomira Łodzińskiego, i historyków: Wacława Długoborskiego oraz Jana Parcera. Do tego dodać należy osiągnięcia młodego pokolenia. Prace te, jak powiedział w lipcu 2004 roku Roman Kwiatkowski (prezes Stowarzyszenia Romów w Polsce) niczym cygańskie tabory towarzyszyły zmianom, jakie wśród nas zachodzą. Szkoda tylko, że tak mało tych książek jest na rynku. Omawiana tu książka Adama Bartosza - autora od dawna zajmującego się problematyką cy¬ gańską - jest wzbogaconą wersją pracy z 1994 roku. Ma identyczny tytuł. Podobnie jak tamta stanowi szczególny przypadek wypowiedzi i opisu konkretnej grupy mniejszościowej. W rezul¬ tacie należy się zgodzić z Ludwikiem Stommą, który napisał w „Przedmowie": „Pod względem informacyjnym, obiektywizmu narracji, wieloaspektowości ujęcia książką «Nie bój się Cygana» spełnia rygory scjentystyczne, nie jest pisana językiem naukowych zaklęć, nie stroni od swady czy anegdoty...". Bartosz, znający od 35 lat środowiska polskich Cyganów wie, iż obok tego, co tradycyjne, pojawiły się wraz z transformacją zupełnie nowe zjawiska. Zarówno te globalne, jak i te lokalne. Nie podejmując z autorem polemiki zwrócić należy uwagę przede wszystkim na rewitalizację tradycyjnej tożsamości cygańskiej, symptomy mobilizacji etnicznej, procesy upodmiotowienia różnych grup, dalej instytucjonalizację wielu ruchów, gwałtowne przemiany kulturowe, procesy asymilacyjne, ale też formowanie się nowej tożsamości wśród polskich Romów. Wydaje się również, że tradycyjny etnocentryzm nabiera w tym wypadku nowego znaczenia. Książka oparta jest na źródłach archiwalnych, studiach literatury, badaniach empirycznych. Autor wykorzystał także swoje kompetencje etnografa-muzealnika Od kilkudziesięciu lat jest on świadkiem, ale też uczestnikiem romskich spotkań; tych codziennych, znamiennych dla typowego dnia powszedniego, ale także dla różnych świąt i zabaw. Autor był też uczestnikiem pozornie zwykłych rozmów, w tym biesiadnych, które odgrywają znaczącą rolę w romskiej tradycji. Bartosz wprowadza czytelnika w świat cygańskiej rzeczywistości, która jest przez niego opisywana i komentowana. Poza prezentacją wielkich procesów i zjawisk, poznajemy również treść cygań¬ skiego życia, kulturę, obyczaje i zwyczaje, pasje i przyzwyczajenia, nawyki, mentalność, tradycyj- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 271 ne zajęcia i próby pozyskiwania nowych kompetencji. Autor wiedzie nas od czasów najdawniej¬ szych do współczesności, od prakolebki Romów w Indiach, aż do czasu transformacji. Wyraźnie jednak widoczna jest w pracy asymetria czasów. Dominuje współczesność, natomiast przeszłość prezentowana jest głównie w tym zakresie, w jakim determinuje teraźniejszość. Jak zawsze doty¬ czy to wieloaspektowego, wykazującego „długie trwanie" spychania Romów na pozycje spo¬ łecznie peryferyjne, czy wręcz ich marginalizacji. Chodzi również o prześladowania Cyganów, 0 ich pogromy, o unicestwianie, o zbiorową zagładę, w tym tzw. zapomniany holocaust. Wprawdzie Bartosz wyraźnie nie podejmuje kwestii transformacji ustrojowej i jej konsekwen¬ cji dla współczesnych Romów to jednak właśnie w tej perspektywie ukazuje ciągłość i zmianę kultury i obyczajowości, specyfikę religijności, a w tym różne formy - użyjmy dawnego określe¬ nia - rodzinnej zwyczajowości, czyli usankcjonowane tradycją zachowania towarzyszące czło¬ wiekowi w perspektywie jego wzrastania biologicznego i społecznego. Okazuje się, że właśnie te sfery podlegają zmianie. Romowie tkwią przy tradycji, przy tym co nazywają romanipen. Przeobrażenia zachodzą. Bartosz pyta zatem: „Dokąd wędrujecie Cyganie?" W nowej rze¬ czywistości społecznej szukają oni przecież swojego miejsca, bo sens utraciły dawne formy kon¬ taktów ze światem zewnętrznym. Ten zaś wymaga postawienia nowych pytań, które zaintereso¬ wani formułują. Dawne zawody okazują się zbyteczne, a brak innych kwalifikacji może pogłębić wśród Cyganów sferę biedy, dalszego jej generowania, wreszcie kształtowania się patologii. Stop¬ niowo część z nich przekracza granice swojego świata. Szukają nowych możliwości i szans. Część dawnej kultury zanika, tradycja muzyczna wzbudza natomiast zainteresowanie nie-Romów. Autor książki doskonale wie, iż Romowie coraz częściej zastanawiają się - prywatnie 1 w sferze publicznej - nad istotą własnej tradycji, nad swoim miejscem w świecie. Jeden z roz¬ działów nosi tytuł „Być Cyganem?" Warto zastanowić się nad tym, co to znaczy tu i teraz? Istnieje realny dylemat i obawa, że bycie członkiem nowoczesnego społeczeństwa, poddanego globaliza¬ cji i presji agresywnych przekazów medialnych, oznacza konieczność porzucenia swojej cygańskości, naruszenia romanipenu. Wielu pyta: Czy wtedy będziemy jeszcze Romami? Czy bycie członkiem nowoczesnego społeczeństwa oznacza konieczność porzucenia cygańskości? Ale jest też problem o fundamentalnym znaczeniu - edukacja. Jak powiada pewien Rom z Czarnej Góry, to klucz do przyszłości. Jednak z nauką szkolną wiążą się pewne negatywne przyzwyczajenia, a więc niechęć do edukacji, brak wzorców, a także bieda rodziców. Są różne eksperymenty, jak choćby tzw. klasy romskie, tak niegdyś propagowane przez księdza Stanisława Opockiego. Bartosz ukazuje te problemy ze znawstwem i przekonaniem, że wszystko się toczy swoim rytmem. Książka jest adresowana, jak można wnosić z tytułu, do nie-Romów, ale też do samych Cyga¬ nów. Stwarza szansę do rozważań nad wzajemnymi autostereotypami i stereotypami. Jest swoistym kompendium wiedzy o wybranych problemach tej mniejszości. Jest wreszcie zbiorem myśli, wąt¬ pliwości i pytań, które autor formułuje. Pozostaje tylko kwestia czy Romowie zadają takie same pytanie, czy inne, a jeśli inne, to jakie? Marian Grzegorz Gerlich Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian. Prolegomena do teologii politycznej dawnych Słowian, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, ss. 542. Artur Kowalik przedstawił imponujących rozmiarów rozprawę poświęconą kosmologii daw¬ nych Słowian. Jak powiada, jego zamierzeniem było syntetyzujące ujęcie całego dostępnego do interpretacji materiału oświetlającego wierzenia Słowian, od różnorakich zapisków w źródłach etnohistorycznych (u najstarszych autorów antycznych, w najwszechstronniejszym w tym zakresie piśmiennictwie Średniowiecza i u świadków archaicznych tradycji wierzeniowych, chłopów na progu ery nowożytnej), przez odkrycia archeologiczne, bogatą dokumentację etnograficzną do rekonstrukcji dokonanych przez językoznawców. Ów ostatni składnik, czyli ustalenia i hipotezy �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA językoznawców, ma dla niego szczególną wartość. Otwarcie deklaruje, że jest zauroczony heraklitejsko-pitagorejską dyrektywą poszukiwania znaczeń w „nazwach rzeczy" (etymologiach, czyli „wywodach prawdy"). Motywy wierzeniowe ujawnione w wyniku drobiazgowego wnikania w dostępne źródła Autor najchętniej umieściłby w najszerszym kontekście, którym jest dla niego „paleoazajatyckie patrimonium", zatem kolebka, czy raczej zaplecze, późniejszych kultur Eura¬ zji. Trzeba powiedzieć, iż rzeczywiście w wielu wypadkach przedstawia takie próby rozszerzenia pola poszukiwań. Wreszcie wypada zauważyć, że istotną rolę w jego dociekaniach odgrywają podpowiedzi zawarte w źródłach pisanych utrwalających wczesne formy wierzeń w kręgu kultu¬ ry greckiej. Użyteczność tych podpowiedzi Autor wyjaśnia krótko i dobitnie: przecież Pitagoras i Heraklit byli bliżsi „paleoazjatyckiemu patrimonium", niż np. średniowieczni kronikarze. Nie da się w kilku słowach streścić tej odważnej i samodzielnej próby zrekonstruowania modelu kosmologicznego w wierzeniach Słowian. Autor przede wszystkim skupia uwagę na pro¬ cesach kosmologicznych, rozszerzaniu się i porządkowaniu kosmosu, wyłonionego z zarodni prawód (książkę otwiera rozdział o „generatywnym centrum", którym miała być mityczna wyspa Bujan). Wyraźnie zafascynowany heraklitejsko-pitagorejską heremeneutyką, w której odbijają się, jego zdaniem, uniwersalne intuicje człowieka kultur archaicznych, kiedy stara się streścić swoje wywody, mówi o pierwotnej monadzie, wyłaniającej się z chaotycznego, wirtualnego prze¬ stworu, ulegającej wewnętrznej polaryzacji i dalszym zróżnicowaniom w procesie kwadruplikacji, tworzącym horyzontalną strukturę tetragonalną, a następnie ekspansywnej multiplikacji (s. 489). Teoretyczny szkielet konstrukcji interpretacyjnej Autor obudowuje bogatą faktografią i uprawdopodabnia szczegółowymi analizami. Najistotniejsze jest jednak to, że owa teoretyczna konstrukcja pozwala mu rozważyć węzłowe problemy wizji świata dawnych Słowian. Przedsta¬ wia zatem własne koncepcje interpretacyjne dotyczące hierarchii panteonu i kompetencji bóstw oraz rekonstruuje odwzorowania kosmologicznej symboliki w rytuałach kalendarzowych (wizja czasu) i w strukturach miejsca świętego (wizja przestrzeni). Istotną cechą tej książki są bardzo wnikliwie analizy różnych szczegółowych zagadnień, Autor zawsze stara się zebrać i skojarzyć ze sobą jak najwięcej informacji z różnorodnych źródeł. Dzięki temu wielostronnemu oświetlaniu pro¬ blemów formułuje często nowatorskie hipotezy, np. próbuje znaleźć odwzorowanie czaso-przestrzennego modelu świata na archaicznej „mapie" nieba Słowian. Odważnie wkraczając w nowe domeny badań, jak właśnie archeoastronomia, musi oczywiście spodziewać się głosów krytyki, ale uznać to należy za zaletę tej książki. Kowalik stawia hipotezy interesujące i tak udokumento¬ wane, że warto wdać się z nim w dyskusję. Jarosław Kolczyński �N A J N O W S Z E W Y D A W N I C T W A I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN MONOGRAFIE: Archeologia w teorii i w praktyce [red. A . Buko, P. Urbańczyk]. Warszawa 2000, ss. 660, ryciny. B. B a l c e r . Ćmielów - Krzemionki - Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami krzemienia. Warszawa 2002, ss. 191, ryciny. A. B u k o , Początki Sandomierza. Warszawa 1998, ss. 144, ryciny. Z. B u k o w s k i , Znaleziska bursztynu w zespołach z epoki brązu i z wczesnej epoki żelaza z dorzecza Odry oraz Wisły [w druku]. Centrum i zaplecze we wczesnośredniowiecznej Europie Środkowej [red. S. Moździoch]. Wro­ cław 1999, ss. 285, ryciny. Civitas et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej [w druku]. Człowiek, sacrum, środowisko. Miejsca kultu we wczesnym średniowieczu [red. S. Moździoch]. Wrocław 2000, ss. 283, ryciny. G. D o m a ń s k i , Ślęża w pradziejach i średniowieczu. Wrocław 2002, ss. 176, ryciny. M . D u l i n i c z , Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa 2001, ss. 323, ryciny, mapy. Europe around the Year 1000 [red. P. Urbańczyk]. Warszawa 2001, ss. 488, ryciny. S. K a d r o w , U progu nowej epoki. Gospodarka i społeczeństwo wczesnego okresu epoki brązu w Europie Środkowej. Kraków 2001, ss. 313, ryciny. M . K o b u s i e w i c z , Ludy łowiecko-zbierackie północno-zachodniej Polski. Poznań 1999, ss. 255, ryciny, mapy. Z. K o b y l i ń s k i , Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego. Warszawa 2001, ss. 295, ryciny. J. K o p a c z , Początki epoki brązu w strefie karpackiej w świetle materiałów kamiennych. Kraków 2001, ss. 207, tablice. J. K r u k , S. M i l i s a u s k a s , Rozkwit i upadek społeczeństw rolniczych neolitu. Kraków 1999, ss. 403, ryciny. The Neighbours of Poland in the 10th Century [red. P. Urbańczyk]. Warszawa 2000, ss. 204, ryciny, mapy. Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce. Cz. I : Od średniowiecza do wieku XVIII [red. M . Dąbrowska, A. Klonder]. Warszawa 2002, ss. 324, ryciny. Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie Zjazdu Gnieźnieńskiego [red. A . Buko, Z. Swiechowski], Warszawa 2000, ss. 374, ryciny. Quo vadis archaeologia? Whither European archaeology in the 21st century? Proceedings of the European Science Foundation Exploratory Workshop, Mądralin near Warsaw, 12-13 Octo­ ber 2001 [red. Z. Kobyliński]. Warsaw 2001, ss. 208, ryciny. M . R ę b k o w s k i , Pierwsze lokacje miast w księstwie zachodniopomorskim. Przemiany prze­ strzenne i kulturowe. Kołobrzeg 2001, ss. 261, ryciny. BIBLIOTEKA ETNOGRAFII POLSKIEJ [pod redakcją Jolanty Kowalskiej] Nr 53, K. H e r m a n o w i c z - N o w a k , Strój górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno-kulturowe. Warszawa 1997, ss. 131 + 36 rycin. Nr 54, I . K a b z i ń s k a , Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi. Warszawa 1999, ss. 208. Nr 55, Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi [red. D. Tylkowa]. Kraków 2000, ss. 458. Nr 56, D. D e m s k i , Ludowy hinduizm peryferyjnych ludów Indii. Pasterze Rabari pogranicza z Pakistanem [w druku]. Nr 57, R. T o m i c k i , Aztecka kultura dworska [w druku]. STRONA INTERNETOWA INSTYTUTU (INFORMACJE O BADANIACH, BIBLIOTEKA, KSIĘGARNIA): www.archaeology.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fe099f4c3c55236c9e0eb33800e2c47.pdf 4caefda4222e0351f6866c6cb852f047 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2666 Title A name given to the resource Dama z Elche / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.73-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grzybkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tomasz Grygiel • ZWYCIĘSTWO SZTUKI N A D CZASEM? S. Ossowski, U podstaw estetyki. W y d . E Warszawa 1933. Wyd. 1 8 1 9 2 1 • D A M A Z ELCHE Szerszego przeglądu spornych dziś stanowisk wobec istoty czasu 11, Warszawa 1958, za którym cyt. s. 267 n n . , 271-279: życie dostarczają: - R Coveney, R. Highfield, Strzałka czasu. Jak roz­ chwilą. Pojęcie to wiązało się z ujmowaniem czasu przez autora wiązać największą niekiedy w aspekcie świadomości „wiecznego teraz": B. Wójcik - Poznań 1997, s. 72 n n . , 261 n n ; R Davies, Czas, -Kartowicz, Czas w ujęciu Stanisława Ossowskiego [w:] Czas..., rewołucja Einsteina. Przekład L. Kallas, Warszawa 2002, s. 219 n n . s. 95-96 W odniesieniu do mechaniki kwantowej i jej mikroświata pod­ Ibidem, s. 272-273. Myślenie przyszłościowe trafnie również nosi się nawet dyskusyjną tezę o zatrzymywaniu czasu „gdy cią­ tajemnicę nauki. Przekład P. Amsterdamski, niedokończona charakteryzuje, ujmujący fenomenologicznie zjawisko czasu gle obserwujemy dany układ kwantowy": W. Itano, D. Heinzen, R. Ingraden, dostrzegający wszakże możność przeciwstawiania J. Bollinger, Quantum Zeno effect, „Physical Review", vol. A 4 1 , się sile jego upływu nie w konsumpcji sztuki, a nawet w jej 1990, nr 5, s. 2295-2300. Zob. też relacje między czasem i en­ tworzeniu, jako surogacie nieprzemijalności, lecz we wzro­ tropią w świetle adogmatycznie wyjaśnianej I I zasady termody­ ście podmiotowości jednosrki pielęgnującej w sobie „ślady by­ namiki: H . Korpikiewicz, Koncepcja wzrostu entropii a rozwój tu niepodległego czasowi - przemijaniu": tenże, Książeczka świata. U A M Poznań. „Filozofia i Logika", nr 79, Poznań 1999, i czas, s. 62-64, s. 31-40, czy rotacyjny model kosmologiczny K. F. Gódla, do­ 67. Filozoficzne treści problematyki czasu omawia w szerokim puszczający przez reinterpretację równań polowych Einsteina, o człowieku, 2 0 Teresa Grzybkowska Kraków 1998, rozdz. Człowiek ujęciu: P. J. Zwart, About Time. A Philosophical Inquiry into the potencjalną możność podróży w przeszłość: K. F. Godeł, A n Origin and Nature of Time, Amsderdam 1976, Por. też G . J. example of new type of cosmological solutions of Einstein's field equ­ Whitrow, o.c. ations of gravitation [w:] Collected Works. Edited by S. Feferman. Zob. też: В. Dziemidok, Teoria..., s. 75-78, gdzie też o reakcjach Vol. I I , New York-Oxford 1990, s. 190-198; S. W. Hawking In­ na koncepcję Ossowskiego. troductory note... (Cosmic rotation and „objective" time) [w:] ibi­ Ilość miar tych jest zaś we wszechświecie nieskończona: J. Czer­ dem. Vol. I l l , New York-Oxford 1995, s. 262-264. Aspekt przy­ szłościowy zagadnienia w oparciu o przesłanki współczesnej ko­ ny, W. Zipper, Podstaury filozofii fizyki. „Prace Naukowe Uniwer­ sytetu Śląskiego w Katowicach", nr 1716, Katowice 1998, s. 15 smologii: I . Nowikow, Rzeka czasu. Czarne dziury, białe dziury n . Zob. też: E. Klein, Czas. Przekład M . Jarosiewicz, Katowice i podróże w czasie, Warszawa 1998, s. 238-265. Zob. też: P. Davies, o.c. s. 263-281 1999, s. 35, 40 n . i aneks: Elastyczna czas teorii względności, s. 109-112 Każda rzecz ma więc dla mnie podwójne trwanie i w czasie i kiedy czasu już nie będzie Czesław Miłosz M TERESA uzeum A r c h e o l o g i c z n e - M u s e o A r q u e o l o g i - Dama z Elche co N a c i o n a l , położone blisko Plaża de C o l o n , pomieszczone zostało w wielkim GRZYBKOWSKA budynku w z n i e s i o n y m w l a t a c h 1866-1892 z f u n d a c j i królowej Izabelli I I . D o m u z e u m przylega równie o g r o m n a B i ­ niezbyt wyraziste k o n t u r y zwierząt nabierają cielesności b l i o t e k a N a r o d o w a . Zgodnie z ówczesnymi g u s t a m i dzięki barwnej ochrze i czerwieni ( i l . 1). M i m o świado­ obie b u d o w l e m a j ą c h a r a k t e r świątynny i już samym zestawieniem przypominają ateński A k r o p o l mości, że nie znajdujemy się w leśnym d z i k i m ostępie, łączący naturalnym galerię obrazów z biblioteką. miejscu prawdziwej groty, wspaniałej majestatycznej lecz c e n t r u m stolicy ogromnego niegdyś Jednak z a n i m znajdziemy się we wnętrzu m u z e u m , i m p e r i u m , m r o k t u panujący daje głębokie poczucie ob­ wstąpimy do podziemnej groty A l t a m i r a , wiernej k o p i i cowania z jedną z tajemnic archaicznego k u l t u płodno­ tej, jaka znajduje się w odległych górach k a n t a b r y j - ści i życia. Łania d o m i n u j e w tej przestrzeni, symbolizu­ skich. I t u o d razu czeka nas tajemnica, jaka łączy się za­ j ą c pierwiastek żeński w świecie przyrody. wsze z w i e l k i m i dziełami sztuki. Okazuje się, że człowiek Jaskinię sprzed tysięcy lat, którego nazywamy p i e r w o t n y m p o ­ trafił osiągnąć w malarstwie finezję, ekspresję, syntezę. Jaskinia w Altamirze liczy 18 metrów odkryła p r z y p a d k o w o mała dziewczynka M a r i a de Sautuola w r o k u 1879. D z i e c k o , bawiąc się, nagle wpadło do g r o t y blisko S a n t i l l a n a d e l M a r , na długości Wybrzeżu K a n t a b r y j s k i m . Początkowo malowidła w y ­ i 9 metrów szerokości, przy wysokości około 2 metrów. dawały się t a k niezwykłe, że zastanawiano się n a d i c h Ponieważ malowidła bizonów i k o n i znajdują się na jej sklepieniu, została rozstawiona j a k o Kaplica S^kstyńska Prehistorii. Malowidło powstało 12-10 tysięcy lat przed naszą erą. Jego bohaterką jest prawie 12-metrowa łania, * Tekst t e n jest f r a g m e n t e m przygotowanej przez autorkę p o d nią kłębi się tłum bizonów skaczących lub leżących. książki o jej podróży d o H i s z p a n i i , A z j i Mniejszej i n a Sycy­ Kiedy z bliska oglądamy te prehistoryczne gody, czarne, lię. Książka ta nosi tytuł Podróże tajemne. 73 �Teresa Grjybkowska • DAMA Z ELCHE autentycznością. O d tego czasu badania uczonych D e chelette, M a t c e l l i n o de Santuola, markiza de C a r r a l ba, wreszcie księdza Breuil, uczyniły z tej małej groty pierwsze dzieło dające początek dziejom sztuki wyła­ niającej się z otchłani czasu. D o dziś jednak nie znale­ ziono odpowiedzi na pytania dotyczące powodów po­ wstania tego artystycznego czynu; obyczajów, k u l t u , magii ludzi, któtzy je stworzyli. Zdumiewa talent obsetwacyjny twórców A l t a m i r y . Artyści ci potrafili uchwycić rozpęd skaczącego byka i ukazać w pełnym r u c h u , rozciągnięte w biegu ciało zwierzęcia. Malowidła w A l t a m i t z e można porównać z t y m i , jakie w t y m czasie powstawały w A f r y c e i we Francji w grocie Lascaux. Chłód wnęttza groty kontrastuje z gorącym powie­ trzem upalnego dnia, ale te patę kroków dzielących Altamirę o d m o n u m e n t a l n y c h schodów zdobionych żeliwnymi sfinksami ( i l . 2) wprowadzającymi do m u ­ zeum to prawdziwy szok spowodowany wejściem do swoistej kapsuły czasu, przenoszącej k i l k a tysięcy lat bliżej naszych czasów, bliżej naszej rzeczywistości. Oślepiająca jasność słonecznego dnia już w h a l l u sa­ mego M u z e u m ustępuje miejsca półmrokowi i chłodo­ w i przyjaznemu myślom. M a d r y c k i e M u z e u m Archeologiczne zawiera obrazy najwspanialszych dzieł sztuki, jakie zrodziły się na t y m półwyspie, oddzielonym o d Europy masywem Pirene­ jów, ale o t w a r t y m na Morze Śródziemne, skąd przypły­ w a l i Fenicjanie, Kartagińczycy, Grecy, Rzymianie, W i zygoci, wreszcie M a u r o w i e — zdobywcy, kupcy, dalecy poszukiwacze n o w y c h ziem, bogactwa i przygód. M o ­ żemy więc oglądać dzieła pochodzące z Egiptu, Grecji, E t r u r i i , Rzymu, także średniowieczny Skarb Guarraza, będący zbiorem złotych w o t y w n y c h k o r o n wizygock i c h , odnaleziony blisko Toledo, ceramikę islamską o d ­ krytą w M e d i n a A z Zahata, w pałacu blisko Kotdoby. A l e jest t u dzieło najbardziej tajemnicze i magne­ tyczne, o którym wiedziałam i dla którego zobaczenia podjęłam hiszpańską podróż, myśl o n i m przejmowała m n i e pewnego rodzaju trwogą, jak przed spotkaniem z kimś bardzo ważnym, a nieznanym. W głębi m u ­ zeum, pośrodku wielkiej sali, tak że wchodząc podąża się k u n i e m u , w osobnej gablocie oświetlonej p u n k t o ­ w y m światłem stoi wyrzeźbiony w k a m i e n i u wizerunek kobiety nazwanej D a m ą z Elche ( i l . 3 ) . Otacza ją szczególna aura majestatu zmuszająca przybysza do zwolnienia k r o k u , zattzymania się, c h o ć ­ by na chwilę, by oddać jej hołd. K i m była D a m a z El­ che? Czy jest to p o r t r e t idealny, czy też wizerunek nie­ i l . 1. Malowidło na stropie w grocie w A l t a m i r z e . znanej n a m władczyni lub kapłanki? O d pierwszej Kopia w M u z e u m Archeologicznym w Madrycie. c h w i l i , kiedy ją o d k r y t o , wzbudzała zachwyt nadal 12-10 tysięcy lat przed naszą erą. Strop w tej grocie trwający. W m a 18 metrów długości i 9 metrów szerokości stulecie jej odnalezienia w 1997 w paryskim G r a n d Palais zorganizowano wystawę roku Les Iberes. To niezwykle dzieło sztuki stało się znów p o w o ­ i l . 2. Sfinks u wejścia d o M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Madrycie dem do refleksji i rozważań nad sztuką iberyjską. Wciąż panuje niepewność co do istoty tej sztuki. i l . 3. D a m a z Elche, wapień p o l i c h r o m o w a n y , c m wysokości. Pod nazwą Iberowie kryją się rozmaite p l e m i o n a . Pół- Muzeum Archeologiczne w Madrycie 74 �Teresa Grzybkowska * D A M A Z ELCHE wysep Iberyjski był o t w a r t y na Morze Śródziemne, E u ­ ropę i Afrykę - mieszały się t u wpływy różnych kultur, a to u t r u d n i a jednoznaczną definicję. O Ibetach za­ chowały się sprzeczne wiadomości przekazane przez H e r o d o t a , Tukidydesa, Strabona, wynikające ze złożo­ ności i c h kultury. Dotychczas nie udało się odczytać i c h pisma, W i l h e l m H u m b o l d t w 1821 t o k u uważał, że Iberowie to Baskowie, a n i e m i e c k i filozof H u b n e r sta­ rał się zebrać zachowane napisy w dziele Monumenta Lingve de Iberica. Przez długi czas Iberia była pomijana przez archeologów, których bardziej pociągały Grecja i Bliski Wschód. D o p i e r o wielkie międzynarodowe w y ­ stawy w 1873 r o k u w W i e d n i u i w 1878 w Paryżu o d ­ słoniły tajemnicze piękno sztuki iberyjskiej. W Paryżu pokazano wówczas odlewy rzeźb o d k r y t y c h w 1860 ro­ ku w miejscowości C e r r o de los Santo ( A l b a c e t e ) . A l e ich autentyczność podważono. D o p i e r o L e o n Heuzy, konserwator sztuki orientalnej z L u w r u , po podróży do M a d r y t u wskazał, które z tych rzeźb były prawdziwe, a które fałszywe. W latach 1880-1890 dwóch młodych archeologów francuskich, członków szkoły archeolo­ gicznej w A t e n a c h Ecole d'Athenes - Artur Engel i Pierre Paris - penetrowało Hiszpanię, badania trwa­ ły długo. D o p i e r o w 1982 r o k u wykopaliska z Cerro de los Santos, Osuną i A l m e d i n i l l a wystawiono w m u ­ zeum a Sainr-Germain-en-Laye. Czerpiąc z Fenicji, Kartaginy, Grecji i Etrurii, Ibero­ wie wytworzyli fascynującą sztukę. Łączyli cywilizację preindoeuropejską z indoeuropejską, szczególnie celtyc­ ką. W A n d a l u z j i istniały kolonie greckie i fenickie. Ibe­ rowie i Celtowie byli ludem walecznym mieli, świetną broń, wśród niej oryginalne miecze z zakrzywioną głow­ nią zwane falcata, której strasznie bali się Rzymianie. D o kształtowania rzeźby używali kamienia, brązu, cera­ m i k i . Orientalizujący styl rzeźb powstawał zwłaszcza w Andaluzji, wytwarzano t a m też ceramikę zwaną wła­ śnie „orientalizująca" ( i l . 4-5). Zachowane przedmioty pochodzą od V I I I - I w. p.n.e. N a wspomnianej wystawie paryskiej można było oglądać kamienną tzeźbę lwa ze zbiorów prywatnych datowaną na V w. p.n.e. ( i l . 6 ) . Z M u z e u m N a c i o n a l d ' A r t de Catalunya w Barcelonie i l . 4. Waza ceramiczna o d e k o r a c j i orientalizującej zaś pochodzi niewielkie terakotowe naczynie na perfu­ odnaleziona w C a r m o n a , S e w i l l i , 6 5 0 - 5 5 0 p.n.e. my, w kształcie głowy. Istniały też tego typu naczynia 49 x 75 c m . M a i r i e de C a r m o n a wykonane z btązu, jak te z końca V I w. p.n.e. wykopa­ i l . 5. C e r a m i c z n a waza z m o t y w e m ptaków, odnaleziona ne w Albacete. Rzeźbiona głowa pięknego wojownika w C a r r a l de Saus, M a g e n t e ,Valencia, I I I - I I w. p.n.e., z pierwszej połowy V w. p.n.e. z M u s e u m w Jaen ( i l . 7) 12 x 13,4 c m , M u s e u m Prehistoryczne, D o m i n g o F l e t c h e r nosi wyraźne znamiona orientalne. W tymże muzeum w Walencji znajduje się fragment innej tzeźby - w o j o w n i k w zbroi prowadzi konia za uzdę ( i l . 8 ) . Fragment innego reliefu i l . 6. Lew, A n d a l u z j a , 5 0 0 - 4 3 0 p.n.e., piaskowiec, z I w. p.n.e. z M u z e u m Archeologicznego w Madrycie 75 x 132 c m , k o l e k c j a p r y w a t n a ukazuje młodzieńca dmącego w róg (ił. 9). Wszystko to i l . 10. Fragmenty d i a d e m u z V I I - V I w. p.n.e. znalezione są ułomki d a w n y c h c a ł o ś c i , jednak i c h wysoka klasa ar­ w Sanlucar de Barrameda, Evora,16,3 x 7,7 c m . M u z e u m tystyczna i zawarty w tych głowach i torsach niebywały A r c h e o l o g i c z n e w S e v i l l i oraz k o l c z y k i znalezione w La wdzięk, elegancja każą myśleć o tajemniczych arty­ C o n d o m i n a V i l l e n o A l c a n t e V I - V w. p.n.e. średnica 3,8 c m , stach, których nazwisk i losów nigdy nie poznamy. A l e M u s e u m A r c h e o l o g i c z n e Jose M a r i a Soler w V i l l e n a . D r u g i kolczyk znaleziony w Castillarejo de Penarroja, V i l l a r d e l popiersie kobiety zwanej D a m ą z Elche przewyższa A r z o b i s p o , W a l e n c j a , V I I - V I w. p.n.e., złoto, 4,5 c m wszystko swoją urodą, majestatem i nie ma żadnych o d - V w. p.n.e., M u z e u m Prehistoryczne w W a l e n c j i 75 �Teresa Grzybkowska * DAMA Z ELCHE niesień. O d k r y t a została w końcu X X wieku i prawie stycznych k u l . Wzdłuż policzków zwisają sznury za­ natychmiast wywieziona do Paryża, stolicy ówczesnego kończone m o t y w e m przypominającym n i to amfory, n i świata. pazury lwa. D a m ę okrywa szeroki płaszcz, silnie roz­ chylony na piersi. Pod płaszczem głęboko wycięta p o d 11 sierpnia 1897 r o k u na święto Wniebowzięcia do przybył Pierre szyją t u n i k a . Szyję zdobią trzy rzędy grubych, plastycz­ Paris, by zobaczyć rzeźbę niezwykłej piękności, tydzień nie wyrzeźbionych łańcuchów d e k o r o w a n y c h zwisają­ wcześniej odkrytą w wiosce A l c u i d a (blisko Elche) c y m i małymi a m f o r k a m i . K l e j n o t y te, przypominające w posiadłości d o k t o r a C a m p e l l o , na terenach dawnej nieco złote ozdoby z V I - V w . p.n.e. z muzeów archeolo­ k o l o n i i rzymskiej. Hiszpanie nazwali j ą Królową M a u ­ gicznych w Sewilli i W a l e n c j i (ił. 10), stanowią opra­ retańską. Egzotyczność stroju i dekoracji głowy zdu­ wę dla wspaniałej, ponadczasowej twarzy o m o c n o za­ miała archeologa. Tego samego wieczoru 11 sierpnia znaczonych Paris wysłał fotografię do L u w r u . Z pomocą bankierów zgrabnym w y d a t n y m nosie, ustach nieco Salomona i N o e l Bardac zakupiono rzeźbę do tego trycznych, jakby nagle zatrzymanych w poruszeniu, m u z e u m za sumę 4 tysięcy franków. Operacja ta prze­ w trakcie wypowiadania życzenia lub zaklęcia. Elche jako reporter pisma Illustration, łukach brwi, oczach l e k k o skośnych, niesyme­ biegła szybko przy niezadowoleniu Niemców i A n g l i ­ Ta olśniewająca postać dzięki doskonałości formy ków. W t y m czasie bogate państwa, opłacające bada­ wytwarza psychiczną więź z patrzącym. D w a tysiące nia archeologiczne, czyhały tylko, by wyrwać dzieła sześćset lat, które nas o d niej dzieli, wydaje się nie­ sztuki z rąk b i e d n y c h narodów, t a k i c h jak wówczas istotne, bez znaczenia wobec f a k t u głębokiego porozu­ Hiszpanie. W t y m klimacie międzynarodowej k o n k u ­ mienia z tą kobietą symbolizującą, jak łania z groty rencji Pierre Paris utworzył w Bordeaux Ecole des hau- w A l t a m i r z e , wieczną kobiecość. N i e ulega wątpliwo­ przekształconą później w presti­ ści, że stoimy przed bóstwem nieustająco żywego m i t u żową Casa de Valaztjuez- U c z e n i t a m s k u p i e n i prowa­ ponadczasowej kobiecości, realizującym się w wiecznej tes etudes hispaniąues, dzili wiele wykopalisk, w y d a w a n o też fachowe p u b l i ­ teraźniejszości. Ta rzeźba opowiadająca czasy dawne kacje. W 1914 r o k u powstała instytucja Service des an- jest jak u t r w a l o n a w k a m i e n i u sentencja Tablicy tiquites espagnoles. Ta służba wzbogaciła o wiele dzieł Szmaragdowej. To co jest niżej, jest jak to, co jest muzea Hiszpanii. N o t a b e n e w Luwrze D a m a nie zna­ a to co jest wyżej, jest jak to, co jest niżej, dla lazła szczególnie wyeksponowanego miejsca, ginęła cia cudów jednej rzeczy- w natłoku i n n y c h rzeźb. wyżej, przeniknię­ Rzeźba ukazuje kobietę-bóstwo w c e r e m o n i a l n y m W czasie I I w o j n y światowej, w sytuacji międzyna­ stroju. Wspaniała biżuteria, majestat jej pięknej, d u m ­ r o d o w y c h napięć, generał Petain oddał D a m ę z Elche nej twarzy zapowiada patos i archaizm hieratycznego generałowi Franco. Jako embłematyczną figurę tajem­ ceremoniału d w o r u toledańskiego i madryckiego kró­ niczych Iberów rzeźbę przekazazano Prado, a p o t e m lów hiszpańskich czasów nowożytnych - Karola V i je­ przeniesiono do M u z e u m Archeologicznego w M a d r y ­ go syna Filipa I I . Spokojna twarz D a m y wyraża suro­ cie, gdzie pozostaje do dziś. Z n a m y dokładnie dzień wość, ale też ponadczasową moc wiecznej kobiecości. p o w r o t u D a m y do Hiszpanii. Stało się to w niedzielę D a m a z Elche ukrywa tajemnicę nieprzemijającej mło­ 9 lutego 1941 r o k u . K a r o l Estreicher w swoich Dzien­ dości będącej a t r y b u t e m bogini. N i e można oderwać na stronie 314 zanotował oczu o d tej jednej z najpiękniejszych twarzy kobiecych nikach wypadków 1939-1945 pod datą 11 listopada: „Słynna D a m a z Elche (moje świata, jakie przekazała n a m sztuka. O b o k egipskiej wrażenie, że jest to rzeźba jońska, a nie iberyjska) zo­ Nefretete, królowej Hatszepust, U t y z fasady katadry stała zwrócona z L u w r u Hiszpanii i przyjechała przed­ w N a u m b u r g u , pięknych M a d o n n , M o n a Lizy i prze­ wczoraj do Prado, gdzie będzie wystawiana. N i e wia­ pięknej C e c y l i i Gałerani zwanej D a m ą z gronostajem d o m o dlaczego ta rewindykacja ma miejsce. Czy to z M u z e u m Czartoryskich w K r a k o w i e , stoi D a m a z El­ N i e m c y Francuzów zmusili, czy Francuzi postępują tak che, a jednak różni się o d t y c h wszystkich z n a k o m i ­ dobrowolnie?" - pytał polski historyk sztuki, jednak t y c h kobiet bezwzględną dumą bóstwa, jej surowa uro­ w jego w s p o m n i e n i a c h nie ma już słowa o D a m i e . N i e da nie wykazuje najmniejszego śladu k o k i e t e r i i . Może w i a d o m o , czy Estreicher złożył jej wizytę. Zapewne to też brak p o l i c h r o m i i rzeźby przydaje Hiszpance maje­ uczynił, b o w i e m należał do tego rodzaju ludzi, którzy statu. Zachowały się tylko ślady farby na ozdobach w t r u d n y c h i niebezpiecznych m o m e n t a c h życia zwra­ i czerwieni na ustach. Ta kobieta stała się dla m n i e cali się właśnie ku sztuce, w niej szukali wsparcia symbolem całego tajemniczego k r a j u . Wszystko i n n e i znajdowali radę. łączy się z jej postacią. Wspomniane w i z e r u n k i kobiet można bardziej lub mniej związać z jakąś szkołą arty­ K i m była ta kobieta, boginią czy i d e a l n y m wizerun­ styczną. A l e wizerunek niezwykłej D a m y z Elche po­ k i e m władczyni Posągiem k u l t o w y m czy urną f u n e r a l 7 zostanie na zawsze anonimowy, będąc esencją pełnego ną? Piękną spokojem twarz zamknięto w ramy nieby­ spokoju bóstwa królewskiej kobiecości. wałej złotej zapewne biżuterii, najbardziej wyraziste są dwa koła w i e l k i c h zausznic o formie zbliżonej do amo­ nitów. Ciężką ozdobę podtrzymuje szeroka, wielowar­ stwowa przepaska na czole, zdobiona m o t y w e m pla­ 76 �Tcresu Grzybkowska • DAMA Z ELCHE Kadzielnica, Camarles, Tarragone, I V w. p.n.e. różowa g l i n k a , 16,1 c m . M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e . Barcelona Kadzielnica z brązu. L a Q u e j d a San Pedro, A l b a c e t e , к. V I w. p.n.e., 25,7 c m wysokości, M u z e u m w A l b a c e t e 8. Jeździec prowadzący k o n i a , C a r r i l a Blanco, Porcuna, Jaen, V w. p.n.e. wapień, 9 0 x 105 x 4 0 c m . M u z e u m w Jaen 7. G ł o w a młodego w o j o w n i k a , C a r r i l l o B l a n c o , Porcuna, Jaen. l.poł. V w. p.n.e., wapień, 37 x 20 x 24 c m , M u s e u m w Jaen 9. Młodzieniec d m ą c y w róg , O s u n ą , Sewilla, I w. p.n.e. wapień, J08 x 56 x 3 1 c m , M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e w M a d r y c i e 77 �Barbara Czarniawską • O ZAPOTRZEBOWANIU N A SYMETRYCZNĄ Peter B r e u g h e l starszy, Przysłowia flamandzkie, 1559, 78 ETNOLOGIĘ B e r l i n , Deutsches M u s e u m � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e260532a4c7765b0fc009ce1b157d85.pdf 046fd6e68864001320f3587c62450aab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2862 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2667 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (2). Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z. 1-2, s. 87-93 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E J E R Z Y S. D WASILEWSKI o K o r e i chciałem p o j e c h a ć o d zawsze. Jeszcze w czasach ekspedycji mongolskiej próbowałem namówić prowadzącego ją profesora W i t o l d a Etnolog w podróży Dynowskiego, żeby postarał się w P A N - i e o zgodę na t a k i wypad. N i e myślałem oczywiście o badaniu sza­ m a n i z m u w K o r e i Południowej - trwał t a m długoletni Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie stan wyjątkowy, kraj był zamknięty dla przybyszów z Europy W s c h o d n i e j , a i stąd n i k o g o t a m nie puszcza­ n o . W o w y m czasie szamanizm był zresztą praktycznie zdelegalizowany także i w tej niekomunistycznej części półwyspu - ale o t y m dowiedziałem się dopiero póź­ niej. Marzyć można było co najwyżej o badaniach w K o r e i Północnej - i t y l k o marzyć. Fascynowało m n i e wizualna mitologia systemu, sa­ kralny język k o m u n i z m u , dopracowany jeszcze lepiej glądowa ilustracja tez Michaiła H e l l e r a czy V i c t o r a od radzieckiego. Z telewizji znałem kimirsenowską pro­ Klemperera na t e m a t języka t o t a l i t a r n e j propagandy - pagandę, p o d względem f o r m a l n y m najbogatszą w ca­ upodobanie do kliszowych epitetów, wiecznych i nie­ łym obozie. Te zbiorowe pierwszomajowe żywe obrazy zmiennych. Z rzadka trafiał się h u m o r bezproblemowy a nieza­ na stadionach, gdzie setki ludzi na m u r a w i e z elektro­ niczną precyzją układało się w hasła i przedstawiało mierzony - efekt uboczny pracy niewprawnego amba- sceny powszechnego szczęścia. A tysiące t y c h na ław­ sadzkiego kach stadionu, wytresowanych na automaty, w ciągu z podpisem „Wszyscy lubią kąpać sobie l a t e m w m o r z u " tłumacza, n p . zdjęcie tłumów na plaży ułamka sekundy zmieniały kolorowe paletki, tak by po (którą to formę gramatyczną wprowadziliśmy z przyja­ scenach kwitnącej i n d u s t r i i pokazać dzieci grające ciółmi do codziennego użytku). Zmagałem się z niepo- w piłkę, przy czym obraz tej piłki, stworzony na mgnie­ jętością, a jednocześnie pękałem ze śmiechu. nie oka z paletek, przelatywał z jednego końca trybuny na drugi. Trernendum et fascinans, Wszystko t o czyniło z K o r e i kraj niezwykle pociąga­ przerażające i i m p o ­ jący- nujące, bardzo straszne, a zarazem trochę śmieszne. 2. Oglądając propagandowe zdjęcia w gablocie przed ambasadą K R L D (wtedy jeszcze w A l e j a c h Ujazdow­ skich, w pałacyku O s t r o w s k i c h ) , przeżywałem euforię Liczyłem na związek emocjonalny profesora z Dale­ poznawczą, bo pasowało to jak ulał do religioznaw­ k i m Wschodem, datujący się o d czasów młodości w ro­ czych k o n c e p c j i Eliadego. O t o obrazki z M a n g y e o n g - syjskim jeszcze wtedy H a r b i n i e (uczucie to wykorzystał dae - przemienionej w niemożliwie wyidealizowany wcześniej Jacek Olędzki, namawiając go na zorganizo­ skansen, rodzinnej wsi W i e l k i e g o Wodza (dziś dzielni­ wanie wyjazdów do M o n g o l i i ) . Spotkał m n i e gorzki za­ cy Pyeongyangu, czyli stołecznego P h e n i a n u ) , gdzie wód - profesor zareagował krótkim, zniecierpliwionym spędził dzieciństwo. Razem ze zwożonymi t u masowo argumentem: „synu, ja nie lubię Korejców". grupami, oprowadzanymi d u m n i e przez pionierów, N i e było dyskusji. N i e pamiętam nawet, czy spyta­ oglądamy mityczną, świętą przestrzeń, w której in illo łem go o p o w o d y tego osądu - pewnie sam sobie o d ­ tempore dokonały się raz na zawsze, z m o c ą paradyg­ powiedziałem, że harbińscy Koreańczycy początków m a t u , wszystkie wydarzenia ważne dla przyszłości. M a ­ X X w i e k u , b i e d n i sprzedawcy czosnku i kapusty, nie ły pionier z impertynencką dumą wskazuje grupie po­ kojarzyli się dobrze profesorowi, który nie był w o l n y kornie go słuchających i wzorowo notujących doro­ od etnicznych idiosynkrazji. Tak jak nie lubił Korej­ słych ludzi d w u m e t r o w y kamień i recytuje: „Oto skała ców, tak lekceważył Kitajców, ceniąc jedynie Japoń­ zwana «Sanie» na którą W i e l k i Wódz wspinał się, ćwi­ czyków (w młodości dostał w Japonii jakiś medal za ra­ cząc ciało i ducha do w a l k i z japońskim najeźdźcą" towanie t o n ą c y c h ) . Wszelkie bardzo w t e d y aktualne [w w i e k u lat dziewięciu]; „oto jezioro, w którym W i e l ­ rozważania o zagrożeniu chińskim dla M o n g o l i i , Rosji, k i Wódz [w t y m samym w i e k u ] pływał, ćwicząc ciało a i Z a c h o d u - stale przecież słyszeliśmy obawy M o n g o ­ i ducha do w a l k i z japońskim najeźdźcą" i t d . łów, że jak wejdą oddziały M a o , to wszystkich i c h w y ­ kastrują - zbywał machnięciem ręki, mówiąc, że o n W t e n sposób poznawałem powtarzające się chwy­ widział kiedyś chińskich żołnierzy z k a r a b i n a m i na ty stylistyczne sakralnego języka k o m u n i z m u : „Lotnicy sznurkach, jak jechali k o n n o podrygując w siodle - t u bronią nieba Ojczyzny jak stalowa twierdza", a obok sam kucał i naśladował o w o podrygiwanie - „Marynarka w o j e n n a jak stalowa twierdza b r o n i wy­ uwierzy w i c h potęgę. brzeża Ojczyzny" i jeszcze trzeci, podobny w a r i a n t . Po- 87 i nie �I Jerzy S, Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY MIKROFONIE B a ł e m się, że Korea, jaką zobaczę, przegra w k o n ­ f r o n t a c j i ze swoimi w y b i t n y m i siostrami, że okaże się, tak jak koreańska porcelana, uboższa o d chińskiej, a m n i e j w y r a f i n o w a n a niż japońska. Bo wstyd przy­ znać, ale nie lubię tego, co stanowi o koreańskiej sub­ telności estetycznej - nie podzielam ani upodobania do porcelany wyłącznie białej, białawej i biało-szarawej, z tysiącznymi niuansami i o d c i e n i a m i , a n i miłości do bladej zieleni tutejszej specjalności - c e r a m i k i seladonowej, która jest dla m n i e n u d n a i mdła. N a w e t - jeśli to ma coś do rzeczy - Symfonia ańska Kore­ Pendereckiego wydaje m i się dziełem bez cha­ r a k t e r u , brak w n i m wyraźnej inspiracji. Z Japonii leciałem do Seulu pełen obaw. 3. Jakby na i c h potwierdzenie, koreańskie metalowe pałeczki wyraźnie m i nie leżą. S ą płaskie, gorzej trzyma się je w palcach. Kiedyś r o b i o n o je ze srebra l u b m o ­ siądzu, obecnie są stalowe, nieprzyjemne. Japończycy m i e l i rację, także ryż jest t u gorszy - suchy, nieporów­ nanie m n i e j soczysty. Nicolas Bouvier (Dziennik z wysp Aran miejsc. Kartki z podróży, i z innych Warszawa 2000, s. 89) używa dla scharakteryzowania K o r e i Południowej lat siedem­ dziesiątych czyjegoś określenia „ulepszona prowizor­ ka". Przy wcześniejszym czytaniu niewiele m i to mówi­ ło. Teraz jestem gotów je zaakceptować, widząc to po­ łączenie nowoczesności i byłej akości, wysokiego po­ Początek szamańskiej c e r e m o n i i , tencjału eksportowego i zaniedbanej Korea, Seul, f o t . Jerzy S. W a s i l e w s k i infrastruktury, charakterystyczne zresztą dla niejednego k r a j u , prze­ chodzącego szybki rozwój. Patrzę na nijakie b u d y n k i Pokłony przed ołtarzem o f i a r n y m , i przestaje m n i e dziwić to, czemu nie mogłem dać wia­ Korea, Seul, f o t . Jerzy S. W a s i l e w s k i ry w M o n g o l i i : że tysiące Mongołów wyjeżdżają do K o ­ rei Południowej i znajdują zatrudnienie na b u d o w a c h , m i m o iż synowie stepu nie słynęli dotąd jako b u d o w ­ N i e były to czasy poprawności politycznej, a profe­ niczowie, nawet według standardów własnego, niewy- sor nigdy by się jej nie nauczył. Z pańskim okrucień­ magającego p o d t y m względem k r a j u . stwem charakteryzował ludzi dokoła, stosując trójpo­ N i e znajduję w sobie entuzjazmu dla k i l k u spośród dział, w którym rzadko tylko trafiał się „ktoś", więk­ wynalazków, z j a k i c h d u m n i są Koreańczycy. Słynny szość stanowią „pętaki", a pośrodku są c i , którzy tylko ondol, tradycyjny system ogrzewania podłogowego, nie aspirują do bycia kimś - czyli „podśmietanie". r o b i dobrze d r o g o m o d d e c h o w y m , bo jak się śpi przy O p i n i a profesora o K o r e i jakoś zaciążyła na m o i c h ziemi, t o oznacza to noc z nosem w kaloryferze. Lepsze wyobrażeniach o ludziach i k r a j u . Spodziewałem się to może niż japońskie spanie przy piecyku na naftę, ale pewnej chamowatości w obejściu, na którą na p e w n o dawniej, gdy gorące powietrze szło z węglowego pieca uczulony był profesor. Ostrzegają przed nią przewodni­ k a n a l i k a m i w spękanej, glinianej polepie, zaczadzenia k i , ale o d razu tłumaczą konfucjańską mentalnością. nie były rzadkością. Masowe spożywanie ostrej kiszon­ Otóż każdy Koreańczyk zachowuje się stosownie do k i warzywnej (głównie z kapusty) gimchi, w polskiej pozycji, jaką zajmuje względem partnera, wobec c u ­ wymowie kimczi - narodowego dania Koreańczyków, dzoziemca, którego pozycja jest dlań nieczytelna, nie które ma w Seulu nawet swoje m u z e u m - nie popra­ wie jakoby, ile respektu ma okazać - więc go ignoruje, wia statystyki zachorowań na raka żołądka. Kolejny przepycha się przodem, pokrzykuje. i c h w i e l k i wynalazek, alfabet hangeul, nie jest ani t a k i Takie t a m austriackie gadanie, którego tyle jest łatwy, ani t a k i uniwersalny, j a k zapewniają. A jeszcze w a n t r o p o l o g i i - bo k t o mądry, n i e c h m i powie, dla­ zamieszanie z nową, obmyśloną przez ministerstwo czego w t a k i m razie południowokoreańscy d e p u t o w a ­ k u l t u r y transkrypcją, którą i w t y m tekście muszę przy­ n i tak chętnie okładają się w parlamencie pięściami? j ą ć zamiast starego McCune-Reischauera. 88 �Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E pienia zarówno dla konfucjańskiego, jak i szamani- 4. stycznego świata wartości i wyobrażeń. Lojalny urzęd­ n i k , wierny władcy m i m o oskarżeń, p o t e m zrehabilito­ I o t o widzę t y c h zapalczywych d e p u t o w a n y c h , nie wany - cóż za okazja do apoteozy konfucjańskich war­ w parlamencie jednak, lecz w świątyni, jak w skarpet­ tości. Jego k r w a w a , niesprawiedliwa śmierć, podobnie k a c h podchodzą do ołtarza i składają ofiary. A l e po jak n i e n a t u r a l n a śmierć dziewczyny, osoby o niedopeł­ kolei. n i o n y m losie, której groźny d u c h będzie się błąkał po Szamańskie seanse gut (pol. kut), jakie widziałem okolicy - idealny powód dla odbywania obrzędów sza­ w Seulu, mają charakter publiczny. Współorganizowane mańskich. przez władze lokalne (na poziomie dużej dzielnicy), o d ­ 5. bywają się raz do r o k u w połączeniu z oficjalną k o n f u cjańską ceremonią ofiarną jesa (pol. dzesa), tworząc z nią całość, w której na początku trudno się zorientować. Pierwsza część c e r e m o n i i , konfucjańska „wielka Pierwsze d n i listopada, Yongsan - jedna z dzielnic ofiara-libacja" daeje, p o l . taedze (może zresztą w odnie­ Seulu. A r c h i t e k t u r a taka sama, jak w całym 1 5 - m i l i o - sieniu do koreańskiej współczesności p o w i n n o się mó­ n o w y m mieście. Ciągnące się jeden przy d r u g i m , d w u ­ wić „neokonfucjańska") rozpoczyna się rano. N a dzie­ piętrowe, byle jakie domy, przeważnie z lat 60. N a nie­ dzińcu przed świątynią gromadzi się około setki gości - j e d n y m z n i c h nasadzona czarna, spiczasta, wysoka prawie sami mężczyźni. Siedzą w rzędach, z przodu pa­ wieżyca - znak, że na piętrze p o n a d sklepem, warszta­ r u d e p u t o w a n y c h z tego okręgu, oficjele z władz m i a ­ t e m czy l o k a l e m mieści się kościół k a t o l i c k i l u b prote­ sta, l o k a l n i przedsiębiorcy. Najważniejsi mają na sobie stancki. A gdzieś n a d t y m i wieżami, na d r u g i m planie, czarny ceremonialny strój d a w n y c h d w o r s k i c h urzęd­ widać nowocześniejsze, potężne mieszkalne wysoko­ ników. U b r a n i e to czy tylko przebranie? C o t u jest ściowce. O d stacji m e t r a jadę jeszcze taksówką, i n a ­ „prawdziwe" a co „sztuczne", co naturalne, a co na po­ czej niełatwo byłoby m i trafić na miejsce plątaniną kaz? Pytanie o autentyczność i jej kryteria będę sobie wąskich ulic bez nazw (w t y m mieście nazwy noszą często stawiał, obserwując różne epizody i zachowania. kwartały, a nie u l i c e ) . Gdzieś wśród n i c h jest wzgórze, Po kolei, rozpoczynając o d najważniejszych gości, a na n i m Nam-i Janggun seodang, lokalna świątynia, przebiega ta sama ceremonia. Dygnitarz wstaje z m i e j ­ poświęcona generałowi N a m - i (inna, mała świątynka, w której też będę oglądał taką ceremonię, to sca, podchodzi do wejścia, obmywa dłonie, w c h o d z i Aegissi- na schody - p o w o l i , po jeden k r o k na stopień, z dosta­ dang, „Świątynia Dziecka" w osiedlu Haedang, poświę­ w i e n i e m drugiej nogi. We wnętrzu klęka i składa serię cona jakiejś n i e w y m i e n i o n e j z i m i e n i a małej dziew­ głębokich pokłonów przed ołtarzem, gdzie o b o k K o n ­ czynce). fucjusza i p a t r o n a świątyni widnieją też w i z e r u n k i po­ Jaka to właściwie świątynia? Szamańska - nie, sza­ staci r o d e m z buddyzmu i kultów l o k a l n y c h . S t o j ą t u m a n i z m jest praktyką interwencyjną, która nie potrze­ już piramidy o f i a r o w a n y c h ciastek ryżowych, piętrzą buje stałych świątyń. Konfucjańska - tak też nie moż­ się owoce późnej jesieni - persymony, pomarańcze, na powiedzieć, bo k o n f u c j a n i z m to nie religia, ale sys­ jabłka, suszona żożoba. N a tacach rozłożone są solone t e m świeckich n o r m , reguł postępowania, raczej re­ ryby i duże porcje mięsa. ceptur niż treści. A przecież właśnie t u będą się odby­ Ofiara z w i n a (słabej wódki, bo soju to oczyszczony, wać obie ceremonie. szlachetniejszy destylat popularnego wina ryżowego), I c h fuzji, trwającej o d X I X w i e k u , patronuje osoba którą po trzykroć składa każdy z urzędników, ma swoje opiekuńczego bóstwa świątyni, n p . historycznej posta­ niuanse. Kolejność nalewania, z której strony, w j a k i m c i średniowiecznego generała N a m - i , który był wier­ kierunku - n y m sługą swego władcy, ale niesprawiedliwie oskarżo­ dwóch śmiertelnie uroczystych oficjantów, którzy mają ny, poniósł śmierć z ręki kata. W d r u g i m przypadku, opanowane przepisy kultowe i podpowiadają, wręcz „Świątyni Dziecka", patronką jest n i e u c h w y t n a histo­ prowadzą ruchy d y g n i t a n y . Trzeci, stojący przed m i ­ nic dziwnego, że ceremonię prowadzi rycznie postać jednej z trzech młodziutkich sióstr, k r o f o n e m u wejścia, k o m e n t u j e dla zgromadzonych na mieszkających w którymś z pałaców (między t y m i pa­ zewnątrz wszystko, co odbywa się w świątyni. M n i e łacami rozrzucone były wsie, które później zespoliły w o l n o być w środku - jestem t u j e d y n y m cudzoziem­ się, tworząc miasto Seul). W r o g o w i e napadli na pałac, cem, gościem niezaproszonym, ale trochę h o n o r o w y m . dziewczęta uciekły na pustkowie, gdzie do jedzenia I chociaż m a m obok i naprzeciw siebie stadko f o t o ­ miały tylko trujące k w i a t y forsycji. Po śmierci zbudo­ grafów i filmowców, i c h kamery i błysk fleszy, to pa­ w a n o i m trzy świątynie - jedna nie dotrwała d o na­ trząc na gesty nalewania a l k o h o l u do naczyń, które szych czasów, druga istnieje, ale nie zachował się kształtem powtarzają chińskie brązy gu sprzed k i l k u ty­ w niej k u l t , t y l k o w tej trzeciej odbywają się raz w r o ­ sięcy lat, nie mogę oprzeć się uczuciu, że uczestniczę k u ceremonie. w akcie naprawdę archaicznym. W przypadku obu świątyń podobna jest logika w y ­ Po k o s t i u m o w o ubranych dygnitarzach podchodzą b o r u postaci. O b i e one stanowią dobry p u n k t zacze­ mężczyźni w g a r n i t u r a c h - przeważnie liderzy miejsco- 89 �I Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E wego biznesu. Składając pokłony świecą skarpetkami, przed n i m z arkuszy d y k t y sceną - t o one są najkosz­ b o w i e m w odróżnieniu o d urzędników, noszących do towniejszym i najpoważniejszym k o s t i u m u starodawne wysokie buty, wchodząc ofiary. do Przedtem miała składnikiem miejsce ich całej prezentacja w dzielnicy - obniesiono je po uliczkach wokół m u ­ świątyni muszą zdjąć o b u w i e . rów świątyni. N a końcu składa ofiary grupka kobiet - dwie wystę­ pujące dziś szamanki i k i l k a i c h asystentek. To już ma­ Już wcześniej szamanka mudang i jej asystentki ło ważna ceremonia - o f i c j a n c i kierują r u c h e m rozluź­ oczyściły miejsce akcji: oblały dziedziniec t a n i m , męt­ n i e n i , bez żadnej solenności, po d o m o w e m u - zdjęli n y m w i n e m ryżowym makgeolli, rozrzuciły na zewnątrz nawet stroje i teraz trochę rażą i c h kraciaste koszule. trochę ciastek, by na granicy zatrzymać d u c h y niepo­ Wszyscy opuszczają dziedziniec, by przemaszerować żądane i złe. O b o k sceny zasiada na ziemi orkiestra: przez dzielnicę wraz z paradą historycznych postaci. duży klepsydrowy bęben, mniejszy bębenek, smyczek, R u c h samochodowy wstrzymany, generał jedzie na k o ­ dwa flety. Szamanka z pomocą asystentek kończy n i u , a jego u f o r m o w a n i w oddziały żołnierze (licealiści wreszcie miejscowych szkół, zwiezieni autokarami) z poświęce­ z k o m p l e t e m jej k i l k u n a s t u kostiumów, które będą n i e m dźwigają halabardy, dmą w trąby i walą w bębny. używane w t y m występie) i w c h o d z i na p o d i u m . Lee przygotowania (z tyłu stoi długi wieszak Wokół całego, długiego na k i l o m e t r k o r o w o d u bie­ M y o n g ok to sześćdziesięcioletnia, zażywna kobieta, ga ubrany na biało kat, mangnani - ten, który uśmier­ o m o c n o umalowanej twarzy. Ustawicznie chodzi po cił generała. Twarz ma poczernioną, włosy scenie, o d asystentek domaga się poprawek w stroju, w strąkach, w ręku krótki miecz, którym wymachuje rozmawia z publicznością, podśpiewuje, sprawdza m i ­ przed nosem przechodniom. Jak każdy t a k i dżoker niaturowe m i k r o f o n i k i , umocowane - nie w i e m jesz­ spoza t a l i i , mangnani musi też ganiać na posyłki. Dzia­ cze po co - przed ustami. dziką, łając na obrzeżu, przydaje się do przekazywania pole­ W którymś momencie to chodzenie zmienia się c e ń i wiadomości między czołem a ogonem p o c h o d u . w regularne, na poły taneczne k r o k i wzdłuż i wszerz, N i b y stara się być śmieszny, a zarazem groźnie de­ połączone z melorecytacją. Zaczyna się wzywanie k o ­ moniczny, ale po prawdzie kunsztu nie ma w t y m wie­ lejnych duchów, których w sumie przewinie się przez le. G d y podbiega d o l u d z i , paradę scenę kilkanaście. Dowiaduję się, że język jej tekstów z c h o d n i k a , usiłując rozśmieszyć i c h u d a w a n y m zagro­ jest tak archaiczny, a śpiew na tyle niewyraźny, że na­ żeniem, to zamiast rozbawienia dziewczyn, przed któ­ w e t Koreańczykom zrozumienie i c h przychodzi z t r u d ­ oglądających r y m i najchętniej błaznuje, udaje m u się osiągnąć co nością. W i e m t y l k o , że wyśpiewywane przez nią opo­ najwyżej śmiech zażenowania albo odprężenia, gdy już wieści to m i t y (od kosmogonicznych poczynając), le­ sobie pójdzie dalej. U l i c a nie podejmuje gry w niepo- gendy na temat bóstw i duchów, a nawet baśnie. K i e ­ ważność, czasem ktoś powie, że nie ma na co patrzeć dy tańczy ze sztandarem, postukując n i m o ziemię, i wraca do swoich spraw. zgaduję, iż przywołuje d u c h a generała - patrona świą­ Przemarsz t r w a dobrą godzinę; przeszedłszy najważ­ t y n i . Zaraz p o t e m przebiera się w zbroję w o j o w n i k a - niejszymi u l i c a m i wracamy na wzgórze, na uliczkach znaczy to pewne, że odgrywany jest jakiś epizod z jego którego już czeka poczęstunek. Setki ludzi rozgrzewa­ udziałem. ją się gorącymi d a n i a m i i słabymi a l k o h o l a m i . Siedzi­ A k c j a toczy się niespiesznym r y t m e m . Całość po­ my na k a r t o n a c h i m a t a c h rozłożonych na asfalcie. Fe­ t r w a z przerwami d o nocy, teoretycznie obejmując 12 styn, wspólnota, przypomnienie wsi, którą ta dzielnica epizodów, ale to chyba tylko liczba symboliczna, wyra­ była jeszcze w czasach młodości w i e l u uczestników. żająca całość. Szamanka przebierze się k i l k a k r o t n i e , za każdym tazem nakładając strój innego ducha, by t e n 6. mógł poznać, że teraz jego kolej na to, by w nią się wcielić. Czasem w tańcu zmienia ją lub na krótko t o ­ W r a c a m y do świątyni, gdzie zaraz rozpocznie się warzyszy druga, wyraźnie starsza szamanka, zwyczajo­ hut - obrzęd szamański. Poznikali urzędnicy w histo­ w o doproszona - na znak h o n o r u - przez tę, która jest rycznych k o s t i u m a c h urzędników - teraz jesteśmy we niekwestionowaną gospodynią obrzędu. władzy kobiet. Zostało wprawdzie paru przedsiębior­ Osoba generała N a m - i pojawia się w seansie jako ców, którzy współfinansują ceremonię, ale to zwyczaj­ jedna z pierwszych. M o g ę się tego domyśleć po wyso­ ne, starsze kobiety stanowią widownię. Siedzą na zie­ k i m sztandarze, którym postukuje szamanka, a póź­ m i , t w a r z a m i d o specjalnego ołtarza - prowizorycznej niej po n o w y m stroju - zbroi w o j o w n i k a . W między­ świątynki, ustawionej z b o k u dziedzińca (ptawdę mó­ czasie recytowana jest legenda, prezentująca rys sza­ wiąc, jest to t y l k o t e k t u r o w a fasada, zgrabnie t u dziś mański tej postaci. Otóż okazuje się, że kiedy N a m - umieszczona), przed którą piętrzą się ofiary. A l e na tle - i był jeszcze młodzieńcem, dostrzegł pewnego razu t a k i c h samych j a k w części konfucjańskiej ciast i o w o ­ niewidzialnego dla i n n y c h d e m o n a ; siedział o n na k o ­ ców, na froncie zostają złożone trzy w i e l k i e , świeżo szu z o w o c a m i persymonu, wnoszonym właśnie d o są­ wypatroszone wieprze. Imponującej wielkości, leżą siedniego d o m o s t w a . Pokonując opór służby, z krzy­ z wyciągniętymi n o g a m i między ołtarzem a ułożoną k i e m wbiegł d o środka i zastał t a m córkę gospodarza, 90 �I Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E już prawie uduszoną. W ostatniej c h w i l i odpędził swą mitów, legend oraz baśni, dalej sztuka wróżenia, roz­ mocą demona. m o w y i przekomarzania się z publicznością, a wreszcie k o s t i u m , kosmetyka, a nawet kunszt robienia papiero­ Atmosfera na w i d o w n i daleka jest o d jakiegokolwiek w y c h kwiatów. religijnego uniesienia, nic nie świadczy o odczuciu obecności duchów. Kobieca publiczność ogląda spek­ Czekam na ekstatyczne zachowanie, które przeko­ t a k l z zainteresowaniem, ale bez przejęcia. Z czasem nałoby m n i e , że m a m do czynienia z „prawdziwym" przychodzi zapewne znużenie, robione są dłuższe prze­ szamanizmem. Logika jest t u taka, że szamanka po­ rwy. W t e d y roznoszony jest poczęstunek, mętno-mlecz- w i n n a w każdym epizodzie tańczyć na początku dość nej barwy w i n o makgeolli leje się strumieniami z plasti­ żywiołowo, by d u c h zobaczył, iż jest gotowa na jego k o w y c h butelek, towarzystwo bawi się w grupkach. przyjęcie, a p o t e m , gdy o n przybędzie - przejść do f o r m A l e przecież d u c h y naprawdę wstępują w szaman- spokojniejszych, bardziej artystycznych, aby go t a k i m kę. D r o g i i c h zstępowania są różne. Niektóre przysia­ szlachetniejszym tańcem zabawić. Mogłoby się nawet dają pewnie na belce stropowej - można nawet zoba­ zdawać, że element transowy nie jest t u t a k i ważny. czyć, jak schodzą: szamanka p o d c h o d z i t a m wraz z ko­ Przedstawienia szamanów na sakralnych m a l u n k a c h bietą z w i d o w n i (to k l i e n t k a , dla której robiona jest ta są bardzo spokojne, także standardowa maska postaci część seansu). Ta sosnową gałązką dotyka b e l k i , aż ga­ szamanki w d a w n y c h l u d o w y c h przedstawieniach ma­ łązka zaczyna się trząść - w i d o m y znak obecności d u ­ skowych jest absolutnie spokojna, biała, bez żadnego cha, po czym obie zasiadają za s t o l i k i e m do uroczyste­ grymasu. go z n i m spotkania. T a k i c h p r y w a t n y c h , zamówionych N i e znaczy jednak, że w seansie nie ma euforii. By­ epizodów będzie zresztą więcej. wa, że mudang przez dłuższy czas podskakuje obunóż, z r a m i o n a m i w z n i e s i o n y m i do góry, 7. wbiega któraś z kobiet z w i d o w n i i z rozanieleniem na W miarę oglądania seansu narasta we m n i e t u kryć - wykrzykując w uniesieniu. Działa to zaraźliwie, b o w i e m na scenę rozczarowanie. Czy koreański musok co twarzy, stając f r o n t e m do szamanki, jednocześnie z nią to podskakuje j a k sprężyna. w ogóle jest szamanizm? Za t y m , że tak, przemawiają wprawdzie nazwy, w których rozpoznaję Istnieje p o d o b n o koreańskie powiedzenie: „chciała­ ałtajskie, byś wydać szamański seans, ale przeraża cię wizja t w o ­ wręcz mongolskie źródłosłowy. N a z w a obrzędu sza­ jej synowej w t a ń c u " . Słowa te stosują się do teściowej, mańskiego gut, w y m a w i a n a kut, b r z m i prawie j a k ku- tradycyjnie stanowiącej instancję kontrolną dla mło­ tu (g) - „szczęście, dobry los" w językach ludów ste­ dej synowej, dla której t a k i występ może stać się p o k u ­ p u . Szaman-mężczyzna, baksu, baksy, to oczywiście to są rozpasanej ekstatyczności. samo, co środkowoazjatyckie baksy - „szaman", a też „bard, w y k o n a w c a e p o s ó w " (z c h i ń s k i e g o Szamanizm t o w K o r e i d o m e n a kobiet. To one zde­ fa-hsi, cydowanie przeważają, zarówno wśród wykonawców „mistrz", przez mandżurskie i mongolskie f o r m y t y p u bagszi). Szamanka, mudang - też b r z m i (jest i c h bodaj o k . 8 0 % spośród p o n a d stu tysięcy za­ znajomo, rejestrowanych szamanów), jak i wśród odbiorców można słyszeć w n i m mongolskie udagan o t y m sa­ (na widzianych przeze m n i e seansach t e n p r o c e n t był m y m znaczeniu. jeszcze wyższy). Oczywiście, etnologowie nie skąpią A l e przecież szamanki, jakie dopiero co widziałem wyjaśnień. Zwraca się n p . uwagę, że w t y m patriar- w M o n g o l i i , wyglądały zupełnie inaczej. Stara Uldzij c h a l n y m społeczeństwie (męska d o m i n a c j a to kamień czy n i e w i d o m a C e n d - t o były intrygujące postacie, węgielny koreańskiego n e o k o n f u c j a n i z m u ) kobiecie których sam wygląd - przygięte w i e k i e m sylwetki, i n ­ nie przysługuje p r a w o d o rozkoszy, także seksualnej, trygujące fizjonomie - wyrażał osobowości ukształto­ więc szamanizm s t a n o w i klapę bezpieczeństwa. Zdają wane w w i e l o l e t n i m związku z ponadcodzienną rzeczy­ się t o potwierdzać przypadki szamanek bezżennych, wistością. I c h wiekowe, poniszczone stroje, d o których wśród których jest sporo t a k i c h , które porzuciły mę­ odnosiły się z t a k i m nabożeństwem, istne „święte ła­ żów. Deklarują one, że żyjąc ze swymi mężami nigdy chy", miały w sobie coś z prawdziwego sacrum, podczas nie zaznały takiej rozkoszy j a k teraz, gdy przychodzi gdy te kostiumy jak spod igły, z lśniących, nowocze­ do n i c h d u c h . snych materiałów, w ogóle nie mają potrzebnego we wszelkiej duchowości Obserwuję, z jaką radością starsze panie przyjmują u p r a w o m o c n i e n i a przez o d - słowa szamanki, która udziela i m wróżb i przestróg. wieczność. W oparciu o kolor chorągiewki, wyciągniętej na ślepo Powoli dopiero zacznie d o m n i e docierać, że p o w i ­ z podawanego zestawu, zapowiada radosne wydarzenia, n i e n e m inaczej odczytywać wartości leżące u podstaw a w najgorszym razie osttzega przed niebezpieczeń­ koreańskiego szamanizmu. Jest to b o w i e m raczej k o m ­ stwem, co praktycznie sprowadza się do tego, że radzi pleks p r o d u k c j i artystycznych, rozbudowany w s t o p n i u uważać n p . na samochody na przejściu. Po przepowied­ niespotykanym nigdzie indziej w świecie. Istny wielo­ n i kobiety ochoczo wciskają jej do rąk banknoty. bój sztuk pięknych, gdzie sukces szamanki mierzy się Bycie mudang daje satysfakcję nie tylko seksualną. w t a k i c h dyscyplinach, jak taniec, śpiew i recytacja Poza wszystkim to bardzo popłatna profesja. 91 �Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E za d a w n y m i , d o b r y m i czasami prawdziwej, jeszcze w t e ­ 8. dy wiejskiej (czy lokalnej) wspólnoty. Nowoczesna Korea powraca do swej k u l t u r o w e j N i e j e d e n raz w trakcie seansu szamanka znajdzie specyfiki, odszukuje i utrwala to, co się zachowało. okazję, by zadbać o d a t k i . Czasem obchodzi kobiety ze Tradycję traktuje się urzędowo. Dofinansowanie d o ­ słowami: „To dla was muszę być piękna, dajcie m i pie­ stają tylko te obrzędy, gdzie zachowana jest wierność niądze na k o s m e t y k i " . Może zresztą wypowiada je wobec f o r m tradycyjnych, stwierdzona ciągłość zwy­ d u c h dziewczyny i m i e n i e m H o g u , o twarzy zeszpeco­ czaju oraz ustny przekaz o r y g i n a l n y c h tekstów, i to za­ nej ospą, bo taka postać też f u n k c j o n u j e w szamań­ c h o w a n y c h w pamięci, a nie na piśmie! W składzie skim panteonie i bywa przywoływana w seansie jako komisji, która o t y m decyduje, jest etnograf, który w y ­ p a t r o n k a chroniąca o d tej choroby. szukuje i d o k u m e n t u j e takie zjawiska. Podobnie jak Pieniądze wręczane przez kobiety to przeważnie zabytki k u l t u r y materialnej, najlepsze formy zostają b a n k n o t y pięciomanowe (czyli pięć tysięcy wongów - sklasyfikowane i p o n u m e r o w a n e . W t y m katalogu ob­ równowartości czterech dolarów), a więc połowa tego, rzędów, obchodów świąt, przedstawień maskowych co składają mężczyźni. Mężczyźnie nie wypada położyć i odprawiających je ludzi, wszystkie elementy dostaną b a n k n o t u innego niż t e n o największym n o m i n a l e - swoje etykiety: „Żywy N a r o d o w y Skarb K u l t u r y " , „Nie­ 10 manów. A l e ludzie interesu nie podejdą do szaman­ materialne Okręgowe D o b r o K u l t u r o w e " , „Ważny M a ­ k i po wróżbę za drobne - sami zanoszą pieniądze na oł­ teriał Folklorystyczny n r 55". N u m e r o w a n i e tradycji. tarz, gdzie kładą je na głowach o f i a r n y c h wieprzy, i to Jej przekaz nie odbywa się przecież samoczynnie w p l i k u . Skądinąd, szamanka umie i c h do tego spro­ to w i e l o l e t n i proces uczenia się, nabywania umiejęt­ wokować - żartami, d o c i n k a m i albo wręcz zabawnym ności, p r a k t y k o w a n i a . O p a n o w a n i e wszystkich sza­ przymusem: wlokąc go z asystentkami za obie ręce, ze mańskich kunsztów t r w a 10-20 lat, w czasie których - śmiechem zaciągną opierającego się przed tą płatno­ asystentka pracuje, a czasem i mieszka z szamanka, ścią (nie pierwszą już dziś) do samego ołtarza. Uiściw­ przejmując jej wiedzę. Teraz już r o z u m i e m , dlaczego szy, a p o t e m zdjąwszy buty i poprawiwszy garnitur, de­ szamanka ma przymocowany m a l u t k i m i k r o f o n , o d l i k w e n t klęka i wybija głębokie pokłony. którego przewód idzie p o d k o s t i u m . Gdy się przebiera, Ten, k t o podejrzewałby, że jest to tylko forma auto­ widać, że nosi przywiązany w pasie kasetowy magneto­ reklamy biznesmenów (tak jak o zamiar przypodobania f o n . Zapewne jej uczennice będą korzystać z kaset się w y b o r c o m można było posądzać przebranych do ka­ z nagranym występem, ucząc się śpiewów i tekstów. mer oficjeli w części pierwszej), n i e c h łaskawie zauważy, Przekazywanie iż podchodzą o n i do ołtarza także wtedy, gdy akcja prze­ daru szamańskiego następuje w dwóch k i e r u n k a c h , dwa są b o w i e m typy szamanów: nosi się gdzie indziej, by niezauważenie dołożyć jeszcze dziedziczni i z powołania. Urząd po szamance może ob­ trochę banknotów. Chyba poprzez pieniądze najlepiej j ą ć jej córka, przeważają jednak przypadki, gdy adept widać, jak w szamańskim obrzędzie splata się to co na­ podejmuje decyzję w w y n i k u nieodpartego powołania, turalne i co wymuszone, co autentyczne i co na pokaz. manifestującego się jako rozstrój albo choroba. G u t organizowany jest lokalnie, ale finansowany by­ W trakcie jednego z seansów poznaję mężczyznę, wa odgórnie. N i e jest to ceremonia tania. W i e m , że na który stanowi t a k i właśnie przypadek. Lat trzydzieści, jeden z oglądanych przeze m n i e seansów władze miasta stylowy, by nie powiedzieć dandys, przyszedł z przyja­ wyasygnowały dla samej tylko szamanki i jej zespołu cielem i d w i e m a k o b i e t a m i e f e k t o w n y m i i szykownie - równowartość trzech tysięcy dolarów. Koszt i n d y w i d u ­ w markowe europejskie stroje - u b r a n y m i . W pewnej alnie zamawianego seansu jest zbliżony. W koreań­ c h w i l i wstępuje boso na scenę i zaczyna podskakiwać skich rodzinach gut urządza się przy k i l k u standardo­ na palcach, do pary z szamanka. R ę c e w górze, oczy za­ w y c h sytuacjach. Po pierwsze - w chorobie, gdy trzeba mknięte, na twarzy uniesienie. Wykrzykując opowia­ odpędzić złe duchy postaciujące jej przyczynę. Po wtó­ da, że zostanie szamanem, prosi d u c h y o pomoc. re - gdy trzeba zapewnić narodziny syna (a trzeba, bo W rozmowie próbuję dowiedzieć się, dlaczego chce bezdzietni, pozbawieni szansy synowskiego k u l t u , zo­ zostać baksu. Jego ojciec, majętny przemysłowiec, bła­ staną po śmierci błędnymi d u c h a m i , a nie przodkami, ga, by tego nie robił (status szamana-mężczyzny w spo­ których się czci). Po trzecie - na pożegnanie zmarłego, łeczeństwie jest dość niski, nawet m i m o wysokich za­ by jego dusza została odprowadzona w zaświaty, oraz robków). O n jednak wie, że m u s i n i m być - potrafi ob­ w żałobie (zwłaszcza jeśli śmierć miała charakter tra­ jaśnić to tylko słowami, że ma chwile przerażenia, iż giczny i trzeba żywym zapewnić spokój d u c h a ) . stałoby się z n i m i jego rodziną coś straszliwego, gdyby się tego wyrzekł. Typowa sytuacja, w której prywatnie zamawia się seans, to także stan żalu, rozczarowania, zawodu, po­ Przyjaciel traktuje go jak swego mistrza, m i m o że - czucia goryczy lub pretensji, co wyraża się j e d n y m k o ­ jak sam mówi - w odróżnieniu o d niego w ogóle nie reańskim Natomiast organizowany wierzy w szamańskie duchy. Chce b o w i e m przy n i m w miejskiej dzielnicy gut ma na celu zapewnienie ogól­ słowem wgłębiać się w różne f o r m y n a u k ezoterycznych, by nej pomyślności. Ogląda się go chyba także z nostalgii zrozumieć samego siebie i poznać swoją przyszłość. han. 92 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E o d rana po dziedzińcu, uwiązana za nogę. Teraz przy­ 9. szedł na nią koniec. Starsza szamanka - gość h o n o r o ­ wy - m a już w rękach łuk i strzały, którymi ją zabije. jeden Po k i l k a razy strzela do niej mało celnie, podbiega, rzu­ z wieprzy zostaje z męską p o m o c ą podniesiony i nabi­ ca o ziemię dalej w stronę bramy, znów strzela i znów Następuje k u l m i n a c y j n y m o m e n t ofiary - ty o d spodu na krótkie trójzębne widły, które teraz rzuca o ziemię, aż wybiegnie z nią poza bramę, gdzie j ą trzeba postawić pionowo, tak by całość wyraźnie usta­ wreszcie zabije (nie jestem tylko p e w i e n jak, bo działa ła w równowadze przez dłuższą chwilę. Będzie to znak, błyskawicznie, ukrywając ruchy, słabo je też widać że d u c h y przyjęły ofiarę, a t y m samym sprawdzian sku­ w ciemności, ale pewnie dorżnie kurę nożem, bo strza­ teczności szamanki jako ofiarniczki, toteż krząta się ły raczej chybiały c e l u ) . ona przy o f i a r o w a n i u , prowadząc rozmowę z d u c h a m i . 10. A l e najbardziej pomoże dołożenie pieniędzy wprost w rozwarty wieprzowy r y j . Znów zostanie do tego wciągnięty jeden ze sponsorów w g a r n i t u r a c h . Zapadł już zmrok, opustoszał dziedziniec świątyni, całodniową uroczystość zamyka krótka, m e l a n c h o l i j n a D e m o n s t r a c j ą mocy szamanki byłyby też klasyczne w nastroju ceremonia. t r i k i . Należą t u : c u d o w n e , samoistne utrzymywanie się u warg ciężkiego naczynia z wodą, wbijanie noża D w i e asystentki, w t y m córka szamanki, zbierają w pierś albo stąpanie po ostrzach służących do sieka­ i palą paski papieru z nazwiskami osób finansujących nia słomy, a wreszcie połykanie niekończącej się dłu­ uroczystość. N a t y c h rozwieszonych wszędzie białych gości wieprzowych jelit. Proszę m n i e nie pytać, jak to wstęgach wypisane są nie tylko imię i nazwisko, ale też się naprawdę robi - t y c h sztuczek na seulskich sean­ rok, miesiąc, dzień i godzina urodzenia - pełen zestaw sach nie widziałem. d a n y c h astrologicznych, służących do i d e n t y f i k a c j i człowieka i jego losu. N a zakończenie szamanka pokazuje, że bierze na siebie problemy i ciężary wszystkich obecnych, tyle że Dziewczyny siadają przed bramą wyjściową i kolej­ zastąpi ją w t y m dużo młodsza i silniejsza asystentka. n o wyczytując, czy raczej n u c ą c te dane, podpalają pa­ Z zarzuconym na plecy wieprzem ofiarnym, ugięta p o d ski. Podrzucają je w górę, a gdy opadają - l e k k i m i r u ­ jego ciężarem, obiega uliczki wokół murów świątyni c h a m i r a m i o n po kilkakroć podbijają, tak by do końca generała, a p o t zalewa jej wykrzywioną ze zmęczenia spłonęły w powietrzu, przekazując gdzieś wyżej i n f o r ­ twarz. mację o ofiarodawcach. W „Świątyni Dziecka" seans kończy się jeszcze Opadające płomyki, taniec unoszących je rąk i c i ­ mocniejszym akordem. Zło zostaje wygonione poza che, ledwie słyszalne śpiewanie. Prosta melodia, w i e l ­ bramę i t a m uśmiercone. Przeniesione zostanie naj­ kiej symfonii zbudować się z niej nie da, ale będzie do pierw na zupełnie zwykłą kurę, który przechadzała się mnie wracać czasami, wieczorem. 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd6cbb021e478459ab8c3489b4764e41.pdf deed180d4d18e2946b0048ee54531f62 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2660 Title A name given to the resource Cywilizacja Transatlantyk. Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.17-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Melbcclmwska-Luty » C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A O d rezultatów mylnego zamętu Z kagańcem w ręku do przyczyn zstępuję, ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Jak smutny żeglarz po schodach okrętu, Kiedy kotwicy szuka... burzę czuje... Cyprian N o r w i d W Cywilizacja Transatlantyk iosną 1958 r o k u M a r i a Dąbrowska pisała do Jerzego Giedroycia: „Gombrowicz, podobnie jak N o r w i d i Wyspiański, jest świetnym do­ Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza starczycielem cytat wchodzących o d razu w potoczną mowę, czym nieczęsto bywają nawet najwięksi pisarze [ . . . ] . Gombrowicz swoje myśli roztęczył i rozjarzył n a d wyraz sugestywnie. Odcięty o d źródeł, z których wypły­ wa, sam sobie jakby w sobie wydrążył praźródło i aż dziw, jak obficie z niego czerpie. W jego postawie jak w losie widzę - m i m o oceany różnic — pewne podo­ bieństwo z N o r w i d e m " . Jest rzeczą oczywistą, że upływ 1 Dedykuję czasu oddzielający Gombrowicza o d N o r w i d a określił Lubię i Edwardowi Wassermannom - moim i Zbyszka wiernym i c h różnice duchowe, ontologiczne i odmienność języ­ przyjaciołom ka. Warsztat literacki i poglądy o b u pisarzy zostały ukształtowane przez zupełnie inne okoliczności i ducha dziejów X I X i X X w i e k u . Dlatego t r u d n o porównywać i c h dokonania literackie. Estetyka tragifarsy, parodia, wa, a także cechy charakteru, pasje, imperatywy, myśli, antynomia, groteska, żart, ironia Gombrowicza zasad­ wybitna umysłowość, wysoki poziom intelektualny, ory­ niczo różnią się o d filozoficznych i profetycznych „prze­ ginalność, samoistność, nowatorstwo, niepokorna i nie­ kładni", paraboli, metafor i i r o n i i N o r w i d a , który po­ pospolita osobowość oraz szczególne chylał się n a d Historią, Sztuką, Religią, M i t e m , Ideą, N a r o d e m i Cywilizacją ludów. Gombrowicz na przekór snego życia i krytycznym stosunku do otoczenia. I to, że kpił z t y c h uniwersalnych pojęć, a na pewno odnosił się każdy z n i c h wniósł do życia umysłowego swej epoki coś do n i c h sceptycznie. Wszystko widział i opisywał „na niepowtarzalnego - własną wizję świata. N o r w i d był opak", wbrew obiegowym o p i n i o m , życie i twórczość prekursorem niezwykłych naówczas idei, myśli, pojęć podporządkował własnemu „ja", mawiał, że „jeżeli klę­ i trudnej do przecenienia teorii sztuki-pracy, podjętych kać, to tylko przed sobą". Jednak t e n egocentryk, N a r ­ później przez modernistów, cyz, ironista, mistrz absurdu i paradoksu, a zarazem ra­ a Gombrowicz stał się współtwórcą stylu powieści „świadomej siebie", wyprze­ cjonalista, który całe życie kreował swój wizerunek dzającym sztukę „doświadczenia ujemnego". i udawał przed ludźmi (a może i przed sobą?) kogoś i n ­ 2 Gombrowicz znał dzieła N o r w i d a i wysoko oceniał nego, był twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym o swoje powinowactwo ujawniające się w bezkompromisowej ocenie współcze­ jego ingenium, może nawet po części identyfikował się człowieczeństwo. z n i m w swoich zmaganiach z otoczeniem; w tekście N o r w i d był poważny i zasadniczy; nieustępliwie poszu­ Ferdydurke kiwał swojej Veritas, propagował idee proroctwa i odno­ przywołał jego imię, które prowokuje „no­ woczesnych" mieszczuchów, a w Dzienniku wy moralnej człowieka, a pojęcia o ideale (przejawiają­ wymienił go jako jednego z najbardziej szlachetnych i wzniosłych c y m się w życiu i sztuce) lokował zawsze w najwyższych pisarzy. W i n n y m miejscu zastanawiał się, jak t r u d n o rejestrach. W jego świadomości przełamywało się d o ­ jest geniuszom unieść swą niezwykłość, jak i c h przytła­ świadczenie mistyczne i racjonalne; na równi czerpał cza stygmat własnej wielkości: „Piłsudski był przygnie­ z zasobu i n t e l e k t u i uczuć, darów rozumu i wiary. U l e ­ ciony a nawet przerażony Piłsudskim, Wyspiański nie gał silnym emocjom, ale starał się działać zgodnie z kar- mógł się ruszyć p o d ciężarem Wyspiańskiego, [a] N o r ­ tezjańską zasadą porządkowania myśli, tego naturalne­ w i d jęczał, dźwigając na barkach N o r w i d a " . go światła umysłu. Wszelako emocje często brały górę, 3 N i e można uciec o d biografii artysty. Przyjmując za b o w i e m - jak mówił Blaise Pascal - serce ma swoje ra­ temat t y c h rozważań głównie osobowość twórcy, jego cje, o których rozum nic nie wie. wewnętrzne przeżycie i motywacje, możemy się wes­ Jakiego więc pokrewieństwa można doszukać się przeć słowami samego Gombrowicza: „Jakże katastro­ między N o r w i d e m a Gombrowiczem? Czy istnieją jakieś falna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się p u n k t y styczne i czy coś łączy autora Vade-mecum z au­ samym tylko dziełem, w o d e r w a n i u o d osoby autora - torem Kosmosu! Jak pisała M a r i a Dąbrowska, zbliżają za tą abstrakcją poszły i n n e , odrywając jeszcze bardziej i c h do siebie powikłane losy i podobna postawa życio- dzieło o d osoby [ . . . ] , przenosząc wszystko na teren fał- 17 �Aleksandra Melbechowska-Luty * CYWILIZACJA, T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A szywej, kulawej p s e u d o - m a t e m a t y k i estetycznej [ . . . ] . To wszystko budziło opór środowiska, ale podsycało N i e w i e l e obchodzą m n i e romanse Szopena z George jeszcze skłonność poety do profetycznych i dydaktycz­ Sand - ale poza muzyką Szopena szukam samego Szo­ n y c h wystąpień. Klęski życiowe sprawiły, że rychło stał pena, c h c ę z dzielą zrozumieć twórcę, poza bajką, któ­ się nieszczęśliwym, podejrzliwym n e u r o t y k i e m , nie­ rą m i opowiada Рое, muszę odnaleźć tego, który opo­ znośnie uciążliwym dla otoczenia. Postrzegano go jako wiada, jako - zrozumcie to - jedyną rzeczywistość, je­ pyszałka, dziwaka i szaleńca piszącego trudne, niezro­ dyny k o n k r e t . Tak tedy z dzieła muszę wnioskować zumiałe teksty. Został zaszczuty przez prasę i koterie, 0 twórcy". odrzucony i zapomniany na długie lata. 4 Warszawie Gombrowicz przez całe życie grał z ludźmi i z sobą. dwudziestoletni C y p r i a n objawił się jako obiecujący O b a j pisarze d e b i u t o w a l i w k r a j u . W To, co myślał o własnym talencie, twórczości i miejscu poeta, który „do wszystkiego miał niepomierną zdol­ w literaturze, najlepiej wyrażają fragmenty listów pisa­ n o ś ć " , cieszył się uznaniem elit i n t e l e k t u a l n y c h , uzy­ n y c h - z przymrużeniem oka - do Jerzego Giedroycia. skał wstęp do salonów literacko-artystycznych i n a j ­ Ferdydurke lepszych domów. Sporo publikował, chociaż nie u n i k ­ runującym" (10 I I 1954), „jestem nieco zaniepokojony nął zatargów z cenzurą. W i t o l d miał start dużo t r u d ­ własną wielkością [ . . . ] , Argentyńczycy leżą przede m n ą niejszy; jego wczesne u t w o r y bywały akceptowane, na­ p l a c k i e m " (6 V I I 1954), „już nie ma wątpliwości, że w e t podziwiane, ale budziły też zdumienie, k o n t r o w e r ­ wyskoczyłem na wieszcza, sje i złośliwą krytykę. Po wyjeździe z Polski resztę życia (25 spędzili na emigracji, po części z w y b o r u , po części N A J W I Ę K S Z E G O P I S A R Z A P O L S K I E G O " (18 V I „to bomba atomowa, utwór o działaniu pio­ I I I 1958), „jestem geniusza za granicą i objawiciela" uważany za z konieczności. W 1939 r o k u Gombrowicza odcięła o d 1961), Dziennik „to książka mająca rzeczywiście wpływ k r a j u w o j n a ; p o t e m już nie chciał wracać a n i przeno­ na umysły [ . . . ] , na k i e r u n e k rozwojowy polskiej i n t e l i ­ sić się do „polskiego L o n d y n u " . N o r w i d wyjechał za gencji" (26 X 1962), „już wyskoczyłem na Mickiewicza granicę w 1842 r o k u , aby „doskonalić się w sztuce N . 2" (23 V 1962). Tak budował sobie p o m n i k , praco­ rzeźbiarskiej". Parokrotnie zamierzał powrócić do Kró­ wał usilnie n a d autokreacją, ale też kpił z siebie, bo­ lestwa; w 1855 r o k u ukazem władz carskich został w i e m sądził, że wszelkie poczynania ludzkie, także pisar­ uznany za wygnańca. I c h codziennością było ubóstwo, stwo, powinny wnosić w życie luksus śmiechu, bezinte­ zabieganie o pożyczki, poniżenie, walka o przetrwanie. resownej zabawy i „szał rozkoszowania się absurdem". 7 N o r w i d nigdy nie zaistniał na emigracji tak, jak n p . M n i e j zabawne były te głosy k r y t y k i , które boleśnie C h o p i n czy M i c k i e w i c z ; przez czterdzieści lat wegeto­ go dotykały i poniżały. Miał apologetów, ale i zajadłych wał na granicy nędzy i umarł w przytułku. G o m b r o ­ przeciwników. Po w y d a n i u Ferdydurke wicz żył w A r g e n t y n i e z urzędniczej pensji w Banco Polaco, ze s k r o m n y c h honorariów i stypendiów uzyski­ utwór cząstkowo, zawsze p o d kątem bieżącej potrzeby niejszych latach doczekał się sukcesów, sławy, nagród. i pozostają tylko „w luźnym, raczej towarzyskim, sto­ O b a j uważali, że twórcy należy się pomoc o d społe­ sunku ze światem ducha", nie dorastają do poziomu czeństwa, które w i n n o m u zapewnić choćby elemen­ sprawy, którą mają o c e n i ć . Z tego „rodzi się cały skan­ tarną egzystencję, jeżeli to „społeczeństwo polskie jest dal k r y t y k i i jej niemoralność". W j a k i sposób człowiek M a t k ą , Siostrą, a nie jędzą piekielną, płaczącą n a d [...] odmawiającą „jest zofią"), zarzucał i m , że nic nie rozumieją, odczytują t e n w a n y c h dzięki staraniom Jerzego Giedroycia. W póź­ umierającymi (która książką o degradacji i niedojrzałości, c y r k i e m a nie filo­ niższy może krytykować wyższego? „Iksiński, osądzają­ i m kruszyny życia cy człowieka tej klasy, na przykład, co N o r w i d , umiesz­ cza siebie w sytuacji karkołomnej, niemożliwej. Gdyż, 1 chleba, i uznania, n i m u m a r l i " . „Niech Pani powie 5 każdy artysta, co bezinteresownie dla prawdy coś pra­ aby sądzić N o r w i d a , musi być powyżej N o r w i d a - a jed­ cował, przez co przeszedł [ . . . ] , jeżeli wpierw z nędzy nie nocześnie jest poniżej N o r w i d a . Ten zasadniczy fałsz umarł albo w szpitalu wariatów nie zamknięty". G o m ­ wywołuje nie kończący się łańcuch dalszych fałszów". 6 8 browicz, który w okresie trudności finansowych bia­ G o m b r o w i c z został za życia uznany za w i e l k i e g o dał, że czeka go „bryndza, klęska, katastrofa", z naci­ pisarza i myśliciela, a N o r w i d nie doczekał się tej sa­ skiem podkreślał, że społeczność polska zobowiązana tysfakcji. W 1850 r o k u , odpowiadając na zarzuty d o ­ jest do stworzenia artyście na emigracji o d p o w i e d n i c h tyczące Promethidiona warunków twórczej pracy. stwo", „ciemność i zawiłość", „gmatwanina wyrazów (ocenianego j a k o „szał i głup­ I N o r w i d , i Gombrowicz czuli się niedocenieni, nie- i myśli" biednego szaleńca), pisał z rozpaczą d o Jana rozumiani, odrzuceni, t y m bardziej że żywili niewzru­ Koźmiana: „miejcie t r o c h ę p o k o r y i wyznajcie żem szone przekonanie o własnej wartości, a nawet wielko­ nie w a r i a t - że nie c i e m n o piszę, ale w y c i e m n o czy­ ści. A u t o r Promethidiona chciał się stać nauczycielem t a c i e " . W y p o m i n a ł k r y t y k o m , że nie wiedzą, j a k m ó ­ n a r o d u , p r o r o k i e m , a u t o r y t e t e m m o r a l n y m . Pragnął wić o rzeczach sztuki, bo nie znają warunków tworze­ 9 o d n o w y społeczeństwa, próbował wpływać na świado­ nia, umieją t y l k o „beczeć i szkodzić". Tymczasem za­ mość i światopogląd otaczających go ludzi. W i e l e wy­ d a n i e m k r y t y k i jest „wszystko postawić na właściwym magał o d siebie i i n n y c h , a gdy doznawał zawodu, upo­ miejscu i otworzyć o k n o - pozostawiając resztę świa­ minał się o zasady choćby elementarnej przyzwoitości. tłu i czasowi - n i c w i ę c e j ! " . Jeżeli artysta nie widzi 18 �Aleksandra MeUxchowska-Luty * C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A „zbiorowego obrazu swej rzeczy względem p u b l i c z n o ­ nie odsłaniają się „Prawdy, Hasła, Filozofie, M o r a l n o ­ ści, nie jest w stanie dalej trwać, i t y m sposobem za­ ści, Religie, Kodeksy - wszystko to już było" biera się człowiekowi więcej niż utwory, bo twór- 1955). czosc . wał z tej k l a t k i " . M i c k i e w i c z „wykuł kształt polskiego u (Dziennik Uciekał o d p o l s k i c h królów duchów, „wylaty­ ducha, dziś ja, jak Mojżesz, wyprowadzam Polaków N o r w i d a i Gombrowicza łączy w i e l o l e t n i a w a l k a z krytyką, ale najbardziej wyraziste analogie rysują się z n i e w o l i tego k s z t a ł t u " . w i c h „naprawczym" stosunku do społeczności p o l ­ do niego Giedroyć - ma Pan t a l e n t wzbudzania na­ skiej, krajowej i emigracyjnej, w skłonności d o perswa­ miętności. zji i sprawowania „rządu dusz" n a d r o d a k a m i . A u t o r 14 D r o g i Wieszczu - pisywał I r o n i a N o r w i d a przesycona była cierpieniem, a po­ Zwolona kategorycznie rozprawiał się z przywarami Po­ rażająca laków i wypowiedział wiele ostrych słów o narodzie śmiech, o k r u t n y żart, groteskę i absurd. Wszelako, nie i społeczeństwie (które to pojęcia rozdzielał). Pisał, że w i a d o m o do końca, j a k i G o m b r o w i c z był naprawdę, arystokracja nasza to salon francuski, demokracja to jak myślał i czuł, kiedy zdejmował maskę. W 1961 ro­ karczma flamandzka, a szlachta - k u pisał w Dzienniku, parafiańszczyzna. Polska to tylko w i e l k i sztandar narodowy, „ostatnie na ironia G o m b r o w i c z a wyrażała się przez że był kimś „z nieprawdziwego zdarzenia", człowiekiem, który siebie szukał, m i m o że globie społeczeństwo, a pierwszy na planecie naród [ i ] zawsze wynosił się p o n a d i n n y c h . Niezależnie tak, jak dziś jest, to Polak jest olbrzym, a człowiek wszystkich negacji i bluźnierstw przeciwko obiegowym w Polaku jest karzeł - i jesteśmy k a r y k a t u r y " . od Mówił a nadużywanym k r y t e r i o m wartości wcale nie uciekał więc N o r w i d o „człowieku zbiorowym" swojej epoki, o d Niepojętego i Niewyrażalnego, o d spraw D u c h a o ludziach lękliwych sumień, nikczemnych, i o środo­ i A b s o l u t u . Wyznawał, że przeżywa niepokoje metafizycz­ wisku, w którym „każda książka wychodzi za późno, ne. Fascynowały go „otchłanne" doznania Nietzschego a każdy czyn za wcześnie". G ł ę b o k o go poruszała spra­ i myśl Heideggera, „przepaść istnienia", tajemnica by­ 11 wa powstań polskich; popierał zrywy niepodległościo­ t u i ingerencja Złego w świecie. Uważał, że ma prawo we, ale sprzeciwiał się bezsensownej ofierze k r w i : „do do „metafizycznej powstania mieczem trzeba powstania siłą myśli [ . . . ] . Ja i transcendentalnego deszczu", po w a r u n k i e m że nie nie wierzę, ażeby krew zdobywała przyszłość. Ja wierzę, sprzeniewierzy się codzienności. że pot czoła, ale nie k r e w " . 1 2 Odrodzenie n a r o d u m o ­ burzy, do kosmicznej katastrofy D u c h o w a wspólnota naszych rozdzielonych stule­ że dokonać się t y l k o przez pracę, a elity umysłowe m u ­ c i e m pisarzy u j a w n i a się też w i n n y c h kwestiach. O b a j szą przekształcić się w inteligencję zawodową zdolną opatrywali k o m e n t a r z a m i swoje u t w o r y bądź występo­ do przebudowania polskiej świadomości. w a l i w r o l i narratorów, wykazywali również upodoba­ Gorzka i r o n i a N o r w i d a przejawiała się w wyrazi­ nie do słowotwórstwa. N o r w i d dociekał „pierwszego stym zarysie charakterów i postaw l u d z k i c h zarówno wygłosu" wyrazów, obnażającego i c h późniejszy, se­ w słowie pisanym, j a k i satyrycznych szkicach. G o m ­ mantyczny pozór, a Gombrowicz bawił się n i m i , żon­ browicz równie silnie j a k N o r w i d był uwikłany w spór glował, używając fraz paradoksalnych, z polskością, ale wyrażał swoje protesty inaczej. Prze­ i słów-dziwolągów, czasem sprowadzanych tylko do nikliwie gardził dźwięku. Podobnie d o t y k a l i spraw zasadniczych o d n o ­ miernotą i p a r t a c t w e m , gromił, szydził, prowokował, szących się do historii, współczesności i k o n d y c j i ludz­ z lubością szargał fałszywe świętości i autorytety, sto­ kiej, zastanawiali się n a d upływem i przezwyciężaniem sował „odświeżającą chłostę i uzdrawiający śmiech", czasu. C y p r i a n intensywnie przeżywał etos historii, bo mniemał, że „wszystko co dotyczy Polaków jest mówił o wiecznym powrocie do źródeł, a W i t o l d pisał rozpoznawał zjawiska społeczne, archaizmów kretyńsko głupie i p o n u r o śmieszne" (list do J. Gie­ o dwoistości życia i myślenia, o hołdowaniu dwóm o d ­ droycia z 18 V I I 1954). Uderzał w zasadę n a r o d o w e ­ m i e n n y m systemom - światu magicznemu i racjonal­ go s a m o u w i e l b i e n i a , w „niewiarygodne spłycenie n e m u . Przecięcie przyszłości i przeszłości „w samym głów p o l s k i c h " . C h c i a ł wyzwolić Polaków z polskości, punkcie przemijania pozwala odczuć, że t o , co było, z i c h chorej przeszłości dziedzicznie obciążonej „nie­ ciągle u s t a n n y m u m i e r a n i e m " i presji życia zbiorowego na z przeszłością jest więc ciągłym d o p r a c o w y w a n i e m się jednostkę, wypracować dystans d o „stylu polskiego", jej, powoływaniem do b y t u . Przeszłość t o p a n o p t i k u m «jest», jest j a k o coś «byłego». Obcowanie wynieść o s o b ę p o n a d masę. O b a l a ł stereotypy i zdzie­ zrobione z okruchów, rał maski przez „parodię f o r m y i parodię d u c h a " . Prze­ wszystko, mieć pełną, żywą, wypełnioną osobami, k o n ­ w r o t n i e rozprawiał się z zastaną i dawną kulturą (cho­ kretną". ciaż w gruncie rzeczy był wierny starej t r a d y c j i ) , de­ twórców: maskował naiwną grę polskiej i n t e l i g e n c j i i doraźne C h o p i n a . Stworzyli też równoległe pojęcia ezoterycz­ cele pisarzy. Wiedział, że po w o j n i e polscy twórcy nego pierwiastka, zwanego przez N o r w i d a „Kształtem" 15 [ale] m y ją chcemy, mimo O b a j pisarze m i e l i t y c h samych u l u b i o n y c h Dantego, Szekspira, Goethego, „znaleźli się w k l a t c e " , ale nie mógł znieść, że niektó­ (wizyjna postać ducha h i s t o r i i w n o w e l i rzy zmieniali osobowość j a k m a r y n a r k i . Byrona, Stygmat), Przyznawał a przez Gombrowicza „Formą" l u b „Kształtem", który się do sceptycyzmu wobec t a k i c h wartości j a k p a t r i o ­ jest c z y n n i k i e m burzącym bądź porządkującym wszel­ tyzm, wiara, zacność, honor, wykazywał, j a k ironicz­ kie przejawy życia i działalności człowieka. 13 19 16 �Aleksandra Melbechowska-Luty * C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Jeszcze inną analogią i c h myśli było postrzeganie kokieterii i pilnie strzeżonych pozorów tego świata p u ­ n a r o d u Izraela i jego znaczenia dla ludzkości. N o r w i d stoty, masek, „woskowych łez" i ślicznie wiązanych kra­ przypisywał Żydom starszeństwo w historii, czerpał i n ­ watów. Gombrowicz bez pardonu atakował salony; t a m spiracje z B i b l i i , która była dlań świętą księgą mistycz­ spotyka się t e n styl szarmancki, podrygiwanie fraków, nego poznania i źródłem O b j a w i e n i a ; wierzył, że Judea taniec peruk, perfumy, konfekcję Złotousta wniosła niezniszczalne wartości do życia d u ­ „w miarę opieprzoną". Należy zniszczyć, rozbić salony. chowego człowieka. G o m b r o w i c z uważał, że Żydzi za­ W 1953 r o k u pisarz obserwował na koncercie w C o l o ­ w a r l i w sobie najważniejsze inspiracje świata i odcisnę­ nie: hrabiostwo, znakomity tłum, paradę nazwisk, god­ l i pieczęć swoją na dziejach. Ten naród stał się tak ności, tytułów, pieniędzy i władzy, ale gdy zbliżył się do męską i damską w i e l k i przez poniżenia, które przetwarzają się w twór­ n i c h „nastąpił zmierzch bogów, zniknęła wielkość i po­ czość i postęp, w ciągłe odradzanie się. waga". D a m y wpinały sobie Wagnera we włosy jak bry­ W istocie ludzkiej Gombrowicza ekscytowała przede lantową agrafę; niemiecki pianista galopował jak koń, wszystkim triumfująca „młodość wiecznie naga", po­ grał jak bokser, który dosiadł Mozarta. A p o t e m rozle­ czątek życia, rozkwitająca cielesność, piękno dziewcząt gły się oklaski znawców, amatorów, ignorantów i „sta­ i „giętkie h a r m o n i e " chłopców, a także dziecięcość dowe". Każdy klaszcze, bo wszyscy klaszczą. 20 tkwiąca w człowieku. N o r w i d kochał młodość i urodę Polskie środowiska emigracyjne często bywały nie­ ciała, ale ponad wszystko podziwiał i czcił starość, jej spójne, skłócone, rozpolitykowane, niszczące talenty. mądrość, doświadczenie i smutek, dlatego w całej swej N o r w i d i G o m b r o w i c z , dramatycznie zmagając się twórczości - literackiej i plastycznej - stale powracał z emigracją, starali się ulokować na t y m pograniczu, do archetypicznych figur starców, mędrców, proroków, gdzie sztuka styka się z życiem, a nawet je przewyższa. kapłanów, pielgrzymów, z którymi się identyfikował. A u t o r Trans-Atlantyku był przekonany, że siła twórcza W jeszcze i n n y m obrazie rzeczywistości obaj z wielką przezwycięża wszelkie okoliczności i oderwanie o d wrażliwością odczuwali wspaniałość i piękno miast, ale swego naturalnego miejsca nie może zaszkodzić praw­ również dostrzegali i c h antynaturę, drugie, „podziem­ dziwie w i e l k i e m u artyście. „Rimbaud? N o r w i d ? Kafka? n e " życie - Gombrowicz slumsy i śmietniki Buenos Słowacki?... (rozmaite bywają wygnania). Sądzę, że ża­ Aires, N o r w i d labirynty i lochy Wenecji, r u i n y jej b u ­ d e n z n i c h nie przeraziłby się zbytnio t y m właśnie ga­ d o w l i . Miasta „sklepią się, budują i rozwijają na k l o ­ t u n k i e m piekła. Przykrą jest rzeczą nie mieć czytelni­ akach [ . . . ] . Leniwe ramię rozkładającego się olbrzyma ków - bardzo nieprzyjemnie nie m ó c wydawać swoich przeciąga się, ale nieustającą walkę co dnia i co chwila utworów - wcale nie jest słodkie być nieznanym, [...] toczy - coś jakby wciąż gnijący L a o k o o n , przewraca się ale sztuka naładowana jest pierwiastkami samotności w pieczarach stolic p o d u m i e c i o n y m i gładko ulica­ i samowystarczalności, znajduje ona swoje zadowole­ mi". nie i swoją rację b y t u w sobie s a m e j " . 1 7 Urzekała i c h „zielona natura świata". M i e l i też 21 podobny stosunek do zwierząt. Gombrowicza raniła „otchłań i c h bólu", ów bezsens i bezkres cierpienia, • •• które jest „nagim f a k t e m ziejącym absolutem rozpaczy" i ta łatwość w odbieraniu i m życia dla własnych za­ chcianek lub p o t r z e b . 18 Bezpowrotne odejścia, wychodźstwo, podróże spi­ N o r w i d , który rozmawiał ze nają biografie N o r w i d a i Gombrowicza, m i m o że roz­ zwierzętami, bo nawet „psalmy mówił z koralem, mijały się w czasie, miały o d m i e n n e motywacje i p u n k ­ a z delfinem pacierz", traktował je z sympatią i zrozu­ ty docelowe. Peregrynacje morskie o b u pisarzy można m i e n i e m . Widział w n i c h „parabolicznych braci na­ uznać za zbieżność czysto przypadkową, l u b - jeśli k t o szych", należących do wspólnej familii żyjących i czują­ w o l i - postrzegać je jako zjawisko metafizyczne, tajem­ cych istot, studiował i c h mowę i zachowania, i napisał 0 n i c h piękne opowiadanie Ostatnia niczą okoliczność, impuls, który uruchomił w i c h z bajek. Wyłożył twórczości oceaniczne wątki ogarniające obszary u n i - w n i m tezę, że „wszelki żyjątek" posiada uczucia praw­ versum. dy, a jego pierwotne „spół-położenie" z człowiekiem o d samego siebie, o d miejsca stałej egzystencji, pracy, przestało istnieć, gdy t e n zaczął wszystko podstępem otoczenia, chwytać, zabijać i „dla samego siebie z-użytecznić". szczęść. Trzeba uciekać, bo „tu" jest źle, a „tam" będzie 19 Z y g m u n t Freud sądził, że podróż jest ucieczką monotonii, rutyny, niepowodzeń i nie­ Wśród różnych przejawów życia, N o r w i d a i G o m b r o ­ lepiej l u b choćby inaczej i my staniemy się i n n i . Złud­ wicza szczególnie zajmowała kwestia obyczajowości elit ne wrażenie. Ludzie wędrowali, pielgrzymowali, po­ snobizmów dróżowali o d najdawniejszych czasów szukając o d ­ 1 konwenansów. Obracając się w tych środowiskach nie mienności (a więc różnicy), ale przede wszystkim wła­ towarzyskich, „stylu" salonowego, jego byli w stanie i c h zaakceptować, chociaż sami ulegali snej tożsamości. M a r z y l i o d o t a r c i u na wyspy szczęśli­ n i e w i n n y m snobizmom — Cyprian wywodził swój ród o d we, odbywali podróże p o d y k t o w a n e rozpaczą bądź na­ n o r m a n d z k i c h przodków i szczycił się parantelą z rodzi­ dzieją, podejmowali eskapady awanturnicze, senty­ ną Sobieskich, a W i t o l d przechwalał się drzewem gene­ mentalne i „malownicze". W epoce N o r w i d a , do ka­ alogicznym i uważał za „Plantageneta". N o r w i d odcinał n o n u literatury weszły rzeczywiste bądź imaginacyjne się o d powierzchownego b l i c h t r u , wyszukanych manier, opisy w y p r a w J o h a n n a W o l f g a n g a G o e t h e g o 20 do �Aleksandra Melbechowska-Lury • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Pocztówka w y d a n a w 6 0 rocznicę wypłynięcia m/s „Chrobry" d o A r g e n t y n y , 1999, N a d b a ł t y c k i e C e n t r u m Kultury w Gdańsku W i t o l d G o m b r o w i c z przy p a r t i i szachów, Vence, 1967, fotografia W 60. rocxnkq w b i c i a x Gdyni m / » Chrobrz Marjanam Witoldem Gombrowiczem na pokłodch w M u z e u m Literatury w Warszawie W i t o l d G o m b r o w i c z z żoną R i t ą , Vence, maj 1969, fotografia w M u z e u m Literatury w Warszawie Cyprian N o r w i d , fotografia z k w i e t n i a 1856 r o k u 21 �Aleksandra Mdbechowska-luly • C Y W I L I Z A C J A , TRANS-ATLANTYK O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A 22 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A W ł o c h , Juliusza Słowackiego do Z i e m i Świętej, C h a r - od „bezhonoru les'a Baudelaire'a na Cyterę, Etienne'a Cabeta do I k a - i „hańby domowej", o d tych ludzi, którzy później wszczy­ rii nali bójki na pogrzebie Mickiewicza i tańczyli na balu ( u t o p i j n e j k r a i n y sprawiedliwości i przede wszystkim Wędrówki Chude i równości) Harolda Byrona. polskiego", „trywialnego p o l a c t w a " w Hotel Lambert po zgoriie Krasińskiego. Wiązał duże necesse est. D o przemierzania o g r o m n y c h nadzieje z pobytem w Stanach Zjednoczonych, bo pocią­ przestrzeni wód służył okręt, który utrwalił się w świa­ gał go demokratyczny ustrój tego kraju, wizja wolnego domości państwa, które było niejako „przedłużeniem" Europy, ale Navigare zbiorowej jako archetyp, figura mityczna dawało każdemu równe możliwości pracy i awansu. i magiczna, przypisana pojęciu drogi i żeglugi życia. Był łodzią płynącą przez morze namiętności do Góry O c a ­ ... p r z e r y w a m C i , Panie, lenia, a jego maszt kojarzono z osią świata i drzewem B o w żagle dmiesz, a n i e chcesz dobywać k o t w i c y : kosmicznym. W świecie symboli oznaczał m . i n . żywot A m e r y k a n i e któż są?... i los człowieka, przemijanie, śmierć, trumnę, zmar­ twychwstanie, nieśmiertelność, nieskończoność, d u ­ Europejczycy! G d y już poczułem, że spod mojej stopy szę, naczynie, świat snu, wielkie myśli, stateczność, Usuwała się ziemia E u r o p y - n a t c h n i e n i e poetyckie, potęgę, ojczyznę, państwo, na­ I albo morza zostawały głębie, dzieję, szczęście, wszechświat „zamknięty" oraz S ł o ń c e A l b o azjackiej łaska ambasady, i Księżyc jako dwie łodzie pływające po niebiańskim Ja - oceanie. O k r ę t y zawijały do portów H i s t o r i i , M i t o l o g i i odleciałem, jak czynią gołębie, Wężom i płazom zostawując i L i t e r a t u r y począwszy o d A r k i Noego, „wiosłoskrzydłych" okrętów Odysa i Argonautów, aż do czasów, Wcześniej gdy pojawił się Statek pijany R i m b a u d a „Prądem Rzek poeta zdrady. odbył dwie podróże morskie; w 1845 r o k u płynął z Senigalii do Triestu, w obojętnych niesion w ujścia s t r o n ę " i wyszły w morze 1848 ogromne m a c h i n y naszej cywilizacji - z N e a p o l u do Palermo, a następnie przez Morze Sród- oraz jej prawdziwa historia - niezliczone wyprawy w o ­ kierkę, L o n d y n i P o r t s m o u t h . N a d Tamizę przybył lotniskowce i łodzie p o d w o d n e o napędzie a t o m o w y m . W t y c h gra­ I ziemne i Egejskie aż do K r e t y i w pobliże południo­ w y c h wybrzeży G r e c j i . Za ocean wyruszył przez D u n ­ n i c a c h mieści się wielowiekowa legenda i m i t żeglugi 3 g r u d n i a 1852 r o k u , a trzynastego wszedł na pokład jenne, h a n d l o w e , rozbójnicze, odkrywcze i badawcze. okrętu towarowego - Trwa pamięć o statkach K o l u m b a , Vasco da Gamy, Magellana, Francisa Drake'a i Jamesa Cooka. Po oce­ d a w n y służący jego ojca. N o r w i d miał przy sobie t y l k o i skazanego na wieczną wędrówkę Latającego H o l e n ­ dwie gwinee i m o d l i t e w n i k ofiarowany m u w 1845 r o ­ dra, a k a p i t a n N e m o wciąż penetruje głębiny na swym k u przez Marię Kalergis. Statek zawinął do p o r t u N a u t i l u s i e . Pływają do dziś, bo żyją w tradycji. w N o w y m J o r k u 11 lutego 1853, po, bez mała, dwóch Morze i okręty fascynowały naszych romantyków, miesiącach męczącej i obfitującej w dramatyczne m o ­ m . i n . M i c k i e w i c z a i Słowackiego, który chciał być mój). m e n t y żeglugi. W czasie rejsu umarła nagle „piękna (Testament I r l a n d k a " i dwoje niemowląt; początkowo nie sprzyjał W polskiej poezji tego czasu, bodaj najpiękniej­ wiatr, później, koło I r l a n d i i , zaskoczyły i c h burze, roz­ szym u t w o r e m , poświęconym walce z żywiołem morza, trzaskał się maszt i c z t e r o k r o t n i e zerwały żagle. Rozbi­ jest wizyjny sonet M i c k i e w i c z a Burza. ły się płynące w pobliżu okręty. N o r w i d opisywał te dramatyczne m o m e n t y w listach d o M a r i i Trębickiej Z d a r t o żagle, ster prysnął, r y k wód, szum zawiei, i powracał do n i c h w s p o m n i e n i e m , m . i n . w Głosy trwożnej gromady, p o m p złowieszcze jęki, i Białych O s t a t n i e l i n y m a j t k o m wyrwały się z ręki, kwiatach oraz l i c z n y c h wierszach. S ł o ń c e k r w a w o zachodzi, z n i m reszta nadziei, W i c h e r z t r y u m f e m zawył, a na m o k r e góry, M u s i a ł e m rzucić się za t e n O c e a n , W z n o s z ą c e się piętrami z m o r s k i e g o o d m ę t u , N i e a b y m szukał A m e r y k i - ale Wstąpił genijusz śmierci i szedł do okrętu, Ażebym nie był t a m . . . O ! wierz m i , Pani, Jak żołnierz szturmujący w p o ł a m a n e mury. Ze dla zabawki nie szuka się g r o b u [...] N a pólokręgu przeciwległym g l o b u . [...] Horacy pisał w Listach, że ci „którzy pływają po m o ­ rzach, odmieniają klimaty, ale nie myśli". W 1852 roku D n i e były głodu, p r a g n i e n i a i i n n e , N o r w i d postanowił wyjechać do A m e r y k i , która stała D n i e m o r u , dzieci konały n i e w i n n e się jego Ikarią - ziemią wyobrażoną. 22 Evans" porności). Odprowadził go w tę podróż ubogi szewc, anach błąkają się jeszcze cienie Sindbada Żeglarza „sternikiem d u c h a m i napełnionej łodzi" żaglowca „Margaret ( k a p i t a n Isaiah Pratt, 168 pasażerów, 1000 t o n w y ­ Decyzja opuszcze­ D l a m l e k a m a t e k , które niewczas psowa. nia Francji została podyktowana rozczarowaniem i roz­ Widziałem także o k r ę t a rozbite paczą, a złożyło się na nią wiele powodów: fatalna sytu­ I twarze m a j t k ó w wątpiących o naszym; acja materialna, brak stałego zajęcia, depresja i uczucie W i d z i a ł e m m a r n o ś ć ludzką tak, j a k n i g d y ! obrzydzenia do społeczności emigracyjnej. Poeta uciekał A l e - bez kłamstwa - ale w prawdzie nagiej; 23 Czarnych �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Wrażenia z oceanicznego szlaku utrwalił N o r w i d w dzienniku podróżnym ilustrowanym rysunkami, które zachwyciły J. I . Kraszewskiego wrażliwością i au­ tentycznością przeżycia. Dziś znamy tylko k i l k a t a k i c h szkiców: dwa z „Margaret Evans" i jedną akwarelę m a ­ lowaną na parowcu „Pacific". N a żaglowcu poeta o d ­ tworzył w i d o k pokładu z pracującymi marynarzami i s a m o t n y m człowiekiem wspartym o burtę oraz wnę­ trze p o d pokładem, z kobietą karmiącą niemowlę przy rozwieszonych pieluszkach, postaciami i n n y c h podróż­ n y c h , drabiną i l i n a m i . K i l k a lat później narysował już „z n a t u r y wspomnień" większą kompozycję, przedsta­ wiającą u b o g i c h emigrantów, gromadę znękanych mężczyzn, kobiet i dzieci drzemiących lub czuwających w ciasnym pomieszczeniu p o d pokładem kruchego ża­ glowca. Z p o w r o t n e j podróży parostatkiem pochodzi barwny szkic, podpisany „na Oceanie małym", z w i d o ­ k i e m wysokiego o l i n o w a n i a , zarysem błękitnych fal, postacią marynarza i sylwetkami szybujących mew. Wspomnienie atlantyckiej podróży, jej przyczyn i k o n ­ tekstów, powróciło jeszcze po l a t a c h w dwóch symbo­ licznych rysunkach N o r w i d a . Alegorią jego „odejścia" o d paryskiej egzystencji jest późna kompozycja „z k l u ­ czem", wyobrażająca energicznie naszkicowany pejzaż m o r s k i z kołyszącą się na falach łodzią żaglową, i - co znaczące - porzuconą na brzegu lirą. Poeta podpisał tę pracę g r e c k i m alfabetem: „Kipar «i» ssos N o r w i d 1876", przyrównując swe imię do greckiej nazwy ża­ łobnego drzewa - cyprysa. Dużo wcześniej, bo w 1858 r o k u , „rzucił na papier" dynamiczny, ekspresyjny szkic biegnącego mężczyzny. Z e n o n Przesmycki nazwał t e n rysunek Rozpoczną ucieczką pędzącego na oślep czło­ wieka „z kurczowo zaciśniętymi n a d głową rękoma w wichurze wzbijającego się p y ł u " . ' 2 N o r w i d miał jeszcze jeden prywatny powód, by wyjechać do dalekiego kraju - chciał stracić z oczu Marię Kalergis, zapomnieć o swojej zawiedzionej miło­ ści, „pochować łzy w O c e a n i e " . D w a d n i przed w y j ­ ściem w morze wysłał do Jana Koźmiana konfesyjny wiersz, z wyraźnymi aluzjami i n u t ą żalu do „białej cza­ rodziejki", towarzyszki jego włoskich „dni l a u r o w y c h " . C o k o l w i e k s ł o ń c a w żaglach się prześwieca, O m u s k a maszty lub na fale s-pryska: Mgły n i k n ą n i b y z a s ł o n a kobieca, O b ł o k i widać za nią j a k z w a l i s k a ! . . . „Czemu zwaliska? i czemu zasłona? C z e m u niewieścia?..." - k r y t y k n i e c h już pyta, I n i e c h oskarża Muzę, że zmącona W h a r m o n i i - p o j ę ć - s w o i c h ta k o b i e t a Ja — nie w i e m . . . widzę i rzecz kreślę s m u t n o , J a k b y m był j e d n y m z c i ą g n ą c y c h żurawi, C o cień swój wiodą przez masztowe p ł ó t n o , N i e m y ś l ą c , czy s t ą d o b r a z się zostawi!... W N o w y m Jorku N o r w i d zatrzymał się zrazu w ja­ kimś zajeździe, razem z grupą ubogich emigrantów, C y p r i a n N o r w i d , żeglarz. Z inicjału „D" ( D e t e r m i n a t i o n ) d o a l m a n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m J o r k u , 1853 a później w wynajętym mieszkaniu, gdzie miał pracow- 24 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A nię z w i d o k i e m na cmentarz oraz mały ogródek. M o ­ nego najstaranniej gwoździa okrętowego aż do gwiaz­ delował płaskorzeźby, rzeźbił krucyfiks z bukszpanu dy w niebiosach jak gwóźdź błyszczącej". „Oto i widzisz i malował kajutę kapitana na okręcie „Black W a r r i o r " . [wiele rzeczy] Ozdobił ściany swojej izdebki fryzem en grisaille, a które spoczywają na samym dnie łodzi okrętowej; ze budowanie arki przypominających, scenami historycznymi, p o r t r e t a m i „mężów w i e l k i c h " przeszedłszy następnie miejsca ciemne, gdzie ordza- i w i z e r u n k i e m Safony. Jego najkorzystniejszym zatrud­ w i o n e wodą słoną łańcuchy k o t w i c się pierścienia l u b n i e n i e m zarobkowym była wówczas praca przy alma­ wyciągnięte są podłużnie w niedbałym na posadzce n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m Jorku 1853/54- odpocznieniu; przeszedłszy jeszcze wyżej, do korytarzy Wykonywał r y s u n k i do drzeworytów według fotografii k a b i n , i wyżej, na pokład okrętowy, którego każda de­ eksponatów; był bardzo zadowolony z tego zajęcia, ska biała jest i miękka o d umywań, a wszystkie są ja­ które przynosiło m u 5 do 6 dolarów dziennie. Pomyśl­ koby w i e k o skrzypiec pięknie wygięte; i podniósłszy ny okres trwał k i l k a miesięcy, ale almanach zosta! oczy t a m , gdzie l i n w i e l u okrętowych niewzdrygliwe ukończony i N o r w i d znów pozostał bez środków do ży­ siatki się przekreślają na niebiosach, albo i gdzie po­ cia, zdecydował się więc na powrót do Francji. Dzięki wietrze rozbija n a m i o t y swoje szerokimi żaglami, albo wsparciu Marcelego Lubomirskiego 24 czerwca 1854 i gdzie trzy masztów krzyże kończynami s w o i m i podob­ r o k u odpłynął do Europy na p a r o w c u „Pacific". O w a ne są jakiejś mistycznej troistości, kiedy umierają we podróż „najpogodniejszym morzem" trwała niespełna mgłach r a n n y c h , w m ę t a c h opalowego światłocienia dwa tygodnie; 5 lipca „Pacific" zawinął do p o r t u w L i - a wilgoci ciepłej i słonawej, m ę t a c h niekiedy przedar­ v e r p o o l u . N a statku napisał poemat Szczęsna t y c h zgubionymi przez odeszłe słońce p r o m i e n i a m i " . i czytał poezje Byrona. 25 W pojęciu N o r w i d a , okręt żaglowy jest bezcen­ n y m dziedzictwem kultury, symbolicznym znakiem, Takie są głębie t a m , na O c e a n i e a zarazem rzeczywistym p r z e d m i o t e m użytkowym, w y ­ Ze f a l i o g r o m , gdy p o r n i e się z dołów, znacznikiem najgłębszych l u d z k i c h potrzeb, dążeń, O d r z u c a - ć z szumem wypuszczony ołów - idei i wartości, łączącym historyczny obszar człowie­ B o - p i o n u już się kończy p a n o w a n i e . . . czego b y t u , pracy, powinności i nieodzownego impera­ I g w i a z d o m odtąd zwierzony a słońcu t y w u podróży ze sferą duchowości, metafizyki i m i ­ N i e z ziemią radzisz o wędrówki k o ń c u . . . stycznego doznania tajemnic Kosmosu. Bo „prze­ strzeń, w której płynie żaglowiec, odznacza się stereo- N o r w i d często przywoływał w różnych u t w o r a c h i listach bosko-kosmiczny obraz morza, jego przestrzeń metryczną pełnią, ujęta jest w transcendentne ramy, i czas, oraz magię okrętu i figurę żeglarza. W jej oś w e r t y k a l n a sięga n i e b a " . 24 Autobio­ 26 grafii z dumą podkreślił, że oprócz wielu krajów również Ludzi X I X w i e k u fascynował rozwój nowoczesnej „zwiedził Ocean". Wszelako poetycka wyobraźnia pod­ t e c h n i k i , ogrom, siła i pęd potężnych m a c h i n , dlatego powiadała m u , że „Ocean by przepadł, gdzie łza drobna inne jeszcze odczucia budziły n p . koleje żelazne i paro­ płynie". W Białych kwiatach wspomniał m o m e n t , kiedy statki. W to na „Margaret Evans" doświadczył dojmującego o d ­ w swojej Legendzie w i d m o takiego olbrzyma. W wigilię czucia k o n t e m p l a c j i , przeżycia niezwykłej „wielkiej c i ­ Bożego Narodzenia bohater tej opowieści zobaczył, jak 1840 r o k u Z y g m u n t Krasiński przywołał chości" ogarniającej i stapiającej w jedność „otchłanie „daleko na w o d a c h stała plama czarna, jakby żywa, co­ niebios i morza otchłanie". W liście do M a r i i Trębickiej raz większa i lecąca k u m n i e - wreszcie ogromna [ . . . ] . z k w i e t n i a 1853 r o k u opisywał rekiny ogromne, mewy, W i e l k i to i posępny okręt bez płócien i masztów którym drogi", a wszystkie fale kołami rozbija na pianę - a z pośrodku i „słońce czerwone, za płaszczyzną ruchomą zachodzą­ jego bucha słup d y m u , który leci nazad w nieskończo­ słabną skrzydła „od przestworów ce tyle a tyle razy". - ność. Coraz to ciemniej — o n jak w i d m o czarne, toczy 1861 r o k u N o r w i d napisał paraboliczną przy­ się, grzmiąc - dwa o g n i k i nocne spadły przed n i m powieść Cywilizacja. Legenda, w której stworzył wizyj­ w morze". N o r w i d a najwidoczniej urzekła ta wizja, bo­ ny obraz okrętu żaglowego i nowoczesnego parowca, w i e m zacytował fragment owego tekstu w I V Lekcji - jako dwóch wytworów dawnej i nowej cywilizacji; po­ 0 Juliuszu Słowackim, równał obydwa statki, aby uchwycić i pokazać i c h ten jest to arkan cywilizacji całej, w której żyjemy: w o ­ wzajemne relacje i różnice. Równocześnie wprowadził zy i okręty parowe, mechanicznie wiążące i popędzają­ do fabuły wątki autobiograficzne, zapis własnego d o ­ ce l u d y " . świadczenia, „dotknięcia ręką" tego wszystkiego, co śladem poety na parostatku zwanym się wiąże z podróżą oceaniczną. N a początku u t w o r u który jest p r o d u k t e m dziewiętnastowiecznego racjona­ zamieścił niezrównany, romantyczno-symboliczny opis lizmu, r o z k w i t u myśli technicznej i przemysłu, ale też „podwalin żaglowego okrętu", zadziwiający precyzją niebezpiecznego, szczegółów i d u c h o w y m stygmatem. N o r w i d - n a r r a t o r , nawet zaanektował ówczesną sztukę). N a nowocze­ który miał kiedyś „klucze piękności o n y c h " , opowiada snym, wygodnym, szybkim okręcie, tak sprawnie „łą­ o żaglowcu młodemu przyjacielowi, bo „poezja t y c h czącym świata części", wszystko jest „równo, pięknie rzeczy bezpośrednio była m u znana [...] o d oczyszczo­ 1 gładko", ale nie ma w n i m tego ducha tradycji, który W 25 2 7 dodając swój komentarz: „Okręt W Legendzie N o r w i d a , narrator podróżuje, bezdusznego „Cywilizacją" „mechanizmu" (który �Aleksandra Melbechowska-Luty * CYWILIZACJA, T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Gombrowicz opromienia okręt żaglowy. Jego pasażerowie zatracają szukał d l a siebie wewnętrznego więzi międzyludzkie, są zróżnicowani klasowo, obcy so­ usprawiedliwienia: „Ja b y m do Polski popłynął, ale po bie, samotni. A l e czują się bezpiecznie, przekonani, że co m n i e do Anglii? lub do Szkocji?". Później zarzuco­ nic i m nie zagraża. Podziwiają przestrzeń oceanu, białe n o m u niewłaściwą postawę, tchórzostwo, uchylanie grzbiety fal i ogromną tęczę „podobną do ukośnie się o d patriotycznego obowiązku: „Idź p a n do wojska! wspartego gotyckiego o k n a " ; nawet burze wydają i m Bij się p a n za Ojczyznę!". A l e „ja nie jestem d o tego się „do widzenia możebne jak opera". Jednak t e n wspa­ stworzony [ . . . ] , jako żołnierz byłbym katastrofą [ . . . ] . niały olbrzym ulega nagle katastrofie - idzie na d n o po Może wystarczyłoby powiedzieć, że w c h w i l i w y b u c h u zderzeniu z górą lodową, „krągłą bryłą jakoby kryształ w o j n y miałem kategorię wojskową «С», a p o t e m , gdy jaśniejącą". Opis d r a m a t u , j a k i rozegrał się na „Cywili­ stawiłem się w Poselstwie w Buenos A i r e s przed k o m i ­ zacji", chwile dezorientacji, p a n i k i , rozpaczy i stanu sją lekarską, zaliczono m n i e do kategorii «D» Kapitana, który, być może, „pomylił się w r a c h u n k a c h nik 1954). Przyznawał, że bał się okropności wojny, (Dzien­ swoich", jawią się jak „wspomnienie z przyszłości", bo lecz osąd emigracyjnych publicystów głęboko go zranił przywodzą na myśl relacje z katastrofy „Titanica", jaka i tkwił w n i m jak cierń przez całe życie. Deklarował, że wydarzyła się pół w i e k u później. Metaforyczne porów­ na emigracji usiłuje „wywiązać się ze swoich zadań d u ­ nanie odwiecznej stateczności żaglowca i zagłady n o ­ c h o w y c h i artystycznych możliwie najrzetelniej, a tak­ woczesnego parostatku, brzmi jak prorocze ostrzeżenie. że z największą szczerością", tymczasem postrzegany N o r w i d o w a pochwała konstruktywnej myśli i pracy zo­ jest jako „dekadent, destruktor i dezerter, gorszyciel stała t u zmącona lękiem przed bezmyślną pogonią za si­ i łą materii, empirii, m e c h a n i k i . „Utwór N o r w i d a gorzko w s w o i m zgniłym « j a » " . ironiczny i tragicznie dwuznaczny w ocenie cywilizacji i Narcyz zakochany 31 W lecie 1939 r o k u atmosfera w kraju była już napię­ jako możliwości postępu i katastrofy jednocześnie, o d ­ ta i Gombrowicz musiał sobie zdawać sprawę z zagroże­ krywa przed n a m i oblicze «smutnego żeglarza», który nia wojną. Wspominając sierpniowy rejs „Chrobrym", pojął wszystkie ironie: rzeczy, h i s t o r i i i losu, a z i r o n i i «zdarzeń i czasów» wysnuł ironię tragiczną". zdrajca, i n f a n t y l n y egotysta opowiadał w Dzienniku 28 1954, jak statek mijał „brzegi niemieckie, francuskie, angielskie, wszystkie te ziemie Europy zastygłe w lęku nie narodzonej jeszcze zbrodni, Pożegnałem, co k o c h a ł e m - w klimacie duszącym oczekiwania, zdawały się krzyczeć: U p o m i n e k złączy nas: bądź lekkomyślny, nic nie znaczysz, nic nie zdziałasz". J e d n ą ręką p r z e s t r z e ń dałem, To, że Gombrowicz bez oporów wyjechał z kraju, było za­ R ę k ą drugą dałem c z a s . pewne spowodowane jeszcze inną okolicznością; chciał 1939 r o k u W i t o l d G o m b r o w i c z został zapro­ - podobnie jak N o r w i d - odciąć się i odetchnąć o d pol­ szony przez polską linię żeglugową na ekskluzywną skiego środowiska, o d obciążenia Polską, aby wypraco­ W do wać w sobie dystans do rodzimego zaścianka, wyrazić A m e r y k i Południowej. Wypłynął z G d y n i 1 sierpnia, człowieka, nie naród, wyprzedzić swój czas. Z małymi a 21 przybił do Buenos A i r e s . Miał zabawić t a m k i l ­ wyjątkami nie akceptował literatury ka t y g o d n i , a pozostał 24 lata. Później w k i l k u sło­ i jej twórców. Był przekonany, że są to ludzie, którzy swe­ wycieczkę dziewiczym rejsem m/s „ C h r o b r y " międzywojennej w a c h opisał tę „lekkomyślną" i „przypadkową" po­ go życia nie przeżyli, byli niedouczeni, niewyraźni, nie­ dróż: „Żegluga była nadzwyczaj rozkoszna... i n a w e t pełni, e m b r i o n a l n i , b o t r w a l i w n i e c h ę t n i e m i się na ląd wysiadało, bo przez d n i d w a ­ w znieruchomieniu świadomości, czym przyczynili się do dzieścia, człowiek między n i e b e m a wodą, niczego nie późniejszej Wielkiej Maskarady. Irytowały go środowiska pamiętny, w p o w i e t r z u , w f a l i r o z t o p i o n y i w i a t r e m Skamandra i awangardy, i c h - jak sądził - niski poziom przewiany". intelektualny, „minimum sprawności umysłowej". 29 N a cztery d n i przed w y b u c h e m wojny, nierzeczywistości, 32 Ka­ k a p i t a n o w i „Chrobrego" p o l e c o n o , by odpłynął do wiarnia Ziemiańska przed wojną była kuźnią haseł: A n g l i i . Według relacji Jeremiego Stempowskiego, dla Awangarda, Proletariat, Surrealizm, Socrealizm, Poezja, G o m b r o w i c z a było to traumatyczne przeżycie. N i e Sztuka, ośrodkiem zapotrzebowania na „ideę i wiarę", wiedział, jaką podjąć decyzję. „Witold był bardzo zde­ „ckliwą ludzkość kobiet" i szały estetyczno-filozoficzne. n e r w o w a n y - wahał się, czy wracać d o Polski, czy też Spotykając w A r g e n t y n i e przyjezdnych Polaków, przeczekać działania w o j e n n e w A r g e n t y n i e [ . . . ] . pisarz słuchał i c h głosu, który brzmiał „obco i dziko Odprowadziłem go do p o r t u . O d d a ł rzeczy tragarzo­ na brzegu milczącej A m e r y k i , był j a k ryba wyrzucona w i , pożegnał m n i e i wszedł na statek. S t a ł e m na m o ­ na t e n brzeg, o, był j a k ryba wyjęta z P o l s k i " . l o . W 10 m i n u t później rozległ się dźwięk pożegnal­ I wreszcie, z bolesną przekorą odnotował w nej syreny, a ja zobaczyłem W i t o l d a : z d w i e m a waliz­ ku 1960: k a m i w ręku zbiegał po trapie na m o l o . Była t o ostat­ Dzienni­ „Składam d a n k Najwyższemu, że wydobył m n i e z Polski, gdy m o j a sytuacja l i t e r a c k a zaczęła się nia c h w i l a do podjęcia decyzji i skorzystał z n i e j . polepszać i przerzucił na ląd amerykański, w obcy j ę ­ Drżał i powtarzał: «Nie mogę» [ . . . ] . A l e m o r a l n i e zyk, w samotność, [...] w k r a j bardziej zasobny w k r o ­ cierpiał n a d s w o i m położeniem; [...] był w rozpaczy, ale nie okazywał t e g o " . 33 wy niż w sztukę [ . . . ] . Dzięki C i też, Najwyższy, za Dziennik". 30 26 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A „Chrobry" przeniósł Gombrowicza na brzeg amery­ kański, gdzie narodził się jego literacki będący następnym po Ferdydurke rze; jego Trans-Atlantyk „płynął po zmurszałych w o ­ Trans-Atlantyk, dach", ale w rzeczywistości ocean dostarczał m u eks­ bojem pisarza z Pol­ cytujących wrażeń, darzył „błogosławieństwem wód ską, przesłaniem skierowanym do rodaków „poprzez olbrzymich, rozbełtanych w wieczności, które m n i e A t l a n t y k " . Tytuł tego u t w o r u nawiązuje do oceaniczne­ oddzielały o d europejskiej h i s t o r i i ! " . Stygmat wód pły­ go statku widzianego jako terytorium i p u n k t spinający nących, materię i siłę mórz odnosił do własnych losów, życie polskie w kraju i Argentynie, a zarazem jako stre­ do żeglugi życia. Polska i A r g e n t y n a były jak „dwie fa­ fa przepływu zdarzeń i przejścia do innej rzeczywistości. le przewalające się po m n i e i pustoszące przeraźliwym W t a k i m metaforycznym miejscu dokonuje się zderze­ n i e b y t e m [ . . . ] . Pochyl się n a d rzeką czasu przepływają­ nie dawnej polskiej mentalności, „naiwnej, ciasnej i po­ cego, Narcyzie, i próbuj złowić migocącą w wodzie czciwej" z prawdziwym n a r o d o w y m kataklizmem i pro­ uchodzącej, nieubłaganie czarującą twarz..." i swoją blemami współczesności. Gombrowicz rozpoczął pracę nagość transoceaniczną (Dziennik nad t y m dziełem w 1948 r o k u , łącząc m o t y w autobio­ 8 k w i e t n i a 1963 r o k u Gombrowicz opuścił Buenos graficzny (pamiętnik) z powieścią utrzymaną w stylu Aires i powrócił do Europy na statku „Federico". Po­ tragifarsy rodzinno-obyczajowej i kryminalnej, z prowo­ czątkowo mieszkał w Berlinie, p o t e m osiadł we Fran­ kacyjnym wątkiem homoseksualnym. „Trans-Atianty/c c j i . Przybył na Stary K o n t y n e n t „przeżarty czasem jest fantazją. Wszystko - wymyślone w bardzo luźnym i przestrzenią [ . . . ] . Czułem się zgubiony, g d y m wypły­ związku z prawdziwą kolonią polską w Buenos A i r e s " . wał z Buenos A i r e s , [boj zanadto tkwiłem jednak Jest o n „po trosze wszystkim, co chcecie: satyrą, kryty­ w A r g e n t y n i e . W i ę c gdy A r g e n t y n a za m n ą cofa się, ką, traktatem, zabawą, absurdem, dramatem - ale n i ­ odpływa, wyrastająca przede m n ą Europa jest jak pira­ czym nie jest wyłącznie, ponieważ jest tylko mną, moją «wibracją», m o i m wyładowaniem, moją mida, jak Sfinks i obca planeta, jak fatamorgana" egzystencją (Dziennik [ . . . ] ; zgadzam się, że to statek korsarski, który przemyca 34 wówczas The Trans-Atlan­ tyku obejmuje okres sierpnia i początku września 1939 wydarzeń, które radykalnie odmieniły bieg jego życia. „«Spotkanie» nastąpiło dziś o wczesnym świcie, na morystycznej instrumentacji", wydała się G o m b r o w i ­ północny wschód o d Wysp Kanaryjskich [ . . . ] . W nocy czowi najbardziej oczywistą i stosowną formułą, gdyż nie spałem, wyszedłem na pokład zanim jeszcze dzień w utworach artystycznych szczególnie m u odpowiadało się zapowiadał, [...] ujrzałem światła k i l k u statków, „to tajemnicze odchylenie, które sprawia, że utwór prujących ocean k u A f r y c e [ . . . ] ; t u i ówdzie pojawiłby przylegając do swojej epoki, jest jednak dziełem wyod­ się białe zagęszczenia, które w surowości coraz obojęt- rębnionej jednostki, żyjącej własnym życiem". niejszej przedświtu wypełzły niczym wata i morze zaro­ iło się o d t y c h białych icebergów z mgły, pośród któ­ „Figury" powieści są wielce znaczące: w relacjach rych ujrzałem to, w co zawsze można się wpatrywać, f a m i l i j n y c h ojciec uosabia Starca, Kościół, Ojczyznę, wodę, fale rozkogucone Boga i Tyrana, jest reprezentantem H o n o r u , Czysto­ bielą. Wtenczas wypłynął z białych opatuleń, też biały, z dużym k o m i n e m , który ści, Męstwa i Wierności, „prawości wszystkich spraw", zaraz rozpoznałem, w odległości jakichś 3-4 k i l o m e ­ a zatem nienaturalności i celebracji. Syn-Młodzieniec, trów. Zaraz zapadł w kłąb mgły, znowu się wychylił, ja to b u n t o w n i k , skłonny do najdzikszych wybryków (na­ co prawda nie patrzyłem, w wodę raczej byłem zapa­ wet ojcobójstwa), a zarazem przedstawiciel f e r m e n t u trzony... wiedząc dobrze, że to się nie dzieje, tego nie i deformacji, Sromoty, Hańby, B r u d u , Zdrady, T c h ó ­ ma, wolałem nie patrzeć, ale niepatrzenie moje jak rzostwa, zaś uwodzący go Gonzalo jest psychopatą, złym gdyby potwierdzało jego o b e c n o ś ć [ . . . ] . Tymczasem 35 zjawisko przepływało - nie przepływało w fantasmago­ Groteskowe „dramaty" bohaterów kończą się pojed­ r i i rozwichrzonych kłębów z o p e r o w y m prawie pato­ n a n i e m i w y b u c h e m oczyszczającego śmiechu. Tak sem i coś, jak zatracone braterstwo, jak brat zabity, właśnie pod „gęsie, zwariowane pióro" Gombrowicza brat umarły, brat niemy, brat zagubiony na zawsze i zo­ wjechała zwiewna, urojona polskość transatlantycka. bojętniały - coś takiego ujawniło się i zapanowało N a pokładzie statku znalazła się też „ta trzpiotka Fer­ dydurke i t e n niepokojący Mariage. Ship, swojego Holendra-Tuła- A m e r y k i . Było to dojmujące przeżycie, wizja odległych zująca i nie stroniąca o d kiczu fabuła, rozegrana w „hu­ i zbrodni. Phantom cza, w i d m o „Chrobrego", którym przed laty płynął do r o k u w stolicy Argentyny. Jego dwuznaczna, skandali- duchem, nosicielem m o t y w u zboczenia 1965). W k r ó t c e na oceanie nastąpiło m i ­ styczne „Spotkanie" pisarza z przeszłością. Dostrzegł sporo d y n a m i t u , aby rozsadzić nasze dotychczasowe uczucia n a r o d o w e " . Czas i miejsce akcji 1965). w rozpaczy, głuchej i doszczętnie oniemiałej, wśród A dla n i c h nie ma kłębów białych. Pomyślałem w końcu o sobie na t a m ­ innej Ojczyzny, jak t y l k o Zachód E u r o p y " (List do Je­ t y m pokładzie - i że dla tamtego ja jestem tutaj praw­ rzego Giedroycia z 9 V I I I 1951). dopodobnie taką samą zjawą, jak o n dla m n i e . Potem G o m b r o w i c z przez całe życie uciekał o d ludzi, j a k b y m sobie przypomniał, że przed laty, płynąc na szkoły, ojczyzny, wojny, a także o d czasu i przestrzeni, C h r o b r y m do A r g e n t y n y , jednej nocy w pobliżu Wysp natomiast intensywnie przeżywał urodę świata; „z na­ Kanaryjskich nie mogłem spać i o świcie wyszedłem na pięciem o k r o p n y m przyjmował w siebie krajobrazy", pokład, aby wpatrywać się w morze... i czegoś szuka- oddychał pejzażem. Szczególnie fascynowało go m o ­ 27 �I Aleksandra Melbechowska-Luly • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A łem [ . . . ] . C o za m a n i a : wpatrujesz się w kulę szklaną, 1 0 w szklankę wody, i n a w e t t a m coś c i się z niczego w y ­ snuje, k s z t a ł t . . . " . 1858 г., Pwsz., t. 8, s. 367 swego 11 List C. Notwida do Michaliny z Dziekońskich Zaleskiej z 14 X I 12 List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z 3 I V 1863 г., Pwsz., pierwszego statku, gdyż „Chrobry" już nie istniał. T e n 1862 г., Pwsz., t. 9, s. 63 wspaniały m o t o r o w i e c pasażersko-towarowy (154 me­ try długości, 1098 miejsc, 260 członków załogi) został t. 9, s. 91; List C. Norwida do Karola Ruprechta po 5 X I 1863 г., Pwsz., t. 9, s. 117 zbudowany w 1939 r o k u w D a n i i dla l i n i i żeglugowej G d y n i a - A m e r y k a . W przededniu w o j n y odpłynął z A r ­ gentyny do A n g l i i , gdzie przebudowano go n a transpor­ " W. Gombrowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 59 1 4 O stosunku Gombrowicza do polskich elit intelektualnych i pisatzy zob. S. Gębala, Diagnoza stanu świadomości Polaków zawar­ towiec dla wojska. Służył w k a m p a n i i norweskiej; zapa­ ta w „Dzienniku" Witolda Gombrowicza, [w:] Pisarz na obczyźnie, lił się o d b o m b n i e m i e c k i c h w rejonie Bodoe, a w nocy praca zbiorowa pod redakcją T. Bujnickiego i W. Wyskiela, z 14 na 15 maja 1940 r o k u został omyłkowo zatopiony Wrocław 1985, s. 139-155 przez brytyjski samolot z lotniskowca „Ark R o y a l " . „Pacific", który został t a k przejmująco zobrazowa­ ny przez N o r w i d a w Cywilizacji, 15 W. Gombrowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 230 16 Temu zagadnieniu poświęcił tozprawę J. Jarzębski, Pojęcie Jormy" u Gombrowicza, [w:] Gombrowicz i krytycy, op. cit., s. 313-346 również poszedł na 17 d n o . Zaginął w styczniu 1856 r o k u w niewyjaśnionych okolicznościach (być może zderzył się z górą l o d o w ą ) . W Pwsz., t. 6, s. 538; List C. Notwida do Antoniego Zaleskiego z gtudnia 36 G o m b r o w i c z nie mógł wówczas zobaczyć List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z października 1868 г., Pwsz., t. 9, s. 373; C. Notwid, [Sztuka okolicznościowa], r o k u 1861 paryski d z i e n n i k „Le M o n i t e u r U n i v e r - C. Norwid Tajemnica lorda Singelworth, Pwsz., t. 6, s. 158, 159 1 8 W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., s. 37 19 C. Norwid, Ostatnia z bajek, Pwsz., t. 6, s. 90, 94 2 0 sel" zamieścił krótki tekst o katastrofie słynnego pa­ W. Gombrowicz, Dziennik 1953-1956, op. cit., s. 53, 54 21 j . w., s. 64-65 r o w c a wraz z odnalezioną w butelce n o t a t k ą . N o r w i d 22 O tekstach Notwida poświęconych mofzu i oktetom zob. M . bardzo przeżył tę wiadomość, która przypomniała m u Śliwiński, Peregrynacja morska, [w:] Tenże, Szkice o Norwidzie, powrotną podróż z A m e r y k i Warszawa 1998, s. 71-95; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz. swojej Książki pamiątek d o Europy. W k l e i ł do Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza­ w y c i n e k prasowy, „list z b u t e l ­ wa 2001, s. 107-113, 180-182 k i , która dotąd jest jedyną pozostałością tegoż s t a t k u " i b i l e t pasażerski z „ P a c i f i c u " . 37 2 3 N i e ulega wątpliwości, że ta tragedia, zaprzeczająca złudnej potędze nowocze­ 1911, s. 1085-1086 snej t e c h n i k i , stała się dla N o r w i d a i m p u l s e m d o n a ­ pisania oceanicznej Legendy o mirażach 2 4 cywilizacji. C. Norwid, Cywilizacja. Legenda, Pwsz., t. 6, s. 46, t. 7, s. 519-522 2 6 M . Śliwiński, op. cit., s. 86-97 (komentatz J. W. Gomulickiego) wynurzył się w jego wyobraźni z oceanicznej mgły. C y - 2 7 Słowackim, Lekcja IV, Pwsz., t. 6, s. 440 Przypisy Cyt. za: jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy 2 8 M . Janion, op. cit., s. 15 2 9 W. Gombtowicz, Trans-Atlantyk, Watszawa 1957, s. 11 3 0 Zapis z wywiadu przeprowadzonego z Jeremim Stempowskim, [w:] Rita Gombrowicz, Gombrowicz w Argentynie. 1950-1969, 1993, s. 244, 245 3 Świadectwa i dokumenty 1939-1963, Wroclaw 1991, s. 13 wybrał, opracował i wstępem opattzył A . Kowalczyk, Warszawa 2 Z. Ktasiński, Legenda, [w:] Trzy myśli pozostałe po śp. Henryku Ligenzie, wyd. 3, Paryż 1863, s. 47-48; C. Norwid, O Juliuszu i Trans-Atlantyk uległy zagładzie. W t a k i o t o sposób okręty i ludzie doświadczyli d o t k n i ę c i a losu. 1 2 5 zapamiętać, skoro po 24 l a t a c h zatopiony statek, ów „brat zabity", wilizacja Pisała o tym Maria Janion, Jak smutny żeglarz...", [w:] C. Not­ wid, Cywilizacja. Legenda, Gdańsk 1978, s. 5-15 Również G o m b r o w i c z musiał wiedzieć o w o j e n n e j ka­ tastrofie „Chrobrego" i dobrze t e n f a k t Z. Przesmycki, Opis dodatków artystycznych, [w:] Cypriana Nor­ wida Pisma zebrane, wydał Z. Przesmycki, Warszawa - Kraków 31 W. Gombrowicz, Wspomnienia polskie. Wędrówki po Argentynie, Warszawa 1990, s. 7 Z. Łapiński, ja Ferdydurke, Lublin 1985, s. 103; Tenże, wstęp do: Gombrowicz i krytycy, wybór i opracowanie Z. Łapiński, Kraków 3 2 S. Gębala, op. cit., s. 139-155 1984, s. 22 3 3 W. Gombtowicz, Risum teneatis. Od autora, [w:] J. Giedroyć, W. 3 4 W. Gombrowicz, Przedmowa do „Trans-Atlantyku", W. Gombrowicz, Ferdydurke, Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 456 [w:] Tenże, Dzieła, t. 2, redakcja naukowa tekstu J. Błoński, Kraków 1987, s. 152, 153, 171. [w:] Tenże, Trans-Atlantylc, op. cit., s. 6-7 W Gombrowicz, Dziennik i953-J956, [w:] Tenże, Dzieła, t. 7, tedakcja naukowa tekstu J. Błoński, Ktaków 1988, s. 18, 245 35 Z. Malić, „Trans-Atlantylc" Witolda Gombrowicza, [w:] Gombro­ wicz i krytycy, op. cit., s. 235-256 4 W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., t . 8, s. 177 s List C. Notwida do Jana Szwańskiego przed 6 IX 1876 г., [w:] 5 6 W. Gombtowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 106-107 Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem 37 J. W. Gomulicki, Komentarz do Cywilizacji Norwida, Pwsz., t. 7, s. 519-522 i uwagami krytycznymi opattzył Juliusz W. Gomulicki, t . 10, Warszawa 1971, s. 78. Dalej cytuję: Pwsz., tom, strona. 6 List C. Norwida do Marii Trębickiej z maja 1854 г., Pwsz., t . 8, s. 213. ' Za udostępnienie mi tocznicowej pocztówki, poświęconej wypłynię­ Jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 100, 112, ciu m/s „Chrobry" do Ameryki, dziękuję p. prof. Teresie Grzybkow- 241,317,340,352 8 W. Gombtowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 122 9 List C. Notwida do Jana Koźmiana z około 7 X I 1850 t., Pwsz., skiej i p. prof. Andrzejowi Grzybkowskiemu. Za przekazanie m i dwóch fotografii Witolda Gombtowicza dziękuję p. dt Annie Lipie. t. 8, s. 102 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f887df37543708990759b62e9f9bf79.pdf 864aef66465dfd31d18df9e80fe7e7c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2856 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2661 Title A name given to the resource Edgar, Duke of Nevermore i Bungo. Bronisław Malinowski jako postać w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.29-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Sokół * E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... B ronisław M a l i n o w s k i (1884-1942), w y b i t n y an­ tropolog, był bodaj najbliższym przyjacielem LECH Stanisława Ignacego W i t k i e w i c z a (1885-1939) SOKÓŁ poczynając o d i c h zakopiańskiego dzieciństwa. W i t k a ­ cy utrzymywał burzliwe stosunki przyjaźni z M a l i n o w ­ s k i m w gruncie rzeczy do końca życia; i c h słynne ze­ Edgar, Duke of Nevermore i Bungo Bronisław Malinowski jako postać w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza rwanie, j a k k o l w i e k głębokie i dramatyczne, nie było wszakże całkowite i ostateczne. Jest ważnym zagadnie­ n i e m biografii o b u , jak dalece ta przyjaźń, oparta na podobieństwach i różnicach, ukształtowała i c h . Sym­ b o l e m opozycji jest przeciwstawienie: nauka i sztuka, nauka to oczywiście M a l i n o w s k i , sztuka, wraz z litera­ turą, estetyką i filozofią to W i t k a c y . A l e przecież M a ­ l i n o w s k i był uczonym w y c h y l o n y m k u sztuce, zaś W i t ­ kacy artystą w y c h y l o n y m k u nauce. M a l i n o w s k i zajmuje ważne miejsce w życiu W i t k a ­ cego, ale - jak w i a d o m o - wszedł także do jego twór­ czości: pojawił się w jego powieści 622 upadki czyli Demoniczna Bunga, kobieta (1910-1911) jako Edgar, D u ­ ke o f N e v e r m o r e , był przywoływany przez postacie dramatów, k r y t y k o w a n y jako antropolog w tekstach Witkacego poświęconych jego k o n c e p c j o m sztuki młodego Bronia i niepokoił się o wpływ na syna. Doce­ i kultury. niał jego niezwykłą inteligencję i niezależność myśle­ Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa M a l i n o w ­ nia, która graniczyła jednak z cynizmem. Ojciec W i t ­ ski pojawił się w korespondencji W i t k a c e g o z ojcem kiewicza postrzegał Malinowskiego jako absolutnego jako L o r d Douglas w liście z 31 lipca 1900. egoistę, zaangażowanego w rozwój «teorii antyspolecz- Piszę: prawdopodobnie, gdyż W i t k i e w i c z o w i e ojciec i syn nych», w których nie było miejsca na uczucia i d u c h o ­ rozwinęli w swojej korespondencji grę słowną, którą w o ś ć " . O b a w y te znajdują odbicie w powieści, w któ­ obaj l u b i l i i w którą się głęboko zaangażowali: nadawa­ rej to m a t k a (w rękopisie: ojciec) m a r t w i się o wpływ li o n i rzeczywistym l u d z i o m przezwiska i pseudonimy, księcia Edgara na Bunga. W a r t o mieć w pamięci te są­ niekiedy niemożliwe już do rozszyfrowania. Ta gra dy, rozważając powieść Witkacego 622 upadki słów, swego rodzaju „ludolingwistyka", która miała a zwłaszcza jej bohaterów Edgara księcia N e v e r m o r e 2 Bunga, wielkie znaczenie dla twórczości przyszłego W i t k a c e - i Bunga. Pod postacią Bunga W i t k a c y wprowadza na go-pisarza, dzieciństwie karty powieści samego siebie, a raczej t e n obraz siebie, i wczesnej młodości w grach prowadzonych z ojcem. j a k i miał w latach 1910-1911, gdy pisał powieść. Z ko­ rozwinęła się już w jego Jej p r z e d m i o t e m były także cytaty i aluzje literackie. lei widzenie siebie nie zostało mechanicznie wprowa­ N i e l i c z n o n y c h przykładów dostarczają szczęśliwie oca­ dzone do powieści, ale dostosowane do jej kompozycji lałe i wydane listy Stanisława W i t k i e w i c z a do syna. i relacji postaci między sobą; żywy autor widzący siebie 1 w określony sposób stał się postacią literacką. Nadanie M a l i n o w s k i e m u pseudonimu Lord Douglas ma duże znaczenie dla m o i c h rozważań, jest to b o w i e m Nazwisko i imię Edgara jest oczywiście aluzją do aluzja do osławionego przyjaciela Oskara W i l d e ' a , Edgara A l l a n a Рое i jego poematu Kruk uważanego za złego ducha nieszczęsnego poety. Ten 1844), dobrze znanego i wysoko cenionego w Polsce pseudonim wyraża niepokój Witkiewicza-ojca związa­ i Europie schyłku X I X . w i e k u , z jego sławnym refre­ ny ze złym wpływem, j a k i Bronisław M a l i n o w s k i , zwa­ n e m „Never m o r e " - „Nigdy już". Wedle A n n y Miciń- ny zwykle „Bronio", miał jakoby wywierać na Stanisła­ skiej owo „never m o r e " jest reakcją W i t k a c e g o na do­ wa Ignacego. Jak słusznie zauważył Peter Skalnik w swoim artykule Science versus Art in the (The Raven, świadczenie stosunku homoseksualnego, który odbył Conceptuali­ o n z M a l i n o w s k i m , i którego powtórzenie wykluczał. „Wydaje się, że już w w i e k u młodzień­ N a t o m i a s t imię Bungo D a n i e l G e r o u l d w relacji M i - czym M a l i n o w s k i wykazywał cechy charakteru, które cińskiej wyprowadził „z angielskiego bung - czop, za- zation of Culture: przeciwstawiały go W i t k i e w i c z o w i [ . . . ] , co prowadziło tyczka do beczki, w który, w rozważaniach H a m l e t a , do konfliktów. Estreicher, którego ojciec znał dobrze obrócił się d u c h A l e k s a n d r a W i e l k i e g o («Why may młodego Malinowskiego, scharakteryzował Bronia ja­ n o t i m a g i n a t i o n trace the noble drust of Aleksander k o chłopca pracowitego, c h o ć pozbawionego wyobraź­ t i l l he f i n d i t stopping a bung-hole?», (Hamlet, n i , który szybko się uczy, lecz powściągliwość w wyraża­ [...] Koresponduje z t y m zresztą slangowe użycie wyra­ n i u myśli może u niego nagle przemieniać się w działa­ zu bung - bujda, kłamstwo, nieprawda; w o b u znacze­ nia stanowcze, c h o ć pozbawione odpowiedzialności. n i a c h imię W i t k i e w i c z o w s k i e g o bohatera - na równi Ojciec W i t k i e w i c z a jeszcze surowiej oceniał charakter ze sposobem, w j a k i autor traktuje go na k a r t a c h po- 29 V, 1 ) . �Lech SoM • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N C O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... wieści - podważa totalnie wiarę w autentyczność jego odwołując się do i n n y c h postaci tylko wtedy, gdy to działań, porywów, wzlotów". Trwające o d dzieciństwa konieczne. 3 zainteresowanie W i t k a c e g o Szekspirem wspiera o d ­ Pierwsze pojawienie się Edgara o f N e v e r m o r e jest czytanie G e r o u l d a . późniejsze niż Bunga oraz starannie przygotowane. 622 upadki Bunga to powieść z kluczem, ale także U w a g i poświęcone Edgarowi przez narratora są bardzo E n t w i c k l u n g r o m a n i Bildungsroman, podobnie jak charakterystyczne: jest o n określany jako „wielki zdo­ K u n s t l e r r o m a n (powieść o artystach). Najpełniejsze bywca życia". Wpływa na o b u przyjaciół w sprawach dotychczas rozwiązanie pseudonimów rzeczywistych „samej t e c h n i k i życia: kwestii masek i wytwarzania postaci wprowadzonych na karty powieści przynosi ar­ w o l i w k i e r u n k u opanowywania zawiłych s y t u a c j i " . 6 tykuł A n n y Micińskiej zatytułowany identycznie jak Jak widać, wpływ księcia N e v e r m o r e dotyczy „tech­ powieść W i t k a c e g o , ogłoszony w „Miesięczniku L i t e ­ n i k i życia", czyli sztuki życia, uprawiania i k o m p o n o ­ r a c k i m " (1967, n r 8 ) , ale odwołanie d o i n n y c h posta­ wania życia, podporządkowywania tej kompozycji w o ­ c i niż Edgar N e v e r m o r e i i c h rzeczywistych pierwo­ l i i n d y w i d u a l n e j , ma natomiast niewiele, jeśli w ogóle wzorów wykracza poza cele, jakie sobie stawiam. Po­ c o k o l w i e k wspólnego ze sztuką jako taką. Jeśli tak jest, dobnie bliższe rozważanie cech powieści rozwojowej Bungo, w swoim dążeniu do sformułowania własnej na przykładzie W i t k a c e g o rozmija się z m o i m i zamia­ metafizyki i sztuki opierającej się na niej jako na f u n ­ r a m i . Najważniejsze jest określenie gatunkowe Bunga damencie, znajduje się na biegunie przeciwnym do po­ jako powieści o artystach, na co wskazała Bożena D a ­ glądów Edgara. Istnieje wszelako między n i m i pewna nek-Wojnowska, a później D a n i e l G e r o u l d w swojej w o l n a przestrzeń, która dopuszcza dyskusje, a może książce o W i t k a c y m . Powieść o artystach rozwijała się n a w e t k o m p r o m i s ; dyskusja czy k o m p r o m i s są jednak zwłaszcza w latach 1890-1918, w Polsce uprawiał ją możliwe głównie z p o w o d u wahań Bunga i n i e d o m y ­ Przybyszewski. Szczytowe osiągnięcie g a t u n k u to Por­ ślenia do końca jego teorii, także wahań „praktycz­ Joyce'a, o p u b l i k o w a n y n y c h " : kuszony przez życie, głównie seksualne, stawia w 1916, ale napisany k i l k a lat wcześniej, n i e m a l rowie - sobie pytanie, czy jest możliwy wybór zarazem sztuki śny powieści W i t k a c e g o . metafizycznej i czystej, nie mającej związków z życiem, tret artysty z czasów młodości 4 i życia oraz użycia. Bungo chce zatem jednoczesnego Powieść o artystach przedstawia zwykle „zmagania wyboru o p c j i przeciwstawnych, natomiast Edgar ob­ młodego artysty z k o n w e n c j a m i i systemem wartości staje niewzruszenie przy s w o i m ostatecznym wyborze nie rozumiejącej go rodziny i wrogiego społeczeństwa mieszczańskiego", natomiast u Witkacego sztuki życia pojętej jako radykalnie przeciwna sztuce „temat tout court. Dyskusji na temat opozycji bądź związków sztuki i seksu rozwija się właściwie z wyłączeniem życia i sztuki, zagadnienia sztuki życia i sztuki po pro­ wszelkich i n n y c h tematów, niejako w próżni. Wszelkie stu bądź sztuki czystej poświęcono wiele miejsca w po­ k o n f l i k t y mają charakter wewnętrzny, estetyczny l u b wieści. egzystencjalny i zachodzą między różnym p o j m o w a ­ n i e m sztuki i jej stosunku do rzeczywistości: albo jako Pierwsze pojawienie się Edgara, jak pierwsze wejście samoistnego absolutu, albo jako narzędzia służącego na scenę postaci w teatrze, jest istotne; zgodnie z trady­ i n n y m c e l o m . Bohater nie jest osamotniony, ale jest cyjnym sposobem prezentowania bohaterów powieścio­ członkiem grupy p o k r e w n y c h dusz. O w i młodzi ludzie wych W i t k a c y opisuje i c h wygląd zewnętrzny, zwykle walczą z bezdennie głupim światem filistrów, nie mają w szczegółach, sugeruje określone cechy i c h charakte­ kłopotów finansowych, i c h przygody erotyczne nie są r u , podaje ogólne informacje o n i c h wychodzące poza protestem przeciwko mieszczańskim obyczajom a n i też to, co możemy zobaczyć czy odgadnąć, kiedy je już po­ nie spotykają się z potępieniem społecznym. Religia znajemy. oraz t l o społeczne, polityczne i narodowe - kolejne Wejściu Edgara do powieści warto poświęcić trochę dwa m o t y w y grające tak wielką rolę w portrecie Stefa­ na Dedala - nie występują w powieści W i t k a c e g o " . miejsca: „Tu dały się słyszeć szybkie k r o k i w b e t o n o w y m korytarzu i bez pukania wszedł pewnym, zimnym k r o ­ 5 k i e m książę Nevermore, ubrany w tyrolski kapelusik, N i c dziwnego zatem, że główne postacie powieści są niosąc na ramieniu prześliczny magazynowy karabin. arystokratami: majątek, pozycja społeczna, kosmopo­ lityczne niezakorzenienie ułatwia im żeglowanie Efekt był straszliwy. w próżni społecznej. N e v e r m o r e jest księciem, B r u m - Tymbeusz i B r u m m e l odskoczyli o d siebie jak para m e l de Buffadero-Bluff baronem, zaś Bungo, nie uży­ kochanków złapana na gorącym uczynku. Bungo, bę­ wający żadnego tytułu, ma także m o c n o błękitną krew dąc j e d y n y m przyjacielem niedostępnego księcia, aż w żyłach: jego m a t k a , z d o m u Fitz-Patrick, należy do wyciągnął się w rozkosznym dreszczu [ . . . ] . rodziny książęcej. N i e będąc zakorzenionymi i nie m a ­ jąc trosk życiowych, bohaterowie 622 upadków - G o o d evening - rzekł książę stłumionym, lecz Bunga t w a r d y m jak stal głosem. - Przerwałem, jak widzę, roz­ uprawiają bez przeszkód medytację o sztuce, nauce i f i ­ mowę niezwykle interesującą [ . . . ] . A l e proszę was, nie lozofii i rozmyślają n a d naturą i c h i n d y w i d u a l n y c h po­ przerażajcie się zbytecznie: a u t o m o b i l czeka na m n i e wołań. W m o i c h dalszych rozważaniach, zgodnie z i c h w alei. W r a c a m znad Białki. Zabiliśmy ze starym H o - tytułem, skupiam się na księciu N e v e r m o r e i B u n g u , henlohe parę ładnych niedźwiedzi. Jestem wściekle 30 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ .. zmem d o wytwarzania siły życiowej, j a k i m był pożerany przez siedem chronicznych chorób N e v e r m o r e . [...] - Zegnam panów - rzeki nagle [książę], biorąc dwie książki, które podawał m u B r u m m e l . - Czekam cię j u ­ t r o o piątej po południu, drogi Bungusiu. Mogę wysłać a u t o m o b i l - i wyszedł gwiżdżąc arabską piosenkę i zo­ stawiając osłupiałego B r u m m e l a na środku p o k o j u . [...] - Książę miał piękne wejście — rzekł nagle Tymbeusz" (B, 24-26). Jak widać z powyższego c y t a t u , prezentuje o n księ­ cia, ale mówi też wiele o stosunkach w grupie przyja­ ciół wprowadzonych na karty powieści. Pozwala także zaobserwować istotne cechy relacji Edgar - Bungo. O d samego początku Edgar zachowuje się jak praw­ dziwy arystokrata, ale także dekadent (w sensie zarów­ n o dekadencji przysługującej omalże z natury starym arystokratycznym r o d o m — a dzieje rodziny Edgara obejmują 36 pokoleń! - jak, przynajmniej d o pewnego stopnia, dekadencji artystycznej; odrzucający sztukę na rzecz n a u k i książę nie jest n a powaby sztuki całkowicie u o d p o r n i o n y ) . Jak przystało arystokracie, jest pewny Stanisław I . W i t k i e w i c z . Portret Bronisława M a l i n o w s k i e g o , siebie i arogancki (wchodzi bez p u k a n i a ) , t a k dalece o k . 1912, węgiel opanowany i zimny, że wchodzi - jak napisał W i t k a c y zmęczony, aber das Barenproblem existiert fur m i c h - „zimnym k r o k i e m " . C o k o l w i e k t o określenie miałoby m i c h t mehr. - Rzucił się na sofę obok Tymbeusza, ob­ znaczyć, podkreśla chłód Edgara, księcia i uczonego. serwującego sytuację z miną jakiegoś ptaka z podbie­ Jego strój i broń myśliwego A D 1910 wskazują na g u n o w y c h okolic, i n u c ą c aragońską «jotę» obcinał o l ­ oddawanie się tradycyjnemu zajęciu arystokracji, ja­ brzymie cygaro niemieckiego księcia. k i m o d wieków były łowy. Jest zaprzyjaźniony z księ­ Wejście księcia w t a k już zaawansowane w rozmo­ c i e m H o h e n l o h e , co wskazuje n a międzynarodowe k o ­ wie towarzystwo zrobiło wrażenie, jakby ktoś na grze­ neksje arystokracji i jej równie międzynarodową soli­ jące się n a p o w i e r z c h n i bagna r o p u c h y nalał stężone­ darność. Staranność stroju Edgara, podobnie j a k nie­ które jego cechy już tutaj zarysowane, na przykład nie­ go kwasu azotowego. N e v e r m o r e zapaliwszy cygaro rozglądał się p o p o k o ­ wzruszona pewność siebie, i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a ­ j u . Głowę miał ostrzyżoną krótko maszynką; twierdził, nie ludzi i życie oddane przyjemnościom (erotyka, na­ że z tą fryzurą największe robił wrażenie n a kobiety, uka, polowania, podróże, co jest wyrażone wprost bądź szczególnie w krajach południowych. Jego zielone, sugerowane w o m a w i a n y m cytacie) wskazują n a jego zimne j a k u gada oczy, przeszywające szkła siedemna- przynależność d o kategorii dandysów. Należą d o niej s t o d i o p t r i o w y c h b i n o k l i stanowiły niepokojący k o n ­ zresztą i i n n e główne postacie powieści, co n a j m n i e j trast z d z i e c i n n y m uśmiechem o g r o m n y c h , czerwo­ w pewnym stopniu. 7 n y c h , prześlicznie narysowanych warg. K o s t i u m przy­ Opis wyglądu Edgara, zwłaszcza jego twarzy, przypo­ pominał przedziwną dezynwolturą sławnego ze smako- m i n a liczne portrety Malinowskiego wykonane przez szostwa i luksusowych polowań kniazia Stiwę O b ł o n - Witkacego, grafiki i fotografie. N i e brak także i n n y c h skawo z A n n y Kareniny Tołstoja. Miał na sobie jasno- szczegółów odnoszących się d o życia jego przyjaciela: kakowe ubranie, sztylpy swego nie żyjącego już dziad­ sugerowane w cytacie podróże Edgara są przekształco­ ka, pożyczoną o d H o h e n l o h e g o torbę d o ładunków n y m i literacko podróżami Malinowskiego, odbywany­ i również pożyczony tyrolski kapelusz. [...] m i dla poratowania zdrowia. Słabego zdrowia jest tak­ że książę, jego dolegliwości odpowiadają dolegliwo­ - Będę u ciebie w t y c h d n i a c h , Edgarze - rzekł d o ściom jego realnego pierwowzoru bądź są i c h grotesko­ księcia Bungo - otrzymałem znowu list z o c h r o n k i . w y m przekształceniem. W y l i c z m y je dla przypomnie­ - Dyskrecja przede wszystkim - przerwał m u książę. Z i m n y jego dotychczas wzrok zamącił się jakimś dziw­ nia: Edgar jest krótkowidzem w stopniu niesłychanym, n y m pomieszaniem, a usta skrzywiły się boleśnie. cierpi n a „siedem chronicznych chorób", na rupturę B r u m m e l , który założył już binokle i widział wszyst­ (zasłania antyrupturycznym paskiem „kolosalną ranę ko dokładnie, zmartwiał w oczekiwaniu. Spostrzegł, że z prawej strony brzucha", B, 35) i co r o k u odbywa k u ­ Bungo oprócz tego, że miał m o n o p o l na wyprowadza­ rację na nerwy (B, 3 6 ) . nie księcia z równowagi przy pomocy naprędce insceni­ Całokształt stosunków łączących Edgara i Bunga zowanych przeżyć artystycznych, znalazł wreszcie spo­ określa w bardzo dużym stopniu niekończąca się dys­ sób istotnego zachwiania t y m przedziwnym m e c h a n i ­ kusja o życiu, sztuce i i c h wzajemnym powiązaniu bądź 31 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... b r a k u powiązania oraz o relacji między sztuką i nauką; być. A r t y s t a p o w i n i e n całkowicie poświęcić się swojej powstaje także pytanie o t o , czy sztuka jest wyższa sztuce, żyć w ścisłej ascezie. Według Bunga sztuka po­ w h i e r a r c h i i zatrudnień i n t e l e k t u a l n y c h i możliwości wstaje w życiowej pustce, osiągniętej w w y n i k u długiej poznawczych człowieka, czy nauka. S t o s u n k i między i t r u d n e j p r a k t y k i ascezy, w t o k u której życie zostaje przyjaciółmi rozgrywają się na dwóch p l a n a c h : „teore­ w i r t u a l n i e zniszczone. Edgar pragnie zatem życie opa­ tycznym", nować i zwyciężyć, Bungo chce je przezwyciężyć i ob­ obejmującym wspomniane dyskusje, i „praktycznym", życiowym, odnoszącym się d o rzeczy­ rócić na rzecz sztuki takiej, jak j ą p o j m u j e . wistego życia jako przeciwstawionego sztuce, nauce Poglądy Edgara i Bunga zdają się całkowicie prze­ i wszelkiej „teorii". W sferze życia rzeczywistego p o d ­ ciwstawne, istnieje wszakże, jak już pisałem, pewna stawowe znaczenie m a doświadczenie homoseksualne przestrzeń, która jest i m wspólna: Edgara kusi sztuka, Bunga z Edgarem i tego ostatniego atak szaleństwa. co najmniej sztuka życia, Bunga kusi nauka, co naj­ Jak już wspomniałem, mniej n a u k i humanistyczne i ta wielce specyficzna ak­ Edgar jest przedstawiany w powieści jako mistrz „techniki życia" i „wielki zdo­ tywność i n t e l e k t u a l n a człowieka, jaką jest filozofia. bywca życia". Ta jego zdolność jest w istocie przede Bungo jest zatem uwrażliwiony na naukę, zaś Edgar wszystkim wyrazem jego skrajnego egotyzmu: k o n c e n ­ o t w a r t y na sztukę. Tomasz Bocheński nazwał go traf­ truje się o n n a swoich sprawach d o tego stopnia, że nie „artystą bez sztuki" w sensie zbliżonym d o tego, reszta świata znika, jeśli wychodzi poza krąg jego zain­ 0 j a k i m i idzie. 8 teresowań. Oglądana z tego p u n k t u widzenia, jego T r u d n a już w p u n k c i e wyjściowym przyjaźń Edgara przyjaźń jest po części oszustwem. I n n i ludzie nie dają 1 Bunga m a pewien aspekt szczególny: jest t o związek się wszakże całkiem usunąć poza krąg jego zaintereso­ dwóch młodych ludzi poszukujących dojrzałości, pró­ wań k u nicości. Stwarzają o n i możliwość obserwacji bujących zbudować własny system wartości, wykazują­ i c y c h głęboką empatię we wzajemnych stosunkach, eksperymentów, stają się źródłem przyjemności w szerokim sensie słowa, przyjemności i n t e l e k t u a l n e j umiejących się zrozumieć, a nawet pomagać sobie. I c h i seksualnej, są wreszcie potrzebni d o spełnienia f u n k ­ przyjaźń, ze względu na zasadniczo o d m i e n n e p u n k t y cji, o d której zaczyna się wszelkie myślenie i filozofo­ widzenia na kwestie zasadnicze, nosiła w sobie o d p o ­ wanie: d o stworzenia relacji ja - nie-ja. Filozofię życia czątku element sprzeczności, która musiała doprowa­ Edgara można ująć najkrócej w następujący sposób: dzić d o rozsadzenia jej i zniszczenia. Jest t o także wska­ celem życia jest osiągnięcie władzy i szczęścia, d o cze­ zówka dotycząca przyjaźni rzeczywistych pierwowzo­ go dojść można wyłącznie poprzez doskonałą technikę rów o b u postaci l i t e r a c k i c h . A n a l i z a Bunga i Edgara życia czy sztukę życia. Pomaga ona w przezwyciężeniu przez W i t k a c e g o jest jednocześnie dokonaną przez trudności n a drodze d o władzy i szczęścia, umożliwia niego analizą siebie samego i Bronisława M a l i n o w s k i e ­ całkowite podporządkowanie sobie życia, a poprzez go, 622 upadki Bunga są przecież powieścią z kluczem. uzyskanie władzy n a d życiem i ludźmi osiągnięcie moż­ A zatem już z perspektywy lat 1910-1911 W i t k a c y po­ liwie głębokiej, całkowitej przyjemności. Jak już wska­ kazuje nieuchronność zerwania przyjaźni z M a l i n o w ­ zywałem, nawet zainteresowanie Edgara nauką jest skim, zerwania m i m o fascynacji, obopólnej fascynacji. w znacznym stopniu pogonią za przyjemnością. Uści­ Ta fascynacja sprawiła, że i c h stosunki w szczątkowej ślając ostatnie sformułowanie, chciałbym dodać, że formie przetrwały słynne zerwanie z r o k u 1914, ale na­ nie oznacza to, iż jego zainteresowanie nauką jest nie­ wet gdyby M a l i n o w s k i wrócił po wojnie d o Polski, na­ autentyczne; jest o n o wszakże silnie zabarwione przy­ leży przypuszczać, że i c h przyjaźń nie zostałaby o d b u ­ jemnością: jeśli określimy cel n a u k i jako poszukiwanie dowana. Może tylko stosunki byłyby częstsze. prawdy, u Edgara jest o n ściśle związany z przyjemno­ Stosunek Edgara d o życia i n a u k i jest żarłoczny; ścią, także seksualną. Poszukiwanie prawdy, co brzmi pragnie je opanować, podporządkować sobie, by osią­ patetycznie, znajduje nieoczekiwanie swoje uzupełnie­ gnąć satysfakcję. Jest t y t a n e m i jego ogromne apetyty nie czy drugą stronę w hedonizmie. nie są łatwe do zaspokojenia. Zycie i nauka t o dwie domeny jego działalności, ściśle ze sobą powiązane: Bungo jest po stronie sztuki, wszelkiej sztuki, jest artystą na początku swojej drogi, ale kusi go także lite­ Edgar nie przeciwstawia życia i n a u k i j a k Bungo, któ­ ratura. Już w pierwszym rozdziale powieści pisze i czy­ ry radykalnie oddziela życie i sztukę. W bezkompromi­ ta B r u m m e l o w i swój utwór prozatorski; jego celem sowym dążeniu d o osiągnięcia przyjemności nie prze­ jest stworzenie sztuki metafizycznej i jej teoretycznej szkadza k o n c e p c j i ową metafizyczność uzasadniającej. Jego wszystkie, czy może prawie wszystkie, drogi wiodące m u wcale jego słabe zdrowie. A k c e p t u j e zdaniem istotą sztuki nie jest odtwarzanie rzeczywisto­ do przyjemności, poczynając o d przyjemności p r y m i ­ ści, ale wyrażanie jej metafizycznej esencji czy zawar­ t y w n y c h aż p o najbardziej wyrafinowane. W dziedzi­ tości. Odrzucając m i m e t y z m sztuki, artysta w i n i e n nie życia seksualnego Edgar uznaje relacje zarówno także odrzucić życie rzeczywiste, włączając seksualne, hetero- j a k homoseksualne, co całkiem logiczne w je­ co jest p r o b l e m e m dla Bunga i jego przyjaciół, w c h o ­ go bezkompromisowej p o g o n i za przyjemnością, a p o ­ dzących dopiero w życie p o d t y m względem, m i m o ja­ n a d t o homoseksualizm jest pociągający także dlatego, kiegoś doświadczenia erotycznego, które zdążyli zdo­ że wówczas zakazany i ścigany przez prawo (vide przy- 32 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... padek Oskara W i l d e ' a ) . O b j a w i a o n zatem d o d a t k o w y cego. Wyjaśni się wówczas sprawa Złotej Gałęzi walor: wyzwania rzuconego społeczeństwu. Należy ra, książki czytanej i dyskutowanej już nie przez fikcyj­ Fraze­ także do procedur dandyzmu: w dążeniu do osiągnię­ n y c h przyjaciół w powieści, ale przez rzeczywistych cia satysfakcji dandys nie cofnie się w razie potrzeby w Z a k o p a n e m . W i t k a c y znał zapewne pierwszą d w u t o ­ nie t y l k o przed niedozwoloną formą aktywności seksu­ mową wersję dzieła Frazera, ogłoszoną w 1890 г., być alnej, ale nawet przed zbrodnią, nie popełni jedynie może inną jego książkę wydaną po polsku jako podłości. rownik, kapłan, Cza­ król (Warszawa 1911). Jest wątpliwe, by czytał nadal Frazera po powrocie do Polski, w cza­ W dziedzinie seksualizmu relacje Edgar-Bungo były szczególnie bliskie, poczynając o d i c h razem spędzone­ sie gdy rozpoczął swoją dojrzałą twórczość. N i e ulega go dzieciństwa. Wspólnie przeżywali „perwersje" wła­ jednak wątpliwości, że te dramaty i fragmenty powie­ ściwe w i e k o w i dziecięcemu, jak je nazywają bohatero­ ści, które dzieją się - mówiąc ogólnikowo - w t r o p i ­ wie, a później i c h specyficzna, na poły seksualna b l i ­ kach, zawierają nie tylko relację z doświadczeń autora, skość trwała. S k u t k i e m tej otwartości ale problematykę antropologiczną, którą w a r t o prze­ połączonej z młodzieńczym ekshibicjonizmem pojawiła się w i c h śledzić także p o d kątem literatury n a u k o w e j , w t y m stosunkach silna skłonność do zwierzeń: bez więk­ głównie Jamesa Frazera. szych oporów opowiadali ze szczegółami o swoich Przypadek homoseksualizmu przedstawiony w po­ „perwersyjnych" doświadczeniach obejmujących star­ wieści jest zatem dla Bunga elementem rozwoju jego sze i młodsze panie, nie wyłączając n i e l e t n i c h . O w a seksualności, i n c y d e n t e m w r a m a c h zasadniczo hete­ „perwersyjność" jest zarówno n a t u r a l n y m procederem roseksualnych zachowań. Jeśli idzie o o b u powieścio­ poszukiwania silnych wrażeń erotycznych na podłożu w y c h przyjaciół, był to, nawet w przypadku Edgara, i n ­ młodzieńczego nienasycenia, j a k t r y b u t e m płaconym cydent w sensie nieoczekiwaności oraz gwałtownej kulturze epoki. Rola doświadczenia erotycznego, hete­ i spontanicznej reakcji na określoną sytuację silnego roseksualnego i homoseksualnego, jest zresztą u W i t ­ stresu. Szerszy kontekst tej sceny (rozdział: Bal w pała­ kacego wielka, co dobrze w i a d o m o ; o złożoności mate­ cu Bimam i jego skutki) r i i erotycznej w jego twórczości w ogóle wiele by trze­ zdenerwowanego i roztrzęsionego (określenia autora) ba Edgara Edgara, uwikłanego w bliżej nie określoną aferę miło­ i Bunga, czy - raczej - homoseksualny i n c y d e n t , zosta­ sną z księżniczką Keskeszydze, umęczonego namiętno­ pisać. Doświadczenie homoseksualne ukazuje udręczonego, wściekle ło zatem przygotowane i ułatwione przez t e n właśnie ścią do Fenixany (por. B, 112), zaplątanego w przygo­ aspekt i c h przyjaźni. D l a Bunga był to zdecydowanie dę erotyczną akt jednorazowy, dla Edgara początek albo k o n t y n u ­ w e m b r i o n a l n y m stanie" (В, 114). Bungo doznaje rów­ acja postawy biseksualnej. W zakończeniu powieści nież niecodziennych, niełatwych d o określenia uczuć, W i t k a c y pisze o Edgarze następująco: „Książę za jakieś które przetwarza na sztukę, tyle że... pornograficzną: z panną Saphir, nazwaną „sadystką niesłychane zbrodnie, których dopuszczał się po zauł­ „Bungo, w o l n y o d wszelkich pożądań realnych, błąkał k a c h W h i t e c h a p e l u z paroma l o r d a m i , skazany na de­ się jak cień za księciem, obserwując zwyrodniałe twa­ portację na Nową Gwineę, napisał tamże będąc dzie­ rze swoich przyjaciół i uwieczniając je w swoich k o m ­ ło [ t u przypis: „The Golden Edgar pozycjach, które w przeciwieństwie d o jego życiowej D u k e o f N e v e r m o r e ; Cambridge U n i v e r s i t y Press"] i m p o t e n c j i wkraczały coraz bardziej w sferę perwersyj­ tak genialne o perwersjach t y c h pozornie d z i k i c h l u ­ nej p o r n o g r a f i i " (B, 114). Bough of Pleasure, dzi, których z pogardą Papuasami nazywają, że wrócił Uogólniając sytuację Edgara i Bunga można powie­ po paru latach do A n g l i i j a k o M e m b e r o f B r i t i s h A s ­ dzieć, że stanowią o n i typowy obraz młodych męż­ sociation for A d v a n c e m e n t o f Science i Fellow [ o f czyzn udręczonych przez potrzeby seksualne, których the] Royal Society" (B, 4 6 6 - 4 6 7 ) . nie umieją a n i zaspokoić, a n i stłumić czy wysublimo­ N i e ma d o w o d u wprost w c y t o w a n y m fragmencie, wać. S t o r t u r o w a n i przez pożądanie, traktują zachowa­ że doświadczenia Edgara i lordów miały także charak­ nie homoseksualne jako ucieczkę i - pewnie tymcza­ ter homoseksualny, ale stereotyp upodobań seksual­ sowe - rozwiązanie trudności. Uważna l e k t u r a tekstu n y c h literackiego lorda i surowość kary (deportacja na prowadzi najpierw do w n i o s k u dość oczywistego: t o Nową Gwineę) wyraźnie na to wskazują. nie ciekawość popchnęła Bunga do akceptacji przyja­ ciela jako kochanka. Został o n łatwo (zbyt łatwo?) Te oczywiste aluzje do działalności i dzieł M a l i n o w ­ skiego weszły d o powieści w trakcie jej poprawiania „uwiedziony" przez Edgara, j a k t o określił Tomasz Bo­ i przygotowywania do publikacji, do której - j a k wia­ c h e ń s k i ; „uwiedzenie" Bunga interpretuję zresztą ina­ d o m o - za życia W i t k a c e g o nie doszło. 9 Zakończenie czej niż o n . Edgar bezwiednie obudził w B u n g u prze­ najprawdopodobniej powstało w r o k u 1919, podobnie śladujące go nieraz natręctwo zrobienia czegoś nagan­ j a k Przedmowa. Zabawna aluzja do dzieła Frazera nego, czego w istocie zrobić nie chce, a b o i się, że zro­ wskazuje na kwestię, która nie należy d o t e m a t u tego b i : „Miewał o n czasami chwile pokus w k i e r u n k u czy­ artykułu, a jest wielkiej wagi. Konieczne jest dokładne nów przeciwnych jego najgłębszej istocie, a nawet prześledzenie nie tylko relacji M a l i n o w s k i - W i t k a c y , zgubnych. Jadąc pociągiem na przykład musiał się czę­ ale także r o l i antropologii w dziele i myśleniu W i t k a ­ sto trzymać, aby nie sięgnąć d o kieszeni i nie wyrzucić 33 �Lech Sokół * E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... za o k n o pieniędzy i koniecznych dokumentów lub że­ planuje wykorzystanie swojego doświadczenia seksual­ by w towarzystwie zacnych m a t r o n i poważnych star­ nego: „Ciekawy jestem, co powie na to B r u m m e l [ . . . ] . ców nie wymówić nagle jakiegoś d o b i t n i e świńskiego Bądź co bądź było t o przeżycie" (B, 119). Jednakże wyrazu. Miewał też i n n e , groźniejsze, dotyczące naj­ Bungo powie ostatecznie „nie" homoseksualizmowi, ważniejszych kwestii jego życia. W tej c h w i l i , p o d a zdecydowanie „tak" doświadczeniom heteroseksual­ wpływem wzroku księcia, poczuł pokusę zupełnie tego n y m : zasada „never m o r e " — „nigdy więcej" obowiązu­ samego g a t u n k u . A l e była ona tak potężna, tak pocią­ je. Znaczy to także, że d e f i n i t y w n i e zamyka t e n późny gająco zbrodnicza, że jednocześnie pojął niemożność rozdział dojrzewania, w którym wybór zachowań sek­ wszelkiego o p o r u i że coś, co może m u zwichnąć całe sualnych może się jeszcze dokonać w sposób względnie życie, co decyduje może o całym jego losie, stać się w o l n y i łatwy. m u s i " (B, 116). N i e wydaje się zatem całkiem słuszne mówienie A zatem zgoda Bunga, podobnie jak oferta Edgara o prostym „uwiedzeniu" Bunga przez Edgara: z chwilą były przygotowane przez wcześniejsze doznania i d o ­ kiedy u r u c h o m i o n y przez niego mechanizm zaczął świadczenia o b u . Bungo w p e w n y m momencie odkrył, w Bungu działać, zrobił o n wiele, by uwiedzenie doko­ że dziwny i przerażający m e c h a n i z m w n i m zaczął dzia­ nało się; by tak rzec: dogonił i przegonił przyjaciela. Je­ łać. W s k u t e k przebudzenia się wewnętrznej dominują­ śli incydent Edgar - Bungo uznamy za jeden z 622 cej n a d n i m siły zaakceptował ofertę seksualną przyja­ upadków tego ostatniego, postarał się o n sam, by upaść. ciela prawie natychmiast. Wystarczyło, że zobaczył na­ W i t k a c y powraca w swojej późniejszej twórczości kilka­ gie ciało Edgara i odkrył, że jest o n seksualnie p o b u ­ krotnie do kwestii homoseksualizmu, wystarczająco dzony. Odpowiedział na podniecenie przyjaciela na­ często, by wskazać, iż jest to temat wart podjęcia. tychmiast, bez żadnej presji a n i nawet prośby z jego A t a k szaleństwa Edgara został poniekąd zapowie­ strony. Edgar zbliżył się do niego z „wyrazem zbrodni­ dziany wcześniej w powieści przez informację, że co ro­ czej żądzy, niemego błagania i jakiegoś wstrętnego k u odbywał kurację na nerwy; poniekąd: nie każda s m u t k u . Bungo patrzył na niego przez jakąś część se­ nerwica może doprowadzić do tak znacznego pogor­ k u n d y z artystycznym zadowoleniem. Twarz ta, prawie szenia zdrowia psychicznego. N i c dziwnego zatem, że obca m u w tej c h w i l i , podobna była do demonicznych wiadomość o ataku szaleństwa została przyjęta przez postaci, które rysował". Uświadomiwszy sobie, o co przyjaciół księcia j a k g r o m z jasnego nieba. Edgar wła­ naprawdę idzie Edgarowi, „nagle zdrętwiał z przeraże­ śnie wrócił do Polski z A n g l i i po okresie dzikiego w y ­ nia", a jednak to o n wyraził zgodę: „Chcesz? - spytał uzdania, przyjmującego prawie k r y m i n a l n e rozmiary. głosem, którego prawie nie poznał. Książę l e k k o skinął Początkowo zachowywał się n o r m a l n i e , był tylko t r o ­ głową" (wszystkie cytaty B, 116). chę nerwowy, aż t u nagle, po „ataku" na ulicy został wzięty d o szpitala dla obłąkanych. Wstępna diagnoza Jedyna trudność, jaką Bungo musi przezwyciężyć, to ograniczone uczucie obrzydzenia. Kiedy zdecydował nie jest pewna: „ostra paranoja; a może postępowy pa­ się, działa na zimno, w y m i e n i a k i l k a słów z Edgarem raliż" (B, 3 6 3 ) . Paraliż postępowy jest w y n i k i e m syfili­ „jakby się targował w sklepie" (B, 117). W i t k a c y , jak su, co kieruje naszą uwagę k u angielskim wyczynom się zdaje, z dużą precyzją opisał t e n przełomowy p u n k t erotycznym Edgara. Tomasz Bocheński wskazuje ana­ wszelkiego uwodzenia, w którym nagle zapada decyzja. logie między chorobą księcia a obłędem Nietzschego: W a r t podkreślenia jest akcentowany w opisie nadmiar obaj przeżyli pierwszy atak choroby na ulicy; Edgar po­ świadomości, która pozwala na chłodną analizę do­ daje jako przyczynę swego stanu „konieczność w y m y ­ znań, dostarczającą dodatkowej, ślenia ostatniej maski, dzięki której można by opano­ ponadzmysłowej, wać samo d n o zbrodni [ . . . ] . Psychiatryczna diagnoza czyli i n t e l e k t u a l n e j , przyjemności. choroby księcia ma znaczenie drugorzędne, ponieważ T e n stosunek seksualny przyjaciół jest także jakby cierpi o n na dolegliwość filozoficzną: tak jak N i e t z - na pół uświadomioną kontynuacją i c h „dziecięcych schemu «udało» m u się przezwyciężyć sprzeczności ist­ perwersji", może m n i e j n i e w i n n y c h , niż się t o mogło nienia za c e n ę schizofrenii. Można więc użyć metafo­ wydawać. Być może jest to powtórzenie i rozszerzenie wcześniejszego doświadczenia, a nie ry w stylu Heideggera: N e v e r m o r e zamieszkał w ist­ doświadczenie n i e n i u , które jest niemożliwe do zamieszkania". całkowicie nowe, zwłaszcza że, ściśle rzecz biorąc, nie 10 jest to pełny akt homoseksualny (por. B, 117). Ran­ G d y Bungo w towarzystwie dwójki przyjaciół o d ­ k i e m Bungo żałuje n o c n y c h przeżyć i jest to raczej re­ wiedził księcia w szpitalu, doznał głębokiego wstrząsu: akcja na seksualną represję panującą w społeczeń­ Edgar, król życia, został całkowicie złamany przez cho­ stwie, a nie poczucie w i n y w sensie religijnym czy robę: siedział w k u c k i na łóżku w szpitalnej separatce, choćby m o r a l n y m . Zal Bunga jest dwuznaczny także wypowiadając absurdalne bądź niezrozumiałe słowa; dlatego, że podszyty znowu satysfakcją płynącą z n a d ­ B u n g o w i zdawało się, że mówi do żywego trupa. K i e ­ świadomości i radością z nowego doświadczenia oraz dy, niespodziewanie, Edgar rozpoznał go, powiedział s k u t k i e m włączenia swojego przeżycia do gęstej siatki k i l k a czułych słów i pocałował go w usta. Potem nagle zwierzeń, niedyskrecji i gier u p r a w i a n y c h w powieści skoczył z łóżka na środek p o k o j u i zaczął wykonywać przez przyjaciół. Biorąc p o r a n n y prysznic, Bungo już jak a u t o m a t przerażający w swym mechanizmie taniec 34 �Uch Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... i śpiewać absurdalną piosenkę francuską: „Les plus be­ z obłędu, Edgar odszedł do świata niedostępnego B u n - au des mirliflores, c'est le due de N e v e r m o r e " . Byl to gowi. W t y m świecie wygtał; czy w ogólności wygrał początek nowego ataku choroby, w trakcie którego jako twórca k o n c e p c j i o p a n o w y w a n i a życia? Jeżeli tak, Edgar krzyczał rozpaczliwie, wzywając pomocy m a t k i . za jaką cenę? Czy tzeczywiście całkowicie wyzwolił się z obłędu? N a te pytania nie m a łatwej odpowiedzi. Jedyny fragment wypowiedzi księcia, który ma wy­ raźny sens i wpisuje się doskonale w kontekst w i e l u Bungo poświęcił wiele czasu rozmyślaniom n a d l o ­ stwietdzeń jego i Bunga, dotyczy kwestii maski, bardzo sem Edgara. W n i o s k i , do j a k i c h doszedł, lęki, jakie ży­ ważnej dla zrozumienia powieści. Szaleństwo księcia wił, podsumował zwięźle Bocheński: „Bungo o losie opisane jest w rozdziale 1 części I I I 622 upadków księcia myśli ze strachem, ponieważ wie już, że marze­ ga noszącym tytuł W poszukiwaniu Bun­ maski; rozdział 2 tej­ nie o życiowej potędze ptowadzi do obłędu; czuje za­ że części, ostatni w książce, zatytułowany jest Mas/ca, zdrość, która spada za książę, [...] wreszcie odczuwa radość, późno. gdyż pojmuje, że sam nie posiada tyle sił, co bo czym byłaby egzystencja bez nadziei na h a r m o n i ę " . Kiedy Bungo nachylił się n a d Edgatem, usłyszał: 11 O w a harmo­ szeptał książę. nia, której szuka Bungo, jest możliwa d o osiągnięcia - Tej nie mogę opanować. Patrzę w oczy w same d n o . jeśli nie w życiu, w sztuce w Czystej Formie, oderwa­ Muszę wziąć o v e r h a n d n a d wszystkim. Z b r o d n i opa­ nej o d życia, dostarczającej przeżyć metafizycznych, nować nie mogę. Muszę się nauczyć. Muszę jeszcze ekstazy, szczęścia. Tego szczęścia Bungo już nie osią­ mieć siłę. Jeszcze jestem za słaby na t o . Jeszcze tylko gnął: jego maska, j a k głosi tytuł ostatniego rozdziału jedna maska. Tylko jedna..." (B, 364-365). powieści, „spada za późno". „Jeszcze jedna maska, tylko jedna - W groteskowym końcu życia Bunga, przedstawia­ W n i o s e k z wypowiedzi Edgata jest t a k i , że nawet w chorobie zmaga się o n z żywiołem życia, który pra­ n y m w Zakończeniu, gnie opanować, a który go łamie. B o c h e ń s k i słusznie wymierza swojemu b o h a t e r o w i i swojemu wyobrażeniu należy widzieć karę, jaką autor stawia pytanie o rozumienie szaleństwa i przypomina 0 sobie z okresu młodości. Poderżnięcie sobie gardła o romantycznej k o n c e p c j i szaleństwa jako „niepojęte­ „nożem o d brzytwy G i l e t t e " było jego „ostatnim, defi­ go dla zdrowych przeżycia ttanscendencji", która to n i t y w n y m a k t e m w o l i " . Bungo umarł, Edgar wyjechał. koncepcja powróciła u schyłku w i e k u X I X . i na po­ „Zycie płynęło dalej swą tajemniczą i m ę t n ą koleją" czątku X X . W ramach takiego idealizowanego szaleń­ (B, 4 6 7 ) . Tylko o n o jest w pełni zwycięskie. stwa wypowiedzi c h o r y c h stają się wypowiedziami mę­ Edgar zniknął z kart powieści, dowiadujemy się o je­ drców, proroków, jasnowidzących. W d o d a t k u Edgar go n a u k o w y c h sukcesach, ale nie o t y m , k i m był „na- wyzdrowiał, niejako z własnej w o l i , wprawiając w po­ ptawdę". W sensie h i s t o r y c z n o l i t e t a c k i m był postacią mieszanie psychiatrów: opuścił swój obłęd, jak opusz­ utwotzoną z motywów obecnych w litetatutze i myśle­ cza się miejsce czasowego p o b y t u . n i u Młodej Polski, m o d e r n i z m u europejskiego oraz p e w n y c h cech rzeczywistego Bronisława Powtót Edgata do świata ludzi „notmalnych" ma Malinow­ skiego takiego, j a k i m go widział W i t k a c y w latach pewne cechy niesamowitości. Pozostaje widoczny ślad jego w a l k i z żywiołem życia. O t o jak opisane zostało 1910-1911 oraz w r o k u pisania Przedmowy i w powieści niespodziewane spotkanie Bunga z Edga­ nia, czyli w r o k u 1919. D l a Stanisława Ignacego W i t ­ r e m : „Tym samym, j a k zwykle p e w n y m , m i a r o w y m kiewicza był pewnie najważniejszym z przyjaciół jego Zakończe­ k r o k i e m zbliżał się k u n i m książę N e v e r m o r e , ubrany zakopiańskiej młodości, a k t y w n y m uczestnikiem dys­ w ogromne f u t r o i m e l o n i k na głowie. [...] Bungo zo­ kusji przyjaciół o życiu, sztuce i nauce, ptzyjacielem baczył tylko oczy księcia, wpatrzone w dal z wyrazem bardzo ważnym dla jego rozwoju, ponieważ fascynują­ niesamowitego napięcia w o l i , po czym światło l a t a r n i c y m , ale także t a k i m , któtemu W i t k i e w i c z ostro się błysnęło w jego o k u l a r a c h , czyniąc go na sekundę po­ ptzeciwstawiał, wreszcie przyjacielem rozumiejącym d o b n y m do jakiegoś strasznego trupa o fosforycznie 1 w i e r n y m , który go nie opuścił w rozpaczy po samo­ błyszczących oczodołach. N e v e r m o r e przeszedł koło bójstwie narzeczonej Jadwigi Janczewskiej. n i c h , nie widząc i c h wcale. Dyskusja powieściowych przyjaciół była etapem na - Edgarze! Edgarze! zatrzymaj się! — krzyczał za n i m drodze k u dojrzałości, a jednocześnie bodźcem do jej Bungo. A l e książę szedł dalej i w t y m nieubłaganym osiągnięcia. Ułatwiła i m ona przejście przez okres fer­ posuwaniu się dalej robił wrażenie jakiegoś pocisku m e n t u do stadium, w którym byli w stanie podjąć w o l ­ ślepo pędzącego na rozbicie mogących m u stać na d r o ­ ną decyzje dotyczącą i c h powołania. Edgar wybrał dze przeszkód". Bungo miał wrażenie, „że t o t t u p Ed­ błyskotliwą karierę naukową oraz szczególną, własną gara wstał z grobu i wieje o d niego jakieś zimno, już wersję bycia „królem życia" jak Oskar W i l d e , L o r d Douglas, książę des Esseintes z powieści Huysmansa nie z tego świata" (B, 4 3 9 - 4 4 0 ) . K i l k a d n i później Bungo otrzymał informację, że Na wspak. Bardzo i s t o t n y m aspektem osobowości po­ Edgar wyjechał do A n g l i i , nie szukając k o n t a k t u z żad­ wieściowego M a l i n o w s k i e g o jest to, że p o d koniec n y m z przyjaciół. O s t a t n i a informacja w powieści swojego życia na kartach 622 upadków o n i m była już cytowana; dotyczy ona jego londyń­ wrażliwy na sztukę w sensie, w j a k i m używał tego sło­ skich wyczynów i n a u k o w y c h osiągnięć. Wychodząc wa w odniesieniu do życia, że stał się „artystą bez sztuki". 35 stał się o n �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... Z p u n k t u widzenia Bunga zarówno mieszanie sztuki i demonicznie zazdrosna. Grzech przeciwko niej, j a k i życia, jak utrzymywanie, że sztuka jest naśladownic­ grzech przeciwko D u c h o w i Świętemu, nigdy nie bę­ t w e m natury, jest grzechem śmiertelnym. Bungo ostro dzie odpuszczony. przeciwstawia się t a k i m poglądom, przynajmniej wer­ balnie. Zycie kusiło go m o c n o , mocniej niż Edgara PS Znikając z powieści, Edgar o f N e v e r m o r e nie sztuka. zniknął z twórczości W i t k a c e g o . W Kurce wodnej p o ­ Trzeci z przyjaciół biorących udział w dyskusji o ży­ jawia się postać Edgara N e v e r m o r e , ale w n i e w i e l k i m c i u , sztuce i nauce, B r u m m e l , zaledwie przeze m n i e s t o p n i u m o d e l e m dla niego jest M a l i n o w s k i ; bardziej wspomniany, wybrał naukę (matematykę i logikę), nie przypomina o n C h w i s t k a , czyli barona B r u m m e l a wyrzekając się sztuki (sztuk pięknych i literatury) i nie z powieści 622 upadki Bunga. odrzucając całkiem życia. Być może wybór sztuki, na­ m i n a n y przez postacie W i t k a c e g o , ale wówczas to M a l i n o w s k i jest wspo­ u k i i życia jest d o zaakceptowania, gdyż nie prowadzi fikcyjna postać w y m i e n i a nazwisko realnej, Mali­ do katastrofy w przypadku B r u m m e l a . Wybór n a u k i nowski fikcji. i życia doprowadził do odwracalnej katastrofy Edgara, O b e c n o ś ć nazwiska, p o l e m i k a z jego poglądami jesz­ ale o n - co bardzo ważne - chciał zdominować życie, cze w Niemytych być tryumfującym artystą życia, a to nie interesowało k o i stałe obecny jest M a l i n o w s k i w myśleniu W i t k a ­ B r u m m e l a , przynajmniej nie w t a k i m stopniu. Edgar cego, we w s p o m n i e n i a c h z dzieciństwa i młodości. nie w c h o d z i wówczas duszach do domeny ( 1 9 3 6 ) , świadczy, jak głębo­ s k u t k i e m swoich zamierzeń i działań prowokował ży­ I c h przyjaźń została zerwana, ale - powtórzmy - moż­ cie, miał pewne cechy osobowości demonicznej w po­ na i trzeba powiedzieć, że m i m o dramatycznego ze­ jęciu Goethego: osobnik demoniczny to t a k i , który r w a n i a M a l i n o w s k i w p e w i e n sposób pozostał przyja­ wyzywa Los i musi w walce z n i m ponieść konsekwen­ cielem W i t k a c e g o , co n a j m n i e j przyjacielem lat mło­ cje wyzwania, a częstokroć klęskę. U W i t k a c e g o klę­ d y c h , którego o b e c n o ś ć jest często a k t u a l i z o w a n a ska nie jest całkowita. w jego świadomości. Grzechu śmiertelnego według Bunga: pomieszania życia i sztuki dopuścił się o n sam i dlatego został uka­ rany. Kara przyszła w m o m e n c i e jego nawrócenia na Przypisy właściwą drogę, ale nie dane m u było skorzystanie 1 z etycznego i estetycznego odrodzenia. N i e był już S. Witkiewicz, Listy do syna. Opracowały: B. Danek-Wojnowska i A . Micińska, Warszawa 1969. List z 31 lipca 1900, wspomnia­ w stanie naprawdę odrodzić się, gdyż życie, głównie ny przeze mnie, por. s. 39 życie seksualne, któremu się oddawał, doprowadziło 2 E Skalnik, Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkiewicz. Science versus Art in the Conceptualization of Culture, do trwałego uszkodzenia jego świadomości. G d y d o ­ „Konteksty" 2000, nr 1-4, s. 54; cytuję wersję polską artykułu konał w y b o r u zarówno sztuki, jak i życia seksualnego, w przekładzie S. Sikory, tamże, s. 55. O złym wpływie Bronia na oddał swoje ludzkie (w istocie swoje męskie!) w a r t o ­ Stanisława Ignacego por. S. Witkiewicz, Listy do syna, s. 281; ści: świadomość i i n t e l e k t we władanie kobiet (kobie­ warto zwrócić uwagę, że Stanisław Witkiewicz, przestrzegając t y ) , która jest uosobieniem biologii i nieświadomości. syna przed Bronieni, uznaje siłę ich przyjaźni, powątpiewa jedy­ Jest niezmiernie charakterystyczne, że stan orgazmu nie w jej głębszą wartość: „Jeżeli Wasza harmonia i bliskość po­ Bunga jest zawsze opisywany przez narratora powieści lega na zgodności wyższych potrzeb duszy, na wspólności dążeń jako u t r a t a świadomości; w i e l o k r o t n i e powtarzane umysłowych, na podobnym tonie uczuć - zawsze wyższej skali, tym lepiej i niech ta harmonia trwa". stwierdzenie n i e o d m i e n n i e mówi, że Bungo „stracił ' przytomność". Początkowo B u n g o wraca do p r z y t o m ­ S. I . Witkiewicz, Dzieła wybrane, t. I : 622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta. Narkotyki. Niemyte dusze, Warszawa 1985, ności czy świadomości względnie łatwo i pozornie bez s. 37 (Wstęp A . Micińskiej do 622 szkody dla stanu świadomości; z czasem powrót staje 4 się coraz trudniejszy, aż następuje trwałe jej uszkodze­ upadków...). Por. B. Danek-Wojnowska, Problem artysty w powieści S. I Wit­ kiewicza" „622 upadki Bunga", „Pamiętnik Literacki" 1970, nr 3 nie, które można określić słowami, j a k i c h W i t k a c y 5 użył, by nazwać jeden ze swoich rysunków: „schujo- D. G. Gerould, Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz. Przeł. J. Sieradzki, Warszawa 1981, s. 59 wacenie mózgowia" (rysunek z r o k u 1931). M i m o po- 6 S. I . Witkiewicz, Dzieła zebrane. Wydanie krytyczne ze wstępem padnięcia w obłęd, Edgar dał sobie radę i z życiem, J. Brońskiego. Komitet redakcyjny: przewodniczący J. Degler i z chorobą, ostatecznie zwyciężył, natomiast Bungo oraz B. Michalski, A . Micińska, K. Puzyna, L. Sokół, 622 upad­ ki Bunga, czyli Demoniczna kobieta. Oprać. A . Micińska, Warsza­ poniósł klęskę totalną. Dlaczego? Odpowiedź, która wa 1992, s. 14- Wszystkie cytaty z powieści wg tego wydania, się nasuwa, jest bardzo m o c n o związana z epoką, z jej oznaczane bezpośrednio w tekście za pomocą skrótu В z poda­ poglądami estetycznymi, z estetyką W i t k a c e g o wresz­ niem strony cytatu. cie, właśnie się wówczas kształtującą. Z potęgą życia 7 można j e d n a k , przy całym niebezpieczeństwie, wał­ czyć i nie przegrać całkowicie, m i m o wielkiej ceny - 8 bokiej satysfakcji i n t e l e k t u a l n e j , jak wyrafinowanej Sztuka jest T. Bocheński, Powieści Witkacego. Sztuka i mistyfikacja, 1994, s. 31 uratować się. N a u k a może być źródłem zarówno głę­ dandysowskiej przyjemności. Por. L. Sokół, Dandyzm u Witkacego: gra i metafizyka w: Witkacy w Polsce i na świecie. Redakcja: R. Skwara, Szczecin 2001, s. 197-209 zaborcza 36 " Tamże, s. 30 10 Tamże, s. 32-33 11 Tamże, s. 34 Łódź � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fa2973e74a6aa2f75a92c6ec8a07ad3.pdf 9b21b810763ee874c7c9bb78d31c1753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3526 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3304 Title A name given to the resource Jana Świderskiego widzenie sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.243-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Chrystus Aleksander Frasobliwy, Korytków, woj. zamojskie. Jackowski JANA Ś W I D E R S K I E G O WIDZENIE SZTUKI LUDOWEJ P r z e d m i o t e m t y c h u w a g są z a r ó w n o w y b r a n e z d j ę ­ c i a J a n a Ś w i d e r s k i e g o j a k też i w i d z i a n y p r z e z i c h p r y z m a t p r o b l e m f o t o g r a f i i j a k o środka d o k u m e n t a c j i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u . P r e t e k s t e m zaś d l a t y c h r o z ­ w a ż a ń są t r z y w y s t a w y p r a c S w i d e r s k i e g o krążące p o k r a j u i z a g r a n i c y . J e d n a z n i c h p o k a z u j e dawną rzeź­ bę l u d o w ą d r u g a różne d z i e d z i n y sztuki ludowej t r z e c i a b u d o w n i c t w o d r e w n i a n e " . Z n a j d u j e m y się w i ę c cały czas w kręgu k u l t u r y chłopskiej, której m a t e r i a l ­ ne p r z e j a w y z n a S w i d e r s k i j a k m a ł o k t o z e t n o g r a f ó w i d o k u m e n t a c j i której poświęcił n a j l e p s z y o k r e s s w e g o życia. W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że w ciągu 25 l a t w ę d r ó ­ w e k p o K r a j u , w r a m a c h badań t e r e n o w y c h I n s t y t u t u S z t u k i P A N , tłukąc się o s o b o w y m i pociągami, a u t o b u ­ s a m i , d ź w i g a j ą c ciężki sprzęt — w y k o n a ł p o n a d 50.000 zdjęć, a w i ę c u t r w a l i ł co n a j m n i e j 30.000 różnych o b i e ­ któw. N i e muszę tłumaczyć, iż w i e l e z n i c h (jeśli n i e większość) już n i e i s t n i e j e , uległo z n i s z c z e n i u bądź r o z ­ p r o s z e n i u . Zdjęcia, znajdujące się w I n s t y t u c i e S z t u k i mają w i ę c w a g ę b e z c e n n e g o d o k u m e n t u , którego z n a ­ czenie w z r a s t a w p r o s t p r o p o r c j o n a l n i e do procesu p o ­ stępujących p r z e m i a n w k u l t u r z e i g o s p o d a r c e Kraju. N i c t e d y d z i w n e g o , że f o t o g r a f i e S w i d e r s k i e g o z n a j d u ­ j e m y p r a w i e w każdej p u b l i k a c j i m ó w i ą c e j o sztuce l u d o w e j . Z n a c z e n i e i c h określa n a j l e p i e j f a k t , iż p r o f . R o m a n R e i n f u s s n i e w a h a ł się uznać S w i d e r s k i e g o za współautora książki Sztuka ludowa w Polsce . W al­ b u m i e Sztuka ludu polskiego (Warszawa 1967), n a 521 4 5 243 I �ilustracji aż A dodać, że w r a z należy wybieraliśmy 197 do jest autorstwa albumu Jana z Jadwigą zdjęcia 150.000 d a w n y c h i współczesnych Swiderskiego. Jarnuszkiewiczową spośród co najmniej fotografii. T e n wstęp j e s t c h y b a k o n i e c z n y , w y z n a c z a bowiem w y r a ź n i e z a k r e s zainteresowań S w i d e r s k i e g o i c h a r a k t e r p r e z e n t o w a n y c h przez niego w y s t a w . Z n a j d u j e m y więc n a n i c h sztukę ludową traktowaną p r z e d e w s z y s t k i m jako dokument. A więc bez osobistej, świadomie s u b i e k t y w n e j i n t e r p r e t a c j i , bez r e ż y s e r o w a n i a s y t u a c j i , s t w a r z a n i a s p e c j a l n y c h zderzeń o b i e k t u z k o n t e k s t e m , bez w s z e l a k i e g o r o d z a j u zabiegów t r a n s m u t a c y j n y c h . P r z e d m i o t z a w s z e j e s t n a t y c h zdjęciach c z y t e l n y , o n i e ­ go c h o d z i , o n j e s t j e d y n y m b o h a t e r e m . F o t o g r a f p r o ­ g r a m o w o u n i k a w s z y s t k i e g o , co m o g ł o b y o d w r ó c i ć u w a ­ gę w i d z a o d p o k a z y w a n e j rzeźby czy b u d y n k u , n a r z u ­ cić m u s w o j e e m o c j e , pośrednio t y l k o z w i ą z a n e z t e ­ m a t e m zdjęcia. T e n r y g o r y z m , zasługujący u d o k u m e n t a l i s t y n a sza­ c u n e k , n i e oznacza j e d n a k r e z y g n a c j i z a r t y s t y c z n y c h w a l o r ó w f o t o g r a f i i . Są o n e j e d n a k w y r a ź n i e z w i ą z a n e z dziełem, j e g o strukturą i wartościami, które A u t o r s t a r a się m o ż l i w i e p r e c y z y j n i e ukazać. O t o Ukrzyżowa­ ny z Płoskini (11. 2), f o t o g r a f o w a n y w w a r u n k a c h l a ­ b o r a t o r y j n y c h . Z d j ę c i e w sposób m i s t r z o w s k i w y d o b y ­ w a w a l o r y p l a s t y c z n e rzeźby. Cała u w a g a w i d z a k o n ­ c e n t r u j e się n a m o d e l u n k u t o r s u , g ł o w y i p e r i z o n i u m . S r e b r z y s t e , „ m i ę k k i e " tło t w o r z y przestrzeń, w której m i m o f r o n t a l n e g o ujęcia czuje się w y r a ź n i e b r y ł ę r z e ź ­ by. Światło podkreśla j e j ekspresję. Koncentryczny, biegnący k u o s i p i o n o w e j układ słojów d r e w n a m o d e ­ l u j e t o r s , t w o r z ą c układ, k t ó r y o d b i e r a m y w prze­ b i e g u c z a s o w y m , o d d r a m a t y c z n i e skłonionej g ł o w y aż po p e r i z o n i u m , które j a k g r u p a a k o r d ó w w i e ń c z y i u s ­ p o k a j a r y t m t y c h słojów. R o z k ł a d światła n a p o w i e r z ­ c h n i f i g u r y p o z w a l a zobaczyć ją j e d n y m spojrzeniem — j a k o całość, n i m o k o nasze z a c z y n a postrzegać posz­ czególne s e g m e n t y rzeźby. Czy S w i d e r s k i p r z e k r o c z y ł w t y m zdjęciu g r a n i c e d o k u m e n t u ? Z a s t a n ó w m y się n a d t y m . S p r a w a pier­ w s z a , najważniejsza — czy zdjęcie s u g e r u j e wartości, których n i e m a oryginał? Otóż g d y się z n a rzeźbę, ł a t w o stwierdzić, że f o t o g r a f i a j e d y n i e u c z y t e l n i a j e j w a l o r y a r t y s t y c z n e , kładąc n a c i s k n a strukturę dzieła, podporządkowanie elementów d e k o r a c y j n y c h wyrazowi emocjonalnemu, akcentując rolę rytmów, podziałów, r ó w n o w a g i układu. Jest to w i ę c d o k u m e n t ś w i a d o m i e komponowany. Dokument — dodajmy — utrwalający t y l k o p e w n e c e c h y (choć w t y m p r z y p a d k u n a j w a ż ­ niejsze). N i e w i e m y b o w i e m , j a k w y g l ą d a d o l n a część rzeźby, j e j tył, p r o f i l b o c z n y , n i e z n a m y s y t u a c j i w której się p i e r w o t n i e znajdowała i t d . Rzeźba d o k u m e n ­ t o w a n a j e s t w m u z e u m , t a w i ę c część i n f o r m a c j i o n i e j z konieczności o d p a d a , j e s t n i e do z d o b y c i a . N i e d o ­ w i e m y się w i ę c z j a k i e j odległości i p o z y c j i n a nią p a t r z o n o , g d z i e wisiała, w kościele, czy n a p r z y d r o ż n y m krzyżu, co w n i e j d o s t r z e g a n o , w j a k i m oświetleniu, j a k i m i a n o do n i e j stosunek. Niestety, d o k u m e n t przeszłości j e s t i tak poda­ r u n k i e m l o s u . R e j e s t r u j e sytuację zastaną, r z a d k o k i e ­ d y z d o l n y przekazać n a m i n f o r m a c j e o przeszłości o b i e ­ k t u . E w o k o w a n i e j e j p r z e z reżyserię zdjęcia j e s t już zabiegiem wtórnym, uzasadnionym r a c j a m i d y d a k t y c z ­ n y m i l u b a r t y s t y c z n y m i . N a s u w a się j e d n a k p y t a n i e , czy j e d n o zdjęcie, n a w e t t a k w i e l e m ó w i ą c e j a k t o , które r o z p a t r u j e m y , s t a n o w i p e ł n o w a r t o ś c i o w y doku­ m e n t w i z u a l n y . U k a z u j e przecież t y l k o p e w i e n a s p e k t oryginału, czasem t y l k o f r a g m e n t t o r s u czy g ł o w ę ( i l . 1). Otóż ujęcie cząstkowe, ukazujące o b i e k t z j e d n e g o t y l ­ 244 k o p u n k t u w i d z e n i a j e s t u p r a w n i o n e , g d y uzupełniają j e i n f o r m a c j e z a w a r t e n a i n n y c h zdjęciach. ( T a k w ł a ­ śnie p o j m u j e dokumentację S w i d e r s k i , eksponując rzecz p r o s t a n a w y s t a w i e j e d y n i e w y b r a n e ujęcia). P e ł n ą j e ­ dnostką dokumentacyjną j e s t w i ę c d l a f o t o g r a f i i s ek w e n c j a z d j ę ć , której wielkość zależy o d s t o p n i a k o m p l i k a c j i zadania dokumentacyjnego. Dla przedmiotu płaskiego, n p . w y c i n a n k i , w y s t a r c z a j e d n o ujęcie, d l a rzeźby wolnostojącej — g r u p a k i l k u , czy w p e w n y c h s y t u a c j a c h n a w e t k i l k u n a s t u zdjęć. W s y t u a c j a c h , g d y o b i e k t zasługuje n a szczególną u w a g ę , s u m a niezbędnych i n f o r m a c j i zwiększa się, a s w o i s t y m s p r a w d z i a n e m i c h pełni staje się p o t e n c j a l n a zdolność d o z r e k o n s t r u o w a n i a o b i e k t u n a podstawie u z y s k a n y c h d a n y c h . J e d n o zdjęcie o b i e k t u istniejącego w p r z e s t r z e n i , a zwłaszcza dzieła s z t u k i , j e s t b o w i e m zawsze ujęciem w y b r a n y m , w m i a r ę m o ż l i w o ś c i s y n t e ­ t y c z n y m . S p r o w a d z a wielość i n f o r m a c j i i r e f l e k s j i , k t ó ­ r e n a s u w a o r y g i n a ł , d o j e d n e g o „ p l a k a t o w e g o " ujęcia. To skojarzenie z p l a k a t e m nie jest p r z y p a d k o w e , w i ę ­ kszość zdjęć, które S w i d e r s k i p o k a z u j e n a s w y c h w y ­ s t a w a c h m a właśnie cechy f o t o g r a f i i p l a k a t o w e j , n a d a ­ j e się z n a k o m i c i e n a okładkę książki czy „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " ( i o c z y w i ś c i e są o n e w t y m c h a r a k t e r z e w y k o r z y s t y w a n e ) . Są t o b o w i e m zdjęcia s t a t y c z n e , któ­ r y c h czytelność k o m p o z y c j i p o z w a l a objąć j e j e d n y m s p o j r z e n i e m . Z r e g u ł y p u n k t ciężkości z n a j d u j e się n a przecięciu przekątnych; p r z e d m i o t — obojętne, czy b ę ­ d z i e n i m rzeźba, człowiek w s t r o j u , czy też b u d y n e k - — u m i e j s c o w i o n y j e s t w środku k o m p o z y c j i , n i e m a l h i e ­ ratycznie. T e n sposób ujęcia w y n i k a n i e t y l k o z e s t e t y c z n y c h przesłanek, była już m o w a o t y m , że S w i d e r s k i u n i k a w s z y s t k i e g o , co może o d w r ó c i ć u w a g ę w i d z ę o d t e m a t u , który p o k a z u j e . D l a t e g o w ł a ś n i e szukając najkrótszej c h a r a k t e r y s t y k i j e g o f o t o g r a f i i można p o w i e d z i e ć o s z a ­ c u n k u dla dokumentowanego obiektu, i o p o w a d z e , w i d o c z n e j z a r ó w n o w s a m y c h zdjęciach j a k i p o s t a w i e autora. Sądzę j e d n a k , że dążenie d o o b i e k t y w i z m u d o k u ­ m e n t u f o t o g r a f i c z n e g o n i g d y n i e m o ż e być z r e a l i z o w a n e w pełni, po p r o s t u f o t o g r a f i a n i e j e s t obojętnym, m e ­ c h a n i c z n y m środkiem r e j e s t r a c j i . T o t y l k o w r e k l a m a c h Kodaka czy Canona o k o k a m e r y w y d a j e się o b i e k t y ­ w n y m ś w i a d k i e m . W rzeczywistości j e s t i n a c z e j . F o t o ­ grafując o b i e k t t r ó j w y m i a r o w y d o k o n u j e się w y b o r u , sprowadza wielość „ o g l ą d ó w " do j e d n e g o ujęcia. P o ­ n a d t o w d o k u m e n t a c j i czarno-białej, która wciąż j e s z ­ cze s t a n o w i p o d s t a w o w ą f o r m ę s t o s o w a n e g o u nas za­ p i s u , przekład k o l o r u n a w a l o r j e s t z a b i e g i e m , w któ­ r y m z a w s z e p e w n e wartości gubią się, k o n i e c z n a w i ę c j e s t d e c y z j a , co się c h c e ocalić. P a m i ę t a m , j a k c h c i a ­ łem kiedyś zamieścić w a r t y k u l e reprodukcję f o t o g r a ­ ficzną N i k i f o r a . M i a ł e m w ó w c z a s d o w y b o r u d w a c z a r ­ no-białe zdjęcia tego s a m e g o o b r a z u , j e d n o wykonane w naszej P r a c o w n i F o t o g r a f i c z n e j , o w y r ó w n a n e j sza­ r e j t o n a c j i , z w s z y s t k i m i szczegółami r y s u n k u , d r u g i e — L e o n a r d a Sempolińskiego, p r z e k o n t r a s t o w a n e , gubią­ ce niektóre d e t a l e , a l e pełne e k s p r e s j i , dramatycznego napięcia. Zamieściłem właśnie t o zdjęcie, ponieważ p r z e k a z y w a ł o nastrój, ponieważ n a j e g o p o d s t a w i e m o ż ­ n a było u w i e r z y ć , że N i k i f o r b y ł n i e t y l k o n a i w n y m , a l e także z n a k o m i t y m m a l a r z e m . W y b ó r zdjęcia n i e był więc s p o w o d o w a n y różnicą p o z i o m u technicznego. O b a b y ł y d o b r e , a l e p i e r w s z e w i ą z a ł o się z większą w i a r ą w o b i e k t y w i z m f o t o g r a f i c z n e j k a m e r y , d r u g i e zaś w y n i k a ł o z dążenia d o u z y s k a n i a napięcia emocjonal­ nego, które cechowało oryginał. W d o k u m e n t a c j i f o t o ­ graficznej z a w s z e t r z e b a z czegoś r e z y g n o w a ć , w l a - �П. 2. Ukrzyżowany, Płoskinia, w o j . elbląskie. Wł. Muzeum w Olsztynie. 245 �śnie p o t o , a b y ujawnić wartość w d a n y m p r z y p a d k u najważniejszą. N i e m a przecież d o k u m e n t a c j i j e d n e j , p e ł n e j , a b s o l u t n e j j e s t o n a b o w i e m związana z postawą badacza, z p y t a n i a m i , które sobie s t a w i a . W b a d a n i a c h n a d sztuką ludową będzie t o p r z e d e wszystkim sprawa kontekstu przedmiotu, kontekstu w p i e r w s z y m rzędzie k u l t u r o w e g o . Rzeźba, w y c i n a n k a , h a f t , chałupa, strój występują w s z a k ż e w określonych związkach c z a s o w y c h i p r z e s t r z e n n y c h . W i ą ż ą się ze sferą p s y c h o l o g i i działań t w ó r c z y c h , z w a r u n k a m i g o s p o d a r ­ c z y m i , ze ś w i a t o p o g l ą d e m , z funkcją pełnioną w k u l t u ­ rze. Są dziełem człowieka, z w i ą z a n e ze środowiskiem, j e g o a m b i c j a m i , p o t r z e b a m i , poglądami. Są t o rzeczy wiadome, wielokrotnie omawiane i bez t r u d u można wskazać o p r a c o w a n i a , w których z w i ą z k i t e są w s z e ­ c h s t r o n n i e p r z e d s t a w i o n e . R ó w n i e ł a t w o można znaleźć, między i n n y m i w d o k u m e n t a c j i p r o w a d z o n e j przez S w i ­ d e r s k i e g o w t e r e n i e , s e k w e n c j e f o t o g r a f i c z n e , ukazujące różne r e l a c j e między o b i e k t e m a o t o c z e n i e m , dziełem a twórcą i t d . P r z y k ł a d e m j e s t chociażby zdjęcie z w y ­ s t a w y ( i l . 11) określające konfigurację i c h a r a k t e r t e r e n u n a k t ó r y m s t o i c e r k i e w k a (z D u b n e g o ) . A l e m i m o sza­ c u n k u , a n a w e t z a c h w y t u , który budzą w e m n i e p r a c e p o k a z y w a n e n a w y s t a w a c h n i e mogę się oprzeć o d c z u ­ c i u p e w n e g o n i e d o s y t u . P r z e d s t a w i a n e o b i e k t y są piękne, k l a r o w n e , ale w całym s w y m zestawie robią w r a ż e ­ n i e j a k b y w y a b s t r a h o w a n y c h z życia, z n u r t u otacza­ jącej j e k u l t u r y . M o ż e w r a ż e n i e t a k i e stąd w y n i k a , że b r a k w n i c h człowieka, s y t u a c j i , które t ł u m a c z y ł y b y fotografowane przedmioty. N i e d o s y t u t a k i e g o n i e o d c z u w a m oglądając z a b y t k i a r c h i t e k t u r y , ślady m i n i o n e j przeszłości, dzieła sztuki w i e l k i e j , które zdają się istnieć poza czasem i p r z e ­ strzenią. A l e w t e d y , g d y patrzę n a zdjęcie p r z e d m i o t u z i n n e g o kręgu k u l t u r o w e g o , p r z e d m i o t u , który właśnie w t y m kręgu miał s w o j e u z a s a d n i e n i e — chciałbym 246 zrozumieć j e g o rolę, j e g o znaczenie. Rzeźba, którą o d ­ c z y t u j e m y t y l k o j a k o dzieło s z t u k i , z d o l n e swą formą budzić u nas e m o c j e , była przecież d l a społeczności chłopskiej p r z e d m i o t e m k u l t u , o c e n i a n o ją w i ę c ina­ czej, niż m y to c z y n i m y . D l a t e g o w ł a ś n i e t a k t r u d n o w f o t o g r a f i i dokumentować kulturę ludową, d o k u m e n ­ t o w a ć t a k , a b y w j e d n y m czy k i l k u zdjęciach ukazać nie t y l k o wizerunek obserwowanej rzeczy, ale i p r z e ­ słanki d l a j e j z r o z u m i e n i a . 7 O d c z u w a n y niedosyt w y n i k a więc n i e t y l e z k o n ­ c e p c j i r e c e n z o w a n y c h w y s t a w , co p r z y c z y n n a t u r y b a r ­ d z i e j ogólnej, z m e t o d o l o g i c z n y c h założeń badań n a d kulturą społeczności chłopskiej, z przyjętych tuż p o w o j n i e rozwiązań o r g a n i z a c y j n y c h . A t o m i z a c j a badań, rozproszenie i c h w r a m a c h k i l k u placówek n a u k o w y c h ( I n s t y t u t S z t u k i , I n s t y t u t Badań L i t e r a c k i c h , I n s t y t u t Historii Kultury Materialnej, katedry uniwersyteckie, m u z e a i t d . ) s p r a w i ł o , iż n i e d o k u m e n t u j e się k u l t u r y l u d o w e j j a k o całości ( n i e d o c e n i a się zwłaszcza sfery życia d u c h o w e g o i j e j związku ze „ s z t u k ą " ) . O c z y w i ś c i e w s z y s c y zdają sobie s p r a w ę z p o t r z e b y ujęć całościowych ( k o m p l e k s o w y c h — j a k t o się p r z y ­ jęło m ó w i ć ) , a l e w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h poszczegól­ n y c h i n s t y t u c j i n i e zawsze j e s t n a to czas i m i e j s c e , d y l e m a t — n p . z d o k u m e n t o w a ć w i ę c e j wnętrz czy też m n i e j , lecz w sposób b a r d z i e j pogłębiony b y w a roz­ s t r z y g a n y n a korzyść p o d s t a w o w y c h zadań i n s t y t u c j i , zwłaszcza w s y t u a c j i , g d y ślady przeszłości giną za­ straszająco s z y b k o , a właśnie o n e interesują daną i n ­ stytucję n a j b a r d z i e j . Tak więc p e w i e n niedosyt „ ż y c i a " , który odczu­ wam oglądając fotografie Świderskiego, w y n i k a n i e t y l e z j e g o t e m p e r a m e n t u czy t y p u w r a ż l i w o ś c i , co przyjętego p r o g r a m u d o k u m e n t a c j i . P o w i ą z a n i e badań n a d sztuką ludową z I n s t y t u t e m S z t u k i miało oczywiście p o z y t y w n e uzasadnienie, da- �w a ł o szansę całościowego s p o j r z e n i a n a kulturę róż­ nych warstw n a r o d u , dostrzeżenie z w i ą z k ó w między sztuką cechową czy „ w i e l k ą " a chłopską i t d . ale j e d n o ­ cześnie o d s e p a r o w y w a ł o o d badań „nie-sztuki", z j a w i s k związanych z determinantami ludowej kultury, a n i e mieszczących się w p r z y j ę t y m m o d e l u " s z t u k i " . Postaram się n a k i l k u przykładach pokazać, j a k z a w ę ż e n i e zainteresowań t y l k o d o p r z e d m i o t u a r t y s t y c z ­ nego w p ł y n ę ł o n a s w o i s t e l u k i d o k u m e n t a c y j n e . O t o n p . Z a l i p i e . Jest w d o k u m e n t a c j i I n s t y t u t u b l i s k o d w i e s e t k i zdjęć m a l o w a n y c h domów, staranna rejestracja wielu konkursów, dzięki k t ó r y m tradycja t a wciąż jeszcze się u t r z y m u j e . A l e są to t y l k o f o t o g r a f i e zdo­ b i o n y c h chałup. Można w i ę c n a i c h p o d s t a w i e po­ wiedzieć j a k m a l u j e Stefania Łąezyńska czy Maria Szlosek, c z y m się różnią i c h p r a c e wcześniejsze o d n o w s z y c h i t d . , n i e w i a d o m o j e d n a k j a k w y g l ą d a wieś, j a k się mają d o m y „ k o n k u r s o w e " d o i n n y c h , co się znajduje w mieszkaniach, j a k i e obrazy, ozdoby. N i e istnieje więc d o k u m e n t a c j a rzeczywistego Zalipia, w którym występuje zarówno układ tradycyjny, jak i n o w y , patrząc n a zdjęcia n i e w i e się czy istnieją, i j a k i e , p r z y k ł a d y w z a j e m n e g o p r z e n i k a n i a się d a w n e j i współczesnej e s t e t y k i . A d l a z r o z u m i e n i a fenomenu Z a l i p i a t r z e b a przecież w i e d z i e ć i o n o w y c h t r z y k o n dygnacjowych d o m a c h , które z a p e w n e pełnią o b e c n i e podobne funkcje prestiżowe, co d a w n e malowane. Drugi przykład. N a p o d s t a w i e architektury bardzo niewiele fotografii możemy drewnianej dowiedzieć się I I . 3. Chrystus u słupa, Ł a b u n i e , w o j . z a m o j s k i e . W ł . M u z e u m Zamość. I I . 4. Sw. Jan Nepomucen, Bystrzyca, w o j . rzeszowskie. I I . 5. Chrystus ukrzyżowany, Krasnobród, w o j . zamojskie. Wł. M u z e u m Zamość. I I . 6. Matka Boska z Dzieciątkiem, Brzozowy K ą t , w o j . ostrołęckie. Wł. M u z e u m E t n o g r . w K r a k o w i e . I I . 7. Święci, K r ó l o w a R u s k a , w o j . nowosądeckie. W ł . M u z e u m O k r ę g o w e w N o w y m Sączu. �szą 0 j e j kontekście p r z e s t r z e n n y m , o związku chałup} z konfiguracją t e r e n u . A przecież, jeśli m o w a o i n s p i ­ r a c j a c h , które m o ż e m y czerpać z l u d o w e j t r a d y c j i , to coraz w a ż n i e j s z e w y d a j ą się w ł a ś n i e w z o r y h a r m o n i j ­ nego współżycia z o t o c z e n i e m , w t o p i e n i e się w kraj­ o b r a z , kształtowanie go ś w i a d o m e i często w r ę c z d o ­ skonałe. Sądzę, że te doświadczenia mogą być b a r ­ dziej p r z y d a t n e , niż s z u k a n i e inspiracji w kształcie chałup czy i c h d e k o r a c j i . wkładem do naszej starzy ludzie, godnością, niezwykłą dostojnie. urodę I mimo tego stroju, P r z y k ł a d e m współczesnej s y t u a c j i d a w n e g o o b i e k t u są n a w y s t a w a c h Ś w i d e r s k i e g o zdjęcia młyna, wia­ t r a k a ( i l . 10). A l e współczesna s y t u a c j a p r z e d m i o t u r e ­ l i k t o w e g o to n i e t y l k o stan jego z a c h o w a n i a , ale i spo­ sób w j a k i r e a g u j e n a n i e g o otoczenie. K t o się dziś m o d l i u stóp s t a r y c h k r z y ż y i k a p l i c z e k ? K t o i j a k reagują na p r o c e s j e w Ł o w i c z u czy K a d z i d l e ? J a k kształtuje s'ę t a r e l a c j a uczestników i w i d z ó w ? K i m są c i w i d z o ­ w i e ? J a k reagują? A j a k w y g l ą d a r e a k c j a w i d z ó w n a zespoły h e r o d o w e ? W j a k i m s t o p n i u publiczność daje się wciągnąć w zabawę? W ś r ó d zdjęć S w i d e r s k i e g o w i e ­ le p o k a z u j e te s y t u a c j e , i sądzę, że d l a następnych p o ­ koleń e t n o g r a f ó w będą o n e w a ż n e , dokumentując n i e t y l k o s a m f a k t , a l e i j e g o społeczny odbiór, n i e t y l k o r e l i k t , ale i j e g o f u n k c j o n o w a n i e w czasie i środowisku. W a r c h i w u m I n s t y t u t u znajdują się r ó w n i e ż zdjęcia S w i d e r s k i e g o z różnych i m p r e z o r g a n i z o w a n y c h w m i a s ­ t a c h , n p . z konkursów n a szopkę w K r a k o w i e , z T a r g ó w S z t u k i L u d o w e j , C e p e l i a d , F e s t i w a l i . Są t o t e m a t y chęt­ nie fotografowane przez foto-reporterów. A l e S w i d e r ­ skiego n i e interesują e f e k t o w n e czy śmieszne ujęcia, s t a ­ ra się utrwalić dzieła, strój, t w a r z e l u d o w y c h artystów. wie­ Sumując te u w a g i chciałbym wskazać na d w i e p o d ­ stawowe sprawy: n a rolę k o n t e k s t u k u l t u r o ­ wego i czasowego. Kontekst kulturowy dotyczy zawężenia p o l a w i d z e n i a , a w i ę c w s k a z u j e n a potrzebę rozszerzenia s e k w e n c j i d o k u m e n t a c y j n e j o d p l a n u sze­ r o k i e g o do szczegółu, o d tła' z j a w i s k a d o j e g o f o r m y . K o n t e k s t czasowy w y m a g a wyraźnej decyzji dotyczą­ cej p u n k t u o d n i e s i e n i a . C z y j e s t n i m przeszłość, czy teraźniejszość. Czy pokazując n p . chałupę czynimy z niej możliwie „czysty" d o k u m e n t przeszłości, czy tez u w z g l ę d n i a m y j e j obecną, rzeczywistą sytuację ( n p . tło współczesnego d o m u , słupy wysokiego napięcia;. Czy strój r e g i o n a l n y f o t o g r a f u j e się n a c z ł o w i e k u , do którego o n należy, czy też na w s p ó ł c z e s n y m m o d e l u . W zdjęciach Ś w i d e r s k i e g o — za co m u chwała — strój d a w n y w y s t ę p u j e w e w ł a ś c i w e j m u f u n k c j i . N o ­ Na swych w y s t a w a c h , Świderski nak t y l k o do p o k a z a n i a d a w n e j dzę, że za t o należy peliowskie" oglądamy czym sztuka była ograniczył autentycznej się j e d ­ sztuki. być m u w d z i ę c z n y m . S y t u a c j e bez p r z e r w y . ludowa. Powoli Powielana, styczną, która nowskiego, że i częścią m a s o w y c h Swiderski mądrość. zachwycała Szczepkowskiego przypomina Są­ „ce­ zapominamy zwulgaryzowana, p o k a z y w a n a t a n d e t n i e , o d r y w a n a o d s w e g o podłoża się o b e c n i e 9 248 z koloru odczuwamy j e g o architektonikę ( i l . 16). Podobne uwagi budzi dokumentacja kapliczek. U t r w a l a się z a z w y c z a j t y l k o i c h kształt, najbliższe o t o ­ czenie, p o d c z a s g d y o d g r y w a ł y o n e przecież rolę w b u ­ dowaniu przestrzeni otaczającej człowieka, w rela­ cjach między człowiekiem a ziemią i niebem. Nie z w r a c a się d o s t a t e c z n e j u w a g i n a rolę krzyża i k a p l i ­ czek w ż y w y m k u l c i e . G i n i e r e l a c j a między p r z e d m i o ­ t e m k u l t u a c z ł o w i e k i e m . A j a k j e s t o n a ważna, ś w i a d ­ czyć mogą fascynujące f o t o g r a f i e A d a m a B u j a k a , k t ó ­ r e g o z a i n t e r e s o w a n i a d l a o b r z ę d ó w , w s z e l a k i c h kultów 1 w i e r z e ń stały się i s t o t n y m dzy o k u l t u r z e l u d u . go braku staje i m p r e z . T r a c i rangę a r t y ­ niegdyś Chopina, czy Stopkę. Dobrze jej wielkość, jej Szyma­ więc, urodę �П. 8. K o ż u c h o w a n i e d o m u z b u d o w a n e g o w 1929 r. P u z d r o w i z n a , w o j . o s t r o ­ łęckie. I I . 9. Z d o b i e n i e w o z u , O p a c i o n k a , w o j . krośnieńskie. 11. 10. M ł y n w o d n y , W o j k o w a , w o j . nowosądeckie. P R Z Y P I S Y Dawna rzeźba ludowa w fotografii Jana Swiderskie­ go: W a r s z a w a , K l u b M P i K ns Ścianie W s c h o d n i e j , X I I 1970 — I 1971; Z a k o p a n e , M u z e u m Tatrzańskie, I — 1 1 1 1971; R a d o m , K l u b S t o w . „ P A X " , I V 1971; K i e l c e , K l u b „ P A X " , V I — V I I 1971; N o w y Sącz, M u z e u m , V — V I 1972; Płock, M P i K „ R u c h " , V I — V I I 1972; W ł o c ł a w e k , M u ­ z e u m K u j a w s k i e , I — I I I 1975 ( r a z e m z rzeźbami S t a ­ nisława Z a g a j e w s k i e g o ) . Sztuka ludowa w fotografiach Jana Swiderskiego: Warszawa, Państwowe M u z e u m Etnograficzne (wystawa towarzysząca j u b i l e u s z o w i 3 0 - l e c i a „ P o l s k i e j S z t u k i L u ­ d o w e j " I — I I 1977; M y ś l e n i c e , M u z e u m R e g i o n a l n e (w D o m u G r e c k i m ) , V I I — V I I I 1977; B u d a p e s z t , Ośrodek I n f o r m a c j i i K u l t u r y , I X 1978. 1 2 Drewniane budownictwo ludowe w Polsce: War­ s z a w a , I n s t y t u t S z t u k i P A N ( w y s t a w a towarzysząca j u ­ b i l e u s z o w i 30-lecia I n s t y t u t u ) , X I — X I I 1979; Z a k o p a n e , M u z e u m Tatrzańskie I — I I I 1980; O l s z t y n , Wyższa S z k o i a Rolniczo-Techniczna. K a t e d r a B u d o w n i c t w a Lądowego, X I I 1979; W a r s z a w a , M u z e u m E t n o g r a f i c z n e , I V — V 1980. 3 Klisze w a r c h i w u m fotograficznym Instytutu, War­ s z a w a , Długa 28, o d b i t k i n a k a r t a c h f o t e t e k o w y c h P r a ­ c o w n i S z t u k i N i e p r o f e s j o n a l n e j oraz d u b l e t y w k r a k o ­ wskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej. 1 5 sce, R. R e i n f u s s , J . Ś w i d e r s k i , Sztuka K r a k ó w 1965 (216 i l u s t r a c j i ) . ludowa w Pol­ 249 �250 �251 �252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/106809f60d6b7f696d800deeb2d77239.pdf 8fbd300756b9ab61bf37bb4025aadcb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2863 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2668 Title A name given to the resource "W cieniu wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.94-103 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wit - Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CIENIU WIEŻOWCA"... Tomasz Wit Szerszeń • Claude Levi-Strauss, w napisanym w latach 40 ese­ TOMASZ WIT SZERSZEŃ j u Nowy ]ork post i prefiguratywny, tak opisuje swoją wizytę w „stolicy świata": „kilometrami przemierzałem ulice M a n h a t t a n u , głębokie kanały, nad którymi nawisły fantastyczne urwiska drapaczy c h m u r . . . " . W relacji 4 „W cieniu wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy tej, ulice są „kanałami", zaś ściany wieżowców — „urwi­ skami". To nie tylko wyobraźnia antropologa: opis ten pokazuje, jak bardzo zmienił się p u n k t widzenia. Czło­ wiek wielkiego miasta „oswoił" wysokość - już nie pa­ trzy z poziomu ulicy. Teraz jego horyzont wyznaczają da­ chy wysokościowców. M i r o n Białoszewski - pilny obser­ wator rzeczywistości społecznej — konstruuje, w swych wierszach, p o d m i o t liryczny, który „pisze" z p u n k t u w i ­ dzenia „mrówkowca", spogląda na świat z dziewiątego piętra. „ P A T R Z Ę W Z W Y Ż , t a m gdzie kończy się h o t e l Bonaventura. Jego metalowa, przeszklona bryła obraca się p o w o l i nad hotelo­ „Miasto się odrąbało. w y m cocktailbarem.(...) W końcu zaczynam widzieć, jak całe Ja w y w i n d o w a n y . N a dziewiąte. miasto wiruje wokół nieruchomego b u d y n k u . Zawrót (...) głowy wzmaga wnętrze h o t e l u z l a b i r y n t o w y m i zawirowaniami prze­ Reszta dalej n o r m a l n i e , strzeni. (...) Między wnętrzem i zewnętrzem nie ma łączności. j e d e n na c z u b k u na o b c o w a n i e z bóstwem. Szklane fasady odsyłają otoczeniu jego własny obraz. S ą bar­ Zobaczę teraz na s w o i m n o w y m p u n k c i e w niebie z łóż­ dziej nieprzekraczalne niż j a k i k o l w i e k m u r z kamienia. Przypo­ k i e m , czy t o p r a w d a . ( . . . ) " minają ludzi w czarnych okularach. Spojrzenie ukryte za barie­ rą c i e m n y c h szkieł, w których można dostrzec rylko własne o d ­ 5 A r c h i t e k t u r a wyznacza nowe doświadczenie czło­ bicie. B u d y n k i takie jak h o t e l Bonaventura próbują być jak do­ wieka - życie „na wysokościach", jest u Białoszewskie- skonałe i samowystarczalne m i k r o m i a s t a . " go ciągłym t r u d e m , n i e u s t a n n y m wysiłkiem, by „oswo­ Jean B a u d r i l l a r d i ć " wysokość. O d d a j m y głos poecie: Ameryka „Niebo m n ą kołuje. N Słońce mnie muruje a X V I I I - w i e c z n y c h w e d u t a c h niebo zajmowa­ t e n potwór ło blisko 2/3 p o w i e r z c h n i obrazu. U B e l l o t t a tur tur t u r " 1 wizerunek miasta to zaledwie wąski pas, w c i ­ 2 N o w y p u n k t w i d z e n i a — p o z i o m d a c h ó w wieżow­ śnięty między niebo i wody rzeki. Budowle odcinają się ców, t o już „inna rzeczywistość", rządząca się t r o c h ę ostro o d tła, obwiedzione wyraźnymi k o n t u r a m i . To pewien wzorzec przedstawiania - o d m i e n n y m i p r a w a m i („życie na wysokościach" j a k o dzieło wyobraźni. a l t e r n a t y w a wobec życia na ziemi - w mieście, t o D l a porównania - wizerunek współczesnego miasta: m o t y w pojawiający się w m o d e r n i s t y c z n e j pocztówka z N o w e g o Jorku. Powierzchnia k a r t k i „wy­ W pełniona" jest przedstawieniami o g r o m n y c h wertykal­ Białoszewski w wierszach N a n o w y m punkcie („róże Doskonale widać zmianę: przez te 200 lat człowiek t u n a górze/ z d y c h a j ą " ) i Nawołują 7 „utracił" kawałek nieba. Zachowanie proporcji klasycz­ ziemskiemu nej weduty byłoby niemożliwością: by doskonale naśla­ po jakiemu?/ po („na w y s o k o ś c i upał / na niskości nie wiem" ). 8 dować rzeczywistość, trzeba więc z czegoś zrezygnować. W wizji poety opisującego doświadczenie egzysten­ Można „uciąć" kawałek nieba (jeśli chcemy zachować cjalne mieszkańca wielkiego miasta, wjeżdżanie windą właściwe proporcje budynków), lub „zmniejszyć" m i a ­ jest codzienną „wspinaczką", natomiast sam wieżo­ sto (by zachować niebo). wiec może być „drabiną"(niebios?): Taki sposób przedstawiania miasta, jak na XVIII-wiecz­ nych „sylwetach" Bellotta - czyli horyzontalnie, z dużej odległości — stracił więc rację b y t u . Wyjątkiem jest chy­ ba jedynie nowojorska sky-line. Popularność tego przed­ „Może b r a k n ą ć szczebli, można zamknąć oczy i wchodzić, można w t e d y spać, stawienia to swoisty fenomen: sylweta ta stała się wręcz dwudziestowiecznego m i a s t a , utopii. ( 1 9 2 3 ) , Boris A r w a t o w sorach", by „odciążyć z i e m i ę " ) , na co zwraca uwagę B u d y n k i pną się w górę, p i o n zastępuje poziom. wizerunkiem Utopii urzeczywistnionej postuluje w y b u d o w a n i e „powietrznych miast na re­ n y c h b u d o w l i , w o l n e j przestrzeni pozostaje niewiele. ikoną, 6 przyśni się w c h o d z e n i e 3 i spadanie (...)" podobnie jak N o w y Jork stał się wzorcowym „miastem (Drabina nowoczesnym". 94 do wchodzenia wyżej). 9 �Tomasz Wit Szerszeń * „W CIENIU WIEŻOWCA"... Wysokość fascynuje, ale i wywołuje strach. N i e ma Ze w t y m d o m u dostatek mieszka i porządek. w t y m nic dziwnego - w tradycji ludowej niebo nigdy B r a m a na wciąż o t w a r t a p r z e c h o d n i o m ogłasza, nie było domeną ludzką. W m i t o l o g i a c h większości l u ­ Ze gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza." dów to sfeta działania żywiołów i przeróżnych sił n a d ­ (Adam Mickiewicz Pan Tadeusz) przyrodzonych. Gwiazdy natomiast, utożsamiane były z bogami - były i c h „wizerunkiem". Fritz Lang w relacji Oczywiście opis t e n , więcej niż o rzeczywistym w y ­ z podróży do A m e r y k i (1924) tak opisywał N o w y Jotk: glądzie d w o r u , mówi nam. o p e w n y c h tendencjach „drapacze c h m u r ukazują się w błękicie i złocie, bieli w naszej kulturze. Mieszkanie w d w o r k u , jakby auto­ i purpurze, a jeszcze wyżej ciągną się neony r e k l a m , matycznie „zmusza" do życia poza miastem. Peter M a r ­ swym światłem P R Z E W Y Ż S Z A J Ą C E t y n , w swym eseju Miejskość: GWIAZDY...". mit i rzeczywistość, 14 zwra­ Wieżowce przewyższyły (przezwyciężyły) „bogów", za­ ca uwagę na brak poważniejszych tradycji miejskich stąpiły i c h . Le Corbusier mawiał, że N o w y Jork „przyj­ w Polsce. Tadeusz C h r z a n o w s k i muje człowieka na s t o j ą c o " . M e t a f o r a ta, wskazuje na tradycję przybudówki w polskiej architektutze, a także 10 15 z kolei, podkreśla zasadniczą c e c h ę w i e l k i c h miast współczesności - i c h „horyzontalność" polskiego k t a j o b r a z u . W i e ż o w c e wettykalność. L i n i a wertykalna zaś, „zwraca wzrok k u (podobnie jak m i n i - m i a s t a , czyli b i u r o w c e ) w y m y k a ­ niebu, k u B o g u " . 16 C e n t r a w i e l k i c h miast stały się ją się więc t a k i e m u doświadczeniu d o m u , jakie stało „skupiskiem" p i o n o w y c h l i n i i , odsyłających wzrok k u się naszym udziałem - to „dziwa", któte odmieniły zu­ górze - co więcej, nigdy nie występowało i c h tak wiele pełnie przestrzeń Warszawy. I c h nagłe pojawienie się jednocześnie. O d czasu, gdy pojawiły się wieżowce - to wyzwanie, jak uporać się z czymś, co jest zupełnie „potwory, któte N O W E , INNE, OBCE. 11 17 zapładniają się w nieskończoność i prowokują się wzajemnie w przesttzeni ogarniętej dra­ matyzmem i c h zawodów" 12 To zadanie poznawcze. 1 8 Zgodnie z hasłem C l i f f o r d a Geertza, by badać zjawi­ - „PATRZENIE W Z W Y Ż " ska T U i T E R A Z , wyruszam więc na wędrówkę o d stało się więc codziennym doświadczeniem człowieka. biurowca do biurowca, zagłębiam się w niedostępne wnętrza, wjeżdżam na dach... • •• Materiały Wysokościowce, o d m o m e n t u gdy zaczęły powsta­ wać, nieustannie wzbudzały emocje. B u d o w a wieży „Nowy C i t r o e n jawnie spada z nieba, gdyż najpierw Eiffla wywołała równie wiele zachwytów jak i sprzeci­ wów. 13 prezentuje się jako przedmiot doskonały. Trzeba pamię­ Pierwsze nowojorskie wieżowce dla j e d n y c h były bluźnierstwem, dla d r u g i c h - tać, że przedmiot jest najlepszym zwiastunem n a d n a t u - znakiem czasów, ry: w przedmiocie z łatwością można zauważyć dosko­ symbolem postępu. nałość i nieobecność źródła, zamknięcie i blask, prze­ W Polsce pomysł by budować „aż do c h m u r " , znalazł mianę życia w m a t e r i ę . . . " realizację dopiero w latach 1931-1933, gdy Watszawa 19 (Roland Barthes Mitologie) zyskała swój pierwszy wysokościowiec - gmach zakładu „Architektura jest sztuką zapełniania p t z e s t r z e n i " ubezpieczeń Prudential. Budynek nie był zbyt okazały — - w Ameryce należałby ledwo co do „średniaków" - ale 20 t y m , co tę przestrzeń zapełnia, jest forma, czyli i tak wzbudzał emocje. Dziś możemy go podziwiać (ze kształt i materiał. Materiał jest poznawalny zmysłowo: zmienioną fasadą) jako hotel Warszawa i osobiście prze­ wztok jest bardziej magiczny, zaś dotyk - batdziej de- konać się, jak słabo zakorzeniona w naszej kultutze jest mistyfikatorski. idea „podniebnych" domów (jak nisko było zawsze „pol­ natury", ttzeba oszukać zmysły, lub stworzyć „mate­ skie niebo"), jak słabo jesteśmy „zaznajomieni" z kate­ riał d o s k o n a ł y " . W swoich Mitologiach Roland Bar­ 21 By b u d o w l a była „zwiastunem nad- utrwalonym thes tak pisze o N o w y m C i t r o e n i e : „Wiadomo, że gład­ w naszej wyobraźni zbiorowej wyobrażeniem idealnego kość jest zawsze a t r y b u t e m doskonałości, ponieważ jej gorią wysokości. Swoistym symbolem, przeciwieństwo zdradza techniczną i ludzką operację d o m u , jest mickiewiczowski dworek szlachecki. dopasowywania: t u n i k a Chrystusa była pozbawiona „Na pagórku n i e w i e l k i m , we b r z o z o w y m gaju, szwów, podobnie jak s t a t k i kosmiczne S t a ł dwór szlachecki, z drzewa, lecz p o d m u r o w a n y ; science f i c t i o n , których powierzchnia pozbawiona jest jakichkolwiek połączeń". Świeciły się z daleka pobielane ściany, 22 z powieści W Warszawie jedynie N o r ­ way House (na rogu Koszykowej i Poznańskiej) nie o d ­ (...) gradza się o d przechodnia ścianą szkła i m e t a l u D o m mieszkalny n i e w i e l k i , lecz zewsząd chędogi, - wprost ptzeciwnie, do środka można „wejrzeć", zoba­ I stodołę miał wielką, i przy niej trzy s t o g i " czyć, jak f u n k c j o n u j e . W t y m wypadku szyba łączy, a nie dzieli: ludzi wewnątrz widać doskonale, „pojawia­ I jeszcze jeden fragment: j ą " się na ścianie, niczym na w i e l k i m ekranie, podczas gdy przechodzień jest również doskonale w i d o c z n y . „I widać z liczby kopie, (...) widać z liczby pługów 23 Generalnie jednak biurowiec „ukrywa" swą k o n s t r u k - (...) 95 �Tomasz Wit Szerszeń * „W CIENIU WIEŻOWCA"... cję: ukazuje fasadę pozbawioną łączeń. Szklano-meta- trza, dokąd gościnnie zapraszał gościa d o m nieozdobny lową, więc gładką i błyszczącą. M a m y t u do czynienia na zewnątrz". z całą „mitologią błyszczącego szczegółu b u d o w l a n e ­ o jego wnętrzu - patrząc z semiotycznego p u n k t u widze­ go", 31 Lustrzana fasada biurowca nie mówi n i c która stwarza poetykę wypowiedzi o b i u r o w c a c h nia, to znak pozbawiony znaczenia. Lustra na ścianie o d ­ („srebrzysty p t a k " , „wieżowiec połyskujący w słońcu", bijają rzeczywistość - przegląda się w n i c h miasto (fasa­ „szklane piramidy odbijały s ł o ń c e . . . " - o t o próbka tej dy warszawskich biurowców stały się swoistymi „ekrana­ p o e t y k i ) . Błysk daje prestiż - błyszczą tylko powierzch­ m i przemian"), odbija się również niebo - wieżowce zle­ nie gładkie (więc „doskonałe"), błyszczy t o , co n o w e . wają się z n i m : przy odpowiedniej pogodzie trudno wła­ Doskonałość całkowicie gładkich powierzchni ścian ściwie wskazać miejsce, w którym kończy się budynek, wieżowców sprawia, że nie wydają się one stworzone a zaczyna powietrze. To prawdopodobnie najbardziej i l u - przez człowieka - są obce i nadprzyrodzone (ale zara­ zjonistyczna architektura, jaka kiedykolwiek powstała. zem wiecznie nowe, więc wiecznie d o s k o n a ł e ) . „Ma­ Wielkie powierzchnie lustrzane odbijają rzeczywistość gia" materiału polega właśnie na jego niezniszczalno- przetworzoną, zniekształconą, „powodują pomieszanie ści. I dlatego dyrektor supernowoczesnego biurowca dwóch porządków: obrazu i rzeczywistości". Raiffeisen może ogłosić d u m n i e : -lustro wtapia się w środowisko, odzwierciedlając j e " , 24 25 26 2 7 „jesteśmy t u na za­ 32 „Budynek33 wsze!" (co praktycznie znaczy tyle: „nasz budynek zbu­ c h o ć przecież refleksy nie oddają żadnego naprawdę re­ dowany jest z mitycznego materiału d o s k o n a ł e g o " ) . alnego kształtu. Pora zadać pytanie o ontologiczny sta­ 28 tus odbicia. D l a przykładu, w tradycji scholastycznej Czym jest biurowiec dla przechodnia? Wrogą m u odbicie zajmowało niższe miejsce na „drabinie bytów" T W I E R D Z Ą ze szkła i metalu. „Metal i szkło" - warto niż przedmiot odbijany. „Granica między rzeczywistą prześledzić dzieje tego hasła. Zajmuje ono trwałe miej­ przestrzenią miejską i jej symulowanymi powtórzeniami sce w poetykach modernizmu, jest j e d n y m z jego czoło­ tworzącymi przestrzeń iluzji, rozpada się na szereg ekra­ wych postulatów („budujmy ze szkła i stali"). W Utopii urzeczywistnionej nów, n a których wyświetla się miasto - zauważa Ewa (1923), Boris A r w a t o w zapowiada Rewers. stworzenie „miast w powietrzu, miast ze szkła, miast na resorach". „Szkło i m e t a l " mają więc budować nową „skradzione". Lustro jest synonimem „labiryntowych za­ hasło to pojawia się również na początku lat 90. (w roz­ wirowań przestrzeni": odbicia stwarzają labirynt. Ekra­ m o w a c h o architekturze Warszawy), stając się synoni­ 35 ny na ścianach wieżowców są jakby wariacją na temat m e m zmian. Jednocześnie materiały te stały się zbyt po­ barokowego pałacu jego gabinetów lustrzanych i „iluzjo- pularne: nie mogą już pełnić f u n k c j i mityzowanego „do­ nistycznych" korytarzy, „których ściany zwielokratniają skonałego budulca". N a to miejsce pojawiło się jednak w nieskończoność swoje odbicia". W filmie A l a i n a Re- nowe hasło - obco brzmiący t e r m i n high-tech. To nowy snais'go Zeszłego roku w Mańenbadzie, „niezniszczalny" materiał, ukazywany jako „substancja właśnie barokowy pałac staje się metaforą labiryntu czasu - „zawirowania", myśląca". Zbudowany w tej technologii Raiffeisen В С którego człowiek nie może opuścić. Labirynt to prze­ to „... naprawdę inteligentny budynek (kontrolujący nawet dostęp do k a w y ) " , - Ekrany miejskie produkują przy t y m (...) cych się w projekty innego miasta". Jest to miasto gorsze, rzeczywistość. Jakby na potwierdzenie tego postulatu, 29 34 obrazy architektonicznych kompozycji i detali układają­ strzeń groźna dla człowieka, przestrzeń nieoswojona. podobnie biurowiec Focus W w i e l k i m mieście początku X X I wieku, człowiek może („najnowocześniejszy budynek Europy...") - „zbudowa­ go zaznać - może znaleźć się nagle między lustrzanymi ny z kosmicznych materiałów"(które jednak pozostają - ekranami, tworzącymi „przestrzeń iluzorycznej perspek­ dla przechodnia - tajemnicą. Tak naprawdę tylko nie­ t y w y " i stracić - choćby na m o m e n t - orientację w prze­ wielu wie, co kryje się pod nazwą high-tech. W i a d o m o strzeni, doświadczyć Chaosu (pogłębianego przez fakt, jedynie, że są to materiały i technologie „kosmiczne"). że odbicie przedstawia „widok odwrócony", który pozba­ Wypowiedzi te „pokazują", że „substancja myśląca" po­ wiony jest przestrzenności). Odbijające miasto ściany trafi zastąpić człowieka. Również dlatego, biurowiec wy­ wieżowców zaburzają więc przestrzenny ład - są jakby daje się miejscem „nie dla ludzi" - przestrzenią wrogą. przeciwko urbanizmowi. Plątanina Swoistym fenomenem (i t o nie tylko na naszą - lokal­ wąskich uliczek, z którą tak uparcie walczył modernizm, powraca więc ną - skalę) są wieżowce-biurowce, o ścianach obłożo­ w postaci plątaniny odbić. nych wielkimi lustrzanymi powierzchniami, odsyłający­ m i otoczeniu jego odbicie. Gładkość materiału i jego Ściany, które „kradną miasto": t o znak prestiżu. „nieprzejrzystość", są czynnikami, które jeszcze bardziej „ M i e ć " taką ścianę, t o budować swój prestiż. Pokazać, podkreślają obcość biurowca - jego „wrogość" wobec że „stać nas" na odgrodzenie się o d miasta nieprzekra­ otoczenia, stanowiąc zarazem granicę między światem czalnym m u r e m . Lustro zrobione jest ze szkła. Wyrób a wnętrzem. Baudrillard pisze: „Między wnętrzem a ze­ szkła był przez w i e k i procederem o k r y t y m tajemnicą, wnętrzem nie ma łączności. Szklane fasady odsyłają oto­ czynnością alchemiczną. Jest więc lustro „materiałem" czeniu jego własny obraz. S ą bardziej nieprzekraczalne prawdziwie magicznym. niż jakikolwiek m u r z k a m i e n i a " . Taki budynek zaprze­ Charakterystyczna jest „droga", jaką przebyło lustro, cza więc doświadczeniu domu, które zostało zapisane by znaleźć się na fasadach biurowców. Bierze ona oczy­ w tradycji: „szlachecka wspaniałość zwracała się do wnę­ wiście swój „początek" w micie narcystycznym. 30 96 ��Tomasz Wit Szerszeń * „W C I E N I U WIEŻOWCA" 98 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA". N a r c y z m związany jest nierozerwalnie z wodą. N a d bina kąpielowa" - dziwne to skojatzenie, ostatnio bar- wodą ludzie budują i b u d o w a l i miasta. Z a n i m p o j a w i ­ dzo w Warszawie popularne. W a r t o przypomnieć jego ły się lustrzane ekrany, miasta „przeglądały się" w ta­ dzieje: trzy lata t e m u , wśród taczej niskiej zabudowy flach pobliskich rzek. Ochoty, 36 M i a s t a „od zawsze" były więc R e f o r m Plaża - wieżowiec k o n t r o w e r s y j n y m kształcie, własność wyrósł nagle tureckiego swoistymi N a r c y z a m i . N a t o m i a s t na „narcyzm" współ­ 0 czesnej a r c h i t e k t u r y zwraca uwagę Charles k o n s o r c j u m . B u d y n e k powstał „z d n i a na dzień", nie Jencks („Jego delikatna, błyszcząca jakość jest znakiem nar­ cyzmu..." 37 licząc się z s e n t y m e n t a m i i przestrzennymi przyzwycza­ - t o fragment opisu b u d y n k u , zbudowane­ j e n i a m i mieszkańców okolicy. „Przypominający wielką go z „połyskujących" materiałów). Lustra na fasadach kabinę kąpielową t u t e c k i wieżowiec" 41 poddany został budynków: to dla człowieka zupełnie nowe zjawisko, totalnej krytyce: wyszydzony został zwłaszcza jego poza sferą jego doświadczenia. Zwierciadła b o w i e m n i ­ kształt - wiele, spośród dotyczących go określeń we­ gdy nie były źródłem zbiorowego samopoznania. szło do języka mieszkańców Warszawy. „Kabina kąpie­ W poetykach wypowiedzi o b i u r o w c a c h można się lowa", „prysznic", „toi-toi", „komórka", „turecka pała", spotkać z wyobrażeniem wieżowca jako „szklanej pira­ czy wreszcie to najbardziej dosadne - „fallus": to tylko m i d y " . Zgrabna to metafora. Wieżowiec - podobnie niektóre ze skojarzeń, jakie wywołuje kształt b i u r o w ­ jak p i r a m i d a - zbudowany jest cały z jednego materia­ ca. łu, równomiernie umieszczonego ze wszystkich s t r o n . swoista „czarna legenda" — „okazało się", że b u d y n e k 42 R e f o r m Płaza wzbudza wrogość: szybko powstała N a t o m i a s t - jak podkreślał Y i - F u T u a n - „typowy d o m t e n t o „centrum h a n d l u n a r k o t y k a m i " , „turecka pral­ mieszkalny przedstawiciela klasy średniej m a na ogół nia b r u d n y c h pieniędzy". atrakcyjną fasadę wejściową, która m a sprawić wraże­ „Turek" to f e n o m e n : przez trzy lata zdążył stać się nie (...) i skromną fasadę tylną, z wejściem używanym „negatywnym symbolem" Warszawy, wywołał dyskusję przez ludzi o niższym statusie...". n a d c h a r a k t e r e m zmian w latach 90. Jarosław Zieliń­ 38 Ten klasyczny („na­ t u r a l n y " ) podział na fasadę „główną" i „tylną", na ski poruszał t e n temat w „Res Publice N o w e j " : „Przy­ przód i tył, nie występuje a n i w piramidzie, ani w b i u ­ pominający wielką kabinę kąpielową t u r e c k i wysoko­ r o w c u . Budowle te wzbudzają konsternację: nie wia­ ściowiec R e f o r m Plaża jest k o l e j n y m przykładem b u ­ d o m o , z której strony „należy" podejść, nie w i a d o m o , d y n k u , któtego p r o j e k t przywieziono do Polski w tecz­ która ze s t r o n jest tą „najważniejszą". Człowiek czuje ce i który mógłby stanąć w d o w o l n y m k r a j u . Z n a k o m i ­ się zdezorientowany przestrzennie - budynek w y k o n a ­ ta większość warszawskich wysokościowców wzniesio­ ny w t a k i sposób, z t a k i c h materiałów w y m y k a się je­ n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h była p r o j e k t o w a n a przez za­ go doświadczeniu d o m u , jest obcy. B u d y n e k t a k i w y ­ graniczne zespoły związane z z a c h o d n i m i i n w e s t o t a m i , daje się niedostępną twierdzą, jest „zwiastunem n a d - które nie miały zamiaru oddawać p o l s k i m architek­ n a t u r y " . „Jawnie spada z nieba". tom krociowych honorariów". 43 Kształt zostaje wyszy­ dzony, ponieważ „nie jest swój". Ponieważ t a k i m c h c ą Kształty go zobaczyć. Obce, niepolskie pochodzenie warszaw­ skich wieżowców, podkreślane jest w wielu wypowie­ dziach o architekturze W a r s z a w y : „Rzeczywistość może być całkowicie drugorzędna, można zauważyć swoisty paralelizm O B C O Ś C I kształtów, nazw i wła­ zaś m i t jest wszechobecny. Każdy widzi to, co chce zo­ baczyć". 44 ścicieli biurowców („... najwyższy z n o w y c h budynków 39 T r u d n o nawet uwierzyć, jak „płynna" może być ka­ - 184-metrowy Warsaw Trade Tower siedziba Daewoo tegoria K S Z T A Ł T U . „Trójkątne" piramidy ( c h o ć rów­ - zwraca uwagę niezwykle dynamiczną bryłą, typową nie rozległe jak wysokie) na pustyni, dają poczucie dla wieżowców a z j a t y c k i c h " ) . 45 wertykalizmu (ich wymiar horyzontalny t r a c i znacze­ W poetykach rozmów o nowej architekturze W a r ­ n i e ) . N a amerykańskiej prerii wielkie, pękate zbiorni­ szawy kategoria kształtu zostaje często poddana języ­ k i na wodę, postrzegane są jako coś naturalnego. W y ­ k o w y m m a n i p u l a c j o m , bywa o b i e k t e m „retorycznej" dają się wręcz niezbędnym akcentem, „równoważą­ gry. C i e k a w y m na to przykładem jest, ptowadzona c y m " horyzontalność więc widać, m . i n . na łamach „Gazety Stołecznej", „dyskusja" doty­ kształt jest - w dużej mierze - wyobrażeniem. To nie cząca n o w o otwartego Raiffeisen Business Center. Je­ krajobrazu. Jak tylko cecha myślenia ludzi k u l t u r tradycyjnych - jego go przeciwnicy atakują właśnie jego kształt, podkreśla­ „pogłosy" możemy zaobserwować również dziś, w w i e l ­ ją, że jest o n agresywny, że zdominował okolicę. B i u r o ­ k i m mieście. Analizując, co warszawiacy mówią i piszą wiec zyskał sobie nawet w p e w n y c h kręgach nieoficjal­ o kształtach biurowców, d o w i a d u j e m y się również, jak ną nazwę: „(warszawska) dupa", co miałoby jakoby je widzą. A widzą tak, jak c h c ą zobaczyć. Paweł Śpie­ opisywać jego charakterystyczne wybrzuszenie. A o t o w a k tak opisuje stołeczne miasto: „Warszawa r o b i nie­ głos zwolenników: „nowy biurowiec u zbiegu Kruczej kiedy wrażenie, czym m a l u b chce być - może M a n ­ hattanem Środkowo-Wschodniej 1 Pięknej jest niczym srebrny statek kosmiczny, który Europy usianym wylądował w sąsiedztwie domów z przełomu X I X i X X brzydkimi wieżowcami, z których większość przypomi­ na wysokie kabiny k ą p i e l o w e " . 40 w i e k u . Wyróżnia go łagodny owal narożnika, pasy „Budynek jako ka­ szkła na przemian z pasami a l u m i n i u m " . 99 4 6 To,co j e d n i �Тотшвд Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... nazywają „dupą", dla d r u g i c h może być „łagodnym dowy nowej siedziby Banku Raiffeisen zużyto „... około o w a l e m " . Rzeczywistość jest t u kwestią drugorzędną... 15tys. metrów sześć, betonu. Wykorzystano 1200 t o n Raiffeisen В С to „srebrny statek kosmiczny": nie­ stali zbrojeniowej, co równa się pojemności o k . 45 wa­ znany (kosmiczny) kształt staje się symbolem nakiero­ gonów kolejowych. Całkowity koszt inwestycji równy w a n y m na P R Z Y S Z Ł O Ś Ć . „Sąsiedztwo domów z prze­ jest 37,5 m i n dolarów". Wszystkie te dane, cała ta „re­ łomu X I X i X X w i e k u " ukazuje całą wspaniałość b i u ­ toryka ilości", służyć mają budowie prestiżu (charakte­ rowca, uwydatnia jego kształt. D y r e k t o r Raiffeisena rystyczne, że metafora „budowy-budowania" jest tak 47 trwale związana z „tym co ideologiczne"; w przypadku N a zawsze, ponieważ „budujemy z m e t a l u , ponieważ warszawskich biurowców mniej ważne jest „co" i „w ja­ używamy kosmicznych technologii, które pozwalają k i m celu" budowano - ważne „za ile"), nadaniu budow­ stworzyć t e n właśnie K S Z T A Ł T " . Otaczające biuro­ li „dodatkowych" znaczeń. To wręcz zabieg magiczny. ogłasza podczas otwarcia: „jesteśmy t u na zawsze". wiec b u d y n k i są mniejsze, starsze, nie błyszczą w słoń­ Znamy więc ilość budulca zużytego do budowy wieżow­ cu (nie mają również „kosmicznego kształtu"). Można ca, wiemy, ile co kosztowało. „Wiedza" ta (tak hojnie W tej poetyce przyszłość (nowe) musi udzielona), nie satysfakcjonuje nas, ponieważ nie może­ zatriumfować więc n a d przeszłością (stare). Jak w m o ­ my jej zweryfikować: szklane ekrany i metalowe, błysz­ dernistycznym micie postępu. Jest o n stale je wyburzyć. 48 obecny czące fasady uniemożliwiają przechodniowi skuteczny w poetyce rozmów o architekturze Warszawy lat 90. „wgląd" do środka. Granica między wnętrzem a zewnę­ Podobnie zresztą jak i n n e m i t y i postulaty m o d e r n i ­ trzem pozostaje w zasadzie nieprzekraczalna, „pieniądz" styczne. A m b i w a l e n t n y stosunek wobec kształtów n o ­ pozostaje w ukryciu. O Raiffeisen В С możemy przeczy­ wej architektury nie jest jednak niczym n o w y m , zaś tać: „po prostu kosmiczny wystrój! Z masą tajemni­ głosy, w toczącej się wokół niej dyskusji, doskonale czych k o n s t r u k c j i " wpisują się do trwającego (stale) o d 200 lat dyskursu. aurą tajemnicy i niezwykłości. „Wnętrza warszawskich Dyskursu, którego t e m a t e m jest nowoczesność. biurowców, bez względu na to czy udane, czy nie, nie budynków..." r o k u , wieża Eiffla. „To co ideologiczne, jest również se49 - budowla o d razu stała się symbolem. 50 czywistości". Ciągłość doświadczenia przestrzeni miej­ skiej zostaje przerwana - jednych była „pomnikiem świeckiego geniuszu", dla i n ­ A więc „pomnik" czy „penis"? Tych strzeń wydzieloną": należą do niej cmentarz, świątynia i muzeum. Każde z tych miejsc jawnie „przeciwstawia jeden, jedna jest rzeczywistość... się" przestrzeni miejskiej. Cmentarz - nekropolis - Jak już pisałem, wieżowce-biurowce są dla warsza­ przestrzeń zorganizowana jest jednak podobnie (ulice - poza sferę i c h doświadczenia. Być może właśnie to jest alejki, domy — groby). Świątynia jest natomiast symbo­ przyczyną popularności t a k i c h określeń jak „szklana kosmiczny", licznym modelem świata, mikrokosmosem. Przestrzeń „srebrny świątyni przeciwstawia się „temu, co na zewnątrz", prze­ okręt". Wszystkie opisują kształty biurowców. Mówią strzeni miejskiej. M u z e u m natomiast, to „ świątynia pa­ też wiele o stosunku do n i c h . Zarówno okręt, statek mięci" - miejsce, którego przeznaczeniem jest zachowa­ kosmiczny, jak i piramida, to miejsca w których nie da nie przeszłości. Stoi więc w opozycji do „zewnętrza" - się żyć - miejsca „nie dla l u d z i " . S ą to również miejsca, t a m „panuje" teraźniejszość. które silnie przeciwstawiają otaczającej je przestrzeni (piramida - pustyni, statek kosmiczny - to przeciwieństwo miasta - metropolis, w obu wypadkach wiaków zjawiskiem zupełnie n o w y m , wykraczającym statek w środku panuje C I S Z A . Miejskie strefy ciszy, zawsze jednak stanowią „prze­ określeń nie da się pogodzić, a przecież kształt jest tylko „srebrny fasady odbijając, „kradnąc" miasto strzeni miejskiej. „Tajemnicze" wnętrze (niewidoczne wiedzi o Wieży Eiffla pełne były uwag o jej kształcie: dla piramida", - przecież z zewnątrz) zdaje się już należeć do „innej rze­ bel" i porażki „skarlałych kleryków". Ówczesne wypo­ 51 54 wchodzą z n i m w „dialog": są ciągle elementem prze­ Symbolem „wszechpotęgi n a u k i wznoszącej Wieżę Ba­ n y c h - „penisem". - wnętrze biurowca otoczone jest mają z reguły nic wspólnego z zewnętrznym wyglądem W tę samą tradycję wpisuje się, wybudowana w 1889 miologiczne" 53 otchłani, „Przestrzeń wyłączona" tworzy więc własny m o d e l okręt - morzu), które są ostoją człowieka (kultury) świata. T a k i m właśnie miniświatem, „doskonałym i sa­ wobec żywiołów ( n a t u r y ) . mowystarczalnym m i k r o m i a s t e m " , próbuje być b i u ­ 52 Jak więc widać, odczucia 55 warszawiaków wobec biurowców ( i i c h kształtów) są rowiec. a m b i w a l e n t n e : o d wrogości po podziw i uznanie. 56 Jednym z kluczowych zagadnień poruszanych w pracy Zbigniewa Benedyktowicza Widmo Świątynie pieniądza świata. Przyczynek do antropologii współczesności , 57 środka jest pytanie: „jak dalece P R O F A N U M może się zmienić Niektóre budowle stają się symbolami. Z różnych re­ w S A C R U M ? " . Przestrzeń biurowca ukształtowana lacji możemy się dowiedzieć, że 184-metrowy wieżowiec jest podobnie jak przestrzeń świątyni- na wzór prze­ Daewoo to najwyższy biurowiec Europy Srodkowo- strzeni świętej. Cechuje ją „wyłączenie", jest „mode­ -Wschodniej (i nie ma większego znaczenia fakt, że po­ l e m świata". N o s i cechy „(pseudo) sakralizacji". W i e ­ nad połowa powierzchni pozostaje niezagospodarowa- lokrotnie już nazywano biurowiec Ś W I Ą T Y N I Ą . Czy na), Focus Filtrowa jest najnowocześniejszy, zaś do b u ­ można jednak mówić o H I E R O F A N I I P I E N I Ą D Z A ? 100 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... w sfetę słowa pisanego: napisy zdobią szklane szyby „Wrota" i posadzki (jak w w y p a d k u Warszawskiego C e n t r u m Finansowego), umieszczane są p o n a d wejściem ( n p . Biurowiec jest więc świątynią. Jest ona niedostępna w i e l k i napis „Focus" n a d wejściem do b i u r o w c a Focus niczym twierdza. Człowiek, który chce wejść do środ­ F i l t r o w a ) , n a słupach koło „wrót". D o w i a d u j e m y się ka, napotyka na swej drodze nieprzekraczalny m u r z n i c h przede wszystkim, o nazwie b u d y n k u - są to z żelaza i szkła, który nie pozostawia zazwyczaj szansy, swoiste „wizytówki". by choćby zerknąć, co kryje się we wnętrzu. Staje bez­ hybrydyczne: składają się z w i e l u członów, często są radny niczym wobec sacrum - podobnie jak do każdej zbitką słów p o l s k i c h i angielskich. Również załogi w y ­ 60 A nazwy biurowców są iście świątyni, tak również do tej, wejść można tylko przez sokościowców są międzynarodowe. To „pomieszanie jedyne, główne w r o t a . O i c h symbolicznym znaczeniu języków" zmienia b i u r o w c e we „współczesne Wieże pisze M i r c e a Eliade: „Wrota otwierając się k u wnęttzu Babel"... zaznaczają przerwanie ciągłości. Próg dzielący dwie Wejście, do tego samowystarczalnego m i k r o m i a s t a , przestrzenie wskazuje zarazem na dystans między d w o ­ jest więc bardzo nasycone semiotycznie: biurowiec m a sposobami istnienia - świeckim i r e l i g i j n y m . Próg „daje n a m z n a k i " . Przyjrzyjmy się i n n y m m i e j s k i m jest zatazem słupem granicznym, granicą, która odróż­ przesttzeniom „wyłączonym": w r o t a cmentatza, m u ­ nia i przeciwstawia d w a światy, oraz miejscem para­ zeum czy świątyni chrześcijańskiej są granicą przede doksalnym, w którym owe światy nawiązują ność". 58 łącz­ wszystkim symboliczną - Wszystkie te cechy, charakterystyczne d l a faktyczne odgrodzenie o d otaczającej je przestrzeni pełni funkcję drugorzędną wrót świątyni, posiada również wejście do b i u r o w c a : (człowiek niereligijny, wkraczając do kościoła, nie za­ rozdziela bardzo silnie d w a typy przestrzeni ( c h o ć , wsze zdejmie czapkę. Również cmentarz nie zawsze w t y m wypadku nie możemy, rzecz jasna, mówić o roz­ jest miejscem wyłącznie sakralnym - znam ludzi, któ­ graniczeniu przestrzeni świętej i świeckiej), jest grani­ rzy regularnie chodzą na cmentarz, by spacerować). cą swoistego universum N a t o m i a s t granica, która wyodrębnia biurowiec, jest ( j a k i m jest b i u r o w i e c ) , lecz za­ razem miejscem, które łączy je z „prawdziwym" świa­ przede wszystkim realna, „dosłowna". t e m . Ciągłość doświadczenia przestrzeni zostaje prze­ W b i u r o w c u zamknięcie symboliczne (tak chatak- rwana bardzo dosłownie: w większości biurowców w e j ­ ścia do środka to k i l k a par przeszklonych drzwi (o p r z y c i e m n i o n y c h szybach) l u b obracające się p o w o ­ o n „pseudoświątynią" - zaledwie powtarza strukturę kraczanie granicy wiąże się zawsze z rytuałami przej­ próg świątyni czonych, tworzących własny „model świata") zostaje „zastąpione" przez zamkniecie rzeczywiste. A więc jest l i drzwi r u c h o m e . Wszystko doskonale strzeżone. Prze­ ścia. Przekraczając terystyczne dla wszystkich m i e j s k i c h przestrzeni wyłą­ przestrzeni świętej... chrześcijańskiej, człowiek religijny zdejmie czapkę, uczyni znak krzyża. Atrium Wejście do b i u r o w c a wymaga „rytów" o i n n y m cha­ rakterze. Wchodzący nie m u s i wykazywać się „inicja­ tywą": żaden symboliczny gest nie otworzy wejścia do wnętrza. To o c h r o n a czujnie obserwuje każdego, k t o zmierza do środka, równocześnie śledzą go kamery. O d Relacja między „wnętrzem" a „zewnętrzem", między t y m , co widać na fasadzie (czyli t y m , co jesteśmy w stanie zobaczyć na pierwszy rzut oka), a t y m co k r y ­ je się wewnątrz, zawsze intrygowała, zawsze była za­ m o m e n t u przekroczenia „granicy", wchodzący staje gadkowa. „Wejrzeć do środka" - t o zadanie poznaw­ się „teleobecny" - „istnieje" na ekranie kamery. B i u r o ­ cze. Istnieje wiele legend opisujących „ukryte raje", wiec jest więc przestrzenią zwielokrotnienia - p o d w a ­ podziemne miasta, k r a i n y szczęśliwości „skryte w d o l i ­ jają przecież zarówno lustrzane ekrany na ścianach nie". (na i c h p o w i e r z c h n i a c h „obecny jest" świat zewnętrz­ 6 1 W y p t a w y do t a k i c h „alternatywnych światów" miały zazwyczaj charakter n y ) , jak i kamery (na i c h ekranach pojawia się z kolei inicjacyjny: sforsowanie wszystkich barier, „zmierzenie się" z mało obiecującym t y l k o t o , co jest wewnątrz). M a m y więc do czynienia „zewnętrzem" dawało nagrodę w postaci zaskakujące­ z cztetema (!) „rzeczywistościami" - d w o m a r e a l n y m i go, tajskiego „wnęttza". To, co czekało ukryte w środ­ i d w o m a przetworzonymi... k u , było ostatecznym celem. Jean H a n i tak opisuje ikonosfetę wrót świątyni: Claude Levi-Sttauss tak opisuje N o w y Jotk w la­ „sakralność przejścia i bramy nabiera pełni znaczenia t a c h czterdziestych: „Wzorem t k a n k i miejskiej t k a n k a w świątyni i dlatego właśnie przed wejściem do b u ­ społeczna i k u l t u r a l n a miała mnóstwo dziur. W y s t a t - d o w l i sakralnych stawiano 'strażników progu' czyło je wybrać i wślizgnąć się przez nie, żeby, niczym (...). O w i strażnicy m i e l i za zadanie, przypominać groźny A l i c j a po drugiej stronie lustta, znaleźć charakter k r o k u , j a k i miał uczynić wkraczając do sa­ T A K C Z A R O D Z I E J S K I E , że wydawały się N I E R Z E ­ crum" CZYWISTE". 5 9 - „strażnikami" wrót wieżowców są właśnie ŚWIATY 6 2 wszechobecne kamery. Ikonosfera drzwi jest jednak Dziś t a k i m i czarodziejskimi, nierzeczywistymi świa­ o wiele bogatsza: są one pokryte logami, nazwami t a m i wydają się wnętrza biurowców: i c h attia. W sta- f i r m . T o oczywiście znaki prestiżu. W k r a c z a m y t u r o i t a l s k i c h d o m a c h a t r i u m było nie t y l k o minidzie- 101 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... dzińcem: pełniło też funkcję poniekąd sakralną - t a m wi) doskonałe f u n k c j o n o w a n i e . We wszystkich k u l t u ­ znajdowały się nisze z posągami przodków, t a m czczo­ rach to, co ukryte, jest W S T Y D L I W E (i na odwrót). n o bożków-opiekunów ogniska domowego. A t r i u m Biurowiec skrywa to, co obaliłoby m i t jego doskonało­ wieżowca jest również „ołtarzem" - t u „czczony" jest ści, piękna, samowystarczalności. pieniądz. To zdecydowanie najważniejsze miejsce • •• w strukturze przestrzennej b u d y n k u , to c e n t r u m „mikroświata": dlatego otacza je aura tajemnicy. N a ze­ „W cieniu wieżowca" wnątrz docierają jedynie relacje o t y m , co jest we­ wnątrz - przypadkowy przechodzień ma małe szanse, by „poznać" (zwiedzić) b i u r o w i e c . „Nikt się nie przejmuje n a w y k a m i lub sentymenta­ 63 A o t o jak opisano a t r i u m n o w o otwartej siedziby m i mieszkańców miasta l u b dzielnicy. N i k t nie wie, jak banku Raiffeisen: „Zwraca uwagę a t r i u m p o d szklanym zapadają te żywotne dla warszawiaków decyzje. K a p i ­ dachem, skąpane w świetle. M a po prostu kosmiczny talizm i władze miasta przyzwyczajają nas do tego, że wygląd - z całą masą tajemniczych k o n s t r u k c j i . N a żyjemy w cywilizacji r a d y k a l n y c h zmian i podwyższo­ górnym tarasie został urządzony ogród. W styczniu po­ nego ryzyka. N i k t nie może czuć się bezpieczny u sie­ sadzono bambusy. Wszystkich intryguje t e n b a l k o n n a d bie, w dobrze oswojonej przestrzeni". bambusami. D o czego może o n służyć?". 65 Wieżowce-biurowce powstają błyskawicznie. Szyb­ 64 a t r i u m jest jego c e n t r u m kość i sprawność budowniczych to również znak presti­ - w tej „krainie cudów" możemy zobaczyć nie tylko żu, tworzący m i t t e c h n i k i , m i t nowoczesności - m i t biu­ Biurowiec jest universum, bambusowe ogrody: są również minikaskady, m i n i j e - rowca. Robotnicy pracujący przez cały czas, w dzień ziora, wielkie donice z drzewkami. Są restauracje (dla i w nocy, najnowocześniejsze technologie użyte do budo­ pracowników), balkony i zawieszone wy - mieszkaniec pobliskiej kamienicy ma bardzo mało w powietrzu m o s t k i (niczym góry). Jest „sztuczne n i e b o " (w posta­ czasu, by przyzwyczaić się do wyrastającego tuż za jego c i przeszklonego d a c h u ) . Każdy „model świata" ma o k n e m „olbrzyma". W oswojoną przestrzeń, która go swoją „oś kosmiczną" - w b i u r o w c u jest nią, łącząca otaczała, wdarł się chaos - ład przestrzenny zostaje zbu­ wszystkie piętra i poziomy, w i n d a (winda kształtuje rzony. Wieżowiec wdziera się również w przestrzeń pry­ również sposoby posługiwania się ciałem przez pra­ watną - zabiera światło. Paradoksalnie m o m e n t e m , kie­ cowników b u d y n k u - dy „wszystko wraca do n o r m y jest noc - wtedy biurow­ „człowiek b i u r o w c a " prawie wcale nie chodzi. M a ł o porusza się również po osi h o ­ ce „wyłączają s i ę " , ryzontalnej; z k o l e i nadzwyczaj często porusza się po go nieba. Przestają zagrażać. „Zycie w cieniu wieżowca", osi góra - dół, pokonuje różnicę wysokości bardzo w nieoswojonej przestrzeni, stało się już doświadczeniem szybko - w i n d a w wieżowcu działa tak sprawnie i c i ­ mieszkańców wielu metropolii. N o w y Jork (a także De­ 66 stają się niewidoczne na tle ciemne­ cho, że ciężko się nawet zorientować, że jest ona w r u ­ t r o i t ) , na przykład, to miasto w którym ład przestrzeni c h u ) . T e n egzotyczny „świat w m i n i a t u r z e " to nie t y l ­ nie panował nigdy dłużej niż chwilę: na miejscu dopiero ko symbol prestiżu. To również alternatywna (wobec co wybudowanych wieżowców już stawia się nowe. W y ­ miasta) rzeczywistość z „własnym" czasem. burza się b u d y n k i stare - „wiek" nie jest t a m kryterium. Kategoria trwania, przyzwyczajenia nie istnieje w N o ­ w y m Jorku: N O W E wiecznie wypycha S T A R E . Dach W D a c h y wieżowców znajdują się „prawie w niebie", Warszawie sytuacja jest szczególna: panujący przez kilkadziesiąt lat l a d organizowany przez Pałac a więc umieszczanie t a m r e k l a m jest manifestacją pre­ K u l t u r y uległ nagle rozbiciu. Z kolei ludzie chyba jesz­ stiżu i symbolem d o m i n a c j i n a d i n n y m i b u d y n k a m i , cze nie przyzwyczaili się do życia „na w y k o p i e " , „w cie­ n a d miastem, n a d wysokością, n a d naturą. n i u wieżowca" - w nieoswojonej przestrzeni. Zamiana chaosu w kosmos, nowego w stare jest jednak czymś Aż do k o ń c a lat 80. Jedyną szansą dla mieszkańca Warszawy, by spojrzeć na świat „z l o t u ptaka", był n a t u r a l n y m . Człowiek „ujarzmił" wysokość, podobnie wjazd n a szczyt Pałacu Kultury. Teraz t a k i c h punktów jak warszawiacy przyzwyczaili się już kiedyś do Pałacu w i d o k o w y c h jest wiele, miasto można oglądać z róż­ Kultury, zaś mieszkańcy Paryża „oswoili" wieżę Eiffla. n y c h miejsc - P K i N stracił m o n o p o l na jedyną możli­ Za jakiś czas n o w a warszawska a r c h i t e k t u r a nie będzie wą panoramę. budziła już t a k i c h emocji. Wieżowiec pozostanie jed­ nak wyzwaniem r z u c o n y m naturze - zawsze będzie Podziemia wzbudzał ambiwalentne uczucia. Lęk i fascynację. Skoro biurowiec odwzorowuje strukturę świata, m u ­ • •• si mieć również swoje P I E K Ł O . S ą n i m (oczywiście) podziemia b u d y n k u - t a m mieszczą się parkingi, k u c h ­ nie (z całą sferą zapachową), zaplecza, 1 magazyny. Myślę tu ptzede wszystkim o obrazie Widok Warszawy od strony Pragi, jako dziele wzorcowo wpisującym się w kanon gatunku, Wszystko to, co zapewnić ma organizmowi (biurowco­ 102 będącym zatazem „modelowym" przedstawieniem Watszawy. �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA". Na XVIII-wiecznych wedutach, przedstawienie miasta zajmo­ " B. Frydyczak, op. cit., s. 112 wało zazwyczaj nie więcej niż 1/6 powierzchni obrazu. 54 E. Rewets, Język i przestrzeń w poststmkturalistycznej filozofii kul­ nież mieszkańcy Warszawy mogą jej „doświadczać". i 3 J. Baudrillard, Ameryka, op. cit., s. 79 C. Levi-Strauss, Nowy Jork post- i prefiguratywny w: Spojrzenie 3 6 Zwraca na to uwagę E. Rewers. z oddali, Warszawa 1993, s. 417 37 Architektura późnego modernizmu, Warszawa 1989, s. 68 „Nowojorska" sky-line podnosi prestiż miasta. O d kilku lat rów­ tury, Poznań 1996, s. 99 (za B. Frydryczak, op. cit.) Moje nowe miejsce; Odczepić się, Warszawa 1978, s. 14 ' Ja lubię ciemno, ciemno/ a tu jasno, jasno; Odczepić się s. 14 8 3 9 Białoszewski, op. cit., s. 9 Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, Watszawa 1987, s. 60 Z poslowia do książki L. Stommy Antropobgia kultury wsi pol­ skiej XIX wieku, Watszawa 1986 Białoszewski, op. cit., s. 17 Białoszewski, op. cit., s. 16 C. Levi-Strauss op. cit. s. 418 4 0 Bez korzeni, „Res Publica Nowa" 6/2000 4 1 J. Zieliński, Idzie Nowe, „Res Publica Nowa" 6/2000 4 2 Jakże „bogata" jest wyobraźnia warszawiaków! J. Hani, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1994, s. 73 4 3 J. Zieliński, Idzie Nowe, op. cit. J. Baudrillard, Ameryka, Warszawa 1998, s. 27. „Przestrzeń 4 4 N p . J. Zieliński, op. cit. ogarnięta dramatyzmem zawodów" przypomina przesttzeń te­ 4 5 J. Zieliński, op. cit. atralną (lub przestrzeń sportowego widowiska). Ptzestrzeń „gry" 4 6 D. Bartoszewicz, „Gazeta Stołeczna", 17/04/2001 nigdy nie jest przestrzenią neutralną - przyciąga uwagę, „anga­ 4 7 D. Bartoszewicz, op. cit. żuje" zmysły. Dla człowieka kultur ttadycyjnych, niebo nie było 4 8 Można wręcz stworzyć antologię watszawskich wybutzeń doko­ ogarnięte „dtamatyzmem zawodów": było sferą natury, sferą sa- nanych w latach 90: do najbardziej rażących należy m . i n . zbu­ kralności — miejscem niezmiennym, o stałej symbolice. rzenie legendarnego klubu jazzowego Akwarium pod budowę 0 wieży Eiffla jako o symbolu pisze Ludwik Stomma w nawpół wieżowca, czy nielegalne „zniknięcie" zabytkowej fabryczki C i ­ żartobliwym tekście Uroda ludzkiej pomyłki troena na Górnośląskiej, czy (ostatnio) - kamienicy przy placu („Konteksty" Zbawiciela. 1/1991) s. 11-13 4 9 Jak podsumował Krzysztof Kłosiński we wstępie do Mitologii Ro­ 5 0 L. Stomma Uroda ludzkiej pomyłki „Konteksty" 1/1991, s. 11-13 51 Refotm Plaża nie jest więc jedynym budynkiem, który wzbudza „drapaczem chmur", ale nic więcej ich nie dzieli. Poza tym „wy­ 5 2 Co wartościuje te okteślenia pozytywnie. obraźnia zbiorowa" ttwale połączyła te tetminy. 5 5 Bardzo cwany budynek w: „Gazeta Stołeczna" (17/04/2001) Np. swe centralne miejsce w strukturze przestrzennej Warszawy 3 4 J. Zielińskijdzie nowe, „Res Publica Nowa" 6/2000 (o tej nie- „Ostatnia dekada X X wieku przyniosła Warszawie rewolucyjne 5 3 J. Baudrillard, op. cit., s. 80 zmiany w architekturze (...). O d końca lat osiemdziesiątych 5 6 „Kwartalnik Filmowy" 27/28 (2000) T. Chrzanowski, Wędrówki landa Barthes'a. po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988, s. 14 W mojej pracy będę się posługiwał terminami „wieżowiec" takie skojarzenia... 1 „biurowiec" wymiennie; co prawda nie każdy biurowiec jest adekwatności wnętrza i „zewnętrza" już pisałem). stracił Pałac Kultury — warszawski axis mundi. każdy nowy budynek, najczęściej biurowiec lub hotel, wznoszo­ Idea samowystarczalności była stale obecna w myśleniu utopij­ nym. Swoistym „mikromiastem" była przecież corbusierowska ny z nowoczesnych materiałów, bez normatywnych ograniczeń unite d'habitadon. był powszechnie komentowanym wydarzeniem i prowokacyjnie 3 7 „Konteksty" 1/1991 s. 18: „W obliczu Pałacu Kultury stajemy odcinał się od tła" (j. Zieliński, Nowe Idzie, „Res Publica Nowa" wobec pytania, jakie Claude-Henri Rocquet stawiał Eliademu 6/2000) o mauzoleum Lenina-czy jest ono obiektem sakralnym? Jak da­ lece Profanum może stać się Sacrum?". R. Barthes, Mitologie, Warszawa 2000, s. 190 H . Read, O pochodzeniu formy w sztuce, Warszawa 1973, s. 103 38 Sacrum, mit, historia, Watszawa 1974, s. 52-53 R. Barthes, op. cit., s. 84 3 9 J. Hani, op. cit., s. 86 R. Batthes, op. cit., s. 190-191 6 0 Podobne funkcje pełniły, w miastach barokowych, gigantyczne kattusze, z godłami rodowymi. Natomiast w książce Yi-Fu Tu- Idea jawności procentuje: ludzie zaakceptowali Norway House, uznali go za „swój"- biurowiec wygrywa lokalne konkursy, pod­ ana (Przestrzeń i miejsce) możemy ptzeczytać: „Bramy miasta kreśla się jego świetne wpasowanie w otaczającą zabudowę. Jest miały najwyższe znaczenie symboliczne, któte (...) wyrażało się „ulubieńcem", ponieważ jest przyjazny człowiekowi. ogromnymi budowlami - ich rozmiary znacznie przekraczały J. Wujek, Mity i utopie architektury XX wieku, Watszawa 1986 pottzeby wynikające z praktycznej funkcji..." (w The Pivot of Fo­ ur Quartes Chicagol971 s. 435). „Gazeta Stołeczna" - fragmenty różnych wypowiedzi o nowych biurowcach. 6 1 Do najbardziej znanych należą: skryte wśród niedostępnej dżungli złote miasto El Dorado, oraz chrześcijańskie miasto Bo przecież płaskie ściany biurowców nigdy nie staną się chro­ szczęśliwe ukryte pod (w) jeziorem Kitieź. powate: na tym polega „magia" materiału. W dniu jego otwarcia; „Gazeta Stołeczna"(17/04/2001) 6 2 Nowy Jork post- i prefiguratywny, s. 421 Pod pewnymi względami, takim materiałem jest PLASTIK sub­ 6 3 Sam się o tym ptzekonałem: by otrzymać pozwolenie na wyko­ stancja, którą Barthes podziwiał za „dat błyskawicznego zmie­ nanie zdjęć we wnętrzu Focus Filtrowa, musiałem zjeździć kilka niania wyglądu zewnętrznego" (fregolizm): Barthes, op. cit., s. pięter, wykonać kilka telefonów, odwiedzić siedzibę administra­ 76. Plastik „stworzył" własną mitologię: to jedno ze slów-kluczy tora budynku. Zgody i tak nie otrzymałem... do popkultury. Artykuł pt. Niezwykle 6 4 D. Bartoszewicz, „Gazeta Stołeczna", Bardzo cwany budynek 6 3 R Śpiewak Bez korzeni, „Res Publica Nowa" 6/2000 cwany budynek; „Gazeta Stołeczna" 17/04/2001 (17/04/2001) J. Baudtillard, Ameryka, s. 79 6 " Wygaszanie świateł w biurowcach staje się rytuałem: w Watsza- T. Chrzanowski, op. cit., s. 107 wie, każdego wieczoru, mniej więcej o tej samej godzinie „zni­ B. Frydyczak, Ulica jako przestrzeń artystyczna, w: Formy estety- ka" kilkadziesiąt budynków. zacji przestrzeni publicznej red. A . Zeidler-Janiszewska, Warsza­ wa 1998, s. 112 103 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e51d2b2aae805ff9ab1a88d0c1e8189.pdf f419eb85eb14e16c60d555437508e97b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2864 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2669 Title A name given to the resource Troja brytyjska w centrum kraju? 0 kwestii świetności zaniku cywilizacji miejskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.104-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Martyn, Peter J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? dzie wewnętrznej, złożonej przeważnie z trzech pasm P E T E R J. r u c h u , w której skład wchodzą estakady, przejazdy MARTYN podziemne, wjazdy i zjazdy, kolosalne r o n d a oraz skrzyżowania nadziemne, ustąpiły obszerne tereny dawnego układu zabudowy. W imię niemiłosiernego postępu, stworzenia nowego, rzekomo wspaniałego Troja brytjska w centrum kraju? 0 kwestii świetności 1 zaniku cywilizacji miejskiej porządku urbanistycznego rozebrano nie t y l k o ceglaną architekturę okresów wiktoriańskiego oraz edwar- diańskiego wraz ze standardową miernotą lat między­ w o j e n n y c h . Pod k i l o f poszły także mieszczańskie d o m y 0 drewnianej k o n s t r u k c j i charakterystyczne dla an­ gielskich miast sprzed e p o k i uprzemysłowienia. Trasa tak zwanej Wewnętrznej O b w o d n i c y odbiega o d l i n i i dziś prawie nieistniejących murów o b r o n n y c h , nie­ mniej stanowi ona obecnie i c h analogię, stwarzając bardzo wyraźną granicę, która dzieli współczesne city biznesu, rozrywki i k o n s u m p c j i o d rozległych dzielnic podmiejskich. W i d z i a n o w niej p o m n i k równości spo­ łecznej i dobrej k o n i u n k t u r y gospodarczej spowodo­ wanej nieustającym postępem t e c h n i c z n y m . R ó w n o ­ cześnie ta potężna manifestacja zbliżającej się masowej epoki t r a n s p o r t u indywidualnego ujęła jądro dawnego W miasta w m o n u m e n t a l n y m uścisku śmierci. artykule p o d tytułem Urban in the Sama nazwa Coventry powszechnie nie budzi dziś British Heartłand starano się przybliżyć re­ Drama w świadomości Brytyjczyków wielkiego entuzjazmu. alia historyczne Coventry, miasta central­ O d b u d o w a n o je po zniszczeniach z lat 1940-1941 i cen­ nego na ziemiach środkowych (the Midlands) Wysp t r u m przebudowano według śmiałych planów urbani­ Brytyjskich poprzez analizę sprzeczności oraz złożono­ stycznych, stworzonych dla nowego miasta prosperity ści jego dziejów. Wydaje się, że przedstawiając proce­ związanego z społecznym równouprawnieniem, wznie­ sy historyczne przez pryzmat dziejów całego sionego na bazie 1 kraju dwudziestowieczni badacze często nie tylko nie doce­ masowej produkcji samochodów 1 urządzeń mechanicznych. W kontekście dziejów nie­ n i a l i i p o m i j a l i , lecz wręcz zapomnieli zwrócić uwagę co dawniejszych wyrażenie sent to Coventry wzbudzi ne­ na szczególne w a r u n k i , w j a k i c h w odległych czasach gatywne skojarzenie miasta-więzienia, do którego wysy­ o n o powstało i rozkwitało. Zagadnienie przeszłości łano jeńców wojsk Jego Królewskiej Mości podczas C o v e n t r y p o d e j m o w a l i do bardzo niedawna jedynie W o j n y Cywilnej (1642-1652), natomiast powiedzenie l o k a l n i historycy i specjaliści, przy czym nie powstała o w o wywodzi się z czasów znacznie starszych. Aluzje do praca, która przedstawia pełną syntezę, zestawiającą sprawowania władzy w czasach feudalnych, jakie zawie­ jego dzieje w okresach średniowiecza (czas świetności ra w sobie pojęcie wymierzania sprawiedliwości zesłań­ miasta), nowożytnym (kiedy nastąpiło powolne znie­ c o m z różnych krańców środkowego regionu kraju zwa­ kształcenie i ostateczny zanik specyficznej tożsamości nego Mercia, należy przeciwstawiać i n n e m u wyrażeniu, miasta), i przede wszystkim nowoczesnym (zagłada także dawniejszego pochodzenia as true as u n i k a l n e j dla tej miejscowości rodzimej k u l t u r y i życia blue, które odnosi się do barwnika o wyjątkowo i n t e n ­ społecznego). Coventry sywnym błękicie używanego w farbowaniu sławnego wówczas sukna najlepszej jakości - broaddoth. Umiejęt­ ność wytworzenia tego naturalnego barwnika z liści I, Echa przeszłości w mieście współczesnym urzetu (isatis tinctoria, pop. cruciferae), stosowanego przez Brytów do farbowania skóry, stanowi przykład przetrwania w czasach średniowiecza odziedziczonych D l a przyjeżdżających po raz pierwszy do C o v e n t r y koleją, a u t o k a r e m l u b wszechobecnym samochodem po cywilizacji celtyckiej obyczajów i obrzędów nawiązu­ jest mało prawdopodobne, że c o k o l w i e k może w y ­ jących do pradziejów miasta i jego okolic. C h o ć wiele wrzeć tak głębokie pierwsze wrażenie jak gigantyczna osób kojarzy dzisiejsze miasto z „kolejnym środkowo- obwodnica otaczająca całe c e n t r u m miasta. Z b u d o w a ­ -angielskim straszydłem" urbanistycznym, można o d ­ n o ją w tętniących życiem - przynajmniej dla niektó­ czuć w n i m nadal echa przeszłości, kiedy to - pomijając r y c h - l a t a c h 60., kojarzących się z bezprecedensowym wymiar architektoniczny - mentalność i sposób życia d o b r o b y t e m m a t e r i a l n y m . Bypassem t y m , zbudowa­ samych mieszkańców C o v e n t r y (zwanych the n y m z b e t o n u i asfaltu, większość r u c h u samochodo­ trians) wego o m i j a serce miasta. M o n u m e n t a l n e j autostra­ molocha i nowożytnej stolicy regionu, B i r m i n g h a m . 104 Coven- bardzo wyraźnie odróżniały się o d sąsiedniego �Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? Zważywszy na fakt, że C o v e n t r y przeżyło złotą epo­ A l f r e d Tennyson przewidział już prawie 100 lat wcze­ kę p o n a d 500 lat t e m u , będąc samodzielnym ośrod­ ś n i e j . Rozciągały się one poza strefą fabryk i zakładów k i e m z własną unikalną kulturą i tożsamością, to prze­ maszyn oraz urządzeń e l e k t r o n i c z n y c h - miany, jaka dokonała się w ciągu około stu lat nie n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w t y c h samych m o n t o w n i a c h , 4 wytwarza­ można traktować wyłącznie w kategoriach „rozwoju". które dostarczały broń i sprzęt w o j e n n y w czasie oby­ Metamorfoza, której miasto uległo o d przełomu okre­ d w u w o j e n światowych X X stulecia. 5 su wiktoriańskiego do początku lat 70. X X w i e k u , kie­ T r u d n o zaprzeczyć d o w o d o m istnienia rodzimej dy m . i n . ogólna liczba mieszkańców powiększyła się k u l t u r y miejskiej, w której zabytki architektoniczne prawie dziesięciokrotnie, wiązała się z zanikiem istnie­ stanowią najtrwalsze i wywierające najmocniejsze wra­ jącej i funkcjonującej o d wieków miejskiej cywilizacji żenia ślady dawnej wspaniałości Coventry. W czasach przedindustrialnej. Taką interpretację specyficznego obecnych są one na ogół wyrwane z k o n t e k s t u zgła­ d r a m a t u C o v e n t r y podkreślają w n i k l i w e opisy przeby­ dzonego pejzażu średniowiecznego c e n t r u m miasta, wającego t a m w 1933 r o k u literata Johna Boyntona a wśród istniejącego dziś otoczenia „utopijnej" m e t r o ­ Priestleya, dla którego było t o : „miasto zagubione p o l i i automobilistów w czasie i rozwijające się w t a k i m tempie, jakby rewo­ miejscu. Z bliżej niewyjaśnionych powodów pierwsza lucja przemysłowa odbywała się na pełnych o b r o t a c h " ; katedra zniknęła prawie bez śladów i nie zostały po miasto ze śtedniowiecznym c e n t r u m „ze strzelistego niej żadne przekazy ikonograficzne, natomiast prze­ (Motopia) wyglądają wręcz na kamienia i rzeźbionego drewna", które zostało „oblę­ trwała „druga", której nadano w 1918 r o k u status n o ­ żone atmią nakrętek, śrub, młotów, kluczy, przyrządów wej katedry. D o resztek z r u j n o w a n y c h po nalocie listo­ p o m i a r o w y c h , świdrów i tokarek maszynowych". p a d o w y m 1940 r o k u murów tego późnośtedniowiecz- 2 Postrzegane w t y m kontekście zniszczenia wojenne, nego arcydzieła p o d wezwaniem św. Michała, przybu­ gdy w trakcie m . i n . masowego n a l o t u niemieckiego d o w a n o trzecią, ostatnią katedrę w Coventry, n o w o ­ n o c ą 14-15 listopada zburzono gotycką świątynię zwa­ czesną, wzniesioną na planie g o t y c k i m . B ę d ą c zwróco­ ną Coventry Cathedral, na w k i e r u n k u północnym, świątynia ta jest niezorien­ tracą swoje „przełomowe" zna­ czenie. Zamiast symbolicznych obrazów nagłego u n i ­ towana, w związku z czym w i e r n i modlą się nie w stro­ cestwienia statego miasta należałoby wprowadzić po­ nę Jerozolimy, lecz k u pobliskiej miejscowości N u n ­ jęcie stopniowego upadku, czyli powolnego zaniku, eaton, znanej głównie jako węzeł kolejowy. Igrające w czasach nowożytnych zakończonych w X X w i e k u wizualnie iglice średniowiecznej świątyni Św. M i c h a ł a zagładą nie t y l k o wyglądu architektonicznego wraz ze i stojącego opodal kościoła św. Trójcy oddają mocne, wcześniejszym układem zabudowy, ale także trybu ży­ a jednak tylko szczątkowe włażenie istniejącej do po­ cia i miejskiej koegzystencji jego mieszkańców-obywa- łowy X V I w i e k u estetyki dawnego miasta. teli (citizens), i c h współistnienia zarówno w obrębie O d przełomu lat 60. i 70. zeszłego, X X w i e k u pró­ miejskiej s t r u k t u r y społecznej, jak i ze światem daw­ bowano odtworzyć fragment miejskiego krajobrazu niej o wiele bliższej ptzyrody. M i a s t o już wcześniej, dawnego Coventry, które znajduje się pół k i l o m e t r a a właściwie o d drugiej połowy X I X w i e k u , stanęło na zachód o d centralnego placu Broadgate, po drugiej w obliczu przemiany, która uderzyła w średniowieczne stronie przeznaczonego wyłącznie dla r u c h u pieszego c e n t t u m zaledwie trzy lata po pobycie Priestleya. K i e ­ i zorientowanego na dzwonnicę św. M i c h a ł a c e n t t u m dy przystąpiono do rozbiórki całych obszarów starego handlowego the Precinct, Coventry, nie brano p o d uwagę dziedzictwa k u l t u r y połowie lat 50. według p r o j e k t u mianowanego w 1938 miejskiej, ale raczej t y l k o wizję zrealizowanego w pierwszej ultranowoczesnego r o k u pietwszego w kraju architekta municypalnego c e n t r u m , wspaniałego, lśniącego, pełniącego funkcje D o n a l d a Gibsona. U l i c a Spon Stteet składa się z d w u ­ handlowo-usługowe i biznesowo-komercyjne. Miało dziestu k i l k u domów mieszczańskich zbudowanych na o n o obsługiwać przede wszystkim bogacących się ro­ szkielecie d r e w n i a n y m , z których ogromna większość botników, z których wielu „awansowało", przeprowa­ została t u przeniesiona z i n n y c h miejsc w c e n t r u m dzając się do bardziej ekskluzywnych przedmieść, zało­ miasta po z d e m o n t o w a n i u i częściowej rozbiórce. M i ­ żonych jeszcze przed w y b u c h e m drugiej w o j n y świato­ m o że z konserwatorskiego p u n k t u widzenia było t o wej. Stosunek George'a O r w e l l a do Coventry, zainte- przedsięwzięcie bez precedensu, nie zyskało o n o więk­ resowanego właśnie t y m , co nazwał „cywilacją w i l l o ­ szego powodzenia. Ogólny efekt o d b u d o w a n y c h za­ wą", był zdecydowanie antypoetycki, a jego w y r o k na bytków mieszczańskiej a r c h i t e k t u r y średniowiecznego miasto, które zastał w drodze do północno-zachodnie­ C o v e n t r y wzdłuż krótkiego o d c i n k a niegdyś ważnego, go ośrodka górniczego W i g a n w 1936 r o k u bezlitosny: a dziś właściwie martwego szlaku komunikacyjnego, „W C o v e n t r y człowiek może właściwie się czuć tak, przeciętego z jednej strony Wewnęttzną Obwodnicą, jakby znalazł się na Finsbury Park". Dzielnice peryfe­ a z drugiej pięttzącymi się stromo ścianami c e n t r u m ryjne bliźniaczymi d o m a m i , handlowego, bardziej przypomina skansen niż przy­ określane z podobną pogardą jako semi-detached sub­ kład tzw. żywej t k a n k i miejskiej. Już w 1964 r o k u , za­ urbia, przeznaczono dla następnych pokoleń „nowych n i m przystąpiono do rekonstruowania profilu „auten­ ludzi lekceważących przeszłość", których istnienie tycznie historycznej u l i c y " , sławny historyk architek- 3 zabudowane głównie 105 �Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? tury, pochodzący z N i e m i e c N i k o l a u s Pevsner, podsu­ sowując się do aparatu pojęciowego odrodzonego, a ra­ mowując wyraził szczerą, c h o ć ponurą w istocie opinię czej stworzonego w czasach nowożytnych), lecz w epoce na temat charakteru śródmieścia: „centrum C o v e n t r y wcześniejszej, zwanej średniowieczem. można traktować wyłącznie w kategoriach X X w i e k u . C o v e n t r y odegrało niegdyś kluczową rolę w trakcie C a ł a reszta jest bardzo n i e w i e l k a : m i m o wyjątkowo długotrwałych walk o władzę w królestwie - o d w o j e n ważnego powiązania z przeszłością to, co zostało na baronów (1263-1265), przez wojnę stuletnią (1337- powierzchni ze średniowiecznych b u d o w l i , jest o b c y m -1453) i wojnę [dwóch] róż (1455-1485) - aż do prze­ ciałem". jęcia t r o n u przez dynastię Tudorów. Ostateczny kres W 6 świetności C o v e n t r y położyły władze Rex Fidei odniesieniu do dwóch strzelistych d z w o n n i c , Defen­ wraz z trzecią, pozostałą po rozebranym w związku sor (sic!) H e n r y k a V I I I . W związku z rozwiązaniem z rozwiązaniem klasztorów kościele Franciszkanów klasztorów i kasatą zakonów w r a m a c h „reformy" K o ­ o d szarych habitów noszonych przez ścioła (1536-1547) jedyna tego rodzaju w kraju kate­ mnichów tego zakonu), z dumą nazwano C o v e n t r y dra klasztorna obsługiwana przez benedyktynów, gdzie miastem trzech iglic: the City of Three Spires. Zastąpie­ odbywały się posiedzenia angielskiego p a r l a m e n t u , nie samej nazwy miasta wskazuje zarówno jego sława który wszedł do h i s t o r i i p o d nazwą „Niewprawny" (tzw. Greyfriars, j a k i utożsamienie mieszczan-obywateli (burgess l u b (z 1404 r o k u ) oraz „Diaboliczny" (z 1459 r o k u ) , zosta­ citizens) z miejscem swego pochodzenia (por. ze znacz­ ła doszczętnie rozebrana. nie większym rozpowszechnieniem zwyczaju we W ł o ­ szech: citta delia Cinąue Giomate 9 C o v e n t r y słynęło ongiś nie z trzech pozostałych do - M e d i o l a n ; citta del­ dziś, ale z przynajmniej siedmiu iglic, dynamicznie ia Due Torre - Bolonia i t p . ) . Skoro jednak C o v e n t r y unoszących się w niebiosa n a d siecią krętych ulic, gę­ kiedyś słynęło nie z trzech, lecz ze znacznie większej sto zabudowanych o d f r o n t u d o m a m i o drewnianej liczby g o t y c k i c h iglic, m i a n o t o musiało k o n s t r u k c j i szkieletowej, wychodzącymi o d tyłu na 7 powstać w czasach nowożytnych. Zamiast uwieczniać dawną często obszerne podwórka l u b wprost na pole r o l n e . świetność miasta, te trzy potężne a zarazem dynamicz­ Cały zespół miejski otaczały m u r y obronne z d w u n a ­ nie eleganckie świadectwa zdolności w y b i t n y c h m u r a ­ stoma b r a m a m i , które zostały rozebrane 22 lipca 1662 rzy średniowiecznych są smutną pozostałością straco­ r o k u na rozkaz Karola I I jako o d w e t za opór stawiany nego grodu z innej e p o k i . Toczą z n i m i nierówną w a l ­ przez miasto w o j s k o m straconego w 1649 r o k u ojca Je­ kę chaotycznie postawione „niebotyki" k o m e r c j i oraz go Królewskiej Mości, i po których pozostał do dziś wielopiętrowe pudła mieszkalne o banalnej architek­ skromny odcinek łączący dwie mniejsze bramy, zwane turze Swanswell i C o o k Street G a t e s . i mało d y n a m i c z n y c h , kanciastych bryłach, wzniesione w czasach współczesnych. Echa bogatej Dzięki k u p c o m oraz działalności przeszłości śródmieścia widzianego z o b w o d n i c y szyb­ kiego r u c h u są już prawie niesłyszalne. 10 benedyktynów, słynących z n o n k o n f o r m i s t y c z n y c h sposobów zajmo­ 8 wania się n a u k a m i , oraz i n n y c h zakonów C o v e n t r y cieszyło się z żywych kontaktów zarówno h a n d l o w y c h , jak i k u l t u r a l n y c h z miastami k o n t y n e n t a l n y m i . Być II. W poszukiwaniu straconych wątków, składanie fragmentów dramatu zgubionego miasta może z Francji lub F l a n d r i i napłynęły także wzory w o l ­ nego miasta - a nawet w o l n e j r e p u b l i k i , cieszącej się własnym samorządem i p r a w a m i o b y w a t e l s k i m i (citi­ zenship), o co zabiegało m u n i c y p i u m (Corporation), oficjalnie powołane w r a m a c h trójstronnej Istotę zagadki Coventry należy powiązać z ideą ducha umowy opiekuńczego. N i e chodzi t u ani o państwo, ani o narzu­ terminatorskiej coną z góry zinstytucjonalizowaną organizację kościelną, uznane zarówno przez dwór królewski, jak i hierarchię lecz ośrodek miejski, kształtujący się w określonym re­ kościelną. Ówczesne miasto, któremu w 1451 gionie (the Midlands; dawniej Mercia) podczas długiego przyznano własne hrabstwo (city in county), (Tripartite Indenture) z roku 1355, roku można okresu zwanego medium aevum, czyli między upadkiem uznać za enklawę m i e j s k i c h wolności w zdominowa­ (w Europie Zachodniej) cywilizacji antycznej a tzw. o d ­ n y m przez ziemiaństwo kraju poddaństwa chłopów rodzeniem, które według uczonych dziewiętnastowiecz­ i ciągle jeszcze feudalnych stosunków własności. n y c h oznaczyło początek, czy też narodziny, epoki nowo­ Podstawowym d o w o d e m zaistnienia bogatej i ewo­ żytnej. Ponieważ w dość szczególnym przypadku Wysp luującej k u l t u r y miejskiej w Coventry, poza zabytkową Brytyjskich zmiany związane z przejściem do czasów no­ architekturą oraz źródłami d r u k o w a n y m i lub rękopi­ wożytnych bardziej kojarzą się z usystematyzowaną dzia­ śmiennymi, są procesje, pochody, obchody religijne łalnością gospodarczą, mającą na celu zysk, a więc nie i dramaty zwane m i s t e r i a m i (the Coventry z odrodzeniem kultury starożytnej, lecz ze wzrostem Cycles). 11 Mystery Próby „odtworzenia" misteriów z C o v e n t r y ustroju gospodarczego, zwanego kapitalizmem, to jed­ w postaci widowisk, spektakli t e a t r a l n y c h oraz czysto nak wydaje się, że klucza do rozwiązania zagadki genius religijnych, miały miejsce w r a m a c h trzech p o w o j e n ­ loci miasta Coventry trzeba szukać nie w procesach n y c h festiwali: ogólnokrajowego (Festival „społeczno-ekonomicznych" lub „politycznych" (dosto­ w czerwcu 1951 r o k u , p o d koniec maja 1962 r o k u (po 106 of Britain) �Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? „ceremonialnym" o t w a r c i u przez królową Elżbietę n o ­ o d ministerium), wej k a t e d r y ) , oraz w czterechsetną rocznicę urodzin od pracy) oraz pochód (od łaciny pagina, czyli scena W i l l i a m a Shakespeare'a w 1964 wyrwana z całości; procesja l u b k o r o w ó d ) . r o k u . Podczas gdy święta (święto religijne; dzień w o l n y Misteria 14 w nowej świątyni zorganizowano specjalnie zamówio­ stanowiły tylko jeden element, czysto religijny oraz ze­ ne na tę okazję przedstawienie nabożeństwa żałobne­ świecczony, wśród tutejszych wyjątkowo bogatych zwy­ go Benjamina B r i t t e n a War Requiem, czajów i związanych z n i m i obchodów ceremonial­ a w uroczysto­ ściach wzięły udział najwybitniejsze zespoły teatralne nych. oraz operowe Shakespeare Company, Sadler's Wells ze statusem głównej siedziby (Camera Principis) w kró­ 1 5 Uroczystość „przywitania księcia" związana i C o v e n t G a r d e n Opera, lokalnie działające zespoły lestwie, który nadano miastu w okresie przedłużonego teatralne, zarówno profesjonalne, jak i amatorskie, pobytu ojca Ryszarda I I , Czarnego Księcia, podkreśla wystawiły własne interpretacje średniowiecznych m i ­ jego znaczącą rolę w walce o władzę w okresie dynastii steriów. Tzw. misteria przedstawione przez cech te­ Plantagenetów. Z istniejących d o dziś w transkrypcji atralny the Theatre Guild of Coventry w wyjątkowo na­ opisów uroczystości zorganizowanych dla k o l e j n y c h strojowym otoczeniu r u i n przedwojennej katedry cie­ przedstawicieli m o n a r c h i i , szczególnie interesujące wy­ szyły się ogromną popularnością. N i e m n i e j , zważywszy dają się wjazdy symbolicznie witanego przez mieszczan na treść i samą formę, spektakle te wykazywały nie­ księcia-dzieciątka Edwarda, syna H e n r y k a V I we wrze­ wiele wspólnego ze scenami grywanymi pięćset lat śniu 1456 oraz trzyletniego syna Edwarda I V w k w i e t ­ wcześniej przez cechy rzemieślnicze na u l i c a c h miasta. n i u 1474, zamordowanego w w i e k u 13 lat razem z bra­ Zespoły amatorskie przedstawiły dwa cykle na podsta­ t e m w tzw. Wieży L o n d y n u . W obydwu wypadkach wie autentycznych tekstów pochodzących z pierwszej księciu towarzyszyła m a t k a bez ojca. O s t a t n i m księ­ połowy X V I w i e k u , wykorzystując w o z y , ciem, którego formalnie przywitano w Coventry, głów­ którymi 12 przewożono aktorów wraz z niezbędnym sprzętem o d nej siedzibie następcy t r o n u A n g l i i i W a l i i wraz z Fran­ jednej „stacji" do drugiej, co zbliżało je, przynajmniej cją oraz Szkocją i Irlandią był przyszły H e n r y k V I I I , po w i c h zewnęttznym kształcie, do śtedniowiecznych te- śmierci statszego btata, A r t u r a . aliów. N a t o m i a s t z uwagi na fakt, że nowożytni akto­ Kluczem do rozszyfrowania miejskiej rzy związani byli z kongregacjami kościelnymi, treścio­ cywilizacji, która rozkwitła w średniowiecznym Coventry, jest b u ­ w o przedstawienia te były raczej o wiele bardziej po­ dynek powszechnie dziś kojarzony na świecie ze znisz­ prawne p o d względem obrzędowo-rytualnym w po­ czoną w 1940 r o k u katedtą. Zachowana dzwonnica równaniu z i c h pierwowzorami, które łączyły w sobie oraz szczątkowe mury tego arcydzieła późnogotyckiej rodzajowo-realistyczne treści biblijne z l o k a l n y m i wąt­ architektury sakralnej pochodzą z okresu największej k a m i obyczajowymi, k o m i c z n y m i , satyrycznymi oraz groteskowo-fantas t y c z n y m i . 1 6 świetności dawnego miasta. Z perspektywy czasów dzi­ 13 siejszych niełatwo jest zrozumieć fakt, że były kościół parafialny św. Michała został zbudowany nie dla po­ Brak jednolitego sposobu określania widowisk, zna­ n y c h jako misteria (masteries), pochody trzeb biskupa i duchowieństwa lub przez władającego (pageants), (Ludus fundatora, lecz powstał dzięki wspólnej inicjatywie i do świadczy o i c h różnorodnych f o r m a c h oraz użytku samych mieszkańców. Świątynia ta była dziełem pochodzeniu. C h o ć początki t y c h spektakli wiążą się nie tylko pobożności, ale wyrazem d u m y mieszczan. sztuki (plays) Coventnae), l u b przedstawienia ludyczne tradycyjnie z działalnością zakonów, które zorganizo­ Notatkę zamieszczoną przy kosztorysie i wyjaśniającą wały przedstawienia scen wywodzących się z Biblii, źró­ cel wyjątkowo uroczystego widowiska, wchodzącego dłami inspiracji były nie tylko obrzędy liturgiczne lecz, w skład cyklu misteriów przygotowanego przez cech także miejscowe obyczaje, sukienników zarówno „na chwałę Boga", jak i „ku czci których korzenie sięgają w nieokreśloną przeszłość przedchrześcijańską. Proces tego miasta" (to [...Jtpe worschypp of thys Cytte), zeświecczenia misteriów dramatycznych o treści w y ­ zrozumieć jednoznacznie. łącznie liturgicznej, „cudownej" lub moralnej przez ce­ mieszczanie-obywatele utożsamiali się ze swoim mia­ chy zawodowe należy powiązać ze skomplikowanymi, stem. Jeśli samo miasto uwielbiano do tego stopnia, że 17 można Jest to dowód na to, jak a sporadycznie k o n f l i k t o w y m i , stosunkami i między składano m u hołd, to rodzi się pytanie, czy zwyczaj t e n klasztorami dowodzonymi przez najważniejszy i naj- mógłby być wyrazem przetworzonego w średniowieczu dawniej założony t u zakon benedyktynów a mieszcza­ obrzędu związanego nie tylko z miastem, lecz przede n a m i . Podczas gdy zjednoczone wszystkim z miejscem, w którym powstało, sięgając do duchowieństwo b i ­ czasów poprzedzających jego istnienie, jako obszaru za­ skupstw C o v e n t r y i L i c h f i e l d posiadało część miasta (the Prior's Half), of Coventry) to jego „gospodarzom" (the budowanego i skupiska ludności. Goodmen udało się uwłaszczyć tereny należące nie­ Wydaje się wielce prawdopodobne, że pagórek, na gdyś do regionalnych lordów feudalnych, zwanych hra­ biami (the Earl's Half). Podobne zestawienie którym wzniesiono zespół klasztorny, któremu nadano życia status katedry już w 1102 r o k u , oraz dwa wspaniałe i charakteru miasta średniowiecznego odzwierciedla podwójne znaczenie słów m i s t e r i u m (greka kościoły parafialne, już w czasach przedchrześcijań­ musterion: skich był miejscem obrzędów religijnych. Być może obrządek tajemniczy; łacina misterium: zawód, rzekomo k u l t t e n nawiązywał do celtyckiej b o g i n i znanej o d 107 �Peter ) . Martyn • T R O J A B R Y T i czasów okupacji rzymskiej jako C o v e n t i n a . Była ona Posiadacze ziemscy, prowadzący interesy również opiekunką źródeł w o d n y c h , których niegdyś było spo­ w mieście, przyczynili się do powstania „szlachty miej­ ro na terenie obecnego miasta, a więc przede wszyst­ skiej" (urban gentry), k i m sił życiodajnych. C o v e n t i n a może nie tylko wyja­ sowo przenosić się do L o n d y n u . Stolica kraju i przyszłe śnić źródłosłów samej nazwy Coventry, jako miasta serce I m p e r i u m Brytyjskiego „rozwijało się" nie tylko która o d X V I w i e k u zaczęła ma­ lub osady bogini, ale równocześnie nasuwa wiarogod- jako ustabilizowana siedziba królewska, ale ny sposób i n t e r p r e t a c j i źródeł legendy wiążącej się wszystkim jako c e n t r u m wszelkiego rodzaju kapitału - z „hrabiną" G o d a i v a (Lady Godiva). obrotowego, pożyczkowego, stałego, zmiennego i t d . Corocznie obcho­ przede dzone uroczystości na jej cześć nie nawiązują bezpo­ (jakby capital city znaczyło to samo co city of średnio do średniowiecznych świąt religijnych, lecz zo­ Proces t e n miał miejsce właśnie w okresie wielkiego stały zainaugurowane dopiero na początku X V I I wie­ kryzysu miast angielskiej p r o w i n c j i , kiedy dla C o v e n t r y k u . N a j p r a w d o p o d o b n i e j obnażona kobieta o rzadkiej skończyła się tzw. złota e p o k a . urodzie nie jeździła k o n n o po ulicach miasta, aby ura­ uzmysłowienia sobie, w j a k i sposób miasto pojmowane tować mieszkańców o d niemożliwych do udźwignięcia było przez jego mieszkańców-obywateli i przybyszów capital). Ważna wskazówka dla 19 podatków. Legenda ta została opisana już w X I I w i e k u , w t o k u gwałtownych wydarzeń i zmian w okresie pano­ kiedy „dostojni współobywatele" usiłowali odzyskać wania Tudorów, zachowała się w treści jednego z ostat­ przywileje zamieszkałego n i c h - przed i c h ostatecznym zniesieniem w końcu w zamku C o v e n t r y Castle, który zapewne rozebrano od feudalnego władcy X V I w i e k u - dramatów związanych z tradycjami cy­ już w X I V w i e k u . Była ona raczej personifikacją m i e j ­ klów misteriów z Coventry. Nosił o n tytuł scowych sil w i t a l n y c h oraz płodności ziemi macierzy­ Jerozolimy. Pojawienie się elementów zainspirowanych stej, która zawsze zwycięża ujemne Zniszczenie oddziaływanie przez m i t y starogreckie świadczy o znajomości tradycji i sztucznie wprowadzoną przez samego człowieka prze­ antycznej i powstaniu widowiska o bogatej symbolice. moc - m . i n . t a k i c h autokratów i despotów, jak mąż W spektaklach i uroczystościach rozgrywających się na Godaivy, hrabia Leofric, pierwszy biskup Roberta de ulicach C o v e n t r y w X V w i e k u wyraźnie widać wątki Limeseya, H e n r y k V I I I , K a r o l I I lub sparodiowana oraz postacie pochodzące nie tylko ze Starego i N o w e ­ w misteriach z C o v e n t r y postać biblijnego dzieciobój- go Testamentu, lecz takie z dzieł H o m e r a , wraz z czę­ cy królewskiego, H e r o d a . ściowo zmitologizowaną przeszłością samych Wysp Brytyjskich. Treść skomponowanej w 1570 przez cech P o w i n n o być powszechnie wiadome, że świątynie gotyckie były b u d o w l a m i silnie tętniącymi kowali, a przedstawionego dopiero w 1584 r o k u dra­ życiem. m a t u p t . Zniszczenie Jerozolimy Zgodnie z zasadą wywodzącą się wprost z b i b l i j n y c h opisów pierwszej Świątyni w Jerozolimie istniała hie­ pięciu próbach") odnosiła się do t o k u wydarzeń opisa­ rarchia przestrzenna z k l a r o w n y m podziałem na prze­ n y c h przez Józefa Fławiusza w Wojnie Żydowskiej. 10 strzeń przeznaczoną dla ludzi i tę, którą zajmowali Pod­ kreślono wyjątkowe okrucieństwo walk między skłóco­ przedstawiciele duchowieństwa. W kościele św. M i ­ n y m i ze sobą p l e m i o n a m i oraz frakcjami czynnymi chała w C o v e n t r y chór i prezbiterium zajmowały ma­ w Palestynie podczas insurekcji przeciw władzom rzym­ ło miejsca w stosunku do całości wnętrza. Z nawy k o ­ skim. W scenie kulminacyjnej przedstawiono destruk­ rzystali wszyscy mieszkańcy, służyła ona do przeróż­ cję miasta niebiańskiego symbolicznym a k t e m rozebra­ n y c h działań niewyobrażalnych w czasach obecnych, nia Świątyni przez zniszczenie jednego rekwizytu te­ m . i n . do tańca, k o n s u m p c j i , gier i t p . Znaczną część atralnego (podobnie jak dawniej w przedstawieniu ce­ bocznych naw zajmowały kaplice c e c h ó w : sukiennicy c h u sukienników spalono makietę symbolizującą wej­ za tęczą, bławatnicy za organami. Dalsze kaplice, po­ ście do piekła, zwane hellsmouth). 21 łożone poza przestrzenią ogólnie dostępną, przezna­ Niewykluczone, że sztukę tę odgrywano nie na wozach, lecz w j e d n y m czone dla k o w a l i , wytwórców gorsetów, czapników określonym miejscu - być może w r u m o w i s k u po roze­ i farbiarzy, znalazły się w d o d a t k o w y c h n a w a c h bocz­ branej około ćwierci wieku wcześniej katedrze przy n y c h . Część z n i c h miała własne wejścia o d ulicy oraz klasztorze Benedyktynów. Byłaby t o rzecz niesamowita, pomieszczenia na piętrze, gdzie członkowie spotykali się i nawet prowadzili interesy. (przy współpracy czap­ ników oraz postrzygaczy owiec razem z k r a w c a m i „po gdyby sztukę tę, stanowiącą w pełni już zsekularyzowa- 18 ne misterium wystawiono faktycznie w miejscu pierw­ W przeciwieństwie do drugiego głównego kościoła szej, zlikwidowanej w związku z rozwiązaniem klaszto­ parafialnego Św. Trójcy, kościół św. M i c h a ł a posiadał rów k a t e d r y zjednoczonego plan zaskakująco nieregularny. Określenie go przez i L i c h f i e l d . W i a d o m o , że w mieście przeżywającym kry­ Pevsnera jako „wielkiej i niezaprzeczalnie biskupstwa C o v e n t r y bolesnej zys, w którym różne ugrupowania skłonne były rywali­ a n o m a l i i " , słuszne w sensie ściśle s t r u k t u r a l n y m , wca­ zować ze sobą, stosunki mogły tylko pogorszyć się, i do le nie odnosiło się do realiów, w j a k i c h kościół po­ takiego stopnia, że spowodowały wewnętrzny rozpad wstał. Interpretację wybitnego historyka sztuki uwa­ społeczny. runkował nowożytny sposób patrzenia na budowlę, zolimy w odniesieniu do losu C o v e n t r y i jego mieszkań­ której układ i funkcje należały do pięćset lat wcześniej ców podczas w o j e n cywilnych, reformacji, krwawego m i n i o n e j epoki. 108 22 Moralizatorska wymowa Zniszczenia Jero­ �Peter}. Martyn • T R O J A BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? panowania M a r i i Tudorskiej, powszechnego po jej (zwanymi top shops). Napędzały je maszyny parowe bę­ śmierci ikonoklazmu i ponurego przejęcia władz miasta dące wspólną własnością, zainstalowane w b u d y n k a c h przez Purytanów wydaje się niewątpliwa; odnosiła się siłowni wzniesionych w ogrodach z tyłu. W t e n sposób ona do upadku kolejnej Jerozolimy - gotyckiej. unowocześniony cech tkaczy był w stanie konkurować Pierwotny układ wnętrza kościoła św. Michała, z f a b r y k a n t a m i i skutecznie walczyć z u j e m n y m i wpły­ wraz z jego średniowiecznymi f u n k c j a m i , zniknął już w a m i tzw. r e w o l u c j i przemysłowej, która często pozba­ setki lat wcześniej, zanim bomby niemieckie zniszczy­ wiała rzemieślników środków do życia i zmuszała i c h ły samą bryłę. Oprócz wystroju i r e l i k w i i Purytanie zli­ do zatrudnienia się w charakterze zdanej na łaskę fa­ k w i d o w a l i większość kaplic należących do cechów, brykantów taniej siły roboczej, czyli degradowała nie­ tworząc jedną wielką halę m o d l i t w . Jeśli przestrzeganie zależnych pracowników do stanu robotników najem­ przez następne w i e k i zasad odprawiania nabożeństw n y c h . Wszystko wskazuje na to, że C o v e n t r y było jedy­ przez jednego pastora widzianego przez wszystkich n y m miastem na świecie, w którym zorganizowano w i e r n y c h przemieniło charakter wnętrza kościoła, to „fabryki chałupnicze"; d u c h opiekuńczy dalej istniał... g r u n t o w n y r e m o n t samej substancji w drugiej połowie Losy miejscowego t k a c t w a , uzależnionego o d i m ­ X I X w i e k u można traktować jako główną przyczynę portowanego z W ł o c h , I n d i i i C h i n j e d w a b i u , z które­ zawalenia się całej wewnętrznej k o n s t r u k c j i podczas go powstawały głównie ozdoby d o eleganckich stro­ n a l o t u w 1940 r o k u . Kolejny r e m o n t w drugiej poło­ jów kobiecych, były już z góry przesądzone. Spowodo­ wie lat 30. już doprowadził do n i e m a l k o m p l e t n e g o wany umową handlową podpisaną w 1860 r o k u mię­ ścierania detali wnętrz. dzy rządami W i e l k i e j B r y t a n i i a Francji k r a c h t k a c t w a 2 3 chałupniczego, które zapewniało utrzymywanie około Wydaje się właściwie niemożliwe, żeby treść i f o r m a urodzonego 25 tys. ludzi w czterdziestotysięcznym mieście, zmusi­ w p o b l i s k i m S t r a t f o r d - u p o n - A v o n W i l l i a m a Shake- ło C o v e n t r y do opóźnionego przystąpienia do „postę­ speare'a. Nawiązania do znaczącej roli, jaką miasto powej" rewolucji industrialnej. odegrało w walce o władzę, znajdują się w serii sztuk w o w y m w stworzeniu miasta nowoczesnego była fa­ misteriów nie wpłynęła na twórczość 25 C z y n n i k i e m podsta­ tworzących rodzaj k r o n i k i dziejów późnośredniowiecz­ talna sytuacja, w której jego mieszkańcy się znaleźli nej A n g l i i o d Ryszarda II d o Ryszarda III. Szczególnie po 1860 r o k u . Podczas gdy blisko jedna dziesiąta l u d ­ ciekawie scharakteryzowano w trzech częściach H e n ­ ności sprzed k r a c h u wyemigrowała, głównie do N o ­ ryka VI tragiczną postać Małgorzaty z A n j o u , która wej Z e l a n d i i - skąd po nalocie l i s t o p a d o w y m w 1940 syna, r o k u i c h p o t o m k o w i e wysłali telegramy i listy wyraża­ Edwarda zrobiła z C o v e n t r y własną siedzibę. Ten sam j ą c e żal i współczucie - zgodnie z d u c h e m t a m t e j epo­ Edward, którego mieszkańcy miasta w i t a l i uroczyście k i i n t e l i g e n t n i , pomysłowi, a przede wszystkim przed­ jako księcia, gdy miał zaledwie 2 lata, zginął w bitwie siębiorczy ludzie, wśród których byli także przedstawi­ starając się o zapewnienie t r o n u dla swego pod Tewkesbury w 1471 r o k u . „Świętobliwy" mąż w o ­ ciele „nowego świata", zaczęli szukać sposobów aby jującej w jego i m i e n i u królowej, który nadal Coventry- wyzyskać status miasta z własnym hrabstwem, zamordowany zo­ Oprócz ogromnej rezerwy taniej siły roboczej po bez­ stał w tzw. Wieży Londyńskiej. Tragizm królowej osią­ robotnych kryzys w środkowoangielskim rzemieślnikach, mieście. koszty w y n a j m o w a n i a ga swą apoteozę w trzeciej scenie pierwszego a k t u Ry­ warsztatów l u b założenia zakładów były o wiele niższe szarda III, w której przeklina n i e m a l wszystkie postaci t u niż w przeżywającym równocześnie b o o m gospo­ sztuki. darczy B i r m i n g h a m . 24 Spełnienie się po k o l e i każdej klątwy i groźne­ 2 6 Poza. t y m C o v e n t r y , którego go ostrzeżenia kształtuje t o k wydarzeń do samego c e n t r u m zajmuje dolinę po małym jeziorze i w które­ p u n k t u kulminacyjnego, gdy zgodnie ze wściekłymi go o k o l i c a c h już o d wieków mieszkańcy w y d o b y w a l i sentymentami starej kobiety - k r w a w y despota ulega węgiel na potrzeby własne, w a r u n k i do rozwoju pro­ na polu bitwy „na samym szczycie" swoich o h y d n y c h d u k c j i przemysłowej były idealne. U c h w a ł a parla­ działań. m e n t u z 1848 r o k u , dotycząca sprawowania rządów l o k a l n y c h , zlikwidowała już status miasta we własnym hrabstwie. Kolejne zarządzenia z W e s t m i n s t e r u znio­ Epilog Zorganizowana przez miejscowych tkaczy sły prawa ziemskie, które zapewniały próba m u r a m i o b r o n n y m i . Ten średniowieczny obrony i c h tradycyjnie niezależnej pracy chałupniczej (outworking) mieszczanom dostęp do pastwisk i łąk położonych poza d a w n y m i n i z m dotyczący tzw. ziemi Łamas przed zakładami przemysłowymi w latach anachro­ i Michaelmas, gdzie obowiązywał zakaz b u d o w y nieruchomości właśnie do 50. X I X w i e k u wydaje się i s t o t n y m znakiem w o l i prze­ lat 60. X I X w i e k u , stanowił jedyną pozostałą po klę­ trwania rodzimej tożsamości miejskiej i związanego sce z nią stylu życia oraz obyczajów. A b y korzystać z n o w o ­ gospodarczo-społecznej barierę przed opóźnio­ n y m przewrotem technicznym. czesnych rozwiązań technicznych w swojej branży, 27 tkacze założyli spółdzielnie, które wybudowały osiedla W dziejach C o v e n t r y c e c h ą charakterystyczną jest połączonych ze sobą domów z charakterystycznie ulo­ powtarzający się m o t y w wahania między pomyślną k o ­ k o w a n y m i na górnych piętrach warsztatami t k a c k i m i niunkturą gospodarczą a zastojem, s p o w o d o w a n y m 109 �Peter J. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? zmniejszeniem się p o p y t u n a wyroby, w których p r o ­ znych, która łączy Londyn z Birmingham, w związku z czym d u k c j i specjalizowali się jego mieszkańcy. Lista p r o ­ umieścił wydrukowane kursywą wyjaśnienie przed wierszem: duktów przyczyniających się d o gospodarczego b o o m u miasta, j a k ą można wymienić, począwszy o d sztućców I waited for the train at Coventry, 1 hung with grooms and porters on the bridge, To watch the three tall spires; and there 1 shaped w X I I I i sukna w X I V w i e k u , a skończywszy n a samo­ The city's ancient legend into this: c h o d a c h , e l e k t r o n i c e , narzędziach maszynowych oraz N o t only we, the latest seed of time, r a d i a c h w ubiegłym s t u l e c i u , jest długa, i są tacy jesz­ New men, that i n the flying of a wheel cze, którzy twierdzą, że dalej ciągnie się ad Cry down the past, not only we, that prate finitum. 28 O f rights and wrongs, have loved the people well, A n d loathed to see them ovettaxed; but she • •• Did mote and undetwent, and overcame, The woman of a thousand summers hack, Mały Faeton z C o v e n t r y n a j p i e r w udoskonalił swój Godiva, wife to that grim Eatl, who tuled r o w e r d o p e r f e k c j i , a p o t e m dzielnie przyczepił d o n i e ­ In Coventry: or when he laid a tax go silnik benzynowy, żeby m ó c szybciej jeździć „moto­ Upon his town, and all the mothets brought c y k l e m " po k r ę t y c h u l i c a c h miasta oraz ciągle jeszcze Their children bewailing 'If we pay, we starve!'(...) sielskich o k o l i c a c h . Był to j e d n a k d o p i e r o początek. Warto porównywać motyw płaczących matek z dziećmi w ujęciu Faeton Tennysona, znajdującego się wśtód „nowych ludzi, którzy lekce­ szybko rozrósł się, aby „ j a ś n i e ć " przez cały ważą przeszłość w toku wirowania jednego (zmechanizowanego) dwudziesty w i e k lśniącymi a u t a m i , czołgami, samolo­ kola", z tteścią ttanskrybowanej w 1825 roku pieśni misterium t a m i , zarówno pasażerskimi, jak i b o m b o w c a m i , m e ­ cechu posttzygaczy owiec i krawców, która stała się powszechnie c h a n i c z n y m i urządzeniami gospodarstwa d o m o w e g o , znana na Wyspach Brytyjskich jako „Kolęda z Coventry" a r m a t a m i oraz p o c i s k a m i , umożliwiającymi wysadze­ (The Coventry Carol): nie w powietrze d o m u sąsiadów bądź całej dzielnicy, Lully lulla, thou little tiny child, h e l i k o p t e r a m i i myśliwcami rozwijającymi coraz więk­ By by, lully lullay, thou little tiny child, sze prędkości i t d . Jego najnowszy r y d w a n (...) nie może That wo is me, pore child, fot thee, więc pochodzić z rodzimego miasta, które i t a k ledwie A n d never mourn and say jest w stanie dziś rozpoznać, ponieważ bardziej przypo­ For this patting nethet say not sing, m i n a o n o k o l e j n e , p r o w i n c j o n a l n e anglo-amerykań­ By by, lully lullay. skie „ M o t o r v i l l e " niż żywy staroangielski gród, zapa­ (Zobacz przyp. nt 13) miętany jeszcze z wycieczek r o w e r o w y c h swego dzie­ Otwell określił pojęcie narastającej grozy wynikającej z biernej ciństwa. I tak szaleje dalej.... postawy tzw. cywilizowanego człowieka wobec ogólnych zmian w skali światowej od X V I I I wieku, a ptzede wszystkim w X X wieku jako „katastroficzną stopniowość". Zobacz Catastrophic Gradualism P. J. Martyn (w.) Атх Felicitatis. Księga ku czci profesora Andrze­ ja Rottermunda w sześćdziesiątą rocznicę urodzin..., (w:) The Collected Essays, dz. cyt., vol. I V (Under your Nose). s. 527-540. '(...) the centte of Coventry i n 1964 can only be treated i n Warszawa 2001 r. Czytelników należy osttzec, że autot utodzil 20th-century terms. A l l else is very minor, and the mediaeval się właśnie w Coventry. buildings above ground ate an alien body, though of coutse the '(...) the city has got lost i n time and imagines that the Indu­ eminently impottant link with the past'. N . Pevsner, The Build­ strial Revolution is i n full fotce. (...) I knew it was an old place (...) but I was sutprised to find so much of the past, i n soaring stone and carved wood, still remained. (...) ings of England, Warwickshire, London 1966, wydanie z 1996 г. (przy współpracy R. Wedgewood), s. 270-271. Por. M . Singlehutst, G. Demidowicz, A Brief History of Spon Street and the These picturesque remains of the old Coventry arc besieged by an army of nuts, bolts, hammets, spanners, gauges, drills and machine lathes, for in a thick ting round this ancient centte are Townscape Scheme, Coventry 1993 P. J. Martyn, „Miejskośc" a urbanistyka - mit kontra rzeczywistość. Kilka uwag dotyczących terminologii, przeszłości i tożsamości, the motor-cars and cycle factoties, the machine tool makers, prób planowania oraz kwestii dalszych losów miasta (w.) „Kwartalnik the magneto manuiactuters and the electrical companies.' Filmowy" nr 28, zima 1999, s. 8-11 J. B. Priestley, A n English Journey, (...) a (...) truthful account of O dalszej ttansmutacji tej długiej co do liczby mieszkańców what one man saw and heard and felt, London 1934, Penguin miasta brytyjskiego zobacz powieść Davida Lodge'a pt. Changing 1977, s. 69-71. 'In Coventry you might just as well be in Finsbury Park'. G. Orwell, The Road to Wigan Pier, London 1937 and 'The Road to Wigan Places, (London 1975): 'Driving back to the Univetsity, Morris took the newly opened section of the Innet Ring, an exhilatating complex of tunnels and Pier Diary' (w:) The Collected Essays, Journalism and Letters: Vol. 1. Orwell przyjechał po południu pod koniec stycznia 1936. Po­ dobnie jak Priestley natzekat zarówno na standard pokoju ho­ flyovets that was part of the proposed Grand Prix circuit. He leaned back in the bucket seat and drove with straight, extended arms in the style of a professional racing driver. I n the longest tunnel, telowego, jak i na jakość jedzenia. Następnego dnia poszedł pie­ safe from police observation, he put his foot down and heatd with chotą około 20 kilometrów do dalszych peryferii Birmingham. satisfaction the din of the Lotus's exhaust tevetheiating from the Finsbury Park jest wybitnym przykładem anonimowości przed­ walls. He came out of the tunnel like a bullet, into a long canted mieść wewnętrznej strefy podmiejskiej Londynu. A. Tennyson, Godiva (w:) cykl wierszy wydany w 1842 r. pod ty­ tułem English Idylls and other poems. Znamienne, że autot przy­ cutve elevated above roof level. From here you got a panotama of the whole city and the sun came out at that moment, shining l i ­ ke floodlighting on the pale concrete facades of the recent con­ jechał do Coventry jedną z pierwszych na świecie dróg żela­ struction wotk, towet blocks and freeways, throwing them into 110 �Peter}. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? relief against the sombre mass of nineteenth-century slums and Here Erode ragis in (pe pagond and in the strete also. decayed factories. Seen from this perspective, it looked as though 9 1 0 u the seeds of a whole twentieth-century city had been planted un­ Fakt, że Herod wścieka się (ragis) nie tylko па scenie (the pa­ der the ground a long time ago and were now beginning to shoot gond), ale także na ulicy (in the strete), dowodzi, że widowiska up into the light, bursting through the caked, exhausted topsoil of nie były ograniczone do rodzaju formalnego teatru o treści Victotian architecture. Morris found it an oddly stirring sight, for głównie religijnej, lecz zawierały również wiele improwizacji the city that was springing up was unmistakably American in style oraz intetakcji z publicznością. Zobacz ptzede wszystkim T. - indeed that was what the local blimps were always beefing Sharp, A Dissertation on the Pageants or Dramatic Mysteries an­ about - and he had the strange feeling of having stumbled upon ciently performed at Coventry by the Trading Companies of that Ci­ a new American frontier i n the most unexpected place.' ty; Chiefly with Reference to the Vehicles, Characters and Dresses Coventry's First Cathedral The Cathedral and Priory of St. Mary. of the Actors, Covenrry 1825, wydane jako faksymile w Wake­ Papers from the 1993 Atmiversary Symposium, ed. G. Demido- field w 1973 roku. wicz, Stamford 1994 Zobacz także P. M . King, Coventry Mystery Plays, Coventry 1997 E. Gooder, Coventry's Town Wall, Coventry 1971. oraz The Coventry Corpus Christi Plays as edited by P. M. King P. J. Martyn, 'Dramatic Mysteries'. Urban pageantry in the rise and and C. Davidson, Mediaeval Institute Publications, Westetn fall of mediaeval Coventry (w:) Religion, Ritual and Art, readings Michigan University, 2000, s. 93-96, 105-106 ( T h e Pageant of the Company of Shearmen and Taylors i n Coventry'). of the conference of British and Polish art historians organised by the Institute of A r t (IS P A N ) , 6th-8th June 2000, tekst ptzy- 1 4 gotowany do druku w roku 2002 12 kim dwie monografie A . Nicoll, The Development of Theatre, R. Ingram, The Coventry Pageant Wagon (w:) 'Medieval English Theatre', 2: 1/1980, s. 3-14 и London 1946 oraz British Drama, London 1948 15 M . Dormer Harris, Li/e in an Old English Town. A History of Coventry from Earliest Times compiled from the office records, N a przykład w przedstawieniu narodzenia Chrystusa skompo­ nowanym około 1534 W. Dugdale, Warwickshire, London 1656. Zobacz przede wszyst­ London 1898, s. 337-349. roku dla cechu postrzygaczy owiec i krawców - jednej z dwóch sztuk należących do cyklu odbywa­ 1 6 Sharp, A Dissertation, dz. cyt. 146-157 ([Reception of) 'Dame jącego się w Boże Ciało, szczęśliwie zachowanych w transkryp­ M'garete d'Anjou & childe Edwardę', 'Receavynge Prynce cji Thomasa Sharpa, badacza z I połowy X I X wieku - da się od­ Edwardę'). czytać wyraźną satyrę w charakterystyce nie tylko maniakalne­ 17 Tenże ['Drapers' Pageant']. Wzmianka ta, 'gathered owt off oulld go despotyzmu Heroda, lecz także reprezentanta władz du­ & Aussyeut boukes' z 1534 roku, dotyczy polecenia skierowane­ chownych, podlizucha zwanego „nuncjuszem", który przedsta­ go do mistrzów cechu sukienników, którzy mieli: 'se (e) the page- wia publiczności króla-dzieciobójcę łamaną francuszczyzną po­ ond and play well broughte fforth' (tak jak) 'usyd i n old tyme to mieszaną z wyrazami łacińskimi: the lawde & prays of god & (pe worschypp of thys Cytte'. N O N C E O S E . Faytes pais, dennyis, baronys de grandę reynowme, 1 6 Payis, seneoris, schevelaris de nooble posance. J. Thomas, Coventry Cathedral, The New Bell's Cathedral Guides, London 1987, s. 57-67 Pays, gentis homos, companeonys petis egrance. 1 9 C. Phythian Adams, Desolation of a City: Coventry and the 2 0 Józef Flawiusz, Wojna Żydowska, przeł. J. Radożycki, Warszawa 21 Sharp, Dissertation dz. cyt., The Destruction of Jerusalem, trans­ Je vos command dugard treytus sylance, Urban Crisis of the Late Middle Ages, Cambridge 1979. Payis, tanque vottur nooble Roie syre ese presance. Que nollis personę ese non fawis perwynt dedfferance, 1995 Nese harde de frappas; mayis gardus to to paceance: Mayis gardus voter seneor to cor reyuerance, krypcja z księgi dramatu, autorstwa niejakiego „Pana Kowala" Car elat vottur Roie to to puysance. ('Mr. Smythe' - sic!), cena 5 szylingów. A n o n n de leo pase tos; je vose cummande; 2 2 E lay Roie Erott la grandeaboly vos vmport. Opis z końca X V I I wieku Daniela Defoe, który był świadkiem zorganizowanych walk ulicznych między ugrupowaniami popie­ ERODE. Qui statis i n Jude et Rex Iseraell rających przeciwstawnych kandydatów w wyborach do parla­ mentu. Brali udział w tym wyjątkowo widowiskowym spektaklu A n d the myghttyst conquerowre oat eyuer walkid on grownd: For I am evyn he thatt made bothe hevin and hell, „radni miejscy, sędziowie municypalni itp.", którzy nosili swoje And of my myghte powar holdith vp ois world rownd. stroje i emblematy stanowisk. W uzgodnionej godzinie zwolen­ Magog and Madroke bothe oe did I confownde, nicy dwóch przeciwnych obozów spotkały się pod krzyżem droż­ A n d with this bryght bronde there bonis I brak onsundr nym zwanym Coventry Cross przy zbiegu Broadgate i Cross (...) Cheaping. Zaciekłą walkę zaczęto dopiero po odpowiednim sy­ gnale. D. Defoe, A Tour Through the Whole Island of Great Bri­ N U N C I O S , (sic!) Hayle, kynge, most worthiest i n wede. tain (Letter V I I ) , m . i n . red. Furbank et al, New Haven (US) Hayle, manteinar of curtese throgh all (pis world wide. 1991 Hayle, the most myghtyst that eyuer bestrode a stede. Hall, most monfullist monn in armor man to abyde. 2 3 W trakcie późniejszego etapu remontu stosowano do związania Hayle, in thyne hoonowre: ścian galerii żelazne belki, których rozszerzanie w pożarze drew­ Theses iij kyngis (pat forthe were sent nianej konstrukcji dachu po tym, jak bomby ogniowe trafiły A n d shuld haue cum ageyne before (pe here present, w kościół, spowodowało całkowite runięcie głównych filarów Another wey, lordee, whom the went, między nawami. Zdjęcia wykonane przed sprzątnięciem ruin po Contrare to thyn honowre. nalocie pokazują leżące w rumowisku belki wraz z metalowymi gwoździami wbitymi w drewniane stropy belkowe kościoła. J. ERODE. Anothur wey - owt! O w t ! O w t ! ! Thomas, Coventry Cathedral, op. cyt. s. 70-73, D. McGrory, The Hath those fawls traytvrs done me (pis ded? City of Coventry. Images from the Past, Upton (Wirral) 1999 I stampe! 1 stare! I loke all abowtt! Myght I them take, I schild them bren at a glede! 2 4 I rent, I rawe, and now run I wode! Czy me przekleństwa mogą przelecieć chmury I w niebo wzlecieć? Rozstąpcie się, ciężkie A , thatt these velen trayturs hath mard (pis my mode! Chmury, przed mymi szybkimi klątwami! The schal be hangid yf I ma cum them to! Niech król wasz ginie nie na polu bitwy, 111 �Peter]. Mart>n • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU? Ale z przesytu! O dobrze pamiętam, przez założoną w Coventry w 1979 roku firmę zwaną Two Tone Ze go na króla morderstwo wyniosło! Records. Choć firma ta lansowała zespoły muzyczne pochodzące Niech syn wasz* Edwatd, książę Walii zginie nie tylko z miasta rodzimego, ale także z sąsiedniego Bitming- Tą samą naglą śmietcią, jaką zginą! ham (The Beat) i nawet Londynu (Madness, The Bodysnat- Nasz* Edwatd, ongi również książę Walii! chets), wydają się, że najbatdziej typowe dla tego krótkotrwałe­ go wybuchu twórczego są kompozycje dwóch głównych zespo­ W oryginale nastąpiły przymiotniki your i our, czyli Małgotzata przemawiała nie tylko do żony Edwarda IV, królowej Elżbiety, łów pochodzących z Coventry, The Specials i The Selecter. lecz do całego zgromadzenia; ewentualnie do wszystkich po W gorszącym humorze, ironicznej goryczy wobec nieznośnych stronie obozu rodu Yorków. realiów świata oraz absolutnym braku zaufania do tych, którzy Król Ryszard I I I , akt 1, scena 3, przeł. R. Brandstaetter, Warsza­ usiłują nami rządzić, wyrażonym w tekstach piosenek The Spe­ wa 1999 (por. w przekładzie L. Ulricha, Kraków 1941). cials dają się odczuć pewne echa satyry mieszanej z tragikome­ Zobacz m.in. K. Kujawińska-Courtney, A n Aspect of Renaissan­ dią w treściach misteriów przedstawionych przez cechy późno­ ce Dramaturgical Intertextualicy: Shakespeare overagainst (sic!) die średniowiecznego Coventry: Medieval Tradition (w:) Actes du Congres International. Theatre, Musique & Arts dans les Cours Europe'ennes de la Renaissance & Enjoy yourself! It's later than you think. du Baroque, Warszawa 1997 Enjoy yourself, while you're still in the pink. E Searby, Coventry in Crisis 1858-1863, Coventry 1977, ideb. The years go by, as quickly as you wink, Weavers and Outweavers in Victorian Times, London 1980, J. Enjoy yourself, enjoy yourself, it's later than you think. Gutteridge, Lights and Shadows in the Life of an Artisan, Coven­ (1981) try 1890. Dla porównania z metodą ustalenia pracy indywidu­ The man in black he told me the latest Moscow news alnej stosowaną w X X wieku przez odwiecznych pracowników About the storm across the Red Sea montowni samochodów itp. zobacz S. Tolliday, High Tide and (But) I'm the man in grey, After: Coventry Engineering Workers and Shopfloor Bargaining, I'm just the man at C & A , 1945-80 (w:) Life and Labour in a 20th century City. The Expe­ A n d I don't have a say rience of Coventry, Coventry 1985, s. 204-243 In the war games that they play. Znamienne, że — w porównaniu z gotyckim dziedzictwem archi­ (1981) tektonicznym Coventry - Birmingham posiada klasycyzującą Masturbation, masturbation katedrę oraz ratusz wzorowany na starożytnej świątyni Kastora Causes the National Front sensation! (...) i Poluksa. (1979) M . D. Lobel, The Atlas of Historie Towns: Coventry, London I keep wondering where (WHERE?!) 1975 did you get that ( B L A N K ! ) blank expression o n your face?! Malejący udział przemysłu maszynowego oraz konkurencja (1979) w masowej produkcji samochodów, przy równoczesnym braku He's just a stereotype. rozwinięcia po drugiej wojnie światowej tzw. sektora usługowe­ He drinks his eighteen pints. go, przyczyniły się bezpośrednio do kryzysu gospodarczego na He drives home pissed at night. przełomie lat 70. i 80., kiedy miasto znalazło się w sytuacji ana­ A n d he listens to his stereo. logicznej jak po krachu tkactwa chałupniczego około 120 lat (He doesn't really exist.) wcześniej. Z upływem czasu stało się wiadome, że lata 80. XX (1981) wieku stanowiły rodzaj przełomu — nie tylko dla Coventry, lecz You've done too much much too young, dla całego społeczeństwa w kraju — przemieniającego się od naj­ You're married with a son when you should be having fun starszego uprzemysławianego do pierwszego postindustrialnego with me w ramach globalizującego się systemu gospodarczego. D. W. (1981) Thorns, T. Donnelly, Coventry's Industrial Economy, 1880-1980 I sec a clinic full of cynics (w:) Life and Labour, dz. cyt. s. 11-56. O produkcji broni w Co­ W h o want to twist the people's wrists. ventry zobacz R. Croucher, Engineers at War 1939-1945, Lon­ They're watching every move we make, don 1982. We're all included on their list. Rzecz znamienna, że w trakcie tej najnowszej przemiany nastą­ (The lunatics have taken over the asylum.) pił protest zwykłych mieszkańców miasta w postaci satyrycz­ (Fun Boy Three - po The Specials, 1983) nych tekstów i zbuntowanej muzyki młodzieżowej nagranej 112 �Peter], Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU? Coventry w 2. polowie X V wieku: herb i plan miasta (w obrębie murów), mapa istniejącego od 1451 do 1848 roku municypalnego hrabstwa, rekonstruowana sylweta i w i d o k i dawnej topografii oraz architektury średniowiecznej „stolicy" środkowego regionu kraju zwanego the Midlands Główne świątynia A kościół parafialny św. Michała В kościół parafialny św. Trójcy Inne budowle i punkty MISTERIA 1 krzyż miejski (Coventry Cross) 2 hala cech N M P trasa rocznej procesji w Bożym Ciele С katedra klasztorna benedyktynów 3 pałac biskupi N M P i św. Osburgii D kościół św. Jana Chrzciciela E kościół i klasztor franciszkanów 4 szpital św. Jana 5 przewód przy Smithford Street tzw. „ustawowo ustalone" stacje uroczystych pochodów X V i X V I w. uroczysta trasa związana z przywitaniem Małgorzaty z księciem Edwardem (wrzesień 1456) F kościół i klasztor karmelitów G kartuzja H kościół św. Mikołaja 6 Broadgate 7 dwór zw. Cheylesmore 8 d o m Richard'a Wooda 9 „Mickelparke street ende" 10 brama karmelitów 113 uroczysta trasa związana z przywitaniem Elżbiety z księciem Edwardem (kwiecień 1472) �Peter). Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M K R A J U Z A N I K C o v e n t r y między w i e k a m i X V I a X I X : p a n o r a m a „z p ó ł n o c n e j s t r o n y " W . H o l l a r a ( o k . 1655r), p l a n z 185 Ir., w i d o k i miasta o d k o ń c a średniowiecza do doby przemysłowej. D o l n a lewa strona: p o m n i k „hrabiny" G o d a i v y dłuta W . D i c k a ( 1 9 4 9 ) ; d o l n a prawa strona: płaskorzeźba Richieego przedstawiająca walkę człowieka z s i l a m i n a t u r y (I p o l . lat 50.) 114 i �Peter ]. Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU.' A G Ł A D A K u N o w e m u M i l l e n i u m : C o v e n t r y w X X w i e k u . S t a n układu zabudowy c e n t r u m miasta w 1971 r.; u dołu: w i d o k c e n t r u m h a n d l o w e g o zw. the P r e c i n c t z d z w o n n i c y r u i n dawnego kościoła parafialnego św. M i c h a ł a - w p r o s t na zachód. Przezrocza - oprócz l e w y c h i p r a w y c h d o l n y c h - przedstawiają w i d o k i z o b w o d n i c y zw. I n n e r R i n g Road 115 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff8091ae64b0afde47aa7b43a1790be9.pdf 6a3f7439ceb550f50611ea6703f844fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4592 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4265 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.185-188 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OF A R T I C L E S J ó z e f F u r d v n a — D E C O R A T I O N OF P E A S A N T COT­ TAGES' INTERIORS I N T H E A R E A B E T W E E N T H E VISTULA A N D T H E LOWER SAN The article contains a detailed description of various kinds of interior decoration applied by the local people, the Lesowiaks, i n their cottages. The description is based on record of the present state, of affairs known to the author from the research he has done i n the area and from infor­ mation collected during ethnographic interviews. The author finds t h a t the interior decoration i n the analysed area is relatively scanty and appeared rather late as the chmnoyless huts, poor and unadorned, still existed in the area i n the second half of the 19th century. The oldest decorative elements include all sorts of decoration of frames i n religious paintings hung on the walls i n the rooms, beams (tragarze) i n ceilings decorated by carpenters and spherical ehandaliers. A t the beginning of the 20th century paper and tissuepape cut-outs appeared brought over to the west from the neigh-bouring areas and forms of chandeliers became more varied. A t t h a t time also the custom of decoration of a ,,holly corner" developed: a small table was p u t i n the corner of the room and on t h a t table there were figurines of the Saints. A t Christmas ,.worlds" were made of coloured wafers. After the First W o r l d War the ties w i t h the old folk t r a d i t i o n were on the wane, replaced by urban influences. The traditional arrangement of paintings on the walls changed and the walls began to be painted w i t h flowers b y means of stencils and roller-coaters. Over the beds painted ,,carpets" were hung or embroidered wall hangings, also embelishments made of straw or cone's scales. After W o r l d War I I also this k i n d of interior decoration disappeared to make room for factory made objects bought in t o w n . Jan Kurek O R I G I N OF A N N U A L CUSTOMS „MIKOŁAJE", „SZLACHCICE", „DZIADY" STILL F O L L O W E D I N V I L L A G E S OF S I L E S I A N A N D Ż Y ­ WIEC BESKID MOUNTAINS The spectacular customs analysed by the author rank among the oldest and best preserved annual folk customs. „ M i k o ł a j e " (literal transl. Nicholases) are celebrated during the first days of December and „ D z i a d y " ( l i t . transl. Beg­ gars) and „ S z l a c h c i c e " ( l i t . transl. Gentlemen ) on New Year's D a y . A l l these customs have certain common traits and especially similiar is the structure of the „ D z i a d y " and „Mikołaje". The „ S z l a c h c i c e " are performed by only a few people b u t , unlike the other two customs, have extensive dialogues. The t e x t , nonsensical humour, description of characters and then clothes show resemblance to the Italian commedia dell arte. The Gentleman Officer can bo compared w i t h the Capitain, Moson w i t h Pantalone, the Mountaineer w i t h the Harlequin, the Jew w i t h the Dottore and the Jewess w i t h the Soubrettc. These characters belong to exactly the same social and othnic groups. Analysing the similiarities between the characters and the texts i n the „ S z l a c h c i c e " and the commedia dell arte, the author says that quite possibly i t arose under the i n f l u ­ ence of the I t a l i a n comedies presented at the Bohemian and Moravian castles which were connected w i t h the Żywiec region b y strong ties. Other influence could be t h a t of the puppet theatres which adapted I t a l i a n texts i n Silesia i n the 18 t h century. One more possible influence on the „Szlach­ cice" could be that of the Polish minstrel comedies. Certain texst of the „ S z l a c h c i c e " show similiarities w i t h the texts of the Podkoziolek, a spring rite popular i n other regions of Poland. Discussing the origin of the „ S z l a c h c i c e " the autho polemizes w i t h the opinions voiced b y B . Bazielichówna and M . Gladysz who see this custom as a mere reflection of the local cidture and consider i t to be a satire and caricature of the custom of farm-hand's recruitment on the day o f St. Stephen dating back to the times of villein service. The author considers this interpretation too narrow and believes that while t r y i n g to define the origin of a folk custom one should pay more attention to the possible influences of old magic ritual whose meaning is not clear anymore today. The „ D z i a d y " known as „ J u h a c e " (which i n old Pol­ ish means shepherds), according to B . Bazielichówna too, are genetically connected w i t h the attacks of the shepherds from the mountains at villages situated i n the lower parts of the Beskidy range. The author supports this idea point­ ing out to the similiarity between the „ D z i a d y " and, so far not analysed properly, the „Mikołaje", a custom followed in Silesia, a neighbouring area though ethnically not iden­ tical w i t h Żywiec region. The main difference between the „ M i k o ł a j e " and the „ D z i a d y " is t h a t the first one divides its performers into t w o groups of white and black charac­ ters. The white ones are led by a Bishop and the black ones include Devils, Gypsies and Bears. The author points out t h a t the „ M i k o ł a j e " probably were shaped under tho influ­ ence of the Church which wanted to combine the old custom w i t h St. Nicolas, tho patron of the shepherds. The original form of the „ M i k o ł a j e " however, m i g h t be identical w i t h the „ D z i a d y " and i t is quite possible t h a t the „ M i k o ł a j e " contain the oldest and most developed elements of t h a t custom. Originally — stresses the author reminding of Ligeza's hypothesis this custom was devoted to expulsion of evil from a village. W h i p cracking still existing i n the custom today played an i m p o r t a n t symbolic role. Concluding the presentation of the problem the author stresses the importance of the magic, religious and r i t u a l moaning of folk customs. Today t h a t meaning sometimes is difficult to interpret and scientists often confine themselves to mere recording of tho customs' artistic form and appea­ rance explained according to their aesthetic function. I f one was to adopt a hypothesis t h a t analogical cus­ toms originate spontaneously i n regions distant from each other then the author is ready to believe t h a t such instances are the evidence of a similiar way of t h i n k i n g and organiza­ t i o n of the world b y man i n different times and places. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — THE THIRD TRIEN­ N I A L E X H I B I T I O N OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author describes and analyses tho whole event consisting of an art exhibition, a scientific symposium and presentation of films about naive art since i t was first held. Fashion for naive art is the reason w h y the B r a t i ­ slava exhibition has become ,,a big fair of artificial and genuine n a i v e t y " and reflects the current situation on the market. The presented works of art include valuable, new, fascinating phenomena and examples of ,,deliberately naive" art created to follow the fashion. The last trennial exhibition was organized in Septem­ ber and October 1972. I t consisted of three sections: histo­ rical and thematic survey of naive art and kindred art from tho borderline areas, an individual exhibition of I v o Rabuzin's work who won the „ R o u s s e a u ' s Le Douanier" award at the last triennial exhibition and a survey of national collections i n which 28 countries took part. Tho author is of the opinion t h a t the most interesting was tho exhibition's first section. I t presented Slovak, I t a l i a n and French votive paintings dating back to the 18th and 19th centuries as well as painted targets, a presen­ t a t i o n prepared by the Slovak National Museum. The targets painted by outstanding artists, craftsmen or even botchers are a fine example of art which is l i t t l e known b u t most 185 �interesting. The pictures display a lot of naivety, folk ornamentation and traces of various styles and models. Phenomena from the borderline w i t h the folk art were represented by the Ethiopian traditional folk painting. The presented works were from Г)0 to 15 years old but did not differ much from earlior paintings. Contemporary figurin­ es carved by Negroes from a Nigerian tribe of l b u illustrated the changes taking place in art in the period of decline of the traditional folk culture. Wooden cemetery crosses w i t h bas relief's and bright painted decoration by I o n Stan Patras of Kumania were one more (lemons! ration of phenom­ ena from the areas where folk and naive art moot. Other examples of naive art presented at the thematic survey included symbolic paintings by a Yugoslav villager I l y a Bosil, and sculptures by Zivkovieh, pictures by Carl Chri­ stian Thagen of the Federal Republic of Germany and Andre Bauchant's painting. The presentation of national collections provided a wide survey but not really a full-scale one as the organizers allow ed each country to show 20 works by artists who never participated i n the Bratislava exhibition, and if the works •were by artists already known at the trennial exhibition, than the time l i m i t was the last three years. The international j u r y awarded the Grand Prix to three- eolections: the Polish one. French and Brasilian. Discussing the results of a, two-day scientific symposium organized during the exhibition in Bratislava the author stresses the- comprehensive presentation of naive art prob­ lems possible thanks to the presence of specialists from various fields which included historians of art, critics, ae'sthetieians, sociologists, folklorists. experts in museum management and artists. The first day of the symposium was devottod to the history of naive art in its various aspects, and the second day to artistic and aesthetic values of naive art. A l l the 28 papers presented at the symposium w i l l be published. Summing up his impressions and the evaluation of the trennial exhibition in Bratislava the author postdates a move' m seie'iitific debate to more specific and definite discussion to be held by specialists in order to avoid repeti­ t i o n of siimliar opinions and accumulation of fragmentary information. The author is also of the opinion t h a t a precise definition of the concept and description of the individual character of both naive art and A r t B r u t as well as the 1 analysis of the transition area between folk art and naive art would all be of tttinost importance. The author expresses hope t h a t the organizers w i l l make a determined effort to arrange the exhibition accord­ ing to thematic lines in future even at the cost of national sim'oys. I t w i l l also be necessary to determine precisely whether the Bratislava exhibition is to be a big fair inevi­ tably dependent on current fashions or a serious artistic event reflecting the real state of affairs i n the field of naive art. J o r z v С z a j к o w s к i — SOURCES TO F O L K P A I N ­ T I N G I N CRACOW R E G I O N I n this article, based on source materials, the author studies the old and newly discovered — some of which he himself found — records concerning the guild of painters in Cracow and pays especial attention to all information on the plebeian trend in Cracow painting. Basing his views on preserved documents, quoted in the article; extensively, the author maintains t h a t the plebeian trend i n Cracow painting existed already i n the 16th century. I t developed considerably after mid-eighteenth century. A t the beginning of the 19th century when i n 1825 artists-painters gained complete independence? from the guild i t elrew membership from among craftsmen and probably folk painters, too. Other evidence of the existence of folk trend in Cracow painting after mid-sixteenth century can be found i n data concerning free sale of pictures at fairs. There also exists information elating back to the 17th-18th century on pur­ chases in picture traders' she)ps cjf paintings painted on both sides. A t that time the Cracow guild d i d not allow travelling vendors to engage in selling pictures i n the town. Inventories and evaluations of pictures recorded in the property lists of deceased Cracow burghers in the 18th cen­ t u r y contain a great deal of information about paintings, priced very low, most of t h e m being copies of miraculous paintings of the V i r g i n Mary (especially the Virgin Mary of Częstochowa) and of the Saints. The cheapest pictures were painted on paper. The article contains biographies of several folk painters who lived i n the region of Cracow in the 19th century. РЕЗЮМЕ Ю 3 e ф Ф у p д ы H a — ВНУТРЕННЕЕ УБРАНСТВО ДЕРЕВЕНСКИХ И З Б ПА ТЕРРИТОРИИ РАЗВЕТВ­ ЛЕНИЯ ВИСЛЫ И НИЖНЕГО САНА В с т а т ь е подробно о п и с ы в а ю т с я о т д е л ь н ы е в и д ы у б р а н с т в а изб Л я с о в я к о в , п р и ч е м а в т о р г л а в н ы м об­ р а з о м о п и р а е т с я на описи современного у б р а н с т в а , с к о т о р ы м он о з н а к о м и л с я в ходе своих и с с л е д о в а н и й , а т а к ж е на с в е д е н и я , п о л у ч е н н ы е им путем у с т н ы х опросов, к а с а ю щ и х с я э т н о г р а ф и ч е с к и х т р а д и ц и й . Ввиду п р о д о л ж и т е л ь н о г о проживания местного н а с е л е н и я в к у р н ы х х а т а х , в п л о т ь до второй п о л о в и ­ н ы X I X в е к а , а в т о р полагает, что этим периодом д а т и р у е т с я убогое у б р а н с т в о ж и л и щ на данной т е р ­ р и т о р и и , с о х р а н и в ш е е с я до сих пор. Iv с т а р е й ш и м э л е м е н т а м у к р а ш е н и я изб п р и н а д л е ж а т р а з л и ч н о г о рода д е к о р а т и в н ы е р а м ы с в я т ы х образов, р а з в е ш а н ­ н ы х по с т е н а х , а т а к ж е р а з н ы е б а л к и п о т о л к о в (трагаже) и шарообразные пауки. В виду п р о д о л ж и т е л ь н о г о п р о ж и в а н и я местного н ы е в ы р е з к и ( в ы ц и н а н к и ) з а и м с т в о в а н н ы е от сосед­ них р а й о н о в . В и д о и з м е н я ю т с я т а к ж е ф о р м ы п а у к о в (кристаллические и прежде всего люстреобразные). Одновременно распространяется обычай украшать „ к р а с н ы й (святой) у г о л ' ' — с т о л и к в у г л у и з б ы , на котором ставят ф и г у р к и святых. В период Рождества д е л а л и т а к ж е из ц в е т н ы х п р о с в и р о к ,,святы' (симво­ л и ч е с к о е и з о б р а ж е н и е земного ш а р а ) . После первой мировой в о й н ы с в я з ь с п р е ж н е й н а р о д н о й т р а д и ц и е й н а ч и н а е т под в л и я н и е м города ослабевать. Меняются традиционные расположения образов на с т е н а х , р а с п и с а н н ы х часто ц в е т о ч н ы м у з о ­ ром п р и п о м о щ и ш а б л о н о в , а з а т е м в а л и к о в . Н а д к р о ­ ватями появляются расписные „коврики", вышитые 186 т панно, у к р а ш е н и я и з соломы, ш е л у х и , ш и ш е к . П о с л е второй м и р о в о й в о й н ы эти д е р е в е н с к и е украшения т о ж е н а ч и н а ю т и с ч е з а т ь , у с т у п а я место ф а б р и ч н ы м и з д е л и я м , п о к у п а е м ы м в городе. Я н К у р е к — ПОПЫТКА УСТАНОВИТЬ ГЕНЕЗИС ЕЖЕГОДНЫХ ОБРЯДОВ „МИКОЛАЕ". „ШЛЯХТИЦ Е " И „ Д З Я Д Ы " , О Т М Е Ч А Е М Ы Х ДО С И Х П О Р В ЕЕСКИДСКИХ, СИЛЕЗСКИХ И Ж И В Е Ц К И Х ДЕ­ РЕВНЯХ Зрелища, анализируемые автором, принадлежат к с т а р е й ш и м и в то ж е в р е м я л у ч ш е в с е х с о х р а н и в ­ ш и м с я по сей д е н ь е ж е г о д н ы м народным обрядом. „Миколае" выступают в начале декабря, „Дзяды" и „ Ш л я х т и ц е " в Н о в ы й Год. В н и х много о б щ и х э л е ­ ментов, п р и ч е м особенно с х о ж и по своей с т р у к т у р е „Дзяды" и „Миколае". „Шляхтице", в которых выступает только не­ сколько персонажей, в противоположность остальным двум г р у п п а м , х а р а к т е р н ы б о г а т ы м и д и а л о г а м и . С о ­ д е р ж а н и е текстов, а б с у р д н ы й юмор, а т а к ж е х а р а к ­ т е р и с т и к а п е р с о н а ж е й , их н а р я д ы во многом н а п о м и ­ нают и т а л ь я н с к у ю к о м е д и ю д е л ь а р т е (commedia dell arte). Ш л я х т и ч а — о ф и ц е р а м о ж н о с о п о с т а в и т ь с К а ­ питаном, М о с о р а с П а н т а л о н е , Горца с А р л е к и н о м , Е в р е я с Доктором, Е в р е й к у с С у б р е т к о й . А н а л о г и ч н а также принадлежность персонажей к определенным социальным и этническим группам. А н а л и з и р у я п р и ч и н ы сходства м е ж д у п е р с о н а ж а ­ ми и т е к с т а м и о б р я д а „ Ш л я х т и ц е " и к о м е д и и д е л ь а р т е , автор п о л а г а е т , что оно в ы з в а н о в л и я н и е м и т а л ь я н с к и х комедий, с т а в и в ш и х с я в замках Ч е х и и и Моравии, с которыми Живецчизна поддерживала �м н о г о ч и с л е н н ы е с в я з и . Могло т а к ж е с к а з а т ь с я в л и я ­ ние с и л е з с к и х к у к о л ь н ы х т е а т р о в , а д а п т и р о в а в ш и х , н а ч и н а я с X V I I I в. и т а л ь я н с к и е т е к с т ы . К р о м е того не и с к л ю ч е н о в л и я н и е п о л ь с к и х к о м е д и й с т р а н с т в у ­ ю щ и х а к т е р о в (рыбалтов). И, н а к о н е ц , м о ж н о н е к о т о ­ рые тексты зрелища „Шляхтице" сравнить с песнями „ П о д к о з ё л к а " — весеннего народного обряда, р а с п р о ­ страненного в других регионах Польши. Рассматривая генезис обряда „Шляхтице", автор п о л е м и з и р у е т со в з г л я д а м и Б . Б а з е л и х у в н ы и М. Г л а ­ д ы ш а , к о т о р ы е с ч и т а ю т этот обряд л и ш ь п р о д у к т о м местной к у л ь т у р ы , с а т и р о й и к а р и к а т у р о й , к о т о р ы е связаны с обычаем крепостного времени вербовки в д е н ь св. Щ е п а н а п а р н е й на с л у ж б у . А в т о р с ч и т а е т эту к о н ц е п ц и ю чересчур, односторонней. З с л и и с к а т ь г е н е з и с у п о м я н у т о г о о б р я д а в местной н а р о д н о й к у л ь ­ туре, то н а д о с е р ь е з н о п о д у м а т ь , не о к а з ы в а ю т л и в данном случае воздействия старые магические ритуа­ л ы , с м ы с л к о т о р ы х нам у ж е т е п е р ь н е п о н я т е н О б р я д „ Д з я д ы " , и н а ч е „ Ю х а ц е " (что по с т а р о п о л ь с к и я в л я е т с я синонимом п а с т у х а ) Б а з е л и х у в н а г е н е т и ч е с к и с в я з ы в а е т с д а в н и м и н а б е г а м и горцев — п а с т у х о в на п о д б е с к и д с к и е д е р е в н и . А в т о р с т а т ь и со­ г л а с е н с т а к о й к о н ц е п ц и е й , о б р а щ а я в то ж е в р е м я в н и м а н и е на сходство м е ж д у обрядом „ Д з я д ы " и м а л о до сих пор и с с л е д о в а н н ы м обрядом „ М и к о л а е " . Они в ы с т у п а ю т на т е р р и т о р и и С и л е з и и , р а с п о л о ж е н н о й по соседству с Ж и в е ц ч и з н о й , но э т н и ч е с к и с ней не с в я з а н н о й . „ М и к о л а е " , в ' о т л и ч и е от „ Д з я д о в " , д е л я т с я на две г р у п п ы — „ б е л ы х " и „ ч е р н ы х " . П е р в о й г р у п ­ пой р у к о в о д и т Е п и с к о п ; в т о р а я •— это Д ь я в о л ы , Ц ы ­ гане, М е д в е д и . Автор п р е д п о л а г а е т , что о б р я д „ М и ­ к о л а е " д о л ж н о б ы т ь ф о р м и р о в а л с я в и з в е с т н о м нам виде б л а г о д а р я в м е ш а т е л ь с т в у д у х о в е н с т в а , с т р е м и в ­ ш е г о с я у в я з а т ь с т а р ы й о б ы ч а й со св. Н и к о л а е м , п о ­ к р о в и т е л е м п а с т у х о в . Н е и с к л ю ч е н о , что п е р в о н а ч а л ь ­ н а я ф о р м а о б р я д а б ы л а т о ж д е с т в е н н а с „ Д з я д а м и " и, б ы т ь м о ж е т , и м е н н о в „ М и к о л а я х " с о х р а н и л и с ь во в с е х п о д р о б н о с т я х с а м ы е с т а р ы е э л е м е н т ы этого об­ р я д а . С н а ч а л а он был, — к а к у т в е р ж д а е т автор, в с п о ­ миная гипотезу Лигензы, — посвящен изгнанию не­ чистой с и л ы из д е р е в н и . В а ж н у ю с и м в о л и ч е с к у ю р о л ь и г р а л о с о х р а н и в ш е е с я до сих п о р х л о п а н ь е б и ч а м и . В з а в е р ш е н и е своих в ы в о д о в а в т о р п о д ч е р к и в а е т значение религиозно-магического и ритуального со­ д е р ж а н и я н а р о д н ы х обрядов. В н а с т о я щ е е в р е м я это с т а н о в и т с я п о ч т и н е у л о в и м ы м и и с с л е д о в а т е л и часто ограничиваются только записыванием этих явлений, отмечая структуру их изобразительной формы, осу­ ществляемой при помощи эстетической ф у н к ц и и . Е с л и п р и н я т ь гипотезу самородного г е н е з и с а а н а ­ л о г и ч н ы х обрядов, в ы с т у п а ю щ и х на о т д а л е н н ы х т е р ­ р и т о р и я х , то не и с к л ю ч е н о , к а к п о л а г а е т а в т о р , что т а к и е с л у ч а и с в и д е т е л ь с т в у ю т о сходном образе м ы ш ­ ления и миропонимания человека в различные эпохи и в р а з л и ч н ы х местах. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — I I I ТРИЕННАЛЕ МОРОДНОГО ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ СА­ Автор статьи рассматривает и анализирует в це­ лом п р о в е д е н н о е в Б р а т и с л а в е м е р о п р и я т и е , равно э к с п о з и ц и ю п р о и з в е д е н и й и з о б р а з и т е л ь н о г о искусства, к а к и с о в е щ а н и я н а у ч н о г о симпозиума, а т а к ж е п о ­ к а з ы ф и л ь м о в , п о с в я щ е н н ы х самородному и с к у с с т в у , с п е р с п е к т и в ы его р а з в и т и я , н а ч и н а я с первого Т р и ­ еннале. М о д а на н а и в н о е и с к у с с т в о п р и в е л а к тому, что Триеннале превратилось в „крупное т о р ж и щ е искус­ ственной и е с т е с т в е н н о й н а и в н о с т и " , с т а л о обзором с о з д а в ш е г о с я на р ы н к е п о л о ж е н и я . С р е д и э к с п о н и ­ р о в а в ш и х с я работ, н а р я д у с ц е н н ы м и п р о и з в е д е н и я м и , с замечательными новыми я в л е н и я м и встречались и такие, которые свидетельствовали о „показном н а и в ­ ном", к о н ъ ю н к т у р н о м т в о р ч е с т в е . Т р и е н н а л е п р о х о д и л о в с е н т я б р е и о к т я б р е .1972 г. Выставка охватывала три отделения: историко-пробл е м п ы й обзор самородного т в о р ч е с т в а и г р а н и ч а щ и х с ним ж а н р о в , и н д и в и д у а л ь н ы й п о к а з ж и в о п и с и Hvo Р а б у з и н а , л а у р е а т а п р е м и и „ Т а м о ж е н н и к а Р у с с о " во в р е м я п р е д ы д у щ е г о Т р и е н н а л е , просмотр н а ц и о н а л ь ­ ных коллекций, в котором п р и н и м а л о у ч а с т и е 28 стран. По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с а м ы м и н т е р е с н ы м б ы л о п е р в о е о т д е л е н и е в ы с т а в к и . Там б ы л и п р е д с т а в л е н ы д а р с т в е н н ы е по обетам к а р т и н ы X V I I I — X I X вв.: с л о ­ вацкие, итальянские и французские. Экспонировались также расписные стрелецкие щиты. Кстати, словац­ кий национальный музей организовал специальную в ы с т а в к у у п о м я н у т ы х щ и т о в . Щ и т ы эти, р а б о т ы и з ­ в е с т н ы х х у д о ж н и к о в либо п о л у н а р о д н ы х р е м е с л е н ­ н и к о в и „ х а л т у р щ и к о в " , я в л я ю т собой п р и м е р о ч е н ь интересного, но м а л о и с с л е д о в а н н о г о до сих п о р в и д а т в о р ч е с т в а . В к а р т и н а х много н а и в н о г о , н а р о д н о й о р ­ н а м е н т и к и , следов р а з л и ч н ы х с т и л е й и о б р а з ц о в . С народным искусством граничила традиционная народная эфиопская живопись. Представленные ра­ боты б ы л и в ы п о л н е н ы 50-15 лет н а з а д , но они м а л о о т л и ч а л и с ь с т к а р т и н более р а н н е г о п е р и о д а . С о в р е ­ менные резные ф и г у р к и нигерийского негритянского п л е м е н и Ибу и л л ю с т р и р о в а л и п р о ц е с с п е р е м е н , п р о ­ исходивших в творчестве периода упадка традицион­ н е й н а р о д н о й к у л ь т у р ы . И н ы е с м е ж н ы е я в л е н и я на стыке народной и наивной к у л ь т у р ы п р е д с т а в л я л и деревяннные, украшенные барельефами и яркой рос­ писью могильные кресты Румына, Иона Стана П а т раса. Д а л е е в проблемной ч а с т и м о ж н о б ы л о у в и д е т ь п р о и з в е д е н и я самородного и с к у с с т в а : с и м в о л и ч е с к и е к а р т и н ы югославского крестьянина И л ь и Босилья и скульптуры Живковича, картины К а р л а Христиана Тагена из ФРГ, живопись Андре Бошана. Показ национальных коллекций, н е с м о т р я на многочисленные экспонаты, был неполным, т а к - к а к о р г а н и з а т о р ы и с х о д и л и из п р и н ц и п а , что каждая с т р а н а м о ж е т п р е д с т а в и т ь 20 р а б о т х у д о ж н и к о в , к о ­ т о р ы е не э к с п о н и р о в а л и до сих п о р в Б р а т и с л а в е своих работ. Ч т о ж е к а с а е т с я х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е у ж е у ч а в с т в о в а л и в в ы с т а в к а х , то т е п е р ь о н и м о г л и п р е д с т а в и т ь свое т в о р ч е с т в о т о л ь к о з а п о с л е д н и х т р и года. Международное ж ю р и отличило три коллекции: польскую, французскую и бразильскую, присудив Г р а н П р и к о м и с с а р а м в ы с т а в о к э т и х стран. О б с у ж д а я итоги д в у х д н е в н о г о научного Симпо­ зиума, о р г а н и з о в а н н о г о во в р е м я Т р и е н н а л е , а в т о р отмечает, что б л а г о д а р я у ч а с т и ю р а з л и ч н о г о рода с п е ц и а л и с т о в в о п р о с ы самородного т в о р ч е с т в а р а с ­ с м а т р и в а л и с ь всесторонне. В Симпозиуме принимали участие историки ис­ к у с с т в а , к р и т и к и , эстеты, социологи, ф о л ь к л о р и с т ы , музееведы, х у д о ж н и к и - п л а с т и к и . Первый день сове­ щ а н и й б ы л п о с в я щ е н и с т о р и и самородного и с к у с с т в а в р а з л и ч н ы х а с п е к т а х , второй — х у д о ж е с т в е н н ы м и э с т е т и ч е с к и м к а ч е с т в а м э т о ю в и д а т в о р ч е с т в а . Все з а ч и т а н н ы е д о к л а д ы (в ч и с л е 28) будут о п у б л и к о в а н ы . О к о н ч а т е л ь н о ф о р м у л и р у я свое мнение о т н о с и ­ тельно братиславского Триеннале, автор статьи пред­ л а г а е т п е р е й т и на н а у ч н ы х с о б р а н и я х к более к о н ­ к р е т н ы м д и с к у с с и я м в к р у г у с п е ц и а л и с т о в , во и з б е ­ ж а н и е повторения одних и тех ж е формулировок и н а к о п л е н и я и з л и ш н и х м е л к и х и н ф о р м а ц и и . По м н е ­ н и ю а в т о р а особо в а ж н о б ы л о бы о п р е д е л и т ь г р а н и ц ы понятия и характеристики особенностей наивного и с к у с с т в а и A r t Brut, п р о в е с т и а н а л и з п е р е х о д н о г о этапа между народным и наивным творчеством. К р о м е того а в т о р н а д е е т с я , что о р г а н и з а т о р ы бу­ д у щ и х в ы с т а в о к будут п о с л е д о в а т е л ь н о и с х о д и т ь из п р и н ц и п а п р о б л е м н ы х э к с п о з и ц и й д а ж е з а счет а к ­ туального состояния в р а з л и ч н ы х странах. В б л и ж а й ­ ш е е в р е м я надо р е ш и т ь д о л ж н о л и б р а т и с л а в с к о е м е р о п р и я т и е б ы т ь я р м а р к о й , з а в и с я щ е й от а к т у а л ь ­ ного у к л а д а к о н ъ ю н к т у р или ж е с е р ь е з н ы м м е р о п р и я ­ тием, о т р а ж а ю щ и м подлинный облик самородного творчества. Е ж и Ч а й к о в с к и — И С Т О Ч Н И К И ПО ИСТОРИИ НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ КРАКОВСКОГО РЕГИОНА С т а т ь я о п и р а е т с я на и с т о ч н и к о в е д ч е с к и е м а т е ­ риалы. Автор изучает архивные записи, касающиеся цеха живописцев в Кракове, равно ранее опублико­ в а н н ы е , к а к и о б н а р у ж е н н ы е им в п е р в ы е во в р е м я с о б с т в е н н ы х поисков и и с с л е д о в а н и й . Б о л ь ш о е в н и ­ мание обращает а в т о р на м а т е р и а л ы , касающиеся плебейского т е ч е н и я в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и . Н а о с н о в а н и и текстов с о х р а н и в ш и х с я д о к у м е н т о в , обширные фрагменты которых приводятся в статье, а в т о р у т в е р ж д а е т , что т а к о е н а п р а в л е н и е в ц е х а х 187 �к р а к о в с к и х ж и в о п и с ц е в с у щ е с т в о в а л о у ж е в X V I в. Оно с т а л о особенно р а з в и в а т ь с я со второй п о л о в и н о й X V I I I в. В н а ч а л е X I X в. в 1825 г. х у д о ж н и к и - ж и в о ­ п и с ц ы о к о н ч а т е л ь н о освободились от в л а с т и цехов, о б ъ е д и н я в ш и х с тех пор т о л ь к о р е м е с л е н н и к о в . Тем не менее надо п о л а г а т ь , что н а р о д н ы е живописцы т о ж е о с т а л и с ь в ц е х а х . О том, что н а ч и н а я со второй п о л о в и н ы X V I в., в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и с у щ е с т в о ­ вало народное течение свидетельствуют, наряду с ин­ формацией о х у д о ж н и к а х и их творчестве, данные о развозной торговле картинами, которые можно было свободно, без о г р а н и ч е н и й , п р о д а в а т ь на я р м а р к а х . С о х р а н и л и с ь м а т е р и а л ы с X V I I и X V I I I вв., и з к о т о ­ р ы х я в с т в у е т , что в л а в к а х т о р г о в ц е в к а р т и н а м и м о ­ ж н о было т а к ж е приобрести к а р т и н ы с двусторонней р о с п и с ь ю . В то в р е м я к р а к о в с к и й цех боролся п р о т и в р а з в о з н о й т о р г о в л и к а р т и н а м и в городе. И н в е н т а р и и т а к с ы на к а р т и н ы , н а х о д я щ и е с я в и м у щ е с т в е н н ы х с п и с к а х к р а к о в с к и х м е щ а н X V I I I в. с о д е р ж а т много д а н н ы х о том, что к а р т и н ы о ц е н и в а ­ л и с ь о ч е н ь н и з к о . Это б ы л и п р е и м у щ е с т в е н н о ч у д о ­ т в о р н ы е о б р а з ы Б о г о м а т е р и ( ч а щ е всего Ч е н с т о х с в ской), а т а к ж е с в я т ы х . С а м ы е д е ш е в ы е и з н и х р и с о ­ в а л и с ь на бумаге. Статью дополняют биографические справки о не­ с к о л ь к и х н а р о д н ы х ж и в о п и с ц а х X I X в., п р о ж и в а в ­ ших в окрестностях Кракова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f656a1f5421269e918241b219e99e03.pdf e2ab330e9d55ddd97be1d51260c5c45c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6296 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5873 Title A name given to the resource Noty o autorach, summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.178-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Noty o autorach „Rzeczpospolita”, „Kino”, „Psyche-Info”. Tłumacz siedmiu książek o medytacji z angielskiego (m.in. Umysł zen, umysł poczatkujacego Shunryu Suzukiego, Wolność od autorytetu Toni Packer,) oraz tekstów po­ etyckich (m.in. Sutra Pradźnia Paramita). Tłumacz wystąpień artystów teatru: Peter Brook, Eu­ genio Barba, Robert Wilson, Christopher Hampton, Peter Greenaway, Pina Bausch, Ellen Stewart, Sanjukta Panigrahi, Ariel Dorfman. Tłumacz, researcher, reporter i dziennikarz m.in.dla: BBC (od 1989), CNN, NBC, CBS, CBC, National Geographic TV. W 2005 roku odznaczony medalem „Gloria Artis” przez Ministra Kultury. Krzysztof Bielawski, adiunkt w Zakładzie Filologii Aleksandra Hirszfeld - doktorantka Instytutu Filozo­ Greckiej Instytutu Filologii Klasycznej UJ, w bada­ niach skoncentrowany na leksykografii greckiej i dra­ macie greckim okresu klasycznego. Tłumacz, wydaw­ ca, założyciel i redaktor naczelny Wydawnictwa Homini, redaktor serii monografii naukowych, obejmują­ cej m. in. Starożytne kulty misteryjne Waltera Burkerta, Grecy i irracjonalność Erica R. Doddsa, Homoseksu­ alizm grecki Kennetha Dovera i Tragedia grecka w ak­ cji Olivera Taplina. Julia Holewińska - ur. 1983, absolwentka Wiedzy Anna Bogdanowicz - członek Stowarzyszenia T e­ Małgorzata Jabłońska - ur. 1981. Studentka teatro­ atralnego „Chorea”; studentka IV roku Wiedzy o T e­ atrze na Uniwersytecie Jagiellońskim; absolwentka Fi­ lologii Angielskiej na Uniwersytecie Śląskim, Akade­ mii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Bierze udział w projektach Stowarzyszenia: Tańce Labiryntu, Orkie­ stra Antyczna i przedstawianiu Tezeusz w labiryncie; zajmuje się pisemnym i ustnym przekładem z i na ję­ zyk angielski. logii w Instytucie Polonistyki UJ. Zajmuje się mitoznawstwem oraz kulturowym uwarunkowaniem tech­ nik posługiwania się ciałem. Aktualnie w trakcie re­ dakcji pracy magisterskiej na temat condidtio humana zapisanej w partyturze cielesnej aktora. Agata Diduszko-Zyglewska - absolwentka Akade­ mii Praktyk Teatralnych w Gardzienicach (1999) i Instytutu Anglistyki UW (2003); doktorantka In­ stytutu Sztuki PAN; prezes Stowarzyszenia “Sztuka Społeczna”. Krystyna Duniec - adiunkt w Zakładzie Teatru In­ stytutu Sztuki PAN. Autorka rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książ­ ki Kaprysy Prospera. Szekspirowskie inscenizacje Leona Schillera. Jacek Dobrowolski ukończył anglistykę na UW, po­ eta, tłumacz, autor wielu utworów m.in. Raróg - po­ emat dramatyczny, Reprint, 1991, Partytury - tom wierszy, Wydawnictwo Przedświt, 1997, Dziewanna dramat poetycki, wydawnictwo doM wYdawniczy tCHu, 2006, wiersze pisane po angielsku drukowane w biuletynach ośrodków zen w U.S.A. oraz w książce - Zen Master Seung Sahn: Bone of Space. Autor esejów i recenzji publikowanych w: „Teatr” (stały współpra­ cownik), „Res Publica Nowa”, „Odra”, „Konteksty”, fii Uniwersytetu Warszawskiego specjalizująca się w problematyce współczesnych sztuk audiowizualnych. 0 Teatrze w Akademii Teatralnej. Publikowała w „Sce­ nie”, „Teatrze”. Z rosyjskiego tłumaczy eseje o teatrze 1 dramaty współczesne. Stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Aleksander Jackowski - antropolog kultury i krytyk sztuki, autor wielu tekstów o współczesnej kulturze ar­ tystycznej, zwłaszcza ludowej. Organizator kilkudzie­ sięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i zagra­ nicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną, N a skróty, Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów”. Mikołaj Jewrieinow - (1879-1953), rosyjski drama­ turg, teatrolog, reżyser, jeden z założycieli „Bezpań­ skiego Psa”. Autor nowatorskich teorii dotyczących teatralizacji życia. Katarzyna Kasia jest doktorantką w Zakładzie Estety­ ki Uniwersytetu Warszawskiego. Aktualnie zajmuje się badaniem hermeneutycznej estetyki włoskiej, a przede wszystkim koncepcji formy w filozofii sztuki Luigiego Pareysona. Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię na UW; adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW; zajmuje się kulturowymi uwarunko­ waniami przekazu wizualnego oraz popularną recepcją sztuki. Tłumaczyła z angielskiego m.in. Egipt na wysta­ wie świata Mitchella i Potęgę wizerunków Freedberga (Wydawnictwo UJ, Kraków 2005). 178 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Dariusz Kosiński - adiunkt w Katedrze Dramatu Uniwersytetu Jagiellońskiego, antropologizujący hi­ storyk teatru i dramatu. Ostatnio opublikował książki Sceny z życia dramatu (Księgarnia Akademicka 2004) i Dramaturgia praktyczna. Polska sztuka aktorska XIX wieku w piśmiennictwie teatralnym swej epoki (Societas Vistulana 2005). Stale współpracuje z „Didaskaliami”, regularnie publikuje w „Dialogu”. Aleksandra Koś ur.1978, doktorantka w Instytucie Filozofii UW, prowadzi zajęcia z filozofii społecznej na Uniwersytecie Szczecińskim, licencjat w dziedzinie fo­ tografii intermedialnej na A SP w Poznaniu, publikuje teksty naukowe (np. „Nowa Krytyka”), publicystyczne (np. „Pogranicza”) i literackie (np. „Rita Baum”), or­ ganizuje imprezy artystyczne (np. we współpracy z T e­ atrem Kana), sporadycznie pokazuje własne prace. Alicja Kuczyńska filozof, estetyk. Autorka wielu pu­ blikacji z zakresu estetyki i historii estetyki w tym ksią­ żek m.in. Sztuka jako filozofia w kulturze włoskiego rene­ sansu (1988); Filozofia I teoria piękna Masilia Ficina (1972); Piękny stan melancholii. Filozofia niedosytu i sztuka (1999). Uczennica Władysława Tatarkiewicza, opublikowała Władysław Tatarkiewicz, Wybór pism es­ tetycznych (2005); Art Transforming Life. On Tatarkie­ wiczs Aesthetics (2006). Alicja Kuczyńska jest profe­ sorem zwyczajnym na Uniwersytecie Warszawskim. Bogna J. Obidzińska - IB w UW C of the Adriatic 1996, mgr w Instytucie Filozofii UW 2001, doktorant­ ka w IF UW, publikacje m.in. w „Sztuce i Filozofii” oraz „Nowej Krytyce”. Dorota Porowska , studia polonistyczne na Uniwersy­ tecie Warszawskim. W latach 1984-2004 aktorka Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Od 2002 prowadzenie formacji Tańców Labiryntu. Współudział w tworzeniu i prowadzeniu Stowarzyszenia Teatralne­ go „Chorea”. W 2004 współreżyserowanie (razem z Elżbietą Rojek) spektaklu Tezeusz w labiryncie. N a­ stępnie udział w spektaklu Po ptakach, powstałym we współpracy z Earthfall Dance.Na przełomie 1991/1992 roku razem z Anną Zubrzycką dostała nagrodę za ko­ biecą rolę roku w spektaklu Carmina Burana. Jerzy Prokopiuk (ur. 1931) - religioznawca, filozof, psycholog, gnostyk, antropozof - jest przede wszyst­ kim znany jako tłumacz i popularyzator literatury hu­ manistycznej (głównie ezoterycznej, religioznawczej, filozoficznej i psychologicznej) z niemieckiego, angiel­ skiego i francuskiego obszaru językowego; jest twórcą i redaktorem naczelnym Gnosis oraz prezesem hono­ rowym Klubu Gnosis. Do autorów 113 przełożonych przezeń (i wydanych w latach 1957-2001) książek należą m.in. Mistrz Ec- khart, Anioł Ślązak, Telemann, Goethe, Schiller, N o­ valis, Hegel, Schleiermacher, R. Steiner, G. Wehr, E. Bock, Freud, Jung, E. Neumam, Pauli, Kerenyi, Max Weber, W.F. Otto, van der Leeuv, U. von Balthasar, C.F von Weizsacker, E. Junger (litereatura niemiec­ ka), R. Benedict, Fromm, Galbraigth, Hillman, A. Huxley, E.O. James, P. Johnson, Koestler, Laing, S. Leak, Mayendorff, D. Morris, S. Runciman (literatura angielska i amerykańska), Eliade i Sedir (literatura francuska), jak również H. Hesse, B. Goetz i M. Ende (beletrystyka). Kilkanaście przełożonych przezeń ksią­ żek, nie zostało jeszcze wydanych. Jego dokonania translatorskie zostały uwieńczone nagrodą Instytutu Polsko-Niemieckiego w Darmsztacie w roku 1987, zaś w dwa lata później został laureatem nagrody Stowa­ rzyszenia Tłumaczy Polskich. Wspomnieć nadto należy, iż Jerzy Prokopiuk jest au­ torem niemal trzystu esejów, artykułów i wywiadów publikowanych tak w periodykach naukowych, jak i zwróconych do szerszej publiczności, w prasie kultu­ ralnej. Od lat sześćdziesiątych prowadzi też bogatą działalność odczytową. Dotychczas ukazały się następujące książki Jerzego Prokopiuka: Labirynty herezji, Warszawa 1999, Ścieżki wtajemnicze­ nia. Gnosis aeterna, doM wYdawniczy tCHu, Warsza­ wa 2000. W czerwcu 2001 roku ukazał się w Gdyni trzeci tom esejów J. Prokopiuka - Nieba i piekła. Jesienią 2003 ukazały się dwa tomy Szkice antropozoficzne i pierwszy tom Zapisków życia duchowego —Światłość i radość —Inspiracje i refleksje. Tomasz Rodowicz - Historyk filozofii, aktor, muzyk. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warszawie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uzależnio­ nej. W latach 1974 - 76 współpracował z Teatrem La­ boratorium we Wrocławiu przy projektach parate­ atralnych. Współzałożyciel Ośrodka Praktyk Teatral­ nych „Gardzienice”, gdzie pracował przez 28 lat. W 1985 roku wyreżyserował w Munster (Niemcy) „Prometeusza” wg. Ajschylosa. W latach 1992 - 94 współpracował z Teatrem Tanto w Wiedniu, w 1996 z duńskim Oyfn Veg. W „Gardzienicach” był odpo­ wiedzialny za stronę muzyczną projektów; w 2000 r., razem z zespołem Gardzienic, wydał płytę z muzyką antyczną (w aranżacjach Macieja Rychłego) ze spek­ taklu Metamorfozy. W 2001r wraz z Maciejem Ry­ chłym powołał w OPT Gardzienice projekt muzyczno - badawczy Orkiestra Antyczna, który dotyczył naj­ starszych, praktycznie nieznanych źródeł muzyki euro­ pejskiej. W 2003r. grupa wydała płytę Orkiestra An­ tyczna. W 2003 r. w wyniku współpracy Orkiestry A n­ tycznej z walijską grupą Earthfall Dance powstał spek­ takl Hodç Galatan , którego T. Rodowicz był współreżyserem. W lutym 2004r. wraz z Elżbietą Rojek i D o­ rotą Porowską powołał Stowarzyszenie Teatralne 179 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Chorea, którego jest prezesem T. Rodowicz jest auto­ rem muzyki do pierwszego spektaklu grupy Tezeusz w labiryncie (2004). We wrześniu 2005r. odbyła się premiera spektaklu Po ptakach, wspólnej produkcji Stowarzyszenia Chorea oraz walijskiej grupy Earthfall Dance. Tomasz Rodowicz jest współreżyserem spekta­ klu i odtwórcą jednej z głównych ról. Piotr Schollenberger - obronił w czerwcu 2006 r. pra­ cę doktorską poświęconą problemowi doświadczenia es­ tetycznego pod kierownictwem prof. dr hab. Alicji Ku­ czyńskiej w Zakładzie Estetyki Instytutu Filozofii UW Marcin Sutryk jest doktorantem na wydziale Filozofii w Instytucie Socjologii i Filozofii Uniwersytetu War­ szawskiego. Zajmuje się też malarstwem. Elżbieta Rojek - rozpoczęła karierę wokalną w 1986 roku z zespołem „Orkiestra św. Mikołaja”, zajmującym się tradycjami muzycznymi Łemków i Hucułów. W 1990 roku rozpoczęła współpracę z Ośrodkiem Prak­ tyk Teatralnych „Gardzienice”, zaś w 1994 dołączyła do niego na stałe. Wystąpiła w spektaklach Avvakum, Car­ mina Burana oraz Metamorfozy. W roku 2002, w ra­ mach działalności „Gardzienic” rozpoczęła, wraz z Do­ rotą Porowską, pracę nad projektem Tańce Labiryntu, który zajmował się tańcem antycznym, inspirowanym ikonografią zapisaną na wazach starożytnej Grecji. Za­ grała główne role we wspólnym projekcie (finansowa­ nym ze środków unijnego programu Kultura 2000) A n­ tycznej Orkiestry Gardzienic i brytyjskiego teatru tańca Earthfall, zatytułowanym Hode Galatan (2003), oraz Tezeuszu w labiryncie (2004), będącym jednocześnie jej debiutem reżyserskim wspólnie z Dorotą Porowską. Elż­ bieta Rojek brała również udział w filmie „Gardzienice Trening Aktorski” (2001) Michała Tarkowskiego i Włodzimierza Staniewskiego, jak również w filmie Jac­ ka Petryckiego „Metamorfozy” (2005). Płyty z jej udzia­ łem to: „Metamorfozy: muzyka antycznej Grecji” (2000) i „O miłości przy grabieniu siana” (2004) - pły­ ta oparta na poezji Wandy Czubernatowej. Maciej Rożalski - absolwent Instytutu Filozofii i Socjologii UW, obecnie na studiach doktoranc­ kich w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnie­ niami z zakresu pogranicza antropologii kultury, fi­ lozofii kultury i estetyki - szczególnie rolą ruchu, tańca, ofiary w sztuce i rytuałach różnych kultur i systemów religijnych. Sam zajmuje się teatrem, między innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice oraz jako perfor­ mer teatrów ulicznych. Alicja Sawicka - Absolwentka filozofii Uniwersytetu Warszawskiego (temat pracy magisterskiej: Czy możliwe są normy odbioru dzieła teatralnego?), doktorantka z Za­ kładzie Estetyki Instytutu Filozofii UW. Ma na swoim koncie publikacje poświęcone teatrowi oraz insceniza­ cjom Anny Augustynowicz (miesięcznik „Dialog”). Tomasz Szerszeń - absolwent Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH) na UW, doktorant w IS PAN, robi również dyplom na kierunku Fotografia w Szkole Filmowej w Łodzi. Od 2005 członek redakcji „Kontekstów”. Małgorzata Szum - krytyk teatralny; od 1992r. publi­ kacje w pismach: „Teatr” ; „Didaskalia”; „Dialog” ; „Scena” m.in. na temat dramaturgii i teatru brytyj­ skiego; W latach 2001-2005 Wicedyrektor Instytutu Kultury Polskiej w Londynie. Martin Litchfield West - ur. 1937. Od 1991 roku Se­ nior Research Fellow w All Souls College w Oksfordzie (uprzednio: w latach 1974-1991 Professor of Greek na University of London, w Bedford College, później w Royal Holloway i Bedford New College; w latach 1960-1963 Junior Woodhouse Research Fellow, w St. John’s College w Oksfordzie i w latach 1963-1974 Fel­ low and Praelector in Classics w University College w Oksfordzie), członek Akademii Brytyjskiej, Akade­ mii Europejskiej w Londynie i Akademii Umiejętności w Getyndze, uznawany za najwybitniejszego żyjącego grecystę, jest autorem kilkunastu ważnych książek, m. in. na temat metryki greckiej, krytyki tekstów, poezji elegijnej i jambicznej, oraz licznych edycji krytycznych. Laureat Nagrody Balzana (2000) w kategorii nauk hu­ manistycznych, społecznych oraz sztuk pięknych „za mistrzowskie edycje i komentarze poezji greckiej od Homera po tragedię attycką oraz za pionierskie studia nad nadal burzliwie dyskutowanymi - związkami po­ między Grecją i Orientem”. Autor ważnych monografii: Early Greek Philosophy and the Orient, Oxford 1971, Textual Criticism and Edi­ torial Technique, Stuttgart 1973, Studies in Greek Elegy and Iambus, Berlin 1974, Greek Metre, Oxford 1982, The Orphic Poems, Oxford 1983, Introduction to Greek Metre, Oxford 1987 (wyd. pol. pt. Wprowadzenie do metryki greckiej, przekł. J. Partyka, Kraków 2003), Stu­ dies in Aeschylus, Stuttgart 1990, Ancient Greek Music , Oxford 1992 (wyd. pol. pt. Muzyka starożytnej Grecji, przekł. A. Maciejewska, M. Kaziński, Kraków 2003), The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Gre­ ek Poetry and Myth, Oxford 1997. Jerzy S. Wasilewski - etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW. W latach 1971-80 był uczestnikiem corocz­ nej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz o szamańskich miste­ riach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. 180 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Wiesława Wierzchowska - historyk i krytyk sztuki, redaktor w pismach PROJEKT i ASPIRACJE, stała współpraca z pismem krytyków POKAZ. Kuratorka wielu wystaw, autorka wywiadów z artystami, tekstów o sztuce, wstępów do katalogów wystaw. Opublikowa­ ła m.in. „Współczesny rysunek polski” (1982), „Sąd nieocenzurowany” (1989, drugi obieg), „Autoportrety (1991), «Andrzej Mierzejewski» (1997), «Aleksandra Jachtoma» (2003, ze Zbigniewem Taranienko), opra­ cowanie korespondencji «Panek-Gielniak» (2006, z Elżbietą Dzikowską). Danuta Wróblewska - Studia na Uniwersytecie War­ kę artystyczną. 1956 - 1983 praca w redakcji czasopi­ sma «Projekt». 1984 - 1989 współtwórczyni utworzo­ nego w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej działu sztuki współczesnej. W latach 80. udział w ruchu kul­ tury niezależnej. 1990 - powołana do prowadzenia ga­ lerii Kordegarda (do 2001). W latach 80. i 90. publi­ cystka w czasopismach «Dom»,”Dom i wnętrze», «Po­ kaz». W 1995 założyła Muzeum Rzeźby A.Karnego w Białymstoku. Od 2001 roku ścisła współpraca z gale­ rią STUDIO. 2004 2006 redaktorka «Aspiracji» wyda­ wanych przez Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie. Autorka i kuratorka wystaw, także autorka tekstów z zakresu polskiej sztuki współczesnej. szawskim w Instytucie Historii Sztuki. Uprawia kryty­ Podpis pod zdjęcie do Contents: Trening, Bułgaria, Radopy, maj 2005, od lewej Dominika Gorzkiewicz, Adam Biedrzycki, Dorota Porowska, fot. Andrzej Koziara 181 �178-188 noty.ps - 9/7/2006 4:34 PM Anna Bogdanowicz Summaries Zbigniew Benedyktowicz Continuity Jerzy S. Wasilewski The Travelling Ethnologist. Triste Arctique in a shamanic costume, under a festival masque The everyday life of the Eveny (so Vitebsky, 2005), a group of reindeer herders of Yakutia (Siberia) is split or dissociated in several ways. The male herders, mi­ grating continuously in the taiga, are separated from their settled-down womenfolk, which results in a ba­ sic discontinuity in the transmission of culture. With the post-soviet economic collapse animal husbandry lost its meaning. The purpose of the reindeer herders festival in Topolino is to re-establish hope and a sen­ se of meaning. Organized and choreographed by local authorities, which accounts for its bureaucratic folk­ lore and political nostalgia, it gives nevertheless the herders a rare chance “to show off themselves and to look at the others”. A crucial personage of the old culture, the shaman, moved away to the capital city, where the custo­ mers are. And so did another unusual member of the Eveny group, Anatoliy Alekseev, an outstan­ ding culture broker who introduced Savey, a sha­ man from the taiga, to the modern city public. With his truly tricksterian qualities, he provides an impressive mix of mythological and scientific expla­ nations for Savey’s actions, thus enriching their spiritual dimension and contributing to their at­ tractiveness (see his unusual photos from a shamanistic séance , showing allegedly supernatural po­ wers at work). CHOREA The chapter concerning Theatre Association „Cho­ rea” consists of the texts that provide the short glimpse at the three-year period of the Associa­ tion’s diverse activities. Though so young, the A sso­ ciation has its share in the history of its founders the former actors of The Center for Theatre practices “Gardzienice”: Tomasz Rodowicz, Elżbieta Rojek and Dorota Porowska. The Association continues artistic work and research around the culture of Ancient Greece, that its founders begun in Gardzienice. The two main areas of interest and exploration are an­ cient Greek music and dance and the priciple of choreia i. e. simultaneous use of dance, music and voice in performance. The Bulgarian “Banka" with Cheese and Spinach.” Tur­ kish" Coffee and Vine Leaves, or on the Need for Expe­ riencing the Different in the Theatrical Quest The text that opens the chapter (Bulgarian ‘banitza’with cheese and spinach, turkish coffe and vine leaves. About the need to experinece the Other in theatre rese­ arch) is an impression after the group’s journey to Bul­ garia between May and June 2005. It is a subjective account of a few meetings with Bulgarian folk cultu­ re, witch were also a search for inspiration to theatre work with iconography and music of Ancient Greece. Tomasz Rodowicz Why Antiquity, or the Condition of Europe The Chorea Theatrical Society (2004-2006) Too Late - The “Bulgaria-Balkan Epic” Project The text by Tomasz Rodowicz - one of the funders of the Association concerns the origins of the Associa­ tion and situates the phenomenon in the wider histo­ rical context and in the context of the personal expe­ rience of the author. The text is an attemt to sum up the hitherto achievements of the Association and sketch the plans for upcoming projects. Martin L. West Forward to the past translated by Marianna Cielecka Martin L. West Music af Ancient Greece. Its Transmission Then and Now translated by Sara Rodowicz, checked by Wło­ dzimierz Lengauer Martin L. West Ancient Greek Music: its transmission then and now translated by Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz The author of the three followig texts - Martin L. W est - the prominent clacissist and musicologist, author of Music of Ancient Greece (Polish translation by A. Maciejewska and M. Kaziński, Homini Publi­ shing House, 2003) visited Poland in October 2004 at the invitation of the Theatre Association Chorea and Homini Publishing House. During the visit he gave two of the three lectures published here (Music a f Ancient Greece. Its Transmission Then and Now In­ stitute of Art, Polish Institute of Science, Warsaw and Man, Destiny and Death in Indoeuropean Tradi­ tion, Jagiellonian University, Kraków). Krzysztof Bielawski The Paeans of Delphi —Historical Context Article by Krzysztof Bielawski is a fragment of the book (Poetic Texts of Greek music fragments) that is being prepared for publishing. He places the paeans that were performed at the occasion of Delphic fe­ stivals, in the religious, social and political context. 182 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Małgorzata Jabłońska He also writes about the performers - the technitai - artists of Dionysios that were associated in the guilds. Dariusz Kosiński Clouds Essay Clouds by Dariusz Kosiński is reflection after performance After the Birds (Theatre Association Chorea in cooperation with Earthfall Dance). The au­ thor situates the performance in the context of the contemporary theatre and music phenomena in Po­ land, inspired by the culture of Antiquity. He developes his iterpretation in relation to the text of Aritophanes The Birds, which was the pretext for the per­ formance. Dorota Porowska Theseus and the Labyrinth Dances Dorota Porowska writes about the beginning of the work with the group of the Dances of the Labyrinth, interweving the personal reflections with the techni­ cal explenations of the methods of work and giving some resources for the research that accompanied ńreadingi vase painting through the body. She also writes about the myth that became the basis for the performance Theseus in the Labyrinth and she explains interpretative traits that constitute the ńrealityi of the performance. Agata Zyglewska-Diduszko Theseus in the Labyrinth Then Agata Zyglewska, in her review of the prformance organizes her reasoning around the theree chosen motives: ‘Woman and Bull’, ‘Theseus and La­ byrinth’ and ‘Community’. She also stresses the cere­ monial - ritualistic traits as one of most crucial quali­ ties of the performance. Małgorzata Szum The light of Antic: Hode Galatan — Earthfall/Choreafirst part of the trilogy The text by Małgorzata Szum is an extended review of the performance Hode Galatan , which was produced in co-operation with Welsh company Earthfall Dan­ ce. The performance was the result of putting toge­ ther modern, urban form of choreography represented by the Welsh directors Jim Ennis and Jessica Cohen and interpretations of ancient Greek music performed by Ancient Orchestra run by the Polish director of the piece - Tomasz Rodowicz. The author notices in the piece the question about the form of art related to a an artist’s desire of experiencing the sacred. A t the same time there is a search for authenticity and a new language of expression reaching to the Greek roots of theatre and exploring the principle of chorea - the tri­ -unity of poetry, music and dance. The Dance —the Drama of the Body —the Order of the World The subject of the work on iconography of Ancient Greece is also undertaken by Małgorzata Jabłońska. In her text she undertakes profound interpretation of the labyrinth of signs: dance, gesture, body, rhythm, ri­ tual and those that are created in the relations and actions of the characters from the story in the performace Theseus in the Labyrith. She also records frag­ ments of different versions of the myth and in relation to these she draws her associations and possible lines of interpretation. Elżbieta Rojek A Few Thoughts On the Training The author analyses the emergent form of training that has been the result of many years of her work on Ancient Greek dance “reading” the movement from the paintings on ancient vases, relieves and other iconographic sources. She also talks about other inspira­ tions: film, diverse form of dance, literature, and gives an example how a piece of text was made into a piece of movement. She places her discoveries in the wider context of dance theory and research quoting for example Polish dance anthropologist Roderyk Lange. She concludes her text with a statement that training in itself does not have a stable value, it constantly de­ velops and inspires new projects. She also mentions that in her research she plans to look for the “three-di­ mensional” kind of movement that would be useful in exposing the meaning and the emotional content of dance. Maciej Rychły A Pterodactyl in a Compote — Subjective Notes from Work on Classical Music in Chorea The last text by musician and composer Maciej Rychły Pterodactylus in Stewed Fruit - Subjective N o­ tes from the work on Ancient Music with Chorea (The­ atre Association Chorea) is a collection of often hu­ morous reflections about the work with remaining fragments of Ancient Greek musical notation and composing music on their basis. The author writes about all the intricacies of the process, finds surpri­ sing analogies and in the end, appears to be a gifted storyteller. Krystyna Duniec The Body in the Theatre. From Transcendence to Trans­ gression Krystyna Duniec in her text analyzes functions of hu­ man body in a contemporary theatre. She shows how an artistic function of actor body has been changing during a discussion of different theatrical and theore­ tical concepts of the XX century art. 183 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Ewa Klekot, Tomasz Szerszeń “Anthropology is Not Enough to Understand What Hap­ pens with Man in the Face of Beauty...". A Record of a Conversation about D. Freedberg’s “The Power of Ima­ ges: Studies in the History and Theory of Response" The book by David Freedberg makes an important attempt at examining the image from an anthropolo­ gical vantage point. Although the author is by tra­ ining an art historian he challenged his discipline by writing that the whole discourse which emerged and grew around ’’art” is a mere evasion. The image al­ ways exerts a similar impact upon the recipient - Fre­ edberg drew attention to, i. a. the Freudian motif of suppression, and underlined the religious character of art and the image. The point of departure for rese­ arch into art is the question of iconoclasm. The pre­ sented text is a recorded conversation about the titu­ lar publication. Transformations of the Category of Aesthetics in the World of the Multimedia Alicja Kuczyńska Shall I Close My Eyes to See? It is true that we live in a world of images although their existence remains sightly ambiguous: increasin­ gly often they are shown not only in a completed form but are merely generated. For quite some time now, their exclusive and indisposable feature has ceased to be eyewitness perception comprehended literally, sin­ ce the winner in the competition with it is spontane­ ous imagination and its derivatives. Images exist, press all round us, and populate in great numbers all possible regions of cognition. Katarzyna Kasia The Author Within the context of the so-called “death” of the au­ thor in contemporary art I analyse two phenomena: the non-existent author (and his works) and collecti­ ve creativity rendered possible by the www web. I al­ so refer to real examples of unreal authors, inquiring into the merits of their works and pondering on the manner in which they are perceived by contemporary philosophy. Bogna J. Obidzińska Painting of the Pre-Raphaelites, or the Composition Which Can Be Itself In order to fulfil the function of depicting something else than itself, the painting must leave the the centre of attention. It is this act of departure that art wishes to avoid. Successive attempts at rendering the representing-represented dichotomy whole proved to be ineffective - abstraction resigns from the represented, illusionism - from the representing, academic realism transforms the represented in its own fashion, and al­ though the symbol combines both elements, the reci­ pient, while noticing them, incessantly wavers betwe­ en one and the other, unable to encompass both si­ multaneously. The Pre-Raphaelites insisted on the authenticity of art understood as creation based directly on Nature and according to its laws. The outcome of their work is painting which presents itself and thus makes it po­ ssible to establish contact with the reality to which it belongs and refers. In an aesthetic experience the Prerap h aelite oeuvre reveals both the image and the depicted world. Alicja Sawicka The Director’s Intentions. A Record of Assumptions This text is a “record” of assumptions about the inten­ tions motivating Krzysztof Kieslowski and the opi­ nions which this director could have voiced in a di­ scussion on "The eye, the view, representation. The image in culture”. All the questions and answers co­ me from the author of the article. The basic point of reference is a series of TV films made in 1988/1989 under the joint title of Decalogue. By citing the statements made by the director (K. Kie­ slowski About Myself, Kraków 1997) and proposing an interpretation of selected fragments of the Decalogue, the author outlines the artistic path followed by Kie­ ślowski (a departure from the documentary film for the sake of the feature film) as a consequence of per­ ceiving the danger that might be created by the power wielded by the director over the viewers of his films. In order to preserve a so-called director’s sincerity the artist begins to deprive himself of the right to use cer­ tain means while working on a concrete film. Reli­ nquishing them one after the other, he is finally is left with nothing and compelled to resign from making movies. This takes place in a situation when the di­ rector becomes aware of the necessity of taking into consideration three intermingling perspectives: the author or authors, the protagonists, and the spectator. As a consequence - he also experiences the need to suggest to the spectator the existence of these view­ points, a task achieved with the assistance of certain “signs”. The director is forced to leave behind assor­ ted traces of his presence in the film: sufficiently am­ biguous so that their meaning could not be identified with a certain single thought which he supposedly wi­ shed to express and at the same time sufficiently unambiguous so that they could be noticed by the spectator and recognised not as signs referring to so­ me sort of meanings. Unwilling to appear in the role of a judge (and not wishing to allow the recipient to assume such a rank) the director must accomplish wi­ thin the film an “interiorisation” of a single percep­ tion, i. e. his own and the spectator’s. The basic pro­ blem which concentrates the analyses and interpreta­ tions proposed by the author of this text, is the possi­ 184 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES bility of implementing the above-outlined ideal and indicating those of its consequences which could turn against the good intentions of the artist who wishes to retain his honesty as a director. Piotr Schollenberger “Transcendental Narcissism" and the Philosophy of Art The author discusses the question of “narcissism”, specifically understood in the phenomenological works of Merleau-Ponty, in which it denotes a percep­ tion that discovers truth within itself, the unexpres­ sed, pre-rational truth of the world as it is, which best captures the process of painting as a work of art. Merleau-Ponty believes that although it evades the cla­ ims made by the rationalising description, the relation between the visible and the invisible generates a lingu­ istic, discursive meaning. In other words, it is possible to speak about art in the language of philosophy and, in addition, to speak well by doing justice to a given work of art, or not. Does the philosophical discourse apply pa­ inting as an illustration, or perhaps it unites in a com­ mon objective the solution of the mystery of visibility, or discovers within it its own “silent” reflection? Regardless of the answers we give to these questions, the problem of “narcissism” - a perception which finds the truth wi­ thin itself - remains a problem not only of contempora­ ry philosophy but also of contemporary art. Maciej Rozalski The “Animation" of the Image as a Method of Creating a Theatrical Work The text focuses on the possibility of “animating” an already completed work of art which serves as a the­ me and source of inspiration in the process of creating another artwork. The author cites the example of the efforts pursued by the “Gardzienice” company while referring to ancient Greek vase painting, primarily the Francois Vase, as well as iconographic themes relating to the Greek Cabiri mysteries. simir Malevich. This was the form which in the ar­ tist’s oeuvre acted as a point of departure and a goal, by designating the beginning or signalising the end. Furthermore, the form in question encloses all the su­ prematist accomplishments of the painter. The artic­ le tries to decipher the form of the square as a unique boundary. Aleksander Jackowski Hasior Recalled Greenaway d la “Greenaway" —or an Englishman’s Cre­ ative UNIVERSE in a Nutshell is a cursory survey of the wide spectre of films by Peter Greenaway from the per­ spective of innumerable webs composed of events, symbols and figures. The whole Greenaway oeuvre, his collages - the reference to earlier and later works, the creation of imagery and installations or theatrical-ope­ ra spectacles which supplement his cinematic pursuits - enable the spectator to enter premises full of artifacts created not necessarily in a manner resembling the conditions and events transpiring in our world, and to cross the boundaries of a separate Universe. The artic­ le is an attempt at finding a key to this sophisticated multi-level world composed of a labyrinth of images, and at placing Greenaway’s work within a certain fra­ mework of contemporary philosophical thought, toge­ ther with the prime ascertainment that the world de­ picted by the author of The Pillow Book ceased presen­ ting something and became art solus ipse, part of the post modern current of multiplying Borgesian maps. The creative Universe, including every film, comprises maps of a new world, a new self-reference hyper-reali­ ty, a film model of simulation. The spectator - invited to take part in the game, to watch the film world, to celebrate the webs of connections, and to seek keys and open successive domains concealing myriad refe­ rences and finely constructed mini-truths, enters a world of a schematic construction as subtly knit as Descartes’ model of reality, a Magic World of a Creati­ ve Universe built by a certain Englishman. Aleksandra Kos The Text of the Image Although the perception of the photograph as a “mir­ ror of reality” is universal, it cannot be upheld. The process of noticing the complexity of relations betwe­ en language and reality is by no means a new discove­ ry. Already at the very outset of photography there appeared theoretical opinions indicating that it faith­ fully registers only the physical world while the rema­ ining meaning is created by a cultural superstructure. Photography is a text. Jerzy Prokopiuk Marcin Sutryk “The Black Square” by Kasimir Malevich The author attempts to define the role played by the form of the square in the suprematist painting by K a­ 185 What we can do with Gurdjieff? a renowned Polish anthroposophist and translator (R. Steiner, C. G. Jung, E. Fromm, M. Eliade), puts Gur­ djieff s teachings in a historical theosophical context. He sees them as syncretic, anti-Christian, pseudo-Su­ fi and negative Gnostic teachings. Still his advice is not to fight them but to transform them. Zbigniew Osinski Contribution to the Reception of Gurdjieff The interest in Gurdjieff disclosed by Grotowski was the outcome of his years-long friendship with Peter Brook, starting with the 1960s. Its evidence includes the correspondence, cited in the article, between the �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Customs Office in Zgorzelec and Jędrzej Selle (in 1966-1971 deputy head of administration at the La­ boratorium Theatre in Wrocław, in 1972-1978 head of organisation entrusted with the duties of deputy director), who in December 1968 brought Grotowski’s books over to Poland. The more than ten titles, primarily classics of literature, philosophy and mysti­ cism, included French translations of Gurdjieff ’s Belzebub’s Tales to His Grandson , 1950 (Récits de Belzébuth a son petit-fils) and P. D. Uspiensky’s In Search of the Miraculous: Fragments of an Unknown Teaching, 1949 (Fragments dun enseignement incon­ nu), highly regard by the Gurdjieff circles. In the light of the documents cited in the article the beginnings of more profound interest in Gurdjieff could be dated as 1968. I discuss the copy of Uspiensky’s book given to me by Grotowski in 1982, prior to his final departure from Poland. I also recall that the part of the young Gurdjieff in Jeanne de Salzmann’s and Peter Brook’s Me­ etings with Remarkable Men (1978) was supposed to have been played by Ryszard Cieślak. Grotowski was not interested in having some of his te­ xts, originally published in the West, translated in Po­ land. They included his study on Gurdjieff - A Kind of Volcano. An Interview with Jerzy Grotowski, based on three meetings with Michel de Salzmann in Paris in 1991, published in French in Switzerland in 1992, and in English in the U SA in 1996. In this case, however, the Polish translation was issued in November 2001, almost three years after Grotowski’s death. His heirs agreed to the request made by Peter Brook, who tur­ ned to them in connection with a publication prepa­ red upon the occasion of a conference held in Wro­ cław - “Towards the essence. Georgiy Ivanovich Gur­ djieff - impact and significance”. It is a great pity that we do not have at our disposal a precise list of Grotowski’s book collection, and that all chances for such a list will be lost irreversibly. Gro­ towski was to a considerable degree influenced by a dialogue with certain book, as I mentioned more extensively in the article Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przedmiot badań (The Works of Jerzy Grotowski as a Topic of Research), published in this issue of “Konteksty”. Finally, I would like to mention that, as far as I know, Grotowski never connected his name with any of the Gurdjieff groups; on the other hand, he harboured the conviction, which he shared with others, including me, about the absence of any sort of a missionary inc­ lination both on the part of Gurdjieff himself and his followers. Naturally, we cannot exclude the possibili­ ty that even if he had not met Peter Brook, Grotow­ ski could have stumbled upon Gurdjieff in some other way. These are, however, mere speculations which it is best to evade. Jacek Dobrowolski „Guru Gurdjieff" a Polish poet, critic and translator, criticizes Gurdjieff following Anthony Storr’s diagnosis published in his Feet of Clay. Saints, Sinners and Madmen: a Study of Gurus as a charismatic, highly narcissistic manipula­ tor who abused his students. Dobrowolski sees his te­ aching as a distorted Sufi doctrine combined with wild theosophical theories of his own making. Nikolai Evreinov Towards the Philosophy of the Theatre The author poses a question about the essence of the theatre by opposing the generally accepted perception of the theatre as entertainment or narrowly compre­ hended “art”. Nikolai Evreinov saw the presence of the theatre in simplest human activity, claiming that each person possesses a theatrical drive and instinct which compel him to conduct constant transforma­ tions both of reality and himself. Stress is placed on the fact that we render our life theatrical already in childhood, if only in the assorted games we play. The role of games among Indian tribes, Mexicans, etc. is also discussed. Finally, Evreinov was one of the first to introduce the concept of the theatralisation of life, which remains fundamental for such domains as the anthropology of the theatre or performance studies. Julia Holewińska A Pearl from an Old Curiosity Shop A t attempt at a brief presentation of the life and works of Nikolai Evreinov - one of the leading figures of the Russian Silver Age. This extended biogramme mentions both Yevreinov’s involvement in successive artistic initiatives, including the establishment of the “Under the Homeless Dog” club, his activity in “The Crooked Mirror”, and theoretical texts. The author draws attention to the multitude of pro­ fessions pursued by Evreinov, who was a director, a philosopher, an actor, a playwright and a theoreti­ cian of art. Sprostowanie: W poprzednim numerze pisma w artykule pani Aleksandry Melbechowskiej-Luty pt. Harmonia mundi. Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego, na s. 105 doszło do pomylenia podpisu pod jedną z ilu­ stracji. Zamiast Grafika komputerowa, 2002 powinien być podpis Orion linoryt 1969. Za pomyłkę przepraszamy. 186 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ CULTURAL ANTHROPOLOGY ♦ ETHNOGRAPHY ♦ ART^ 2006 rok LX nr 2 (273). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FOUNDATION, LIBER PRO ARTE Contents 2 2006 Zbigniew B enedyktowicz Continuity J ERZY S. W asilewski The Travelling Ethnologist. Triste Arctique in a shamanic costume, under a festival masque Chorea A n n a B OGDANOWICZ The Bulgarian “Banica” with Cheese and Spinach.” Turkish” Coffee and Vine Leaves, or on the Need for Experiencing the Different in the Theatrical Quest T OMASZ R odowicz Why Antiquity, or the Condition of Europe The Chorea Theatrical Society (2004-2006) Too Late - The “Bulgaria-Balkan Epic” Project M ARTIN L. W est Forward to the past translated by Marianna Cielecka M ARTIN L. W est Man, Destiny and Death in Indoeuropean Tradition translated by Sara Rodowicz, checked by Włodzimierz Lengauer M ARTIN L. W est Ancient Greek Music: its transmission then and now translated by Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz K rzysztof B ielawski The Paeans of Delphi —Historical Context D ariusz K osiński Clouds D o ro ta Porow ska Theseus and the Labyrinth Dances A g a t a Zyglew ska -D iduszko Theseus in the Labyrinth M ałgorzata S zum “The World on Antiquity" Hode Galatan — Earthfall/Chorea- First Part of the Trilogy M ałgorzata J abło ń ska The Dance —the Drama of the Body —the Order of the World 187 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM El żbieta R ojek Several Thoughts on Training A Few Thoughts On the Training? M aciej R ychły A Pterodactyl in a Compote —Subjective Notes from Work on Classical Music in Chorea K rystyna D uniec The Body in the Theatre. From Transcendence to Transgression Ew a K lek o t , T om asz S zerszeń “Anthropology is Not Enough to Understand What Happens with Man in the Face of Beauty ...’’. A Record of a Conversation about D. Freedberg’s “ The Power of Images: Studies in the History and Theory of Response" Transformations of the Category of Aesthetics in the World of the Multimedia A licja K uczyńska Shall I Close My Eyes to See? K atarzyna K asia The Author B o g n a J. O bidzińska Painting of the Pre-Raphaelites, or the Composition Which Can Be Itself A licja S aw icka The Director’s Intentions. A Record of Assumptions Pio tr S chollenberger “Transcendental Narcissism" and the Philosophy of Art M aciej R ó żalski The “Animation" of the Image as a Method of Creating a Theatrical Work A leksandra H irszfeld Greenaway d la “Greenaway" —or an Englishman’s Creative UNIVERSE in a Nutshell A leksan dra K oś The Text of the Image M arcin S utryk “The Black Square" by Kasimir Malevich A leksander J ackow ski Hasior Recalled J erzy Prokopiuk What we can do with Gurdjieff? Zbigniew ó sinski Contribution to the Reception of Gurdjieff J acek D obrow olski Guru Gurdzijew N ikolai Evreinov Towards the Philosophy of the Theatre J ulia H olew ińska A Pearl from an Old Curiosity Shop 188 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7d11ad067fa37bab770c279b8c80bf1.pdf aa51c23cb7795d83a497e5637d85957b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6293 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource teatr Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5870 Title A name given to the resource O recepcji Gurdżijewa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.165-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM ZBIGNIEW OSIŃSKI N a początku lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia, przeglądając zasoby archiwalne Teatru Laboratorium i Drugiego Studia Wrocławskie­ go przejęte przez utworzony wtedy Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, natrafiłem na korespondencję1 między Urzędem Celnym w Zgorzelcu a Jędrzejem Sellem (od 1966 do 1971 roku zastępcą dyrektora do spraw administracyjnych w Teatrze Laboratorium, a od 1972 do lutego 1978 roku - kierownikiem organizacyj­ nym, z powierzeniem obowiązków zastępcy dyrektora).2 Składają się na nią dwa listy, które tutaj przytoczę: „Zgorzelec, 20 grudnia 1967 [1968]3 Decyzja o przepadku towarów w postępowaniu celnym Urząd Celny w Zgorzelcu po zbadaniu sprawy przywozu z zagranicy przez ob[ywatela] Jędrzeja SELL[a] między innymi towarami książek p.t.: L’Oreille et le langage,4 Récits de Belzébuth à son petit-fils [Opowieści Belzebuba do swojego wnuka],5Méta­ morphoses de l’âme et ses symboles [Metamorfozy duszy i jej symbole],6 Fragments d’un enseignement inconnu [Fragmenty niezna­ nego nauczania],7 Réalité de l’âme [Rzeczywistość duszy],8 Per­ ceval ou la Conte du Graal [Perceval z Walii czyli Opowieść o Graalu],9 La Puissance du serpent [Moc węża],10 Le Livre tibétain de la Grand Libération [Tybetańska Księga Wielkiego Wyzwolenia],11 Le Maître et Marguerite [Mistrz i Małgorzata],12 La Quente du Graal [Poszukiwanie Graala],13 Maître Eckhart et la mystique rhénane [Mistrz Eckhart i mistyka reńska],14 Le Li­ ving Theatre [Living Theatre] Pierre Biner - La Cité,15 oraz ga­ zet: 6 kart „Herald Tribune”, 16 kart „Le Monde”, 8 kart „Diario de la Tarde”, 8 kart „Combat”, 6 kart „Journal de Genève” i 4 kart[y] „Le Canard en chaîne” - stwierdził, że gazety „Com­ bat” i „Journal de Genève” są na polskim obszarze celnym za­ bronione do posiadania, przechowywania lub rozpowszechnia­ nia. Wobec powyższego na podstawie art[ykułu] 10 prawa cel­ nego (Dz.U. nr 33 z 1961 r.) w związku z & 7 rozporządzenia Rady Ministrów z 27 marca 1962 r. (Dz.U. nr 21 poz. 95) Urząd Celny w Zgorzelcu orzeka: 1) przepadek 6 kart gazety „Journal de Genève” i 8 kart gazety „Combat”, 2) zwrot pozostałych książek i gazet ob. Jędrzejowi SELL[owi], zamieszkałemu we Wrocławiu, ul. Kiełbaśnicza 16/17, 3) doręczyć egzemplarz de­ cyzji ob. Jędrzejowi Sell, adres j[ak] w[yżej]. Przy podjęciu decyzji Urząd Celny kierował się tym, że gazety „Journal de Genève” i „Combat” są pozbawione debi­ tu komunikacyjnego na terenie kraju. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji. Od decyzji niniejszej służy odwołanie do głównego Urzę­ du Ceł w Warszawie za pośrednictwem tut[ejszego] Urzędu w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia. Do odwołania na­ leży dołączyć opłatę 10 zł w znaczkach skarbowych oraz po 2 zł od każdego załącznika. [Dopisane piórem:] Zał[ączniki] 12 książek 34 karty gazet [Pieczątka okrągła i podpis:] Zastępca Naczelnika Urzędu Celnego [odręczny podpis] Mieczysław Liszkiewicz” O recepcji Gurdzijewa. Przyczynek List odwoławczy jest datow any „W arszawa, 3 stycznia 1968 [1969]”: „Główny Urząd Ceł w Warszawie za pośrednictwem Urzędu Celnego w Zgorzelcu16 ODWOŁANIE od decyzji o przepadku towarów w po­ stępowaniu celnym W związku z tym, że Urząd Celny w Zgorzelcu orzekł prze­ padek 6 kart gazet „Journal de Genève” i 8 kart gazety „Com­ bat” uprzejmie informuję, że wraz z zespołem Teatru Laborato­ rium przebywałem na tournée artystycznym: Anglia, Meksyk i Francja, i czasopisma powyższe zawierały recenzje teatralne z naszych przedstawień za granicą. Recenzje te są nam nie­ zbędne do dokumentacji archiwalnej wyjazdów zagranicznych, służbowych. Uprzejmie proszę o przyjęcie niniejszego odwołania i o zmianę decyzji Urzędu Celnego w Zgorzelcu. Zastępca Dyrektora [odręczny podpis] mgr Jędrzej Sell”. Dzięki informacji o tournée zespołu Grotowskiego, znajdującej się w odwołaniu, można stwierdzić, że obie daty umieszczone w listach są błędne, przy czym pierwszą pomyłkę spowodowała któraś z archiwistek, drugą natom iast - autor odwołania.17 Prawdziwe daty listów to 20 grudnia 1968 i 3 stycznia 1969 roku. Tournée Teatru Laboratorium trwało z górą cztery miesiące: od 22 sierpnia do 26 listopada 1968 roku. Po jego zakończeniu Jędrzej Sell wrócił samochodem do Wrocławia, podczas gdy Grotowski przebywał jeszcze przez jakiś czas we Francji, skąd wtedy właśnie udał się w swoją pierwszą podróż do Indii.18 D la ludzi znają­ cych bliżej ówczesny T eatr Laboratorium nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Jędrzej Sell przewoził do Polski książki Grotowskiego, podczas gdy czasopisma miały rzeczywiste przeznaczenie archiwalne. W śród dwunastu tytułów, przeważnie klasycznych pozycji z literatury, filozofii i mistyki, znalazły się: fran­ cuski przekład powieści M ichaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata oraz monografia Living Theatre autorstwa Pierre’a Binera, opublikowana w kwietniu 1968 roku przez wysoko cenioną w tamtych latach oficynę wy­ dawniczą L ’A ge d’Homme w Lozannie, gdzie w grud- 165 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK niu tego samego roku ujrzała światło druku książka Raymonde Temkine Grotowski. Także pozostałe tytuły wskazują na ówczesne za­ interesowania Grotowskiego, jednak dla sprawy re­ cepcji Gurdżijewa szczególnie ważne są dwie pozycje: Fragments d’un enseignement inconnu Piotra Demianowicza U spieńskiego, pierwsze francuskie wydanie ukazało się w 1950 roku (polski przekład M agdy Zło­ towskiej pod tytułem Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego opublikowało W ydawnic­ two Pusty O błok w roku 1991, ponad czterdzieści lat po pierwodruku) oraz książka samego Georgija Iwanowicza Gurdżijewa Récits de Belzébuth à son petit-fils (pierwodruk w języku angielskim w roku 1950: Beel­ zebub’s Tales to His Grandson, francuskie wydanie w 1956, polskiego przekładu dotychczas nie m a). M i­ chel de Salzmann w swoim Odsyłaczu do literatury na temat Gurdżijewa podkreśla wyjątkowe znaczenie książki Uspieńskiego: „[...] istnieje tylko jedna książka - z wyjątkiem książek samego Gurdżijewa - którą bez uprzedzeń można uznać za naprawdę użyteczną dla adeptów tego nauczania. Jest to In Search of the of the Miraculous praca napisana przez Piotra D. Uspieńskiego. Ucznio­ wie Gurdżijewa zawsze czuli się głęboko wdzięczni Uspieńskiemu za ten, jak dotąd niezrównany, wkład w jego dzieło. Jest to nie tylko fascynująca opowieść, lecz również błyskotliwe, uczciwe i wierne przedsta­ wienie tego, co autor zapamiętał z tego, co mu przeka­ zywano. Ow wyczyn pamięci jest imponujący tym bar­ dziej, jeśli uświadomimy sobie, że prowadzenie nota­ tek było bezwzględnie zabronione. [...] Bez wątpienia Uspieński posiadał wyjątkowe kwa­ lifikacje, również jego motywacja była unikalna, wsze­ lako tajemnicza jakość em anująca z jego książki stano­ wi rezultat tego, że przybliża ona nas tak bardzo, jak to tylko możliwe, do warunków ustnego nauczania, w którym obecność Mistrza sprawia, że idee znajdują «ucieleśnienie», objawiając się w całkowicie nowym wymiarze”.19 Zdaniem Leszka Kolankiewicza, który w latach sie­ demdziesiątych współpracował z Grotowskim nad re­ dakcją jego tekstów: „to właśnie odkrycie Gurdżijewa - bodaj przede wszystkim przez książkę Uspieńskiego, którą Grotowski cenił bardzo wysoko - natchnęło go do radykalnej zmiany kierunku: z parateatru na Teatr Źródeł [...]” .20 Kilka stron dalej znajduje się następująca uwaga autora Świętego Artauda: „Grotowski posługiwał się francuskim przekładem Philippe’a Lavastine’a, opublikowanym w 1968 roku przez paryskie wydawnictwo Stock - ten egzemplarz, z fragmentami zaznaczonymi i skomentowanymi wła­ snoręcznie w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, podarował, jeśli dobrze pam iętam Osińskiemu; intere­ sujące byłoby studium tego badacza źródeł, inspiracji, kontekstów twórczości Grotowskiego, pomyślane jako egzegeza tych fragmentów i komentarzy”.21 Jest faktem, że w moim ówczesnym mieszkaniu przy Puszczyka na warszawskim Ursynowie Grotow­ ski, w obecności Leszka Kolankiewicza, podarował mi swój egzemplarz Fragments d’un enseignement inconnu Uspieńskiego. Było to dokładnie 4 lutego 1982 roku, w przeddzień jego wyjazdu do O din T eatret w Holstebro, podczas mojego ostatniego z nim spotkania przed jego definitywnym opuszczeniem kraju. Tego popołu­ dnia rozmawialiśmy między innymi o Gurdżijewie. Zresztą w moich rozmowach z Grotowskim nazwisko Gurdżijewa pojawiało się dosyć często. Zanotowałem je pod następującym i datam i: 4 lutego 1982, 26 kwietnia 1988, 30 listopada 1988, 11 i 17 lutego 1989, 23 października 1992, 27 i 28-29 lipca 1996, 3 m arca 1997 roku. W moim przekonaniu przytacza­ nie i komentowanie fragmentów wyrwanych z bardzo różnych kontekstów nie miałoby jednak sensu, a m o­ głoby jeszcze pomnożyć nieporozumienia, których i tak nie brakuje. Podobnie zresztą jak postulowana przez Kolankiewicza egzegeza zaznaczonych przez Grotowskiego fragmentów i jego komentarzy do nich. Otóż podkreślenia te Grotowski zaznaczył tylko na siedm iu stronach dzieła U spieńskiego, liczącego w omawianym tutaj wydaniu łącznie z indeksem 550 stron. S ą to w kolejności strony: 66, 351, 355, 375, 378, 388 i 455. Przy tym uwagi poczynione przez G ro­ towskiego są w zdecydowanej większości nieczytelne (na poziomie znaczeń i sensów). W ygląda wręcz na to, że jest to rodzaj palimpsestu, który jedynie on sam mógł naprawdę Rozumieć. Niezupełnie przekonuje mnie opinia, że Grotowski odkrył dla siebie Gurdżijewa „dopiero około 1976 ro­ ku”, jak twierdzą Kolankiewicz22 i za nim Grzegorz Ziółkowski.23 Można rzecz jasna długo i być może z sensem dyskutować na temat, co znaczy w tym przy­ padku określenie: „odkrył dla siebie”. Jeśli jednak trzy­ m ać się faktów, to w świetle przytoczonych tutaj do­ kumentów staje się jasne, że początek głębszego zain­ teresowania Gurdżijewem można u niego datować co najmniej na rok 1968, a zatem jeszcze w tak zwanym okresie teatralnym/„teatru przedstawień” . Faktem jest, że Grotowski nie był zainteresowany tym, aby niektóre jego teksty drukowane na Zacho­ dzie były tłumaczone w Polsce. Należał do nich rów­ nież tekst o Gurdżijewie C etait une sorte de volcan, oparty na trzech spotkaniach z M ichelem de Salzmannem przeprowadzone w Paryżu w lutym 1991 ro­ ku, a opublikowany w czerwcu 1992 roku po francu­ sku, w Szwajcarii.24 N atychm iast zwróciłem się do Grotowskiego z pytaniem, czy przewiduje opubliko­ wanie tego tekstu po polsku. W odpowiedzi 23 paź­ dziernika 1992 roku otrzymałem w Ośrodku we W ro­ cławiu telefon z Pontedery. T o Carla Pollastrelli, w imieniu Grotowskiego, przekazała mi informację: 166 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK „Jerzy nie chce, aby jego tekst o Gurdżijewie był pu­ blikowany w Polsce” .25 Z Grotowskim nie dyskutowało się, aby zmienił raz podjętą decyzję. W tym wypadku jednak polski prze­ kład w końcu się ukazał. Dokonało się to w listopadzie 2001 roku, prawie trzy lata po śmierci Grotowskiego. Jego spadkobiercy ulegli życzeniu/prośbie Petera Brooka, który zwrócił się do nich z tą sprawą w związku z wydawnictwem przygotowywanym z okazji konferen­ cji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew —od­ działywanie i znaczenie we W rocławiu.26 Wyboru książek do swojej biblioteki Grotowski dokonywał zazwyczaj starannie. N ie miał również w zwyczaju, aby kupić książkę i przynajmniej uważnie jej nie przekartkować. Z pewnością też książki Uspieńskiego i Gurdżijewa były przywoływane w jego przyja­ cielskich spotkaniach z Brookiem, których początek datuje się od sierpnia 1965 roku.27 Również pozostałe tytuły książek przewiezionych przez Jędrzeja Sella są znaczące. Podkreśliłbym zwłaszcza dwie pozycje na temat mitu Graala, Métamorphoses de l’âme et ses symboles Carla Gustava Junga, dzieło Jeanne Ancelet-Hustache o Mistrzu Eckharcie na tle mistyki reńskiej, Tybetańską Księgę Wielkiego Wyzwolenia. Za­ równo mit Graala, jak i lektura prac Junga były inten­ sywnie obecne u Grotowskiego niemal od początku jego drogi twórczej. Wspomnę tylko, że zamierzony pierwot­ nie tytuł opolskiej inscenizacji według Pechowców (Ro­ dziny pechowców) Jerzego Krzysztonia brzmiał Mit Graala, czego ślad pozostał w zapiskach Grotowskiego za­ branych przez niego do Pontedery,28 zaś w programie do przedstawienia znalazł się krótki esej Z impresji reżysera. Teatr i Graal.29 A przedostatni akapit późniejszego o de­ kadę Teatru a rytuału, jednego z najbardziej znanych tekstów Grotowskiego, rozpoczyna zdanie: „Czytałem ostatnio pierwszą zapisaną wersję histo­ rii o Graalu, jest to, zdaje się, Parsival".30 Najpierw Grotowski powiedział to podczas konfe­ rencji, która odbyła się 15 października 1968 roku w paryskim O środku P A N przy rue Lauriston. W oparciu o stenogram tej wypowiedzi czasopismo „France-Pologne” opublikowało tekst Le théâtre d’au ­ jourd’hui à la recherche du rite (Teatr dzisiejszy w poszu­ kiwaniu rytuału),31 wreszcie w sierpniu 1969 roku uka­ zała się m ocno zmieniona w stosunku do pierwodruku wersja polska, zarazem ostateczna.32 Znamienne, że obie wersje kończą się opowieścią o Parsifalu. N a uwagę zasługuje także klasyczna kiedyś książka A rthura A valona (właściwe nazwisko Sir John W oodroffe) La Puissance du serpent, której angielskojęzyczny pierwodruk The Serpent Power ukazał się w roku 1919. Jędrzej Sell m usiał wieźć jej pierwsze francuskie wyda­ nie z 1959 roku, opublikowane w serii „Mystiques et religions” pod redakcją Jeana Herberta. Niezmiernie ciekawe okazują się być drogi pew­ nych książek, ich oddziaływanie w różnych czasach i kontekstach. W czerwcu 1932 roku Mieczysław Li­ manowski w pięknym tekście Poskramianie węża, bę­ dącym recenzją z recitalu tanecznego Lidii Winogradzkiej w wileńskiej Lutni, napisał: „Był wieczór sobótek. N a dworze zapalono ognie, aby Antokolskie Wybrzeże zamienić w feerię. Łodzie płynęły po Wilii. My zaś byliśmy w sali zamkniętej, gdzie tego wieczoru równolegle odbywała się tajem ni­ ca wiązania wody z ogniem, to jest tajem nica urodze­ nia piorunu, czyli węża. Bo nie mamy wątpliwości, że wąż jest symbolem piorunu, z tym cielskiem przebiega­ jącym na kształt zygzaków, kiedy się błyska. Jad wężowy pali się jak piorunowy ogień. T ak samo poraża. Indyjskie księgi opowiadają, jak węże są po­ skramiane. Wszędzie w świątyniach są te węże tańczą­ ce obok bajader. Czy jesteśmy pod ziemią w głębokim Dekanie, czy bardziej nad ziemią i bliżej Gangesu, wszędzie stykamy się z wężową naturą. Najdziwniejszy Anglik, którego znam, Sir John Woodroffe, umiał ty­ le opowiedzieć w swej rewelacyjnej do końca książce The Serpent Power, czyli O mocy węża, która jest książ­ ką sakralnych tajem nic najgłębszego teatru, bo już te­ atru w naszym ciele. Kiedy zatem paliły się ognie sobótkowe wieczornej nocy osobliwej, w Wilnie odbywał się ten obrzęd jedy­ ny w swoim rodzaju, m ający związek z wodą i ogniem”.33 Zatem Limanowski czytał The Serpent Power w ory­ ginale. Prawdopodobnie poznał również osobiście au­ tora, bo to właśnie zdaje się sugerować fragment o „najdziwniejszym Angliku, którego znam”. Z tego, co Limanowski napisał, wynikałoby, że w książce tej można znaleźć więcej niż intuicje dzisiejszej antropolo­ gii teatralnej czy antropologii teatru. Swoją drogą jest ona obecnie nieosiągalna w polskich bibliotekach pu­ blicznych, nie mówiąc już o perspektywie czytania jej po polsku. Przez blisko sto lat nikt nie pomyślał o jej przetłumaczeniu i wydaniu. W ielka szkoda, że nie dysponujemy spisem księgo­ zbioru Grotowskiego oraz że szansa na taki spis prze­ padła właściwie bezpowrotnie. N apisałem o tym w wy­ powiedzi dla „Didaskaliów” , zamieszczonej w numerze z grudnia 2004 roku.34 Nie tutaj miejsce, aby rozwijać problem biblioteki Grotowskiego. Powiem więc tylko, że dla rozumienia jego osobowości twórczej ma on znaczenie, które trud­ no przecenić. Grotowski był człowiekiem w niemałym stopniu uformowanym przez dialog z pewnymi książ­ kami. Piszę o tym obszerniej w tekście Dzieło Jerzego Grotowskiego jako „przedmiot badań”, opublikowanym ostatnio w „Kontekstach”. I jeszcze jeden znamienny fakt do interesującego nas problemu recepcji Gurdżijewa. O d Grotowskiego dowiedziałem się, że w filmie Meetings with Remarkable 167 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK Men [Spotkania z wybitnymi ludźmi] Petera Brooka, przy współpracy Jeanne de Salzmann, rolę młodego Gurdżijewa miał grać Ryszard Cieślak. O d 25 marca do 3 kwietnia 1976 roku, na zaproszenie Brooka, prze­ bywał on w paryskim Centre International de Recher­ che Théâtrale. Najprawdopodobniej otrzymał wtedy reżyserski scenopis przyszłego filmu, datowany 10 m arca 1976 roku.35 Zdjęcia do filmu były realizowane od m aja do sierpnia 1977 roku w Afganistanie i Pinewood Studios w Londynie.36 Ostatecznie Ryszard C ie­ ślak nie zagrał w filmie, którego premiera odbyła się w 1979 roku.37 Okazało się, że był już wtedy za stary do roli, do której upatrzył go sobie Peter Brook. Eg­ zemplarz aktorskiego scenopisu pozostał idealnie czy­ sty, nie zawiera żadnych uwag i poprawek. N a koniec zasygnalizuję tylko, że - jeśli jestem do­ brze poinformowany - Grotowski nigdy nie łączył swojego nazwiska z jakąś formalną grupą gurdżijewowską, natom iast żywił przekonanie, które przekazywał również innym (w tym i mnie) o braku „misjonarstwa” zarówno u samego Gurdżijewa, jak i jego uczniów. T ak przynajmniej wyglądało to w jego relacjach. Przy tym do końca życia Grotowski utrzymywał kontakt z niektórymi ludźmi z tego kręgu, przede wszystkim zaś kultywował swoją przyjacielską relację z Peterem Brookiem. N a podstawie znanych mi faktów pragnę wy­ prowadzić tak zwaną m ocną hipotezę, że problem Gurdżijewa zrodził się u Grotowskiego w wyniku tej przyjaźni, stając się z czasem jednym z jej ośrodków, jeśli nie samym centrum. Nie zamierzam tym samym wykluczyć możliwości, że w jakimś momencie Grotow­ ski mógł trafić na Gurdżijewa sam, zupełnie niezależ­ nie od jego relacji z Peterem Brookiem. Byłyby to jed­ nak tylko spekulacje. Zatem pora skończyć. Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 Znajdują się one w teczce 450 („Korespondencja kurtuazyjna polska i zagraniczna, lata 1971-1975”), strony 163 i 164. Za­ kwalifikowanie dokumentów i ich oznaczenia, ewidentnie błęd­ ne, z czasów Teatru Laboratorium i/lub Drugiego Studia Wro­ cławskiego. Jędrzej Sell (urodzony 1940 w Warszawie), w Teatrze Labora­ torium we Wrocławiu zatrudniony od 23 kwietnia 1965 do 15 marca 1979 roku. Moje wstawki umieściłem w nawiasach kwadratowych [ ]. Po­ prawiłem literówki i akcenty w obu listach. W lewym górnym na­ rożniku nadruk: „Urząd Celny w Zgorzelcu Nr EPC 200/68”. Li­ sty są napisane na maszynie, na papierze firmowym formatu A4. Alfred Tomatis, L ’Oreille et le langage, Éditions du Seuil, Paris 1963 Janus, Paris 1956; Rocher, Monaco 1985 Carl Gustav Jung, Metamorphoses de l’âme et ses symboles. Préfa­ ce et traduction de Yves Le Lay, Librairie de l’Université, Genève et Buchet/Chastel, Paris 1953. II wydanie: 1967. Pierwodruk: Jung, La Baconnière, Neuchâtel 1952; [lub] Carl Gustav Jung Réalité de l’âme. Traduction [?], Librairie générale française, Paris [?]. W serii „ La Pochothèque. Classiques modernes”. Tytuł oryginału: Wirklichkeit der Seele. 9 Chrétien de Troyes, Perceval ou la Conte du Graal. Traduction de Charles Méla, Gallimard, Paris.[?]. 10 Arthur Avalon (Sir John Woodroffe), L a Puissance du serpent, Éditions du Dervy Livres, Lyon 1959. Pierwodruk w języku an­ gielskim: The Serpent Power, 1919. 11 Le Livre tibétain de la Grand Libération. Introductions, annotations et édition par W [alter] Y[eeling] Evans-Wentz. Avec des commen­ taires psychologiques du D r C arl Gustav Jung, Adyar, Paris 1960. Oryginalny tytuł: Padma Ka-hi-thang-yig. Według przekładu angielskiego: The Tibetan Book o f the Great Liberation. Edited by W. Y. Evans-Wentz, London 1954. Por. Carl Gustav Jung, Ko­ mentarz psychologiczny do „Tybetańskiej Księgi Wielkiego Wyzwo­ lenia”, w: tenże, Psychologia a religia Zachodu i Wschodu. Prze­ 12 łożył Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2005, s. 479-515 Mikhail Boulgakov, Le Maître et Marguerite. Traduction de rus­ se par Claude Ligny, Laffont, Paris 1968. 13 L a Quente du Saint Graal. Édition présentée et établie par Albert Béguin et Yves Bonnefoy , Paris 1965. 14 Jeanne Ancelet-Hustache, Maître Eckhart et la mystique rhéna­ ne, Éditions du Seuil, Paris 1956, 1961.. 15 Pierre Biner, Le Living Theatre. Histoire sans légende, La Cité, Lausanne 1968. Collection „Théâtre vivant” dirigée par Clau­ de Vallon. 16 U góry, po lewej stronie pieczątka: „Instytut Badań Metody Aktorskiej// Teatr Laboratorium// Wrocław 3, Rynek Ratusz 27// skr. Poczt. 41, tel. 342-67” oraz dopisane odręcznie „L. Dz. 6 stycznia 1969”. 17 Napisana na maszynie ósemka [1968] została poprawiona fla­ mastrem na siódemkę [1967], zaś autor odwołania napisał „1968” zamiast „1969”. 18 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium , Państwo­ wy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 166-168; tenże, Grotowski i jego Teatr Laboratorium wobec kultury Orientu —po dwudziestu pięciu latach , „Didaskalia - Gazeta Teatralna” luty­ -kwiecień 2004, nr 59/60, s. 58-67 i czerwiec-sierpień 2004, nr 61/62, s. 90-98 (część druga). 19 Michel de Salzmann, Odsyłacz do literatury na temat Gurdżijewa. Przełożył Andrzej Wojtasik, „Konteksty - Polska Sztuka Ludo­ wa” 2005, nr 2, s. 70 20 Leszek Kolankiewicz, Grotowski w poszukiwaniu esencji, w: ten­ że, Wielki mały wóz, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 287 21 Ibidem, s. 298 22 Ibidem, s. 287 23 Grzegorz Ziółkowski, R ecepcja nauczania Georgija Iwanowicza Gurdżijewa w Polsce, „Konteksty - Polska Sztuka Ludowa” 2005, nr 2, s. 8-10 24 W książce: Georges Ivanovitch Gurdjieff, Textes recueillis par Bruno de Panafieu, L’Age d’Homme, Lausanne 1992, s. 98-115. Przekład angielski ukazał się w U SA : A Kind of Volcano. A n In­ terview with Jerzy Grotowski, w: Gurdjieff. Essays and Reflections an d the M an an d His Teaching, Texts compiled by Bruno de Panafieu , English version edited by Jacob Needleman and George 25 26 Genève 1927 Janus, Paris 1950; Stock, Paris 1994 Esther Harding, Réalité de l’âme: l’énergie psychique, son origine et Baker, Continuum, New York 1997, s. 87-106 Według moich zapisków. Por. Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Jerzym Grotowskim . (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i francuskie Grzegorz Ziółkow­ ski. Konsultacja i redakcja tekstu Magda Złotowska, w: Peter Brook, Jean-Claude Carrière, Jerzy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew , Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego son but. Traduction Elisabeth Huguenin. Préface C arl Gustav 168 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDżIJEW’ i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane zostało z okazji konferencji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew —oddziaływanie i zna­ czenie. Wrocław, 8-10 listopada 2001. Redakcja Jarosław Fret, 27 28 29 Grzegorz Ziółkowski. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 139 Profesor Kazimierz Grotowski po śmierci brata przywiózł te za­ piski do Polski. Opole, Teatr 13 Rzędów. Premiera 8 listopada 1958. Scenariusz teatralny i reżyseria Jerzy Grotowski. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 42-49, 320, 362-363 30 Jerzy Grotowski, Teksty z lat 1965-1969. Wybór. Wybór i redak­ cja Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Wydanie III, „Wiedza o kulturze”, Wrocław 1999, s. 85 31 Jerzy Grotowski, Le théâtre d’aujourd’hui à la recherche du rite. Conference prononcée le 15 octobre 1968 au Centre de l’Académie Polonaise des Sciences de Paris sous la présidence du directeur du Conservatoire d’A rt Dramatique de Paris Pierre-Aimé Touchard. w: tenże, Duchowość i maestria. Recenzje teatralne 1901-1940. Zebrał i opracował Zbigniew Osiński, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1992, s. 501. Podkr. Z.O. 34 Zbigniew Osiński, Sonda: Co dalej z dziełem Grotowskiego?, „Di­ daskalia. Gazeta Teatralna”, grudzień 2004, nr 64, s. 19. Tytuł od Redakcji. 35 Meetings with Remarkable Men. Production Script. 10 March 1976. Oprawiony maszynopis liczy 76 paginowanych stron. 36 Por. Grzegorz Ziółkowski, Teatr Bezpośredni Petera Brooka, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 374 37 Meetings with Remarkable Men. Film w reżyserii Petera Brooka, New York, Remar Productions, 1979. Por. Peter Brook, Spotka­ nia z wybitnymi ludźmi, w: tenże, Ruchomy punkt. Czterdzieści lat poszukiwań teatralnych 1946-1987. Przekład z języka angielskie­ go i redakcja przekładu Ewa Guderian-Czaplińska, Grzegorz Ziółkowski, Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne” - Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszuki­ wań Teatralno-Kulturowych, Poznań - Wrocław 2004, s. 233­ -234 Enregistré et transcrit par Catherine Lery iJean Sirodeau, „France- 32 -Pologne” hiver 1968, nr 28-29 (161-62), s. 13-20 „Dialog” 1969, nr 8, s. 64-74. Przedruk w: Jerzy Grotowski, Tek­ sty z lat 1965-1969, op. cit., s. 61-86 33 Mieczysław Limanowski, Poskramianie węża. Recital taneczny Li­ dii Winogradzkiej w Lutni, „Słowo” 25 VI 1932, nr 147. Przedruk P.S. Państwu Marzenie i Jerzemu Franke dziękuje za zidentyfikowanie (poprzez internet) niektórych książek wyszczególnionych w piśmie Urzędu Celnego w Zgorzelcu. o, że w Ośrodku Badań Twórczości Jerzego Gro­ JACEK DOBROWOLSKI towskiego we Wrocławiu założono grupę gurdżijewowską, nie zaskakuje, jeżeli zna się fascynację tym blagierem, jaką przejawiali zarówno Grotowski, jak Peter Brook. Imponował im swą charyzmą i talentem reżyserowania swego otoczenia, tym niemniej jestem zdumiony, że w ośrodku bądź co bądź naukowym, głosi się czystą szarlatanerię. Poza tym Gurdżijew to już zde­ cydowanie przebrzmiała wielkość. Gurdżijew jest passé. Był on wielokrotnie demaskowany jako narcystyczny tyran i skandalista towarzyski pozujący na jakiegoś orientalnego Cagliostra X X w., a na jego naukach nie pozostawiono suchej nitki. Wielbiciele legendy Gurdżibajarzem. Ponieważ żył w rosyjskiej Armenii, sytuacja jewa obecnie to starsi panowie, którzy potrzebują ado­ życiowa wymagała, by snuł swe opowieści w kilku języ­ racji młodych entuzjastów, by się kreować na wtajem­ kach. Człowiek ten, o którym jego syn napisał bardzo niczonych przewodników duchowych. mało, był jednak dla niego silnym wzorem. W domu Wybitny brytyjski psychiatra A nthony Storr napi­ mówiło się po ormiańsku, jako że m atka była Ormiansał w 1997 r. znakomitą książkę o syndromie guru pt. ką. Gurdżijew twierdził, że władał 18 językami, czego Feet of Clay —Saints, Sinners and Madmen: a Study of nikt - niestety - nie sprawdził, lecz należy w to wątpić, Gurus. Poświęcił on tam Gurdżijewowi cały rozdział. bowiem po rosyjsku i angielsku mówił z błędami. Jego diagnoza jest prosta: psychopatyczny narcyz o du­ Żadnemu z biografów Gurdżijewa nie udało się zre­ żej charyzmie i despotycznym charakterze przejawiają­ konstruować jego wędrówek w poszukiwaniu prawdy, cy cechy paranoidalne. Jego system wierzeniowy okre­ jakie miał odbyć w latach 1887-1911 po Azji Central­ ślił jako urojeniowy. nej, zanim pojawił się jako guru w Moskwie w 1912 r., Moim zdaniem niezdrowe fascynacje Gurdżijewem w wieku, prawdopodobnie, 45 lat. Nikom u nigdy nie można przypisać uleganiu przez jego wyznawców ar­ udało się dotrzeć do tajemniczego bractwa Sarm oung chetypowi maga i czarownika. Zawsze będą ludzie, dla w A fganistanie (założonego jakoby ok. 2500 lat których prawda pozostanie czymś niebywale tajem ni­ czym, ezoterycznym i starożytnym uosabianym przez p.n.e.), w którego głównym klasztorze miał nasz boha­ ter w ciągu trzech miesięcy poznać ostateczną prawdę. jakąś fantastyczną postać. N ikt też nie potwierdził, by Gurdżijew przebywał przez Ojciec Grigorija Gurdżijewa, czyli Georgesa Georkilka lat na dworze ówczesnego Dalajlam y w Lhasie, giadesa (Jorgosa Jorgiadesa), był Grekiem i zawodowym T „Guru Gurdżijew” 169 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDŻIJEW’ jako jego doradca, jak twierdził. Zresztą gdyby tak by­ ło, nasz bohater sypałby jak z rękawa opowieściami o Dalajlam ie i lamaizmie. Był w tym jednak, jak na sie­ bie, o dziwo, powściągliwy. N atom iast opowieściami 0 spotkanych innych wybitnych, jego zdaniem, inicjo­ wanych sypał jak z rękawa. Gurdżijew był blagierem, a głód tajemnicy w dobie rozwoju teozofii Heleny Bławackiej i A nny Besant był na salonach Moskwy, Londynu i Paryża ogromny. Pa­ miętajmy, że Towarzystwo Teozoficzne, które powsta­ ło w U S A już w 1875 r., kupiło ziemię w Adyar, w In­ diach, w 1897 r. i tam przeniosło swą centralę. Kto mógł wówczas, egzaltował się opowieściami o tajnych bractwach mahatmów w Himalajach, derwiszach i joginach. Czytając tekst biografa Gurdżijewa Jam esa M oore’a w „K ontekstach”, w którym obficie cytuje on bombastyczne terminy kosmogonii gurdżijewowskiej, nie mogłem powstrzymać się od skojarzeń, że są to parodystyczne, pełne archaizowanych neologizmów kal­ ki terminów teozoficznych i że bawił się on w czarowa­ nie swym systemem mistycyzujących inteligentów spragnionych ezoterycznej inicjacji. Po prostu kom e­ dia! Jest rzeczą niebywałą, że ludzie wrażliwi duchowo, lecz słabi, dawali tak sobą manipulować, tak się poni­ żać i tyranizować. Ba! Byli za to wdzięczni! Miał racje A lbert Cam us, pisząc o duchowej kondycji przeciętne­ go człowieka, że: „Ciężar dni dla człowieka bez Boga 1 pana jest straszliwy” . O to jak guru Gurdżijew zwracał się do swych uczniów: „Jesteś gównem. Jesteś kawałkiem żywego mięsa. W moim kraju płaci się za pozbywanie się ta­ kich jak ty.” Ktoś mógłby powiedzieć, że to tylko terapia szoko­ wa dla ego, jak np. w amerykańskiej psychoanalizie est. D la mnie jednak jest to świadectwo sadomasochistycznych stosunków we wspólnocie, która oficjalnie działała w Fontainebleau pod Paryżem jako Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka! W takiej wspól­ nocie „duchow o naw iedzonych” uchodzi jedn ak wszystko, ponieważ najbardziej szalone zachowania mistrza kładzie się na karb jego „oświecenia”. Im bardziej Gurdżijew pom iatał swymi uczniami, tym bardziej się nim zachwycali. By zademonstrować swą władzę nad nimi, podczas pokazu „świętych tań­ ców” w Nowym Jorku nie dał im sygnału do zatrzyma­ nia się i wszyscy spadli z estrady, budząc lęk i zachwyt publiczności. Innym razem, siedząc ze swymi uczniami przy stoliku przed słynną paryską „Café de M agot”, sprowokował ich do onanistycznego konkursu na za­ sadzie - kto ma dłuższy wytrysk! Wszystko pour epater les bourgeoisie. Słowem był to filut nie lada. Jego talenty hipnotyzerskie, manipulacyjne, jak i biznesowe (handlował wszystkim, czym się da, od bry­ lantów i dywanów po kawior, a nawet wróblami prze­ malowanymi na żółto, które sprzedawał w południowej Rosji jako „amerykańskie kanarki”) mogą wprawiać w zdumienie, ale kogoś, kto nie wyrzeka się władzy nad innymi, nie sposób jest uznać za prawdziwego przewod­ nika duchowego, lecz jedynie za szelmę-trickstera. Gurdżijew był niebywałym megalomanem i całe je­ go życie polegało na robieniu wrażenia na innych. Bez­ ustannie karmił kult swej osoby sugestywnym wyja­ wianiem „tajem nic”, a przecież ludzie duchowo niesa­ modzielni uwielbiają uchylania im rąbka tajemnic przez ezoteryczny autorytet. Nie przeszkadzało im, że Gurdżijew nadużywał alkoholu (najchętniej pił armaniac oraz xerez, który według niego miał mieć właści­ wości odm ładzające), ani że korzystał z każdej okazji uwodzenia swych wielbicielek, ani też, że miał liczne nieślubne dzieci. Jeden z jego uczniów, który regular­ nie sprzątał pokój „mistrza”, mawiał, że był on tak brudny, jakby w nim żyło zwierzę, i musiał używać dra­ biny by go oczyścić. Wszystko to działo się w kręgach elit intelektual­ nych i artystycznych. Pięknoduchy i moczymordy, znerwicowani artyści i egzaltowane, wyzwolone kobie­ ty, mitomani i „odleciani” poszukiwacze prawdy sta­ nowili orszak Gurdżijewa. Każdy z nich był „kimś” . Je ­ go polska żona Julia Ostrowska twierdziła nawet, że była hrabianką z carskiego dworu w Petersburgu. W Instytucie Harmonijnego Rozwoju Człowieka Gurdżijew stworzył miejsce do medytacji na wzór sufickiego tekke. Sala wysłana orientalnymi dywanami z pięknymi wschodnimi kaligrafiami na ścianach robi­ ła wrażenie na ludziach Zachodu. Choć nie byli w sta­ nie przeczytać ani jednego znaku arabskiego czy per­ skiego pisma, „czuli” mistyczną aurę. Gurdżijew prze­ bierał swych uczniow w szaty sufickiej szkoły Mewlewi/Mewlany, choć uczył ich tańców odmiennych od uprawianych przez tych wirujących derwiszy. Jego wy­ znawcy i biografowie kłócili się o to z jakiej szkoły sufickiej owe tańce się wywodzą. Jeden z nich nawet twierdził, że Gurdżijew nauczył się ich od babilońskie­ go mechanicznego manekina podczas swego pobytu w klasztorze bractwa Sarmoung! Łatwowierność tych ludzi nie dziwi, gdy się wie, że wierzyli zapewnieniom swego mistrza, iż nauki owego bractwa wywodzą się aż z Atlantydy! Gurdżijew był sowizdrzałem, daleko jed­ nak mu do klasy wszędobylskiego Hodżry Masruddina, bohatera sufickich przypowieści. N ie ma jednego źródła nauk Gurdżijewa, bowiem są to synkretyczne nauki teozoficzno-gnostyckie w parasufickiej formie, inspirowane przez wiele rozmaitych doktryn i przefiltrowane przez jego bogatą wyobraźnię. W arto więc zapytać, co o tych naukach myślą praw­ dziwi sufi. Pozwolę sobie przytoczyć dwa świadectwa. Pierwsze, autorstwa sufiego dra Ibrahima Gamarda, tłumacza poezji Dżelal-ud-din-Rumiego - ojca sufic­ kiej szkoły Mewlana, z artykułu Why Gurdzijeff s „Fourth Way" Teachings Are Not Compatible with the Mewlevi Sufi Way, który jest dostępny w internecie. Dr Gam ard wyjaśnia w nim, że z oddzielaniem sufizmu 170 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDżIJEW’ od islamu, co robił Gurdżijew, jest jak z oddzielaniem chasydyzmu od judaizmu. Tego się po prostu nie da zrobić. Sufizm to jedna z mistycznych dróg islamu i nie istniał jako jakaś uniwersalistyczna gnoza przed isla­ mem. N atom iast źródeł nauk Gurdżijewa dr Gam ard upatruje w dualistycznym gnostycyzmie typu manichejskiego oraz w teozofii. Drugie świadectwo to wypowiedź żyjącego mistrza sufi Szajcha Hazrata al-Tariqa A zada Rasoola, który dla potrzeb ludzi Zachodu założył w New Delhi The Institute of Search for Truth, gdzie otrzymuje się in­ strukcje w pięciu głównych ścieżkach tej tradycji: Czisti, Kadiri, Mudżaddidi, Nakszbandi i Szadhili. Szajch Rasool m a uczniów w Polsce, którzy m ają niedługo wydać jego książkę Turning toward the Heart. W książce tej czytamy (cytuję fragmenty ze strony internetowej www.sufischool.org/gurddjeff.htm): „N a pytanie czy poszukujący mogą osiągnąć doskonałość poprzez nauki Gurdżijewa” Szajch odpowiedział: «Nie jestem naśladowcą Gurdżijewa, więc nie m o­ gę odpowiedzieć na to pytanie z punktu widzenia oso­ by, która próbowała doskonalić się jego metodami. Wiem, że Gurdżijew podróżował na W schód i osiągnął 2005 rok LX nr 2 (269) Indeks 369403 pewiem wgląd w tamtejsze nauki. Jednakże dla nauczy­ cieli wschodnich, a zwłaszcza bractwa Nakszbandi, jest oczywistym, że Gurdżijew nie ukończył swego sufickiego treningu. Jestem pewien, że to, co Gurdżijew miał do zaoferowania... mogło być użyteczne w danym cza­ sie, ale jako że jego duchowa praca nie była ukończo­ na, nie była ona właściwie i w pełni ro z u m ia n a .. N a ­ rzędzia, które Gurdżijew dostarczył, mogą zabrać ludzi jedynie do pewnego punktu. Z tego, co mogłem wy­ wnioskować i co widziałem osobiście, nie umożliwił on im zakończenia ich podróży. Znam pewną liczbę osób, które studiowały nauki Gurdżijewa, a potem szukały przedstawicieli bractwa Nakszbandi w nadziei odnale­ zienia źródła jego nauk. Ludzie nie szukaliby źródła, je­ śliby byli usatysfakcjonowani tym co już posiadają.»”. Reasum ując, prawdopodobnie nigdy nie dowiemy się, kim byli nauczyciele Gurdżijewa. Podobnie nigdy nie będzie zgody co do tego, kto jest jego prawowitym kontynuatorem z racji rozdrobnienia tych nauk po je ­ go śmierci. Fakt, że nikogo nie uczynił swym następcą, jest bardzo wymowny. Każdy może się bawić w Gurdżijewa, ale musi pamiętać, że będzie musiał też ponieść konsekwencje tej zabawy. Mundus vult decipi. ISSN 1230-6142 Nakład 1000 egz. Cena 15 zł Vat 0% Polska Sztuka Ludowa K onteksty ANTRO PO LO GIA KULTURY ♦ ETNOGRAFIA ♦ SZTUKA GEORGIJ IWANOWIC Z GURDŻIJEW WROCŁAW 2005 GRAIG W SWIECIE IDEI 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24f9b075bfc428091346954d5c5b5630.pdf 49e548152e51ff52d3b9e81c6dd48fa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6298 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5874 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok ISBN 978 8389 101679 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE S p i s t r e ś c i Zb i g n i e w B e n e d y k t o w i c z Dlaczego Magdaleana Abakanowicz? .......... ........... S u z a n n e Pa g e 5 ........... 7 M a r i u s z H e r m a n s d o r f e r M agdalena A bakan ow icz ................................... ........... 9 R y s z a r d S t a n i s ł a w s k i O kondycji ludzkiej ......................................... ........... 19 W o j c i e c h K r u k o w s k i Pomniki źrodeł.................................................. ........... 23 M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z Portret dwudziestokrotny .............................. Sztuka koczownicza ......................................... Nie lubię re g u ł.................................................. Abakany ........................................................... Lina...................................................................... O nietrwałości .................................................. G łow y.................................................................. Postacie siedzące................................................ Embriologia......................................................... Plecy.................................................................... Rysowanie........................................................... O Androgynie.................................................... K atarsis................................................................ Inkarnacje........................................................... N e g e v .................................................................. Kom ary................................................................ W tłumie ........................................................... Głowy rozumne.................................................. Przestrzeń smoka .............................................. Gry wojenne....................................................... Ja p o n ia ................................................................ Projekt dla Hiroszimy ..................................... Sarkofagi............................................................. Aluminium i b rąz.............................................. 1 ........... ........... ........... 27 35 39 ........... 41 ........... 47 ........... 49 ........... 53 ........... 57 ........... 59 ........... 61 ........... 65 ........... 69 ........... 73 ........... 75 ........... 77 ........... 79 ........... 83 ........... 85 ........... 87 ........... 89 ........... 93 ........... 97 ........... 99 ........... 101 �M IC H A E L B r e n s o n M ARY J a n e J a c o b M a gdalena A b a k a n o w ic z JA S IA R J . SE W A R D JO H N S O N , B e ic h a r d t rooke B a r r ie M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z i n o w o c z e s n a r z e ź b a ........... F lo s v ita e : K w ia ty M a g d a le n y A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł a K a t a r z y n a S t a n i s z e w s k a ) ................................... 121 R o z m y ś l a n i a .......................................................................................... 129 M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z ............................................................ 141 O P rz e strz e n i k a m ie n ia M a g d a le n y A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) JA C Q U IE A splu n d h t a n is ł a w s k i SU Z A N N E L a n d a u 151 .................................................. 155 N i e p o k ó j - K a t a r s i s , R a g a z z i ................................................... 159 G e n i u s lo c i - d o ś w i a d c z e n i e p u s t y n i ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) .................................................. 163 r ó blew sk a C z y m j e s t A r c h i t e k t u r a a r b o r e a l n a ? .................................... 165 M IC H A E L B r e n s o n I d e a A r c h i t e k t u r y a r b o r e a l n e j ................................................ 169 DANUTA W A ndrzej P in n o M IC H A E L B r e n s o n nten ucci A r b o r e a l e ................................................................................................ 1 7 3 Z w i e r z ę c e r y t u a ł y ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ...... 175 o b in s o n W y z n a n i a ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ........................ 183 B ech erer W y z n a n i a ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ........................ 187 D A V ID R JO SE P H A .................................................. K a m ie n n e w y z n a n ia - w y w ia d z M . A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) R y sz a r d S 105 K A R O L IN A H übner R ó ż n i c a i p o w t ó r z e n i e : n a jn o w s z e r z e ź b y M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z ......................................................................................... 199 L e k c j e z a n a t o m i i , c z y li N i e r o z p o z n a n i M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z ........................................................................................... Ew a B IE L O W SK A -N O W A K 205 N ie ro z p o z n a n i, A g o r a , V a n c o u v e r A n c e s to r s - ś r e m s k i e r e a l i z a c je M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z . ( p r z e ło ż y ł a A l e k s a n d r a R o d z i ń s k a ) M O N IK A M a łk o w sk a ...................................... 2 0 9 G d z ie je s t P a n i d o m ? - w y w ia d z M a g d a le n ą A b a k a n o w i c z (p r z e ło ż y ła A l e k s a n d r a R o d z i ń s k a ) ......... K E V IN N ance 213 R z ę d y b e z g ł o w y c h o lb r z y m ó w w k r a c z a j ą d o P a r k u G r a n t a ................................................................................... 2 1 9 M a gdalena A b a k a n o w ic z C z y m j e s t s z t u k a ? .............................................................................. 2 2 3 2 �Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Why Abakanowicz? Dlaczego Abakanowicz? The answer to the titular question (and the reason for the publication of this issue) is obvious. In the autumn of 2005 Magdalena Abakanowicz received the highest prize awarded to living sculptors by their milieu - the highly prestigious International Sculpture Centre’s Lifetime Achievement Award, presented in New York. In November this year, at the same time when this issue is to appear, the Agora project - a composition of a hundred figures cast in iron - will be installed and opened to the public in Grant Park (Chicago). We would like this monographic and bilingual issue devoted to the Artist and her oeuvre, containing texts frequently scattered in assorted catalogues supplementing her successive exhibitions, as well as her own texts and declarations, not only to commemorate Magdalena Abakanowicz but also to accompany her in consecutive shows planned for the coming years. The number of tasks posed by the nearest future - new projects, shows and commissions - appears to be overwhelming... A special feature of the discussed oeuvre lies in the ways in which it is experienced and understood all over the world. The art of Magdalena Abakanowicz possesses its own profound anthropological, symbolic and universal dimension. In this fashion, the presented issue, thanks to the collected texts interpreting her works and the statements made by the artist herself, has become a significant part of a series of our most recent fascicles on the anthropology of the image. It also situates itself in the very centre of our anthropological discussion. Suffice to mention the realisations of various Abakanowicz projects introduced into the landscapes of Tuscany, Japan and Lithuania, and more broadly: Europe, Asia, Australia, and America, to immediately ask about the way in which this art, so deeply embedded in the individual experiences of its author and so closely connected with local culture and experiences, manages to produce such a response among other cultural environments. If the essence of anthropology lies in dialogue, then the works of Magdalena Abakanowicz fully deserve to be described as anthropological art, not merely due to their dialogical character. Their force also lies, as the authors of many of the presented texts noted, in the restoration of the universal dimension, so frequently omitted in latest anthropological interpretations, a trait underlined by Mary Jane Jacob in her study about the Wold Flowers series of drawings (cf. : Flos vitae: Flowers of Magdalena Abakanowicz). ”The validity o f the universal view has been challenged and in many ways stripped of its pre-eminence in recent decades. Critical theory has deconstructed the universalizing impulse, revealing it as generalizations of implicit colonialist arrogance. Culturally specific, site specific, locally specific, community specific: these are the terms that have come into use to differentiate peoples, their cultures and their aesthetic sensibilities. We have recoiled from the “universal” as a functional concept in our multicultural, pluralistic world. Yet some artists - of which Abakanowicz figures among the very few of our time - remind us that “universal” is not a passé notion but an idea essential to the understanding of our humanity. In revealing the aspects we share, the artist plays a critical role in society. Through the singular example, Abakanowicz speaks of all in the genus. A drawing of a flower is never of a particular plant, just as each of the Faces (1981) in her earliest cycle of major drawings are never portraits. Rather, the content of her flowers is of indisputable universal relevance: birth and death, pain and suffering, endurance and transcendence. So one flower tells of all life as one speck o f sand tells of the earth and passage of time. Monumental, not delicate in scale, they have a presence that is capable of taking on other images and more profound themes. In their multiplication, these flowers (or faces and heads, or bodies and backs throughout her oeuvre) comprise a morphology, as the range of forms are not only variants of one another but also transfigurations that move between the micro- and macrocosmic worlds.(...) For Abakanowicz (...) ambiguity allows for self-identification and collective empathy.” Odpowiedź (i przyczyna powstania tego numeru) jest oczywista. Magdalena Abakanowicz jesienią 2005 roku została laureatką najwyż­ szego odznaczenia przyznawanego żyjącym rzeźbiarzom przez ich własne środowisko. Otrzymała prestiżową nagrodę za Osiągnięcia Życia przy­ znawaną przez Międzynarodowe Centrum Rzeźby w Nowym Jorku (In­ ternational Sculpture Center’s Lifetime Achievement Award). Jesienią tego roku, w czasie gdy numer ten ma się ukazać, w listopadzie, nastąpi instalacja i otwarcie jej projektu Agora realizowanego w Grant Park w Chicago. Praca przeznaczona dla Chicago będzie się składać ze stu fi­ gur odlanych z żelaza. Tym monograficznym, dwujęzycznym numerem poświęconym A r­ tystce i jej twórczości, gromadzącym teksty częstokroć rozproszone po katalogach wydawanych z okazji jej kolejnych realizacji i licznych wy­ staw, gromadzącym także jej własne teksty i wypowiedzi, chcemy nie tyl­ ko ją uczcić, ale i towarzyszyć w kolejnych projektach zaplanowanych na następne lata. A tych zadań, jakie stawia wobec niej najbliższa przy­ szłość, nowych projektów, wystaw i zamówień jest wciąż wiele... Szcze­ gólną cechą tej twórczości jest także to, jak przyjmowana, odbierana, przeżywana i rozumiana jest ona na świecie. Sztuka Magdaleny Abaka­ nowicz ma swój głęboki antropologiczny, symboliczny i uniwersalny wy­ miar. W ten sposób numer ten, za sprawą zebranych tu tekstów inter­ pretujących tę twórczość i dzięki wypowiedziom artystki, staje się jedno­ cześnie istotnym głosem, i znacząco wpisuje się w cykl ostatnich zeszy­ tów naszego pisma poświęconych antropologii obrazu. A także wchodzi w sam środek naszych antropologicznych dyskusji. Wystarczy wspo­ mnieć realizacje projektów Abakanowicz wpisane w krajobraz, Toskanii, Japonii, Izraela, Litwy, szerzej: Europy, Azji, Australii, Ameryki, by od razu zapytać jak to się dzieje, że sztuka ta tak mocno zakorzeniona w przeżyciu i doświadczeniu jednostkowym, indywidualnym autorki, tak głęboko związana z kulturą lokalną i doświadczeniem lokalnym, spotyka się z takim odzewem w innych środowiskach kulturowych. Jeśli istotą antropologii kultury jest dialog, to twórczość Magdaleny Abakanowicz, nie tylko ze względu na ten jej dialogiczny charakter, w pełni zasługuje na miano sztuki antropologicznej. Ale także, jak zwraca na to uwagę wielu autorów zgromadzonych tu tekstów, jej siłą jest przywracanie jak­ że często zapoznawanego ostatnio w ujęciach antropologicznych wymia­ ru uniwersalnego. Pisze o tym w zamieszczonym tu studium o cyklu ry­ sunków Abakanowicz Dzikie kwiaty Mary Jane Jacob (porównaj dalej: Flos vitae: Kwiaty Magdaleny Abakanowicz): „Słuszność perspektywy uniwersalnej została w ciągu ostatnich dzie­ sięcioleci zakwestionowana i różnymi drogami spycha się ją na dalszy plan. Teoria krytyczna zdekonstruowała impuls uniwersalistyczny, uka­ zując go jako generalizację rodem ze ślepej arogancji kolonialisty. Specy­ fika kulturowa, specyfika terenowa, specyfika lokalna, specyfika wspól­ noty: oto terminy, które pojawiły się w użyciu, aby rozróżniać ludzi, ich kultury i ich estetyczne wrażliwości. Odstąpiliśmy od „uniwersalnego” jako funkcjonalnego pojęcia w naszym wielokulturowym, pluralistycz­ nym świecie. Jeszcze tylko niektórzy artyści - wśród których, bardzo dziś nielicznych, figuruje Abakanowicz - przypominają nam, że „uniwersal­ ne” to nie idea passé, lecz myśl zasadnicza, niezbędna do zrozumienia na­ tury człowieka. W odkrywaniu tych aspektów, które ze sobą dzielimy, ar­ tysta spełnia w społeczeństwie rolę krytyka. Poprzez pojedynczy przykład, Abakanowicz mówi o wszystkim z je­ go kategorii. Rysunek kwiatu nie jest nigdy poszczególną rośliną, tak sa­ mo, jak żadna z Twarzy (1981), wczesnego cyklu głównych rysunków ar­ tystki, nigdy nie jest portretem. Istotą jej kwiatów jest raczej ich nieza­ przeczalne odniesienie uniwersalne: narodziny i śmierć, ból i cierpienie, trwanie i transcendencja. Jeden kwiat opowiada więc o całym życiu, tak jak jedno ziarnko piasku opowiada o ziemi i upływie czasu. Nie filigrano­ we, lecz monumentalne w swojej skali, posiadają obecność zdolną do przyjmowania innych wyobrażeń i podejmowania głębszych tematów. W swoim namnożeniu kwiaty te (lub twarze i głowy, czy też ciała i ple­ cy z dorobku artystki) mieszczą w sobie morfologię, podobnie jak w ga­ mie form, nie są tylko swoimi wzajemnymi wariantami, lecz także transfiguracjami, które przemieszczają się pomiędzy mikro- i makrokosmicznym światem. (...) Dla Abakanowicz (...) wieloznaczność pozwala na samoidentyfikację i zbiorową empatię.” The editors express their gratitude to all the authors of the collected texts and the photographs, as well as the publishers whose consent to include original versions of the texts and their translations into Polish and English has greatly contributed to the appearance of this issue. Special thanks go to Danuta Wróblewska and Wiesława Wierzchowska for their inspiration and initiative, and to Ms Katarzyna Staniszewska and Artur Starewicz for their valuable editorial cooperation. Redakcja składa serdeczne podziękowanie wszystkim autorom ze­ branych tu tekstów, autorom fotografii, domom wydawniczym, wszyst­ kim, którzy udzielili zgody na publikacje ich oryginalnych wersji i tłuma­ czeń w języku polskim i angielskim, i przyczynili się do powstania tego numeru. Szczególne podziękowania składamy Danucie Wróblewskiej i Wiesławie Wierzchowskiej, z których inspiracji i inicjatywy numer ten powstał. Za owocną współpracę redakcyjną w przygotowaniu tego wy­ dawnictwa dziękujemy Pani Katarzynie Staniszewskiej i Arturowi Starewiczowi. 5 �Z uroczystości przyznania Magdalenie Abakanowicz doktoratu honoris causa w Royal Collage of Art, London, 1974. Ceremony of receiving honoris causa doctorate by Magdalena Abakanowicz from Royal Collage of Art, London, 1974. 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d0a6880519f9d9dfd9f6ad4f427838c.pdf 2c62866674a0927f2b97bc302bccc101 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6299 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5875 Title A name given to the resource [brak tytułu] / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.3-4, s.7-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pagé Suzanne Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUZANNE PAGE M agdalena Abakonowicz: début des années 80, années no­ ires en Pologne, son exposition à Paris, comme l’implosion d’une bombe dans son message venu de derrière le Ride­ au de fer. Message sur le destin de l’homme dont elle impose, face à la Foule sans Tête, la résistance silencieuse. Seule, elle a osé porter témoignage pour hier et aujourd’hui de l’impérieuse injonction de l’un contre tous. Belle, forte, frontale, à cette image, elle force depuis toujours to­ ute mon admiration. M agdalena Abakanowicz: początek lat 80., czarne lata w Polsce, jej wystawa w Paryżu jak eksplozja bomby w swoim przesłaniu spoza “Żelaznej Kurtyny”. Przesłaniu o losie człowieka wobec bezgłowego tłumu, któremu przeciwstawia swój milczący opór. Samotnie ośmielała się nieść świadectwo jed­ nostki wobec wszystkich - za wczoraj i za dziś. Piękna, silna, z podniesioną głową, zjednoczona z tym wizerunkiem od zawsze włada moją wyobraźnią. Tekst wygłoszony podczas ceremonii wręczenia nagrody za Osiągnięcia Życia, przy­ znanej przez International Sculpture Center w Nowym Jorku, 20 września 2005 r. M agdalena Abakanowicz: in the beginning of the Eighties, black period in Poland, her exhibition in Paris like the implosion of a bomb carrying the message coming from the other side of the Iron Curtain. A message about destiny of mankind on which she imposed - against the crowd without head her silent resistance. She, and she alone, has dared to bear witness - yesterday as today - to the urgent command of one against all. BeautifUl, strong, head-on, corresponding to this image, she com­ mands since ever my entre admiration. The speech delivered during the ceremony of giving the Lifetime Achievement Award granted by the International Sculpture Center, New York, September 20, 2005. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ae7f77ada95a98ff1eae0e2c03f7c4.pdf bc9386732cf5e03d825a1972671bdb06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:366 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:327 Title A name given to the resource Transport i komunikacja w Siołkowicach Starych / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.188-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARA BAZIELICHÓWNA TRANSPORT I K O M U N I K A C J A W SIOŁKOWICACH STARYCH Badania nad transportem i komunikacją jako jednym z zagadnień wchodzących w skład zespołowo opracowywanej monografii północnowschodniej Opolszczyzny przeprowadzałam na podstawie kwestionariu­ sza, który uwzględniał osiem zasadniczych punktów: 1) typy dróg, 2) kładki i mostki, 3) transport pieszy, 4) komunikację w zimie, 5) trans­ portowanie w pole narzędzi do orania i bronowania, 6) wóz, 7) zaprzęg, 8) wspinaczkę. Zbierane dotychczas materiały z tego zakresu na omawianym tere­ nie miały raczej charakter orientacyjny, i to głównie z transportu wodnego, t j . flisactwa. Przystępując do omówienia wyniku poszukiwań na wstępie pragnę zaznaczyć, że otrzymane wiadomości pochodzą od kilkunastu informa­ torów będących nie tylko w różnym wieku, ale także reprezentujących miejscowe warstwy społeczne. Uzyskałam w ten sposób materiały wza­ jemnie się uzupełniające względnie korygujące. Tą drogą łatwiej było uchwycić dane uzależnione od stopnia zamożności i środowiska oraz okresu czasu, z którym byli związani moi informatorzy. Oprócz rolni­ ków badałam w tej sprawie również kołodziejów i rymarzy. Według najstarszych informatorów pierwotnie przez wieś prowadziła tylko jedna droga, tzw. droga wiejska, której nawierzchnię utrwalono dopiero w 1926 r. W okresie rozbudowywania się wsi powstały liczne drogi boczne, które dziś nazywa się ulicami. Poza t y m Siołkowice Stare prze­ cinał główny trakt wiodący z Opola do Brzegu, o twardej nawierzchni, wybrukowany w latach 1891—1892, zwany szosyją. Rozróżniają tu nadto jeszcze drogi polne, dostępne dla wszystkich, tzw. miedze, czyli, jak wyjaśniał jeden z informatorów, „malowane w kartach" (oznaczone w katastrze), oraz drogi graniczne, będące tylko do użytku właścicieli pól graniczących ze sobą. Drogi leśne mają także swoje specjalne nazwy; te, które wiodą pod kątem prostym nazywają alejami, natomiast kręte ścieżki zwą drożyskami. Na określenie leśnych, trudno dostępnych �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH 189 miejsc mają słowo poramba, zaś bagnista, torfowiska i w ogóle moczary określają jako mory. Drogę wiejską i ulice oczyszcza każdy przed swym domem raz w t y ­ godniu, w sobotę, a gdy ktoś nie zdąży, to w niedzielę rano. Co do tego nie ma jednak specjalnych przepisów, a każdy pilnuje tego zwyczajo­ wego porządku. Mniej więcej do 1905/1906 roku ważną drogą komunikacyjną była Odra, którą spławiano drzewo zbijane w trafty (tratwy), wożąc na nich cement, kamienie, piasek, węgiel oraz pokłady kolejowe do Frankfurtu i dalej. W związku z tym pozostawało dość duże nasilenie flisactwa, które jednakże zostało opracowane jako odrębne zagadnienie. Flisactwo zaczęło upadać z chwilą wybudowania w latach 1906—1909 linii kole­ jowej na trasie Opole—Wrocław. Od tego czasu drzewa wodą niewiele kludzili (spławiali), albowiem pobudowano rychło tartaki, skąd wy­ wożono koleją gotowe tarcice. W ogóle Odra była ważną drogą, która wyprowadzała ludzi poza obręb wsi. Przeprawiano się przez nią w miej­ scach przewozu, które w najbliższej okolicy znajdowały się w Dobrzeniu Wielkim, Wróblinie, Popielowie, Nikolinie i Stobrawie, a jeszcze dawniej brodem, z których jeden do czasu uregulowania Odry był w Dobrzeniu Wielkim. Drugim ważnym traktem komunikacyjnym była droga lądowa, po której (przed wybudowaniem kolei) kursowała poczta dwa razy dzien­ nie, tzn. tam i z powrotem z Opola do Popielowa. Po większej części jednak drogę przebywano wozem, a furmanieniem zajmowali się gburzy oraz ci zagrodnicy, którzy mieli konie. Oczywiście z tych środków komunikacji korzystali w pierwszym rzędzie poszukujący pracy poza obrębem wsi; wyjeżdżający na roboty do Niemiec kierowali się w stronę Opola, a udający się „do gór", czyli do śląskiego okręgu przemysłowego, przybywali do Brzegu. Wielu oczywiście było takich, którzy nie mogąc „opłacić się furmanowi" do Opola i Brzegu wędrowali pieszo; dopiero później rozpowszechniła się jazda rowerem. Komunikacja autobusem po szosie Opole—Popielów została wprowadzona dopiero po ostatniej woj­ nie. Mniej więcej do początku X X wieku w najbliższej okolicy Siołkowic były tylko dwa mosty na Odrze: jeden w Opolu, drugi w Brzegu. Beto­ nowy most na szosie Popielów—Lewin wybudowano w latach 1922— 1923. Do I wojny światowej mosty na Odrze były drewniane; dopiero później zostały przebudowane na betonowe. Niemal każde domostwo we wsi połączone jest z drogą małym most­ kiem. Mniej więcej do 1890 roku budowano je z pni spróchniałych so­ sen, wydrążonych środkiem na kształt rynny, które układano w rowie ściekowym, przysypując je kamieniami i ziemią. Potem zaczęto budo­ wać sklepione mostki z cegły, ale i te nie były trwałe, bo cegła łatwo �B A R B A R A BAZ1EL1CHOWNA 190 Rye. 9. Transport świeżej konifczyny. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając pękała na skutek działań atmosferycznych i dużych ciężarów. Znacznie wytrzymalsze okazały się mostki z cementowych rur, spotykane dziś najpowszechniej, zaprowadzone przed pierwszą wojną światową. Rury ce­ mentowe kupują albo sami wyrabiają. Transport pieszy zanikł właściwie już po pierwszej wojnie światowej. Zresztą był on praktykowany głównie przez warstwę najbiedniejszych chłopów, i to przeważnie przez starsze kobiety: chałupnice i komornice. Do dawnych sposobów należało: przenoszenie drzewa z lasu bezpośrednio na plecach bez żadnych przyrządów pomocniczych, albo też posługiwanie się miechówką, t j . kwadratową płachtą z taśmami bądź powrozami na rogach, które następnie po zarzuceniu miechówki na plecy związywano na piersiach. Miechówka służyła do noszenia trawy, chrustu czy gałęzi na miotły. Mężczyźni natomiast, jednak nie gburzy, do noszenia jedzenia w pole lub zakupów ze sklepu używali drewnianych toreb w kształcie sześciobocznych płaskich skrzyneczek, zwanych kobiylami. Używali rów­ nież prostokątnych płóciennych toreb, jak gdyby kopert, tzw. tasz, za­ wieszanych na ramieniu za pomocą paska lub powrózka. Do przenosze­ nia ziemniaków, drzewa lub plew służyły, jak pamięć ludzka sięga, w i - �THANSPORT I K O M U N I K A C J A SIOŁKOWIC STARYCH 191 klinowe kosze różnej wielkości. Obecnie użyteczność wszelkiego rodzaju koszy jest bardzo wielka, a to z powodu istniejącego tutaj i w naj­ bliższej okolicy silnie rozwiniętego ośrodka koszykarskiego. Po pierw­ szej wojnie światowej zanikły dawne nieckowa te nosidła zwane tragami, służące do przenoszenia wiader z wodą z odległych studni. Zmechanizowanym częściowo sposobem transportu pieszego jest uży­ wanie do obecnych czasów tzw. kar i toucek. Kary są to po prostu drew­ niane lub żelazne taczki w postaci prostokątnej skrzyni, o dwóch pozio­ mych uchwytach, wsparte na osi o jednym kole pośrodku. Służą głów­ nie, i to od dawna, do przewożenia gnoju z chlewa do odległych gnojo­ wisk. Podobną konstrukcję posiada toucka, ale zamiast skrzyni ma dra­ binkową platformę. Używają jej w każdym gospodarstwie do wszel­ kiego transportu (ryc. 9). Wozi się na niej nawet chleb od piekarza i za­ kupy ze sklepu. Obecnie takim uniwersalnym środkiem jest również rower. Służy nie tylko do szybszego pokonywania przestrzeni, ale jeździ się na nim do sklepu po zakupy, do pracy w mieście czy w polu, prze­ wozi się ziemniaki, trawę, zboże, mąkę w workach, drzewo, słomę, a nawet w specjalnych koszykowych siedzeniach przymocowanych do kierownicy przewozi się małe dzieci. Zarówno w Siołkowicach Starych, jak też okolicznych wsiach nie ma prawie domu, w którym nie byłoby co najmniej jednego roweru, a w zagrodach gburskich czy zagrodniczych jest ich nawet po kilka (ryc. 10). Jeżdżą na nich tak dzieci, jak też osiem­ dziesięcioletni starcy. Pierwsze rowery sprowadzili robotnicy sezonowi około 1900 r. Wówczas we wsi było ich zaledwie parę. Dopiero po wy­ budowaniu kolei, kiedy ruchliwość ludności znacznie się wzmogła, ro­ wery stały się powszechnym środkiem dojazdowym. Do chodzenia w zimie po lodzie używane były do niedawna tak przez mężczyzn, jak i kobiety raki szponowate, czterokolczaste, wyrabiane przez miejscowych kowali, przypinane rzemykami lub przywiązywane sznurami do butów. Mniej więcej do 1945 roku używano tutaj trzech typów sań, a miano­ wicie: 1) dwuczęściowe sanie służące do przewożenia ściętego drzewa, tzw. byki; 2) sanie długości około 3 metrów do ogólnego transportu; 3) sanie ozdobne do przejażdżki. Te ostatnie mieli tylko nieliczni zamożni gburzy oraz ci zagrodnicy, którzy zajmowali się furmanieniem. Biedniejsi gospodarze mieli tylko sanie do ogólnego transportu. Nazwy niektórych części sań powtarzają się i na innych terenach Polski, a także w Czechach i płd. Słowacji. Chodzi tu mianowicie o nazwę saniczki na oznaczenie płóz i nousod, t j . poprzeczek łączących płozy. Nazwy pozostałe, jak kijonki, na oznaczenie podpórek pod nasady, oraz przycka, poprzeczka łącząca płozy przedniego byka, występują jedynie na północno-wschodniej Opolszczyźnie. �192 BARBARA Ryc. 10. BAZIELICHOWNA Transport owsa. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając Obecnie w zimie używa się przeważnie wozów o ogumionych kołach, które łatwo poruszają się i nie zapadają w śniegu. Po I wojnie światowej wśród młodzieży zaczęły się rozpowszechniać narty,. ale jedynie o za­ stosowaniu sportowym. Do najstarszego, a zarazem szeroko rozpowszechnionego sposobu prze­ wożenia narzędzi rolniczych, zanikłego w Siołkowicach już około 1900 r., należało posługiwanie się krokwiowatym włókiem. Poza t y m jeśli pole znajduje się w pobliżu gospodarstwa, przenosi się narzędzia w rękach �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH j (j;^ lub zaprzęga się zwierzęta do potrzebnych narzędzi i transportuje się je w pozycji odwróconej. Dla ułatwienia transportu pod pług podkłada się jeden, bądź dwa drążki związane łańcuchem i przymocowane do barków. Obecnie wszystkie narzędzia rolnicze przewozi się zazwyczaj na wozie. . W zależności od stanu majątkowego i wielkości gospodarstw pozo­ staje wielkość i dogodność sprzętu transportowego, do którego zalicza się przede wszystkim wozy i uprząż. W gospodarstwach chałupniczych, gdzie nie ma koni, pracę w polu wykonuje się za pomocą Krów, które także zaprzęga się do lekkich wozów. W przeciwieństwie do gospodarstw chałupniczych, posiadających po jednym wozie, gospodarstwa gburskie. a nawet zagrodnicze, w których utrzymywane są konie, mają od trzech do pięciu wozów oprócz nierzadko używanej bryczki. Zaznaczyć przy tym należy, że chałupnicy dysponują tylko zwykłym wozem, drewnia­ nym, podczas gdy w pozostałych wspomnianych gospodarstwach pierw­ sze miejsce zajmują obecnie wozy na ogumionych kołach, tzw. guminiouki, rozpowszechnione na tym terenie już w okresie międzywojennym. Do dziś przechowała się jeszcze w pamięci starszej generacji wiadomość 0 wozach na drewnianych osiach i kołach. Obwód kół składał się według informacji osiemdziesięcioletniego kołodzieja tylko z dwóch części drew­ nianych. Informacja ta nie zoistała potwierdzona. Wozy o takich kołach 1 osiach drewnianych wyszły z użycia z końcem ubiegłego wieku. Na Opolszczyźnie, podobnie jak i na całym Śląsku, powszechny jest wóz dwułącznikowy z ruchomą rozworą, składający się z przodka i zadka. Pozostałe jego części zwą się: śnice, podyma, uoje, futer, w którym tkwi oś, nousod, uobarlyl, kłonica i sworzyń. Na koło składają się: zwona, śpice (szprychy), ryja (obręcz żelazna), głowa, w której t k w i oś, kapsla nakrywająca wystającą poza koło część osi i loni/c, t j . gwóźdź przytrzy­ mujący kapslą. Z wymienionych nazw tylko: futer, lonik, ryfa, luśnia, kapsla są pochodzenia obcego (zapożyczone z języka niemieckiego) . Natomiast uoje, głowa, śpice, sworzyń to prastare nazwy występujące u Słowian zachodnich i południowych . Mogą zatem i one posłużyć jako jeden z dowodów świadczących o polskości Opolszczyzny. 1 2 Na górną część wozu, czyli tzw. wiyrzch, nakładają trzy rodzaje obu­ dowania, a mianowicie: 1) karę, t j . jak gdyby prostokątną drewnianą skrzynię z ruchomymi, składanymi bokami; 2) droubce, czyli dwie dra­ biny, wraz ze spódnicą, czyli deską spodnią, służącą do przewożenia zboża i siana oraz 3) cnojnice, luźne deski zakładane na wóz przy prze­ wożeniu nawozu. 'A. Bruckner, Słownik K . M o s z y ń s k i , Kultura 2 Etnografia Polska I etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927. ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1329, s. 646. 13 �B A R B A R A BAZ1ELJCHOWNA 194 Ryc. 11. Zaprzęg krów w jarzmice. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając Wielkość wozu i jego ciężar uzależniony jest od siły pociągowej. Jeśli gospodarstwo pracuje krowami, wówczas zaprzęga się je do wozu za pomocą jarzmicy (ryc. 11) bądź też za pomocą chomąta. Mniej więcej do 1890 r. używano na tych terenach do zaprzęgania pary krów jarzem ramowatych, podobnie jak dla wołów. Ponieważ jednak ten prosty spo­ sób zaprzęgu nie był wygodny, jak tłumaczą informatorzy, źle się w n i m �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH 195 krowy obracały i nie mogły się swobodnie oganiać od much, zaczęto posługiwać się jarzmami na pojedyncze zwierzęta. Około 1910 r. zaczęto do zaprzęgu używać chomąt; ze względu na ich budowę rozróżnia się tutaj trzy ich rodzaje. Każde z nich składa się z drewnianych klescyn i poduszki, czyli zougłówka. Używanie jarzmicy bądź jednego z trzech typów chomąt uzależnione jest od budowy i siły pracującego zwierzęcia. Np. krowy, które mają mięsisty kark, najlepiej chodzą w jarzmicach. Zasięg tego typu jarzem, jak wiadomo, jest bardzo rozległy; występuje daleko poza granicami Polski . Przez jarzmicę, tak jak przez chomąto, przewleczone są postronki biegnące wzdłuż boków krowy i przymoco­ wane do barków, czyli wagi łączącej zwierzę z wozem. Przez grzbiet zarzuca się noubiedrznik podtrzymujący postronki, a brzuch opasowuje się podpinką. Chałupnicy prowadzą krowę na powódku z powrozu, któ­ rym przywiązane są kilkakrotnie rogi krowy, a który przytrzymuje się zawsze z lewej strony krowy. Powódek jest zawsze jeden, nawet wtedy gdy prowadzi się parę krów. Niektórzy natomiast zamiast powrozu uży­ wają łańcucha, nie przewiązują go jednak przez rogi, lecz opasowują nim pysk i przewlekają przez specjalną obrączkę z lewej strony chomąta. 3 Chomąta dla koni są nieco inne. Dalsze części uprzęży niewiele róż­ nią się od poprzedniej. Składają się również z naubiedr znika, podpinki opasującej brzuch, postronków z powrozu bądź też poboczników z rze­ miennych pasów czy leńcusków, t j . łańcuszków biegnących wzdłuż konia, a przechodzących mniej więcej w połowie jego boków przez drewniane uoblodry lub skórzane taszki, i wreszcie z lejc. Natomiast część uprzęży nakładana na głowę konia wraz z wędzidłem zwie się huździenicą. Za­ przęg w szle na tych terenach, jak również na całym Śląsku, nie jest znany. Wierzchem na koniach na ogół nie jeżdżono, toteż siodła nie miały i nie mają zbyt wielkiego zastosowania. Jeżeli zaś chodzi o pod­ kuwanie koni, używa się różnych rozmiarów podków, zależnie od wiel­ kości kopyta konia. Zawołania na konie i krowy są mniej więcej jedna­ kowe. Do omówienia pozostaje jeszcze krótki rozdział ujęty w kwestiona­ riuszu tytułem w s p i n a c z k a . Otóż w t y m zakresie można powiedzieć bardzo niewiele. Mniej więcej do 1900 r. mężczyźni trudniący się w la­ sach zrywaniem nasiennych szyszek przy wchodzeniu na wysokie drzewa używali tzw. pazurów. Była to para dwóch szponowatych kolców w y ­ kutych z metalowego pręta, które przywiązywano paskiem lub sznur­ kiem do butów od strony wewnętrznej, ułatwiając sobie w ten sposób zaczepianie się o korę drzewa. Obecnie do wspinania się używana jest droubska, t j . drabina większa lub mniejsza, sporządzona najczęściej przez samych gospodarzy. ' K. Moszyński, op. cit., s. 654. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0884536f80cf85f9b13872f77d83183e.pdf 78a6ccd167f75488b8be7b0733d405ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:987 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:908 Title A name given to the resource Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.255-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 IWONA z. 2 KABZIŃSKA-STAWARZ « ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ DO ŚRODOWISKA PASTERSKIEGO WSTĘPNE I N F O R M A C J E O B A D A N I A C H Badania nad adaptacją młodzieży mongolskiej do środowiska paster­ skiego przez parę lat koncentrowały na sobie uwagę etnografów, two­ rzących ekspedycję etnograficzną Polskiej Akademii Nauk do Mongolii. Zainteresowanie młodym pokoleniem było n a t u r a l n ą konsekwencją i kontynuacją wcześniejszych badań członków ekspedycji, w wyniku których określono zasadnicze kierunki zmian społecznych i kulturowych, jakie zaszły i zachodzą nadal we współczesnej, porewolucyjnej Mongolii, t j . od 1921 r. Badania nad młodym pokoleniem pasterzy zostały zapo­ czątkowane w 1971 r. z inicjatywy kierownika ekspedycji prof. dr. W i ­ tolda Dynowskiego. Potwierdziły one zaobserwowane wcześniej zjawis­ ka, pozwalając jednocześnie na rozszerzenie i uzupełnienie dokonanych uprzednio spostrzeżeń, a także na orientację w tendencjach rozwojo­ wych Mongolii, m i n . w kierunkach potrzeb i aspiracji społeczeństwa . 1 1 Bibliografia prac członków ekspedycji obejmuje dziś 55 pozycji. O procesach zmian społeczno-kulturowych najszerzej traktują: W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; t e n ż e Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach spo­ łeczno-politycznych, [w:] Badania nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, Wro­ claw 1973, s. 11-33; t e n ż e , Ardyn szine nen szinechen sojol, [w:] Ołon ułsya Mongołcz Erdemtnij, II Churał, Ułan Bator 1973, t. 1, s. 192-194; t e n ż e , Polish Ethnological Research in Mongolia, „Ethnologia Polona", vol. 1: 1975, s. 113-134; D. M a r k o w s k a , Urbanization of the Steppe, [w.] Poland at the 8th Internatio­ nal Congress of Anthropological and Ethnographical Sciences, Wrocław 1968, s. 171-194; t e n ż e, Process urbanizacii w sowriemiennoj Mongolii, [w:] Ołon ułsyn..., t. 1, s. 285-290 oraz artykuł napisany wspólnie z J . O l ę d z k i m i Z. S o ­ k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 199-252 i z S. S z y n k i e w i ­ e ź e m, Spółdzielnia pasterska. Tradycja i modernizacja, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1968, s. 55-78; J . O l ę d z k i , Chün bajna. Wybrane wskaźniki przeobra­ żeń światopoglądowych, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 81-143: Z. S o k o ­ l e w i c z , On the Applicability of the Concept „local community" to the Study of Culture Change in present-day Mongolia, [w:] Poland at the 8th s. 211-223; �250 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Tematyka badań została ujęta przez Danutę Markowską w lapidarne określenie „adaptacja młodzieży do środowiska pasterskiego". D. Markow­ ska była też autorką ankiety-kwestionariusza, na podstawie której pro­ wadzone były badania terenowe. W trakcie badań ankieta ta została zwe­ ryfikowana i częściowo zmieniona. Przy opracowywaniu drugiej wersji ankiety brali udział wszyscy pozostali członkowie ekspedycji, t j . S. Szynkiewicz, J. S. Wasilewski i L . Mróz. Dla badaczy szczególnie interesujące było odtworzenie mechanizmu kształtowania się współczesnych nam zachowań młodego pokolenia pa­ sterzy. Zwrócono przy t y m uwagę na charakter podłoża historyczno-kulturowego oraz na kanały informacji, dzięki którym kształtują się takie, a nie inne zachowania. Chodziło m i n . o ustalenie wpływów, jakie wywierają na młodzież instytucje od wieków kształtujące jej zachowa­ nia, takie jak rodzina, grupa rówieśnicza i agrupa osób współpracujących ze sobą oraz instytucje będące elementem nowego społeczeństwa, nie znane kulturze tradycyjnej, a więc różne formy kształcenia ogólnego i zawodowego, środki masowego przekazu i i n . Przystępując do badań zakładano, że w y n i k i procesu adaptacji do środowiska pasterskiego są w znacznym stopniu uzależnione od stosunku młodzieży do pasterstwa i tegoż środowiska. Odtwarzając mechanizm kształtowania się tych stosunków zwrócono uwagę na zakres i możliwości zdobywania doświadczeń zawodowych, okoliczności wyboru i czynniki sprzyjające realizacji planów zawodowych, znajomość warunków życia i rodzajów pracy wykonywanej w różnych środowiskach, charakter po­ trzeb i aspiracji zawodowych, kulturalnych i i n . oraz oceny możliwości ich zaspokajania w środowisku pasterskim. Za wyznaczniki adaptacji przyjęto plany zawodowe młodzieży, jej stosunek do pasterstwa jako zawodu, poziom wiedzy zawodowej, charakter kontaktów społecznych, zakres realizacji potrzeb zawodowych, materialnych, kulturalnych i in. Mówienie o adaptacji młodzieży pochodzącej z rodzin pasterskich do środowiska pasterskiego może się wydawać paradoksalne. W naukach społecznych przyjęło się bowiem oznaczać t y m terminem proces lub wynik procesu przystosowywania się jednostek i grup do zupełnie no­ wych dla nich warunków społeczno-kulturowych, ekonomicznych, biolot e j ż e , Grupa Chalcha w zespole kulturowym Azji Środkowowschodniej, [w:] Studia mongolskie, s. 13-28; t e j ż e , Izbrannyje woprosy etnograficzeskich issledowunij po kulturie roboczego klassa MNR, [w:] Olon ulsyn z. 2, s. 121-125; S. S z y n k i e w i c z , The Role of the Herdsmen's Co-operatives in Modernizing the Country Life in Mongolia, [w:] Poland at the 8th..., s. 171-194: t e n ż e , Family Expenditures in Mongolia. Some Changes over 50 years, fw:] Olon ulsyn..., z. 2, s. 307-310. Informacje o poszczególnych etapach badań nad młodym pokoleniem pasterzy i ich wstępne wyniki zawierają m. in. sprawozdania autorstwa J . S. W a ­ silewskiego i S. Szynkiewicza zamieszczane corocznie w latach 1972-1976 w „Etno­ grafii Polskiej". �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 257 gicznych i in., kojarząc go na ogół ze zmianą przestrzeni lub układów społeczno-zawodowych. O konieczności adaptowania się młodych paste­ rzy do ich własnego środowiska (społecznego) decyduje zasadniczo fakt okresowej, mniej lub bardziej trwałej, zmiany miejsca zamieszkania tych osób, związany z nauką w szkołach podstawowych (siedmioklaso­ wych w okresie, w k t ó r y m przeprowadzono badania, a obecnie już ośmioklasowych) i średnich. Szkoły te znajdują się w centrach somonowych lub ajmacznych oddalonych od miejsca zamieszkania rodzin pasterskich i pastwisk należących do poszczególnych spółdzielni. W okre­ sie nauki młodzież mieszka przeważnie w internatach, a jej kontakty z najbliższą rodziną uzależnione są od odległości między szkołą a miej­ scem pobytu rodziny. Jeśli jest to rodzina koczująca, odległości te zmie­ niają się kilkakrotnie w ciągu roku. Znaczna część młodzieży uczącej się styka się z rodzicami (a za ich pośrednictwem — z pracą pasterzy) tylko i wyłącznie w czasie ferii wiosennych lub letnich wakacji. W mo­ mencie ukończenia szkoły, powrotu do chudonu i podjęcia pracy w pa­ sterstwie, młodzież przechodzi więc okres adaptowania się do nowej dla niej struktury i sposobu funkcjonowania spółdzielni, pracy z jednym rodzajem zwierząt, metod oceniania tej pracy, wykonywania planów produkcyjnych itd. Musi ona także nauczyć się nie znanych jej form współpracy z kolektywem złożonym niejednokrotnie z osób niespokrewnionych ze sobą, w którym występują różne rodzaje autorytetów. Wcześniejsze, sporadyczne kontakty ze spółdzielnią pasterską, jakie dokonywały się zasadniczo za pośrednictwem rodziców, niewątpliwie kształtowały jakieś wyobrażenia młodzieży o pracy pasterza, nie umoż­ liwiały jej jednak zdobywania nawyków produkcyjnych ułatwiających adaptację do pracy w skolektywizowanym pasterstwie. Nie można r ó w ­ nież zapomnieć o tym, że powrót do środowiska pasterskiego po ukoń­ czeniu nauki wiąże się nierozerwalnie z konfrontacją wzorów obowiązu­ jących i możliwych do zrealizowania w t y m środowisku, i tych zacho­ wań, do których przyzwyczaja się uczeń szkoły. Migracja osób już za2 3 2 Ajmak i somon są jednostkami podziału administracyjnego Mongolii i odpo­ wiadają zasadniczo naszym w o j e w ó d z t w o m i dawnym powiatom. Dla nadania ram przestrzennych procesom i zjawiskom omawianym w tym tekście i związanych bezpośrednio z pasterstwem u ż y w a m często słowa chudon. Nazwa ta, z braku polskiego odpowiednika mongolskiego słowa, jest u nas uży­ wana w znaczeniu wieś, step, prowincja, niemiasto (patrz np. J . S. W a s i l e w ­ s k i , Mongolia 1971 — nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej, „Etno­ grafia Polska", t. 16: 1972, z. 1, s. 278). W przedstawionym tu opracowaniu desygnatem słowa chudon jest dla mnie obszar zamieszkany przez pasterzy wraz z wy­ korzystywanymi przez nich pastwiskami i innymi zasobami środowiska natural­ nego, znajdujący się poza ośrodkami miejskimi i centrami somonowymi (w któ­ rych, z uwagi na osiadły tryb życia części mieszkańców i pełnione funkcje odnaj­ dujemy w zminiaturyzowanej postaci niemało w z o r ó w zachowań charakterystycz­ nych dla ośrodków miejskich). 3 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �25 S IWONA KABZIKSKA-STAWÁRZ trudnionych w pasterstwie dowodzi, że rezultaty tej konfrontacji nie zawsze^ są pomyślne. Migracja zaś, jak wspomniałam, została uznana przez badaczy za główne świadectwo słabej adaptacji lub jej braku. Proces adaptacji badany był jak gdyby na dwóch poziomach rzeczy­ wistości: 1 — zachowań obserwowanych przez badaczy i faktów, które dokonały się w przeszłości (informacji o nich dostarczyły biografie i n ­ formatorów) oraz 2 — świadomości (gdzie badano przede wszystkim plany życiowe dotyczące rodzaju pracy, zakupów itp., będące świadec­ twem przejmowania przez pasterzy wzorów charakterystycznych dla nowego modelu społeczeństwa, jaki zaczął się kształtować po rewolucji, ich akceptacji i realizacji). Badania nad adaptacją młodzieży mongolskiej do środowiska paster­ skiego przeprowadzono wśród mieszkańców ajmaku archangajskiego, bułgańskiego, chubsugulskiego, centralnego, kobdoskiego i środkowogobijskiego; nie tylko wśród Chałchasów, ale także wśród mniejszości na­ rodowych, takich jak Derbeci, Miangaci, Chotgojci. Zróżnicowanie i n ­ formatorów pod względem pochodzenia narodowościowego i terytorial­ nego pozwala mówić o uzyskaniu próby reprezentatywnej dla całej Mon­ golii. Członkowie ekspedycji przeprowadzili w sumie 111 wywiadów na podstawie wspomnianej już ankiety oraz kilkadziesiąt wywiadów uzu­ pełniających, dotyczących znajomości tradycji, sposobów spędzania czasu wolnego i potrzeb kulturalnych. Informatorami były osoby w wieku od 15 do 30 lat. Wśród nich wyodrębniono dwie grupy do 22 lat i powyżej. W grupie do 22 lat znalazło się 81 osób, w grupie drugiej 30. Łącznie przeprowadzono wywiady z 82 kobietami i 29 mężczyznami. Najliczniej reprezentowane więc były kobiety w wieku do 22 lat. Dysproporcje, które mogą uderzać w tej próbie, nie są przypadkowe. Przewaga osób do 22 roku życia wynika z założenia, że młodzi pasterze są bardziej mo­ bilni, łatwiej podejmują decyzje migracyjne, mając przy t y m większe możliwości ich realizowania (choćby z uwagi na częściej spotykany w t y m wieku stan wolny i brak dzieci). Dużą liczbę kobiet w próbie można wytłumaczyć tym, że na ogół z większymi oporami niż mężczyźni podejmują one decyzje o opuszczeniu chudonu. Dysproporcja płci po­ wstała tu także na skutek specyficznych warunków, w jakich prowadzo­ no badania. Wyjazdy ekspedycji organizowane były latem. W t y m okre­ sie część mężczyzn przebywała z dala od rodzin, oddelegowana do pracy przy sianokosach i członkowie ekspedycji, nie zawsze dysponujący włas­ nym środkiem transportu, nie mieli żadnych możliwości dotarcia do nich. Brak własnego środka lokomocji ograniczał też znacznie możli­ wości dotarcia do pasterzy rozproszonych w t y m czasie ze swoimi sta­ dami i oddalonych od centrum somonowego, w k t ó r y m mieszkali człon­ kowie ekspedycji. Opracowanie zebranych materiałów, którego podjęła się autorka tego �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 259 sprawozdania, było żmudne i czasochłonne. Zamierzano bowiem m.in. udokumentować szczegółowo hipotezy i obserwacje poczynione w toku badań, wykorzystując do tego celu odpowiednie metody analizy statys­ tycznej. Przy statystycznym opracowaniu materiałów posłużono się tes­ tem X oraz, porównawczo, współczynnikiem Pearsona. W przedstawio­ nym t u tekście odwołuję się tylko do niektórych wyników obliczeń. Szczegółowe dane, zawarte w sumie w ponad 800 tabelach (z prezenta­ cji których rezygnuję ze zrozumiałych względów) znajdują się w Archi­ wum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Materiał, jakim dysponowałam, ani też cel pracy określony w po­ rozumieniu z partnerami mongolskimi nie uprawniały mnie do gene­ ralnego ujęcia procesu zmian społeczno-kulturowych, jakie objęły Mon­ golię w okresie porewolucyjnym i ukazania na t y m tle sytuacji młodego pokolenia. Z uwagi na to zrezygnowałam też z powszechnie stosowanego u nas sposobu przedstawiania zmian zachodzących w środowisku wiej­ skim poprzez ukazywanie wzoru/modelu kultury tradycyjnej i współ­ czesnej. Z przyjętej w naszej nauce uniwersalnej koncepcji opisu i w y ­ jaśniania zmian kultury chłopskiej (wiejskiej) wykorzystałam przede wszystkim założenia o zmianie autorytetów uznawanych przez społecz­ ność wiejską i roli, jaką odgrywają one w kształtowaniu jej zachowań w nowych warunkach społeczno-politycznych, kulturalnych i ekono­ micznych. Mimo zasadniczych zmian, jakie zaszły w Mongolii w okresie po­ rewolucyjnym, przede wszystkim w sferze stosunków produkcji, form własności, podziału pracy, światopoglądu, mimo stałej modernizacji środowiska pasterskiego, np. w sferze materialno-bytowej, występują t u jeszcze niektóre elementy dawnych, tradycyjnych układów społeczno-kulturowych. Na baczniejszą uwagę zasługują te powiązania zachowa­ nych do dziś elementów dawnej kultury z elementami, które zaczęły stopniowo przenikać do życia pasterzy w okresie porewolucyjnym. Nie­ które z nich omawiam w prezentowanym tekście. Przebieg i w y n i k i procesu adaptacji młodzieży, stanowiące m.in. rezultat stosunku tej części społeczeństwa do pasterstwa i — szerzej — chudonu, mają dziś istotne znaczenie gospodarcze i społeczno-kulturowe. Pasterstwo stanowi bowiem podstawę utrzymania znacznej części lud­ ności Mongolii, jest głównym źródłem żywności i surowców, odgrywa 2 4 4 Jest to koncepcja badawcza sformułowana przez K . D o b r o w o l s k i e g o m.in. w jego Studiach nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966. Odnośnie do zagadnień autorytetów posługiwałam się także ustaleniami J . S. B y s t r o n i a (Kultura ludowa, Warszawa 1947). Po, I I wojnie światowej powstało u nas wiele prac dotyczących przeobrażeń zachodzących w kulturze wsi polskiej. Obszerną bi­ bliografię rozumowaną tego typu prac — za lata 1945-1978 — zestawił i opraco­ w a ł A. S t a w a r z na zamówienie Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa w Warsza­ wie (maszynopis). �260 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ też niebagatelną rolę w eksporcie tego kraju. Ze względu na to, zja­ wisko nadmiernej ucieczki z chudonu, jakie daje się zauważyć w nie­ których rejonach kraju, może się okazać szczególnie niebezpieczne nie tylko dla funkcjonowania tej gałęzi gospodarki, lecz gospodarki mongol­ skiej w całości. W rozwiązaniu problemu migracji i określaniu czynni­ ków wpływających na przebieg procesu adaptacji miały pomóc m.in. polskie badania etnograficzne. Zanim przystąpię do prezentacji niektó­ rych wyników tych badań chciałabym gorąco podziękować prof. W. Dynowskiemu, dr. S. Szynkiewiczowi oraz doc. doc. M . Biernackiej i W. Pap­ rockiej za pomoc i niezwykle cenne dla mnie uwagi krytyczne. ADAPTACJA NA SPOŁECZNO-ZAWODOWA WPŁYW AUTORYTETÓW OSOBOWYCH I INSTYTUCJONALNYCH KSZTAŁTOWANIE ZAINTERESOWAŃ MŁODZIEŻY Z A W O D E M P A S T E R Z A Współczesny mechanizm kształtowania stosunku młodego pokolenia do pasterstwa wydaje się o wiele bardziej złożony od mechanizmów, które we wcześniejszych okresach decydowały o podejmowaniu przez młodzież tego rodzaju pracy. Stwierdzenie to opieram na ogólnej znajo­ mości charakteru gospodarki Mongolii i warunków, które mogłyby sprzyjać negatywnym ocenom pasterstwa i rodzeniu się pragnień uciecz­ k i z chudonu na różnych etapach rozwoju kraju. Nie dysponuję bowiem materiałami, które umożliwiłyby m i bezpośrednie porównanie planów zawodowych młodzieży w różnych okresach. W czasach monokulturowej gospodarki pasterskiej, stosunkowo słabo zasilanej przez rolnictwo czy rzemiosło skupione na ogół w rękach przedstawicieli innych narodo­ wości — głównie Chińczyków (wyraźniejsze ślady rolnictwa i rzemiosła u ludów mongolskich znajdujemy właściwie tylko u D e r b e t ó w ) z nie­ istniejącym niemal przemysłem, podstawową możliwością wyjścia poza pasterstwo było wstępowanie do "klasztorów. Umieszczenie jednego czy dwóch synów w klasztorze stanowiło punkt honoru dla rodzin paster­ skich. Można przypuszczać, że pełnienie roli duchownego dawało jed­ nostce poczucie ważności i wartości, wynikające z posiadania wyższego statusu społecznego, oderwania się od części społeczeństwa określanej mianem char (хар), czyli czarny w przeciwieństwie do łamów zwanych szar (шар), t j . żółty. Wybór takiej drogi życiowej nie łączył się jednak zapewne, jak to obserwujemy dzisiaj, z negatywną oceną pasterstwa jako zajęcia. Klasztory stwarzały również pewne szanse zatrudnienia poza paster­ stwem przede wszystkim przy rozmaitych pracach pomocniczych i po5 s Patrz пр. I. M. M a j š k i j , (wyd. 2), s. 32. Mongolia nakanunie riewolucji, Moskwa 1960 �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 261 sługach. Takie możliwości stwarzały również miasta, będące silnymi ośrodkami administracyjno-ekonomicznymi i religijno-kulturalnymi (Urga, Kobdo, Uliasutaj i in.). Należy jednak podkreślić, że pasterze szuka­ jący pracy w miastach lub ośrodkach klasztornych z rzadka decydowali się na to zupełnie dobrowolnie. B y l i oni do tego na ogół zmuszani przez trudne warunki ekonomiczne, w jakich mogli się znaleźć przede wszyst­ k i m po stracie stad, spowodowanej chorobą zwierząt, suszą, niezwykle śnieżną zimą itp. O tym, że i ten sposób ułożenia sobie życia nie łączył się z negatywną oceną pasterstwa świadczy najlepiej fakt, że część osób, które zgromadziły odpowiednie środki na zakup stada (czy choćby jego zaczątków) wracała po pewnym czasie do swego poprzedniego zajęcia. Wielokierunkowy rozwój gospodarki, jaki nastąpił w Mongolii po 1921 г., stworzył mieszkańcom chudonu większe niż kiedykolwiek wcześ­ niej możliwości swobodnego wyboru zawodu. Możliwości takie były nie tylko wynikiem rozwoju i wzrostu liczby miast, czy też budowy prze­ mysłu, z czasem stworzyło je również samo pasterstwo, które poczęto kolekty wizować w latach czterdziestych, nadając mu nową s t r u k t u r ę i tworząc nowe miejsca pracy dla różnego rodzaju specjalistów. Tak jak na całym świecie, zmiany te pociągnęły za sobą przeobrażenia w stylu życia ludności pasterskiej. Zmiany porewolucyjne objęły swym zasię­ giem postawy ludności wobec całego środowiska pasterskiego, wobec pracy, stosunków międzyludzkich, stylu życia (przede wszystkim rekre­ acji) i możliwości zaspokojenia różnorodnych potrzeb. Szczególną i ogro­ mnie ważną rolę w kształtowaniu zachowań pasterzy odegrały także rozwijające się ekonomicznie i kulturalnie centra somonowe. Ta jednostka administracyjna, powiązana ściśle, przede wszystkim organizacyjnie, ze spółdzielnią, stała się dla pasterzy miniaturą życia miejskiego i obowiązującego tam podziału pracy, specjalizacji, mierze­ nia efektywności tej pracy, wreszcie nowego sposobu życia, osiadłego, nie podlegającego surowym prawom i wymogom koczowniczej egzys­ tencji. Spółdzielnia i centrum somonowe stały się pośrednikami na dro­ dze chudon-miasto, do którego nie zawsze mógł dotrzeć pasterz koczu­ jący ze swymi stadami na rozległych stepach czy w górach Mongolii, oddalonych czasem od miast o setki kilometrów, które dziś przebywa się głównie samolotami. Wzory życia obowiązujące w centrum somonow y m stają się więc pierwszym etapem doświadczeń i informacji o t y m , co znajduje się poza chudonem . Kontakt pasterzy z t y m i ośrodkami jest więc znacznie ważniejszy dla zmiany zachowań pasterzy niż ich sporadyczne jeszcze styczności z miastem. Z braku wcześniejszych badań nie znamy dokładnie charakteru po6 6 O roli centrów somonowych pisali np. D y n o w s k i , Polish Ethnological Re­ search s. 108-110; M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 228-233; M a r ­ k o w s k a , S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska..., s. 73-78. �262 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ trzeb młodych pasterzy nie tylko w przedrewolucyjnej Mongolii, lecz także i kilkadziesiąt lat później. W tej sytuacji za cenną informację uznałam fragment rozmowy I . M . Majskiego z jednym z łamów, w k t ó ­ rej oceniona została młodzież okresu przedrewolucyjnego (pierwszych lat naszego stulecia). Ów lama ocenił młodzież jako nazbyt zmateria­ lizowaną, uganiającą się za modą, lubiącą się stroić np. w wysokie czap­ k i , buty z niezbyt mocno zagiętymi noskami, płaszcze obszywane bro­ katem itp. Lama mówił też o upadku dawnego obyczaju, piciu wódki, braku szacunku dla starszych i oznak należytej pokory. Swą wypowiedź zakończył on pytaniem: „Co będzie dalej? Do czego to wszystko dopro­ wadzi?" Jak widzimy, wypowiedź ta dotyczy przede wszystkim potrze­ by zmian w stylu życia (jej źródła Majski niestety nie podaje), nie ma w niej natomiast zupełnie mowy o ucieczce młodzieży z chudonu, o jej stosunku do pasterstwa. Możemy też zauważyć, że zaspokojenie wymie­ nionych t u potrzeb było możliwe w warunkach chudonu i nie wymagało zmiany miejsca zamieszkania. W y n i k i badań terenowych prowadzą do wniosku, że generalny me­ chanizm adaptacji społeczno-zawodowej młodych pasterzy nie wykazuje istotniejszych różnic w porównaniu np. z europejskimi krajami socjalis­ tycznymi. O przebiegu i rezultatach tego procesu decydują bowiem za­ zwyczaj możliwości zatrudnienia i tradycje zawodowe na danym terenie, rodzaje kontaktów ze środowiskiem poza wiejskim i siła oddziaływania autorytetów, charakter środowiska rodzinnego (a tu: zawód i wykształ­ cenie członków rodziny) i rodzaje więzi łączących poszczególne osoby. W poszczególnych elementach tego mechanizmu znajdujemy jednak rysy świadczące o swoistym splocie cech charakterystycznych dla gospodarki indywidualnej, które wplotły się w gospodarkę pasterską w okresie ko­ lektywizacji i porewolucyjnej modernizacji życia. Swoiste efekty modernizacji życia w Mongolii dostrzegamy już na pierwszym etapie zdobywania doświadczeń pasterskich przez młode po­ kolenie. Dzieci urodzone, w chudonie lub mieszkające tam od najwcześ­ niejszych lat stykają się z pasterstwem mniej więcej w 3-4 roku życia. W t y m czasie, pod kierunkiem rodziców, wykonują one zasadniczo prace pomocnicze, np. pilnowanie młodych sztuk, noszenie wody, zbieranie suchego nawozu (argału) na opał i i n . Pewna grupa osób styka się jed­ nak z pasterstwem w okresie późniejszym (na ogół po ukończeniu szko­ ły) na skutek bezpośredniego skierowania przez komisję szkolną, z braku innych możliwości pracy, czy też różnych losów rodzinnych, czasem — z wyboru. Są to przede wszystkim dzieci rodziców zatrudnionych poza pasterstwem lub wykonujących zajęcia usługowe w stosunku do tego zawodu. W takiej sytuacji wprowadzeniem tych osób w pasterstwo zaj­ mują się najczęściej, niejako w zastępstwie rodziców, członkowie spół7 7 Majskij, op. cit., s. 263. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 263 dzielni nie związani z nimi pokrewieństwem. Zjawiskiem charakterys­ tycznym dla współczesnej Mongolii jest więc zmiana (poszerzenie się) kręgu osób, dzięki k t ó r y m młodzież zdobywa swe pierwsze doświadcze­ nia pasterskie, a także —• częściowe przejęcie funkcji edukacyjnych przez spółdzielnie. Różnicuje się też wiek osób kontaktujących się z pa­ sterstwem po raz pierwszy . Co prawda, w badanej próbie liczba osób, których pierwszy kontakt z pasterstwem przypadł na okres późniejszy w stosunku do rówieśników, była stosunkowo niewielka (wynosiła ona 8, t j . 7,2% informatorów), możemy jednak założyć, że liczba tych osób — w skali całego kraju —• będzie wykazywała tendencje rosnące wraz ze wzrostem społecznego podziału pracy. Późniejszy w stosunku do rówieśników okres pierwszych kontaktów młodego człowieka z pasterstwem nie ma istotnego znaczenia dla jego późniejszego poziomu wiedzy fachowej, ma on jednak decydujący wpływ na stosunek do zawodu i środowiska pasterskiego. Dłuższy pobyt dziecka w środowisku pozapasterskim sprzyja bowiem, podobnie jak okres szkol­ ny, kształtowaniu się zainteresowań życiem w innych warunkach i zdo­ bywaniu informacji o różnych rodzajach pracy. Wzorem najbliższym, a przez to najłatwiejszym do naśladowania, jest zazwyczaj rodzaj pracy wykonywanej przez członków najbliższej ro­ dziny. Środowisko rodzinne determinuje zarówno wybór zawodu, jak i jego oceny, przy czym okazuje się, że na plany zawodowe młodego pokolenia znacznie bardziej wpływa rodzaj zawodu wykonywanego przez rodzeństwo niż zawód rodziców. Zaobserwowane zjawisko mniej lub bardziej świadomego naśladowania zachowań tych właśnie osób pły­ nie zapewne z bliskości wzoru realizowanego przez osoby w podobnym wieku i silnej więzi istniejącej w obrębie jednego pokolenia. Charakter pracy wykonywanej przez członków rodziny łączy się ści­ śle z poziomem ich wykształcenia. O istniejącym związku między pozio­ mem wykształcenia członków rodziny a stosunkiem młodzieży do paster­ stwa świadczy to, że osoby pochodzące z rodzin, w których rodzice (lub rodzeństwo) mieli wykształcenie co najmniej podstawowe, wykazywały silniejsze tendencje migracyjne, natomiast w rodzinach, których człon­ kowie nie mieli żadnego wykształcenia, częściej występowały tendencje do stabilizacji w zawodzie pasterza, a nawet niechęć do zmian w obrę­ bie samego zajęcia, np. do zmiany rodzaju pracy, kolektywu czy też rodzaju zwierząt (np. z pracy pasterzą owiec na pasterza koni itp.). 8 8 M a j в к i j , op. cit., s. 72-Í73, pisze, że wiek, w którym dzieci rozpoczynały pracę w pasterstwie, w y n o s i ł 3-4 lata, niezależnie od płci dziecka. J a k widać r ó w n i e ż współcześnie, zdecydowana większość dzieci urodzonych w chudonie rozpoczyna pracę w pasterstwie w tym w ł a ś n i e okresie. Innego zdania jest Z. S o k o l e w i c z , która w artykule Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 2, s. 79-80, pisze, że dzieci (niezależnie od płci) rozpoczy­ nały pracę w pasterstwie w wieku łat 5-6. �264 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Z naszych badań wynika, że zarówno młode, jak i średnie pokolenie pasterzy podejmuje dziś (lub pragnie podjąć) pracę w zawodach należą­ cych do sfery nieprodukcyjnej, usługowej, np. w zawodzie nauczyciela, urzędnika, weterynarza, zootechnika, kierowcy, łącznościowca i i n . Znacz­ ną obecność zawodów usługowych w planach młodzieży można oczy­ wiście uznać za wynik kierowania się najbardziej realnymi możliwoś­ ciami realizacji tych planów, jakie stwarza chudon lub najblższe cen­ trum somonowe. Zawody te są też niewątpliwie bardzo atrakcyjne dla młodego pokolenia, jak większość tego, co stanowi novum kulturowe. Można by się jednak zastanawiać, czy wybór zawodów należących do sfery usług, w tak dużej skali, jak to obserwujemy obecnie, nie jest wyraźnym świadectwem obecności cech charakterystycznych dla gospo­ darki mongolskiej okresu przedrewolucyjnego we współczesnej kulturze tego kraju i swoistą kontynuacją tradycyjnego wzoru kulturowo-ekonomicznego. Przed 1921 r. ten dział gospodarki, jakim są usługi, był sto­ sunkowo dobrze rozwinięty. Działalność istniejących w t y m czasie insty­ tucji usługowych, takich jak sklepy, pracownie rzemieślnicze, poczta, teatr, urzędy i organizacje handlowe itp., nie była zapewne ukierunko­ wana przede wszystkim na zaspokajanie potrzeb pasterzy (głównie obsłu­ giwały one administrację, wojsko, klasztory i in.), stanowiły one jednak przykład rozwiązania ekonomicznego odmiennego od pasterstwa. Wraz z generalnym rozwojem gospodarki mongolskiej i samego pas­ terstwa zawody należące do działu usług stają się coraz bardziej po­ wszechne w chudonie. Rozwinął się tam ponadto cały system brygad pomocniczo-usługowych dla pasterstwa. Ze względu na możliwości bez­ pośredniego kontaktu zajęcia tego typu stają się wzorem bliskim mło­ dzieży i jako takie mogą być częściej przedmiotem wyboru niż inne ro­ dzaje pracy. Prawdopodobnie też ze względu na ową bliskość zawody te są również wyżej oceniane przez młode pokolenie pasterzy od analo­ gicznych zajęć wykonywanych w miastach. Wydaje m i się jednak, że oceny te nie zawsze świadczą o faktycznych preferencjach; są one ra­ czej dowodem skłonności do niższego oceniania zjawisk nieznanych. Każdy z informatorów otrzymał listę 16 zawodów (sporządzoną przez badaczy), które należało ocenić pod kątem dochodów oraz indywidual­ nych i społecznych (w odczuciu informatora) preferencji według na­ stępującej skali: 3 — ocena stosunkowo niska, 2 — ocena średnia, 1 — najwyższa i 0, które oznaczało odpowiedź: „nie wiem, nie mam zdania". Zastanawiająca jest t u przede wszystkim znaczna liczba odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania" dotycząca również preferencji samego pa­ sterstwa. Wskazywałaby ona na to, że młodzież dokonująca wyboru za­ wodu nie kieruje się na ogół sprecyzowanymi zainteresowaniami. Słab­ szą znajomość zawodów i brak umiejętności ich oceniania wykazywały przede wszystkim osoby pochodzące z rodzin pasterskich o stosunkowo niskim poziomie wykształcenia. Osoby te jednocześnie wyżej oceniały �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 265 samo pasterstwo. Niektóre w y n i k i tej części badań ankietowych oma­ wiam w dalszej części opracowania. Ciekawa wydaje m i się zbieżność, jaka występuje między motywa­ cjami decyzji młodzieży pragnącej pozostać w chudonie i wypowiedziami starszych pasterzy, ilustrującymi ich własny stosunek do środowiska pasterskiego. W obu tych przypadkach na pozytywne oceny chudonu wpływają warunki naturalne środowiska, w którym żyje pasterz, a to przede wszystkim świeże powietrze i woda, obecność zwierząt, dosta­ teczna ilość produktów mlecznych i piękno przyrody. Zbieżność wyżej wymienionych cech świadczy, jak sądzę, o wpływie autorytetu starszych pasterzy na sposób myślenia młodzieży. W jeszcze większym stopniu wskazuje na to uświadamiany przez wielu młodych pasterzy związek między wyborem pasterstwa a przyzwyczajeniem do pracy, miejsca i l u ­ dzi. Przyzwyczajenie do czegoś, hamujące chęć do dokonywania zmian, jest bowiem powszechnie uznawane za cechę ludzi starych. Występowało ono także dość często jako motywacja pozytywnej oceny pasterstwa (po­ dały ją 42 osoby, t j . 38% informatorów; w t y m 12 osób stanowili ci, którzy pierwotnie — w momencie ukończenia nauki — zamierzali pod­ jąć pracę poza pasterstwem). Przyzwyczajenie jako czynnik zatrzymują­ cy młodzież w pasterstwie podało 20 osób, t j . 18% informatorów. Stabilizacji w pasterstwie sprzyja też taka cecha środowiska rodzin­ nego, jak liczebność grupy rodzinnej zamieszkującej wspólną jurtę. Osoby pochodzące z rodzin wielodzietnych (powyżej czworga dzieci) o wiele rzadziej planowały podjęcie zawodu innego niż pasterstwo. Moż­ na mieć jednak wątpliwości, czy plany tego rodzaju były w każdym wypadku wynikiem świadomego wyboru. W związku z tym, że część młodzieży wraca do chudonu po ukończeniu nauki — kierując się po­ czuciem obowiązku pomocy rodzicom obarczonym licznym potomstwem, a nie rzeczywistym pragnieniem wykonywania zawodu pasterza — mo­ żemy t u raczej mówić o ś w i a d o m e j r e z y g n a c j i z innego za­ wodu, niż o świadomym i swobodnym wyborze pasterstwa. Obserwowane związki między wyborem zawodu przez młode pokole­ nie, jego przygotowaniem do pracy i emocjonalnymi więziami ze środo­ wiskiem pasterskim a charakterem rodziny, pozwalają nam mówić o znacznym wpływie rodziny na zachowania tej grupy społeczeństwa. A jaki jest udział autorytetów instytucjonalnych, takich jak szkoła, wojsko, kursy pasterskie, prasa i in. w kształtowaniu zainteresowań młodzieży zawodem pasterza? W powszechnym i trwałym oddziaływa­ niu przede wszystkim szkoły i wojska na zachowania młodego pokolenia Mongolii zawarte są zarówno znaczne możliwości, jak i źródła dokonu­ jących się przeobrażeń. Wspomniałam już o fakcie oderwania młodzieży od środowiska pasterskiego na okres nauki w szkole i wpływie tegoż na konieczność adaptowania się tych osób do życia w chudonie. Okres służ­ by wojskowej sprzyja także kontaktom młodzieży z innymi wzorami �266 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ życia, wpływając jednocześnie na osłabienie i czasowe zerwanie jej kontaktów z pasterstwem. Wydaje się przy tym, że okres służby woj­ skowej może silniej decydować o planach zawodowych młodzieży niż jej pobyt w szkole. Do wojska idą bowiem osoby bardziej dojrzałe, ich de­ cyzje mogą więc być bardziej świadome w porównaniu z wyborem, jakiego dokonuje uczeń szkoły. Wielu młodych chłopców zdobywa w wojsku jakiś zawód (np. kierowcy, ślusarza, łącznościowca), którego wykonywanie nie wymaga co prawda opuszczenia chudonu, nie daje się jednak pogodzić z zajęciami zwykłego pasterza. Badania ankietowe w minimalnym stopniu objęły młodzież, która odbyła służbę wojskową. Było to zapewne wynikiem planowego skoncentrowania się badaczy na grupie młodzieży najmłodszej, jak i warunków, o których wspomniałam w części wstępnej. Z uwagi na brak odpowiednich informatorów trudno przeprowadzić porównanie planów 'zawodowych młodzieży przed i po wojsku. Można jednak stwierdzić, że perspektywa służby wojskowej wpływa demobilizująco na młodych pasterzy, osłabiając ich zaintereso­ wanie pasterstwem i hamując realizację większości planów życiowych. Nasze badania dowodzą, że choć wiedza i wyobrażenia o różnych zawodach kształtuje się zarówno dzięki bezpośrednim kontaktom z wzo­ rami reprezentowanymi przez rodzinę, jak i dzięki informacjom prze­ kazywanym przez instytucje, takie jak szkoła i wojsko, funkcjonujące w nowym układzie społeczno-politycznym i na innych zasadach niż w okresie przedrewolucyjnym, to tylko w p ł y w r o d z i n y ma decy­ dujące znaczenie dla powstania pozytywnych postaw w stosunku do pasterstwa, kształtowania zainteresowań t y m zawodem i dla stabilizacji młodzieży w chudonie. Co leży u podstaw takiej sytuacji? Co powoduje, że instytucje te nie spełniają praktycznie takiej roli społecznej, jaką w obecnych warunkach spełniać by mogły i powinny? Jedną z przyczyn słabego udziału wyżej wymienionych instytucji w procesie kształtowania zainteresowań młodzieży zawodem pasterza jest zapewne nadmierne propagowanie przez nie modelu gospodarki zindustrializowanej i zurba­ nizowanej, wespół z towarzyszącymi jej wzorami zachowań stricte k u l ­ turalnych, przy jednoczesnym niemal pomijaniu zagadnienia gospodar­ czej i społeczno-kulturowej roli pasterstwa oraz dorobku poprzednich pokoleń. O rosnącym wpływie szkoły na zainteresowania zawodami nie związanymi z pasterstwem (pomijam t u sferę usług dla pasterstwa) świadczy fakt, że tendencję do ucieczki od pracy pasterza wykazują przede wszystkim te osoby, które stosunkowo niedawno ukończyły szko­ łę, które mają wykształcenie ponadpodstawowe (a więc pozostawały dłużej pod wpływem tej instytucji) i pracują w zawodzie pasterza mniej niż trzy lata. Nadmierne propagowanie modelu gospodarki zindustria­ lizowanej, przy jednoczesnym pomijaniu gospodarczej i kulturowej roli pasterstwa, jest zapewne tak samo ważne dla późniejszego stosunku młodzieży do chudonu, jak i fakt oderwania jej od tegoż środowiska na okres nauki. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 267 Stosunkowo s^aby wpływ na kształtowanie pozytywnych postaw mło­ dzieży wobec pasterstwa mają także kursy pasterskie i prasa. Nikła rola kursów pasterskich w rozbudzaniu zainteresowań zawodem pasterza jest tu pewnym zaskoczeniem. Stosunkowo częste występowanie tendencji migracyjnych u osób, które ukończyły takie kursy, wskazuje jednak niezbicie, że także i ten sposób zinstytucjonalizowanego i sformalizo­ wanego przekazu wiedzy i wzorów, wykraczających nierzadko poza ra­ my informacji o zawodzie, nie spełnia oczekiwanej roli. Istnieje kilka przyczyn słabego oddziaływania kursów pasterskich na kształtowanie się pozytywnego stosunku młodzieży do pasterstwa. J e d n ą z nich jest nie­ wielka jeszcze popularność tej instrukcji, wynikająca m.in. z braku tradycji korzystania z tego rodzaju form przekazu wiedzy. Instruktorzy prowadzący kursy mają też ograniczone możliwości pozytywnego od­ działywania ze względu na to, że ich zachowania nie zawsze odpowia­ dają wyobrażeniom młodzieży o nowoczesnym pasterzu i człowieku w ogóle. I wreszcie, rozbieżności między modelem nowoczesnej gospo­ darki, jaki prezentują niektórzy wykładowcy, a niewielkimi jeszcze na ogół możliwościami realizowania go w warunkach poszczególnych spół­ dzielni sprzyjają rodzeniu się sceptyzmu w stosunku do tej instytucji. Nieznaczny udział prasy w kształtowaniu zainteresowań młodzieży zawodem pasterza można wytłumaczyć przede wszystkim jej wciąż jesz­ cze wąskim zasięgiem. Kontakt pasterzy z prasą codzienną jest zja­ wiskiem nowym dla Mongolii, nic Więc dziwnego, że u wielu z nich nie zdążyła się jeszcze wykształcić potrzeba korzystania z tego rodzaju źródła informacji. Obserwujemy, co prawda, rosnące zainteresowanie problematyką pasterską (porady, portrety pasterzy, opowiadania, k t ó ­ rych akcja toczy się w cłuidonie) poruszaną przez prasę, jest to jednak­ że jeszcze dalekie od autorytetu i od możliwości jej oddziaływania na zachowania i zainteresowania młodzieży. Możliwość wyboru zawodu, którą stwarza gospodarka krajów rozwija­ jących się, staje się jednak nierzadko przyczyną konfliktów, jakich nie notujemy w okresie poprzedzającym ów szybki rozwój ekonomiczno-kulturalny. Można przypuszczać, że przedrewolucyjna Mongolia wolna była od konfliktów między młodym i starszym pokoleniem, przyczyną k t ó ­ rych byłby (jak to się dzieje współcześnie) np. wybór zawodu nieak­ ceptowanego przez rodzinę, czy też niemożność wykonania zawodu w y ­ branego przez jednostkę w związku z jej sytuacją rodzinną, słabymi wynikami w nauce, brakiem kwalifikacji i in. W sytuacji, w której brak było właściwie konkurencyjnych zawodów, jak i tradycji pracy poza pa­ sterstwem, istniała po prostu jedna, naturalna droga kontynuacji za­ jęcia rodziców przez młodzież. Ewentualne decyzje migracyjne były zaś podejmowane przez głowę rodziny i obejmowały wszystkich człon­ ków tejże rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo. Podjęcie pracy w pasterstwie wbrew własnym marzeniom i planom, w w y n i k u przymusu sytuacyjnego, jest jednym z czynników wybitnie �268 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ nie sprzyjających adaptacji młodzieży do tego zawodu. Co prawda, nie­ które osoby z czasem rezygnują ze swych pierwotnych planów migra­ cyjnych przyzwyczajając się do życia i pracy w chudonie, są jednak osoby zdecydowane na opuszczenie pasterstwa w każdej sprzyjającej sytuacji, które wykonują powierzoną i m pracę czekając aż upłynie trzy­ letni termin obowiązkowego zatrudnienia w pasterstwie po ukończeniu szkoły (obowiązek ten dotyczy uczniów pochodzących z rodzin paster­ skich). Przymusowa sytuacja, w jakiej znalazły się takie osoby, nie sprzyja zdecydowanie rodzeniu się pozytywnych ocen tego zawodu ani też adaptacji do środowiska pasterskiego. OCENY PASTERSTWA Ze względu na charakter wykonywanych czynności Oceny czynności wykonywanych przez pasterzy są nie tylko świa­ dectwem stosunku młodzieży do zawodu. Można na nie także spojrzeć jak na rezultat oddziaływania różnych autorytetów i możliwości ich oddziaływania na wzrost liczby pozytywnych ocen pasterstwa lub po­ szczególnych czynności wchodzących w jego skład. Prośbę o oceny pasterstwa skierowano do osób pracujących w t y m zawodzie, mających bezpośredni kontakt z pasterstwem. Wypowiedzi tych osób, oparte na osobistych doświadczeniach, dostarczają nam wielu i n ­ formacji o niektórych cechach wykonywanego przez nie zawodu. Być może, pytanie o oceny można było także skierować do uczniów, doko­ nujących wyboru swej przyszłej pracy. Moglibyśmy wówczas przeko­ nać się, jak w t y m momencie sposób oceny pasterstwa rzutuje na ich plany zawodowe. Zdając sobie sprawę ze znacznego wpływu środowiska rodzinnego na zachowania młodego pokolenia i wiedząc o jego okreso­ wych kontaktach z pasterstwem możemy chyba hipotetycznie założyć, że opinie o pasterstwie nie odbiegałyby t u zasadniczo od ocen osób pra­ cujących. Czynności wykonywane przez pasterzy były najczęściej oceniane pod k ą t e m pracochłonności i nakładu sił potrzebnych do ich wykonania. Do najcięższych i najbardziej pracochłonnych zaliczono dojenie, karmie­ nie i pojenie dużych i silnych zwierząt (koni i wielbłądów), czyszczenie zagród, sporządzanie większej ilości produktów mlecznych, przyjmowanie młodniaka, strzyżenie owiec, zbieranie argalu i i n . Pracochłonność jako zasadnicza cecha pasterstwa była wymieniana i przez starszych, i przez młodszych pasterzy. Szczególnie ciekawe wydały m i się opinie osób starszych, dobrze pamiętających okres gospodarki indywidualnej. We­ dług opinii tych osób, gospodarka spółdzielcza przyczyniła się wyraź­ nie do wzrostu pracochłonności pasterstwa, w wyniku podporządkowa­ nia go zasadom gospodarki planowania i .wprowadzenia doń norm �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 269 produkcyjnych, stawiających przed pasterkami-coraz to nowe zadania, zgodnie z rosnącymi potrzebami (wewnętrznymi i eksportowymi) kraju. Świadectwem wzrostu pracochłonności tego zajęcia jest dla tych osób zanik tradycyjnego związku między ilością pracy a porami roku. Osoby te podkreślały niejednokrotnie, że w czasach gospodarki indywidualnej można było wyraźnie wyodrębnić okresy natężenia prac (wiosna i lato) i okres względnego wypoczynku (jesień i zima), podczas gdy współczesna gospodarka pasterska jest pracochłonna stale, niezależnie od sezonu . Przedstawione t u opinie są rezultatem szczególnego splotu spojrzeń współczesnych pasterzy na kwestię wykonywanej przez nich pracy. Z jednej strony występuje t u tradycyjne, rzec by można, naturalne w i ­ dzenie związków między pracą a rytmem życia przyrody i świata zwie­ rzęcego, z drugiej — nawarstwiający się na to spojrzenie nowy typ my­ ślenia, łączący efekty pracy z nakładem sił podporządkowanych w y ­ raźnie sprecyzowanemu i wymiernemu celowi gospodarczemu. D. Markowska i S. Szynkiewicz, badając zagadnienie wzrostu pra­ cochłonności pasterstwa w okresie kolektywizacji ujmuje je bardziej całościowo, wychodząc poza subiektywne odczucia poszczególnych jed­ nostek, związane zapewne z tym, co dla nich najbardziej istotne i w y ­ mierne. Zjawisko to łączą oni z poszerzeniem się zakresu czynności w y ­ konywanych przez pasterzy (w porównaniu z okresem gospodarki indy­ widualnej). Z jednej strony są to czynności stricte hodowlane, takie jak różnorodne zabiegi zootechniczne, związane np. z wprowadzeniem sztucznego zapładniania, rozwojem opieki weterynaryjnej i opieki nad młodniakiem, koniecznością izolowania chorych sztuk itp. Z drugiej, są to rozmaite zajęcia uzupełniające, związane z hodowlą, takie jak np, sianokosy, budowa schronisk zimowych dla zwierząt, budowa studni i in. i» Potwierdzenie przypisywania pasterstwu tej cechy, jaką jest praco­ chłonność składających się nań czynności, znajdujemy także w ocenach środowiska miejskiego i chudonu w wymienionym t u aspekcie. Znaczna, jak się wydaje, liczba informatorów (38 osób, t j . 34,2% ankietowanych) oceniła zajęcia pasterskie jako bardziej pracochłonne i wymagające większego wysiłku niż zawody wykonywane w miastach. Wrażenie, iż pasterstwo jest zawodem pracochłonnym, może być jeszcze potęgowane przez ciążący m i n . na młodzieży obowiązek opie­ kowania się indywidualnymi stadami, należącymi do poszczególnych rodzin. Stado takie liczy średnio od 30 do 60-70 sztuk zwierząt różnego rodzaju, a więc wymagających zróżnicowanych zabiegów. Są to zasad­ niczo wszystkie podstawowe dla Mongolii rodzaje, t j . owce, kozy, konie, wielbłądy i bydło rogate. Stado takie traktowane jest jako ekonomiczne 9 » Materiały autorki. A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 74-97. Markowska, S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska..., s. 63. 1 0 �270 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zabezpieczenie rodziny. Pragnienie posiadania takiego stada jest zapewne rezultatem przyzwyczajenia do zachowań charakterystycznych dla gos­ podarki indywidualnej. Opinie młodego pokolenia o pracochłonności pasterstwa i trudnoś­ ciach związanych z wykonywaniem powierzonych mu czynności były dla mnie bardzo interesujące. Spodziewałam się bowiem, iż mogą one rzutować na stosunek młodych pasterzy do zawodu i na ich plany m i ­ gracyjne. Badania wykazały jednak, że negatywna ocena jednego czy dwóch rodzajów pracy nie rzutowała na ogół na generalny stosunek do pasterstwa. Związek ten nie był nawet silnie uświadamiany. Do ta­ kiego wniosku prowadzić może m.in. to, że w odpowiedzi na pytanie o ocenę wykonywanych czynności zaledwie 15 osób (13,5% informato­ rów) wymieniło trudności związane z ich wykonywaniem jako podsta­ wowy motyw negatywnej oceny. Związek pozytywnej oceny wykony­ wanych zajęć z ich łatwością i mniejszą pracochłonnością zanotowano tylko w 13 przypadkach (11,7% informatorów). Tak więc bezpośrednie pytania o oceny nie dostarczyły nam wyczerpujących informacji o ge­ neralnym stosunku młodzieży do pasterstwa i przyczynach migracji z chudonu. Interesujące wyjaśnienia przyniosły natomiast odpowiedzi na innego rodzaju pytania i inne (pośrednie) informacje. Analiza tych informacji nasuwa np. przypuszczenie, iż u podstaw decyzji o opusz­ czeniu chudonu może leżeć ocena pasterstwa jako zawodu nieatrakcyj­ nego czy nienowoczesnego. Zauważamy пр., że młodzież zatrudniona w pasterstwie przywiązuje dużą wagę do warunków pracy. Świadczy 0 t y m m.in. to, że poprawę tych w a r u n k ó w uznała ona za najbardziej odczuwalną zmianę w stosunku do okresu gospodarki indywidualnej. Do najcenniejszych osiągnięć młodzi pasterze zaliczyli budowę studni 1 trwałych zagród (z kamienia zamiast z drewna lub suchego nawozu) dla zwierząt, stworzenie systemu opieki lekarskiej i weterynaryjnej oraz mechanizację niektórych czynności. Na pytanie o zmiany, jakie mają się dokonać w pasterstwie w niedalekiej przyszłości (to pytanie wzbudziło znacznie większe zainteresowanie informatorów niż pytanie o zmiany, które się już dokonały), niemal bez namysłu wymieniano mechanizację prac, elektryfikację, rozwój wiedzy medycznej oraz podnoszenie pozio­ mu wiedzy ogólnej (powszechna szkoła siedmioklasowa) i zawodowej pasterzy. Trzeba t u jednak podkreślić, że wypowiedziom t y m nie zaw­ sze towarzyszył optymizm, szczególnie zaś tam, gdzie brano pod uwagę możliwości realizacji tego rodzaju posunięć na terenie danej spółdziel­ ni. Taki ton niektórych wypowiedzi wynika także z rozbieżności między propagowanym modelem a wzorem realizowanym przez poszczególne spółdzielnie. W wielu spółdzielniach sprzęt, który ułatwiłby wykony­ wanie niektórych czynności i którego zastosowanie wpłynęłoby zapew­ ne na zmianę ocen zajęć pasterskich, jest jeszcze stosunkowo słabo roz­ powszechniony. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 271 Dla niektórych osób pasterstwo jest zawodem nie tylko pracochłon­ nym, lecz także monotonnym. Przyczynia się do tego specjalizacja czyn­ ności, będąca jednocześnie rysem współczesnego społeczeństwa o da­ leko posuniętym podziale pracy i charakter spółdzielni, które odeszły od tradycyjnego systemu rodzinnego hodowania pięciu rodzajów zwierząt. Daleko idąca specjalizacja w obrębie samego pasterstwa jest w Mongolii zjawiskiem nowym. W okresie gospodarki indywidualnej ekstensywne pasterstwo stwarzało stosunkowo niewielkie możliwości społecznego po­ działu pracy. Ze względów praktycznych wymagano też, by każdy pasterz w zależności od przynależności do grupy płci i wieku znał wszystkie podstawowe prace i mógł wykazać się umiejętnością ich wykonania. Zdo­ bywaniu takich uogólnionych doświadczeń sprzyjał naturalny i t r w a ł y kontakt z pasterstwem. Możliwości specjalizacji dotyczyły wówczas prze­ ważnie prac pozapasterskich, uzupełniających, takich jak myślistwo, leczenie zwierząt, rzemiosło i in. i były w zasadzie dostępne tylko dla mężczyzn . Specjalizacja jako element nowego modelu gospodarki jest dziś apro­ bowana przez większość młodego pokolenia. W postawie tej odbija się wyraźnie wpływ szkoły i innych instytucji państwowych; specjalizację aprobują bowiem przede wszystkim osoby najmłodsze (poniżej 22 lat), a więc te, które stosunkowo niedawno ukończyły szkołę i zdobyły naj­ wyższe wykształcenie, pozostając najdłużej pod wpływem instytucji pro­ pagującej m.in. to nowe rozwiązanie gospodarcze. Według Markowskiej, możliwość specjalizacji w obrębie pasterstwa jest w stanie przyciągnąć młodzież do zawodu. Wyspecjalizowanie się w obsłudze niektórych urządzeń i aparatów mogłoby dać jednostkom poczucie własnej ważności i p r z y d a t n o ś c i . Wydaje m i się jednak, że nawet tego rodzaju specjalizacja prowadzi po pewnym czasie do znu­ żenia i wywołuje uczucie monotonii. Tradycyjna organizacja pasterstwa, dając pasterzom szansę bardziej całościowego spojrzenia na gospodarkę i różnorodność czynności wchodzących w jej zakres, nie stwarzała wa­ runków, które sprzyjałyby narastaniu uczucia monotonii. Jednym z rezultatów daleko posuniętej specjalizacji jest dziś nie­ zbyt wysoki poziom ogólnej wiedzy zawodowej młodych pasterzy, nie 11 12 1 1 S o k o l e w i c z , Tradycyjny wzór kulturowy s. 80-81. Ten i inne postulaty mające na celu ograniczenie procesu migracji w Mon­ golii zostały opracowane przez członków ekspedycji i przekazane w ł a d z o m Mongol­ skiej Akademii Nauk w sprawozdaniu zatytułowanym Otcziot issledowanija mołodych skotowodow w 1974 godu, sostawiennyj polskoj czastiej ekspedycji. Rękopis sprawozdania znajduje się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w War­ szawie pod numerem 202. Wstępne wyniki badań przekazano również M A N w spra­ wozdaniu pt. Issledowanija molodych skotowodow. Odbitka tego sprawozdania znajduje się również w A Z E I H K M P A N , nr 202. Autorami tych sprawozdań byli: D. Markowska, S. Szynkiewicz, J . S. Wasilewski i I. Kabzińska-Stawarz. 12 �272 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wykraczającej na ogół poza informacje o postępowaniu z jednym rodza­ jem zwierząt (przeważnie tym, którym zajmuje się młody człowiek). Niepokój budzi przede wszystkim fakt, że nieznajomość zasad postępo­ wania dotyczyła, jak stwierdzono, takich podstawowych czynności, jak częstotliwość pojenia owiec i wielbłądów (pytanie o wielbłądy zadawano w strefie gobijskiej) i podawania i m soli w zależności od pory roku, oznaczania terminu zbliżającego się porodu wielbłądzicy na podstawie towarzyszących temu objawów i postępowania w tych przypadkach oraz znajomości przyczyn żółknięcia wełny owczej i powodów, które składają się na to, że owce kuleją. W związku z tym, że poprawne odpowiedzi na poszczególne pytania uzyskano przeciętnie od 44°/o informatorów, poziom ogólnej wiedzy zawodowej tej grupy pasterzy określiłabym jako średni. Można doszukiwać się związków między poziomem wiedzy a planami zawodowymi poszczególnych osób. Nasuwa się tu przede wszystkim przypuszczenie, że osoby pragnące opuścić chudon cechuje niższy poziom tej wiedzy. Przeprowadzone obliczenia nie wykazały jednak w t y m przypadku istotnych korelacji. Stosunkowo wysokim poziomem wiedzy odznaczały się natomiast osoby pragnące pełnej stabilizacji w paster­ stwie. Tak więc, stabilizacja w zawodzie pasterza sprzyja podnoszeniu poziomu wiedzy zawodowej (choć oczywiście występują wyjątki od tej reguły), zamiar zmiany zawodu zaś nie wpływa w sposób istotny na obniżenie się tego poziomu. Oceny zajęć pasterskich były na ogół uzależniane od indywidualnych predyspozycji pasterzy, takich jak warunki fizyczne, stan zdrowia, od­ porność na wysokie temperatury, zdolność orientacji i in. Z tego wzglę­ du ta sama praca mogła być różnie oceniana przez poszczególne osoby. To co dla jednych było trudne i nieprzyjemne, innym dostarczało po­ wodów do radości i dumy. Inny rodzaj kryterium, pozytywnych na ogół ocen pasterstwa, stano­ wią emocje związane z wykonywaniem pracy. Źródłem tych emocji może być zarówno rodzaj czynności, jak i sam kontakt ze zwierzętami. Szczególnym powodem do dumy i radości może być np. pokonywanie trudności, które z kolei daje możliwość sprawdzenia własnych umiejęt­ ności i zaprezentowania ich innym pasterzom. Sprawność fizyczna, od­ waga i zręczność, jakich wymaga wykonanie pewnych prac, to cechy, które były zawsze wysoko cenione przez pasterzy. Nie ma chyba zresztą społeczeństwa, dla którego nie byłyby one przynajmniej godne podziwu i uznania. Gospodarka pasterska przez całe wieki była uzależniona od indywidualnych umiejętności pasterzy. Posiadanie wyżej wymienionych cech ułatwiało wykonywanie poszczególnych prac. Dla tych, którzy nie odznaczali się sprawnością, siłą, odwagą, wykonanie niektórych czyn­ ności pasterskich (np. ujeżdżanie koni lub łowienie ich na arkan) było wręcz niemożliwe. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 273 Prace tego typu włączone są i dzisiaj do zespołu czynności paster­ skich. Ze względu na swój charakter wykonywane są one przede wszyst­ k i m przez mężczyzn. I m też dostarczają najwięcej emocji, ciesząc się jednocześnie dużym uznaniem tychże. Doznania płynące z wykonywania tych czynności graniczą niejedno­ krotnie z przyjemnością, jaką niesie zabawa. Wielu informatorów w y ­ mieniało zresztą wyżej wymienione czynności jako swoje ulubione roz­ r y w k i . To przejście (na poziomie indywidualnych odczuć!) niektórych rodzajów pracy w zabawę wydaje się łatwe, zważywszy na tożsamość zasadniczych cech, takich jak walka i współzawodnictwo, pokonywanie własnej słabości itp., niektórych popularnych w Mongolii gier, zabaw i dyscyplin sportu i przytoczonych t u przykładowo czynności (ujeżdżanie koni, łowienie ich na arkan, pojenie i karmienie koni, wielbłądów i inne). Specyficzne emocje wywołuje zazwyczaj praca przy koniach. Z ko­ niem, odwiecznym towarzyszem Mongoła, łączą na ogół' pasterzy więzy uczuciowe. Praca przy tych zwierzętach jest też nierzadko oceniana właśnie w kategoriach emocjonalnych, pozaekonomicznych, takich jak uznanie środowiska i wysokie miejsce tego zajęcia w hierarchii czyn­ ności pasterskich, czy specyfika doznań. Wszystko to sprawia, że właś­ nie ten rodzaj pracy staje się często przedmiotem marzeń młodych chłopców. Ci, którzy zajmują się owcami lub bydłem, nierzadko pragną zamienić je na konie. Zamiana taka jest jednak na ogół niemożliwa, chociażby z^uwagi na s t r u k t u r ę stad w spółdzielniach, obowiązujący w nich podział zajęć oraz planowane korzyści ekonomiczne. Z tego też względu za utopijne należałoby uznać postulaty niektórych spośród i n ­ formatorów, dotyczące możliwości ograniczenia ^migracji młodzieży do miast przez powierzenie jej takiego rodzaju zwierząt, jakim zajmowa­ łaby się ona n a j c h ę t n i e j . Emocjonalny stosunek do zwierząt był też wymieniany przez znaczną liczbę osób (35, t j . 31,5% informatorów) jako jeden z czynników stabilizu­ jących młodzież w chudonie i sprzyjających jej adaptacji. Podobne wa­ lory przypisywano także charakterowi niektórych czynności pasterskich. Związek między rodzajem wykonywanej pracy a stabilizacją w chudonie dostrzegły 33 osoby, t j . 29,7% informatorów. Z emocjonalnych więzi ze zwierzętami i takiegoż stosunku do pasterstwa rodzi się m i n . opinia o pasterstwie jako interesującym zawodzie. Zainteresowanie uznano tak­ że za jeden z czynników stabilizacyjnych (35 osób, t j . 31,5% informa­ torów). Oczywiście, zainteresowanie to słabnie wraz z nasilaniem się de­ cyzji o zmianie pracy. Z pewnością takie kryteria ocen czynności pasterskich jak praco­ chłonność, wymagany znaczny wysiłek fizyczny i emocje związane z w y ­ konywaniem niektórych prac występowały również w ocenach paster13 1 3 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 90. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �274 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ stwa we wcześniejszych okresach. Utrzymywanie się tych ocen związane jest zapewne ze stosunkowo niewielką zmianą charakteru podstawo­ wych zajęć pasterskich w nowych formach gospodarki i stosunkowo nie­ wielką jeszcze możliwością zastąpienia ich przez specjalne urządzenia. Możemy jednak zauważyć, że część tych ocen wyrasta dziś z zupełnie nowego podłoża. Przykładem może t u być chociażby łączenie praco­ chłonności pasterstwa z gospodarką planową i wzrostem zadań produk­ cyjnych stawianych przez państwo. Podobnie, jeśli nawet uczucie mo­ notonii nie było obce pasterzom żyjącym we wcześniejszych okresach niż współczesne młode pokolenie, to możemy być pewni, że u podstaw tego uczucia nie leżała wąska specjalizacja w obrębie pasterstwa. Uświa­ damianie sobie przez młode pokolenie tych cech pasterstwa, które wpły­ wają na jego ocenę, jest dziś ponadto nierzadko wywołane konfrontacją własnej pracy z innymi zawodami lub też z modelem nowoczesnej go­ spodarki pasterskiej przekazywanym przez instytucje państwowe. Czas wolny. Dochód. Prestiż Tę część szkicu, w k t ó r y m prezentuję w y n i k i badań nad adaptacją młodego pokolenia Mongolii do środowiska pasterskiego, należałoby wła­ ściwie zacząć od stwierdzenia, iż w ocenach pasterstwa wyżej wymie­ nione kryteria rysowały się nader słabo i jako takie nie mogły wpływać na procesy migracyjne i adaptacyjne. Twierdzenie o stosunkowo słabo uświadamianej potrzebie czasu wol­ nego opieram częściowo na materiałach ankietowych, częściowo zaś na wynikach badań, jakie przeprowadziłam w somonie Bajan w ramach prac ekspedycji. Niemal wszystkie osoby pytane przeze mnie o oceny w a r u n k ó w pracy, możliwości kontaktów społecznych (przede wszystkim świątecznych) i wypoczynku uzależniały je świadomie od ilości pracy, na którą wpływają z kolei warunki atmosferyczno-przyrodnicze. K r y ­ terium czasu wolnego występowało t u sporadycznie i było wymieniane jedynie przez osoby, które zetknęły się bliżej z organizacją pracy w i n ­ nych zawodach . Czas wolny jako kryterium oceny zawodu nie był nawet wymieniany bezpośrednio przez potencjalnych migrantów, co po­ zwala в а т sądzić, że kryterium to nie było brane pod uwagę przy w y ­ borze profesji. Czas wolny był też jednym z elementów oceny w a r u n k ó w życia w środowisku pasterskim i w miastach. Odpowiedzi na to pytanie nie przyniosły wyraźnych różnic w ocenach poszczególnych środowisk, wska­ zują one jednak niezbicie na znamienny fakt łączenia w a r u n k ó w życia w mieście z większą ilością czasu wolnego przez osoby dążące do porzu­ cenia pasterstwa. Ci, którzy wykazują tendencje do stabilizacji w pa14 1 4 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 78. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 275 sterstwie, przypisywali natomiast chudonowi większe ilości czasu w o l ­ nego. Widzimy więc, że choć potencjalni migranci zdawali sobie sprawę z istnienia takiej kategorii pojęciowej, jak „czas wolny", to jednak nie brali jej pod uwagę przy wyborze zawodu. Znaczna liczba odpowiedzi „nie wiem, nie mam zdania", jaką uzyskaliśmy w odpowiedzi na pyta­ nie o oceny ilości czasu wolnego w chudonie i w miastach wskazuje również na niewielki stopień zobiektywizowania czasu wolnego w świa­ domości młodych pasterzy. Przyczyna wyżej wymienionych zjawisk t k w i m.in. zapewne w stosunkowo niewielkiej ilości bezpośrednich kontaktów młodzieży pasterskiej z zawodami o odmiennej organizacji. Przyczyny stosunkowo rzadkich jeszcze przypadków kierowania się większą ilością czasu wolnego przy wyborze zawodu możemy także szukać wśród cech tradycyjnej, ekstensywnej gospodarki pasterskiej, niewielkiej wartości, jaką nadawała ona czasowi, braku wyraźnie wyodrębnionych (na pozio­ mie świadomości!) codziennych podziałów czasu globalnego między czas pracy i wypoczynek, znacznych możliwości zaspokajania potrzeby rekre­ acji w chudonie za pomocą bardzo prostych, naturalnych rekwizytów (np. gry w kości, palce, kamienie i in.) i w każdych niemal warunkach. Wśród motywów, jakimi kierują się młodzi pasterze wybierając za­ wód, nie wystąpił także dochód. Brak tego kryterium wynika także z ograniczonych kontaktów pasterzy z innymi rodzajami pracy i z nie­ wielkiego zainteresowania młodzieży dochodem mierzonym w pieniądzu (niektórzy spośród informatorów nie znali nawet wysokości swoich za­ robków). Zainteresowanie to jest niejednokrotnie osłabiane przez panu­ jący w niektórych rodzinach zwyczaj oddawania zarobków do dyspozycji rodziców. Taka praktyka opóźnia też znacznie zdobywanie doświadczeń w operowaniu pieniędzmi. Korzenie sytuacji, jaką obserwujemy obecnie, sięgają także okresu indywidualnej gospodarki pasterskiej, w której przez całe wieki rolę pieniądza pełniły skóry, materiały, kawałki sre­ bra, chadaki itp. Należałoby t u jeszcze dodać, że w początkowym okresie pracy spółdzielni pasterze otrzymywali wynagrodzenie w naturaliach. Stopniowo proporcje udziału pieniędzy i produktów naturalnych w za­ płacie zmieniały się . Pieniądz nie wyeliminował jednakże całkowicie naturaliów. Jeszcze obecnie, na życzenie pasterzy, część ich wynagro­ dzenia w pieniądzu może być zamieniona na produkty uzyskane z ho­ dowli zwierząt. W świadomości pasterzy nie ukształtowało się też jeszcze powszech­ nie wyobrażenie o wysokości dochodów, jakie uzyskują przedstawiciele 15 1S Zmiany średniej dziennych zarobków pasterza-spółdzielcy w latach 1956-1965 (dla somonu Manchan w ajmaku kobdoskim) podaje D. M a r k o w s k a , Urba­ nizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, s. 46. Dane te ukazują w y r a ź n y spadek zapłaty w produktach naturalnych z 31,7°/o w 1956 r. do 7,7% w 1965 r. Nie dysponuję aktualnymi danymi w odniesieniu do całej Mongolii. Można jednak przypuszczać, że powyższa tendencja jest powszechna. �276 IWONA KABZINSKA-STAWABZ różnych zawodów. Wśród ocen dochodów (jako wysokie, średnie lub nis­ kie) w zawodach znajdujących się na wspomnianej liście, znajdujemy wiele odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania". Formuła ta padała także często w odpowiedzi na pytanie o ocenę dochodów w pasterstwie. Taki charakter odpowiedzi może wynikać zarówno ze słabego zaintereso­ wania kwestią dochodu, jak i z braku realnych możliwości porównania płac pasterza z zarobkami w innych zawodach. Stosunkowo słabe zo­ biektywizowanie dochodów w świadomości pasterzy powoduje, że nie może on być zasadniczym kryterium pracy. O ekonomicznych aspektach pracy pasterza mówiło zaledwie 6 osób (5,4% informatorów), przy czym odpowiedzi były t u związane bezpośrednio z pytaniem o ocenę paster­ stwa, a nie — o przyczyny opuszczania chudonu. Pewne różnice, jakie wystąpiły w ocenie poszczególnych zawodów między grupą potencjalnych migrantów a osobami pragnącymi pozostać w chudonie wskazują, jak sądzę, nie tylko na kierowanie się wysokością dochodów przy wyborze zawodu, co raczej na lepszą (w grupie migran­ tów) znajomość zjawisk charakterystycznych dla współczesnego społe­ czeństwa. Obie wymienione t u grupy oceniły co prawda wysoko zawód zwykłego pasterza, jednakże w przypadku migrantów różnica ocen tego zawodu w stosunku do pozostałych była dużo mniejsza niż w drugiej grupie, gdzie wysoka ocena dochodów w pasterstwie wyraźnie domino­ wała nad innymi rodzajami zajęć. Należałoby t u jeszcze zaznaczyć, że decyzje o zmianie zawodu, łączą­ ce się niejednokrotnie z opuszczeniem chudonu, podejmowane są obecnie przez młodzież niezależnie od statusu materialnego rodziny. Mongolia nigdy nie musiała rozwiązywać problemu przeludnionej wsi, samo pa­ sterstwo zaś było na ogół w stanie zapewnić poszczególnym rodzinom środki niezbędne do ich utrzymania. Nie obserwujemy więc w Mongolii ani teraz, ani we wcześniejszych okresach zjawiska m a s o w e j m i ­ g r a c j i z a r o b k o w e j , wynikającej z przeludnienia, rozdrobnienia własności rodziny, nędzy itp., jak to działo się choćby w wielu krajach europejskich. W świadomości młodych pasterzy nie ukształtował się też jeszcze obraz społeczeństwa zhierarchizowanego zawodowo, w którym poszcze­ gólne zawody cieszą się mniejszym lub większym szacunkiem i presti­ żem społecznym. W indywidualnych i społecznych (w odczuciu informa­ torów) ocenach poszczególnych zawodów powtarzały się często słowa „nie wiem, nie mam zdania". W ocenach tych zauważamy też zależności podobne do tych, jakie wystąpiły w przypadku oceny dochodów. Tak więc i t u grupa potencjalnych migrantów i osób zdecydowanych na po­ zostanie w chudonie oceniła wysoko prestiż zawodu pasterza, jednakże osoby, które w y b r a ł y pasterstwo, oceniały je znacznie wyżej w porów­ naniu z innymi zawodami. Czy jednak osoby te kierowały się przy wyborze zawodu kryterium społecznego szacunku? Zważywszy na ogól- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 277 nie słabą znajomość tego aspektu pracy byłabym skłonna twierdzić, że nie. Prawdopodobnie wysoka ocena tego zawodu w aspekcie jego sza­ cunku wynikała ze skłonności młodzieży do wyższego oceniania tego, co bliskie i znane (porównaj np. oceny tych samych zawodów wykonywa­ nych w mieście i w chudonie). Jednostka i grupa Młodzież oceniająca zawód pasterza brała także pod uwagę charakter stosunków między współpracownikami i możliwości zaspokojenia niektó­ rych potrzeb społecznych. Były to przede wszystkim potrzeby współ­ działania, przyjaźni, aprobaty, partnerstwa itp., które rodzą się z faktu przebywania jakiejś grupy osób w jednym zespole, połączonym na ogół wspólnym celem. Istnienie tego zespołu stanowi z kolei warunek ko­ nieczny dla zaspokojenia tych potrzeb. Wymienione t u potrzeby nie są czymś szczególnym dla Mongolii. Mówienie o t y m nie byłoby też może konieczne, gdyby nie ich wyraźna obecność w wypowiedziach młodych pasterzy. Wydaje się też, że z uwagi na niewielką liczbę mieszkańców i olbrzymie w stosunku do niej terytorium (gęstość zaludnienia Mongolii nie przekracza 1 osoby na km ) oraz na specyfikę gospodarki pasterskiej (przede wszystkim obowiązek przekoczowywania), dużych niejednokrot­ nie i zmieniających się odległości między poszczególnymi grupami ko­ czowników, z której wynika konieczność życia w ciasnym kręgu rodziny i niewielkiej grupy sąsiedzkiej, w stałym uzależnieniu od przyrody, po­ trzeba bliskich kontaktów i współdziałania jest w t y m kraju wyjątkowo silna. Pomoc jest t u często obowiązkiem, gość zaś to niemalże upersonifikowane szczęście i pomyślność. Wypowiedzi młodych pasterzy pozwalają nam sądzić, że zaspokojenie wyżej wymienionych potrzeb zależy w znacznym stopniu od sposobu, w jaki zachowują się starsi pasterze — członkowie kolektywu. Działania starszych pasterzy i cechy ich charakterów oceniane przez młodzież, złożyły się na obraz, który można by określić mianem wzoru pasterza. Informatorzy udzielający odpowiedzi na pytanie o cechy, którymi powi­ nien wyróżniać się pasterz nierzadko nie ograniczali się do prostego wyliczenia jego walorów. Niektóre wypowiedzi pozwoliły nam właśnie wnioskować o charakterze potrzeb związanych z warunkami współpracy w zespole pasterzy. Zacznijmy jednak od wzoru przodującego pasterza. Według opinii młodych mieszkańców chudonu, powinien on cechować się przede wszystkim osiągnięciami produkcyjnymi (cechę tę wymieniło aż 61,2% informatorów), wiedzą i doświadczeniem (35,1%), życzliwym sto­ sunkiem do ludzi i odpowiednim podejściem do zwierząt (23,4%) oraz umiejętnością organizowania i metodami pracy zapewniającymi osiąg­ nięcia produkcyjne (15,3%). Ciekawe, że spośród wymienionych tu cech tylko stosunek do ludzi i zwierząt był szerzej komentowany przez infor2 �278 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ matorów. Na tej podstawie możemy domyślać się, że właśnie w tej ^sfe­ rze zachowań istnieją najczęściej potrzeby zmian i największe oczeki­ wania. Dla stosunków w grupie bardzo ważny jest charakter współpracy. Potrzeba współpracy sygnalizowana była często przez młodych pasterzy. U jej podłoża leży zapewne to, że młodzież przystępuje dziś do pracy bez żadnego przygotowania, po dość długim okresie braku kontaktów z pasterstwem. Nic więc dziwnego, że w tej sytuacji oczekuje ona po­ mocy, rady i tolerancji ze strony starszego pokolenia pasterzy. Informa­ torzy podkreślali niejednokrotnie, że „należy uczyć pasterzy korzystania z doświadczeń starszych, aktywizować młodzież" (kobieta do lat 22), że „trzeba doradzać i pomagać m ł o d y m " (kobieta powyżej 22 lat), „oddawać młodzież starszym pasterzom" (kobieta do lat 22). Konieczne jest także stopniowanie w y m a g a ń w zależności od doświadczeń gromadzonych w y ­ trwałe w toku pracy: „Trzeba dać młodym bydło i niech zdobywają do­ świadczenia poprzez p r a c ę " (kobieta do lat 22). Charakterystyczne i wielce znamienne jest też następujące stwierdzenie: „Jak już się nau­ czyć, to pasterstwo jest bardzo ciekawe" (kobieta do lat 22). Symptomatyczne jest też akcentowanie w owym wzorze pasterza tradycyjnie cenionych cech, ułatwiających kontakty międzyludzkie i nie­ jednokrotne stawianie ich wyżej w hierarchii motywów decydujących 0 pozytywnej ocenie zachowań pasterzy od mierników pracy pasterza wprowadzonych przez współczesną gospodarkę, takich jak realizowanie 1 przekraczanie planów produkcyjnych, wypełnianie norm, posiadanie tytułów i odznaczeń za dobrą pracę itp. Przykładem niech t u będzie wypowiedź jednego z pasterzy (mężczyzna do lat 22): „Bardzo często bywa tak, że uważa się za przodujących pasterzy egoistów, karierowi­ czów myślących tylko o wyróżnieniu się, a nie o pomocy innym". We współczesnej gospodarce pasterskiej spotykamy się, co prawda, z nowymi dla niej ocenami efektów pracy, nie nastąpiła jednak jeszcze zmiana dróg prowadzących do osiągnięcia tych efektów. Co więcej, do­ świadczenia ułatwiające wykonanie zadań produkcyjnych powierzonych przez spółdzielnię, pracowitość i inicjatywa, umiejętności organizacyjne, emocjonalny stosunek do zwierząt i wykonywanej pracy, znajomość po­ trzeb zwierząt, rodzajów pastwisk itp. są dziś tak samo wysoko ocenia­ ne, jak w pasterstwie tradycyjnym i zaliczane do pozytywnego wzoru pasterza. Wiedza i doświadczenia starszych pasterzy spełniają dziś po­ nadto nadal najważniejszą rolę w procesie przekazywania informacji nie­ zbędnych młodemu pokoleniu do wykonywania zawodu, mimo organiza­ cji pasterstwa na nowych zasadach, specjalizacji czynności, jakie wchodzą w jego skład, pojawienia się nowych (potencjalnych i faktycz­ nych) autorytetów zawodowych i t d . Na tradycyjne cechy wzoru pasterza zwraca też uwagę prasa, która zamieszcza portrety ludzi pracujących w t y m zawodzie (zarówno star- �ADAPTACJA 279 MŁODZIEŻY M O N G O L S K I E J szych, jak i młodszych pasterzy), ukazując ich doświadczenia zawodowe, oceny i motywacje wyboru pasterstwa, przekazuje ich obserwacje do­ tyczące chudonu, opinie pracowników o nich samych i i n . Ludzie ci sta­ ją się ponadto bliżsi czytelnikom dzięki temu, że ukazywani są nie tylko w procesie pracy, ale także w życiu prywatnym (rodzinnym) . Obok tradycyjnych autorytetów zawodowych, jakimi są członkowie rodziny i — generalnie — starsi pasterze (spokrewnieni lub nie z jed­ nostką, która ten autorytet uznaje), pojawiają się dziś coraz częściej autorytety nowe, współczesne, wyrastające ze struktury działania spół­ dzielni i mające wyraźnie sprecyzowane funkcje lub specjalizacje. Poja­ wienie się takich autorytetów, jak kierownictwo brygady, fermy czy spółdzielni oraz (w szczególnych przypadkach) lekarz weterynarii jest naturalną konsekwencją organizacji pracy na nowych zasadach gospo­ darki kolektywnej i powstania nowych, w stosunku do kultury tradycyj­ nej, sposobów przekazywania wiedzy, mających bardziej zorganizowane i zinstytucjonalizowane formy, wychodzących poza obserwacje i żmudne kumulowanie doświadczeń w ciągu całego życia. Symptomatyczne jest to, że autorytety tego rodzaju uznały przede wszystkim te osoby, które zdołały lepiej zaadaptować się do nowych w a r u n k ó w i zorientować w strukturze i " zasadach działania spółdzielni, które przyswoiły sobie elementy nowego modelu życia. Przejawem uznania wyżej wymienio­ nych autorytetów jest m i n . korzystanie z pomocy tych osób w przy­ padkach, które tego wymagają. Pozostałe osoby zwracają się częściej z prośbą o pomoc do swoich rodziców i krewnych. Ci, którzy najsłabiej zaadaptowali się do w a r u n k ó w pracy w spółdzielniach, korzystają z po­ mocy rodziców, nawet w tych przypadkach, gdy nie są oni pracownika­ m i tego samego kolektywu. Osoby, z którymi współpracują młodzi pasterze stają się dla nich nierzadko wzorem godnym naśladowania. Zauważamy przy t y m , że od niedawna bohaterami młodego pokolenia stają się coraz częściej paste­ rze wyróżniani z uwagi na swe osiągnięcia zawodowe i specjalizację. Zaliczenie takich osób, na podstawie wyżej wymienionych cech, do bo­ haterów młodzieży wskazuje na sygnalizowane już wcześniej kształto­ wanie się nowych ocen działań człowieka i pracy pasterza we współ­ czesnym społeczeństwie mongolskim. Niektórzy spośród informatorów wybierali swoich bohaterów nie 16 " Dla przykładu podaję tytuły niektórych artykułów dostępnych w Polsce, które dobrze oddają charakter informacji przekazywanych przez prasę lokalną pasterzom mongolskim: G . B o ł o r m a , Goworit czaban, „Mongolija", nr 9: 1974. s.. 24-25; D. D a m d i n d o r d ż , Zizń — bolszaja szkoła, „Mongolija", nr 7: 1971, s. 16-18; C h . D a s z d o n o w , Socjalno-ekonomiczieskije razwitije MNR, „Mon­ golija", nr 9: 1978, s. 10-13; C . D z o ł d ż a r g a ł , Swierszienija starogo czabana, „Mongolija", nr 8: 1978, s. 10-11, C h . P u r e w s ü r e n , Czaban, „Mongolija", nr 3: 1975, s. 12-13 B. S z a r a w n j a m b u , Wstriecza s czabanom, „Mongolija", nr 10: 1973, s. 18-19 i i n . �280 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ bacząc na ich osiągnięcia, czyny lub cechy charakteru, lecz powołując się na podobieństwo wykonywanej pracy, to samo pochodzenie tery­ torialne i narodowościowe. Tego rodzaju motywacje wskazują wyraźnie na występowanie silnych więzi, które stają się ważniejsze dla pozytyw­ nej oceny człowieka niż jego działania. Prawdopodobnie w takich przypadkach, zachowania wybranych osób uświadamiane były słabiej od cech świadczących o wspólnocie i pozwalających na identyfikację z bo­ haterem. Wybór bohatera na zasadzie podobieństwa zawodu wydaje się wska­ zywać na kształtowanie się w Mongolii swego rodzaju wspólnoty zawo­ dowej, poczucia solidarności z ludźmi wykonującymi t ę samą pracę, zatrudnionych właśnie w pasterstwie. Odnosimy ponadto wrażenie, że pqczucie przynależności do grupy ludzi, których łączy charakter wyko­ nywanej pracy jest w powyższch przypadkach powodem do szczególnej dumy. Podobieństwo wykonywanego zawodu decyduje też często o w y ­ borze pasterza spośród postaci literackich i filmowych i uznaniu go za swego ulubionego bohatera. Kształtowanie się wspólnoty zawodowej pasterzy w społeczeństwie o coraz dalej idącym podziale pracy, w któ­ r y m proces profesjonalizacji pasterstwa nie został jeszcze zakończony, jest jednym z wielu przykładów modernizacji życia tradycyjnych ko­ czowników. Motywowanie wyboru osoby uznanej za ulubionego bohatera jej po­ chodzeniem z tej samej co informator brygady czy somonu dowodzi występowania silnego poczucia więzi terytorialnej z grupą. Podobnie, wybór bohatera tylko i wyłącznie na podstawie przynależności do tej samej grupy etnicznej świadczy o występowaniu poczucia wspólnoty na­ rodowościowej. Silne utożsamianie się jednostki z grupą na podstawie przynależności etnicznej czy terytorialnej do jednego zespołu ludzkiego jest w t y m przypadku kontynuacją tradycyjnego poczucia wspólnoty i więzi wyznaczanej na podstawie tych kryteriów. Świadomość istnienia związków tego rodzaju wypływa, jak można przypuszczać, ze stosunku młodzieży do pasterstwa, jest pochodną tego stosunku i potwierdzeniem pozytywnej postawy wobec zawodu pasterza i osób zatrudnionych w chudonie. Wybór osób zatrudnionych w paster­ stwie na bohaterów młodego pokolenia był bowiem dokonywany przede wszystkim przez osoby ustabilizowane w środowisku pasterskim, nie pragnące żadnych zmian w zakresie rodzaju pracy czy kolektywu. Możliwości wpływu współcześnie występujących autorytetów osobowych i instytucjonalnych na zmianę negatywnych postaw młodzieży w stosunku do pasterstwa Członkowie polskiej ekspedycji etnograficznej podjęli się opracowa­ nia generalnego programu, który "wskazywałby odpowiednim władzom mongolskim drogi i sposoby ograniczenia migracji młodzieży z chudonu. �A D A P T A C J A MŁODZIEŻY M O N G O L S K I E J 281 Część ustaleń została już przekazana Mongolskiej Akademii Nauk we wspomnianym Otcziotie. Niektóre plany zostały też przestawione p o l ­ skim czytelnikom w cytowanych w t y m tekście artykułach D. Markow­ skiej. Prezentacja takiego całościowego programu działań nie byłaby w t y m miejscu wskazana, chociażby z uwagi na przyjętą przeze mnie koncepcję opracowania materiałów ankietowych; nie czuję się zresztą uprawniona do tego. Omówienie ewentualnych działań, które mogłyby wpłynąć na charakter postaw młodzieży w stosunku do pasterstwa i u ł a ­ twić jej adaptację do' chudonu, ograniczam więc do rozważań nad moż­ liwościami wpływów poszczególnych autorytetów instytucjonalnych i osobowych. Za podstawę analizy posłużyły m i wypowiedzi młodych pasterzy dotyczące przede wszystkim ocen wykonywanych czynności, ich charakteru, ram czasowych, emocji związanych z ich wykonywaniem i in. oraz stosunków w kolektywie. Niektóre z tych wypowiedzi wskazy­ wały wyraźnie kierunki pożądanych zmian i łączyły je z działaniem k o n ­ kretnych grup osób lub instytucji. Omawiając niektóre cechy wzorowego pasterza wspomniałam o ist­ niejącej potrzebie poprawy stosunków międzyludzkich w kolektywie. Zmiana ta zależy w znacznym stopniu od zachowań starszego pokolenia. Kilka wypowiedzi pozwala sądzić, że władze spółdzielni wyszłyby na­ przeciw postulatom młodego pokolenia, a t y m samym wpłynęły na spo­ sób, w jaki ocenia ono stosunki w grupie, zwracając większą niż dotych­ czas uwagę na osiągnięcia wyróżnianych pracownków w procesie eduka­ cji zawodowej młodzieży, na opinie młodych pracowników o swych nauczycielach i na stosunki panujące w kolektywie. Wiele zmian istotnych dla stosunku młodego pokolenia do paster­ stwa leży jednak poza zasięgiem oddziaływania samych pracowników. Dotyczy to przede wszystkim zakresu i charakteru wykonywanych czynności, gdzie notujemy wiele, negatywnie na ogół ocenianych, po­ zostałości dawnej gospodarki pasterskiej {np. w zakresie metod pracy). Zastosowanie (w szerszym niż dotychczas wymiarze) urządzeń np. do strzyży owiec, dojenia, transportu, czyszczenia zagród, rozszerzenie prze­ twórstwa produktów hodowlanych itp. wpłynęłoby na pewno na zmianę stosunku młodzieży do pasterstwa, czyniąc z niego zawód bardziej no­ woczesny i mniej pracochłonny. Przeprowadzenie tego rodzaju działań leży w granicach możliwości spółdzielni. Niektóre wypowiedzi wskazy­ wały spółdzielniom jeszcze inny kierunek zabiegów. Jest nim miano­ wicie udzielanie pomocy materialnej młodzieży przystępującej do pracy. Pomoc ta polegałaby np. na zaopatrzeniu młodego człowieka w jurtę i przydzieleniu mu pewnej sumy na zagospodarowanie. Suma ta mogła­ by być zwracana częściowo lub w całości systemem ratalnym. O roli, jaką odgrywają zabezpieczenia socjalne w kształtowaniu pozytywnych postaw wobec pasterstwa, mówiło 12 osób (10,8°/o informatorów). Po­ stulat taki zgłaszali również polscy badacze sądząc, że ten rodzaj porno- �282 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ су dla młodych pasterzy nie tylko wpłynąłby korzystnie na przyspiesze­ nie procesu adaptacji do chudonu, lecz także byłby doskonałą okazją do zapoznania młodzieży z nowym modelem gospodarki i rozwijania bodź­ ców materialnych w społeczeństwie . Z uwagi na niewielką rolę, jaką odgrywa wysokość dochodów w oce­ nach pracy, można przypuszczać, że próby zmiany stosunku młodzieży do pasterstwa np. przez podniesienie wysokości wynagrodzeń odniosłyby dziś jeszcze niewielki skutek. Nasze badania pokazały, jak znaczny jest obecnie wpływ bliskich wzorów osobowych na zachowania młodego pokolenia pasterzy. Wpływ ten zauważalny jest chociażby w mechanizmie kształtowania się zainte­ resowań pasterstwem i w funkcjonowaniu tradycyjnych autorytetów zawodowych. Posługiwanie się wyłącznym niemal przykładem jednostek dla kształ­ towania społecznie pożądanych zachowań ogółu było zjawiskiem charak­ terystycznym dla zamkniętych społeczności wiejskich, silnie wkompono­ wanym w obraz ich kultury. Jak widać, przykład ten wykorzystywany jest i dzisiaj, choć zmieniły się nieco formy transmisji. Bezpośredni przykład starszego pokolenia jest też dziś jeszcze, obok długotrwałej praktyki, najważniejszym sposobem zdobywania wiedzy zawodowej przez młodych pasterzy. Żadna z nowych form przekazu tej wiedzy nie ma takiego udziału w kształtowaniu doświadczeń zawodo­ wych młodzieży, jak działania i bezpośredni przykład rodziny i — gene­ ralnie — starszych pasterzy. Żadna z tych form nie jest nawet w stanie, przynajmniej na obecnym etapie ich rozwoju, w sposób zadowalający uzupełnić wiedzy przekazywanej za pośrednictwem starszego pokolenia mieszkańców chudonu, drogą u s t n ą lub bezpośrednim przykładem. Po­ twierdzeniem niewielkiej roli, jaką odgrywają instytucje pozarodzinne w zawodowym kształceniu młodzieży, jest raczej przeciętny poziom wiedzy fachowej, jaki wykazują osoby, które ukończyły kursy paster­ skie. Ponad 60% spośród tych osób udzieliło błędnych odpowiedzi na pytania, za pomocą których sprawdzano poziom ich wiedzy zawodowej (globalnej), lub też nie udzieliło jej w ogóle. Kursy pasterskie nie zdo­ były sobie jeszcze popularności wśród młodzieży, kończą je nieliczni, a zdecydowana większość osób pragnących podnosić swe kwalifikacje nie zamierza korzystać z tej zinstytucjonalizowanej formy przekazu do­ świadczeń, opowiadając się za systemem długoletniej praktyki, bezpo­ średniej styczności ze zwierzętami pod kontrolą i przy współudziale jednego lub k i l k u zmieniających się pasterzy, a więc za sposobem tra­ dycyjnym. Przeciętny poziom globalnej wiedzy zawodowej młodzieży i silna w tej sytuacji potrzeba korzystania z pomocy starszych jest, jak już zaznaczyłam, wynikiem zerwania trwałych kontaktów młodych miesz17 1 7 Markowska, Urbanizacja stepu, s. 41, oraz Otcziot issliedowanija... �ADAPTACJA MŁODZIEŻY 283 MONGOLSKIEJ kańców chudonu z pasterstwem na okres nauki w szkole. W tej sytuacji można by zastanowić się, nad wprowadzeniem takiego systemu szkolnic­ twa, który umożliwiłby pasterzom zdobywanie wiedzy ogólnej bez prze­ rywania ciągłości owych kontaktów. Jednym z wyjść, na które wskazy­ wali sami pasterze, byłoby zapewne zorganizowanie nauczania systemem zaocznym. Aby zbliżyć młodzież do pasterstwa i zapobiec trudnościom towarzy­ szącym adaptacji zawodowej organizuje się od paru lat na terenie ca­ łego kraju letnie obozy pionierów. Akcją t ą objęci zostali uczniowie od klasy szóstej do ósmej włącznie. Uczestniczą oni w dwutygodniowych turnusach. Dzięki t y m obozom młodzież oswaja się z pracami pasterzy, np. dojeniem, pasieniem i in., poznaje organizację spółdzielni i ich s t r u k t u r ę . Spółdzielnie pasterskie patronujące t y m akcjom dostarczają także potrzebny sprzęt, zwierzęta oraz służą pomocą i radą doświadczo­ nych pasterzy. Sporo czasu pozostawia się młodzieży na wypoczynek, naukę zabaw, wierszy i piosenek, na działania zgodne z własnymi za­ interesowaniami. W ten sposób młodzież uczy się jednocześnie efektyw­ nego gospodarowania czasem, a więc przyswaja sobie niektóre elementy nowego modelu życia. Obozy pionierskie są wysoko oceniane zarówno przez nauczycieli, jak i przez młodzież . Wspomniałam już o próbie budzenia refleksji i •kształtowania za­ interesowań pasterstwem, jaką podjęła prasa. W t y m miejscu pozwolę sobie na oderwanie się od materiałów ankietowych i przedstawienie propozycji, by na łamach prasy pokazywać także sylwetki tych, którzy odeszli z chudonu i próbowali adaptować się do nowych dla nich warun­ ków życia poza chudonem i do nowego zawodu. Tego rodzaju działania są jak najbardziej uzasadnione. Wiadomo bowiem, że pracownicy po­ chodzący ze środowiska pasterskiego z trudem przyzwyczajają się do zasad pracy obowiązujących w różnych zawodach, do współdziałania, jakiego wymaga cykl produkcyjny, przestrzegania czasu pracy, regula­ minu i t p . Nierzadko też odczuwają oni silną nostalgię za chudonem, jego walorami naturalnymi, zwierzętami, świeżym powietrzem... Roz­ terki te trafnie charakteryzuje fragment wspomnień dziennikarza: „Opowiadano m i w Ułan Bator o pewnym Mongole, który miał t r u d ­ ności z przystosowaniem się do pracy w biurze i zakładzie produkcyj­ nym. Kiedy nadeszła wiosna, ów Muralista stawał codziennie przy oknie, patrzył długo w błękitne niebo i oślepiające słońce, wzdychał, kręcił się po pokoju aż wreszcie nie wytrzymał i wyszedł, by wrócić dopiero na jesieni. Poszedł w step między pasterzy, stada koni i baranów, gdzie nie krępują go surowe rygory współczesnej cywilizacji" . 1S 1 9 20 w Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan, 1975, nr 98. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, s. 44. J . K o p r o w s k i , Nad Orchonem, „Życie Warszawy" z dnia 31. 08. 1976, l ł M s. 7. �284 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Być może przykłady takich osób ułatwiłyby młodzieży dokonanie bar­ dziej świadomego wyboru zawodu i podejmowania decyzji migracyjnych. Ocena pracy pasterza jest tylko jednym z czynników wpływających na adaptację młodzieży do środowiska wiejskiego i na jej stosunek do chudonu. Wybór zawodu innego niż pasterstwo nierzadko łączy się z pragnieniem zmiany środowiska na takie, które w stopniu większym niż chudon pozwoli młodzieży na zaspokojenie potrzeb intelektualnych czy kulturalnych. Młodzież coraz częściej zdaje sobie sprawę z tego, że ani przyrod­ nicze walory chudonu, ani silne więzy rodzinne, ani nawet interesująca praca nie mogą zrównoważyć braku możliwości zaspokojenia rozbudo­ wanych potrzeb tego rodzaju. W takiej sytuacji nawet możliwości od­ działywania rodziny są mocno ograniczone, toteż niejednokrotnie nie sprzeciwiają się planom migracyjnym swych dzieci, a nawet jawnie je popierają. O niektórych potrzebach materialno-bytowych i kulturalnych, me­ chanizmie ich kształtowania i możliwościach zaspokojenia w chudonie oraz ich wpływie na stosunek młodego pokolenia do środowiska paster­ skiego mówię w 3 części tego opracowania. POTRZEBY MATERIALNO-BYTOWE I KULTURALNE Badania nad potrzebami materialno-bytowymi objęły sferę wyposa­ żenia wnętrza mieszkalnego, odzieży i pożywienia. Badacze spojrzeli na ten rodzaj potrzeb młodych mieszkańców chudonu przede wszystkim pod kątem adaptacji tej grupy społeczeństwa do wytworów, które okre­ ślano jako wskaźniki modernizacji środowiska pasterskiego. Za dowód tej adaptacji uznano obecność tych wytworów tak w jurtach paster­ skich, jak i w planach zakupów. Plany te były zarówno świadectwem posiadania przez poszczególne osoby nowej dla pasterzy umiejętności gospodarowania pieniędzmi, jak i przystosowania się tych osób do nie­ których elementów gospodarki towarowo-pieniężnej. Potrzeby kulturalne badano głównie na przykładzie sposobów i moż­ liwości rekreacji w chudonie, zwracając przy t y m uwagę na rodzaj t r e ­ ści dostarczanych przez różne współczesne formy rozrywki (będącej jednym z elementów rekreacji) i na charakter ich odbioru. Na podstawie wypowiedzi pasterzy można przede wszystkim określić charakter ich potrzeb. Odwołanie się do literatury oraz zastosowanie metod analizy statystycznej do opracowania wyników, pozwoliło nam ponadto scharakteryzować mechanizm kształtowania się tych potrzeb i spojrzeć na nie, jak na wynik wpływu tradycji i oddziaływania współ­ cześnie występujących autorytetów. Przeprowadzone obliczenia i obserwa­ cje pozwoliły nam także określić, w jakim stopniu charakter owych po- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 285 trzeb i świadomość możliwości ich zaspokojenia w warunkach chudonu mogą wpływać na decyzje migracyjne młodych pasterzy. POTRZEBY MATERIALNO-BYTOWE Charakterystyczną cechą społeczeństwa koczowniczego (nie tylko mongolskiego) jest ograniczenie wytworów materialnych do niezbędnego w warunkach gospodarki pasterskiej minimum. Ciągłe przekoczowywanie nie sprzyja bowiem, jak wiadomo, powiększaniu tzw. inwentarza martwego, t j . przede wszytkim wyposażenia mieszkań (jurt, namiotów itp.), odzieży, rozmaitych przedmiotów użytku osobistego i sprzętów związanych z pracą pasterza. Obok ograniczonych ilości wytworów materialnych zwraca też naszą uwagę wieloletnia niezmienność i trwałość wzorów większości tych wytworów. Trwałość ta jest przede wszystkim wynikiem doskonałości tych wytworów. W większości kultur pasterskich przed­ mioty należące do tzw. inwentarza martwego umożliwiają bowiem mak­ symalną adaptację do środowiska naturalnego. Tak doskonała funkcjo­ nalność wytworów wpływa jednak na stabilizację potrzeb materialnych na pewnym stałym poziomie; brak bowiem w tej sytuacji bodźców dla dokonania zmian. Wszechstronny rozwój gospodarki mongolskiej po 1921 г., jej utowarowienie, stopniowy wzrost udziału pieniądza w wynagrodzeniach pa­ sterzy przy jednoczesnym procentowym spadku zapłaty w produktach naturalnych (zamiana wynagrodzenia w pieniądzu na produkty natural­ ne występuje dziś stosunkowo rzadko i tylko na zasadzie dobrowolnego porozumienia). Rozwój produkcji przemysłowej i rzemiosła, zwiększone możliwości kupna różnych artykułów, a także konieczność nabywania tych towarów, których produkcję przejęło państwo (np. wojłok) wpły­ nęły na obniżenie tradycyjnej samowystarczalności pasterstwa, sprzyja­ jąc też rozwojowi gospodarki towarowo-pieniężnej. i zmianom w sferze dotychczasowych potrzeb matęrialno-bytowych. W warunkach gospodar­ k i opartej na koczowniczym lub półkoczowniczym trybie życia pasterzy, możliwości wprowadzania innowacji i modernizacji wzorów są jeszcze ograniczone. Toteż obserwujemy dziś pewne różnice w potrzebach pasterzy-koczowników i tych, którzy osiedli w centrach somonowych lub pracują w brygadach pomocniczych, usługach i t p . W zachowaniach pasterzy-koczowników odnajdujemy dziś jeszcze wiele śladów tradycyj­ nego modelu konsumpcji. Za świadectwo modernizacji w sferze wyposażenia j u r t przyjęto w y ­ stępowanie w nich takich przedmiotów, jak metalowe łóżka, szafy, półki, biurka i pulpity do odrabiania lekcji, biblioteczki, zegarki, zasłony na łóżka i in. Funkcja modernizacyjna tych przedmiotów nie została tylko 2 1 2 1 Patrz np. M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 220-241. �286 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ 1 wyłącznie założona przez badaczy. Jest ona nierzadko uświadamiana przez samych pasterzy. Przeprowadzone badania pozwalają też przypu­ szczać, że nowoczesność tego rodzaju sprzętów jest o wiele częściej bra­ na pod uwagę przy planowaniu zakupów niż ich walory praktyczne. Odpowiedzi o przewidywane zmiany wyposażenia j u r t odzwiercie­ dlają ogólne tendencje przeobrażeń, dokonujących się w społeczeństwie mongolskim w tej sferze kultury. Przewidywane zmiany dotyczyły za­ równo samego wnętrza, jak i j u r t y (jako swoistego typu mieszkania). Jednakże tylko w pierwszym przypadku możemy mówić o pragnieniu odejścia od tradycyjnych wzorów, wyrażającym się we wzbogaceniu zestawu przedmiotów znajdujących się w jurtach o łóżka, szafki, stołki, maszyny do szycia, radio i in. Zmiany w obrębie j u r t y zmierzały do nadania jej estetyczniejszego wyglądu, zastąpienia zużytych części no­ w y m i elementami, nie przynosiły jednak niczego nowego w zakresie konstrukcji czy materiałów. Potrzeba zmiany nie obejmowała również samego rodzaju mieszkania. Chęć mieszkania w domu wyraziły zaledwie 2 spośród 111 osób (1,80% informatorów). Jak można się domyślać, powszechna akceptacja j u r t y jest przede wszystkim wynikiem braku możliwości zastąpienia jej innym rodzajem mieszkania w warunkach koczowniczej gospodarki pasterskiej. Można ją także uznać za rezultat przyzwyczajenia i braku doświadczeń, w wyniku których mogłaby na­ stąpić zmiana dotychczasowych wzorów. Świadomość możliwości dokonania zmian w wyposażeniu wnętrza nie jest jeszcze powszechna, podobnie jak realizacja planów. W okresie, w k t ó r y m przeprowadzono badania, przedmioty uznane za nowoczesne posiadało średnio 50-60% rodzin. Realizację potrzeby modernizacji w n ę ­ trza uzależniano przede wszystkim od posiadania odpowiedniej ilości pieniędzy. Zasadnicze znaczenie miało t u także zaopatrzenie sklepów ajmacznych i somonowych w poszukiwane towary. Zaopatrzenie skle­ pów oceniano często jako niewystarczające. Te negatywne oceny pogłę­ biane były jeszcze przez fakt, że braki obejmowały towary podstawowe niezbędne do wyposażenia j u r t , takie jak wojłok i brezent, niektóre meble czy dywany. Niedobór tych towarów nie tylko hamuje moderni­ zację wnętrz, ale także kształtuje ujemne oceny w a r u n k ó w życia w chu­ donie i niekorzystny, z punktu widzenia gospodarki, stosunek pasterzy do środowiska. Realizację tego rodzaju potrzeb uzależniano też niejednokrotnie od charakteru aktualnych w a r u n k ó w mieszkaniowych, które oceniano pod k ą t e m wielkości j u r t y i ilości mieszkających w niej osób oraz od sytu­ acji rodzinnej poszczególnych jednostek. Za moment sprzyjający tego rodzaju poczynaniom uznano natomiast zawarcie małżeństwa i założenie własnego gospodarstwa. Osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie z rodzicami, podporządkowane woli i autorytetowi starszego pokolenia, miały o wiele mniejsze możliwości wprowadzania zmian. O potrzebie i sposobach modernizacji wnętrz mieszkalnych wniosku- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 287 jemy nie tylko na podstawie odpowiedzi na bezpośrednie pytanie o oce­ nę j u r t y , w której mieszkał informator, i przewidywane zmiany. Istot­ nych informacji odnośnie do rodzajów potrzeb i miejsca, jakie zajmują wśród nich sprawy urządzenia mieszkania, dostarczyła nam także wspo­ mniana już analiza planów wydatków. Młodym pasterzom zadano pyta­ nie o cel, na jaki przeznaczyliby nieoczekiwanie otrzymane sumy 500 i 2000 tugrików. Pytanie to sprawiało informatorom wiele trudności. Kłopoty z odpowiedzią miały przede wszystkim osoby słabiej zaadapto­ wane do nowych dla Mongolii zasad gospodarki towarowo-pieniężnej. Niektórzy z informatorów (niezależnie od wysokości dochodów) nie po­ trafili sobie w ogóle wyobrazić siły nabywczej tych sum (przede wszyst­ k i m 2000 tugrików), choć nie przekraczają one na ogół wysokości rocz­ nych dochodów pasterzy. Wysokość zarobków nie była też czynnikiem, który wpływałby na charakter planowanych wydatków i rodzaj potrzeb, związki zaś między dochodami i wydatkami były najczęściej nieuświadamiane. Przykład ten wskazuje na to, że zmiany w sferze świadomości społeczeństwa są wyprzedzane przez zmiany, jakie dokonały się w cha­ rakterze gospodarki kraju. Nieumiejętność przeznaczenia sumy 500 lub 2000 tugrików mogła wynikać z braku konkretnych potrzeb, co z kolei wiąże się z różnym u poszczególnych osób zakresem doświadczeń, np. w prowadzeniu gospodarstwa domowego i dysponowaniu budżetem tak rodzinnym, jak indywidualnym. Młodzi pasterze pragnęli na ogół przeznaczyć wyżej wymienione su­ my na zakup jednego lub dwóch rodzajów artykułów. Podanie większej ilości albo też drobiazgowe wyliczenie przedmiotów należało do rzad­ kości. Szczegółowa odpowiedź nie była jednak w t y m przypadku naj­ bardziej istotna. Chodziło bowiem przede wszystkim o ogólną orientację w występujących tendencjach, zakresie i kierunkach zmian. Plany wydatków 500 i 2000 tugrików można ogólnie podzielić na­ stępująco: przedmioty użytku osobistego, jurta i jej wyposażenie, arty­ kuły spożywcze i utrzymanie domu, inne. Szczegółowe w y n i k i badań przedstawiono w tabeli I. Ze względu na to, że badania nad aspiracjami i potrzebami młodego pokolenia pasterzy mongolskich były prowadzone po raz pierwszy, brak danych, k t ó r e umożliwiłyby porównanie otrzymanych wyników z jakim­ kolwiek okresem wcześniejszym. W charakterze zmian częściowo zorien­ tować nas może konfrontacja powyższych wyników z zestawieniem spo­ rządzonym przez Majskiego, a dotyczącym udziału wydatków na różne cele w budżecie przeciętnej rodziny pasterskiej w okresie przedrewolu­ cyjnym. Według tego zestawienia udział żywności w budżecie wynosił 69,3°/o, odzieży — 11,5%, mieszkania i urządzenia wnętrza — 3,1%, drobnych sprzętów i przedmiotów oraz opału — 3,8%, narzędzi pracy — 3,6% przedmiotów kultowych i rozrywki — 2,1%, podatków — 6,6% . 22 ** M a j s к i i, op. cit., s. 141. �•288 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Tabela l. Planowane przeznaczenie sumy 500 i 2000 tugrików Charakter wydatków I. Przedmioty użytku osobistego: 1. odzież 2. rozrywka, rekreacja 3. komunikacja 4. ozdoby, biżuteria II. Jurta mieszkalna i jej wyposażenie: 1. jurta 2. sprzęty domowe, dywany III. Zwierzęta i przedmioty pasterskie 1. zwierzęta 2. jurta gospodarcza, namiot 3. p r z e d n i i 3 t y pasterskie 4. pasza dla zwierząt IV. Artykuły spożywcze i utrzymanie domu: 1. artykuły spożywcze 2. utrzymanie domu V. Inne przeznaczenie: 1. przekaz osobom prywatnym 2. złożenie do banku VI. Brak określonego celu Ilość odpowiedzi 500 tugrików I 2000 tugrików 58 7 2 1 15 1 1 0 0 35 3 36 4 2 1 0 13 1 0 1 21 7 6 7 6 26 18 Informacji o zmianach w charakterze potrzeb konsumpcyjnych pa­ sterzy dostarczają nam także współczesne badania przeprowadzone przez S. Szynkiewicza w latach sześćdziesiątych na terenie somonu Bajan. Materiały zebrane przez niego dotyczą rozchodów budżetów rodzinnych, nie obejmują one jednakże wszystkich kategorii wydatków, brak np. m.in. wydatków na jurtą i przedmioty służące do jej wyposażenia. Uka­ zują one ponadto wydatki realne a nie planowane, potrzeby zrealizowa­ ne, a nie aspiracje, co uniemożliwia przeprowadzenie dokładnego po­ równania wobec braku jednorodnych jednostek. Materiały zebrane przez Szynkiewicza obejmują teren jednego somonu, podczas gdy ankiety do­ tyczą różnych terenów kraju. Pamiętając o tych ograniczeniach i o zna­ cznym stopniu unifikacji wzorów tradycyjnej kultury mongolskiej możemy jednakże z całym przekonaniem stwierdzić, że badania tego autora orientują nas w charakterze wydatków i potrzeb konsumpcyj­ nych społeczeństwa oraz tendencji rozwojowych w tej dziedzinie życia pasterzy. Dostarczają one także informacji na temat kulturowych uwa­ runkowań współczesnych preferencji w sferze konsumpcji. Dzięki t y m badaniom niektóre zachowania młodzieży stają się bardziej zrozumiałe, łatwiejsze do wytłumaczenia . 2 3 2 3 S. S z y n k i e w i c z , rodzinnych jednego somonu, Konsumpcja mieszkańców stepu. [w:] Badania nad społeczeństwem..., Analizy budżetów s. 79-116. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY 289 MONGOLSKIEJ Wyniki zamieszczone w tabeli I wskazują na wyraźną potrzebę zmian wyposażenia jurty, wprowadzenia do niej przedmiotów zalicza­ nych do nowoczesnych. Na szczególną uwagę w tej części planowanych zakupów zasługuje zamiar kupna biblioteczki i książek oraz radia (p. I , 2 i częściowo I I , 2). Wskazuje on bowiem na zmiany, jakie doko­ nują się obecnie w sferze potrzeb kulturalnych i rekreacji. Znaczna liczba osób planujących zakup drewnianych części j u r t y i materiałów °-o J J pokrycia świadczy też o przywiązywaniu dużej wagi do jakości samego pomieszczenia mieszkalnego i jego estetyki. Należy przypusz­ czać, że tego rodzaju dążenia wpływają w sposób istotny na zmianę tradycyjnej struktury wydatków, wyrażającą się wzrostem udziału ar­ tykułów przemysłowych w budżetach rodzinnych. W każdej z jurt, w której przeprowadzono badania, sporządzano ta­ belę jej wyposażenia, zwracając uwagę na występowanie przedmiotów zaliczanych do nowoczesnych. Pozwoliło to badaczom na zorientowanie się, gdzie zachodzi jeszcze konieczność czy też możliwość przeobrażeń. Zestawienie tabel sporządzonych przez badaczy z planami zakupów po­ szczególnych przedmiotów wskazuje wyraźnie na niewielką jeszcze po­ trzebę zmian. e Tabela U. Stan wyposażenia jurt w poszczególne przedmioty, a odczuwana potrzeba zmian Rodzaj przedmiotu lub urządzenia łóżka zasłony na łóżka kącik higieniczny szafka na książki apteczka aparat radiowy zegarek 111 48 73 48 43 52 61 Ilość osób deklarujących kupno w ramach tg bezpośrednia odpowiedź 500 2000 nt. wyposa­ żenia jurt Ilość jurt, w których brak tego przedmiotu (urządzenia) Ilość jurt, w których występuje ten przedmiot (urządzenie) o 1 1 ¡ 56 36 54 60 51 42 ! 2 2 0 1 ! 0 0 8 0 4 0 0 1 0 4 0 17 2 0 7 0 13 2 Podana t u liczba łóżek, podobnie jak pozostałe dane w rubryce 3 i 4, oznacza ogólną liczbę rodzin posiadających ten przedmiot (urządzenie) bez wskazania ich użytkownika. W przeciwieństwie jednak do innychwymienionych t u wytworów, gdzie zasada wspólnego korzystania jest zrozumiała, łóżka (według nowych wzorów) zaliczane są do przedmiotów użytku osobistego i dlatego też warto zwrócić uwagę tak na ich ilość, jak i na stosunek tejże do liczby mieszkańców poszczególnych j u r t . Posiadanie własnego łóżka staje się coraz bardziej powszechną po­ trzebą młodego pokolenia. Nie bez znaczenia dla wykrystalizowania się 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �290 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ tej potrzeby jest mieszkanie w przyszkolnym internacie z wyraźnie wydzielonymi miejscami do spania dla każdego z uczniów i przydzielo­ nymi i m łóżkami. Realizacja tego wzoru, t j . przeznaczenie oddzielnego łóżka dla każdego z członków rodziny, nie zawsze jest jednak możliwa. Zasadniczą przeszkodą jest stosunkowo niewielka powierzchnia j u r t y z centralnie położonym paleniskiem i tradycyjnym rozstawieniem mebli oraz wielofunkcyjność tego pomieszczenia. Mniej ważna wydaje się być w t y m przypadku konieczność dostosowania wyposażenia j u r t y do wa­ r u n k ó w koczowniczej gospodarki pasterskiej. Wielu pasterzy korzysta już bowiem z transportu samochodowego spółdzielni, przy którym prze­ wiezienie składanych, metalowych łóżek (stanowiących przede wszystkim przedmiot aspiracji mieszkańców chudonu) nie sprawia trudności. W okresie, w którym przeprowadzono badania^ liczba łóżek stosunkowo rzadko odpowiadała ilości osób mieszkających we wspólnej jurcie. Licz­ by te były sobie równe tylko w 24,2% przypadków i dotyczyły prze­ ważnie najmniejszych rodzin (2-3 osobowych). W rodzinach o większej liczbie członków tradycyjny sposób spania na wojłoku rozesłanym na podłodze lub wprost na ziemi w jurcie był po prostu koniecznością. Ten sposób spania występował jednak również w przypadku małych rodzin, tam gdzie przyzwyczajenie jest silniejsze od nowych wzorów przenika­ jących do chudonu z ośrodków o osiadłym trybie życia mieszkańców. Jeżeli w jurcie znajdowały się łóżka, to ich użytkownikiem było najczę­ ściej starsze pokolenie, głównie mężczyźni. Dzieci, młodzież oraz kobiety w różnym wieku spały najczęściej na podłodze. Zdarzały się jednak przypadki przeznaczania łóżka dla dziecka (z pokolenia młodzieży 15-20-letniej) niezależnie od jego płci, wieku i kolejności wśród rodzeń­ stwa, podczas gdy pozostali członkowie rodziny nie dysponowali włas­ nymi łóżkami (jedno łóżko dzieliło ze sobą kilka osób) lub też spali po prostu na podłodze wysłanej wojłokiem. Można przypuszczać, że własne łóżko otrzymywało to z dzieci, które najsilniej odczuwało i objawiało potrzebę posiadania tego sprzętu dla indywidualnego użytku. Dane dotyczące planów kupna niektórych przedmiotów stanowiących wyposażenie jurty, wskazują na to, że potrzeba dokonania tych zmian nie była jeszcze ani silna, ani powszechna (tab. I I , rubryki 5-7). Zapre­ zentowane t u wyniki są jednak znacznie zubożone wobec stosunkowo dużej liczby 'odpowiedzi nieprecyzyjnych, wskazujących co prawda na dążenie do zmian, lecz uniemożliwiających uściślenie danych liczbowych dotyczących zamiaru kupna poszczególnych przedmiotów i urządzeń. Odpowiedzi te określały bowiem tylko kategorię planowanego zakupu (np. „sprzęty domowe"), a nie konkretny przedmiot. Takich odpowiedzi było 23 (20,7% informatorów), co przy próbie 111 osób jest jednak dość dużą niedokładnością. Współcześni nam młodzi pasterze przywiązują dużą wagę do swego wyglądu zewnętrznego. Przejawem tego jest m.in. dążenie do powiększę- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 291 nia ilości posiadanej odzieży, szycia jej z materiałów zróżnicowanych kolorystycznie, w lepszym gatunku. Informatorzy mieli na ogół po 2-3 sztuki deli (odzież wierzchnia) na każdą okazję (odzież robocza, codzien­ na i świąteczna). Wobec potrzeby powiększenia tych zasobów — ilości posiadanej odzieży należałoby uznać za niewystarczające. Na wysokie miejsce odzieży w hierarchii potrzeb wskazywały zarów­ no wypowiedzi młodych (patrz: plany zakupów, tab. I , p. I , 1), jak i.starszych pasterzy. Starsi pasterze zwracali ponadto uwagę na więk­ sze niż dawniej możliwości nabywania odzieży gotowej, zróżnicowanej jakościowo i kolorystycznie. Ocena tych zmian była zdecydowanie pozytywna. Tylko jedna osoba krytycznie oceniła dążenia młodzieży np. do posiadania nowego deli na każde święto. Według informatora, któ­ remu jedno deli starczało na 3-5 lat, współczesne dążenia młodzieży są objawem rozrzutności (mężczyzna lat 75) *. Potrzeba zmian w dziedzinie odzieży dotyczy dziś przede wszystkim zwiększenia jej ilości i poprawy jakości. Wśród młodych mieszkańców chudonu nie obserwujemy natomiast (tak typowej np. dla młodzieży wiejskiej krajów europejskich) pogoni za modą, za tym, co nowe w for­ mie, fasonie, kolorystyce, dodatkach itp. Plany zakupów w większości przypadków dotyczyły odzieży tradycyjnej, a więc deli lub materiału na jego uszycie, butów do jazdy konnej i do chodzenia na co dzień. Rzadziej były to dodatki w rodzaju kapelusza czy chustki ha głowę oraz biżuterii. Rzadko przedmiotem planowanego zakupu była też koszula czy spodnie należące do upowszechniającego się w Mongolii (szczególnie w miastach i wśród urzędników spółdzielni, somonu itp.) stroju europej­ skiego. O utrzymywaniu się do dziś tradycyjnego wzoru odzieży zadecy­ dowała, podobnie jak w przypadku jurty, jej ogromna funkcjonalność w warunkach pasterskich, dostosowanie jej do charakteru przyrody, k l i ­ matu i gospodarki. Zmiany, jakie możemy obserwować w kroju deli czy dodatkach (np. krótkie rękawy, wąski pasek nylonowy w talii), nie wpłynęły na funkcję tego rodzaju ubioru i nie zmniejszyły jego prze­ wagi nad odzieżą europejską . Porównując charakter potrzeb współczesnej młodzieży w zakresie ubioru z wypowiedzią lamy, przytoczoną przez Majskiego, odnosimy wrażenie, że te wcześniejsze zachowania pasterzy, dawniej zanotowane potrzeby zmian w formach odzieży, były bardziej „rewolucyjne" od obecnych. Pozostałością tradycyjnego modelu konsumpcji jest również stosun­ kowo słaby przejaw troski o odzież dziecięcą, jaki obserwujemy w ro­ dzinach pasterzy zamieszkujących chudon. W badanej grupie pasterzy 2 25 2 4 A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 86. M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 226-227 i 239-240. Patrz także L . L . W i k t o r o w a , Roi' stierieotipa kultury w etnogenezie Mongołów, [w:] Archeołogija i etnografija Mongolii, Nowosybirsk 1978, s. 10-14. 2 5 �292 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ przeważały co prawda osoby bezdzietne, jednakże z faktu, że tylko jedna spośród 29 osób posiadających dzieci (3,4% tej grupy informatorów) deklarowała zamiar kupienia „czegoś dla nich" w ramach wydatkowania 500 tugrików, uprawnia nas chyba do sformułowania wniosku o utrzy­ mywaniu się tradycyjnego wzoru . Być może pozostałe osoby posiada­ jące dzieci i planujące kupno odzieży uwzględniały w t y m potrzeby dzieci, zebrany materiał nie odpowiada jednak na to pytanie, wobec znacznej ogólnikowości odpowiedzi. Zwiększone możliwości kupna wielu towarów przemysłowych i zwią­ zane z t y m zmiany, jakie zachodzą w sferze potrzeb materialnych, są zapewne istotną przyczyną, dla której stosunkowo niewielka liczba osób pragnęła przeznaczyć sumę 500 i 2000 tugrików na zakup żywności. Na­ leżałoby t u podkreślić, że plany tego rodzaju zakupów nie występowały na ogół samodzielnie (jako priorytet), lecz towarzyszyły najczęściej za­ miarom zakupu artykułów przemysłowych. Były one ponadto niezależne od wysokości dochodów informatora. Przedmiotem planowanych zaku­ pów były na ogół artykuły stosunkowo drogie, nie pochodzące z gospo­ darki pasterskiej, takie jak ryż, kasza, mąka, cukier i herbata. Tego typu artykuły, stanowiące uzupełnienie podstawowych dla pasterza po­ traw mlecznych i mięsnych, występowały także w tradycyjnym modelu spożycia. Ich obecność we współczesnych nam planach zakupów wska­ zuje więc na utrzymywanie się tego modelu. Mimo to obserwujemy jednak pewne zmiany w strukturze spożycia. J e d n ą z najważniejszych jest t u spadek spożycia mleka i jego przetworów na rzecz mięsa oraz złagodzenie występującej do niedawna wyraźnej sezonowości spożycia . Obecnie mięso znajduje się w spożyciu niemal codziennie przez cały rok jako danie samodzielne i dodatek do zup, ryżu czy pierogów. Posiłki mięsne spożywa się przeważnie w porze obiadowej lub na kolację. W sezonie letnim, co prawda, podstawę jadłospisu stanowią nadal świe­ że produkty mleczne, nie jest to już jednak jedyny rodzaj pożywienia. Nieregularne spożywanie mięsa w t y m okresie zanotowano tylko w 6,3% przypadków. Pasterz mongolski posila się przeważnie trzy razy dziennie. Między posiłkami pija on herbatę z mlekiem i solą, jada produkty mleczne w niedużych ilościach. Posiłek gotowany spożywa najczęściej wieczorem, po zakończeniu zasadniczych prac. Jak można przypuszczać, obserwowa­ ny dziś system odżywiania się, będący kontynuacją tradycyjnego wzoru konsumpcji, jest także wynikiem konieczności dostosowania się do cha­ rakteru czynności gospodarskich. 26 27 2 6 Por. M a j š k i j , op. cit., s. 59; tamże na s. 45 znajdują się uwagi o stanie higieny w przedrewolucyjnej Mongolii. " M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 231, 239, oraz S z y n k i e w i c z , Konsumpcja mieszkańców stepu, s. 83-89. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 293 Istotną zmianą w owym wzorze, uznaną za najważniejszy objaw jego modernizacji, jest natomiast poszerzenie tradycyjnego zestawu pożywie­ nia pasterzy o konserwy rybne i mięsne, warzywa i chleb kupowany w sklepach lub wypiekany w jurtach. Spożycie wyżej wymienionych artykułów nie jest jednak powszechne. I tak np. w okresie, w którym przeprowadzono badania, chleb spożywało około 58% rodzin informa­ torów, konserwy — 34,2%, a warzywa, te, które stosunkowo niedawno pojawiły się w chudonie (ziemniaki, marchew, kapusta, ogórki) i trady­ cyjne (dziki czosnek i cebula) — 46,8%. Wąski zakres upowszechnienia tych produktów można wytłumaczyć przyzwyczajeniem do tradycyjnego wzoru konsumpcji. Nie jest to jednakże jedyna przyczyna. O utrzymy­ waniu się tego wzoru decyduje też niejednokrotnie niedostateczne za­ opatrzenie sklepów somonowych w wymienione artykuły. Nie bez zna­ czenia są t u także odległości dzielące pasterzy-koczowników od najbliż­ szego sklepu. Niewielka jest także potrzeba wprowadzania nowych potraw do jadłospisu pasterzy. Wskazują na to nie tylko bezpośrednie odpowiedzi na pytanie o konsumpcję codzienną, ale także plany wydatków 50Ü i 2000 tugirków, wśród których nie zanotowano w ogóle zarńiaru kupna konserw czy warzyw. W badaniach ankietowych ograniczono się do notowania faktów, k t ó ­ re ukazałyby badaczom współczesny stan spożycia. Z tego względu nie znajdziemy w nich odpowiedzi na pytanie, czy i jak dotkliwie odczu­ wany jest brak niektórych artykułów i konieczność ograniczenia się do pożywienia tradycyjnego. Czy dostrzegana jest różnica między wzorami spożycia, przekazywanymi pasterzom np. przez szkołę, a możliwościami ich realizowania w warunkach chudonu? Myślę, że ustalenia te pozwo­ liłyby nam zorientować się w sile potrzeb zmiany tradycyjnej konsump­ cji i określić, jaki etap osiągnął obecnie proces modernizacji i adaptacji pasterzy do wzorów charakterystycznych dla nowego modelu spożycia. Plany wydatków 500 i 2000 tugrików koncentrowały się wokół tzw. stylu życia, do którego zalicza się odzież, mieszkanie i rekreację (tu porównaj informacje dotyczące niektórych zmian w wyposażeniu jurty). Niewielka liczba osób, które zaplanowały wydatki pod kątem potrzeb związanych z pasterstwem, zapewne z zamiarem ustabilizowania się w chudonie, pragnąc np. usamodzielnić się gospodarczo lub poprawić swą sytuację ekonomiczno-społecżną przez kupno jurty, zwierząt i przedmiotów potrzebnych pasterzowi w pracy (np. siodła), wskazywa­ łaby na stosunkowo słabe zainteresowanie tego typu inwestycjami i sa­ mym pasterstwem (jeśli przyjmiemy, że charakter wydatków świadczy o zainteresowaniach poszczególnych osób). Jest to też jeden z sympto­ mów i rezultatów zmian w stosunku młodzieży do pasterstwa. W y n i k i badań zawarte w tabeli I (poz. V, 1-2 i VI) wskazują na to, że nie wszystkie spośród ankietowanych osób miały sprecyzowane plany �294 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wydatków. Mówiąc o sposobie uzyskania informacji na temat potrzeb młodego pokolenia przez analizę planów wydatków wyżej wymienionych sum, wspomniałam o trudnościach, jakie miała część osób z udzieleniem odpowiedzi na to pytanie. Jak widać (tab. I , p. V I ) , znaczna liczba osób (21,7% informatorów) nie umiała w ogóle sprecyzować celu wydatków, wykazując t y m samym brak bliżej określonych potrzeb materialnych i nieznajomość niektórych elementów nowego systemu gospodarki towarowo-pieniężnej, takich jak np. planowanie wydatków na podstawie posiadanych sum połączone ze znajomością cen, nasycenia rynku w to­ wary i in. Liczba ta obejmuje jednak tylko odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania". Należałoby ją chyba powiększyć o część odpowiedzi, które co prawda nie wskazywały bezpośrednio na brak konkretnego celu przeznaczenia danej sumy, czy też brak określonych potrzeb, lecz nie pozwalały także wnioskować z całą pewnością o istnieniu takich zamie­ rzeń. Myślę t u o dwóch rodzajach planów: 1 — oddania pieniędzy ro­ dzicom i krewnym oraz 2 — złożenia otrzymanych sum w banku. Można przypuszczać, że zamiar przekazania pieniędzy rodzicom deklarowały przede wszystkim osoby uzależniające swe zachowania od decyzji star­ szego pokolenia i a'kceptujace jednocześnie te zależności, nie traktujące jednocześnie swych potrzeb indywidualnych (o ile były one uświada­ miane) jako najważniejsze. Można też założyć, że część tych osób np. silniej podporządkowanych rodzinie nie sformułowała tych potrzeb, nie wierząc w możliwości ich realizacji. Decyzja złożenia otrzymanych sum lub ich części w banku wskazuje na znajomość niektórych zachowań charakterystycznych dla społe­ czeństw o nowym typie gospodarki. Samo zjawisko tezauryzacji dóbr nie jest żadnym novum dla Mongolii. Nowa jest tam natomiast forma oszczędzania, jak i sam charakter gromadzonych przedmiotów (pienią­ dze). Jednakże celowe odkładanie pieniędzy na książeczkę oszczędnościo­ wą jest dziś jeszcze zjawiskiem nader mało popularnym wśród pasterzy. Książeczka oszczędnościowa (na nazwisko ojca) znajdowała się zaledwie w rodzinach k i l k u informatorów. W okresie badań, siła potrzeb materialnych młodego pokolenia pa­ sterzy nie była jeszcze tak znaczna, by mogła w istotny sposób decydo­ wać o zachowaniach, których wyrazem są planý migracyjne. Jednakże z uwagi na to, że opinia o warunkach życia w miastach jest na ogół korzystniejsza od opinii o życiu w chudonie, jak również zważywszy na objawy niezadowolenia z występowania przeszkód w zaspokajaniu istnie­ jących już potrzeb materialno-bytowych, możemy się spodziewać, że po­ trzeby te będą rosły. POTRZEBY KULTURALNE W badaniach ankietowych tematowi temu poświęcono stosunkowo mało miejsca. Z konieczności traktuję go więc raczej skrótowo. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 295 Zebrane materiały pozwalają nam przede wszystkim określić naj­ popularniejsze, najczęściej występujące w chudonie formy rozrywki mło­ dzieży. Formy te zaliczyłam do następujących grup: 1) sport i gry o charakterze współzawodnictwa; 2) formy charakterystyczne dla tzw. rozrywki masowej — kino, za­ bawy taneczne, słuchanie muzyki, teatr, koncerty i różnego typu wido­ wiska estradowe, śpiew, czytanie książek, słuchanie radia i in.; 3) niektóre prace domowe i pasterskie; 4) spontaniczne i zorganizowane zebrania towarzyskie (poza wyżej wymienionymi okazjami). Za kryterium tego podziału przyjęłam charakter uczestnictwa' i ro­ dzaj zachowań osób biorących udział w poszczególnych formach. Spośród wyżej wymienionych kategorii form rozrywki największą popularnością cieszą się dziś gry o charakterze współzawodnictwa (sza­ chy, warcaby, karty, domino, kości) oraz sport (lekkoatletyka, siatków­ ka, koszykówka, zapasy, wyścigi konne i in.). Niektóre z tych form mają wielowiekowe tradycje. Ich obecność na terenach dzisiejszej Mongolii jest potwierdzona przez źródła chińskie i mongolskie. Tradycyjne gry i dyscypliny sportu cieszą się dziś znaczną popularnością w chudonie, nie tylko wśród starszego pokolenia, ale i wśród młodzieży. Trudno jed­ nak określić, w jakim stopniu popularność ta jest rezultatem świado­ mego wyboru, a w jakim jest to wynik łatwiejszego dostępu i niewiel­ kich ograniczeń w korzystaniu z nich w czasie wolnym od pracy lub nawet podczas wykonywania niektórych czynności pasterskich, np. w y ­ pasu bydła. Udział w tzw. formach rozrywki masowej wymaga już na­ tomiast pewnych zabiegów, inwestycji, wydzielonych pomieszczeń (nie­ rzadko poza jurtą) i większej liczby uczestników. Stąd też płynie m.in. słabo zaznaczona obecność tych form wśród wymienianych przez mło­ dzież ulubionych rodzajów rozrywki. Przeszkodą w rozpowszechnieniu rozrywki masowej w chudonie jest też, podobnie jak w wielu innych przypadkach, sam charakter gospo­ darki oraz stosunkowo słaby rozwój instytucji kulturalnych na niektó­ rych terenach. Spójrzmy np. na możliwości korzystania z kina. Są one wyraźnie uzależnione od zakresu prac pasterza, związanych ściśle z po­ rami roku. Projekcje filmów organizowane są najczęściej przez kluby w centrach somonowych. Kino objazdowe przybywa tam parę razy do roku, przede wszystkim w dniach ważniejszych świąt państwowych i lo­ kalnych. Z uwagi na warunki komunikacyjne (istotne dla tego typu kina) najlepszym sezonem dla organizowania seansów jest lato. W t y m czasie jednak część pasterzy przebywa ze swymi stadami z dala od cen­ trum somonowego. Jest to ponadto okres intensywnych prac pasterskich (strzyża owiec, wyrób produktów mlecznych, sianokosy), toteż możli­ wości obejrzenia filmu mają tylko nieliczni. W sezonie zimowym, który sprzyjałby pasterzom ze względów czasowych, warunki klimatyczne i komunikacyjne nie zawsze pozwalają na zorganizowanie pokazu. Film �296 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dotarł do chudonu niedawno. Obecnie obserwujemy wyraźny wzrost za­ interesowania t y m rodzajem ruzrywki u pasterzy obu płci i w różnym wieku, przede wszystkim jednak u młodego pokolenia. Obserwujemy nie tylko potrzebę zwiększenia ilości projekcji i urozmaicenia tematyki, ale także poprawy ich j a k o ś c i . Przy znacznym niedoborze filmów w chudonie i sporadycznych kontaktach z kinem może nieco dziwić fakt, że niektórzy pasterze już na drugi dzień po projekcji zapominali nie tylko tytuł filmu, lecz i jego treść. O t y m , że kontakt pasterzy z f i l ­ mem nie jest jeszcze powszechny i że nie ukształtowała się jeszcze pewna umiejętność jego odbioru świadczy chociażby to, że 17,1% infor­ matorów nie było ani razu w kinie lub nie pamiętało tytułów obejrza­ nych filmów. Na adaptację młodzieży do nowych dla pasterzy form tzw. rozrywki masowej spojrzano przede wszystkim pod kątem procesu kształtowania się zainteresowań tymi formami i umiejętności korzystania z nich, spo­ sobu odbioru i ocen. Z uwagi na wysokie miejsce kina wśród potrzeb kulturalnych młodzieży, prezentację tej części wyników badań rozpoczy­ nam od odbioru filmów. O sposobie odbioru informuje nas przede wszystkim motywacja towarzysząca ocenom obejrzanych pozycji. Filmy oceniane były na ogół w aspekcie treści i języka. Dokonanie głębszej analizy wymagałoby odpowiedniego przygotowania, a w końcu nawet w społeczeństwach mających znacznie większe tradycje kinowe niż Mongolia u przeważającej części widzów o zainteresowaniu filmem i je­ go ocenach decyduje zasadniczo treść. Pasterze mongolscy nie potrafili na ogół spojrzeć na film, jak na pewną całość. Przemawiały do nich obrazy i pojedyncze sytuacje. O pozytywnej ocenie filmu decydowało więc np. pojawienie się na ekranie stad bydła, pejzaży chudonu, za­ chowań znanych pasterzom z życia codziennego. Motywem ocen stawały się też ciekawsze fragmenty akcji lub jej krótkie streszczenie. Ze wzglę­ du na interesującą akcję wyróżniano głównie filmy, których tematyka związana byla z wydarzeniami ze współczesnej historii Mongolii oraz filmy dokumentalne i fabularne, ukazujące życie w chudonie. Treść nie­ zrozumiała dla widza i nie znany mu język bohaterów (np. rosyjski) były natomiast nierzadko wystarczającym powodem dla negatywnej oceny całej projekcji. O wciąż jeszcze sporadycznych kontaktach paste­ rzy z kinem i kształtującej się dopiero umiejętności percepcji dzieła filmowego świadczy to, że. duża część informatorów nie umiała umoty­ wować oceny obejrzanych pozycji. Bardzo rzadkie były też próby samo28 2 8 O współczesnej rozrywce pasterzy mongolskich patrz także I. K a b z i ń ­ ska-Stawarz, Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1, s. 154-173; t e j ż e , Some Remarks on the Modern Form of Recreation among Mongolian Shephards, [w:] Poland at the 10th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wro­ claw 1978, S. 27-34. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 297 dzielnego oceniania postaci. Jednym z nielicznych przykładów takiej oceny może być wypowiedź o filmie „Zięć". Autor tej oceny skrytyko­ wał takie cechy charakteru głównego bohatera filmu, jak zarozumiałość i nieprzyjemny, arogancki, stosunek do innych osób. Wypowiedź ta jest jeszcze jednym, obok cech wymienianych w odpowiedzi na pytanie 0 wzór przodującego pasterza, dowodem na to, jak duże znaczenie na­ daje młode pokolenie charakterowi stosunków międzyludzkich. Informa­ tor ten dodał jeszcze, że człowiek nie powinien błądzić i że z tego wzglę­ du nie podziela on postawy głównej postaci „Zięcia". Inna ocena jest przykładem typowego dla Mongołów poczucia humo­ ru. Dotyczy ona filmu „Chłopiec ze stolicy". Bohater tego filmu, po­ chodzący z miasta, nie potrafił dostosować się do niektórych sytuacji charakterystycznych dla życia w chudonie, co stało się powodem wielu zabawnych wydarzeń. Za szczególnie śmieszne informator uznał np. ucieczkę'bohatera podczas przyjmowania młodniaka oraz to, że ów mie­ szczuch (sformułowanie to pochodzi od autorki — I.K.S.,) wchodził po drabinie na grzbiet wielbłąda. Gdyby udało się uzyskać więcej ocen tego rodzaju, dysponowalibyśmy doskonałym materiałem ilustrującym nie­ które postawy społeczne, wzory osobowe i ich oceny. Postacie z filmów stają się dziś nierzadko czołowymi bohaterami mło­ dego pokolenia. Obok nich do bohaterów, czy w ogóle osób cieszących się dużą popularnością, zaliczano niektórych pisarzy, aktorów i sportow­ ców. Mówiąc o bohaterach młodzieży należałoby przede wszystkim zwrócić uwagę na powiększenie się (w stosunku do okresu kultury tra­ dycyjnej) kręgu osób, którym nadaje się to miano. Jest to rezultat szer­ szych niż kiedykolwiek możliwości wyboru, większych doświadczeń 1 kontaktów z różnymi dziedzinami życia. O popularności i uznaniu dla postaci filmowych czy literackich de­ cydują np. takie cechy charakteru, jak odwaga i umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach, uczciwość i serdeczność, humanitaryzm oraz wiedza i doświadczenie, a więc te przymioty, które były zawsze wysoko oceniane przez społeczeństwo mongolskie i którym można by nadać walor ogólnoludzki, ponadczasowy. Obok nich pojawiają się też zupełnie nowe dla Mongolii kategorie akceptowanych zachowań. Wysoko oceniana była np. droga dochodzenia do wiedzy przy wykorzystaniu szans, jakie stwarza powszechna oświata oraz szkolnictwo zawodowe, jak również osiąganie dobrych efektów w pracy pasterza mierzonych np. wykonaniem planu czy przekraczaniem norm produkcyjnych. Bez zmian pozostał natomiast tradycyjny szacunek Mongołów dla ludzkiego umysłu, mądrości i doświadczenia. Wśród bohaterów młodzieży pojawiały się też postacie z najnowszej historii Mongolii. Były to przede wszystkim osoby, które w szczególny sposób zasłużyły się dla Państwa w okresie Rewolucji i później, takie jak np. Suche Bator, Czojbałsan, Cedenbał, Tuudengijn Bor, Ajusz i in. �298 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Wybór takich bohaterów nie pozostaje bez związku z wpływami szkoły, która kształtuje świadomość losów kraju i dokonujących się przemian. W motywacjach wyboru tych osób, oprócz takich tradycyjnie cenionych cech jak odwaga, szlachetność i mądrość, wymieniano najczęściej udział w walkach, których celem było, jak to określali informatorzy, „szczęście i wolność ludu". Występowanie tej cechy wśród motywacji pozytyw­ nych ocen czynów człowieka, zdaje się świadczyć o kształtowaniu się nowego stosunku do dziejów własnego państwa. Zupełnie nową kategorię bohaterów stanowią też pasterze-bohaterowie pracy i specjaliści, o których wspomniałam już mówiąc o relacjach między człowiekiem a grupą i ich związkach ze stosunkiem młodzieży do pasterstwa. Możemy przypuszczać, że wybór bohatera nie zawsze był rezultatem świadomej selekcji, osobistych przemyśleń i upodobań. W niektórych przypadkach mamy na pewno do czynienia z bezkrytycznym poddaniem się ogólnym tendencjom, np. podziwu i uznania, jakimi darzy się osoby zasłużone w budowie socjalistycznego państwa. Badacze nie byli w sta­ nie sprawdzić, czy wybór bohatera wiązał się z chęcią naśladownictwa, czy raczej poprzestawano na szacunku, albo też powtarzaniu informacji, co do której istniała pewność, że należy ją przekazać, by wypaść ko­ rzystnie w oczach prowadzącego badania. Nowym zjawiskiem w sferze kultury jest kontakt pasterzy z książką i prasą. Najwięcej czytelników mają utwory współczesnych pisarzy mon­ golskich, takich jak Cz. Lodojdamba, D. Gombodżaw, C. Damdinsuren, S. Erdene, L . Tudew i in.-Popularność utworów tych pisarzy, podobnie jak to obserwowaliśmy w przypadku filmów, płynie z faktu poruszania tematyki bliskiej pasterzom, zrozumiałej, tak jak sam język tych dzieł. Kontakt pasterzy z prasą jest jeszcze dość rzadki. Cechuje go zaś przede wszystkim niewielka umiejętność odbioru informacji. Przejawia się to m.in. w przyswajaniu treści czasopism bez uprzedniej selekcji, tak samych tytułów zakupionych gazet (jeżeli jest ich kilka), jak i artyku­ łów zawartych w każdej z nich, chociażby na podstawie tematyki intere­ sującej poszczególne osoby. Niewiele też osób zapamiętywało treść prze­ czytanych artykułów. Zdarzało się ponadto, że czytelnik pamiętał treść, nie umiał jednakże wskazać źródła informacji. W wielu przypadkach zapewnienia o stałym czytaniu p r a s y - m i a ł y charakter deklaracji. Ich autorzy nie potrafili bowiem podać ani treści przeczytanych artykułów, ani też sprecyzować swych zainteresowań. Jest to kolejny przykład wyprzedzania faktycznej realizacji wzorów nowych dla społeczeństwa mongolskiego przez świadomość ich istnienia. Spośród różnych artykułów, jakie zamieszcza prasa, młodzież wybie­ rała przede wszystkim te, które dotyczyły najbliższej jej tematyki, naj­ bardziej znanych i zrozumiałych spraw związanych z zawodem. Wybie­ rano więc artykuły zawierające informacje fachowe dotyczące chowu �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 299 bydła czy też porady medyczne, wypowiedzi pasterzy przekazujących czytelnikom swe doświadczenia i in. Dużą popularnością cieszyły się także opowiadania, których fabuła była związana z pasterstwem. Swą popularność zawdzięczają one temu, że sprawy ich bohaterów są zrozu­ miałe dla czytelnika, prawdziwe. Bohaterowie tych opowiadań są też bliscy pasterzom chociażby z uwagi na podobieństwo wykonywanego zawodu. Bardziej odległe, a przez to trudniejsze do zrozumienia i mniej popu­ larne są informacje dotyczące ogólnie gospodarki, polityki, najnowszej historii państwa, zadań społecznych i in. Nie ukształtowała się też jesz­ cze umiejętność odbioru tego rodzaju informacji. Na bazie nowych form rozrywki, odmiennej w swym charakterze od rozrywki tradycyjnej, powstaje dziś nowy typ uczestnictwa w kulturze. Obok kształtujących się dopiero umiejętności odbioru treści, obserwuje­ my tu narodziny nowych rodzajów stosunków międzyludzkich; zarówno między osobami uczestniczącymi w poszczególnych formach rozrywki, jak i w relacji między ową formą a człowiekiem. Nowe formy rozrywki (poza współczesnymi dyscyplinami sportu) pozbawione są m.in. tak cha­ rakterystycznego dla tradycyjnych gier i zabaw elementu walki i współ­ zawodnictwa, a co za t y m idzie, dostarczają one odmiennych treści i w y ­ wołują innego rodzaju wrażenia. Są one ponadto tworzone poza uczest­ nikiem (widzem), choć bezsprzecznie dla niego i pod kątem jego zainteresowań. O ile jednak uczestnik wielu tradycyjnych gier i zabaw • mógł zmieniać role w grze, jak również z aktora przeistoczyć się w w i ­ dza i odwrotnie, o tyle obecnie znajduje się on bardziej w sytuacji bior­ cy niż dawcy, konsumenta, a nie twórcy (i odtwórcy) bez względu na stopień, w jakim utożsamia się np. z bohaterem filmu czy książki. Udział w formach rozrywki masowej kształtuje więc także nowe rodzaje więzi między uczestnikami i nowy sposób komunikowania się. W sferze komunikacji zauważamy ponadto interesujący przypadek wkomponowywania się tradycyjnej potrzeby przebywania w towarzyst­ wie innych osób w nowe układy urbanizacyjne. Coraz częściej obserwu­ jemy przenoszenie się części życia towarzyskiego młodzieży poza trady­ cyjny krąg j u r t y czy obszar pastwiska. Młodzież mieszkająca w niewiel­ kiej odległości od centrów somonowych gromadzi się chętnie w pobliżu sklepów, klubów itp. instytucji. Takie zbieranie się w miejscach nie związanych bezpośrednio z życiem rodziny i obowiązkami zawodowymi można, jak sądzę, uznać za przejaw dążenia do wyrwania się spod kon­ troli rodziny i chociażby chwilowej ucieczki od pracy. Na podstawie ze­ branych materiałów trudno byłoby właściwie odpowiedzieć, w jakim stopniu młodzi pasterze mongolscy odczuwają taką potrzebę wyzwolenia się spod kontroli otoczenia i jakie widzą możliwości jej realizacji (poza wyżej wspomnianą). Co mówią oni np. o życiu towarzyskim młodzieży miejskiej, które może dla nich stanowić (i nierzadko stanowi) wzór do �300 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ naśladowania. W ocenach miasta przedstawionych przez młodzież rysuje się właściwie tylko akceptacja zewnętrznych przejawów życia, poddają­ cych się powierzchownej obserwacji (zaopatrzenie sklepów, możliwości korzystania z różnych instytucji kulturalnych, wyposażenie domów i in.). Za świadectwo dążeń młodzieży do poszerzenia sfery swobody w grupie współpracowników i w rodzinie można przyjąć stwierdzenia 0 nadmiernym obciążeniu jej pracą zawodową i obowiązkami domo­ wymi. Siadem dążeń do oderwania się od grupy społecznej natomiast mogą być plany zawodowe nie związane z pracą w pasterstwie. Jest to jednak tylko założenie. Wśród podawanych przez młodych pasterzy przyczyn migracji i decyzji o zmianie zawodu nie spotykamy bowiem motywu, jakim jest nadzieja na większą swobodę, związana ze zmianą środowiska. Dobrze udokumentowane są natomiast plany odejścia z chudonu, mo­ tywowane brakiem instytucji kulturalnych, takich jak stałe kino, teatr, sprawnie działający klub. Na podstawie ocen ilości rozrywek w mieście 1 w chudonie, które są zdecydowanie niższe dla tego ostatniego, możemy przypuszczać, że potrzeba regularnego i nieograniczonego dostępu do instytucji tego typu będzie rosła w przyszłości, rzutując t y m samym na stosunek młodzieży do środowiska pasterskiego. MECHANIZM KSZTAŁTOWANIA POTRZEB MATERIALNO-BYTOWYCH I KULTURALNYCH Niektóre z potrzeb materialno-bytowych i kulturalnych są dziś ściśle związane z mniej lub bardziej świadomym dążeniem młodych pasterzy do uczestniczenia w tym, co większość społeczeństwa uznała za atrak­ cyjne. Z uwagi na to, iż najważniejszą rolę w kształtowaniu tych po­ trzeb odgrywają bezpośrednie kontakty z nowymi wzorami, szczególny udział w procesie przeobrażeń, jakim podlega chudon, przypada ośrod­ kom miejskim i centrom somonowym. Dla zmiany tradycyjnych zacho­ wań najważniejsze znaczenie mają przede wszystkim styczności bezpo­ średnie, w miarę trwałe (tj. dłuższe od kilkudniowego pobytu) oraz ogól­ ne oceny tych ośrodków pod kątem warunków życia mieszkańców, moż­ liwości zaspokajania potrzeb itp. Źródłem nowych wzorów jest także szkoła. Kontakty z nią wpływają, jak się -wydaje, przede wszystkim na szybką zmianę w sferze potrzeb kulturalnych. Nieco wolniej zmieniają się przyzwyczajenia w dziedzinie materialnych podstaw życia. Duże zainteresowanie nowymi możliwościa­ mi rozrywki można uznać za typowe dla młodego pokolenia. Niemniej jednak widziałabym w t y m również reminiscencje tradycyjnego stosun­ ku pasterzy mongolskich do zachowań ludycznych, nadawania i m więk­ szej rangi (choćby z uwagi na związane z nimi możliwości kontaktów �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 301 społecznych, tak cenionych przez pasterzy) od tej, jaką przypisywano materialnej oprawie życia. Osoby, które uzyskały wykształcenie stosunkowo wyższe od pozo­ stałych, a więc znajdowały się dłużej pod wpływem szkoły, nie miały też na ogół trudności ze sprecyzowaniem swych potrzeb materialnych i kulturalnych. Potrafiły one np. lepiej od innych zaplanować wydatki w ramach 2000 tugrików. Nie zanotowano natomiast żadnego związku między tendencjami do modernizacji niektórych zachowań a faktem ukończenia kursu paster­ skiego. • Istnieją za to ścisłe zależności między uświadamianiem potrzeb raaterialno-bytowych i kulturalnych a akceptacją nowych wzorów w . i n ­ nych dziedzinach życia, obejmujących m i n . sferę doświadczeń zawodo­ wych, stosunek do pracy pasterza i oceny innych zawodów, wiedzę 0 przemianach dokonujących się w środowisku pasterskim, w kraju i in. Ogólnie rzecz biorąc, osoby lepiej zaadaptowane do nowych warunków życia i pracy w chudonie wykazują też silniejsze tendencje do moder­ nizacji zachowań w sferze kultury. Adaptacja kulturalna pasterzy do nowych w a r u n k ó w życia jest więc ściśle związana z ich adaptacją spo­ łeczno-zawodową. I tak, potrzeby materialno-bytowe były silniej uświa­ damiane przez osoby aprobujące takie zjawiska charakterystyczne dla współczesnego modelu życia, jak np. daleko posunięty społeczny podział pracy, powstanie nowych autorytetów pozarodzinnych, konieczność pod­ noszenia kwalifikacji zawodowych i specjalizacji. Osoby te cechowała ponadto aktywna postawa wobec środowiska pasterskiego, wyrażająca się z jednej strony dostrzeganiem zmian, jakim ono podlega, z drugiej zaś niechęcią do stabilizacji w obrębie wykenywanego zawodu oraz za­ miarem zmiany zwierząt i kolektywu. Brak natomiast zależności między rodzajem potrzeb materialno-bytowych a charakterem środowiska rodzinnego. W tej sytuacji należałoby zastanowić się, jak to się dzieje, że to samo środowisko, które wywiera tak znaczny i cenny wpływ na przebieg procesu adaptacji społeczno-za­ wodowej młodzieży, nie decyduje o charakterze potrzeb i zachowań nie związanych bezpośrednio z zawodem, zaliczanych do stylu życia? W y ­ daje m i się, że wytłumaczenia tego zjawiska należałoby szukać w od­ miennym charakterze adaptacji zawodowej i kulturalnej starszych 1 młodszych pasterzy oraz w możliwościach oddziaływania autorytetów rodzinnych na zachowania młodzieży. Jak już wspomniałam, znaczny dziś jeszcze autorytet rodziców w sprawach zawodowych jest m i n . w y ­ nikiem słabego rozwoju instytucji, które mogłyby przejąć na siebie cał­ kowicie funkcje edukacyjne i przygotowawcze do zawodu, Doświadcze­ nia pasterzy, ich osobisty przykład są też dziś najlepszym, dającym największe efekty źródłem informacji o zawodzie pasterza mimo poja- �302 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wienia się nowych autorytetów profesjonalnych. Rozległa sfera wiedzy fachowej i doświadczeń pozwoliła też starszym pasterzom na łagodniej­ szą adaptację do nowych dla nich warunków pracy, jakie powstały w wyniku skolektywizowania pasterstwa. Brak tego rodzaju doświad­ czeń okazał się natomiast czynnikiem zdecydowanie niesprzyjającym adaptacji młodzieży do pasterstwa (po ukończeniu nauki w szkole i po­ wrocie do chudonu). Inaczej wygląda natomiast adaptacja do nowych zjawisk w sferze stricte kulturalnej. W tej dziedzinie życia starsze i średnie pokolenie pasterzy dysponuje na ogół mniejszym zakresem doświadczeń (wynika­ jącym z'rzadkich kontaktów z innymi wzorami), nie może więc kształ­ tować nowych aspiracji i potrzeb młodzieży. Nie tworzy też ono wzorów pożądanych dziś przez młode pokolenie. Co więcej, tak samo jak mło­ dzież, adaptuje się ono do nowych zjawisk w sferze kultury, czyniąc to w dodatku z pewnym opóźnieniem w stosunku do młodego pokolenia. Nowe wzory w tej dziedzinie, stające się z czasem podstawą rodzących się potrzeb zmian, kształtowane są więc poza obrębem rodziny i osób mieszkających w chudonie. Wszystko to osłabia nieco prestiż rodziny i jej autorytet w tej sferze zachowań. Brak znaczniejszego wpływu śro­ dowiska rodzinnego na przejmowanie wzorów i kształtowanie potrzeb materialno-bytowych i kulturalnych młodzieży wynika też zapewne z odmiennych priorytetów nadawanych poszczególnym zjawiskom przez różne pokolenia pasterzy. U W A G I KOŃCOWE . Kiedy porównujemy sytuację współczesnego młodego pokolenia pa­ sterzy z informacjami dotyczącymi charakteru społeczeństwa mongol­ skiego we wcześniejszych okresach, zauważamy istotną zmianę w poło­ żeniu młodzieży i wzrost jej rangi w stosunku do innych grup ludności. Wysoka pozycja młodzieży we współczesnej Mongolii ma swe korzenie w rozwoju gospodarki kraju i rosnącym zapotrzebowaniu na pracowni­ ków, których rdzeń stanowi właśnie młodzież. Problemy młodych mieszkońców chudonu są dziś sprawą całego kraju, zwracają one także uwagę władz. Świadectwem i rezultatem tego są m.in. badania polskiej ekspedycji etnograficznej, która we współpracy z Mongolską Akademią Nauk realizowała zadanie postawione jej przez władze, zainteresowane w rozwiązaniu problemu nadmiernej migracji do miast i ucieczki z chu­ donu . Na zmianę pozycji młodzieży wpływa m.in. fakt, że ma ona większe niż dawniej możliwości wyboru zawodu, a co za tym idzie, bardziej 29 2 9 S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakładu Etnografii nad kulturą i społeczeń­ stwem Mongolii w 1972 roku, „Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1, s. 235-238. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 303 świadomego decydowania o swej przyszłości. W społeczeństwie tradycyj­ nym zajęcie dziedziczyło się najczęściej w sposób naturalny wraz z do­ brami materialnymi. Obecnie tworzy, się właściwie nowa koncepcja ży­ cia, której celem jest zdobycie zawodu. Część młodego pokolenia chu­ donu łączy wykonywanie zawodu innego niż pasterstwo z potrzebą zmian w tzw. stylu życia. Podjęcie pracy poza środowiskiem pasterskim, zamieszkanie w mieście czy w centrum somonowym uznawane jest za klucz do tego wszystkiego, czego pozbawiony jest chudon. Umożliwia ono bowiem realizację różnych potrzeb, niemożliwą lub bardzo t r u d n ą w warunkach chudonu. Tak więc, zawód staje się punktem ogniskują­ cym aspiracje i dążenia młodych do życia w swoistym sensie nowoczes­ nego, barwnego, ciekawego i wygodnego. Pragnienie wykonywania okre­ ślonego zawodu jest jednocześnie, jak założyłam, jednym z przejawów rosnącej tendencji do samookreślenia się, poszerzenia sfery prywatności jednostek, wyzwalania się aspiracji i dążeń osobistych. Mimo że kultura tradycyjna stwarzała jednostce -możliwości indy­ widualnej ekspresji (chociażby z uwagi na pełnione przez nią role i funkcje społeczne) , człowiek liczył się tam jednak przede wszystkim jako członek rodziny i gospodarstwa, przez ich pryzmat był oceniany i umiejscawiany w społeczności. Współcześnie, m.in. z uwagi na większe możliwości wyboru wzorów zachowań, których rezultatem jest m.in. decyzja o rodzaju pracy, człowiek liczy się coraz bardziej jako jednost­ ka, indywiduum. Potwierdzeniem poszerzania się sfery prywatności jednostek i wzro­ stu ich indywidualnych potrzeb są też zmiany w stylu życia, dotyczące przede wszystkim odzieży, posiadania własnego środka lokomocji (mo­ tocykla) i udziału w nowych formach rozrywki. Ta ostatnia potrzeba bywa tak silna, że odczuwające ją osoby próbują podporządkować roz­ rywce wszelkie inne działania. Zachowania tego typu są jednak nega­ tywnie oceniane przez większą część społeczeństwa jako odbiegające od propagowanych dziś wzorów, elementem których jest zdobywanie w y ­ kształcenia i zawodu. Ilustracją tych opinii niechaj będzie następująca wypowiedź: „Dzieci więcej dziś się bawią niż dawniej, nie chcą się uczyć, interesuje je zabawa. Część młodzieży także woli zabawę niż pracę, nie pomagają rodzicom, wolą np. jazdę na motorze, wałęsanie się czy po prostu bezczynne siedzenie w centrum somonowym niż pracę" (mężczyzna, lat 71) . Przytoczę tu jeszcze słowa innego informatora: „Obecnie młodzież dużo więcej czasu poświęca rozrywce niż dawniej, dużo też pije, pali papierosy, przeklina, nie chce pracować. Ludzie [...] 30 31 8 0 Z. S o k o l e w i c z , The Possibility of Indyvidualy Cultural Expression and the Values in Traditional Mongolian Pastoral Culture, „Etnologia Polona", vol. 3: 1977, s. 47-59. 'i Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 92. �304 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ dużo się uczą, dużo pracują, ale nie w pasterstwie, którego nie lubią. Pasterstwo odpowiada im o tyle, że dostarcza produkty mleczne, kumys, ale nikt nie chce zostawać w pasterstwie, ludzie zdobywają inne zawody. Wielu młodych ludzi idzie do miasta, bowiem ma tam większe możli­ wości nauki, lepszą pracę, więcej rozrywek" (mężczyzna, lat 79) . Opinie te różnią się znacznie od cytowanych tu przeze mnie słów starego lamy — rozmówcy Majskiego. Odnoszą się one przede wszyst­ k i m do o wiele szerszego obszaru działań: pracy, nauki, wypoczynku, stosunków rodzinnych, postawy wobec środowiska pasterskiego i miasta, sfery potrzeb i wartości społecznych. Wypowiedzi te dotyczą co prawda tylko części zjawisk społecznych, jakie obserwujemy dziś w Mongolii (i nie tylko w t y m kraju), można je jednak potraktować jako jedną z odpowiedzi na pytanie starego lamy, postawione przed niemal sześć­ dziesięciu laty. Myślę, że pozostałe, bardziej optymistyczne wyniki ba­ dań, jakie przeprowadzili polscy etnografowie, dostarczyłyby mu wy czerpujących informacji dotyczących również tych procesów, których nie był w stanie przewidzieć. 32 1 Ивона Кабзиньска-Ставаж ПРИСПОСОБЛЕНИЕ МОНГОЛЬСКОЙ МОЛОДЕЖИ К СТОТОВОДЧЕСКОЙ СРЕДЕ Резюме Предлагаемый текст является попыткой подведения итогов результатам анкетных исследований польской этнографической экспедиции ПАН в 1971-1974 гг. Текст состоит из следующих разделов (разбитых на подразделы, число которых указано в скобках): 1. Ин­ формация и предварительные пояснения (3); 2. Социально-профессиональное приспособле­ ние (4); 3. Материально-бытовые и культурные потребности (3); 4. Заключительные заме­ чания. Исследованиями был охвачен процесс приспособления молодежи, происходящей из скотоводческой среды, к условиям жизни в худоне. Необходимость в приспособлении явля­ ется здесь результатом отрыва на некоторое время лиц, родившихся в худоне, от той же среды в связи с обучением в школах и одновременным проживанием в общежитии. В качес­ тве определителей приспособления было принято осознание скотоводческой молодежью образцов характерных для той новой модели общества, какая начала создаваться в Монголии после революци и 1921 г., их одобрение и осуществление. Исследованиями охвачена сфера приспособления к профессии скотовода, рассматриваемая с точки зрения совокупности дей­ ствия и отношений между людьми, и сфера преображений материально-бытовых я культур­ ных потребностей. Наблюденые поведения указаны здесь как результат воздействия выступающих сегодня авторитетов персональных (семья, группа одного возраста, сотрудники одного кооператыва, другие лица) и авторитетов, носящих характер института (школа, армия, кооператив, скотоводческие курсы, средства массовой информации). 05ьяснение наблюдаемых пове­ дений искали м.пр. в образцах характерных для традиционной (дореволюционной) культуры, в признававшихся в то время ценностях-и в характере потребностей. 8 2 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 93. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ" 305 Примеры сохранившихся поныне явлений, характерных для традиционной культуры, показаны м.пр. на примере выбора профессии и способов ее оценки, приобретения ското­ водческого опыта, оценок условий труда в скотоводстве, пределов воздействия отдельных авторитетов, материально-бытовых (жилище, одежда, питание, бюджет) и культурных за­ просов (отдых, умение воспринимать передаваемое формами массового развлечения). Представлена также связь между приспособлением к профессии и порядку функциони­ рования кооператива и состоянием бытовых и культурных потребностей. Влияния отдельных авторитетов были прослежены м.пр. в сфере приобретения опыта и выбора профессии, отношения к ней (измеряемого напр. планами относительно профессии, оценками выполняемых действий и характером общественных контактов), а также форми­ рования материально-бытовых и культурных запросов. Многократно отмечалось здесь значительное влияние семьи на положительное отношение молодежи к стотоводческой среде. Школа, армия, печать и пр. по представляемой ими модели современного, профе­ ссионально дифференцированного хозяйства не играют здесь такой роли. Самый же коо­ ператив, вследствие диспропорции между создаваемыми им условиями труда и пропаган­ дируемой моделью скотоводства, вызывает у пастухов чувство разочарования и пришиблен­ ности. Неоднократно также обращается здесь внимание на сохранение авторитета старых скотоводов и их роль при подготовке молодых кадров, какую в достаточной мере не испол­ няет еще ни один из формальных государственных институтов. В противоположность профессиональному авторитету семьи и ее значительному вли­ янию на отношение молодежи к скотоводству не наблюдаются заметные связи между ха­ рактером родной среды и материально-бытовыми и культурными запросами. Это расхож­ дение вытекает из различного для отдельных поколений процесса приспособления к про­ фессии и новым образцам культуры а также из различного предпочтения отдельных явлений. Учитывая практические цели исследований, автор размышляет о возможностях влияния институтов и персональных авторитетов на рост положительного отношения к скотоводству. Основой для этих рассуждений послужили высказывания молодых скотоводов. В заключительной части представлен тезис о росте ранга и смене места молодежи по отношению к остальным группам в сравнении с образцом традиционного общества и от­ мечена его связь с развитием хозяйства и далеко идущим распределением труда. Это обес­ печило молодежи выбор профессии и осуществление нового образа жизни и привело к рас­ ширению в ней сферы личного. 20 — E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I I , z. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9c20c5b61e1e4205747372ca2c81a2e.pdf 6bdb04537d04fc87411abc72ada70a89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:988 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:909 Title A name given to the resource "Gorące" i "zimne" w tradycyjnej medycynie Afganistanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.307-330 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 DANUTA P E N K A L A „GORĄCE" I „ZIMNE" W TRADYCYJNEJ MEDYCYNIE AFGANISTANU» Autorzy nadmieniający w swych pracach o koncepcji „gorąca" i „zim­ na" czy to w Afganistanie, czy też u poszczególnych ludów środkowo­ azjatyckich republik radzieckich, zazwyczaj stwierdzają jej powszech­ ność w całej Azji Środkowej oraz w sąsiednim Iranie. Niekiedy wspo­ minają o popularności tej idei w całym świecie muzułmańskim. Ale zasięg koncepcji „gorąca"/„zimna" jest znacznie szerszy. Zbliżone w y ­ obrażenia napotyka się w Indiach (nie tylko muzułmańskich), Azji Po­ łudniowo-Wschodniej (Malezja, Filipiny), a ponadto w Ameryce Łaciń­ skiej. UWAGI O GENEZIE KONCEPCJI Większość badaczy, poruszających kwestię pochodzenia koncepcji „gorąca" i „zimna" w Afganistanie, wskazuje na jej źródła w dziełach filozoficznych i medycznych starożytnych Greków (zwłaszcza Hipokratesa), skąd wzmiankowane idee zostały zaczerpnięte i przeniesione dalej przez Arabów. Czasami mówi się o wcześniejszym dotarciu poglądów medycyny greckiej do Azji Środkowej — już w okresie państwa grecko-baktryjskiego (od ok. połowy I I I w. p.n.e.) . Zdaniem niektórych auto­ rów grecki system hipokratyczny został wprowadzony na te tereny 2 1 Artykuł napisano na podstawie literatury przedmiotu oraz materiałów ze­ branych przez autorkę w trakcie badań terenowych w Afganistanie ś r o d k o w y m i północnym, prowadzonych w ramach wyprawy naukowej Katedry Etnografii U A M w Poznaniu pod kierownictwem prof. dr. Z. Jasiewicza, od czerwca do wrze­ śnia 1976 r. Wywiady przeprowadzałam za pośrednictwem tłumaczki z języka per­ skiego, mgr Zofii Ananicz. Badaniami objęto 4 wsie: dwie w środkowym Afga­ nistanie (Hazaradżat) — Najak (w prowincji Bamian) zamieszkany przez H a z a r ó w i Tala (w prowincji Baghlan) zamieszkaną przez Tadżyków, Hazarów i p l e m i ę K a r a m Ali — U z b e k ó w zasymilowanych przez Hazarów; dwie w północnym Afganista­ nie — Dawlatabad (w prowincji Balch), zamieszkany przez U z b e k ó w , Tadżyków, Turkmenów, P a s z t u n ó w oraz K a j s a r (w prowincji Fariab) o podobnym składzie etnicznym. * Np. Sowriemiennyj Afganistán, Moskwa 1960, s. 377. �308 DANUTA PENKALA przed najazdem Aleksandra Wielkiego, a ugruntował się po opanowaniu przez niego Baktrii (330-327 r. p.n.e.) i innych obszarów dzisiejszego Afganistanu . Jak przedstawiały się greckie koncepcje filozoficzne i medyczne, o których mowa? Już Anaksymander w V I w. p.n.e. odwoływał się do pierwotnych opozycji gorąca i zimna. W V w. p.n.e. Empedokles wyłożył teorię czte­ rech podstawowych elementów — „korzeni wszechświata", zwanych później żywiołami (ogień, powietrze, ziemia, woda), z którymi wiązał pewne opozycje. Zastosowanie tych opozycji w koncepcjach choroby się­ ga wstecz do Alkmeona z Krotony (przełom V I i V w. p.n.e.), który utrzymywał, że zdrowie zależy od harmonii pewnyclj czynników w ciele ludzkim (np. „gorący"/„zimny", „suchy"/„mokry"). Hipokrates ( V / I V w. p.n.e.) i jego uczniowie na podstawie poglądów Empedoklesa stworzyli tzw. teorię humoralną, według której czterem „humorom" — sokom ustrojowym odpowiadają ułożone w binarne opozycje właściwości pod­ stawowe (gorąco/zimno, suchość/wilgotność), cztery żywioły i cztery pory roku: krew — gorąca i mokra — powietrze — wiosna; żółta żółć —t gorąca i sucha — ogień — lato; czarna żółć —- zimna i sucha —• ziemia — jesień; flegma — zimna i mokra — woda —• zimna. Poglądy te rozwijano dołączając do schematu 4 fazy życia ludzkiego (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość), 4 strony ś w i a t a . Warunkiem zachowania zdrowia organizmu jest utrzymanie właści­ wego mu stanu równowagi między czterema cieczami . W terapii Hipo­ krates zalecał metodę contraria contrariis dla przywrócenia stanu equi­ librium. Idee filozoficzne i medyczne starożytnej Grecji przejęli uczeni świata muzułmańskiego. „Medycyną arabską" przyjęto nazywać doktry­ nę wyłożoną w księgach napisanych w języku arabskim, choć wielu ich autorów było perskiego pochodzenia, a uważany za najwybitniejszego przedstawiciela nauki lekarskiej tamtych czasów Abu A l i ibn Sina (Awicenna) urodził się w pobliżu Buchary. Tak rozumiana medycyna arabska jest w większej swej części greckiej proweniencji, z dodatkami 8 4 5 * Np. L . D u p r é e, US AID and Social Scientists Discuss Afghanistan's Deve­ lopment Prospects, „South Asia Series", t. X X I : 1977, nr 2, s. 11. Schemat ten stosowali później uczeni świata muzułmańskiego, jak np. A l i ibn Rabban ( I X w.), urodzony w Persji, a piszący w języku arabskim. Schemat kosmologiczny z jego dzieła R a j wiedzy przytacza E . G . B r o w n e , Arabian Medi­ cine, Cambridge 1962, s. 116-117. Niekiedy choroby przypisywano bezpośrednio przewadze którejś z opozycyj­ nych właściwości podstawowych. Patrz: G. E . R. L l o y d , The Hot and the Cold, the Dry and the Wet in Greek Philosophy, „The Journal of Hellenic Studies", t. L X X X I V : 1964, s. 94. 4 6 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E A F G A N I S T A N U 309 6 indyjskimi, perskimi i syryjskimi . W V I I - V I I I w. przetłumaczono wiele prac medycznych uczonych greckich. Lekarze-uczeni, tacy jak A l i ibn Rabban i a-Razi (Rhazes) czy Awicenna, operowali w swych pracach po­ jęciami czterech własności podstawowych, czterech cieczy ustrojowych, czterech żywiołów. Każdą systematyczną pracę medyczną w języku arab­ skim otwierały rozdziały dotyczące teorii temperamentów czy charakte­ rów stanowiących określony stan równowagi między czterema natural­ nymi własnościami (gorąco/zimno, suchość/wilgotność) albo czterema cieczami . Na tych podstawach formułowano zalecenia terapeutyczne. Nauki te przenieśli Arabowie na Półwysep Iberyjski, gdzie rozwinęli je filozofowie-lekarze muzułmańscy (zwłaszcza słynny Awenzoar). Wraz z ekspansją hiszpańską idee medycyny humoralnej rozprzestrzeniły się w obu Amerykach oraz na Filipinach . Natomiast zbliżonych poglądów, które napotykamy w Indiach, nie można przypisać wpływom zewnętrznym. J u ż w znacznie wcześniejszym niż grecki systemie medycyny staroindyjskiej — w Ajurwedzie — w y ­ stępuje pogląd o podstawowych właściwościach, elementach i cieczach. Teoria tridoša — „trzech zaburzeń" rozróżnia trzy podstawowe substan­ cje (wiatr, żółć, flegma), których harmonia jest warunkiem zdrowia. Wielką rolę w przywróceniu naruszonej równowagi odgrywała dieta, przy czym stosowano odpowiednie rodzaje pożywienia według ich kla­ syfikacji na „gorące" i „zimne". Jeden z badaczy wypowiada nawet pogląd, że „teoria humoralna Greków była prawdopodobnie lichą adap­ tacją teorii tridoša" . Powstaje zatem pytanie, w jakiej mierze koncepcje „gorąca" i „zim­ na" w Afganistanie nawiązują do medycyny staroindyjskiej. W. K i r f e l utrzymuje, że systemy medyczne indyjski i grecki można sprowadzić do wspólnego źródła — tzw. cywilizacji doliny Indusu (ok. 3000-1500 p.n.e.). Stamtąd zarówno na wschód, jak i na zachód, rozprzestrzenić się 7 8 9 6 B r o w n e , op. cit., s. 2-7, 19-22. Autor ten podaje, że duży w p ł y w na medy­ cynę arabską w y w a r ł y tradycje słynnej sasanidzkiej szkoły medycznej w Dżundiszapur w Persji, która czerpała zarówno z nauki greckiej (przeniesionej przede wszystkim przez zasymilowanych Syryjczyków), jak i z medycyny indyjskiej. „Temperament" oznaczało arabskie słowo miza), u ż y w a n e jednocześnie w j ę ­ zyku arabskim, perskim i tureckim na określenie zdrowia. B r o w n e , op. cit., s. 119. Charakterystyczne jest, że np. w Meksyku do dziś popularne jest rozróżnie­ nie „gorące"/„zimne", w odniesieniu do pożywienia i chorób, natomiast koncepcja „wilgotności" i „suchości" zaginęła. Patrz: M. H . L o g a n , Humoral Folk Medicine. A Potential Aid in Controlling Pellagra in Mexico, „Ethnomedizin", t. I : 1972, nr 3/4, s. 399. M. E . O p l e r , The Cultural Definition of Illness in Village India, „Humań Organization", t. X X I I : 1963, nr 1, s. 32, przytacza w y p o w i e d ź В. A. Pathaka, dy­ rektora Ayurvedic College w Benares, autora Naukowego Memorandum wyjaśnia­ jącego system Ajurwedy. 7 8 9 �310 DANUTA PENKALA 10 mogła koncepcja, o której mowa. Jednakże brak na to d o w o d ó w . Nie­ mniej, zdaniem badaczy, przedaryjska cywilizacja Indusu obejmowała również tereny dzisiejszego Afganistanu. W późniejszych okresach wpły­ w y indyjskie przenikały na zachód poprzez te terytoria . Wiele roślin­ nych leków, stosowanych współcześnie w Afganistanie w lecznictwie tradycyjnym, jest pochodzenia indyjskiego, a nazwy indyjskie, obok nomenklatury perskiej, noszą nawet niektóre zioła miejscowe. Nie można jednak zaprzeczyć ewidentnym powiązaniom z medycyną starogrecką. Reprezentanci tradycyjnego lecznictwa — hakimowie, roz­ różniając cztery ciecze w organizmie i cztery podstawowe własności, bliżsi są poglądom starogreckich lekarzy-filozofów niż indyjskiej, ajurwedycznej teorii trzech substancji. Afganistan był od V I do I V w. p.n.e. częścią perskiego imperium Achemenidów. Poprzez Wyżynę Irańską mogły docierać tutaj wpływy starożytnej medycyny greckiej. Na upo­ wszechnienie tych idei z pewnością wpłynął najazd Aleksandra Wiel­ kiego i późniejszy długi okres panowania k u l t u r y greckiej w Baktrii. Ponownie, wraz z ekspansją islamu, filozoficzno-medyczną myśl staro­ grecką przekazali na tereny dzisiejszego Afganistanu reprezentanci me­ dycyny muzułmańskiej, „arabskiej". Proces transmisji idei medycyny greckiej był zatem wielofalowy i złożony. Niemniej, jak się wydaje, koncepcja „podstawowych właściwości" zakorzeniła się tak silnie w A f ­ ganistanie dzięki temu, że natrafiła na sprzyjający grunt w postaci wcześniejszych, zbliżonych wyobrażeń pochodzenia indyjskiego bądź miejscowego. u C H A R A K T E R Y S T Y K A K O N C E P C J I „GORĄCA" I „ZIMNA" NA T L E WSPÓŁCZESNEGO O B R A Z U M E D Y C Y N Y T R A D Y C Y J N E J W AFGANISTANIE Współczesna potoczna wiedza i praktyka medyczna w Afganistanie stanowi mieszaninę trzech składników: lecznictwa ludowego, które moż­ na nazwać „tradycyjno-ustnym", medycyny „tradycyjno-pisemnej" (tj. dziedzictwa dawnych, rozwiniętych systemów medycznych — indyjskie­ go, greckiego, arabskiego) oraz elementów medycyny nowoczesnej . 12 1 0 W. K i r f e l , Die vorgeschichtliche Besiedlung Indiens und seine kulturellen Parołlelen zum alten Mittelmeerraum, „Saeculum", 6: 1955, cyt. za L . F i s c h e r , Volksmedizin in Afghanistan, „Afghánistán Journal", t. I : 1974, nr 3, s. 53. Część Afganistanu (na południe od Hindukuszu) należała do potężnego i m ­ perium indyjskiego króla Aśoki z dynastái Maurjów ( I I I w. p.n.e) i jeszcze do ostatnich lat I I w p.n.e. znajdowała się pod zwierzchnictwem Indii. Zastosowane rozróżnienie d w ó c h postaci medycyny tradycyjnej oparte na formie przekazu (przekaz ustny i przekaz utrwalony na piśmie) zgodne jest z pro­ pozycjami J . W. B r o m l e j a i A. A. W o r o n o w a . Narodnaja medicina как predmiet etnograficzeskich issledowanij, „Sowietskaja Etnografija", nr 5: 1976, s. 3-18. C h . Leslie przeciwstawia „medycynę profesjonalną" — obejmując tym ter­ minem zarówno m e d y c y n ę nowoczesną, jak i systemy medyczne wyrosłe w staro­ żytnych cywilizacjach — „medycynie ludowej". Jak pisze R. W. Lieban, Leslie 1 1 1 ! �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E A F G A N I S T A N U 311 W medycynie tradycyjnej opartej na przekazie ustnym wyróżnić mo­ żemy dwie warstwy. Pierwsza, zwana przez J.W. Bromleja i A.A. Woronowa „bytową" , praktykowana jest w ramach rodziny i sąsiedztwa, głównie przez starsze, doświadczone kobiety. Drugą, „profesjonalną", reprezentują w Afganistanie liczni specjaliści. Niektórzy działają na ba­ zarze, jak np. sprzedawcy ziół, wędrowni handlarze „cudownymi leka­ m i " , dentyści, specjaliści leczący ukąszenia jadowitych węży i owadów czy to przez „wyciąganie" jadu (zarkeš), czy poprzez zaklinanie (márgir), handlarze amuletami. Golarze (daldk) często zajmują się również pusz­ czaniem k r w i , wyrywaniem zębów, dokonują obrzezania. Są osoby biegłe w nastawianiu złamań i zwichnięć (šekastaband), przypalaniu skóry, stawianiu baniek. Starsze, doświadczone kobiety — zwane dáya, dái — to „babki" odbierające dzieci, które przychodzą na świat. Przedstawicielami medycyny tradycyjnej opartej na przekazie p i ­ semnym są lekarze zwani hakim, tdbib, będący zarazem znakomitymi zielarzami (atár). Wielu z nich pobierało nauki w Indiach, niektórzy uzyskali swą wiedzę na miejscu, od innych hakimów, czasem drogą tra­ dycji rodzinnej. Posługują się oni księgami medycznymi drukowanymi przeważnie w Indiach w języku perskim, arabskim, urdu, przekazujący­ m i nauki Awicenny i innych wielkich przedstawicieli medycyny „ a r a b ­ skiej". Stosują leczenie ziołami, nielicznymi środkami mineralnymi, fizykoterapię oraz dietoterapię opartą na koncepcji „gorąca"/„zimna". Charakterystyczne jest, że praktykowany przez hakimów system lecze­ nia nosi nazwę tebb-e yunáni — medycyny jońskiej, czyli greckiej. Odpowiednio — leki przez nich stosowane to dawá-ye yunáni, a i sa­ mego lekarza zwie się czasem tabib yunáni — lekarzem greckim. Nad­ mienić należy, że często hakim praktykuje, prócz empirycznych, także religijno-magiczne sposoby leczenia. Sporządza (profilaktycznie i leczni­ czo) służące za amulety wypisy odpowiednich wersetów z Koranu, kwa­ draty magiczne liczb, zaklęcia kabalistyczne. Ten rodzaj działalności leczniczej jest przede wszystkim domeną mułły, od którego lekarz musi otrzymać zezwolenie na sporządzanie amuletów, zwanych tumor, ta'wiz. Oczywiście obydwie warstwy medycyny tradycyjnej przenikają się i w drodze wielowiekowych kontaktów przejmują swe zdobycze. Tabib leczy korzystając nie tylko z ksiąg medycznych i indywidualnych do1S kładzie nacisk na rozróżnienie między „wielką" i „małą" tradycją medyczną w ta­ kich społeczeństwach, jak chińskie czy indyjskie. Jednakże przychylam się do zdania Liebana, że uzasadnione jest łączne rozważanie tych dwóch tradycja medy­ cznych w oddzieleniu od medycyny nowoczesnej. Ch. L e s l i e , Professional and Popular Health Cultures in South Asia: Needed Research in Medical Sociology and Anthropology, [w:] W. M o r e h o u s e (red.), Understanding Science and Tech­ nology in India and Pakistan, New York 1967, s. 27-42, cyt. za R. W. L i e b a п. Medical Anthropology, [w:] J . J . H o n i g m a n n (red.), Handbook of Social and Cultural Anthropology, Chicago 1973, s. 1043. B r o m i e j , W o r o n o w , op. cit., s. 6. M �312 DANUTA PENKALA świadczeń, ale także z zasobów doświadczeń miejscowej medycyny tradycyjno-ustnej wzbogacanej z kolei elementami dawnych wielkich sy­ stemów. Polaryzacja: „gorące"/„zimne" jest jedną z najpopularniejszych kon­ cepcji medycyny tradycyjnej w Afganistanie. Polega ona, najogólniej mówiąc, na przypisywaniu pożywieniu, lekom, zwierzętom, ludziom i chorobom szczególnych własności — „gorąca" lub „zimna" (nie mają­ cych jednakże związku z temperaturą) i na wynikających z tego po­ działu oraz z zasady zachowania równowagi obu czynników w organiz­ mie, wskazaniach dietetycznych i terapeutycznych. P e w n ą podstawową wiedzą na ten temat potrafi wykazać się niemal każdy zapytany człowiek, niezależnie od przynależności etnicznej i płci. Ludzie starsi są często lepiej zorientowani w tych rozróżnieniach, ale akceptują je także młodzi i wykształceni (za przykład mogą posłużyć dwaj młodzi informatorzy z Kajsaru — nauczyciel Uzbek i student Po­ litechniki w Kabulu — Pąsztun, zgodnie wypowiadający się o właści­ wościach różnego rodzaju pożywienia). Bardziej rozbudowaną, usystematyzowaną wiedzę posiadają hakimo­ wie — kontynuatorzy tradycji medycyny .greckiej i arabskiej. Wiele informacji uzyskaliśmy od jednego z nich, 80-letniego Pasztuna imie­ niem Abdul Sotar, właściciela sklepiku z ziołami w Dawlatabadzie. Mawlawi Abdul Sotar pobierał przez kilka lat nauki w Indiach, u hakima w Delhi. W swej praktyce korzystał z wielu ksiąg w języku perskim, arab­ skim, urdu. Zapytywany o własności „gorące" i „zimne" potrafił wymienić 4 ciecze składające się na organizm ludzki: sawdd — czarną żółć, safra — żółtą żółć, balyam — śluz oraz xun— krew. Wyodrębniając etapy w życiu człowieka stosował prócz rozróżnienia „gorący"/„zimny", także opozycję: „suchy"/„wilgotny". Ale w odniesieniu do pożywienia nie posługiwał się już t y m i ostatnimi kategoriami. W wiedzy potocznej spotyka się je bar­ dzo rzadko , w przeciwieństwie do popularnych koncepcji „gorąco" i „zimna", z których pochodzenia ludność miejscowa oczywiście nie zda­ je sobie sprawy. 14 PODZIAŁ POŻYWIENIA I LEKÓW ROŚLINNYCH O „gorących" (garm) lub „zimnych" (хопик) własnościach pożywienia można uzyskać wiele informacji. Większość produktów, nawet znanych od niedawna (jak np. ziemniaki, pomidory, owoce cytrusowe, Coca-Cola, 1 4 Potwierdzenie tej informacji można znaleźć u F i s c h e r a , op. cit., s. 53. Jednakże P. C e n t l i v r e s , Un bazar d'Asie Centrale. Forme et organisation du bazar de Tashqurghán (Afghanistan), Wiesbaden 1972, s. 177, przytacza przykłady podziału pożywienia na „gorące" albo „zimne" oraz „suche" albo „mokre" (np. winogrona są u w a ż a n e za zimne i mokre). �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 313- 15 Fanta), jest zaliczana do jednej z kategorii . Niemniej, odnośnie do nie­ których potraw i napojów występują sprzeczne opinie, nawet w jednej miejscowości. Są jednak i takie, które powszechnie oceniane są jako garm czy xonuk. Oto przykładowe zestawienie owoców i warzyw zalicza­ nych do tych kategorii: „gorące" „zimne" owoce morwa czerwona morwa biała rodzynki (lub tylko winogrona (lub tylko rodzynki ciemne) winogrona jasne) orzechy włoskie śliwki migdały gruszki pistacje cytryny pomarańcze warzywa melony arbuzy bakłażany ogórki papryka ziemniaki groch fasola czosnek pomidory Niezgodnie bywają oceniane właściwości jabłek, moreli, brzoskwiń, granatów (jednakże jabłka i granaty częściej uważane są za zimne). Ziemniaki w jednym przypadku określono jako neutralne, a nawet jako ciepłe. Przy oznaczaniu własności owoców i warzyw informatorzy często powołują się na ich barwę, stopień dojrzałości, stan świeży czy suszony. Powtarzają się wypowiedzi, że owoce roślin, których kwiaty są białe (czasem także żółte), mają zimne właściwości, a tych, których kwiaty mają ciemniejszą barwę (żółtą, pomarańczową, czerwoną) — są gorące. Podobne dane można znaleźć w literaturze dotyczącej radzieckiej A z j i Środkowej . Winogrona określano w środkowym Afganistanie gene­ ralnie jako zimne. Natomiast w północnej części kraju, gdzie uprawa winorośli jest bardzo rozwinięta i hoduje się wiele gatunków winogron, informatorzy rozróżniali owoce zimne — zielone i gorące — fioletowe 16 1 5 Jednak mieszkańcy wsi Sansiz nie potrafili ocenić w ł a ś c i w o ś c i niedawna wprowadzonych produktów, takich jak pomarańcze i cytryny. Services for Child­ ren within Regional Development Zones. Research and Action. Experimental Acti­ vities at Village Level, t. I I : Monographs, Kabul 1973, I I - s . 144. M. А. С h a m i d ż a n o w a, Materialnaja kultura matczincew do i posle píerieselenija na wnow oroszennyje ziemli. Duszanbe 1974, s. 126; N. A. K i s l a k o w , A. K . P i s a r c z i k (red.), Tadżiki Karatiegina i Darwaza, t. I I , Duszanbe 1970, s. 252; N. N. J e r s z o w , N. N. K a m p a n c e w , O tabibskoj medicinie na Pamirie, „ B i u lleten' Uzbekskogo Instituta Ekspierimientalnoj Medicíny", nr 14: 1939, s. 41. 1 6 �314 DANUTA PENKALA (analogicznie — rodzynki, w środkowej części kraju uznawane ogólnie za gorące). W zasadzie wszelkie owoce suszone uważane są za gorące . Wypowiadając się o cechach napojów wszyscy informatorzy bez wa­ hania określali herbatę zieloną jako zimną, a czarną jako gorącą. Zimne własności ma Coca-Cola i Fanta. Mleko z reguły uważane jest za zimne, zwłaszcza mleko kozie. Szczególnie zimne są, w mniemaniu ludności, kwaśne przetwory mleczne — kwaśne mleko, jogurt, kwaśna śmietana, twaróg. W tadżyckiej wsi Ri-Jang (prowincja Balch) mleko nie zakwa­ szone oraz przetwory z niego uznawano za gorące . Rodzaj suszonego sera — ąurut, powszechnie określany jest jako gorący. Jajka bywają zaliczane zwykle do kategorii gorących produktów. Ale Hazarowie z Ta­ la precyzowali, że jajka surowe i smażone są gorące, natomiast gotowa­ ne — zimne. Według danych ze wsi pasztuńskiej Szah-Noor (położonej na północny wschód od Dżalalabadu, w prowincji Kunar) zimnymi są surowe, a gorącymi — smażone jajka . W Tala uzyskano także infor­ mację, że białko jest zimne, a żółtko gorące. Placki chlebowe — nan uznawane są za gorące, gorąca bowiem jest pszenica. Jedynie chleb z dodatkiem mąki jęczmiennej ma zimne wła­ sności. Tak samo klasyfikują pieczywo Tadżycy z Karateginu i Darwazu oraz górnego biegu Zerawszanu . Właściwości ryżu, jak twierdzili Tadżycy i Hazarowie z Tala, zależą od jego odmiany. Ryż długoziarnisty — mahiń określano jako gorący, a krótkoziarnisty lok — jako zimny. Identyczne są dane z uzbecko-turkmeńskiej wsi Sansiz (prowincja Jawzjan) . Wszelkie słodycze uważane są za gorące z wyjątkiem cukru skry­ stalizowanego (nabod). Informator z Kajsaru — Uzbek, k t ó r y produko­ wał ten cukier, twierdził, że dodatek sody zmienia jego własności. Cechy mięsa uzależniane są często od wieku zwierzęcia. Według i n ­ formacji Tadżyków z Tala cielę, jagnię, koźlę jest gorące do osiągnięcia roku życia, potem staje się zimne. Hazarka z tej samej miejscowości utrzymywała, że krowa, koza są gorące, dopóki nie urodzą potomstwa. Natomiast Pasztuni i Uzbecy z Kajsaru generalnie określali mięso wo­ łowe jako gorące, a baranie — zimne. Częściej jednak uważa się, że ba­ ranina, w szczególności barani tłuszcz, są gorące. Mięso kozie jest po1 7 18 i e 2 0 2 1 1 7 We wsi Sansiz wszelkie owoce suszone zaliczano do kategorii gorących, a su­ rowe — do zimnych. Services..,, I I - s . 145. « Services..., I I I - s . 120. " M. A. P а к m a 1, Social Attitudes, Beliefs and Practices that Affect the Nutritional Status of Pregnant Women, Lactating Mothers and Young Children in Three Afghan Villages, Kabul 1354 (1975/76), praca ráedrukowana, s. 24. Tadżiki Karatiegina..., s. 252; A . K . P i s a r c z i k , N. N. J e r s z o w (red.). Materialnaja kultura tadżikow wierchowiew Zerawszana, Duszanbe 1973, s. 145. Services..., I I - s . 145. 20 21 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 315 22 wszechnie zaliczane do kategorii z i m n y c h . Do gorących natomiast — ryby, kaczki, kury i dzikie ptactwo. Mięso wielbłądzie również uznawa­ ne jest najczęściej za gorące. Hakim z Dawlatabadu twierdził, że nie można o żadnym mięsie powiedzieć, iż jest zimne. Jedne są bardzo gorące — jak mięso wielbłądzie i końskie, inne średnie — jak baranki, od którego z kolei zimniejsze jest mięso wołowe oraz kozie. W od­ niesieniu do mięsa wołowego informatorzy wyrażali sprzeczne opinie. W literaturze bywa ono określane jako „średnie" czy „o dwóch właści­ wościach" . Trudno jest ściśle wyznaczyć zasady rządzące podziałem pożywienia na „gorące" i „zimne". Można dopatrzyć się pewnych reguł, od których bywają odchylenia. Kojarzone są jakości: słodkie i gorące, smażone i gorące, suszone i gorące, kwaśne i zimne, a z liczniejszymi wyjątka­ mi — surowe i zimne. Pewne znaczenie ma barwa i stopień dojrzałości w wypadku owoców i warzyw. Często spotyka się dodatnie wartościowanie pożywienia „gorącego". Informatorzy niejednokrotnie wyrażali się o danej potrawie, że jest garm, a zatem xub (dobra). Tadżycy z Tala twierdzili, że jagnię po ukończeniu roku życia staje się zimne, złe. Trudno jest ściśle rozgraniczyć pożywienie i leki pochodzenia roślin­ nego. Prawie wszystkie przyprawy posiadają zastosowanie lecznicze. Generalnie przyprawy, takie jak pieprz, papryka, cynamon, goździki, kardamon, imbir, kurkuma, uważane są za gorące. Spośród leków roślinnych do kategorii „gorących" zaliczane są: 23 dzika ruta" (Peganum harmala) — espand; asafetyda (Ferula nartex) — anguza, hing; lukrecja (Glycyrrhiza glabra) — štrin buya; kmin (Cuminum cyminum) 1 kminek zwyczajny (Carum carvi) i > ? (Carum copticum) jowani; koper włoski (Foeniculum vulgare) — b a d y á n ; lawenda (Lavandula officinalis) — ustukudus; bylica piołun (Artemisia absinthium) — asfantin; konopie indyjskie (Cannabis indica) — cars; zira Do „zimnych" natomiast należą: m a k ó w k a maku białego (Papaver somniferum) — koknar; babka zwyczajna (Plantago maior) — zuf; babka lancetowata (Plantago lanceolata) — bSrtang; babka płesznik (Plantago ovata) — esparza; M W Sansiz i Bi-Jang uważano mięso barana i kozła za gorące, a owcy i ko­ zy za zimne. Services..., I I - s . 145, I I I - s . 120. C h a m i d ż a n o w a , op. cit., s. 99; M. S. A n d r e j e w, Tadżiki doliny Chuf (wierchowija Amu-darii), t. I I , Stalinabad 1958, s. 389. M �316 DANUTA PENKALA prawoślaz ogrodowy (malwa) (Althaea rosea) — xatmi, xayri; fiołek (gat. Viola) — benafša; stulisz (gat. Sisymbrium) — xakšir; kasja (Cassia fistula) — folus; tytoń (Nicotiana tabaccum, Nicotiana rustica) — tambaren. Oczywiście, nie zawsze można uzyskać informacje o własnościach poszczególnych leków, zdarzają Się opinie sprzeczne. Niemniej jednak takie klasyfikowanie ziół jest nie tylko stosowane przez hakimów, ale stanowi również część wiedzy potocznej. Prócz „gorących" i „zimnych" istnieje wiele leków o charakterze „ n e u t r a l n y m " . 24 K O N C E P C J A „GORĄCA" I „ZIMNA" W O D N I E S I E N I U DO S T A N U Z D R O W I A I C H O R O B Y NATURA (TEMPERAMENT) CZŁOWIEKA W STANIE PROFILAKTYKA ZDROWIA — CZYLI RÓWNOWAGI Zasada podziału elementów świata na „gorące" i „zimne" odnosi się również do ludzi. Człowiek, wedle tej zasady, może mieć naturę czy temperament gorący albo zimny. Różnice zależne są od płci i wieku, ale ponadto każdy osobnik ma swoje indywidualne cechy temperamentu, jemu tylko właściwy stan równowagi. Stan ten nie jest jakością stałą, ulega wahaniom w zależności od pór roku i , jak już wspomniano, zmie­ nia się z wiekiem. Dzieci są powszechnie uważane za gorące, niezależnie od płci dziec­ ka. Natomiast granicę wieku, od której jego natura może się zmienić na zimną, określa się rozmaicie. Zdaniem Tadżyków z Tala dzieci są go­ rące, dopóki karmione są mlekiem matki. Kobieta hazarska z tej samej miejscowości utrzymywała, że dziecko pozostaje gorące, jeśli jego matka miała dużo pokarmu, w przeciwnym wypadku staje się zimne. W klasyfikacji temperamentu według płci występują pewne niezgod­ ności. Częściej słyszy się opinię, że kobiety są zasadniczo bardziej go­ rące niż mężczyźni. Jeden z informatorów — Uzbek z Kajsaru — twier­ dził, że kobiety są przeważnie gorące, a wśród mężczyzn istnieje większe zróżnicowanie. Kobieta jest w każdym razie uważana za gorącą w okre­ sie płodności, a szczególnie podczas c i ą ż y . Zdaniem mieszkańców wsi Sansiz kobiety są zawsze gorące, nawet na starość, a mężczyźni — do 40 lat, potem stają się chłodniejsi, a na starość bardzo zimni . Ale można się spotkać również z innymi opiniami. Tadżycy z Tala zapewniali, że 25 26 2 4 Za źródło identyfikacji roślin posłużyła przede wszystkim praca: J . M. P e l t , J . C . H a y o n, C . Y o u n o s, Plantes medicinales et drogues de l'Afghanistan, „Bulletin de la Societě de Pharmacie de Nancy", nr 66: 1965, s. 16-59, tabl. O „go­ rących" i „zimnych" ziołach pisze m. in. F i s c h e r , op. cit., s. 62-63. » Duprée, op. cit., s. 11, Services..., I I I - s . 136. Services..., I I - s . 145. 2 8 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E 317 AFGANISTANU stare kobiety są z reguły zimne, natomiast mężczyźni częściej pozostają ciepli. W przypadkach przypisywania kobiecie natury bardziej gorącej niż mężczyźnie decydujące znaczenie ma jej rozrodczość. Natomiast odwrot­ ne przykłady wiążą się z generalną zasadą wyższego wartościowania mężczyzny niż kobiety. Ponieważ to, co gorące, jest oceniane jako lep­ sze — i ta własność przypisywana bywa mężczyźnie. Warto w t y m miejscu przytoczyć charakterystyczne sposoby określania płci mającego narodzić się dziecka, a nawet próby wpływania na jego płeć. Częste są wypowiedzi, że kobieta ciężarna, jeśli ma ochotę na pożywienie słod­ kie — urodzi syna, a jeżeli woli potrawy kwaśne — będzie miała córkę. Jak już nadmieniano, słodkie pokarmy uważa się za gorące, a kwaśne — za zimne. Hazarka z Tala twierdziła, że kobieta, która chce urodzić syna, powinna podczas ciąży jeść groch, jajka, baraninę — a więc pożywienie gorące. Jeżeli będzie piła kwaśne mleko i jogurt, narodzi się dziewczyn­ ka . Ta sama informátorka utrzymywała, że chłopiec obrócony jest twarzą do brzucha matki, a dziewczynka plecami. Zdaniem młodego Pasztuna z Mazar-i Szarif niektóre doświadczone kobiety potrafią roz­ poznać płeć dziecka po położeniu płodu: jeżeli umiejscowiony jest po prawej stronie brzucha matki — narodzi się chłopiec, jeśli po lewej — przyjdzie na świat dziewczynka. Jak widać, płeć męska w i ą a jest tutaj z gorącem, a więc siłą, przednimi częściami ciała, stroną prawą — t y m , co wartościowane dodatnio. Płeć żeńska zaś kojarzona jest z zim­ nem, a zatem słabością, t y l n y m i częściami ciała i stroną lewą — ocenia­ nymi n i ż e j . Chociaż uważa się, że zasadniczo ludzie stają się na starość zimni, pewne zróżnicowanie w t y m względzie tłumaczyli niektórzy informa­ torzy trybem życia danego człowieka. Podkreślano, że człowiek, który był zawsze syty i spokojny, pozostanie na starość ciepły. Natomiast ten, kto był ubogi, miał wiele kłopotów i nie dojadał, wcześnie utraci ciepło­ tę. Hazarka z Tala zadała pytanie: „Jeśli mąż jest bogaty, kobieta ma dobrze w domu, dużo je, to z czego ma stać się zimna?". Z wypowiedzi tych wyraźnie przebija wysokie wartościowanie „gorąca", w przeciwień­ stwie do „zimna". Sądzi się powszechnie, że na stopień ciepłoty organizmu wpływa również pora roku. Latem „gorąco" wzmaga się, zimą maleje. Odwrot­ nym zmianom ulega jakość „zimna". 27 z a n 28 2 7 W. N a 1 i w к i n, M. N a 1 i w к i n a, Oczerk byta żenszcziny osiedłogo tu.ziemnogo nasielenija Fergany, Kazań 1886, s. 169, podają, że jeżeli brzemienna Uzbeczka woli pożywienie gorące, uważa się, iż urodzi chłopca; jeśli chętniej je zimne, urodzi dziewczynkę. Starożytni filozofowie greccy ułożyli tabelę opozycji (którą stosował jeszcze Arystoteles): strona prawa, męskie, góra, przód, gorące, suche — lewa strona, ko­ biece, dół, tył, zimne, mokre. Patrz: L l o y d , op. cit., s. 104-106. 2 8 �318 DANUTA PENKALA Hakim Abdul Sotar podał charakterystykę typów ustroju ludzkiego poszerzoną o kategorie „wilgotny"/„suchy". Wyróżnił, zgodnie z pogląda­ m i lekarzy-filozofów greckich i arabskich, cztery etapy w życiu człowieka. Według schematu tego dziecko jest gorące i wilgotne, człowiek młody — gorący i suchy, człowiek dojrzały — zimny i suchy, a człowiek stary — zimny i wilgotny. Istnieją oczywiście indywidualne odchylenia od sche­ matu. Po czym poznaje się, jaką dana osoba ma naturę? Jako oznaki zewnętrzne temperamentu wymieniano pigmentację skó­ ry, kolor oczu. Skóra ciemniejsza wskazuje na n a t u r ę gorącą, jaśniej­ sza — na zimną, analogicznie ciemne i jasne oczy. Bardzo ważnym wskaźnikiem jest puls. Wolny, regularny — świadczy o ciepłocie orga­ nizmu, szybki jest znakiem zimnej n a t u r y . Umiejętność rozpoznawa­ nia temperamentu według tętna nie jest powszechna. Posiadają ją nie­ którzy starsi, doświadczeni ludzie i przede wszystkim hakimowie. Skom­ plikowane metody badania pulsu stosowane przez tadżyckich tabibów, przejęte z indyjskich ksiąg medycznych, opisuje N.N. Jerszow . Powszechna jest natomiast umiejętność pośredniego wnioskowania o naturze człowieka, przede wszystkim z rezultatów stosowania „gorą­ cej" albo „zimnej" diety. Większość zapytywanych osób poprzez oso­ biste doświadczenia doszła do wiedzy o właściwościach swego organizmu. Uzbek z Kajsaru twierdził, że jest gorący, gdyż latem nie może dużo pracować, miewa gorączkę, natomiast zimą czuje się dobrze, „ma jasny umysł". Rozpoznaje ponadto swój temperament „po żołądku": zjedzenie bakłażanów latem powoduje u niego wypryski. Młody nauczyciel z Dawlatabadu, Tadżyk, uważał że ma naturę gorącą, ponieważ po zjedzeniu melona dostaje czerwonej wysypki na ciele. - Jeśli kogoś po wypiciu czarnej herbaty boli gardło, jest to również oznaka gorącego tempera­ mentu. Z przekonaniem, że rozmaite dolegliwości są rezultatem przewagi „gorąca" albo „zimna" w organizmie, wiążą się rozbudowane wskazania dietetyczne. Zasada jest następująca: osoby „gorące" powinny ograni­ czać spożywanie potraw o własnościach gorących, zwłaszcza latem, gdy wzmaga się ciepłota organizmu. Zimą mogą jeść nieco więcej gorącego pożywienia. Do osób o naturze „zimnej" stosują się odwrotne reguły. Zasada ta jest uznawana powszechnie. Niemal każdy orientuje się, jakie potrawy są wskazane, a jakie szkodliwe dla niego i dla jego dzieci. Ponieważ dzieci są gorące, nie powinny jest takich gorących produktów, jak włoskie orzechy, zwłaszcza latem . Hazarzy z Najaku twierdzili, żo 29 30 31 2 9 Podobne wskaźniki oraz dodatkowy — apetyt (słaby — natura gorąca, do­ bry — natura zimna) podaje P а к m a 1, op. cit, s. 23< N. N. J e r s z o w , Narodnaja medicina tadżikow Karatiegina i Darwaza, [w:] Istorija, archeologia i etnografija Sriedniej Azji, Moskwa 1968, s. 353. и Services..., I I - s . 203. , 0 �„GORĄCE" I „ZIMNE W MEDYCYNIE 319 AFGANISTANU dla dzieci do 3-4 lat szkodliwe są rodzynki, chleb gurut. Zalecali nato­ miast kwaśne mleko, jogurt, arbuzy, winogrona. Jednakże wskazania te rzadko są przestrzegane w praktyce. Rodzice nie stosują specjalnej diety dla dziecka, które zostaje odstawione od piersi. Obserwowaliśmy często małe dzieci trzymające w garści kawałek chleba, pogryzające słodycze albo kuleczki qurutu. T y m bardziej zasady „gorące" przeciw „zimnemu" i odwrotnie nie zachowują w diecie po­ wszedniej dorośli. Wpływają na to w dużym stopniu względy finansowe oraz sezonowa dostępność p r o d u k t ó w . Na przykład latem spożywa się w dużych ilościach melony, mimo że warzywo to uważane jest za go­ rące. Wprawdzie ludność miejscowa powszechnie pije latem zieloną her­ batę, ale nie mogliśmy zaobserwować, czy zgodnie ze wskazaniami die­ tetycznymi zimą przeważa spożywanie herbaty czarnej. L . Dzięgiel pisze, że w północnym Afganistanie (Ri-Jang) pije się zimą h e r b a t ę zieloną, gdyż jest t a ń s z a . M.A. Chamidżanowa podaje informację, że Tadżycy Zerawszanu p i l i czarną herbatę prawie wyłącznie w wypadku choroby, gdy była i m przepisana specjalna dieta *. Ponadto, jeżeli występuje zgodność teoretycznych przepisów z prak­ tyką, jak jest na przykład w przypadku suszonych owoców, mięsa (zwłaszcza baraniego), tłuszczu baraniego, które to produkty są spoży­ wane przede wszystkim zimą — wynika to po prostu z całorocznej rotacji diety. Tak więc dieta oparta na przeciwstawieniu „gorącego" i „zimnego" jako środek profilaktyczny medycyny tradycyjnej nie znajduje szero­ kiego zastosowania w praktyce. 32 33 3 ZASTOSOWANIE K O N C E P C J I „GORĄCA" I „ZIMNA" DO S T A N U NARUSZENIA RÓWNOWAGI. T E R A P I A CHOROBY — CZYLI Polaryzacja „gorące"/„zimne" odgrywa wielką rolę w określaniu etio­ logii chorób oraz w ich terapii. Jeśli za przyczynę danej choroby uważa się zachwianie równowagi w naturalnej ciepłocie organizmu, stosuje się skrupulatnie dietoterapię, leczenie ziołami oraz inne sposoby, by przy­ wrócić equilibrium. Hakim z Dawlatabadu określił to tak: „Nasze le­ czenie jest oparte na przeciwieństwach. Jeżeli ktoś ma garmi («goraco»), dajemy zimne. Jeśli ma xonuki («zimno») — dajemy gorące". Za przyczynę zachorowania na garmi uważa się zjedzenie zbyt wielu gorących produktów, zwłaszcza latem i przez osobę o gorącej naturze. Choroba może przejawiać się czerwoną wysypką, bólem gardła, głowy, 8 2 Mieszkańcy wsi Sansiz uskarżali się, że często ze w z g l ę d ó w finansowych nie mogą jeść tego pożywienia, które by im najlepiej służyło. Services..., I I - s . 203. L . D z i ę g i e l , Ajgańskie pożywienie, „Etnografia Polska", t. X X I : 1977, z. 2, s. 197. ** Materialnaja kultura..., s. 169. M �320 DANUTA PENKALA podwyższoną temperaturą, bólem brzucha, zaparciem. Tadżyk z Tala, pytany o objawy garmi, odpowiedział: ,,Jest gorąco w brzuchu". Chory na „gorąco" powinien jeść dużo zimnego pożywienia. Zalecane są ogórki, cytryny, pomarańcze, z napojów — zielona herbata, kwaśne mleko, Coca-Cola. Hakim daje na garmi zioła zimne, jak różne gatunki b a b k i , fiołek, kasja. Jeden z informatorów — Hazar z Tala — zalecał żucie t y ­ t o n i u na ból w piersiach spowodowany zjedzeniem zbyt wielu gorących potraw. Dla ochłodzenia organizmu stosuje się też dodatkowe środki — zimne kąpiele i kompresy, zawijanie w skórę „zimnego" zwierzęcia (ko­ zy), upuszczanie k r w i (czyli elementu „gorącego") . Xonuki — „zimno" przypisuje się zjedzeniu zbyt dużej ilości zim­ nego pożywienia. Oczywiście, dolegliwości te zagrażają przede wszystkim ludziom o zimnej naturze. Objawami są bóle i burczenie w brzuchu, „brzuch jest zimny". Chory nie ma podwyższonej temperatury, jest blady, osłabiony. Powinien wówczas spożywać jak najwięcej gorących potraw, najlepiej z dodatkiem czosnku. Zielarz z Dawlatabadu polecał na xonuki mięso kurze ugotowane z pieprzem, cynamonem, kardamonem i goździkami. Zachwalał też „rozgrzewające" właściwości kminku i syropu z lawendy. Pasztunki z Kajsaru podały przepis na napar z kminku, kopru włoskiego, Carum copticum (zioła „gorące"), czarnej herbaty i pestek pigwy. Na zimne wzdęcia zaleca się również asafetydę, uważaną przede wszystkim za doskonały środek przeciw robakom . Aby przywrócić organizmowi stan równowagi stosuje się także fizyko­ terapię: gorące kąpiele i kompresy, a zwłaszcza popularne w Azji Środ­ kowej owijanie pacjenta w świeżo zdjętą skórę „gorącego" zwierzęcia (najczęściej barana). L . Fischer podaje, że chory musi pozostawać za­ winięty w skórę 24-48 godzin latem, a zimą do trzech dni. W t y m czasie oraz przez 40 dni po zdjęciu skóry może jeść jedynie potrawy gorące — masło, jajka, mięso . Wiele chorób kwalifikuje się jako gorące albo zimne. Uważa się, że niemal każda choroba wymaga odpowiedniej diety. Istnieje „ciepła" i „zimna" gorączka (tab-¿ garm i tab-i larza ). Przy gorącej stosuje się zimne środki. W wypadku zimnej gorączki, za jaką jest uważana na przykład malaria, aplikuje się specyfiki gorące, jak chinina . Hazarzy 35 36 37 38 39 40 3 5 Awicenna zalecał babkę jako zimną i suchą na „gorące" zapalenia, zasta­ rzałe wrzody itp. F i s c h e r , op. cit., s. 63. Services..., I I - s . 205. Awicenna n a z y w a ł ją gorącym i suchym lekiem. F i s c h e r , op. cit., s. 63. Stosowana jest powszechnie na robaki, a jak twierdzili Tadżycy z Tala, „kto ma robaki, ten jest zimny w środku". F i s c h e r , op. cit., s. 62. Jw., s. 52. J . J a w o r s k i ] w książce Putieszestwije russkogo posolstwa po Afganista­ nu i Bucharskomu chanstwu w 1878-1879 g.g. wymienia między innymi chininę i morfinę jako środki suche i gorące w ludowej medycynie m i e s z k a ń c ó w Afganis36 3 7 3 8 89 4 0 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 321 z Tala twierdzili, że gorące są choroby, k t ó r y m towarzyszy gorączka w nocy. Rozróżniali także ciepły ból głowy, który dokucza latem, „od słońca" oraz zimny, „z przewiania", na który cierpią ludzie zimą. Prze­ ciw ciepłej odmianie bólu głowy polecali szczególnie napar z kwiatów białej malwy. Natomiast przeciw zimnemu bólowi — aspirynę Bayera! Za dolegliwość zimną uznawany jest powszechnie reumatyzm — „ból w kościach". Informatorzy — Hazarzy z Tala wymieniali jako lek na tę chorobę espand (ziele „gorące"). J u ż Awicenna zalecał ten środek leczniczy na ischias i bóle s t a w ó w . Ponadto często stosuje się owijanie chorego w skórę baranią, Jerszow podaje informację o kąpielach w go­ rących źródłach jako popularnej metodzie leczenia reumatyzmu u Tad­ żyków z Karateginu . Odra bywa określana jako gorąca choroba, a ospa — zimna. Według danych z Ri-Jang choremu na odrę należy podawać kwaśne („zimne") produkty, jak jogurt, marynaty, granaty * . Natomiast pacjent chory na ospę powinien być ciepło okryty, jeść ryż. Tadżycy z Tala polecali na ospę picie k r w i konia — zwierzęcia uznawanego za gorące. Ale wskazy­ wali też na obkładanie chorego kozią skórą jako dobry środek leczniczy (zatem występuje t u pewna sprzeczność, chyba że chodziło by o skórę koźlęcia — uważanego za ciepłe). Dyfteryt, jak i inne choroby związane z bólem gardła, uważany jest za chorobę gorącą, spowodowaną nadmiernym spożyciem gorących po­ t r a w . Podobnie — dur brzuszny i gorączki paradurowe (łącznie nazy­ wane mohrekah) . Przy trudno gojących się ranach należy unikać pożywienia zimnego, szczególnie produktów mlecznych i marynat, które jakoby przeszkadzają w zabliźnianiu się ran. Przeciwwskazania te można wytłumaczyć prze­ konaniem, że wskutek upływu k r w i organizm ulega ochłodzeniu. A.L. Troickaja podaje informację, że zerawszańscy Tadżycy w ciągu 6-7 dni po obrzezaniu okrywają chłopca ciepło i podają mu jedynie „go­ rące" p o ż y w i e n i e . Konkludując — panuje przekonanie, że przy leczeniu danej choroby 41 4 2 3 44 45 46 tanu. Cyt. za G. A . Kolosów, O narodnom wraczewanii u sartow i kirgizow Turkiestana, „Trudy Antropołogiczeskogo obszczestwa pri Imperatorskoj Wojenno-Medicinskoj Akademii" t. V I (za 1899-1900 uczebnyje goda): 1903, s. 85. « F i s c h e r , op. cit., s. 63. ,¿ J e r s z o w , Narodnaja medicina..., s. 355. Sermces..., I I I - s . 120, 123, 143. Istotna jest też w leczeniu odry czerwona barwa granatu. Podaje się również wywar z czerwonego maku, by czerwone pla­ my na ciele chorego „nie schowały się do środka", co spowodowałoby śmierć pa­ cjenta. V . Š e r ý , Lékařsko-geografické poměry Afghánistánu, Praha 1974, s. 27. « Services..., I I - s . 156, I I I - s . 123. A. L . T r o i c k a j a , Rożdienije i pierwyje gody żizni riebionka u tadżikow doliny Zerawszana, „Sowietskaja Etnografija", nr 6: 1935, s. 133. 4 2 4 3 4 4 4 6 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �322 DANUTA PENKALA należy wziąć pod uwagę jej właściwości (w kategoriach „gorąca" i „zim­ na"), temperament pacjenta oraz porę roku i zastosować odpowiednią do diagnozy dietoterapię i lekoterapię (z uwzględnieniem cech pożywie­ nia i środków leczniczych). Jeżeli o chorobie nie wiadomo, czy jest go­ rąca, czy też zimna, sprawdza się to doświadczalnie. Najpierw wypróbowuje się dietę gorącą, a jeśli pacjent poczuje się gorzej, przechodzi się na dietę z i m n ą . Bezpłodność kobiet, menstruacja oraz ciąża, rozwiązanie i połóg uważane są za stany chorobowe. Wskutek utraty k r w i organizm kobiecy podczas menstruacji ulega ochłodzeniu. Należy wtedy spożywać gorące pożywienie — np. bakła­ ż a n y . Przy zaburzeniach w miesiączkowaniu zaleca się „gorący" espand. O.A. Suchariewa podaje, że według Tadżyków bóle przy miesiącz­ ce spowodowane są „przeziębieniem" organizmu. Stosuje się w t y m wypadku środki „gorące" — pożywienie i metody fizykoterapeutyczne identyczne, jak przy bezpłodności . Bezpłodność kobiet często przypisuje się przyczynom nadnaturalnym. Ale niejednokrotnie można usłyszeć wypowiedzi o bezpłodności spowo­ dowanej „zimnem". I odwrotnie, informatorzy twierdzili, że kobieta „gorąca" może rodzić dzieci . Dla podniesienia ciepłoty organizmu — a więc płodności — stosuje się wiele środków. Oczywiście, konieczna jest dieta „rozgrzewająca". Wzbrania się natomiast powszechnie picia j o ­ gurtu i kwaśnego mleka . Spośród leków ziołowych wybiera się dla le­ czenia bezpłodności te, które mają własności gorące. Zielarz z Dawlatbadu polecał wyciąg z czterech składników: mieszaniny kopru włoskiego z Carům copticum (jowáni wa badyán) krwawnika (Achillea santolina — buy-e mádarán, czyli „zapach matczyny"), mięty (Mentha longifolia — pu47 4 8 49 50 51 47 Services..., U-s. 157. To samo podaje Z. L . A m i t i n - S z a p i r o, O narodnoj medicinie tuziemnych („blicharskich") jewrejew w Turkiestanie, „Biulleten' Sriednie-azjatskogo Gosudarstwiennogo Uniwersitieta", t. X I I I : 1926, s. 5. Taka kolej­ ność w y p r ó b o w y w a n i a diet jest zrozumiała, jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę , że zimno jest kategorią wiązaną ze śmiercią (w przeciwieństwie do gorąca kojarzonego z ż y ­ ciem i płodnością). Informację powyższą uzyskano w Dawlatabadzie od Pasztuna z Mazar-i Szarif. Zapytywane kobiety nie chciały w y p o w i a d a ć się na ten temat. O. A. S u c h a r i e w a , Mať i riebionok u tadżikow (Obriady i priedstawlenija swiazannyje s matierinstwom i mladieniczestwom u tadżikow g. Samarkanda i kiszlakow Kusocho, Kanibadama i Szahristana), [w:] Sb. „Iran", t. I I I , Leningrad 1929, s. 109-110. Wiązanie „gorąca" z płodnością znajduje wyraz m. in. w praktykowanym przez mieszkańców pamirskiej doliny Chuf zwyczaju dawania jako pierwszego da­ nia młodej parze pożywienia „gorącego". M. S. A n d r e j e w, Tadżiki doliny Chuf (wierchowija Amu-darii), t. I, Stalinabad 1953, s. 170. " S u c h a r i e w a , op. cit., 's. 109-110 podaje, że Tadżycy lecząc bezpłodność spowodowaną „zimnem" stosowali „rozgrzewające" pożywienie — herbatę z cuk­ rem (najlepiej żółtym — bardziej gorącym) i mączny kisiel atala. 4 8 4 9 5 0 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E 323 AFGANISTANU dina) oraz rumianku (Matricaria chamomilla — bobuna). Stara Uzbeczka z Kajsaru, urodzona w Bucharze, utrzymywała, że oprócz pielgrzymki do grobu świętego, przeciw bezpłodności skutecznie działa napar z l u ­ krecji. Często zaleca się łączne stosowanie różnych środków. Doświad­ czone Tadżyczki z Tala twierdziły, że najlepszą metodą jest przykłada­ nie do „zimnego" brzucha zawiązanych w szmatkę „gorących" ziół buta i boz bos z jednoczesnym powstrzymaniem się od spożywania potraw „zimnych". Hazarka z Tala polecała przestrzeganie gorącej diety w po­ łączeniu z okrywaniem się skórą barana . Bardzo wskazane jest łącze­ nie diety rozgrzewającej z takimi środkami fizykoterapeutycznymi, jak kąpiele w gorących źródłach i gorącym piasku oraz rodzaj „łaźni paro­ wej" (chora siadała nad rozgrzanym kamieniem spryskiwanym wodą). Te metody były bardzo popularne wśród tadżyckiej ludności Azji Środko­ wej . O. A. Suchariewa .podaje informację, że bezpłodne Tadżyczki wpro­ wadzały do pochwy rozgrzane żółtko jaja kurzego ( „ g o r ą c e " ) . Stare Tadżyczki z Tala zalecały identyczne stosowanie trzech ziarenek białego maku, również uważanego za gorący. Jarszow również przytacza przy­ kłady dopochwowego stosowania kurkumy (Curcuma longa — zardćuba) oraz niedźwiedziego sadła — środków „gorących" — przeciw bezpłod­ ności . Powszechne jest mniemanie, że kobieta brzemienna nie musi prze­ strzegać specjalnej diety. Według większości informatorów kobieta w t y m okresie może jeść to, na co ma ochotę, chyba że jakaś potrawa jej szkodzi, wywołuje wzdęcia. Istnieją pewne wskazania i przeciwwska­ zania dietetyczne — na przykład należy powstrzymać się od jedzenia mięsa wielbłądziego , ale na ogół nie mają one związku z podziałem po­ żywienia na zimne i gorące. Niemniej, ponieważ sądzi się, że kobieta jest podczas ciąży szczególnie gorąca, niekiedy zaleca się środki dla ochłodzenia organizmu. W Ri-Jang kobiety brzemienne jadły zaąiz — sza­ rą glinkę (prawdopodobnie kaolin) znajdowaną w łożysku pobliskiej rzeki. Ekipa badawcza uzyskała informację, że środek ten pomaga zmniejszyć gorąco występujące w okresie c i ą ż y . Hazarka z Tala, twierdząc, że kobieta brzemienna może w zasadzie jeść wszystko, dodała jednak, że przed urodzeniem dziecka lepiej spożywać potrawy zimne, a po urodze­ niu — gorące. 5 2 S3 s t 55 5e 51 58 5 2 Roślin tych nie udało się zidentyfikować. Analogiczne metody przytacza J e r s z o w , [w:] Tadżiki Karatiegina..., s. 269. Jw., s. 272; J e r s z o w , Narodnaja medicina..., s. 355; S u c h a r i e w a , op. cit., s. 110. S u с h a r i e w a, op. cit., s. 110. J e r s z o w , [w:] Tadżiki Karatiegina..., s. 261, 270. Przykłady podobnego stosowania ziarenek kopru włoskiego i kminku (a w i ę c roślin „gorących") podaje też A m i t i n - S z a p i r o, op. cit., s. 14. Sądzi się, że przedłużyłoby to ciążę do okresu jej trwania u wielbłądzicy. Services..., I I I - s . 121, 136. 5 3 54 6 6 M 5 7 58 �324 DANUTA PENKALA W sprzeczności z przeważającym poglądem, że w czasie ciąży nie jest konieczna specjalna dieta, pozostają przytoczone przez M.A. Pakmala dane ze wsi Szah-Noor. Pasztunki z tej wsi w przypadku ciąży, uważanej za stan chorobowy, zaczynają (jak przy każdej innej choro­ bie) w praktyce przestrzegać teoretycznych zasad stosowania odpowied­ niej dla indywidualnej natury diety. „Nie ciąża była punktem odnie­ sienia dla decyzji, czy dane pożywienie jest odpowiednie, czy nie dla przyszłej matki, a raczej indywidualna natura kobiety" 59 Natomiast na temat diety obowiązującej po urodzeniu dziecka (przede wszystkim w ciągu 40 dni po porodzie) zgodność wypowiedzi jest ude­ rzająca. Zarówno w informacjach z terenu, jak i w danych z literatury dotyczącej Afganistanu i całej Azji Środkowej, powtarzają się zalecenia stosowania diety „gorącej" przez kobietę w połogu, a unikania pożywie­ nia „zimnego" . Polecane jest mięso kurze, jagnięce, cielęce, baranina smażona na tłuszczu, surowe jajka, kleiki z mąki pszennej. Wzbronione natomiast są winogrona, ogórki, pomidory, marynaty, mleko (zwłaszcza kwaśne), zimna woda. Jak można sądzić, dieta taka ma na celu przy­ wrócenie zachwianej porodem równowagi organizmu. Kobieta, bardzo gorąca w czasie ciąży, po urodzeniu dziecka staje się zimna (wyraźnie stwierdzali to informatorzy). Z faktu skrupulatnego przestrzegania w t y m okresie diety „rozgrzewającej" w przeciwieństwie do czasu brzemienności, kiedy nie stosuje się ściśle odpowiedniej diety, wniosko­ wać można, że „gorąco", nawet nadmierne, nie jest uważane za tak nie­ bezpieczne dla organizmu, jak „zimno". Bezpośrednio po porodzie, powodującym szybki i niebezpieczny spa­ dek ciepłoty, należy podać położnicy mięso jagnięcia (według Hazarki z Tala) albo kilka surowych jaj lub kleik z pszennej mąki (według i n ­ formatorów z Dawlatabadu i Kajsaru). Dane o podobnych potrawach zalecanych położnicy można znaleźć w literaturze . R. Dollot przeka­ zuje informację, że w Afganistanie kobietę po porodzie karmiono co 3-4 godziny bulionem z nasion Carum copticum, kminku, imbiru, goź­ dzików, cukru i mięsa — a więc produktów „rozgrzewających". Stara Tadżyczka z Dawlatabadu polecała dać położnicy do połknięcia kilka ziarenek „gorącej" rośliny espand. Nie zawsze matka zaczyna karmić dziecko piersią bezpośrednio po porodzie. Według danych z Sansiz czeka się 24-48 godzin, dając w t y m czasie niemowlęciu miksturę z miodu i wody. W Ri-Jang również zano60 61 6 2 6 9 P а к m a 1, op. cit., s. 22. Jedynie odnośnie do U z b e k ó w znajdujemy informacje o spożywaniu pokar­ m ó w „zimnych" przez położnicę. N a l i w k i n , N a l i w k i n a , op. cit., s. 171; A. L . T r o i с к a j a, Pierwyje sorok dniej riebionka (cilia) sriedi osiedlogo nasielenija Taszkienta i Czimkientskogo ujezda, [w:] A. E . S z m i d t , E . K . B e t g e r (red.), Sb. W. W. Bartoldu, Taszkient 1927, s. 350. Np. Services..., I I - s . 156. R. D o l l o t , L'Afghanistan. Histoire. Description. Moeurs et coutumes. Fol­ klore. Fouilles, Paris 1937, s. 221-222. e 0 e l 6 2 �.GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E 325 AFGANISTANU towano pewną zwłokę w przystawieniu dziecka do piersi, by z mleka matki zniknęły „nieczystości", które mogą zaszkodzić dziecku. Przed rozpoczęciem karmienia niemowlęciu daje się nieco m a s ł a . A zatem dziecko również dostaje pożywienie rozgrzewające . Sądzi się powszechnie, że wszystko, co je matka, wpływa na jej mle­ ko i — co za t y m idzie — na zdrowie karmionego przez nią dziecka. Według informacji Hazarki z Tala sposób odżywiania karmiącej matki wpływa również na to, czy dziecko stanie się w przyszłości gorące czy zimne. Suchariewa pisze, że zdaniem samarkandzkich Tadżyków „zimne" pożywienie szkodzi nie tyle matce, co karmionemu przez nią dziecku . Prócz zimnych potraw zabrania się również matce spożywania pro­ duktów wywołujących wzdęcia, na przykład melonów. Ograniczenia dietetyczne nie pozostają niezmienne w całym okresie karmienia, wraz z wiekiem dziecka maleje ich zakres . Jeżeli matka ma mało pokarmu, stosuje się różne „gorące" zioła i po­ trawy. Stara Tadżyczka z Dawlatabadu zalecała w t y m wypadku zia­ renka krwawnika (jak już wspominano, nazwa miejscowa — Ъиу-е mu­ daran — oznacza „zapach matki"). Hazarka z Tala twierdziła, że kobie­ ta, która ma zbyt mało mleka powinna jeść kleik z mąki pszennej na tłuszczu. Zatem —- organizm matki należy rozgrzać. Jeśli dziecko otrzymuje za mało pokarmu naturalnego, jego dietę uzupełnia się mlekiem krowim, kozim, albo — rzadziej — mlekiem w proszku . M . S. Andrejew odnotowuje u mieszkańców pamirskiej do­ liny Chuf „dokarmianie" niemowląt mlekiem kozim, uważanym za zim­ ne i jako takie odpowiedniejsze dla dzieci niż bardziej gorące mleko k r o w i e . Natomiast Tadżyczki z Tala uzupełniają pożywienie niemo­ wlęcia mlekiem krowim, które jednakże tutaj uważane jest za zimne, podobnie jak i w Dawlatabadzie. W Kajsarze kobiety pasztuńskie zale­ cały dawać dziecku, którego matka ma mało pokarmu, ziarenka babki lancetowatej (bártang), zaparzone z pestkami pigwy. Analogiczne sto­ sowanie kleiku z nasion bártang z dodatkiem cukru stwierdzono we wsi Sansiz . A roślina ta uważana jest za zimną. Stosowanie jako uzupeł­ nienia pokarmu matki produktów „zimnych" byłoby zgodne z poglądem, że małe dziecko jest gorące . e3 64 65 66 67 68 69 70 »» Services..,, I I - s . 153, I I I - s . 121. Masło u w a ż a n e jest za „gorące", miód (jak i inne słodycze) także. * S u c h a r i e w a , op. cit., s. 135. Karmienie trwa co najmniej rok, najczęściej 2-2,5 roku, a nawet do 3 lat, czasem dziewczynki są później odstawiane od piersi niż chłopcy. * Zielarz z Dawlatabadu radził kobietom, by mleko w proszku d a w a ł y dziec­ ku dopiero, gdy skończy 6 miesięcy. A n d r e j e w , Tadżiki t. I , s. 70-71. Services..., I I - s . 154. Jednakże N a l i w k i n , N a l i w k i n a , op. cit., s. 175, podają, że Uzbeczki wszystkim dzieciom przy piersi podawały kawałeczki baraniego tłuszczu — na­ leżącego do „gorącego" pożywienia. M 5 s e 7 e 8 6 8 7 0 �326 DANUTA PENKALA Jak podaje Pakmal, kiedy dziecko osiągnie wiek około 5 miesięcy i zacznie się wzbogacać jego pożywienie odrobiną chleba i słodkiej her­ baty lub mleka, matka nie przestrzega już żadnej diety . 71 U W A G I KOŃCOWE Powyższe dane wykazują, iż powszechne jest wśród ludności Afga­ nistanu przekonanie o konieczności stosowania pewnych ograniczeń w żywieniu, zależnie od stwierdzonej, gorącej albo zimnej natury danej osoby. Obowiązuje zasada dążenia do utrzymania równowagi właściwej danemu organizmowi (zależnie od płci, wieku i cech indywidualnych), a bierze się pod uwagę cechy pożywienia oraz wpływ gorącej i zimnej pory roku. Jednakże klasyfikacja elementów świata na „gorące" i „zimne" nie tworzy spójnego systemu. Ludzie wypowiadają często sprzeczne opinie na ten temat. Niekiedy próbują racjonalizować pewne wskazania. Reguły teoretyczne nie mają na ogół zastosowania w odniesieniu do codzennej diety. Niemniej, są one konsekwentnie przestrzegane w sy­ tuacjach krytycznych — w wypadku chorób i innych stanów uznawa­ nych za naruszenie naturalnej równowagi w organizmie. Dzięki wska­ zówkom hakima albo własnemu doświadczeniu stosuje się odpowiednią dietę, przy czym choremu daje się nawet bardzo wysoko cenione poży­ wienie, jeśli tylko istnieje przekonanie, że pomoże to przywrócić równo­ wagę utraconą w rezultacie choroby . Aplikowane są również leki, zwłaszcza ziołowe, oraz środki fizykoterapeutyczne, które mają także przyczynić się do restabilizowania zachwianego stanu równowagi. Charakterystyczną sytuacją, w której skrupulatnie przestrzega się przepisów teoretycznych, jest okres następujących bezpośrednio po po­ rodzie 40 dni. Warto wspomnieć, że położnicę i nowo narodzone dziecko uważa się za szczególnie w t y m czasie narażone na niebezpieczeństwo chorób i śmierci spowodowanych. szkodliwymi wpływami „złego oka" i złych duchów. Wysoka jeszcze obecnie śmiertelność niemowląt i ko­ biet przy porodzie uzasadnia stosowanie szczególnych środków ostroż­ ności we wzmiankowanym okresie . W odniesieniu do tej specyficznej sytuacji najlepiej da się zaobserwować przeplatanie się wyobrażeń o nadnaturalnych i naturalnych przyczynach chorób i śmierci oraz jed­ noczesne stosowanie profilaktycznych i leczniczych środków natury 72 73 7 1 P a k m a l , op. cit., s. 29. Według danych z Sansiz dietę dziecka zaczyna się uzupełniać, gdy skończy ono 10 miesięcy. Services..., I I - s . 154. Services..., U-s. 157. Jak podaje Fischer, do niedawna śmiertelność n i e m o w l ą t osiągała 50°/o i więcej. W roku 1968 w e d ł u g obliczeń zagranicznych obserwatorów wynosiła 15-30%. L . F i s c h e r , Afghanistan. Eine geographisch-medizinische Landeskunde, Berlin-Heidełberg 1968, s. 128-129. 72 7 3 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 327 empirycznej i religijno-magicznej (wśród tych ostatnich np. bardzo rozpowszechnione użycie amuletów). W przepisach dieto- i ziołoterapeutycznych często zresztą występują elementy magiczne, jak choćby sto­ sowanie liczb 3, 7, 40. O tym, jak żywe są w dalszym ciągu wśród ludności Afganistanu poglądy dotyczące „gorąca" i „zimna", świadczy wiele przytoczonych w tekście przykładów. Jak już wspomniano, rozmaite znane od niedaw­ na produkty żywnościowe znalazły miejsce w kategoriach „gorąca"/ /„zimna". Podobnie — niektóre łeki zachodnie, jak aspiryna Bayera. Pacjenci miejscowi, o czym przekonał się również lekarz naszej ekspe­ dycji, nie zadowalają się aplikowanymi i m lekarstwami medycyny no­ woczesnej; domagają się powszechnie przepisania towarzyszącej lecze­ niu diety, która uwzględniałaby właściwości ich organizmu. Zdarza się, że w przeciwnym wypadku nie są zadowoleni i podają w wątpliwość umiejętności lekarza. Według danych z Ri-Jang ludność tamtejsza uwa­ ża, że każda dolegliwość, czy będzie to ból w piersiach, czy ból żołądka, czy też choroba uważana za rezultat działania „złego oka", wymaga od­ powiedniej diety . Interesujące może t u być porównanie ze spostrzeżeniami lekarza rosyjskiego praktykującego w Turkiestanie na przełomie X I X i X X w. G.A. Kołosow podaje, że spośród 1500 jego pacjentów, Sartów i K i r g i ­ zów, jedynie około 30-40 nie zapytało, co mogą jeść i pić, i to przy wszelkich dolegliwościach, łącznie z chorobami oczu czy lekkimi urazami chirurgicznymi . Z kolei lekarz J.K. Sejfulmuliukow praktykujący w Uzbekistanie w pierwszych latach władzy radzieckiej, dzieląc się swy­ mi uwagami o trudnościach napotykanych przy wprowadzaniu metod medycyny nowoczesnej, pisze: „Przy niepomyślnych wynikach leczenia pacjenta metodami europejskiej medycyny tabibowie, a za nimi ludność, wytykają błędy obcej medycyny, nie znającej podstaw miejscowego ub-hawá i mijaz — t j . w a r u n k ó w klimatu, temperamentu..." I dalej: „...głęboko zakorzeniony obyczaj parxiz [ t j . ograniczeń dietetycznych] jest poważną przeszkodą przy przyjmowaniu przepisanych przez lekarzy środków, a szczególnie diety chorego zalecanej przez europejską medy­ cynę. Często chory Uzbek, np. poraniony czy też z chorobą skórną, zwraca się o przepisanie diety «rozgrzewajacej» albo «ochładzającej». Na t y m gruncie tabibowie rozprzestrzeniają wśród ludności negatywne oceny europejskiej medycyny, zwłaszcza w wypadku śmierci pacjenta" . Lekarze z ekipy badawczej działającej w Sansiz początkowo nie za74 7S 76 74 Services..., I I I - s . 122-123. Miody pacjent z Ri-Jang, przewieziony do Kabulu na operację oczu, przez wiele dni po operacji odmawiał spożywania jogurtu i po­ marańczy (jako że „zimne" pożywienie przeszkadza w zabliźnianiu się ran). К o ł o s o w, op. cit., s. 62. J . K . S e j f u l m u l i u k o w , К woprosu o tabibizmie w Uzbekistanie, „Medicinskaja mysi Uzbekistana", nr 9-10: 1928, s. 68. 7 5 7 8 �328 DANUTA PENKALA leeali pacjentom diety, z wyjątkiem przypadków, gdy było to konieczne. Potem, poznawszy poglądy ludności miejscowej, wraz z lekami dawali odpowiednie wskazówki dietetyczne . Wydaje się, że tą drogą przedstawiciele medycyny nowoczesnej naj­ łatwiej mogą zdobyć zaufanie ludności, wśród której tak bardzo roz­ powszechnione są poglądy o „gorącym" i „zimnym", i uczynić wiele dla polepszenia trudnej obecnie sytuacji w zakresie ochrony zdrowia w A f ­ ganistanie . Można bowiem mniemać, że koncepcje, które w wyniku wielowiekowych wpływów zarówno z Zachodu, jak i Wschodu głęboko się zakorzeniły i utrwaliły, nieprędko zanikną, mimo rosnących wpły­ wów współczesnej medycyny naukowej. Ponadto, niewykluczone, że od­ powiednie badania wykazałyby, w jaki sposób utwierdzanie pewnych reguł dietetycznych związanych z koncepcją „gorąca" i „zimna" mogło by okazać się pomocne w zapobieganiu niektórym chorobom . 11 7 8 79 Danuta Penkala "HOT" A N D " C O L D " I N T H E T R A D I T I O N A L M E D I C I N E I N A F G H A N I S T A N Summary The concept of "hot" and "cold" is widespread i n the Islamic world, in India, South-East Asia and in Latin America. I n Central Asia it survives as an inhe­ ritance of the views of the philosophers of antiquity and Greek physicians and of the still more ancient conceptions of the old Indian medicine. The expansion of Islam and, in continuation of Greek learning, the development of Arabic medicine (whose members were frequently of Persian or of Tadjik origin) were instrumen­ tal in confirmation of the concept of "hot" and "cold". The concept occupies an important place in popular knowledge and in medical practices among the population of modern Afghanistan. It is reflected in traditio­ nal medical practices which are the vestiges of the ancient systems of medical philosophy as well as at a popular level. Independently of their ethnic origin/iden­ tity, the people have a certain basic, loosely systematized, knowledge of the "hot" 77 Services., I I - s . 156. W roku 1969 w Afganistanie było 632 lekarzy, a w i ę c jeden lekarz przypa­ dał na 22-23 tys. m i e s z k a ń c ó w (w Kabulu — jeden lekarz na 950 mieszkańców). Dane te podaje L . F i s c h e r , Das Gesundheitswesen, [w:] W. K r a u s (red.), Af­ ghanistan. Natur, Geschichte und Kultur, Staat, Gesellschaft und Wirtschaft, Tu­ bingen, Basel 1975, s. 381. L o g a n , op. cit., wykazuje, że przestrzeganie zaleceń dietetycznych „humoralnej" medycyny ludowej w Meksyku dopomaga w zapobieganiu pelagrze — cho­ robie, którą w y w o ł u j e deficyt niacyny (witaminy PP) w pożywieniu. W odniesie­ niu do Afganistanu F i s c h e r , Volksmedizin..., s. 62-63, podaje wyniki badań far­ makologicznych niektórych roślin, mających zastosowanie w terapii „gorące"/ /„zimne" (Peganum harmala, gatunki Plantago, Ferula asa foetida). Analizy po­ twierdzają skuteczność wielu zastosowań leczniczych tych roślin w medycynie tra­ dycyjnej. 7 8 n �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 32& and "cold" properties of food and drugs, aspects of illnesses and of the human nature. The same concept, though in a more sophisticated form, is being used by trained hakims. It is believed that the differences i n human traits depend on sex and on age however, in addition, each person has individual temperamental characteristics and a specific state of balance. The fluctuations i n this equilibrium are brought about by the seasons (of the year) and by the diet. It is believed that various illnesses are the result of the excess of "heat" or of "cold" in the system. Connected with this belief are dietary recommendations which are based, generally, on the prin­ ciple "contraria contrariis" ("hot" against "cold" and vice versa) however, the preventive recommendations are not being observed in the daily practice and in the diet unless the bodily system has been thrown out of the state of its natural equilibrium which is synonymous with an illness. In such event, a suitable diet, an appropriate herbal treatment and various physiotherapeutic methods (based on the advice of an hakim or of someone in the family) are stringently applied to remove the harmful excess of "heat" or of "cold". A particular situation in which the theoretical rules are stringently observed is the period of 40 days after child­ birth when the mother is served "hot" food to counteract the sudden and dan­ gerous "chilling" of the body of a pregnant woman as a result of childbirth. The methods of cure represent an mixture of the empirical, religious and magical means while in dietary and therapeutic recommendations associated with the concept of "heat" and "cold" appear, frequently, the elements of magic. The durability of the beliefs among the inhabitants of Afghanistan on the subject of "heat" and "cold" is attested to by the fact that the local patients de­ mand from the practitioners of modern medicine, apart from Western drugs, also the prescription of a suitable diet which would be appropriate to their bodily system. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3f300eb52c4a054adf5513036716c16.pdf 26f0d2111568ad35e1ee20185cdd1a23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:979 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:900 Title A name given to the resource Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu etnoczno-językowym i jego odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego w północno-wschodniej Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.127-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 MARIAN z. 2 POKROPEK ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM I JEGO ODBICIE W ŚWIADOMOŚCI MIESZKAŃCÓW NA PRZYKŁADZIE POGRANICZA POLSKO-LITEWSKO-BIAŁORUSKIEGO W PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSCE» Na podstawie badań historyczno-językoznawczych i etnograficznych w i e m y , że na terenie północno-wschodniej Polski znajduje się pogra­ nicze etniczno-językowe: polskie, litewskie i białoruskie, formowane od X V I do X I X w., ale uświadomione i określone dopiero na przełomie X I X i X X stulecia. Granica etniczno-językowa między ludnością polską a litewską, przebiegająca przez północno-zachodnie tereny Sejneńszczyzny i Suwalszczyzny, oraz granica etniczno-językowąjniędzy ludnością l i ­ tewską a białoruską, przebiegająca równoleżnikowo na linii od ujścia Czarnej Hańczy do Niemna, są równocześnie granicami między dwoma grupami językowymi: małtycką (język litewski) i słowiańską (język polski i białoruski). Granice etniczno-językowe nie pokrywały się w przeszłości z granicami administracyjno-państwowymi. Wynikało to ze specyficz­ nych procesów historyczno-osadniczych, jakie dokonywały się na tych 2 1 W artykule wykorzystano fragmenty referatu wygłoszonego podczas I I K o n ­ ferencji Nauk Historycznych w Białymstoku w 1975 r. oraz badania terenowe prze­ prowadzone w latach 1976-1978 w ramach prac naukowo-badawczych problemu w ę z ł o w e g o „Polska kultura narodowa. Jej tendencje rozwojowe i percepcja", temat IV: „Mechanizm pozostawania i przekazu tradycji wspólnoty etnicznej. Odrębność kulturowa na terenach zróżnicowanych etnicznie". Osadnictwu ziem północno-wschodnich Polski poświęcone są cztery szczegó­ łowe opracowania J . W i ś n i e w s k i e g o , Dzieje osadnictwa w powiecie sejneń­ skim od XV do XIX wieku, [w:] Materiały do dziejów Ziemi Sejneńskiej, Białystok 1963, s. 9-222; Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy XVII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, Białystok 1965, s. 51-138; Dzieje osadnictwa w powiecie augustowskim od X V do końca X V I I I wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, Białystok 1967, s. 13-294; Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskim do połowy XVI w., [w:] Studia i ma­ teriały do dziejów powiatu grajewskiego, t. 1, Warszawa 1975, s. 9-252. 2 �128 MARIAN POKROPEK terenach od X V do początków X X w. Przypomnieć należy, że tereny północno-wschodniej Polski do X I I I w. były zamieszkane przez Jaćwingów i że od X V w. stały się przedmiotem sporów terytorialnych między państwem krzyżackim a Litwą i Polską. Najwcześniej, bo już w I poł. X V w., ustalona została na mocy układu meleńskiego (1422 r.) granica państwowa między państwem krzyżackim a Litwą. Granica ta okazała się jedną z najbardziej długotrwałych granic administracyjno-państwowych na tych terenach, przetrwała bowiem do 1939 r. oddzielając ów­ czesne Prusy Wschodnie od Polski i L i t w y . Tereny pojaćwieskie przy­ padające Litwie zostały włączone do województwa trockiego. W okresie poprzedzającym stałe osadnictwo tereny te podzielono na tzw. Puszcze: Perstuńską (lub Grodzieńską), Przełomską i Merecką należące do g r o d ó w książęcych leżących wzdłuż Niemna: Grodna, Perstunia (dwór książęcy leżący niedaleko Sopoćkiń), Przełomu (dwór leżący nad Niemnem w po­ bliżu ujścia Czarnej Hańczy) i Merecza (gród leżący przy ujęciu rzeki Mereczanki do Niemna — dzisiejsza nazwa litewska — Merkine). Do 1566 г., czyli do nowego podziału administracyjnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, tak wyznaczone Puszcze utożsamiane były z powiatami. Puszcza Perstuńską należała do powiatu grodzieńskiego, Przełomską do powiatu przełomskiego, Merecka do powiatu mereckiego. W wyniku Rye. 1. Zwarta zabudowa wsli typowa dla wsi uregulowanych w czasie pomiary włócznej Fot. M . Pokropek �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 129 nowego podziału administracyjnego powstał powiat grodzieński, do k t ó ­ rego włączono Puszczę Przełomską i Pestuńską, i powiat trocki, do k t ó ­ rego włączono Puszczę Przełomską i Perstuńską, i powiat trocki, do k t ó Dla dziejów osadnictwa tego terenu nie bez znaczenia pozostawała granica między Wielkim Księstwem Litewskim z jednej strony a Ma­ zowszem i Podlasiem z drugiej. Po Unii Lubelskiej (1569 r.) nowo w y ­ tyczone województwo podlaskie ostatecznie weszło w skład Polski oddzie­ lając wąskim klinem Mazowsze od reszty ziem Wielkiego Księstwa L i ­ tewskiego. Tak uformowane w X V i X V I w. granice państwowe przetrwały do I I I rozbioru Polski (1795 г.). Ustanowienie granic administracyjno-państwowych właściwie nie sta­ nowiło w przeszłości żadnej przeszkody w przenikaniu na te tereny różnych grup narodowościowych. Od strony Merecza i Olity, grodów nadniemeńskich, posuwała się k u zachodowi ludność litewska, która w następnej fazie osadnictwa, przypadającego na pierwszą połowę X V I I I w. po znacznym opustoszeniu tych terenów na skutek wojen szwedzkich (1668-1679} i wojny północnej (1708-1710) oraz zarazy mo­ rowej (1710-1711) ostatecznie zajęła obszar, k t ó r y zachował się z nie­ wielkimi zmianami do chwili obecnej. Osadnictwo litewskie w ostatnich dwóch stuleciach wykazywało znaczną stabilność i stosunkowo dużą zwartość. Według pierwszego polskiego powszechnego spisu ludności z 1921 r. ludność litewska w zwartej masie zamieszkiwała gminy Puńsk, Widugiery i Jodeliszki, a częściowo także K l e j w y i Ogrodniki. Wzdłuż tego zwartego osadnictwa litewskiego istniały też wsie mieszane z mniej­ szością litewską. Tenże spis wymieniał kilka wsi z ludnością polską, leżących na terenie zwartego osadnictwa litewskiego. Również od strony Niemna, ale z terenów leżących bardziej na po­ łudnie od ujścia Czarnej Hańczy do Niemna, czyli z terenów leżących wokół grodów i dworów książęcych: Przełomu, Perstunia, a przede wszystkim Grodna, na tereny pojaćwieskie przenikała ludność ruska (białoruska). Ludność ta, w przeciwieństwie do ludności litewskiej, nie stworzyła na północ od Biebrzy jakichś zwartych językowo obszarów, k t ó ­ re zachowałyby się do dziś. Ludność ruska (białoruska), przechodząc przez szeroki pas Puszczy Augustowskiej (dawniej Perstuńskiej), zatracała kon­ takt z terenami macierzystymi i ulegała szybciej polonizacji, rzadziej lituanizacji. Na obszarze dziesiejszego Pojezierza Suwalskiego pozosta­ wiła ślad swej bytności, o czym świadczą materiały toponomastyczne i onomastyczne oraz morfologia miejscowych gwar . Najliczniejszą kategorią ludności zaludniającą omawiane tereny byli 3 8 Por. prace językoznawcze: K . N i t s c h , Dialekty języka polskiego, Wybór pism polonistycznych, t. I V , Pisma dialektologiczne, Wrocław 1958; T . Z d a n c e w i с z, Gwary ludowe powiatu augustowskiego jako wynik procesów osadniczych, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, s. 295-325. 9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �130 MARIAN POKROPEK Polacy. Przenikali oni z Mazowsza wąskim korytarzem rajgrodzko-augustowskim i rozprzestrzeniali się na całym obszarze Pojezierza Suwal­ skiego, nadając ostatecznie polski charakter t y m ziemiom. Nawet zwarte osadnictwo litewskie na linii Puńsk-Sejny-Żegary nie stanowiło bariery dla ekspansji żywiołu mazowieckiego w głąb Wielkiego Księstwa Litew­ skiego. Sprzyjały temu ówczesne układy polityczno-społeczne i ekono­ miczne. Należy wspomnieć, że także granica pruska nie stanowiła jakichś barier, których nie można byłoby przekroczyć. Przez granicę tę przeni­ kała obustronnie ludność pochodzenia polskiego, w mniejszym stopniu ludność litewska i białoruska oraz mazurska lub niemiecka. Oprócz osadników pochodzenia polskiego, litewskiego i ruskiego (bia­ łoruskiego), od drugiej połowy X V I I I w. na terenach północno-wschod­ niej Polski pojawiają się inne grupy etniczno-językowe: Wielkorusini (Staroobrzędowcy) oraz Ż y d z i . Po I I I rozbiorze Polski w dotychczasowym podziale administracyjno-państwowym ziem północno-wschodniej Polski ustanowionym w X V I w. następowały dość częste zmiany. Krótkotrwałe rządy pruskie (1795-1807) całkowicie zburzyły stary porządek administracyjny i prawno-własnościowy. Podobne zmiany administracyjne były przeprowadzone także w czasie Księstwa Warszawskiego oraz Królestwa Polskiego. Od początku X I X w. aż do I wojny światowej ziemie te, pozostające pod zaborem rosyjskim, zostały przedzielone granicą państwową przebiegającą wzdłuż Biebrzy, a dzielącą Królestwo Polskie z gubernią augustowską (później przemianowaną na gubernię suwalską) od Imperium Rosyjskiego z gu­ bernią grodzieńską. W skład guberni suwalskiej weszły ziemie aż do Niemna, począwszy od ujścia Czarnej Hańczy poprzez Merecz, Olitę i Kowno do ujścia Szeszupy na północy. Zmiany granic administracyjno-państwowych i zmiany stosunków ekonomiczno-społecznych, które dokonały się na przełomie X V I I I / X I X w. oraz w X I X stuleciu, spowodowały wytworzenie się nowej sytuacji etniczno-kulturowej. W t y m czasie po raz pierwszy wystąpił z całą ostroś­ cią problem narodowościowy, k t ó r y zresztą nie był ruchem lokalnym, ale objął niemal całą Europę i związany był z ruchami narodowowyzwoleń­ czymi. Problem narodowościowy w takiej formie, w jakiej występuje od drugiej połowy X I X stulecia, nie istniał jeszcze w X V I I I w., a t y m bardziej we wcześniejszych stuleciach. Interesującym zajwiskiem jest to, że do końca X V I I I w. ówczesne materiały statystyczne nie uwzględ­ niają zróżnicowania narodowościowego, gdyż dla administracji państwo4 4 E . I w a n i e c, Osadnictwo Staroobrzędowców w powiecie augustowskim, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, s. 401-428; t e n ż e , Staroobrzędowcy i ich tradycje kulturalne w Sejneńskiem, [w:] Materiały do dzie­ jów Ziemi Sejneńskiej, t. 2, Warszawa 1975, s. 393-429; t e n ż e , Z dziejów Staro­ obrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa 1977. �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 131 i. Ryc. 2. Zagroda wydłużona składająca się z budynku mieszkalnego połączonego w s p ó l n y m dachem z budynkami inwentarskimi, typowa dla wsi rzędówek Fot. M. Pokropek we i , duchownej, jak i prywatnej nie miało to większego znaczenia. Po­ dział ludności przebiegał w kategoriach społecznych. W grupie właścicieli ziemskich znajdowała się zarówno szlachta polska, jak również bojarzy ruscy i litewscy. W grupie chłopskiej była różnorodna ludność, tak pod względem narodowościowo-językowym, jak i wyznaniowym. Należy pamiętać, że zarówno królowie polscy, jak i książęta litewscy oraz szlachta i wyższe duchowieństwo, późniejsi właściciele tych ziem, za­ biegali o zaludnienie ich różnorodną ludnością. W doborze osadników nie kierowano się względami narodowościowymi, ale przede wszystkim społeczno-ekonomicznymi. Było to t y m łatwiej uczynić, ponieważ wielcy właściciele ziemscy posiadali swoje dobra rozrzucone na znacznych te­ renach rdzennej Polski, L i t w y , Białorusi, a nawet Ukrainy, i skłaniali ludność tam zamieszkałą do przenoszenia się na inne tereny. W poję­ ciu ówczesnych warstw panujących nie było wyraźnych rozgraniczeń między pańszczyźnianym chłopem polskim, litewskim czy ruskim. Każdy osadnik, bez względu na narodowość, mógł otrzymać ziemię w zamian za wypełnianie określonych świadczeń i obowiązków służebnych na rzecz tego, od kogo tę ziemię otrzymał. Przy osadnictwie szlacheckim narodowość odgrywała już większą rolę, a to ze względu na obowiązki wojskowe, polityczne i ekonomiczne, które szlachta ta podejmowała się wypełniać. Wśród ludności chłopskiej do końca X V I I I w., a na niektó- �132 MARIAN POKROPEK rych terenach nawet w X I X w., nie było jeszcze ustalonego poczucia narodowościowego. Wśród tej ludności podstawowym i niekiedy je­ dynym wyznacznikiem była przynależność do określonej klasy społecz­ nej — do chłopów, przeciwstawianych warstwie szlacheckiej. Interesu­ jący jest przekaz Adama Bućkiewicza (1810-1895), drobnego szlachcica z okolic Sokółki, który po studiach na Uniwersytecie Wileńskim w 1831 r. dobrowolnie pracował przez rok jako parobek u białorus­ kich chłopów pańszczyźnianych. Dzięki poczynionym wówczas obser­ wacjom oraz dzięki późniejszym badaniom naukowym napisał dwie prace: Książka dla rolników i Obrazki stanu włościan litewskich do ich usamowolnienia, obie pozostające w rękopisach. Mówiąc o chłopach l i ­ tewskich autor ma na myśli ludność białoruską Wielkiego Księstwa Litewskiego. Bućkiewicz pisze: położenie poddanego włościanina zro­ biło charakter jego skrytym, podejrzliwym i chytrym. Że zaś kajdany skuwały wszystkich w jednym natężeniu, wszystkich, którzy nosili sier­ mięgi i odbywali pańszczyznę, więc też wyrodziła się między nimi so- Ryc. 3. Stodoła z plewnikiem i szopą m a n e ż o w ą we wsi litewskiej Fot. M . Pokropek lidarność. Potrzeba ich nagliła do obrony wspólnej od wspólnych wrogów. Stąd można było widzieć, jak matka i ojciec pracowali nad swoimi dziećmi, aby ich zrobić skrytymi przed każdym, co chodzi w szlacheckim odzieniu". A w innym miejscu: „Pospolicie wszyscy, jedną familiję (chłopską) składający, łącznie ze sługami siadają do wspólnego stołu. Nawet niektóre odzienie mają wspólne dla siebie i dla sług swoich. Ta okoliczność czyni każdego włościanina chętniej szym za mierną cenę być �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 133 w służbie u podobnych sobie jak iść do dworu, chociażby tu i większe były nagrody i mniejsza praca" . Na przełomie X V I I I / X I X w. oraz w pierwszych latach X I X w. wraz z burzliwymi przemianami polityczno-społecznymi z całą ostrością w y ­ stąpił problem narodowościowy. Tworzenie się nowych imperiów euro­ pejskich pociągnęło za sobą ruchy narodowowyzwoleńcze, a głoszone wówczas hasła społeczne i dokonująca się rewolucja przemysłowa rady­ kalnie zmieniała s t r u k t u r ę społeczną w państwach europejskich. Ruchy narodowowyzwoleńcze ze szczególnym natężeniem wystąpiły w Polsce. Po utracie bytu państwowego, Polska popadła pod bezpośred­ nią zależność p a ń s t w zaborczych, z których Prusy i Rosja najbardziej jaskrawo realizowały na zajętych terenach własny program narodowoś­ ciowy. Polegał on m. in. na skierowaniu na zajęte tereny własnej lud­ ności, głównie warstw posiadających, by przez nią rozpocząć wynarada­ wianie ludności polskiej. Jednocześnie celowo wykorzystywano różnice językowe, wyznaniowe oraz różnice społeczne występujące w Polsce, głównie na terenach wielonarodowościowych i pogranicznych dla poróż­ nienia różnych grup narodowościowych, religijnych i społecznych. Tereny północno-wschodniej Polski, ostatecznie podporządkowane Rosji, najboleśniej doświadczyły rusyfikacji. Już po powstaniu listopa­ dowym odebrano wiele majątków polskiej szlachcie, rozdając je urzęd­ nikom i wysłużonym oficerom rosyjskim. Popierano osadnictwo chłopów wielkoruskich i białoruskich. Tych ostatnich z racji przynależności ich do cerkwi prawosławnej traktowano jako ludzi ruskich, mimo że lud­ ność ta jeszcze wówczas nie miała wyrobionego własnego poczucia na­ rodowościowego. Określała siebie jako ludzi tutejszych, mówiących języ­ kiem tutejszym, językiem „po prostu". Nasilenie rusyfikacji* następuje w drugiej połowie X I X w., a głównie po powstaniu styczniowym. Z tego okresu pochodzą pierwsze rosyjskie opracowania statystyczne i atlasy narodowościowo-językowe i wyzna­ niowe będące wyrazem oficjalnej polityki Rosji w sprawach narodowoś­ ciowych. Oczywiście, w ówczesnych warunkach politycznych mogły po­ wstawać jedynie „oficjalne" statystyki i atlasy rosyjskie. Narodowość za­ częto utożsamiać z językiem i religią. Ludność mówiącą językiem ruskim (białoruskim) i wyznającą prawosławie zaliczano do narodowości rosyj­ skiej. Wydawane „oficjalne statystyki" i atlasy narodowościowo-językowe i wyznaniowe miały na celu wykazanie, że na obszarze północno-wschodniej Polski, włączonym do Rosji i zwanym od drugiej połowy X I X w. siewiero-zapadnym krajem, zamieszkuje ludność rosyjska i bia­ łoruska wyznania prawosławnego i dlatego Rosja do tych terenów ma 5 5 Cytują za: L . О к s i ń s к ą, Wychowanie dzieci chłopów pańszczyźnianych w świetle prac Adama Bućkiewicza, „Przegląd Historyczno-Oświatowy", R. 13: 1970, nr 4, s. 599-605. �134 MARIAN POKROPEK Rye. 5. Spichrz szerokofrontowy podcieniowy Fot. M . P o k r o p e k �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 136 prawo. W przedmowie do jednej z map Rittich pisał: „Zbudowany na prawdziwych danych atlas wyznań (chodzi t u o oficjalne dane zebrane przez rosyjskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych) służyć ma przeciw wypowiedziom naszych wrogów o narodowościowo-wyznaniowym składzie siewiero-zapadnego krają, który pod względem religijnym, plemiennym i historycznym ściśle powiązany jest z Rosją" . Widać z tego wyraźnie, jak ruski (białoruski) element osadniczy, zamieszkujący wschodnie te­ reny Rzeczypospolitej, w tym także tereny dawnego województwa troc­ kiego i podlaskiego, posłużył Rosji carskiej do usprawiedliwienia prze­ prowadzonych wcześniej rozbiorów i kontynuowania akcji tzw. jedno­ czenia tych ziem z Imperium, wyrażającego się m. in. tłumieniem pols­ kich ruchów narodowościowych. Rosyjskie ХГХ-wieczne materiały statystyczne i atlasy narodowościowo-językowe i wyznaniowe powstawały w różnych okresach i dla różnych terytoriów i dlatego są trudne do porównywania między sobą, jak również z materiałami statystycznymi i atlasami powstałymi w pierwszym ćwierćwieczu naszego stulecia. Ponadto dane te wyma­ gają daleko posuniętej ostrożności, ze względu na świadome działanie rosyjskiej administracji do podwyższania liczby ludności rosyjskiej i białoruskiej poprzez utożsamianie z t y m i narodowościami wszystkich, którzy b y l i prawosławnymi lub posługiwali się językiem rosyjskim i białoruskim, w t y m także językiem „po prostu". Ale nawet z rosyj­ skich danych statystycznych wynikało, że na terenach Pojezierza Suwal­ skiego ludności rosyjskiej i białoruskiej była niewielka ilość. Według Woltera (Spisok nasielonnych miest gubernii suwalskoj — oparty na spisach z 1888 i 1895 r.) na ogólną liczbę ludności w ówczes­ nych powiatach 6 suwalskim (101 460) było: Wielkorusinów 1 757 Białorusinów 732 Litwinów 15 301 Polaków 52 458 i sejneńskim (95 108) 3 387 56 56 615 17 031 Stosunkowo mała liczba ludności polskiej w stosunku do ludności litewskiej w ówczesnym powiecie sejneńskim wynikała z tego, że po­ wiat ten na przełomie X I X / X X w. obejmował tereny aż po Niemen, które po I wojnie śwatowej pozostały w granicach L i t w y . Dla porównania warto przytoczyć dane statystyczne ze spisu z 1921 г., mimo że wobec zmienionych granic państwowych i adminis­ tracyjnych dane te nie obejmują dokładnie tych samych t e r e n ó w . 7 e Cytuję za: A. N. R y p i n , Istorija russkoi etnografii, t. 4: Belorussijo i Sibir, S. Peterburg 1892. E . M a l i s z e w s k i , Ludność litewska w państwie polskim, „Sprawy Naro­ dowościowe", t. 1: 1927, nr i , s. 10-14. 7 / �136 MARIAN POKROPEK W powiecie suwalskim (złożonym z dawnych powiatów: suwalskiego i sejneńskiego) było: Polaków 75 195, Litwinów 5 761; natomiast w po­ wiecie augustowskim: Polaków 58 896, Litwinów 11, Białorusinów 92; a w powiecie grodzieńskim: Polaków 83 419, Litwinów 976, Białorusinów 39 511. Ryc. 6. „Bryczka litewska" Fot. M. Pokropek Wydarzenia I wojny światowej ponownie ożywiły problematykę na­ rodowościową na terenach pogranicznych etniczno-językowych w pół­ nocno-wschodniej Polsce. Ale wówczas przy zmienionych układach po­ litycznych powstał konflikt polsko-litewski właśnie na tle wytyczenia granicy państwowej, która miała być oparta na kryteriach etniczno-ję­ zykowych. Stworzony sztucznie przez XIX-wieczną administrację i pro­ pagandę rosyjską problem narodowościowy polsko-rosyjski i litewsko-rosyjski na tych terenach po uzyskaniu przez Polskę i Litwę niepod­ ległości przestał istnieć. Ustalenie nowych granic państwowych między Polską a Litwą na terenach, gdzie nigdy takich granic nie było, nie należało do przed­ sięwzięć łatwych. W myśl ustaw plebiscytowych podstawowymi k r y ­ teriami przy ustalaniu granic stały się kryteria językowe i etniczne w rozumieniu uświadomionej przynależności do jednej z grup narodo­ wościowych: polskiej lub litewskiej. Trudność polegała jednak na tym, że na obszarach pogranicznych nie było wyraźnych granic między jedną a drugą grupą językowo-etniczną. �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA P O G R A N I C Z U ETNICZNO-JĘZYKOWYM 137 Jeszcze bardziej skomplikowane okazało się wykreślenie pogranicza językowo-etnicznego na obszarach na południe od rzeki Czarna Hańcza, a więc na obszarach nadbiebrzańskich i nadniemeńskich. W odróżnieniu od ludności litewskiej, która w X I X w. potrafiła samookreślić się na­ rodowościowo, głównie dzięki odrębności języka, ludność białoruska za­ mieszkująca północno-zachodnie tereny dawnej guberni grodzieńskiej jeszcze na przełomie X I X / X X w. takiego uświadomienia narodowościo­ wego nie miała, nazywając siebie „ludźmi tutejszymi", „swojakami" i posługując się językiem zwanym „po prostu". Głównym kryterium od­ rębności etnicznej stawała się t u religia p r a w o s ł a w n a . Po I wojnie światowej tereny dawnej guberni grodzieńskiej weszły w skład Polski, a zatem na terenach tych nie było potrzeby tworzenia granic językowo-etnicznych, które miałyby służyć do wytyczania granic państwo­ wych. Istotne zmiany zaszły natomiast po 1945 r. z chwilą wyznaczenia granicy państwowej między PRL a Białoruską SSR. Dzisiejszy obraz etniczny w północno-wschodniej Polsce jest znacznie mniej zróżnicowany niż w X I X w. i pierwszych dziesięcioleciach na­ szego stulecia. W czasie I i I I wojny światowej wyemigrowała do ZSRR znaczna ilość Staroobrzędowców (Wielkorusinów). W w y n i k u ekstermi­ nacyjnej polityki niemieckiej zniszczono w czasie I I wojny światowej całą ludność żydowską, tak niegdyś licznie zamieszkującą osady i mia­ sta Pojezierza Suwalskiego. Należy podkreślić, że według rosyjskich obliczeń na przełomie X I X / X X w. ludności żydowskiej było w powiecie sejneńskim 17 530, a w suwalskim 18 574. W chwili obecnej na północno-wschodnim skrawku Polski istnieje zatem pogranicze językowo-etniczne polsko-litewskie i w mniejszym stopniu pogranicze polsko-białoruskie. Oczywiście, pogranicze polsko-białoruskie obejmuje większy teren, ale na Pojezierzu Suwalskim i przylegających doń terenach nadbiebrzańskich zatraciło swą ostrość. Nie dysponujemy dziś oficjalnymi danymi statystycznymi ilustrują­ cymi współczesne zróżnicowanie etniczno-językowe tego terenu. Jedy­ nie dla ludności litewskiej możemy wykorzystać dane szacunkowe L i ­ tewskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego w Sejnach. Według tych danych liczba mieszkańców narodowości litewskiej na omawianym terenie wynosi około 5000. W 52 wsiach z ludnością litewską jedynie 12 wsi jest całkowicie lub prawie całkowicie litewskich. W 26 wsiach jest przewaga ludności litewskiej, w pozostałych wsiach ludność litew­ ska stanowi mniejszość. W obrębie litewskiej grupy językowej zamieszkującej północno-wschodnie rubieże Polski istnieje zróżnicowanie dialektologiczne na grupy językowe Dżuków i Kapsai. Granica między obu gwarami litew­ skimi przebiega w pobliżu Puńska. Południowy obszar zajmują Dżuki, 8 8 Por. Statisticzeskij Atlas Grodnenskoj Guberni, Grodno 1881. �138 MARIAN POKROPEK Rye. 8. Sanie używane przez Staroobrzędowców Fot. M . Pokropek �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA P O G R A N I C Z U ETNICZNO-JĘZYKOWYM 139 którzy w podstawowej masie zajmują tereny na wschód od granicy pol­ sko-litewskiej w kierunku Niemna. Na północ od Lubawy i Wiżajn w kierunku Kalwarii i Mariampola zamieszkuje grupa Kapsai. Obszar ten w litewskiej literaturze etnograficznej nazywany jest także Suvalkieciu, ale w znaczeniu obszaru geograficzno-historycznego (administra­ cyjnego), a nie językowo-kultur owego, chociaż nazwą Suvalkieciu okre­ śla się czasem odrębny strój i inne elementy miejscowej tradycyjnej kultury ludowej . Do zachodniej granicy litewskich gwar Dżuków i Kapsai przylega wąski, dochodzący do 20 k m szerokości pas, na k t ó r y m występują pol­ skie gwary niemazurzące. Oddzielają one gwary litewskie od polskich gwar mazurzących, których właściwy zasięg obejmuje całą środkową i środkowo-południową część Polski. Językoznawcy K . Nitsch , Z. Stie­ ber a ostatnio Knut Olof F a l k i T. Zdancewicz uważają, że na wykształcenie się gwar niemazurzących wpływ wywarło językowe pod­ łoże białoruskie. Według Nitscha „przeszłość okolic Augustowa i Suwałk przeważnie była białoruska". Natomiast Zdancewicz w artykule o gwa­ rach powiatu sejneńskiego na tle procesów osadniczych pisał: „Analiza cech wspólnych i różnic pomiędzy gwarami niemazurzącymi i mazurzą­ cymi wskazała wyraźnie na dość silne podłoże białoruskie na terenie polskich gwar powiatu. Kolonizacja mazurska nie trafiła na tereny puste, lecz nakładała się na rzadką warstwę osadnictwa białoruskiego. Do­ wodzi tego znaczna ilość cech białoruskich także w gwarach mazurzą­ cych. Przewaga cech białoruskich nad mazowieckimi w gwarach nie­ mazurzących wskazuje, że w starym osadnictwie przeważał żywioł bia­ łoruski, w nowszym mazurski". W innym miejscu Zdancewicz pisze: „polszczenie się ludności białoruskiej z okolic Sejn było świadome i do­ browolne", podobnie jak przyjmuje to Z. Stieber dla spolszczonych gwar białoruskich nad Kanałem Augustowskim, a K . Nitsch dla gwar polskich na Wileńszczyźnie „... Tutaj także z jakichś względów uważano język polski za lepszy i przyjmowano go świadomie. Ta świadomość żyje w gwarze do dzisiaj. Obecnie gwara w dalszym ciągu wyzbywa się pewnych cech białoruskich, które sobie uświadamia i uważa za nie­ zgodne z poprawną polszczyzną". 9 10 1 2 9 13 Por. Lietuviu Liaudies Menas: Drabuziai, Wilno 1974. N i t s c h , op. cit. Z. S t i e b e r , Z pogranicza językowego polsko-białoruskiego, Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie, t. X V I I I : 1938. K . O. F a l k, Wody wigierskie i ruciańskie, Studium toponomastyczne, Up­ psala 1941. T. Z d a n c e w i c z , Gwary powiatu sejneńskiego na tle procesów osadni­ czych, [w:] Materiały do dziejów Ziemi Sejneńskiej, s. 231-266; t e n ż e , Wpływy litewskie i wschodniosłowiańskie w polskich gwarach pod Sejnami, „Acta Baltico-Slavica", t. 1: 1964, s. 227-246. 1 0 1 1 1 2 1 3 �140 MARIAN POKROPEK Jak już wspomniano, wyznaczenie współczesnej granicy etniczno-językowej polsko-białoruskiej w północno-wschodniej Polsce, w odróż­ nieniu od pogranicza polsko-litewskiego jest niezmiernie trudne. Wynika to z braku współczesnych danych statystycznych, a ponadto z dużego przemieszania ludności obu narodowości czy raczej ludności posługu­ jącej się różnymi narzeczami języka polskiego i białoruskiego, które — jak wiadomo — są do siebie bardzo zbliżone i nie mogą, jak w przy­ padku całkowicie odrębnego języka litewskiego, wyznaczać wyraźnej Ryc. 9. Kosze — beczki słomiane do zboża typowe dla terenów północno-wschodniej Polski Fot. M. Pokropek granicy. Orientacyjnie można tylko podać, że pogranicze polsko-biało­ ruskie na południe od Puszczy Augustowskiej obejmuje szeroki pas wzdłuż współczesnej granicy między Polską i Białoruską SSR i Niem­ nem. Oprócz mniej lub bardziej wyraźnie rysujących się granic pomiędzy różnymi grupami etniczno-narodowościowymi i językowymi na omawia­ nym terenie wytworzyły się w obrębie owych grup mniejsze grupy te­ rytorialne na skutek bądź specyficznego podłoża geograficznego, bądź �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 141 też odrębnych cech kulturowych zauważalnych przez sąsiadów. Tak np. w obrębie polskich grup niemazurzących i na pograniczu tych gwar z gwarami mazurzącymi wyodrębniły się dwie grupy: Borowiaków — mieszkańców Puszczy Augustowskiej i Zapolaków — mieszkańców czę­ ści rolniczej Pojezierza Suwalskiego. Borowiakami lub Puszczakami była także nazywana ludność mieszkająca na południowym pobrzeżu Puszczy Augustowskiej przez ich sąsiadów zza rzeki Biebrzy. Z kolei Puszczacy ludność zza rzeki nazywali Rusakami, Chachłakami, i to obojętnie, czy b y l i to rzeczywiście Białorusini, czy ludność polska. Były t u używane także takie nazwy, jak L i t w i n i u k i , Mazury, Podlasiacy, bądź nazwy wskazujące na przynależność społeczną lub na odrębności kulturowe, niekiedy ograniczone do jakiejś pojedynczej cechy; zewnętrznego w y ­ glądu, wykonywanych zajęć, praktykowanych zwyczajów i t p . 11 Ryc. 10. Korzina — kosz wykony­ wany we wsiach Puszczy Augus­ towskiej Fot. M . P o k r o p e k Przedstawiona historia osadnictwa ziem północno-wschodniej Polski wskazuje, że tereny te na przestrzeni k i l k u stuleci, czyli od X V I do X X w., były zaludniane różną pod względem etniczno-językowym lud­ nością napływającą z obszarów sąsiednich, czyli z Mazowsza, L i t w y i Bia­ łorusi. Ostateczny obraz etniczno-językowy, k t ó r y przetrwał z małymi zmianami do chwili obecnej, ukształtował się dopiero w początkach X V I I I w. W t y m procesie osadniczym podstawową rolę odegrały trzy grupy etniczno-językowe: Polacy (Mazowszanie), L i t w i n i i Białorusini, z których ci ostatni, straciwszy bezpośrednią łączność z terenami macie­ rzystymi, zagubili najwięcej własnych cech etniczno-językowych. Inne grupy etniczno-językowe, bardzo liczne w X V I I I - X I X w., jak np. W i e l - �142 MARIAN POKROPEK korusini (Staroobrzędowcy) i Żydzi, nie przetrwały na tych terenach do chwili obecnej. W odniesieniu do tych grup nie można mówić o istnie­ niu jakiegokolwiek pogranicza między t y m i grupami a ludnością polską, litewską czy białoruską, ponieważ grupy te pozostawały w rozprószeniu i nie miały bezpośredniej łączności z własnymi macierzystymi terenami. Również występujące na omawianym terenie inne mniej liczne obce grupy (Niemcy, Tatarzy) nie stworzyły odrębnych terytoriów kulturo­ wych, aby można było mówić o istnieniu lub zachowaniu jakichś po­ granicz. Znajomość dziejów osadnictwa ma pierwszorzędne znaczenie dla i n ­ terpretacji dawnych i współczesnych zróżnicowań kulturowych tego te­ renu. Podstawowe pytanie badawcze dotyczy relacji między grupami etniczno-językowymi zamieszkującymi określone terytoria a wytworzo­ ną na tych terenach kulturą. Czy owa kultura ma cechy etniczne, czy jest ich pozbawiona, jeżeli je ma, w czym się one manifestują, jaka jest chronologia tych zjawisk i wiele innych podobnych pytań dotyczących zarówno funkcjonowania ich w zespole etniczno-językowym, jak r ó w ­ nież wpływu środowiska naturalnego, wpływów w a r u n k ó w politycznych i ekonomiczno-społecznych na wytworzenie się obszarów kulturowych nie związanych ściśle z jakąś określoną grupą etniczno-językową w w y ­ padku, gdy w kulturze tej nie można dostrzec jednorodnych cech etnicz­ nych. W badaniach nad pograniczami etniczno-kulturowymi można w y ­ różnić dwa sposoby interpretacji faktów kulturowych. Pierwszy jest sposobem „encyklopedycznym", który można scharakteryzować jako spoj­ rzenie z zewnątrz. Badający dokonuje niejako arbitralnego wyboru ele- �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM mentów bądź zespołu elementów kultury i poprzez zestawienie materia­ łów zebranych w poszczególnych grupach terytorialnych i językowo-etnicznych (narodowościowych) zmierza do uchwycenia cech charak­ terystycznych dla poszczególnych grup i różnicujących je względem siebie. Podejście takie, analogiczne jak w badaniach nad problematyką narodowościową, wspiera się na uwzględnieniu kryteriów obiektywnych. Tak jak przy problematyce narodowościowej poprzez encyklopedyczne skumulowanie informacji dotyczących obiektywnych kryteriów: antropo­ logicznych, lingwistycznych, etnograficznych, historycznych i geograficz­ nych można zdefiniować ściśle i obiektywnie właściwości i odrębności narodowe różnych grup terytorialnych, podobnie w przypadku proble­ matyki zróżnicowania kulturowego przez analogiczne skumulowanie i n ­ formacji dotyczących poszczególnych działów kultury uzyskać możemy syntetyczny obraz specyfiki kulturowej grup badanych. Drugi sposób określić by można jako spojrzenie od wewnątrz. Zmie­ rza ono do uchwycenia tych elementów kultury, które w opinii obserwa­ torów badanych grup uważane są za różnicujące. Spojrzenie takie opiera się na kryteriach intersubiektywnych, charakterystycznych dla poszcze­ gólnych grup i sformułowanych w ich obrębie. Drugi sposób zmierza do badania świadomości odrębności grupowej i śledzi te elementy kultury, na których wspiera się to poczucie w postaci wizerunku grupy własnej i obcej . Te dwa wazejmnie uzupełniające się spojrzenia badawcze będą przed­ miotem dalszych rozważań. Na podstawie dotychczasowych badań etnograficznych, a w szczegól­ ności na podstawie wyników Polskiego atlasu etnograficznego , oraz wieloletnich badań autora wynika, że przez obszar północno-wschod­ niej Polski przebiegają co najmniej trzy zespoły zasięgów wytworów materialnej kultury ludowej, dzielące ten obszar w układzie pionowym i poziomym na strefy północno-zachodnią i południowo-wschodnią oraz północno-wschodnią i południowo-wschodnią. Pierwsza z nich począwszy od północy biegnie mniej więcej wzdłuż dawnej granicy pruskiej m i ę ­ dzy Ełkiem a Augustowem i Rajgrodem, między Piszem a Szczuczynem i dalej przez Kurpiowszczyznę, Ziemię Płocką, Łowickie i Sieradzkie w kierunku południowego Śląska. Linia ta dzieli Pomorze i Mazury od Mazowsza, Podlasia i Suwalszczyzny. Wynika z tego, że w strefie k u l ­ turowej północno-wschodniej znajduje się zarówno Suwalszczyzna, jak 14 15 1 6 1 4 J . O b r ę b s k i , Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne „Przegląd Socjologiczny", t. 4: 1936, z. 1-2, s. 177-195. Polski atlas etnograficzny, z. 1-4, Wrocław—Warszawa 1964-1972. M. P o k r o p e k , Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski, „Lud", t. 50: 1966, s. 568-584; t e n ż e , Ziemia Sejneńska pod względem etnograficznym, [w:] Materiały do dzie­ jów Ziemi Sejneńskiej, t. 2, s. 73-250. ujęcie, 15 1 8 �144 MARIAN POKROPEK Rye. 12. Płaskorzeźba z szafki na ręczniki z symboliką patriotyczną: Pogonie l i ­ tewskie, Orzeł, Krzyże Jagiellońskie, wieża zamku Gedymina Fot. M. Pokropek również Podlasie, część Mazowsza i tereny leżące na wschód od Pod­ lasia w kierunku Niemna. Wyznacznikami tej rubieży są następujące wytwory materialnej kultury ludowej. Po stronie północno-wschodniej występowało radło rylcowe, socha dwupolicowa i wyspowo (jako prze­ niesienie) socha łopatkowa, brony laskowe, włóki krokwiowe lekkie słu­ żące do transportu narzędzi rolniczych w pole, ugorowanie zbiorowe i indywidualne w systemie gospodarki trójpolowej, sierpy ząbkowane, obginane rączki przy kosiskach u kos, jarzma kulowe, występowanie spichrzy, przechowywanie ziarna w drewnianych kadłubach i koszach słomianych, rezginie, przewaga budownictwa drewnianego zrębowego, występowanie stodół drewnianych zrębowych, występowanie chałup z niebieloną komorą, występowanie brogów. W obrębie tej strefy kulturowej przebiega częściowo, określona w l i ­ teraturze etnograficznej okresu międzywojennego tzw. rubież etnogeograficzna północno-wschodnia, czyli bałtyjsko-słowiańska . Wyznaczni17 1 7 Por. J . C z e k a n o w s k i , Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości, fw:] Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności, t. 40, K r a k ó w 1935, s. 64-67; t e n ż e , Wstęp do historii Słowian, wyd. 2, Poznań 1957; K . M os z у ń s к i, Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, „Lud Słowiański", t. 4: 1938, z. 1, s. 65-117; J . G a j e k, Znaczenie kartografii etnogra- �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 145 Ryc. 13. Strój ludowy z okolic Suwałk, w e d ł u g obrazu W. Gersona Fot. M . Pokropek kami owej rubieży etnogeograficznej północno-wschodniej były: socha dwupolicowa, brona laskowa, cepy gązewkowe, przęślica łopatkowa, k i ­ janki ciężkie, jarzmo kulowe, stępa kielichowata, chomąto i duha, ozdo­ by szczytowe w budynkach mieszkalnych i konstrukcje dachowe. Rubież ficznej dla slawistyki w świetle prac nad „Polskim Atlasem Etnograficznym", [w:] Z polskich studiów slawistycznych, Warszawa 1958, s. 217-232; J . G a j e k , Etno­ graficzne zróżnicowanie obszaru Polski, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976, s. 143-177. 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �146 MARIAN POKROPEK Rye. 14. Strój ludowy z okolic Augustowa, w e d ł u g obrazu W. Gersona Fot. M . Pokropek ta obejmowała północno-wschodnie tereny Polski, a więc część Mazur i Suwalszczyznę, Podlasie i znaczną część Mazowsza prawobrzeżnego i północną część Lubelskiego. Wynika stąd, że rubież ta obejmowała trochę mniejsze tereny niż omawiana wyżej strefa północno-wschodnia, ale na terenach nas interesujących miała podobny przebieg. Oczywiście należy pamiętać, że omówione wyżej rubieże etnograficzne obejmowały różnej szerokości pas, od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów, na k t ó r y m krzyżowały się i przebiegały poszczególne zasięgi. �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 147 Trzecia wiązka zasięgów dzieli północno-wschodnią Polskę w ukła­ dzie równoleżnikowym. W ogólnych zarysach biegnie ona od ujścia Czarnej Hańczy do Niemna, południowym pobrzeżem Puszczy Augus­ towskiej i Biebrzą w kierunku granicy mazowiecko-pruskiej. Dzieli więc północno-wschodnią Polskę na strefę północną, do której wchodzi Pojezierze Suwalskie i Mazury i na strefę południową, w której znaj­ dują się obszary na południe od Puszczy Augustowskiej i Biebrzy, a więc tereny należące w X I X w. do guberni grodzieńskiej, a po no­ w y m podziale administracyjnym ustanowionym po I wojnie światowej, do powiatu Sokółka. Na terenach północnych występowały bądź jeszcze występują następujące wytwory, których brak na terenach zabiebrzańskich lub które na tych terenach nie były w przeszłości typowe i po­ wszechne: cepy kapicowe z kabłączkiem, nosidła nieckowate, spichrze prostokątne wąsko- i szerokofrontowe, jedno- i dwukomorowe z dachami dwuspadowymi, konstrukcja slegowa dachu i konstrukcja slegowo-krokwiowa, sypialna i obrzędowa funkcja spichrzy, szleje i puszory oraz dyszle w zaprzęgu końskim, piwnice pod budynkami mieszkalnymi, szo­ py maneżowe, szerokofrontowe, dwutraktowe, asymetryczne i symetrycz­ ne rozplanowanie domów, plewniki — małe przybudówki z tyłu stodół, klumpie, szerokie kominy, piece kaflowe, ule słomiane, dwuspadowe da­ chy dekowane, suszenie lnu w łaźniach lub w specjalnych suszarniach, przęślice łopatkowe profilowane, sochy żelazne, brony beleczkowe poprzeczno-słupkowe, skrzynkowe wieszaki do ręczników, bryczki „litew­ skie", korziny — kosze wyplatane z łubu drewnianego, haft biały dziureczkowy, czarne fartuchy haftowane, tkaniny-sejpaki i in. Po stronie południowej znajdowały się następujące wytwory materialnej kultury ludowej typowe dla tego terenu: cepy gązewkowe, nosidła drąż­ kowe, czyli koromysła, spichrze jednokomorowe, kwadratowe przeważ­ nie z dachami czterospadowymi, chomąto rozpinane, tzw. chomąto rus­ kie z duhą, ołoble, wolno stojące piwnice, domy o jednotraktowym, symetrycznym rozplanowaniu wnętrza, połączenie budynków gospodar­ czych (chlewów) z domem, wydłużony układ siedlisk, łapcie, tzw. ruski piec i zachowana tradycja gotowania na otwartym palenisku, przewaga dachów czterospadowych i pokrewnych: półszczytowych i dymnikowych, zachowanie sierpów ząbkowanych do podbierania zboża, przechowywa­ nie wymłóconego zboża w stodołach, uprawa prosa, spożywanie kaszy jaglanej, tradycja przechowywania bydła w chałupach, wsie szeregówk i , suszenie lnu w wądołach, kołacze — pieczywo obrzędowe, koszule tzw. rubaszki, taradajki, czyli wózki do transportu sochy w pole i in. Wyszczególnione tu wytwory nie wyczerpują pełnego zespołu ele­ mentów różnicujących k u l t u r ą ludową terenów północno-wschodniej Polski. Ograniczono się głównie do wytworów kultury materialnej i do ich cech pierwszoplanowych, funkcjonalno-technologicznych. Należy bo­ wiem pamiętać, że każdy wytwór kulturowy ma kilka różnych cech, �148 MARIAN POKROPEK Rye. 15. Radzáuszka — tkanina typowa dla północno-wschodniej Polski Fot. M . Pokropek z których jedne w określonych warunkach i sytuacjach pełnią rolę pierwszoplanową, inne drugo- i dalszorzędne. Te same wytwory k u l t u ­ rowe mogą mieć różnorodne zasięgi w wypadku, gdy uwzględni się drugo- i dalszorzędne cechy. Tak np. w zakresie budownictwa cały obszar północno-wschodniej Polski charakteryzuje się występowaniem spichrzy, ale jednocześnie ten sam teren podzielony jest na mniejsze obszary charakteryzujące się innym rozplanowaniem budynków, inną konstrukcją, różnorodnością funkcji, zdobnictwem, detalami architekto­ nicznymi, np. podcieniami, nazewnictwem itp. Inny przykład można za­ czerpnąć z tkactwa, gdzie przy znajomości tej samej techniki tkackiej, tych samych rodzajów tkanin istnieje różnorodna ornamentyka i kolo­ rystyka, typowa tylko dla jakiegoś mniejszego terytorium i wyróżnia­ jąca ten teren od terenów sąsiednich. Gdybyśmy próbowali wyodrębnić owe dalszorzędne cechy poszczególnych wytworów, wówczas uzyskali­ byśmy jeszcze mniejsze strefy kulturowe. Stopień szczegółowości b ę ­ dzie t u proporcjonalny do wielkości terytorium. Oczywiście, daleko po­ sunięta drobiazgowość może nie przynieść oczekiwanych rezultatów. �ZHOŽNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 149 Wyodrębnienie małych zespołów kulturowych może być co najwyżej świadectwem specyficznych warunków lokalnych, tak przyrodniczych, jak i gospodarczo-społecznych, czy oddziaływaniem jakichś ośrodków dyspozycyjno-kulturowych, jak dwór, parafia, szkoła, organizacja, ośro­ dek rzemieślniczo-handlowy itp. Natomiast istotne znaczenie ma chronologia wytworów kulturowych. Chociażby w obrębie wyszczególnionych wyżej wytworów wyznaczają­ cych poszczególne strefy nie wszystkie pochodzą z tego samego czasu i nie wszystkie charakteryzują jeden okres. Najczęściej spotykamy się ze zjawiskami reliktowymi zachowującymi się na jakimś terenie, a zna­ nymi w przeszłości na znacznie większych obszarach i ze zjawiskami nowymi dopiero powstającymi, które nie zdążyły rozprzestrzenić się na większych terytoriach. Ciekawego przykładu dostarczyć mogą układy wsi, zagród, systemy rolnicze i związana z nimi organizacja pracy stwo­ rzone w czasie pomiary włócznej. Wiadomo przecież, że pomiara włóczna miała bardzo szeroki zasięg i że była przeprowadzona na terenie północno-wschodniej Polski, na Litwie i Białorusi. Wszędzie wytworzy- Ryc. 16. Dywan litewski — sejpak Fot. M. Pokropek �150 MARIAN POKROPEK ła podobny system gospodarczy (trójpolówkę zbiorową z wspólnym wy­ pasem) oraz wsie szeregówki z charakterystycznymi wydłużonymi za­ grodami. W X I X w. na niektórych terenach następują radykalne zmia­ ny w osadnictwie. W tym czasie niemal wszystkie wsie Pojezierza Su­ walskiego zostały przebudowane. W okresie czynszowania (1 poł. X I X w.) powstały wsie rzędówki, a w drugiej połowie tegoż stulecia wszystkie stare i nowe wsie przekształciły się w tzw. kolonie, dziś tak bardzo charakterystyczne dla tego terenu. Kolonie to nie tylko rozpro­ szona zabudowa poszczególnych zagród, to nie tylko inny układ bu­ dynków w zagrodzie, ale również zanik starych systemów gospodarowa­ nia, szybsze rozpowszechnianie się nowych narzędzi i technik uprawy ziemi, ale jednocześnie zanik tradycyjnych więzi społecznych, tradycyj­ nej obrzędowości itp. Jedna zmiana powoduje przeobrażenie szeregu i n ­ nych zjawisk kulturowych. Na terenach, gdzie takiej zmiany nie było, funkcjonują poprzednie systemy gospodarczo-społeczne z tradycyjną formą osadnictwa, z tradycyjnymi systemami rolniczymi, narzędziami, organizacją pracy w obrębie rodziny i wsi, obrzędami itp. Takim obsza­ rem, o wolniejszej dynamice przemian w stosunku do Pojezierza Suwal­ skiego, był właśnie obszar zabiebrzański. Tam zachowały się niemal do chwili obecnej starsze składniki kultury, które, jak już wspomniałem, w X I X w. zostały zarzucone na północy. Oczywiście, kultura ludowa tych terenów zabiebrzańskich również ulegała zmianom. Zachodziły one z innym natężeniem, często w innym czasie i dawały nowe, czasem zu­ pełnie inne efekty. Niemniej jednak dziś, gdy porównujemy te obszary, dostrzegamy wyraźne różnice kulturowe, które pod względem chrono­ logii znajdują się na innych płaszczyznach. W wypadku zmian zachodzą­ cych w kulturze ludowej na przełomie X I X i X X w. i obecnie możemy wykryć je i dość dokładnie scharakteryzować, trudniej uczynić to z faktami powstałymi w dalekiej przeszłości. Pozostaje jedynie przy­ puszczenie, że w jakimś czasie na skutek określonych czynników mo­ gły powstać i rozpowszechnić się nowe wytwory różnicujące większe terytoria kulturowe. Czym dalej w przeszłość, t y m okresy owych zmian stają się dłuższe, czynniki sprawcze bardziej zgeneralizowane. Często mówimy o dyfuzji faktów kulturowych zachodnioeuropejskich za po­ średnictwem niemieckim na tereny północno-wschodniej Polski. Obszar Pojezierza Suwalskiego ulegał t y m wpływom, o czym może świadczyć występowanie takich wytworów, jak cep kapicowy, szle, nosidła nieckowate i inne, charakterystyczne dla zespołu kulturowego północno-za­ chodniej Europy. Na tereny Pojezierza Suwalskiego i dalej na Żmudź przenikanie tych elementów niewątpliwie z terenu Prus mogło dokony­ wać się albo już w X V I w., albo w następnych stuleciach. Jak już wspomniano, są też zjawiska nowe, dopiero powstające i roz­ powszechniające się, które również mogą i najczęściej różnicują jakieś dawne obszary kulturowe. Takim nowym zjawiskiem są np. w dziedzi\ �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE Ryc. NA P O G R A N I C Z U ETNICZNO-JĘZYKOWYM 151 17. Dywan romboidalno-promienisty Fot. M. Pokropek nie tkactwa dywany pasiasto-romboidalne, nazywane niekiedy dywana­ mi lub kilimami małoruskimi. Moda na te dywany w południowej Pol­ sce datuje się na pierwsze lata X X w. i na okres międzywojenny. Po I I wojnie światowej dywany te pojawiają się na obszarach północnej Lubelszczyzny i południowo-wschodniego Mazowsza. W latach 50-tych przenikają do północno-wschodniej Polski, ale t u nie rozprzestrzeniają się na całym obszarze. Dziś są one typowe jedynie we wsiach zabiebrzańskich i sporadycznie we wsiach polskich w Puszczy Augustowskiej, natomiast prawie nie znane we wsiach litewskich i na północnej Suwalszczyźnie. Można byłoby wymienić wiele innych nowych faktów k u l t u ­ rowych, które na jednym terenie rozpowszechniły się, a na innym, s ą - �152 MARIAN POKROPEK siednim obszarze są jeszcze nie znane i oczywiście mogą służyć za wyróżnik odrębności kulturowej tego regionu. Obiektywnie istniejące zróżnicowanie kulturowe na jakimś terenie często nie jest w pełni uświadomione wśród miejscowej ludności. Oczy­ wiście, istnieje pewna ilość elementów kultury, które w opinii jakiejś grupy ludności uważane są za różnicujące t ę grupę od grup sąsiednich. Z reguły są to elementy kultury raczej drugorzędne, nie zawsze naj­ bardziej istotne. Podstawowy zrąb kultury ludowej mimo istnienia róż­ nych grup etniczno-językowych jest tu podobny i został wytworzony dzięki istnieniu w przeszłości podobnego zespołu czynników spraw­ czych. Stopień uświadomienia zróżnicowania kulturowego jest u poszczę- шЛ PER A H & № / i CAR5ÍHEA* №AUK l£tt(¡NT£J|f ¡%S.' D A K B A I 5 ' I ISGABSESUS, 1 's, H U S K A H I M H CÍEMELE С1|1||Ш rKBAHKi Lífflie [£ДОАВАМ|1н Rye. 18. Współczesna tkanina litewska z tekstem „dajnos" (pieśni litewskiej) i Pogonią " Fot. M . Pokropek �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 153 gólnych jednostek dość różnorodny i uzależniony od wielu czynników. Niekiedy owo uświadomienie oparte jest na k i l k u prostych obserwa­ cjach — stwierdzeniach bądź na większej ilości takich stwierdzeń z tym, że każde z nich ma inną wartość poznawczą. Najczęściej wymie­ niane są te cechy różnicujące, które są najłatwiej dostrzegalne i mają odpowiedniki we własnej kulturze. Nie przypadkiem wśród tych cech znajdują się (czy znajdowały się w przeszłości) elementy stroju i trans­ portu, które spośród innych wytworów kultury miały największą łat­ wość przenikania na tereny sąsiednie. Targi, odpusty, pielgrzymki i i n ­ ne formy obrzędowości ludowej pozwalały zaprezentować odrębność stroju i własnego ekwipażu, nie mówiąc już o języku, formach zacho­ wania itp. W X I X w. Aleksander Połujański w książce Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte pisze: „Jazda w hołoblach i dudze o jednym koniu jest właściwą Rusinom, bo dróżki leśne są za wąskie do jazdy parokonnej, a przy tem zwyczaj pradziadów zo­ staje u nich w poszanowaniu" . I dzisiaj ludność po północnej stronie Biebrzy zaprzęg w chomąto z duhą nazywa zaprzęgiem ruskim „ruskie chomąto", „ruska duha". Ludność białoruska natomiast zaprzęg w szleje nazywa najczęściej zaprzęgiem polskim lub litewskim. Takim samym wyznacznikiem były np. koszule (krój, sposób noszenia, hafty itp.), obu­ wie (łapcie, klumpie, buty z cholewami), nakrycia głowy, wierzchnie sukmany — siermięgi i sporo innych, najczęściej drugorzędnych ele­ mentów stroju. Tak np. Oskar Kolberg pisał: „Pod Suwałkami włościa­ nie noszą sukmanę białą sukienną, przy niej wypustki obszyte tasiemką czerwoną lub ciemnoszarą", a dalej — „Około Sopoćkin w lasach od Sejn począwszy noszą włościanie sukmany białe obszyte tasiemkami wełnianymi [...] Przed i za Serejami k u Niemnowi, ten sam strój tylko szarego, a czasem burego koloru" . Wyodrębnienie różnych cech, w t y m cech drugorzędnych w poszcze­ gólnych wytworach kulturowych, tak bardzo istotne przy wykreślaniu terytoriów etnograficznych i rubieży kulturowych oraz przy samookreśleniu się ludności, ma jeszcze inną wartość poznawczą, a mianowicie wyjaśnia, na jakim obszarze pod względem wielkości terytorialnej i gę­ stości zaludnienia mogą one powstawać i funkcjonować. Odpowiedź nie będzie t u jednak jednoznaczna. Różne elementy kultury mogą być w y ­ tworzone i mogą funkcjonować w bardzo różnych ilościowo grupach i na różnych co do wielkości terytoriach. Może to być obszar wykreślo­ ny zasięgiem pokrewieństwa, kontaktów sąsiedzkich, może obejmować jakiś obszar administracyjny: wieś, parafię, gminę, obszar należący w przeszłości do określonych dóbr czy folwarków, powiązany z jakimś 18 l e 1 8 A. P o ł u j a ń s k i , Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 28: Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 5, Wrocław 1964. 19 �154 MARIAN POKROPEK centrum rzemieślniczo-handlowym lub obszar geograficzny (mikroregion puszczański, nadrzeczny itp.). Istnieje pewna optymalna wielkość grupy i terytorium, gdzie mogą powstawać i funkcjonować odrębne cechy kulturowe. Wykorzystując np. stwierdzenia Kolberga i innych badaczy, piszących o poszczególnych wytworach kultury ludowej na tych obszarach, widzimy, że przeciętnie co 20-30 k m zmieniają się różne elementy tych wytworów. Posługując się innymi przykładami z własnych badań autora, dotyczących np. orna­ mentyki tkanin, zdobnictwa architektonicznego, meblarstwa itp., zasięgi poszczególnych elementów będą miały od k i l k u do kilkunastu kilo­ metrów. Zdolność wytwarzania identycznych lub podobnych elementów k u l t u ­ rowych mają różne co do wielkości grupy społeczne, zamieszkujące w k i l k u — kilkunastu wsiach skupionych wokół gminy, parafii, miasta, a więc grupy liczące nie więcej jak 5-6 tys. osób. Oczywiście, te hipo­ tetyczne obliczenia mogą mieć zastosowanie przede wszystkim przy drugo- i dalszorzędnych cechach wytworów kulturowych, ponieważ, na co już zwracano uwagę w innym miejscu, cechy podstawowe mogą być reprezentowane na większych obszarach. Uświadomienie różnic, zacho­ dzących między własną k u l t u r ą poszczególnych jednostek i większych zespołów społeczno-terytorialnych a k u l t u r ą innych ludzi, wsi, grup za­ wodowych i społecznych, może nie stwarzać żadnych konsekwencji i nie spełniać żadnych funkcji. Ale owo uświadomienie zróżnicowania k u l t u ­ rowego może być wykorzystane także do samookreślenia się grupy, ze wszelkimi konsekwencjami płynącymi z tegoż samookreślenia. Owo samookreślenie grup najczęściej dokonuje się w okresach zagrożenia, kon­ fliktów, zmian politycznych i społeczno-gospodarczych. Samookreślenie się grupy może być wynikiem działania sił w e w n ę ­ trznych, częściej jednak jest ono rezultatem działania jakichś ośrodków dyspozycyjnych w rodzaju organizacji, kościoła, szkoły, administracji, czy też znanych i wybitnych autorytetów. W przypadku działalności zewnętrznych ośrodków dyspozycyjnych musi istnieć jakaś ideologia, którą można byłoby przekazać za pomocą określonego wytworu kulturo­ wego z właściwą symboliką. Na przykład we współczesnym tkactwie litewskim występują symbole Pogoni, krzyży jagiellońskich, wież zam­ ków książąt litewskich, tekstów dajnos, czyli pieśni itp. Samookreślenie się grupy pociąga za sobą intensywność kulturową w rozumieniu po­ wstawania takich wytworów, które nie spełniałyby wyłącznie funkcji użytkowych, ale byłyby także wyrazem ideologii. Przy samookreśleniu się grupy istnieją większe bariery kulturowe. Do własnego inwentarza kulturowego nie przyjmuje się obcych wytwo­ rów lub stopień ich wchłaniania jest mniejszy i powolniejszy, przy czym przy przejmowaniu obcych wytworów istnieje większa kontrola środo­ wiska. �ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM 155 Istnieje wyraźna zależność między samookreśleniem a stopniem roz­ woju kulturowego w rozumieniu bogatego inwentarza kulturowego. Grupy uboższe kulturowo, a także nie posiadające silnej ideologii, małoliczebne, pozostające w rozproszeniu itp. zazwyczaj są wchłaniane przez grupy większe, silniejsze i jednolite kulturowo. W rozważaniach nad zróżnicowaniem kulturowym północno-wschod­ niej Polski i samookreśleniem się grup terytorialnych pominięte zostały dwa istotne zagadnienia: język wraz ze zróżnicowaniem gwarowym oraz elementy k u l t u r y duchowej i społecznej. Należy przypuszczać, że w obu przypadkach materiały te dałyby nieco inne w y n i k i . Oczywiście, przy samookreśleniu jakiejś grupy terytorialno-kulturowej jednym z podsta­ wowych wyznaczników jest język i gwara, ale równocześnie należy pa­ miętać, że zasięgi języków i gwar nie muszą pokrywać się z zasięgami wytworów kulturowych. Ponadto język nie stanowi bariery przy prze­ noszeniu się i adaptacji nowych i obcych wytworów kulturowych. Pominięcie k u l t u r y duchowej i społecznej, całej sfery obrzędowo- wierzeniowej, niewątpliwie zubożyło rozważania na temat świadomości zróżnicowania kulturowego na terenach pogranicznych etniczno-języ­ kowych, ale jednocześnie uchroniło owe rozważania od ocen subiektyw­ nych, wyobrażeń, opinii, stereotypów, które przecież nie są wiernym od­ biciem rzeczywistości. Marian Pokropek CULTURAL DIFFERENTIATION A T T H E ETHNO-LINGUAL BOUNDARY AND I T S R E F L E C T I O N I N T H E C O N S C I O U S N E S S OF PEOPLE IN T H E E X A M P L E OF T H E POLISH-BYELORUSSIAN-LITHUANIAN BORDERLANDS IN NORTH-EASTERN POLAND Summary Based on historical, linguistic and ethnographic studies it is known that in north-eastern Poland ihere exists an ethno-lingual, Polish-Lithuanian and Byelo­ russian boundary zone formed between 16-th and 19-th centuries whose existence, however, was not consciously realized and determined until the turn of 19th century. In the past, the ethno-lingual boundaries did not coincide with the poli­ tical and administrative lines of demarcation. The situation was the result of specific historical processes and settlement policies which operated in these terri­ tories over a period of several centuries. The familiarity with the history of settlement is of paramount significance in the interpretation of the past and of the contemporary cultural differentiation in the region under study. The fundamental question of inquiry concerns the rela­ tionship between the ethno-lingual groups inhabiting a given territory and the indigenous culture. Does the culture bear an ethnic imprint and, if so, how does it manifest itself or, is it ethnically featureless? In studies of the ethno-lingual and cultural border zones two methods of interpretation of the cultural pheno- �156 MARIAN POKROPEK mena may be distinguished. The first relies on a compilation of cultural facts which are characteristic of the particular territorial and ethno-lingual groups and the other, the uncovering of those elements of culture which, i n the opinion of the relevant groups, are considered to differentiate their own culture from others. Based on ethnographic studies including those by the author and, particularly, on the information contained i n Polish Ethnographic Atlas, it appears that in north-eastern Poland there are, at least, three zones of spread of the products of m a ­ terial folk culture which divide the territory, vertically and horizontally, into north-western and south-eastern, north-eastern and south-eastern regions. On comparing the spread of the ethno-lingual groups with that of the cultural products, it was concluded that the two, in most cases, do not coincide. The ethno-lingual and cultural regions are different in size and dependent on the geographic, historical, socio-economic etc. conditions. The products of culture po­ ssess various characteristics of primary and lower order of importance and, in the border zones where a clear-cut cultural segregation does not exist, the secon­ dary and lower-importance characteristics serve the purpose of cultural identifica­ tion. The degree of the awareness of cultural differentiation varies from group to group and may lead to self-identification. The process of self-identification takes place most quickly in the situations of threat or of conflict which may result from internal upheavals but, more frequently, are produced by external forces. The self-identification of a group is associated with intensity of cultural activity and also with the creation of cultural barriers. Groups which are, relatively, cul­ turally poorer, numerically weak and dispersed and without a strong ideology of their own, are frequently absorbed by larger and more vigorous groups. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7d77167781aa99cf4cc2b77ddb0e473.pdf 89353a122488a06ac416d72f840664f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:901 Title A name given to the resource Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.157-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 L E C H MRÓZ ŚWIADOMOŚCIOWE W Y Z N A C Z N I K I DYSTANSU ETNICZNEGO Jednym z najważniejszych czynników wewnętrznej spoistości i zor­ ganizowania każdej chyba grupy etnicznej i narodowościowej jest świa­ domość — poczucie własnej odrębności, wyjątkowe wartościowanie w porównaniu do sąsiadujących społeczności i kultur. Negatywny, a w każdym razie krytyczny obraz tego, co jest poza własną grupą, jest jak gdyby przeciwwagą szczególnego waloryzowania własnej grupy — i chyba nierzadko (może nawet należałoby powiedzieć — dość często) fakt taki można zaobserwować. Być może nawet spoistość grupy jest proporcjonalna do niechęci lub poczucia obcości wobec osobników spoza własnej społeczności. Trudność potwierdzenia tego zdania polega głów­ nie na znalezieniu dostatecznie precyzyjnych, obiektywnych i adekwat­ nych czynników wyrażających wymienione zjawiska; jest to trudność znalezienia odpowiedniej metody badawczej. Wydaje się, że pośród sze­ regu czynników decydujących o stosunku do innych społeczności jed­ nym z najistotniejszych (w wyróżnianiu swoich spośród ogółu) jest róż­ nica w zrytualizowanych zachowaniach i , być może, przynależność do określonej grupy rytualnej jest podstawowym czynnikiem wyróżniania swoich. Wygłaszane w trakcie trwania sesji referaty zwróciły uwagę na pewną podstawową opozycję: swój — obcy, jako istotny czynnik samo­ świadomości etnicznej grupy. W bezpośrednim związku z t ą opozycją pozostaje pojęcie dystansu etnicznego, co stanowi przedmiot moich ba­ dań. Wypowiedź ta oparta jest także w zasadzie na materiale dotyczą­ cym relacji Cyganie — Polacy, ale niektóre wnioski zdają się mieć charakter ogólniejszy i mogą być — jak sądzę — stosowane przy ana­ lizowaniu generalnie stosunków interetnicznych. Zanim zajmę się bliżej omawianiem dystansu etnicznego i jego w y ­ znacznikami (w relacji Polacy — Cyganie), pozwolę sobie powrócić je­ szcze do opozycji swój — obcy. Wydaje m i się (a właściwie jestem tego pewien) na podstawie analizy materiałów z badań, a także analizy lite­ ratury, że widzenie tej relacji: opozycji własnej grupy do tych, którzy do niej nie należą, jako stosunku swój — obcy jest, mimo dość po- �158 LECH MRÓZ wszechnego przyjęcia w literaturze, znacznym uproszczeniem. Do bar­ dziej znanych, klasycznych prac na ten temat — w piśmiennictwie pol­ skim — należą prace Bystronia, Obrębskiego, Znanieckiego . Podobnie także problem ujmowany jest w literaturze obcej, dawniejszej i współ­ czesnej. Jest prawie niemożliwe, by jakakolwiek społeczność czy kultura tak prosto widziała różnicę pomiędzy sobą a wszystkim, co się poza nią znajduje, by nie czyniła różnicy między sąsiednią grupą lub plemie­ niem -— odmiennym wprawdzie jakimiś elementami, ale mającym sze­ reg innych cech wspólnych (np. język czy podstawy gospodarcze), a t y ­ mi, którzy z gruntu są odmienni — kolorem skóry, religią, językiem, gospodarką, a więc czynnikami odgrywającymi bardzo istotną rolę w określaniu własnej grupy. Kategoria obcy jest traktowana w litera­ turze na ogół dość niejednoznacznie — stanowi ona pojemny obszar, choć uwidocznione są w nim różnorodne aspekty, odcienie i płaszczyzny wyodrębniania przez daną grupę społeczną czy etniczną tych, którzy do niej nie należą. Niezależnie jednak, jak szeroka jest gama tych odcieni, czy jak zróżnicowany obszar określany jako obcy, podstawowa struktu­ ra przedstawiana jest w postaci opozycji składającej się z dwóch ele­ mentów — kategorii swoi i kategorii obcy. Ten binarny układ wydaje m i się nieprawdziwy, mylący — niezależnie od zakresu i szerokości ka­ tegorii obcy. Płaszczyzna podziału, t j . wyróżniania swojej grupy, jest bardziej zróżnicowana i zawiera większą ilość wariantów. Wydaje się, że naj­ bardziej podstawowe rozróżnienie składa się przynajmniej z trzech ele­ mentów: swoi (my) — nic swoi (inni) — obcy. Integracja własnej gru­ py, świadomość jej odrębności i szczególnego charakteru dokonuje się w konfrontacji — w zasadzie — z nie swoimi i jest to podstawowa pła­ szczyzna wyróżniania swoich. Istnieje jednak szereg sytuacji, kiedy swoi (my) i nie swoi (inni) mogą stanowić jedną kategorię przeciwstawną obcym. Z t y m ostatnim zjawiskiem mamy chyba do czynienia w proce­ sach narodotwórczych. Wydaje się, że społecznością szczególnie nadającą się do badania wzajemnych relacji różnych grup w Polsce, czyli badania stosunków interetnicznych i wiążącego się z t y m dystansu etnicznego, są Cyganie. Jest to grupa znana powszechnie, historią swoją związana z Europą i Polską od około pięciu stuleci i nadal jeszcze różniąca się w sposób zasadniczy od społeczności miejscowej. T y m samym — mimo dość powszechnych tendencji unifikujących, jakie obserwuje się współ­ cześnie w kulturze — może pełnić rolę elementu przeciwstawnego dla społeczności miejscowej. 1 1 J . St. В y s t r o ń, Megalomania narodowa, Warszawa 1935; J . O b r ę b s k i , Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 6; 1936; F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 159 Długoletnia obecność Cyganów w Polsce, fakt zasadniczej odmien­ ności ich sposobu życia i kultury, konflikty, do jakich dochodzi przez kilka stuleci doprowadziły do wyraźnego ukierunkowania sposobu w i ­ dzenia jednej społeczności przez drugą. Zatem także i do ukształtowania odpowiednio postaw jednej społeczności wobec drugiej. Mimo wzajem­ nego dostrzegania się nieznajomość głębszych realiów życia (przy jedy­ nie powierzchownej ich znajomości) prowadziła do tworzenia obrazów stereotypowych i najczęściej negatywnych w odniesieniu do drugiej społeczności. To ostatnie — negatywny charakter wyobrażeń — uzasad­ niała wystarczająco już podstawowa różnica sposobów i charakteru ży­ cia. W rezultacie, mimo iż obie społeczności — Polaków i Cyganów — od dawna żyją obok siebie, powiązane różnorakimi kontaktami, handlo­ wymi, wynikającymi z zamieszkiwania w jednym miejscu, towarzyskimi, a nawet rodzinnymi, stanowiły i nadal stanowią dwie zupełnie odmien­ ne, izolujące się jedna od drugiej grupy etniczne. Z gruntu odmienne wzory zachowania i obyczajowości, innego rodzaju filozofia, kategorie wartości wynikające z różnych sposobów egzystencji i odrębności raso­ wo-antropologicznych stanowiły podstawę wytworzenia sądów i wyobra­ żeń obu grup o sobie nawzajem; z czasem zaczęły one funkcjonować jako prawdy, na weryfikację których doświadczenie faktycznie nie ma w p ł y ­ wu. Stosunki między obu grupami etnicznymi są stosunkami swoi — obcy, i to dla obu stron. Dla Cyganów stykających się w trakcie swoich w ę ­ drówek z wieloma społecznościami różniącymi się językiem, obyczajami, ale jednakich w swoim osiadłym i na osiadłość ukierunkowanym życiu, wszyscy oni stanowią jedną, szeroką kategorię gadźów, osobników, k t ó ­ rzy niezależnie od różnic między nimi są obcy. Kontakty Polaków z od­ miennymi społecznościami najczęściej dotyczą grup różniących się pew­ nymi cechami (język, ubiór, religia itd.), ale sposobem i wzorami egzy­ stencji podobnych. Na t y m tle kontakty z Cyganami odróżniającymi się także cechami podstawowymi (wymienionymi wyżej) wyraźnie pozwa­ lają uchwycić rozróżnienie na tych, którzy są nie swoi, ale relatywnie bliżsi (lub mniej obcy), i na tych, którzy są zupełnie obcy . W przypadku zasadniczej większości Polaków nieznajomość innych grup o podobnym charakterze co Cyganie uczyniła z nich swojego rodzaju wzorzec. Zatem ewentualne zetknięcie się Polaka z przedstawicielem społeczności żyją­ cej podobnie jak Cyganie automatycznie podciąga tę grupę pod miano „Cygan". Sytuacja, w jakiej realizowane były kontakty Polaków i Cy­ ganów, trwająca i żywa odmienność wzorów kulturowych, doprowadziły do tego, że sposób widzenia się wzajemnego przez obie społeczności na­ brał charakteru pewników nie podlegających wcale lub w niewielkim tylko stopniu (mimo wyraźnych zmian w sposobie życia i zmniejszeniu 2 2 Patrz materiały z badań na temat dystansu etnicznego w Archiwum dry Etnografii UW. Kate­ �160 LECH MRŮZ się różnicy) falsyfikacji. Uwidocznia się to wyraźnie zwłaszcza w przy­ padku opinii o drugiej grupie dorastających członków obu społeczności, którzy posiadają przekazane przez starszych gotowe wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej. Dla ścisłości dodać należy, że także w cygańskiej wizji świata istnie­ je trójpodział: my (swoi) — inni (nie swoi) — obcy; jednakże jest to podział dla nie-Cygana niewidoczny. Nie każdy Cygan (zdaniem osób zaliczanych do tej grupy) może być uznany za Roma (co można by w pewnym uproszczeniu przetłumaczyć jako „prawdziwy Cygan"). Z punktu widzenia nie-Cygana istnieje jedna szeroka kategoria ludzi określanych mianem Cyganów, ale ci, których ono dotyczy, widzą tutaj jeszcze rozróżnienie na Romów i po prostu Cyganów. Zatem z subiek­ tywnego punktu widzenia cygańskiego informatora relacja swoich do innych przedstawia się następująco: istnieje dość szeroka grupa ludzi określanych mianem Cyganów, w jej obrębie istnieje grupa określająca się jako Roma, choć w rozmowie z nie-Cyganem określająca się także jako Cyganie, być może wyłącznie w t y m celu, by rozmówca nie-Cygan zrozumiał znany mu termin; Rom jest raczej słowem mało znanym wśród nie-Cyganów. Wewnątrz na określenie członka własnej (swojej) grupy nigdy nie używa się określenia Cygan, tylko Rom. Ale oprócz Roma istnieją także inni Cyganie, choć — co podkreślają często informato­ rzy — nie są oni Roma. Jak się wydaje, podstawą wyróżnienia jest przy­ należność do innej grupy rodowo-plemiennej, różniącej się także r y t u ­ ałem. Natomiast wszyscy nie-Cyganie, niezależnie od przynależności et­ nicznej, kulturowej itd., stanowią z punktu widzenia Cygana (Roma) jedną szeroką kategorię obcych. Analogicznie zresztą przedstawia się sy­ tuacja dla nie-Cyganów (Polaków), dla których ludzie różniący się religią, językiem, mieszkający w sąsiedniej wiosce, inaczej nieco ubierający się stanowić będą innych (nie swoich), relatywnie bliższych od tych, którzy różnią się zupełnie, a więc np. Cyganów (występujących w roli obcych). Dalsza analiza zdaje się prowadzić do wniosku, że rozróżnienie na swoich — innych — obcych pociąga dalsze reperkusje w postaci zalicza­ nia do ludzi bądź wyeliminowania poza tę kategorię. I tak dla Roma (swoi) posiadaczami cech wprawdzie nie tak doskonałych, ale jednak ludzkich, są Cyganie (nie-Roma — inni), natomiast gadźo (nie-Cyganie — obcy) zdają się być ich pozbawieni. Podobnie z punktu widzenia Polaka wydaje się, że ekskluzywna kategoria ludzie ogranicza się do swoich i innych (nie swoich); obcy znajdują się poza nią. Wniosek powyższy zdaje się potwierdzać możliwość rytualnego skalania, jakiej można do­ świadczyć od innego człowieka — np. skalanie Roma przez Cygana (nie-Roma), ale nie można doświadczyć tego od nie-Cygana, podobnie jak nie może skalać np. zwierzę, chyba że stanowi ono symbol funkcjonujący w systemie wierzeniowym danej społeczności. Być może także dlatego ilość sytuacji konfliktowych znajdujących agresywne rozwiązania w y - �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 161 nika z odmienności sądów, zdań i postaw w obrąbie jednej kategorii ludzi, podczas gdy obcych traktuje się po prostu jako stworzenia, które z samej swojej istoty i braku cech ludzkich są poza konfliktem albo na jego marginesie; dopiero upodobnienie się, a zatem przybranie cech ludz­ kich może postawić ich w sytuacji uczestnictwa w konflikcie. Nasuwa się t u skojarzenie z zakresu psychologii zwierząt, że agresja kierowana jest na ogół na osobników z tego samego gatunku — jako mechanizm obronny własnego terytorium, prestiżu, bazy żywnościowej . Należy także wspomnieć o pewnych sytuacjach wyjątkowych. Nie­ kiedy —jak się wydaje — istnieje jeszcze inna kategoria poza już w y ­ mienionymi swoi — inni — obcy; wyłączeni. Są to osobnicy lub społecz­ ności, które sytuowane są na pograniczu ludzi i nie-ludzi (czyli obcych) i których rodowód łączy się z ludźmi — co potwierdza fakt, że mogą oni zanieczyszczać rytualnie (kalać), ale jednocześnie z gruntu są poza płaszczyzną kontaktu ludzi, a więc kontaktu Roma — nie-Roma (inni Cyganie); swoi — inni; są po prostu wyłączeni i funkcjonują trochę na zasadzie straszydła — nosiciela złych cech, czym nie może być oczy­ wiście gadźo (nie-Cygan, nie-człowiek), a więc ktoś nie mieszczący się w kulturze uznanej za prawdziwą. Niekiedy dotyczy to grup czy całych społeczności, ale także jednostek, które przez fakt przekroczenia zasad moralno-rytualnych czasowo są odseparowane i umieszczone na peryferii kategorii swoi — nie swoi, czyli kategorii łudzi, są oni mahrime — ska­ lani. W przypadku Polski na pozycji tej przez znaczną większość Cyga­ nów z dawnych grup wędrownych sytuowani są Cyganie zamieszkujący na południu (okolice Nowego Targu, Szczawnicy, Jasła, na Spiszu) i pro­ wadzący od pokoleń życie osiadłe. Powszechnie określa się ich mianem łabanca, oznaczającym ludzi nieczystych. Odejście od zasad uznanych za kanoniczne dla Cyganów (Romów i nie-Romów) spowodowało wyłącze­ nie ich z kategorii ludzi i usytuowanie na peryferii, jednocześnie nie mogą oni być zaliczani do obcych (nie-ludzi, gadźów), gdyż rodowodowo związani są z kategorią ludzi*. Jest szereg czynników, które są w stanie wprowadzić zmiany do tego układu. Cyganie są nie tylko grupą izolowaną społecznie, są także mniej­ szością etniczną. Wspólnota statusu społecznego może ich przybliżyć do tych, k t ó r y m w zasadzie miano człowiek nie przysługuje, czyli do obcych. Jest to widoczne w stosunku Cyganów do tych grup etnicz­ nych, które także zajmują podobną statusowo pozycję mniejszości et­ nicznej (np. Grecy, Macedończycy na zachodnich terenach Polski). Być może czynnikiem ułatwiającym Cyganom kontakt i akceptację tych spo­ łeczności jest również fakt oderwania ich od ojczyzny, przebywanie na 3 s K . L o r e n z , Tak zwane zlo, Warszawa 1972. Wywiady z Cyganami prowadzone w latach 1977 i 1978. Materiały z badań nt. dystansu etnicznego w Ardhiwum Katedry Etnografii UW. 4 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �162 LECH MRÓZ obczyźnie i wśród obcych, a więc w układzie nieco zbliżonym do cygań­ skiego. T y m samym relacja swoi — inni (nie swoi) obejmować może tak­ że odmienne grupy etniczne, ale bliskie wspólną pozycją (np. w stosunku do Polaków, większości etnicznej), niezależnie od faktu, że (patrząc z po­ zycji Cygana) wspólnota kulturowa winna wiązać raczej tych zalicza­ nych do innych i do obcych. . Wydaje m i się — choć jest to przypuszczenie nie wystarczająco jeszcze sprawdzone — że każda społeczność, każda kultura musi posiadać obok siebie czy w zasięgu swojej percepcji i kontaktu jakiś zespół ludzi, k t ó ­ rych można byłoby obarczyć cechami negatywnymi i którzy mogliby pełnić istotną rolę czynnika integrującego grupę własną chociażby po­ przez fakt czucia się lepszym w porównaniu z tamtymi. Wydaje się — a potwierdzają to choćby codziennie obserwacje — że jest to cecha w y ­ stępująca często, a nawet powszechnie. Odchodząc na moment do dy­ gresji — w każdej, zwłaszcza licznej i rozwiniętej społeczności istnieje wiele różnego rodzaju zespołów i grup o charakterze formalnym, towa­ rzyskim itd. Nie trzeba prowadzić specjalnej analizy, by uświadomić sobie, jak ważnym czynnikiem w kontaktach, istnieniu i konsolidacji ich jest rozmowa na temat cech negatywnych jakiegoś innego zespołu ludzi czy jednostki. Będące przedmiotem rozmowy cechy negatywne — nieza­ leżnie czy istnieją faktycznie, czy nie i niezależnie, czy osąd swój opie­ ramy na znajomości naszego negatywnego wzorca, czy na stereotypowym ocenianiu — pozwalają nam czuć się lepiej przez fakt, że nie posiada­ my, we własnym osądzie, tych piętnowanych cech. Tym samym osoba będąca dla nas wzorcem negatywnym pełni ważną funkcję czynnika pozytywnego dla naszej psychiki, stabilizującego ją, a często także pozy­ tywnego czynnika społecznego, wpływającego na integrację grupy. W y ­ daje się, że interesujące byłoby przeprowadzenie badań np. nad tym, w jaki sposób obecność w nowo zasiedlonym bloku rodziny alkoholików lub innej o niezbyt moralnym (w konfrontacji z powszechnymi wzorami społecznymi) prowadzeniu się jest czynnikiem przyspieszającym inte­ grację pozostałych mieszkańców, dla których istotna jest zarówno świa­ domość nieposiadania tych cech, jak i okazja nawiązania kontaktu i roz­ mowy z nieznajomymi jeszcze sąsiadami, dzięki możliwości wymiany informacji i piętnowania zachowania sąsiada. Myślę, że — wracając do rozważań wynikających z tematu — każda społeczność, każda grupa ludzka w jakiś sposób ze sobą powiązana musi posiadać swój wzór nega­ tywny, w stosunku do którego mogłaby się czuć lepiej i który poprzez swój negatywny charakter podkreślałby pozytywy naszej k u l t u r y i nas samych. Ilość tych wzorów negatywnych odpowiada różnym poziomom i -jakościom więzi społecznych — towarzyskiej, rodzinnej, zawodowej, ideologicznej, narodowej itd. W przypadku naszej społeczności (zresztą 5 5 Materiały w ł a s n e — badania prowadzone w latach 1976 i 1977. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 163 to samo dotyczy wielu innych społeczności europejskich) generalnie ta­ k i m wzorem mogli- być właśnie Cyganie przez fakt powszechnej ich zna­ jomości, a w każdym razie możliwości obserwacji i przez fakt zasadniczej odmienności antropologiczno-kulturowej. Potwierdzają to zresztą bada­ nia — wynikający z nich obraz Cyganów funkcjonujący w świadomości społecznej i stereotypowy charakter sądów na ich temat . Powszechność i uniwersalność osądów widoczna jest wyraźnie w momencie zestawienia danych uzyskanych od osób należących do różnych pokoleń, mających różnego rodzaju doświadczenia dotyczące Cyganów, wiedzę na ich temat, pozycję społeczną, uczestnictwo w informacjach kolportowanych przez środki masowego przekazu i t d . Dość jednoznacznie widać, że stosunek do Cyganów i ich obraz jest pewną stałą wartością nie podlegającą zmianom i że praktycznie żadne doświadczenie i pozytywna ocena oso­ bistych kontaktów nie jest w stanie zmienić stereotypowego myślenia uogólniającego. Każde pozytywne doświadczenie, niezależnie jak często powtarzane, traktowane jest jako fakt jednostkowy lub zespół faktów, ale zawsze jednostkowych, podczas gdy każdy pojedynczy fakt potwier­ dzający stereotypową wizję jest argumentem o charakterze ogólnym, powszechnym. Wynika z tego, że Cyganie funkcjonują jako pewien określony wzorzec, przeciwstawny wzorcowi własnej kultury i społecz­ ności, i tylko — w zasadzie — jako wzorzec mogą być dostrzegani. Po­ twierdzeniem może być fakt, że tam, gdzie istnieje wyraźna rozbieżność między Cyganami — jako wzorcem negatywnym — a ich obecną pozycją, standardem życia itd., w myśleniu na temat Cyganów zauważa się w y ­ raźną sprzeczność, prowadzącą czasem do poszukiwania kogoś innego, kto mógłby stać się wzorcem negatywnym, a zarazem czynnikiem integru­ jącym grupę własną. To, co powiedziane zostało wyżej, dotyczy stosunkowo prostego u k ł a ­ du opozycji Cyganów do społeczeństwa dość jednorodnego, stanowiącego większość etniczną, dyktującą zarazem pozycję i status grupie mniej­ szościowej — Cyganom. Relacja ta nabiera innego charakteru w t y m przypadku, gdy kontakt Cyganów z niecygańską społecznością realizowany jest w kontekście wie­ lonarodowościowym lub wieloetnicznym. To znaczy, że niecygańską gru­ pa etniczna, jednorodna i zwarta, oraz Cyganie nie stanowią dwóch przeciwstawnych biegunów, ale stosunki między Cyganami a nie-Cyganami przybierają postać rozczłonkowanych relacji między wieloma róż­ nymi społecznościami (grupami etnicznymi), wśród których są i Cyganie jako jedna ze składowych. W przybliżeniu tak właśnie przedstawia się stosunek Cyganie — nie-Cyganie na Półwyspie Bałkańskim (w Jugo­ sławii) i w Azji Przedniej. Interesujące byłoby bliższe prześledzenie, jak się przedstawia rzecz w zbiorowiskach (krajach) wielonarodowościowych 6 6 Materiały z badań dystansu etnicznego, Arch. Kat. Etn. UW. �164 LECH MROZ i nie faworyzujących jednocześnie w sposób widoczny jednej z nich. Myślę, że z krajów europejskich właściwie jedynie Jugosławia daje szan­ se prześledzenia tego problemu i próby ustalenia wzajemnych relacji. Okaże się wtedy — najprawdopodobniej — że wzorzec negatywny jest zmienny i że nie dla każdej społeczności czy grupy etnicznej Cyganie są przykładem negatywnym, że czasami są nim Albańczycy, Czarnogórcy, Rumuni i t d . T y m samym dystans istniejący w odniesieniu do Cy­ ganów przybiera niekiedy charakter relacji: swoi — inni (nie swoi), a nie: swoi — obcy (ludzie — nie-ludzie). Faworyzowanie własnej grupy jako najlepszej, jako wzorca odniesienia i oceny wszystkich nie należą­ cych do niej, jest dość oczywiste, ale nie jest to jednocześnie opozycja wzorca pozytywnego i negatywnego. T y m samym nie pociąga za sobą zasadniczego przeciwstawienia' swojej grupy Cyganom, uniemożliwia­ jącego kontakty pomiędzy t y m i społecznościami. Fakty znane m i z lite­ ratury i obserwacji dokonanych w Jugosławii zdają się potwierdzać tę tezę, a różnorodność kontaktów pomiędzy Cyganami i innymi grupami etnicznymi, zawieranie mieszanych związków małżeńskich i innego ro­ dzaju powiązania społeczne stanowią dalszy argument . Dystans istniejący w stosunku Polaków do Cyganów ma wyjątkowo t r w a ł y charakter i fakt, że Cyganie przestali w zasadzie wędrować, a nawet często upodobnili się sposobem życia do Polaków, nie wpłynął w znaczniejszym stopniu na zmianę sądów, choć przez osiedlenie stali, się oni często bliskimi sąsiadami, a co za t y m idzie, zaistniała możliwość dokonywania bezpośrednich obserwacji ich życia. Materiału potwierdzającego powyższe uwagi dostarczają badania nad stosunkiem Polaków do Cyganów. Ponieważ celem tego wystąpienia nie jest sprawozdanie z wyników tych badań, ale poruszenie'pewnych ogól­ nych zagadnień, nie będę pełniej przedstawiał rezultatów. Dla lepszego uchwycenia stosunku Polaków do Cyganów (na tle innych społeczności) zwracano się w trakcie badań do rozmówców z prośbą o uszeregowanie dziesięciu podanych i m n a r o d o w o ś c i według sympatii i szacunku, jakim poszczególne z nich darzą. Badania prowadzone były zarówno we wsiach, jak i wśród osób zamieszkałych w mieście; osobną grupę stanowili stu­ denci oraz nauczyciele (ich wypowiedzi traktowane są jako materiał uzu­ pełniający). Wydaje się uzasadnione sięgnięcie do wyników tych badań, mimo iż nie są one w pełni opracowane ani zakończone. 7 8 7 zemlji — „Zbornik Minulost Sloveniji, 8 w pracy Polska", Materiały (wypowiedzi i referaty) sesji .Život i običaji Roma u našoj Belgrad 1976; także M. B a r j a k t a r o v i c , Cigani u Jugoslavia dañas, Filozofskog Fakulteta", t. 11: 1970, z. 1 (Belgrad); V . Š i f t a r , Cigani. v sedanjosti, Murska Sobota 1970; P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Lubiana 1964, i inne prace. Patrz kwestionariusz do badań dystansu etnicznego publikowany L . M r ó z , Badania dystansu etnicznego: Cyganie — Polacy, „Etnografia t. X X I I : 1978, z. 2. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 165 Badania pokazały, jak różnorodne czynniki motywują stosunek do narodowości i grup odmiennych kulturowo. Wypowiedzi około 300 osób przeciętnie sytuują Cyganów na 8 pozycji. Wśród 10 narodowości 6 są to społeczności przynależne do rasy białej i kultury europejskiej lub wywodzącej się z europejskiej. Pozostałe to społeczności różniące się w y ­ raźnie zarówno kulturą, jak i cechami antropologicznymi. Pierwszy etap badań polegał na uhierarchizowaniu podanych narodowości według sym­ patii. Nie oddaje to jednak jeszcze zbyt wyraźnie mechanizmu i jakości stosunku do społeczności różnych od własnej — choć preferencja i do­ minacja narodowości europejskich jest aż nadto oczywista. Znacznie w y ­ raziściej , uwidocznia się ten stosunek przy pytaniach o to, kogo z w y ­ mienionych akceptowałby rozmówca jako ewentualnego partnera m a ł ­ żeńskiego — swojego, syna, córki lub kogoś z najbliższej rodziny. Dopóki pytanie ma charakter ogólny, stosunek do odmiennych narodowości mo­ tywowany był względami rozmaitymi: tradycją, ale także sytuacją po­ lityczną, propagandą itd. Kiedy jednak dotyczy bezpośrednio rozmów­ cy i najbliższych m u spraw, przybiera on znacznie pełniejszą, wyrazistszą formę. Zestawienie wyników ukazuje, że wszystkich 6 narodowości białoskórych i związanych z kręgiem kultury europejskiej zajmuje pierw­ szych 6 miejsc tabeli. Jest to zasada, która występuje bez najmniejszych wątpliwości — niezależnie od tego, z jakiego środowiska pochodzą wypo­ wiedzi i z jakiej grupy wieku. Społeczności różniące się k u l t u r ą i cecha­ m i antropologicznymi — wśród nich Cyganie — zajmują 4 ostatnie miejsca skali. W zależności od wieku, doświadczenia, wykształcenia ba­ danego, miejsce Cyganów ulega przesunięciu, jednakże przeciętnie sy­ tuowani są na miejscu 8 lub 9 w tej 10-stopniowej skali. Zdaje się tp także wskazywać na istotną rolę czynnika rasowego w stosunku do od­ miennej społeczności. Jeśli odnieść teraz wymienione w trakcie badań narodowości do nas samych, to wyraźnie wystąpi trójpodział, o jakim mówiłem wyżej. Swoi (my — Polacy) — nie swoi (inni — narody europejskie i o europejskiej kulturze) — obcy (zasadniczo odmienni kulturowo i rasowo). Rozkład i ilość głosów wyraźnie dowodzą istnienia przepaści pomiędzy przedsta­ wicielami grupy drugiej i trzeciej. Około 90% (nawet nieco więcej) ba­ danych stwierdziło, że przedstawiciela żadnej z tych 4 narodowości w ogóle nie akceptuje. Jednocześnie akceptacja narodowości nie swoich — pozycja 1 do 6 — kształtuje się na poziomie od 90-95% do około 50%. Jednym z elementów badań było określenie cech charakteryzujących w y b r a n ą społeczność (oczywiście z punktu widzenia Polaka) . Społecz­ nością charakteryzowaną byli Cyganie — funkcjonujący ha zasadzie 9 * Badani dysponowali zespołem 20 cech stanowiących 10 opozycyjnych par (np. leniwi — pracowici). Dokładne wyjaśnienie znajduje się w kwestionariuszu do badań dystansu etnicznego, wymienionym w przyp. 8. �166 LECH MROZ grupy odrzucanej, a poza t y m w zasadzie każdemu z badanych znanej, jeśli nie z kontaktów osobistych, to z obserwacji. Wśród cech, jakimi określano tę społeczność, kilka powtarzało się tak często, że można przy­ jąć, iż one właśnie stanowią zespół pojęć, jakie w świadomości potocz­ nej kojarzą się z Cyganami. Na pierwszym miejscu wśród wymienia­ nych cech znajduje się: sprytni (ponad 90%), dalej (od 60% wzwyż): leniwi, fałszywi, brudni, weseli, nachalni, a potem (30 do.50%): uro­ dziwi i napastliwi. Inne cechy cytowane były jednostkowo lub w tak nieznacznym procencie, że dla obrazu Cyganów w oczach Polaków (obrazu stereotypowego) nie mają one praktycznie znaczenia. Można więc przyjąć, że wymienionych 8 cech jest tymi, które dla Polaków określają Cyganów, a spośród nich 6 pierwszych tymi, jakie najpowszechniej kojarzą się z pojęciem Cygana. Wśród tych 6 pierwszych przynajmniej 4 są zdecydowanie pejoratywne, nawet jeśli uznać, że określenie „ s p r y t n y " nie kryje w sobie ładunku niechęci. Niemniej jest zupełnie jasne, że obraz Cygana jest ogólnie niekorzystny. Dla zorien­ towania się w stosunku do własnej grupy badani proszeni b y l i o okreś­ lenie t y m i samymi cechami Polaków. Wynik jest dość pouczający. Po­ lacy są (we własnych oczach): odważni, dumni, weseli, otwarci. Te 4 cechy powtarzały się najczęściej, przytaczało je od 50% badanych (otwarci) do około 80% (odważni). Dalsze cytowane określenia stanowiły procent znacznie mniejszy, a większość — poza wymienionymi — określeń pozytywnych i rzadko negatywnych cytowana była jednost­ kowo lub w tak nieznacznym procencie, że można je zupełnie pominąć. Należy więc przyjąć, że dla świadomości badanych Polacy prezentują ten właśnie zespół 4 lub 3 cech pozytywnych (jeśli przyjąć, że określe­ nie weseli ma charakter trudny do sprecyzowania). Mamy więc sytu­ ację niemal laboratoryjną, my (swoi) jesteśmy bardzo dobrzy, pozy­ t y w n i . Obcy (Cyganie) prezentują cechy prawie wyłącznie negatywne. Nie były prowadzone do tej pory pełniejsze próby dowiedzenia się, jakie cechy wyróżniają narodowości określane tutaj jako inni; zostanie to uwzględnione w dalszej części badań. J u ż teraz jednak można wniosko­ wać, że przypisane i m zostaną cechy zarówno pozytywne, jak nega­ tywne o różnym nasileniu (w zależności prawdopodobnie od miejsca w hierarchii i od prestiżu) i że miejsce tych 6 narodowości znajdzie się pośrodku; pomiędzy swoimi prezentującymi cechy najlepsze, pozy­ tywne, a obcymi prezentującymi cechy najgorsze, negatywne. Mimo iż — zwłaszcza w ostatnich latach — sposób życia Cyganów uległ dość radykalnej zmianie i przez osiedlenie znaleźli się w polu obserwacji, wiedza na ich temat kształtowana jest nie na drodze empi­ rycznej, ale zawartego w świadomości obrazu stereotypowego, który stymuluje stosunek do Cyganów. Wynikający stąd brak zainteresowa­ nia poznawczego podkreśla hermetyzm obu grup wobec siebie. Nawet wykształcenie, status społeczny, miejsce zamieszkania (duże miasto), �ŚWIADOMOŚCIOWE W Y Z N A C Z N I K I D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O 167 dostępność środków masowego przekazu nie wpływają w sposób zasad­ niczy na zmianę stereotypu. Można stąd wnosić, że kształtowanie obrazu dokonuje się głównie w obrębie rodziny. Możliwość zmiany stosunku do Cyganów, zmniejszenie obcości, prze­ kształcenie funkcjonującego stereotypu uzależnione jest — teoretycz­ nie — od przyjęcia podobnego wzoru i stylu życia co ludność miej­ scowa, podjęcia podobnego rodzaju pracy, niewyróżniania się ubiorem bądź innymi elementami, czyli wyzbycie się cech identyfikujących i za­ symilowanie. Jest to wewnętrzna sprzeczność — zmiana stosunku uza­ leżniona jest od bycia lub niebycia Cyganem. Nie jest możliwa sytu­ acja — tak wynika z przeważającej ilości wypowiedzi — dopuszczająca zachowanie przez Cyganów zasadniczej odrębności kulturowej i jed­ noczesne traktowanie ich inaczej niż obcych. Zasadniczym więc czyn­ nikiem włączenia do kategorii ludzi, choć jeszcze nie ekskluzywnej kategorii swoich, jest zmiana sposobu egzystencji i obyczaju, zmiana r y t u a ł u i przejęcie tego, który uznany jest za właściwy lub przynaj­ mniej dopuszczalny. Dopiero wtedy mogą zaistnieć warunki umożliwia­ jące przemiany w świadomości stymulującej dystans etniczny. Lech Mróz CONSCIOUS DETERMINANTS O F T H E ETHNIC DISTANCE Summary The fundamental distinction which is made in science between the members of one's own group and those who do not belong to it, has the character of pola­ rity — ,,ourselves" — alien. I would appear that, in such a setting, the category of alien reflects an element inwardly disjointed. A n analysis of the. image which, in the consciousness of members of various social groups, is projected by indivi­ duals who do not belong to one's own group, indicates that the attitude of "ours" towards those who do not belong in the same category has the character of the relationship "ours, we" — "not ours, others" — "alien". It is more than apparent that, just about in every society, those who, admittedly, are different in certain cultural respects (manner of dress, religion etc.) yet, are similar i n many others, are distinguished from those whose way of life, philosophy, moral precepts, stan­ dards of value etc., set them apart in a fundamental sense. It seems that in the judgments of those not different in a fundamental sen­ se i.e. i n the judgments of "others" (relatively closer) and of the aliens (and the­ refore totally different) one may detect tendencies to discriminate between people. "We, ours" and the societal set which is culturally similar — "not ours, others" constitute, together, the category of "people". On the other hand, those who are alien and, i n virtue of their culture, completely different are shut out not only from the exclusive category of "ours" but even from humanity in general. A group which often epitomizes the aliens are Gypsies — precisely through the facts of their basic, cultural and anthropological otherness. The image which they project in the consciousness of the non-Gypsies quite permanent and unaf- �168 LECH MROZ fected by the changes which have taken place i n life of the contemporary Gypsies. Experience and observation do not produce any basic change in the false stereo­ type; the image held in the consciousness decides the quality of distance from the Gypsies. A different attitude, a reduction of the distance become possible only upon a change i n the way of life, of the customs and of the traits which iden­ tify the group, in other words, upon stepping outside the notion of a "Gypsy". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a456c40b8a724f291eb04d85fd863c69.pdf 5324ff347da968a2b664dac5feac8bf5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:981 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:902 Title A name given to the resource Ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian w świetle samojedzkich mitów stworzenia / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.169-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 RYSZARD TOMICKI LUDOWA KOSMOGONIA DUALISTYCZNA SŁOWIAN W ŚWIETLE SAMOJEDZKICH MITÓW STWORZENIA 1 Występowanie dualistycznych mitów o stworzeniu świata wśród spo­ łeczności chłopskich w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowej w końcu X I X i na początku X X w. było ewenementem kulturowym. Koncepcja przyznająca Bogu i Diabłu status bytów odwiecznych oraz stwierdzająca, że kosmos został stworzony przez obie te istoty, była bowiem nie tylko sprzeczna z kosmogonią i całą doktryną chrześci­ jańską, lecz nadto zdawała się nawiązywać wprost do mitologiczno-religijnych koncepcji staroirańskich, manichejskich, bogomilskich. Nie­ przypadkowo zatem, poczynając od studiów J. K . Erbena (1866), A. Afanaseva (1868), przez A. Veselovskiego (1889, 1890), M . P. Dragomanova (1892-1894), O. Dáhnhardta (1907), aż po prace A. M . Zolotareva (1964) i M . Eliade'a (1972), zasadniczym problemem była geneza mitu, a zwłaszcza motywu dualistycznego. Istniały trzy czynniki determinu­ jące (w sposób jawny bądź ukryty) dotychczasowe interpretacje: 1. Zasięg mitu. Kosmogonią dualistyczna w X I X - X X w. występo­ wała na obszarze ograniczonym z zachodu linią Wisły (w przybliżeniu), na wschodzie zaś obejmującym Ukrainę, Wielkorus i w znacznie mniej­ szym stopniu Białoruś. Wraz z zasięgiem osadnictwa ruskiego mit się­ gał terenów Syberii. Poza ludnością słowiańską mity tego typu noto­ wano wśród Łotyszy, Finów wschodnich, Ugrofinów, Ewenków, Jaku­ tów, Ałtajczyków i Buriatów. W Europie Południowej mit występował w Bukowinie i Rumunii oraz w Bułgarii. Centrum zasięgu kosmogonii dualistycznej — ze względu na ilość i natężenie występowania mitu — była Słowiańszczyzna Wschodnia. 2. Dualizm Boga i Diabła. Przeciwstawienie tych istot w procesie 1 Artykuł ten jest jedynie ogólną prezentacją problemu obejmującego znacznie szerszą g a m ę zagadnień. Wszystkie nie udokumentowane bezpośrednio stwierdzenia oparte są na wynikach badań zawartych w pracy: Kosmogonią dualistyczna w Eu­ ropie i Azji w XIX-XX wieku. Studium etnoreligioznawcze (maszynopis w dyspo­ zycji autora). �170 RYSZARD TOMICKI kreacji, a przede wszystkim uznanie Diabła za istotę odwieczną, prowa­ dziło z reguły do szukania źródła tego motywu bądź w religii prasło­ wiańskiej, ergo aryjskiej , bądź w oddziaływaniu religii irańskich albo bliskich im doktryn heretyckich, głównie bogomilizmu . 3. Połączenie dualizmu Boga i Diabła z tzw. motywem oceanicznym. W micie przybiera ono ściśle określoną formę, uznaną przez Dragomanova za kryterium mitów typu słowiańskiego: „Wspólną podstawą legend tej rodziny — pisał — jest antagonizm dwóch nadprzyrodzo­ nych postaci podczas kreacji świata, z których jedna (Bóg) wysyła d r u g ą (Diabła) w głąb wód [istniejących od początku — R.T.] w celu ' wydobycia kawałka substancji dla stworzenia lądu s t a ł e g o " . Sam motyw oceaniczny, określany w systematykach folkloru hasłem „ E a r t h -Diver" (nurkowanie ptaka lub zwierzęcia w praoceanie) stanowi jed­ nak główny motyw mitów stworzenia u wielu ludów Azji Północnej i Syberii, Azji Południowo-Wschodniej oraz Ameryki Północnej . Aktualny stan badań opisać można przytaczając trzy główne hipo­ tezy na temat pochodzenia m i t u wśród ludów euroazjatyckich. Pierw­ sza mówi, że zarówno dualizm, jak i motyw wydobycia ziemi z praoceanu są rezultatem wpływu idącego z obszaru irańskiego. Tam na bazie archaicznych motywów mitologicznych (dualizm) połączonych z wpły­ wami indyjskimi i (lub) babilońskimi (obraz pierwotnych wód) ukształ­ tować się miała Ursage, która następnie — uformowana ostatecznie w kręgu gnostycko-manichejskim — została rozpowszechniona: a) w Eu­ ropie Południowej przez Bogomiłów, a za pośrednictwem literatury apo­ kryficznej także w Europie Wschodniej oraz b) w Azji Środkowej przez 2 3 4 5 e г J . K . E r b e n , Báje slovanské o stvořeni světa, „Časopis Českého Musea", t. X L : 1866, s. 35-45; A . A f a n a s e v, Poetičeskija vozzrenija Slavjan na prirodu, Moskva 1868, t. 2. Hipotezę taką w y s u n ą ł А. N. V е s е 1 о v s к i j , Iz istorii literaturnago obščenija Vostoka i Zapada. Slavjanskija skazanija o Solomone i Kitovrase, Sankt-Peterburg 1872; później odstąpił od niej, por. A. N. V e s e 1 o v s к i j , Dualističeskija poverija o mirozdanii, „Sbornik Otdelenija Russkogo Jazyka i Slovesnosti Imperatorskoj Akademii Nauk", t. X L V I : 1889, kn 1; t e n ż e , Ksvoprosu o dualistićeskich kosmogonijach, „Etnografičeskoe Obozrenie", 1890, No 2. Stanowisko to zmodyfiko­ w a ł i rozbudował M. Р. D r a g o m a n o y , Zabeleíkí vyrchu slavjanskite religiozno-etičeski legendi. Dualističeskoto mirotvorenie, „Sbornik za narodnia umotvoreníja, nauka i kmižnina", t. V I I - V I I I : 1892, X I - X I I : 1894. Korzystam z tłumaczenia E . W. С o u n t a, Notes on the Slavic Religio-Ethical Legends: The Dualistic C r e a tion of the World, The Hague 1961 (Indiana University Publications, Russian and East-European Series, vol. 23). Kontynuatorem Dragomanova był O. D a h n h a r d t , Natursagert. Eine Sammlung Naturdeutender Sagen, Marchen, Fabeln und Legenden. Bd. 1. Sagen zura Alten Testament, Leipzig und Berlin 1907. D r a g o m a n o v , Notes..., s. 16. S. T h o m p s o n , Motif-index of folk-literature, Copenhagen 1955, t. 1, s. 161. M. E 1 i a d e, The Devil and Cod: Prehistory of the Romanian Folk Cosmo­ gony, [w:] t e n ż e , Zalmoxis. The Vanishing God, Chicago—London 1972, s. 117-121. 3 4 5 8 �L U D O W A KOSMOGONIĄ D U A L I S T Y C Z N A SŁOWIAN 171 7 Manichejczyków . Druga hipoteza — autorstwa Zolotareva — zakłada konwergentne kształtowanie się dualizmu u wszystkich ludów (także Słowian) oraz uzupełnienie go potem motywem oceanicznym, który powstał w Azji, skąd przeniesiony.został przez migrujących mongoloidów do Ameryki i Europy Wschodniej . Ostatnia i najnowsza hipoteza głosi, że motyw pierwotnych wód i nurkowania po ziemię stanowi archaicz­ ne patrymonium kulturowe ludów Eurazji. Dualistyczna forma tego mo­ t y w u (nurkowanie Antagonisty stwórcy) wytworzyć się zaś mogła w spo­ sób konwergentny albo pod wpływem irańskich i heretyckich doktryn mitologiczno-religijnych . Żadna z tych teorii nie może być obecnie uznana za w pełni praw­ dziwą lub fałszywą. Każdą cechują braki w materiale dowodowym albo uchybienia teoretyczno-metodologiczne. Jednym z głównych zastrzeżeń jest atomistyczne pojmowanie mitu kosmogonicznego. Założenie, iż jest on jedynie luźnym zbiorem motywów, wątków, a nawet dalszoplanowych szczegółów — przy ich równorzędnym traktowaniu — prowadziło do argumentowania hipotez dyfuzjonistyczno-migracjonistycznych fak­ tami nie mającymi istotnego znaczenia dla schematu i struktury mitu. Dotyczy to zwłaszcza hipotezy 1. Analogiczne źródło ma ogólnikowe ro­ zumienie dualizmu i wnioskowanie o jego genezie bez względu na formy, w jakich się przejawiał (hipoteza 2). Wreszcie, najbardziej prawdopo­ dobna hipoteza (3) dotyczy w zasadzie tylko jednego motywu, a nie m i t u rozumianego jako całość o określonej budowie. 8 9 * Biorąc pod uwagę osiągnięcia i mankamenty dotychczasowych badań przyjąłem za cel podstawowy rekonstrukcję schematu kosmogonii duali­ stycznej oraz analizę istoty dualizmu Boga i Diabła na podstawie mitów słowiańskich, reprezentatywnych dla wszystkich wersji kosmogonii du­ alistycznej w Europie Wschodniej i Południowej. Do badań wykorzystano 102 wersje mitu. Okazało się, iż wszystkie one są mniej lub bardziej rozbudowanymi fabularnie realizacjami schematu obejmującego 5 mo­ tywów: 1. Istnienie pierwotnych wód oraz Boga i Diabła. 7 D r a g o m a n o v , op. cit, s. 48-49, 100^ passim. Hipotezę tę rozszerzyli nawet na obszar Ameryki Północnej D a h n h a r d t , op. cit., oraz E . W. C o u n t , The Earth-Diver and the Rival Twins: A Clue to Time Correlation in North-Eurasiatic and North American Mythology, [w:] Selected Papers of the XXIXth International Congress of Americanists, ed. by Sol Tax, Chicago 1952, vol. I l l , s. 55-62; por. t e n ż e , Glos w dyskusji nad artykułem F. L . Utley, The Migration of Folktales: Four Channels to the America, „Current Anthropology", vol. 15: 1974, No 1. A. M. Z o l o t a r e v , Rodovoj stroj i pervobytnaja mifologija, Moskva 1964, s. 278-280. * E 1 i a d e, op. cit, 128-130. 8 �172 RYSZARD TOMICKI 2; Nurkowanie Diabła na dno praoceanu po substancję konieczną do stworzenia lądu i wydobycie jej na powierzchnię. 3. Utworzenie ziemi przez Boga; współudział Diabła w jej formo­ waniu. 4. Zawładnięcie (lub próba zawładnięcia) ziemią, ludźmi i (lub) nie­ bem przez Diabła. 5. Walka Piorunowładcy (Michała Archanioła lub Eliasza) z Diabłem i strącenie go w podziemia . Podstawowe znaczenie w kosmogonii ludowej ma przeciwstawienie Boga i Diabła, uważanych zazwyczaj za istoty odwieczne (,,nie wiadomo skąd są" ) , których współdziałanie jest warunkiem kreacji. Mamy więc do czynienia z typowym przykładem dualizmu genetycznego, koncepcji przyjmującej dwa równoległe i równie odwieczne pierwiastki bytu, dwa równorzędne principia. Zgodnie z t y m opozycja Boga i Diabła funkcjo­ nuje w micie jako zasada klasyfikacyjna, dzięki której tworzony świat otrzymuje dychotomiczną s t r u k t u r ę semantyczną. Z Bogiem i Diabłem korelowane są bowiem wszelkie możliwe kategorie, zjawiska i cechy: góra — dół, wschód — zachód, ogień — woda (zwłaszcza w sensie kos­ mologicznym: ogień niebieski — wody kosmiczne), dzień — noc, lato — zima, biały — czarny, słońce — księżyc, dobro — zło, funkcjonalność — niefunkcjonalność i t d . Istotny jest fakt, że uwikłanie w proces kreacji, zarówno Boga jak i Diabła, różni zdecydowanie mit ludowy od koncepcji manichejskich i bogomilskich, które z postacią boskiego przeciwnika (Anty-Boga) łączą stworzenie świata materialnego . Kreacyjne funkcje Boga dotyczą duchowego, „niewidzialnego" aspektu świata. W mitach słowiańskich realizowany jest natomiast wariant bliski koncepcjom zoroastryjskim. Diabeł — podobnie jak Ahriman — ingeruje w sposób de­ strukcyjny w dzieło Boga, lub też jest kontrstwórcą, powołującym do istnienia świat zła (w sensie substancjalnym i kosmologicznym) . 10 u 1 2 13 14 Kulminacyjnym momentem procesu kreacji jest walka z Diabłem i strącenie go w podziemia. Motyw ten uzyskał w większości mitów i n ­ terpretację nawiązującą do fragmentu Apokalipsy św. Jana mówiącego o strąceniu Szatana przez Michała Archanioła. Przyczyną konfliktu m i ę 1 0 Szersze o m ó w i e n i e fabuły i schematu w: R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 1. Por. mit wielkoruski w D S h n h a r d t , op. cit., s. 338-339. Bliżej na ten temat por. R. T o m i c k i , Religious Dualism in the Slavic Cosmogonic Myth, [w:] Poland at the Tenth International Congress of Anthro­ pological and Ethnological Sciences, Wroclaw 1978, s. 59-67. 4 Podkreślał to już N. I. К o r o b к a, Obraz pticy, tvorjaščej mir, v russkoj narodnoj poezii i pismennosti, „Izvestija Otdelenija Russkogo Jazyka i Slovenosti Imperatorskoj Akademii Nauk", t. X I V : 1909, kn. 4, t. X V : 1910, kn. 1. Por. U . В i a n с h i, The History of Religions, Leiden 1975, s. 41-42. Obszerne fragmenty irańskich m i t ó w stworzenia prezentuje M. S k ł a d a n k o w a , Kosmo­ gonią irańska, „Euhemer", 1975, nr 2. 1 1 1 2 1 4 11 �LUDOWA KOSMOGONIĄ DUALISTYCZNA 173 SŁOWIAN dzy demiurgami jest spór o władzę nad światem. Współtworzenie ziemi przez Boga i Diabła powoduje, iż ma ona dwoistą s t r u k t u r ę (Bóg tworzy równiny, pola uprawne, rośliny jadalne, zwierzęta gospodarcze itd., Diabeł zaś góry, ugory, błota, rośliny trujące i drapieżniki). W wyniku umowy albo podstępu boski Antagonista zdobywa jednak panowanie nad całą ziemią powodując-jej jałowość. Inny wariant tego wydarzenia mówi o pysze Diabła i próbie opanowania nieba. W obu wypadkach jednak chodzi o ten sam efekt — zagrożenie szeroko pojętego życia. Skrajnym przykładem tego jest motyw zaprzedania ludzi Diabłu przez Adama, czer­ piący z apokryficznych wyjaśnień praprzyczyny Odkupienia . Bezpo­ średnim powodem przekazania władzy nad zmarłymi Diabłu jest zagro­ żenie przez niego gatunkowego trwania l u d z k o ś c i . Epizod zstąpienia Jezusa do podziemi i pokonania Diabła stanowi t u zdublowanie wcześ­ niejszej interwencji świętego Piorunowładcy, chociaż jego interpretacja ma już w pełni charakter chrześcijański. Interwencja Piorunowładcy prowadzi do ustalenia ostatecznego kształ­ tu świata. W wyniku strącenia powstaje piekło, trzecia i uzupełniająca dwie poprzednie (niebo i ziemię) strefa kosmosu. Walka Piorunowładcy z Diabłem ma przy t y m dwa aspekty: kosmologiczny (polaryzacja de­ miurgów jest warunkiem trwania świata) oraz meteorologiczno-wegetacyjny (skojarzenie spadających diabłów z opadem deszczu). Oba aspekty odpowiadają funkcjom świętego Piorunowładcy w ludowym modelu świata, gdzie jest on ściśle związany z przejściem zima — wiosna (po­ czątkiem cyklu wegetacyjnego) oraz opadami w ich aspekcie „zarodczym", a ponadto z niszczeniem złych istot (diabłów, demonów) zagra­ żających w różnej formie płodności i życiu. Funkcje Piorunowładcy, które ogólnie określić można jako zacho­ wawcze, przeciwstawiają go z jednej strony Bogu (funkcje stwórcze), z drugiej natomiast Diabłu (funkcje destrukcyjne). To ostatnie przeciw­ stawienie znalazło także wyraz w południowosłowiańskich mitach o por­ waniu przez Diabła słońca i (lub) księżyca, które odzyskuje Piorunowładca ratując życie na z i e m i . Można więc stwierdzić, że proces tworzenia świata przebiegający niejako w dwóch opozycyjnych płaszczyz­ nach prowadzi do ustalenia triadycznej struktury kosmosu oraz istot nadprzyrodzonych: ls 16 17 NIEBO ZIEMIA PODZIEMIA 1 5 _ _ BOG PIORUNOWŁADCA DIABEŁ _ _ funkcje kreacyjne funkcje zachowawcze funkcje destrukcyjne Por. A. E . N a u m o w, Apokryfy w systemie literatury cerkiewnosłowiańWrocław 1976, s. 82 n. („Prace Komisji Słowianoznawstwa", nr 36). Szersze o m ó w i e n i e w: R. T o m i c k i , Antropogeneza w słowiańskich wie­ rzeniach ludowych, „Ethnologia Polona" (w druku). D a h n h a r d t , op. cit., s. 128-132, 136, 145; D r a g o m a n o v , op. cit., s. 84; Т. R. D o r d e v i c , Příroda u ver ovanu i předánu našega národa, Beograd 1958, t. 1, s. 20-21. skiej, l e 1 7 �174 RYSZARD TOMICKI Charakterystyka schematu i struktury słowiańskiej kosmogonii jak­ kolwiek uproszczona dla potrzeb tego referatu, pozwala na kilka wnios­ ków ogólniejszej natury. Podkreślić należy przede wszystkim, że mit różni się zdecydowanie od kosmogonii chrześcijańskiej i nie posiada żad­ nego znanego odpowiednika w euroazjatyckich, historycznych tradycjach mitologiczno-religijnych. Faktem jest, iż operuje on frazeologią i obra­ zami zaczerpniętymi z kanonicznej i apokryficznej literatury chrześci­ jańskiej (o różnej zresztą wadze dla sensu m i t u ) , ale obejmuje też elementy zupełnie jej obce i trudne do wyjaśnienia. Mam na myśli cały motyw nurkowania czy choćby bardzo często występujący ornitomorfizm Diabła (pojawia się jako kaczka lub przybiera tę postać podczas nurkowania), nie mówiąc już o współistnieniu Boga i Diabła oraz preegzystowaniu wód. Rekonstrukcja schematu kosmogonii ludowej z jeszcze większą mocą nasuwa pytanie o jej genezę. Jak się wydaje, pytanie to uzyskać może dwojaką formę: 1) czy mit w swej XIX-XX-wiecznej postaci mógł ufor­ mować się już w okresie oddziaływania na k u l t u r ę ludową chrześcijań­ stwa i wyłącznie na bazie motywów mitologicznych niesionych przez tę religię?; 2) czy mit ludowy stanowi rezultat wzajemnego oddziaływania jakiejś hipotetycznej, przedchrześcijańskiej koncepcji kosmogonicznej oraz motywów mitologicznych docierających do środowisk ludowych z ortodoksyjnych i heterodoksyjnych źródeł chrześcijańskich? Rozstrzyg­ nięcie tego dylematu w świetle źródeł historycznych wydaje się nie­ możliwe, a świadczą o t y m drobiazgowe poszukiwania M . P. Dragomanova. Istnieją jedynie dwie wskazówki co do historii m i t u — wiadomo, iż już ok. X V I - X V I I w. znany był on w Rosji w formie identycznej z XIX-XX-wieczną oraz że ślady wydobycia z praoceanu substancji, z której następnie Bóg tworzy ziemię spotyka się w średniowieczu w słowiańskich apokryfach . Bezsporna jest rola chrześcijaństwa w nadaniu kosmogonii ostatecz­ nego kształtu. Olbrzymia jednorodność mitów, mimo występowania ich na znacznym obszarze Europy, jednorodność, która niegdyś sugero­ wała istnienie wspólnej Ursage, może być — jak się wydaje — t ł u m a ­ czona unifikującym i petryfikującym wpływem tradycji chrześcijańskiej. Z 5 motywów kosmogonii ludowej trzy mają bezpośrednie powiązania z kanonicznymi lub apokryficznymi motywami mitologicznymi. W jeszcze większym stopniu dotyczy to drugo- i trzecioplanowych wątków. Zdecy­ dowanie obcy pozostaje jedynie motyw nurkowania, gdyż nawet współ1S 19 1 8 "W elementach milsko-apokryficznej D r a g o m a n o v , op. D rag om an o 1 9 drugo- i trzecioplanowych mitu wyraźne są w p ł y w y bogotradycji mitologiczno-religijnej. Wiele miejsca poświecą im cit. v, op. cit., s. 79-80, 82; D á h n h a r d t , op. cit, s. 45. �LUDOWA KOSMOGONIA DUALISTYCZNA SŁOWIAN 175 istnienie Boga i Diabła można usiłować wyjaśnić nie wykraczając poza szeroko rozumianą tradycję chrześcijańską . Dotychczasowe badania proponują interpretację motywu pierwotnych wód i kosmogonicznego nurkowania jako archaicznego składnika mitów stworzenia u ludów Eurazji. Wiadomo także, iż w X I X - X X w . zasięg tego motywu pozbawionego dualizmu demiurgów pokrywał się w Europie Północno-Wschodniej i w Azji Północnej z zasięgiem mitów typu sło­ wiańskiego, w których istotą nurkującą jest Diabeł. Zważywszy na częs­ ty ornitomorfizm Diabła istniała bardzo prawdopodobna możliwość, iż mamy do czynienia z jednym motywem, który w k r ę g u oddziaływania chrześcijaństwa uległ transformacji (nastąpiła zamiana nurkującego ptaka na Diabła). Sugestię tę potwierdzały tzw. kolędy kosmogoniczne, znane wyłącznie z Ukrainy, w których istotami planującymi wydobycie z dna pierwotnych wód ziemi, słońca, gwiazd są p t a k i . Wszystkie te spostrzeżenia dotyczyły wszakże jednego tylko motywu. Istniała koniecz­ ność przeprowadzenia analizy całego m i t u kosmogonicznego, pozbawio­ nego w motywie nurkowania dualizmu Boga i Diabła. Uwaga moja skierowała się na dwa zespoły mitów — ugrofińskie (a zwłaszcza obi-ugryjskie, tzn. występujące wśród Mansów i Chantów) oraz samojedzkie. Spowodowane to było faktem, iż w X I X - X X w. wśród Ugrofinów znane były mity stworzenia w pełni odpowiadające kosmo­ gonii słowiańskiej oraz takie, które oparte były na motywie nurkującego ptaka, nie wykazującego żadnych cech antropomorficznej istoty nadprzy­ rodzonej. Szczególnie wyraźnie współistnienie tych dwóch wersji ryso­ wało się u Mansów i Chantów, społeczności, które w najmniejszym sto­ sunkowo stopniu uległy wpływom słowiańsko-chrześcijańskiej tradycji mitologiczno-religijnej. Z kolei wśród Somojedów kosmogonie dualistycz­ ne typu słowiańskiego nie były w zasadzie znane , co pozostawać mogło w związku z jeszcze mniejszą rolą wpływów słowiańsko-chrześcijańskich w ich mitologii i religii niż to miało miejsce u Manso-Chantów. Spo­ strzeżenia te nasuwały przypuszczenie, że dualistyczna forma motywu nurkowania i częstotliwość jej występowania uzależnione są od dawności, trwałości i zasięgu oddziaływania kultury słowiańskiej i chrześcijaństwa. 20 21 22 2 0 Sugestie takie znaleźć można w: E . V. P o m e r a n с e v a, Mifologičeskie perv russkom folklore, Moskva 1975, s. 124, 130. Por. A. N o w o s i e l s k i , L u d ukraiński, Wilno 1857,1.1, s. 102-104; O. K o l ­ b e r g , Dzieła wszystkie, t. 29, s. 348; D a h n h a r d t , op. cit., s. 59; A f a n a s e v, op. cit., s. 466. W pocz. X X w. zanotowano wśród N i e n i e c ó w 2 wersje odbiegające od ty­ powych m i t ó w samojedzkich i mające formę zbliżoną do m i t ó w słowiańskich, por. T. L e h t i s a l o , Entwurf einer Mythologie der Jurak-Samojeden, Helsinki 1924, s. 8-11. sonaži 2 1 2 2 �176 RYSZARD TOMICKI * Aby wyjaśnić, czy istnieje (a jeśli tak, to jaki) związek pomiędzy mo­ tywem kosmogonicznego nurkowania i pozostałą częścią m i t u stworzenia, podjęta została analiza mitów samojedzkich . Pozwoliła ona na rekon­ strukcję wspólnego dla Nienieców, Enieców, Selkupów i Nganasanów schematu kosmogonii, mającego następującą postać: 1. Istnienie pierwotnych wód oraz Boga Nieba, będącego inicjatorem stworzenia ziemi. 2. Nurkowanie ptaka — pomocnika na dno praoceanu po substancję konieczną do stworzenia lądu i wydobycie jej na powierzchnię. 3. Utworzenie ziemi przez Boga Nieba. 4. Zawładnięcie ziemią przez istotę związaną ze śmiercią, jałowością, a później z podziemiami (Boga Śmierci). 5. Walka istoty związanej z życiem, płodnością i niebem (Boga Życia) o panowanie nad ziemią oraz życiem ludzi, przynosząca w efekcie translokację Boga Śmierci w podziemia. 6. Działalność na ziemi Herosa Kulturowego (pod opieką Bogini Zie­ mi). 7. Odejście Herosa do nieba (a Bogini Ziemi w podziemia). Nietrudno zauważyć, iż schemat ten w punktach 1-5 jest niemal iden­ tyczny ze słowiańskim, chociaż pod względem formalnym mity obu grup różnią się znacznie (kosmogonię Samojedów cechuje bogactwo wątków, brak w niej chrześcijańskiej frazeologii, treść uwarunkowana jest spe­ cyfiką ekologiczno-kulturową tych ludów itd.). Uwagę zwrócić jednak należy przede wszystkim na treść poszczególnych motywów. Inicjatorem stworzenia jest zawsze Bóg Nieba (Nieniecowie i Selkupowie — Num, Eniecowie — Nga, Nganasani — Nguo), związany z naj­ wyższym poziomem nieba, uważany za stwórcę i suwerennego władcę 23 2 5 Wykorzystałem w tym celu m. in.: L e h t i s a 1 o, op. cit.; E . D. P r o k o f e v a , Kostjum sel'kupskogo (ostjako-samoedskogo) šamana, „Sbornik Muzeja A n ­ tropologii i Etnografii", t. X I : 1949; t e j ż e , Eneckij šamanskij kostjum, „Sbor­ nik...", t. X I I I : 1951; t e j ż e , Materiały po religioznym predstavleniiam encev, „Sbornik...", t. X I V : 1953; t e j ż e , Predstavlenija sel'kupskich šamanov o mire, „Sbornik...", t. X X : 1961; В. O. D o I g i c h , Mifologičeskie skazki i istoričeskie preclanija encev, „Trudy Instituía Etnografii" (ns), Moskva 1961, t. X L I V ; t e n ż e , MatriarchaVnye čerty v verovanijach nganasan, [w:] Problémy antropologii i istoričeskoj etnografii Azii, Moskva 1968, s. 214-229; t e n ż e , Mifologičeskie skazki i istoričeskie předáni ja nganasan, Moskva 1976; A. V. C h o m i č , Nency. Istoriko-etnografičeskie očerki, Moskva-Leningrad 1966; t e n ż e , O nekotorych predmetach kul'ta nadymskich nencev, „Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii", t. X X V I I : 1971; U. H o l m b e r g , Finno-Ugric, Siberian Mythology, Mythology of All Races, ed. Lewis Herbert Gray, New York 1964, vol. I V ; V. N. T o p o r o v, O tipologičeskom podobii mifologičeskich struktur и Ketov i sosednich s nimi narodov, [w:] Ketskij sbornik. Mifologija, etnográfica, teksty, Moskva 1969, s. 126-147. �LUDOWA KOSMOGONIA "DUALISTYCZNA SŁOWIAN 177 świata. Z jego polecenia ziemię z dna praoceanu wydobywa ptak wodny związany z dolną sferą kosmosu i będący gatunkowym odpowiednikiem ptaka — głównego ducha opiekuńczego szamanów udających się w pod­ ziemia. Ptak przeciwstawiony jest więc Bogu Nieba (góra — dół), ale relacja między nimi nie ma nigdy cech antagonizmu. Z wydobytej ziemi Bóg tworzy ląd, który — podobnie jak w mitach słowiańskich — roz­ rasta się do aktualnej postaci. Analogia ze Słowianami dotyczy również szczegółów aktu nurkowania. W mitach słowiańskich dopiero za trzecim razem udaje się Diabłu dosięgnąć dna, co jest wyjaśniane jako wyraz niemocy stwórczej. Efektywność nurkowania zapewnia Diabłu wypowie­ dzenie formuły typu: „w imię Boga". W mitach Samojedów sens tego wątku jest odmienny. Wyraża on albo trudność osiągnięcia dna praoce­ anu, czyli skrajnie dolnego punktu osi świata (droga tam trwa 7 dni, lat, podobnie jak do siedziby Boga Nieba), albo niemożność dotarcia do dna przez ptaka związanego z górną strefą kosmosu. Czasem bowiem pierwszą próbę podejmuje ptak będący gatunkowym odpowiednikiem ptaka — głównego ducha opiekuńczego szamanów udających się do nie­ ba. Po nieudanej próbie ptaka „górnego", z powodzeniem nurkuje ptak „dolny". Pomijając kwestię predeterminacji dwóch klas szamańskich du­ chów opiekuńczych, można stwierdzić, iż wątek ten rzuca światło na występujące w mitach słowiańskich przekonanie, że Bóg sam nie może stworzyć ziemi' (tzw. wątek niemocy stwórczej Boga) i zmuszony jest od­ wołać się do pomocy Diabła . 2 4 Utworzenie ziemi jest równoznaczne z powstaniem pierwszej i podsta­ wowej struktury kosmosu, a mianowicie opozycji: niebo — ziemia. W m i ­ tologii Samojedów (ale także Manso-chantów, Ketów i innych ludów pół­ nocnej A z j i ) łączy się to z polaryzacją Boga Nieba i jego małżonki; ta ostatnia — po strąceniu lub oddaleniu się z nieba na ziemię — staje się Boginią Ziemi (Nieniecowie — Ja nebja, Selkupowie — Ylynda kota, Eniecowie — Dja menju'u, Nganasani — Mou njamy). Elementu tego brak w mitach słowiańskich, chociaż utworzenie ziemi stanowi także pierwszą i najważniejszą fazę strukturyzacji świata. U Samojedów ko­ lejne motywy kosmogonii wynikają niejako z małżeńskich związków pary głównych bóstw, które posiadają co najmniej dwóch synów prze­ ciwstawionych nieraz wprost (jak u Enieców) w kategoriach wieku (star­ szy — młodszy). Syn starszy jest istotą o naturze ludożerczej. Przebywa on początko25 2 4 Por. „Boch znav use na swiťi, ale niczoho ne mih zrobyty, a Tryjuda (Dia­ beł — RT) mav syłu do useho", W. S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, L w ó w 1908, t. I V , s. 2-3. Np. K . F . K a r j a l a i n e n , Die Religion der Jurga-Volker, Porvoo 1922, t. 2, s. 176; T o p o r o v, op. cit., s. 139; V . V . I v a n o v, V. N. T o p o r o v, Kommentarij к opisaniju ketskoj mifologii, [w:] Ketskij sborník. Mifologija, etnografija, teksty, Moskva 1969, s. 152. 2 5 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �178 RYSZARD TOMJ.CKI wo na ziemi pożerając nowo stworzonych ludzi (Nga u Nienieców, Todote u Enieców) lub też opanowuje ziemię powodując jej jałowość — skucie lodem (Fannida u Nganasanów). Sytuację tę likwiduje interwen­ cja młodszego brata (Nieniecowie — Jaumaal^Nymkympoi?, Selkupowie — Icza~Ij, Eniecowie — Djuba nga, Nganasani — Djojba nguo). Istota ta, często posiadająca atrybuty piorunowładcy i (lub) bóstwa solarnego, powoduje w efekcie walki translokację zagrażającego życiu bóstwa w podziemia, gdzie staje się ono Bogiem Śmierci. Sam zaś staje się od tej chwili Bogiem Życia, opiekującym się strefą ziemi. Tworzy on i podtrzymuje — w ścisłym związku z Boginią Ziemi (a mówiąc ściślej z jej życiodajną hipostazą) — życie ludzi, zwierząt i roślin. Motyw translokacji Boga Śmierci stanowi bliską analogię, najbar­ dziej bodaj kontrowersyjnego ze względu na koneksje z Apokalipsą św. Jana, motywu mitu słowiańskiego. W obu wypadkach mamy do czy­ nienia nie tylko z podobną formą motywu, lecz także z identycznym znaczeniem opisywanego wydarzenia w procesie kreacji . Przemieszcze­ nie Boga Śmierci w podziemia prowadzi bowiem do powstania werty­ kalnej struktury trójelementowej: 2e NIEBO ZIEMIA PODZIEMIA BOG NIEBA B O G ŻYCIA B O G ŚMIERCI funkcje kreacyjne funkcje zachowawcze ( ż y c i o d a j n e i obronne) funkcje destrukcyjne Dwa ostatnie motywy kosmogonii Samojedów nie posiadają odpo­ wiedników w ludowym micie Słowian. Mowa jest w nich o działalności Herosa Kulturowego, opisywanego jako autonomiczna postać mająca jednak cechy i atrybuty Boga Życia (np. Icza oraz Ij u Selkupów) albo jako hipostazą Boga Życia (Eniecowie — Djuba nga, Nganasani — Djajku~Djojba nguo). Dokonuje on typowych czynów należących do wzorcowego obrazu tej postaci w mitologii: uwalnia ziemię od demonicz­ nych potworów zagrażających ludziom, dopełnia dzieła stworzenia usta­ lając np. liczbę gwiazd, przekazuje ludziom „kulturę", kształtuje normy religijne. Nad Herosem czuwa Bogini Ziemi, przebywająca jeszcze na ziemi. Po wypełnieniu swej misji Heros oddala się od nieba i w syn­ chronicznym modelu świata utożsamiany jest z Bogiem Życia. Jest to akord procesu kreacji (uprzednio Bogini Ziemi udaje się pod ziemię ) . Jakkolwiek motywy te nie występują w kosmogonii Słowian, wiele z nich przypomina popularne motywy folkloru mitologicznego związane z Michałem Archaniołem (nieraz Eliaszem) oraz przede wszystkim 2 7 2 6 Motyw translokacji bóstwa związanego z podziemiami i śmiercią w y s t ę p o ­ w a ł w identycznym lub zbliżonym kontekście również u E w e n k ó w . J a k u t ó w i Ałtajczyków. ' Bogini Ziemi przebywa w synchronicznym modelu świata na 1 (lub nie­ raz 2) poziomie 7-dzielnych podziemi. W stosunku do Boga Śmierci zawsze sytuo­ wana jest „wyżej", nawet jeżeli oboje sytuowani są w płaszczyźnie horyzontalnej. 2 �LUDOWA KOSMOGONIĄ DUALISTYCZNA SŁOWIAN 179 św. Jerzym. Dotyczy to zwłaszcza walki z potworem — ludojadem, spa­ lenia go i spowodowania w ten sposób powstania owadów, co odpowiada wschodnio- i południowosłowiańskim mitom o spaleniu smoka i powsta­ niu z jego popiołów g a d ó w . Analogia między t y m i postaciami obejmu­ je również motyw odzyskania zagrabionych przez Diabła (Boga Śmierci) ciał niebieskich . Ta zaskakująca zbieżność funkcji Herosa i św. Jerze­ go oraz szczegółów ich czynów sięga samej natury tych postaci. Podob­ nie jak Heros jest w mitologii Samojedów jedną z form Boga Życia, św. Jerzy w mitologii słowiańskiej stanowi wyłącznie hipostazę Pioruno­ władcy, co przekonywająco wykazali Ivanov i Toporov . Poza generalnym podobieństwem schematów kosmogonii Samojedów i Słowian kryje się jednak istotna różnica o charakterze strukturalnym. Jeśli bowiem u podstaw słowiańskiego mitu i modelu świata leży jedna opozycja binarna (Bóg — Diabeł), ulegająca następnie przekształceniu w triadę (Bóg — Piorunowładca — Diabeł), to w micie i modelu świata Samojedów mamy do czynienia ze s t r u k t u r ą bardziej skomplikowaną: 28 29 30 ZYCIE SMIERC BN MĘSKIE —BZ BN BZ US BZ • - B ó g Nieba Bóg Życia Bóg Śmierci Bogini ziemi Podstawowe znaczenie ma t u pierwotna struktura: Bóg Nieba — Bogini Ziemi. Obie istoty przeciwstawione są sobie w kategoriach: góra — dół, ojciec — matka, jasne — ciemne. Równocześnie każda z nich jest ambiwalentna ze względu na związek ze zjawiskami: życia i śmierci oraz lata i zimy. Dlatego też zarówno Bóg Nieba, jak Bogini Ziemi posiadają aspekty dobre (życiodajny, letni — ciepły, słoneczny itd.) oraz złe (śmiercionośny, zimowy — mroźny, księżycowy itd.). As­ pekty te personifikuj ą bóstwa sytuowane na niższym poziomie genetycz­ nym, tzn. dzieci pary głównych bóstw. Zazwyczaj dotyczy to głównie Boga Nieba, który będąc w synchronicznym modelu świata bóstwem pasywnym .„przekazuje" swe antagonistyczne funkcje Boga Życia i Boga 2 8 Por. np. A f a n a s e v , op. cit., s. 535; D a h n h a r d t , op. cit., t. I I I , s. 169; S. K u l i s i e , P. Ż. P e t r o v i ć, N. P a n t e l i ć , Srpski mitološki rečnik, Beograd 1970, s. 262. Np. A f a n a s e v, op. cit., t. I I I , s. 535. Analogiczne motywy w y s t ę p o w a ł y w mitologii Samojedów, Manso-Chantów, Buriatów. V. V. I v a n o v , V. N. T o p o r o v , Issledovanija v oblasti slavjanskích drevnostej. Leksičeskie i frazeologičeskie voprosy rekonstrukcii tekstov, Moskva 1974, passim; t e n ż e , Invariant i transformacii v mifologičeskich i jolklornych tekstach, [w:] Tipologičeskie issledovanija po fol'kloru. Sbornik statej pamjati Vla­ dimíra Jakovleviča Proppa, Moskva 1976, s. 44-76. 2 9 8 0 �180 RYSZARD TOMICKI Śmierci. Sam zachowuje kierowanie przebiegiem procesów biologicznych czy astronomiczno-meteorologicznych, ale nie jest bezpośrednim sprawcą ani narodzin, wzrostu roślin, pory wiosenno-letniej, ani też śmierci, obu­ mierania, zimy. W mniejszym stopniu zjawisko to dotyczy Bogini Ziemi, która jest postacią aktywną. Jednak i w t y m wypadku, zgodnie z logiką przedstawionego schematu, Bogini Ziemi „przekazuje" swe funkcje cór­ kom (np. Dja katy i Parneku u Enieców) albo występuje w dwóch hipostazach jako bogini związana z płodnością oraz bogini związana ze śmier­ cią (Mou njamy i Syrada njamy u Nganasanów). Przy takich rozwiąza­ niach Bóg Życia i Bóg Śmierci posiadają swe żeńskie d u b l e r k i . Jak już było powiedziane, w modelu świata Bóg Nieba, Bóg Życia i Bóg Śmierci zajmują miejsca i pełnią funkcje analogiczne do Boga, Piorunowładcy i Diabła w modelu słowiańskim. Eliminacji uległa nato­ miast Bogini Ziemi, która u Samojedów połączona jest wieloma różno­ rakimi więzami ze wszystkimi bóstwami męskimi. Jeśli można w ten sposób porównywać formy dualizmu w micie słowiańskim i samojedzkim, to nasuwa się przypuszczenie, iż wyparcie bóstwa ż e ń s k i e g o po­ łączone z silnym wzmocnieniem roli Diabła (jak to ma miejsce w chrze­ ścijańskiej tradycji mitologiczno-religijnej) mogło stanowić czynnik prowadzący do „spłaszczenia" dualizmu typu samojedzkiego i nadania mu formy binarnej. Tego rodzaju warianty spotyka się w mitologii M a n s o - C h a n t ó w , gdzie w miejsce nurkującego po ziemię ptaka (asocjowanego ze sferą tanatyczną) wprowadzony został bóg śmierci i pod­ ziemi Kul'-ater, identyfikowany z Diabłem. W przypadku wzrastającego oddziaływania chrześcijaństwa następowała też aktywizacja Boga Nieba, który w religiach szamanistycznych z reguły był typowym deus otiosus. Dysponujemy dwoma wersjami mitu, pochodzącymi od Nienieców, w których wystąpienie obu tych zjawisk doprowadziło do formy bliskiej słowiańskiemu dualizmowi Boga i Diabła . Wszystkie te analogie w y ­ magają jednak osobnego, szczegółowego rozważenia, co wykracza poza ramy tego szkicu. 31 32 33 34 3 1 Oba aspekty p o s i a d a ł a t a k ż e M a t k a Ziemia w wierzeniach s ł o w i a ń s k i c h , por. np. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 19, s. 198. Takie ujęcie B o g i n i - M a t k i jest zresztą uniwersalne, por. E. N e u m a n n , Die Grosse Mutter. Der Archetyp des Grossen Weiblichen, Z u r i c h 1956. Ziemia jest w mitach s ł o w i a ń s k i c h w y ł ą c z n i e przedmiotem d z i a ł a n i a obu d e m i u r g ó w , ale nawet w takiej r o l i utrzymuje implicite pewne elementy f u n k c j i kreacyjnych, T o m i c k i , S ł o w i a ń s k i mit..., s. 94-95. M i t y M a n s ó w i C h a n t ó w d o s t a r c z a j ą całej serii r ó ż n o r o d n y c h m o ż l i w o ś c i transformacji, czy m ó w i ą c inaczej w a r i a n t ó w s y t u u j ą c y c h się m i ę d z y t y p o w y m m i t e m s ł o w i a ń s k i m i t a k i m samym m i t e m samojedzkim. R ó w n o c z e ś n i e schemat dualizmu przedstawiony w y ż e j dla kosmogonii S a m o j e d ó w w y s t ę p o w a ł u Manso- C h a n t ó w w sposób jeszcze bardziej w y r a ź n y niż u tych pierwszych. L e h t ' i s a 1 o. op. cit., s. 8-11. 3 2 3 3 3 4 �LUDOWA KOSMOGONIA DUALISTYCZNA SŁOWIAN 181 * Przedstawione ustalenia dostarczają bogatego materiału do rozważań na temat m i t u zarówno słowiańskiego, jak i samojedzkiego. Zasygnali­ zuję t u jedynie niektóre nasuwające się wnioski i problemy. Dla oceny kosmogonii Samojedów istotny jest fakt, że jej schemat oraz forma du­ alizmu zrekonstruowana wyżej posiadają odpowiedniki nie tylko u Man­ sów i Chantów, lecz także w kosmogonii Ewenków, oraz w pewnym stopniu J a k u t ó w i Ałtajeżyków. Co więcej, dotyczy to również niektó­ rych mitów stworzenia Indian północnoamerykańskich. Analogie sięga­ jące poziomu fabularnego i strukturalnego zdają się potwierdzać hipote­ zy, wysuwane wyłącznie na podstawie zasięgu motywu nurkowania kosmogonicznego , według których kosmogonia motyw ten zawierająca stanowi archaiczną koncepcję, sięgającą okresu migracji transkontynentalnych. Powstaje jednak pytanie: czy uderzające podobieństwo schema­ tu kosmogonii ludowej Słowian jest wystarczającym argumentem do uznania jej za koncepcję rodzimą, która uzyskała jedynie chrześcijańską formę oraz pod wpływem tej religii uległa pewnym przekształceniom strukturalnym? Analogie samojedzkie i inne wspomniane przed chwilą mają znaczenie wyłącznie typologiczne i z tego powodu bardziej roz­ ważnym stanowiskiem było przyjęcie tezy, iż uprawdopodobniają one możliwość przedchrześcijańskiej genezy mitu słowiańskiego. Przy takim sformułowaniu zagadnienia istotne znaczenie posiadają wszelkie wskazówki wynikające z badań indoeuropejskiej tradycji mitologiczno-religijnej. J e d n ą z nich jest udowodniona przez Ivanova i Toporova archaiczność motywu walki Piorunowładcy ze Smokiem w mitologii Słowian . W świetle przeprowadzonych przeze mnie badań motyw ten uznać należałoby za jeden z elementów kosmogonii (i co nie wykluczo­ ne, występujący w dwóch wariantach: walka Piorunowładcy — Boga Życia z Diabłem — Bogiem Śmierci oraz walka Herosa — św. Jerzego ze Smokiem — Demonem Ludożercą), nie zaś za mit autonomiczny. Wspólność tego motywu dla tradycji słowiańskiej i samojedzkiej nie jest przy t y m faktem przypadkowym, gdyż wspomniani badacze wielokrotnie wskazywali liczne analogie między mitologią ludową Słowian a syste­ mami Ugrofinów, Samojedów i Ketów. Traktować więc je można jako potwierdzenie prawomocności porównywania kosmogonii obu grup. 35 36 8 5 Por. W. S c h m i d t , Der Ursprung der Gotteside, Munster i . W. 1926-1955, t. 6, s. 40 п., 233, t. 12, s. 166 п.; J. H а e к e 1, Prof. Wilhelm Schmidts Bedeutung fiir die Religionsgeschichte des vorkolumbischen Amerika, „ S a e c u l u m " , V I I : 1956, s. 1-39. V. V. I v a n o v, V. N. T o p o r o v, he mythe indo-européen du dieu de l'orage poursuivant le serpent: reconstruction du schema, [w:] Échanges et Com­ munications. Melanges offert d C. Lévi-Strauss á l'occasion de son бОёте anniversaire, Paris—The Hague 1970, s. 1180-1206; I v a n o v, T o p o r o v, Issledovanija..., s. 4-179. 3 6 �182 RYSZARD TOMICKI Innym godnym uwagi faktem jest bliskość „męskiej" części zdwojo­ nego dualizmu w kosmogonii Samojedów ze s t r u k t u r ą głównych bóstw ludowej odmiany zoroastryzmu, za jaką uznawany jest zurwanizm . Mamy tu do czynienia z triadą: 37 BOG NIEBA ZURVAN B O G ŻYCIA B O G ŚMIERCI ORMUZD AHRIMAN (młodszy) (starszy) (młodszy) (starszy) Biorąc pod uwagę całą odmienność form, w jakich konkretyzują się obie struktury, a co za: tym idzie istniejącą między nimi różnicę ideo­ logiczną, podkreślić należy, iż struktura ta pozostaje w bezpośrednim związku z bardzo rozpowszechnioną w Eurazji triadyczną s t r u k t u r ą ko­ smosu oraz trzema zasadniczymi funkcjami korelowanymi z istotami nadprzyrodzonymi biorącymi udział w procesie kreacji: N I E B O — istota o f u n k c j a c h k r e a c y j n y c h Z I E M I A — istota o f u n k c j a c h z a c h o w a w c z y c h ( P O D Z I E M I A — istota o f u n k c j a c h d e s t r u k c y j n y c h Jest to — zważywszy dodatkowo na bóstwo żeńskie (np. Boginię Zie­ mi u Samojedów) — wariant triady rekonstruowanej dla Indoeuropejczyków przez G. Dumezila, w pełni zgodny z korekturami poczynionymi ostatnio przez V. Toporova . W t y m kontekście wyjaśniona może być zarówno trwałość postaci Piorunowładcy (łączącego funkcje życiodajne i obronne) w folklorze mitologicznym Słowian, jak i jego rola w ludo­ wym micie kosmogonicznym. W tym miejscu można zakończyć szkicową prezentację problemów związanych z dualistycznym mitem występującym w X I X - X X w. w środowisku chłopskim Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. Wydaje się, że przyjęta perspektywa badawcza pozwala na odmienne, ale i pełniejsze ich rozważenie niż to miało miejsce dotychczas. Jest to oczywiście kwestią dalszych badań, które dzięki ustaleniom strukturalno-typologicznym mogą otworzyć drogę do wykorzystania także faktów ustalonych już przez dawniejszych badaczy (Dragomanova), a dotyczą­ cych ewentualnych zapożyczeń dalszoplanowych elementów mitu z tra­ dycji mitologicznp-religijnych oddziałujących na kulturę ludową w okre­ sie średniowiecza, czy nawet wcześniej. Trawestując bowiem zdanie V. J. Proppa można stwierdzić, iż zanim wyjaśnimy sobie, skąd mit pochodzi, trzeba odpowiedzieć na pytanie: co reprezentuje? . 38 39 " E l i a de, op. cit., s. 106-112. V. T o p o r o v , Some Remarks about the Iguvine Triad, [w:] Studia Indoeuropejskie — Etudes Indo-Européennes, Wroclaw 1974, s. 261-269 („Prace Komisji Językoznawstwa", nr 37). V. J . P r o p p , Morfologia bajki, Warszawa 1976, s. 35. ' 3 8 8 9 �L U D O W A KOSMOGONIA D U A L I S T Y C Z N A SŁOWIAN 183 Ryszard Tomicki DUALISTIC F O L K COSMOGONY OF SLAVONIC P E O P L E IN T H E L I G H T OF SAMOYEDIC MYTHS O F CREATION Summary The article contains a general outline of one on the problems which have been dealt with in detail in the monograph "Dualistic cosmogony in Europe and in Asia in 19-th and 20-th century — an ethno-religious study" aimed to explain the genesis and the character of dualistic, mythological conceptions which at the beginning of 20-th century were still circulating among the peasant population in eastern and southern Europe. With reference to studies by J . K . Erben, A. Anafasev, A. Veselovski, M. P. Dragomanov, O. Dahnhardt, A. M. Zolotarev, M. Eliade and others, the author attempted to establish the relationship between dualistic myths (interpreted as an entirety which includes a set of motifs) and non-dualistic ones which appear, inter alia, among Samoyeds. Hitherto, the sepa­ rate treatment of such myths resulted from the fact that in the common motif of the Earth-Diver as a being who recovers the earth from the bottom of the primeval ocean, on some occasions there appeared the Devil and, on others, a bird-helper of the Creator God. The purpose of the artile is to characterize the similarities and differences of the Samoyedic and of the Slavonic myths. Studies have shown that structure of both groups of myths is based on an analogous mythopoeic scheme which includes the following motifs: 1) the existence of primeval waters and of the Creator God, 2) the recovery of matter from the bottom of the primeval ocean by helper of the Creator God, 3) the creation of the earth, 4) the conquest (attempt to conquer) of earth by a being who personifies sterility, death and the subterranean realm, 5) intervention, by a being personifying fertility, life and heaven resulting in the expulsion of the thanatoidal being to the subterranean realm. In addition, the Samoyedic myths include, as a motif, the part played by a culture-hero who is protected by the Earth Goddess; the hero does not appear in folk cosmogony he has however, many parallels in the folklore connected with St. George and other saints. The essential difference in the myths of the people mentioned above becomes evident in the characterization of beings taking part in the Creation and, though to a minor extent, in the scheme of the world transmitted by the myth. Among Slavonic people particular significance is ascribed to the opposition of God and of the Devil both of whom are regarded as eternal beings. Their opposition operates in the myth as a principle of classification as a result of which the world is assigned a dichotomic structure. The Devil, performing initially the role of a helper diving to the bottom of the primeval ocean for earth, later interferes destructively with the work of God and brings into existence (or becomes an anti-creator of) a world of evil (in a substantial and cosmological sense). The part of a mediator between these two beings is played by a saint with the attributes of a ruler of thunderbolts — Archangel Michael and, less frequently, St. Eliah. I n a coexistential model of the world God, Archangel Michael and the Devil are correlated, respectively, with heaven, earth and the subterranean realm and with the creative, preserving (in a defensive and life-giving sense) and destructive functions. In Samoyedic myths, in the act of creation take part four beings frequently linked with ties of kinship: God of heaven, Goddess of earth and their sons named by the author, in accordance with their functions, a God of life and a God of death. Т е polarity of these deities has a hierarchic character �184 RYSZARD TOMICKI (parents-children) and is expressed in categories: male-female and life-death. Further, the deity representing a category of opposition specific to a particular pair, is also ambivalent because of the duality of opposition of the other pair. Thus both, God of heaven and the Goddess of earth have aspects (hypostases) corresponding with — life-giving, sunny, summer-like etc. as well as lethal, wintry, lunar etc. In a similar sense, the God of life and the God of death may assume either male or female semblance. Moreover, the gods of heaven, of life and death form a trinity which is structurally and functionally similar to the Slavonic one consisting of God, Archangel Michael (ruler of thunderbolts) and the Devil. In the Slavonic myths there is no deity coresponding to Goodess of earth who i n the Samoyedic scheme of the world plays a very important role and is linked with all remaining supernatural beings and with the functions personified by them. The findings, so far, have a typological character and .suggest many further problems not perceived before by the research workers in the field of dualistic cosmogony of eastern and southern Europe and of northern Asia. The findings constitute an argument in favour of the archaic origin of the reconstructed frame­ work of the Slavonic tales about creation of the world despite the evident fact that their superficial form has been shaped under the influence of the canonical and apocryphal traditions of Christianity. New light is also shed on the dualistic versions of the oosmogonical myth which appear among people of Siberia and of the Altai region. A discussion of these problems would require a separate and much larger publication. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d623c0910ba3de4d15a504b1ce00cd6.pdf 91a34d582e209c7b6994f9db21a19a4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:903 Title A name given to the resource Wyróżniki obcości w bajce białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie "swego" i "obcego" / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.185-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 KRZYSZTOF KUBIAK WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ. CECHY BOSKIE I DIABELSKIE „SWEGO" I „OBCEGO" Spróbujmy zebrać w skrócie najbardziej typowe cechy stereotypu „obcego" podane przez Bystronia w Megalomanii narodowej *. Tak więc: — „obcy" nie żyją na terytorium będącym środkiem świata. Zamie­ szkują przestrzeń niezorganizowaną; chaos. Dzieje się to w wyniku ja­ kiegoś mitycznego przewinienia względem bóstwa grupy „swojej". Naj­ częściej chodzi t u o kontakt z diabłem. Podobnie określone są cechy podane niżej. — Bóg grupy „obcej" jest gorszy od Boga grupy „swojej". Często bóstwo „obcego" jest szatanem lub złym demonem. — „obcy" są czarownikami, wróżbitami. — język grupy „obcej" jest w najlepszym wypadku zabawnym beł­ kotem. — „obcy" posiadają liczne deformacje fizyczne. — „obcy" odznaczają się przykrym zapachem. — potrawy „obcych" są obrzydliwe. „Obcy" często bywają ludożer­ cami. „Obcy" równie często, aby przyrządzić jakąś potrawę musi popeł­ nić grzech — złamać normy grupy „swojej". — „obcy" są niskiego pochodzenia. — „obcy" jest zazwyczaj głupszy od przedstawiciela grupy „swojej". Wstępna analiza bajek zebranych przez Michała Federowskiego i na­ szych materiałów terenowych wydaje się potwierdzać wnioski Bystro­ nia. Cechy przypisywane przedstawicielom grupy „obcej" i jednocześnie diabłu formułowane są w t y m samym religijnym języku. Cechy te rów­ nież odpowiadają sobie lub są do siebie podobne. Postanowiliśmy więc porównać bajki o głupim diable (diable oszukanym, przegrywającym) 1 J . S. В у s t r o ń, Megalomania narodowa, Warszawa 1935. �186 KRZYSZTOF KUBIAK z bajkami o głupich sąsiadach. Pierwsze oznaczone są w klasyfikacji Krzyżanowskiego T1000-1199, drugie T1200-1349 . W naszej pracy stosujemy podział wprowadzony przez Federowskiego w Ludzie białoruskim . Zatem jako „narodowości" traktować będziemy Mazurów, Polaków, Białorusinów, Poleszuków, Rosjan, Niemców, Ży­ dów itp. Nie chcielibyśmy dyskutować w niniejszej pracy o tym, czy granice między t y m i grupami są wystarczająco ostre. Podział ten po­ krywa się z klasyfikacjami ludowymi na tym terenie. W obydwu typach bajek ukoronowaniem opowieści jest sformułowanie jakiejś cechy w y ­ stępujących tam postaci, będących przedstawicielami różnych grup et­ nicznych. Federowski klasyfikując je robi to wg ich cech, np. „Niemiec [...] a) chytrość, b) niewstrzemięźliwość" i t p . Naturalnie wiele z nich nie mieściło się w naszym podziale. Wybraliśmy te, które odpowiadały lub mogły być porównywalne z cechami „diabła przegrywającego". Właś­ ciwością naczelną diabła była tu głupota. Podporządkowanych jest jej wiele innych cech, np. łatwowierność, chciwość, umiejętności czarodziej­ skie. Formułowanie ich w badanych przez nas bajkach następuje w w y ­ niku zetknięcia się dwóch zwykle osób, będących reprezentantami prze­ ciwnych grup. Jest to sytuacja konkurencji, sytuacja „transakcyjna". Konkurujące ze sobą strony przeprowadzają transakcję, w wyniku któ­ rej następuje sformułowanie określonych cech. Przedstawiamy plan synchroniczny bajki Michała Federowskiego Dia­ belski kontrakt o duszę . W bajce tej chłop zwycięża podstępem diabła. Porządek jej jest następujący: 1) pijak zobaczył diabła suszącego pieniądze, 2) pijak mówi, że gdyby miał trzecią część tych pieniędzy, to pohulałby przez rok, a potem oddał duszę diabłu, 3) diabeł upewnia się i przyjmuje propozycję, 4) po roku przychodzi chłop obwieszony szkaplerzami i różańcami, 5) diabeł prosi go o zdjęcie ich, 6) chłop proponuje diabłu, żeby sam to zrobił, 7) diabeł rzuca kontrakt i ucieka. Spróbujmy przenieść to w układ diachroniczny zastosowany przez Lévi-Straussa w analizie mitu Edypa . Układ ten interesuje mnie t u jako forma graficzna. 2 3 4 5 6 2 J . K r z y ż a no w s k i, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Wrocław 1963, t. 2, s. 9-25 („O głupim potworze (diable)", s. 26-48 („Kawały o głu­ pich sąsiadach"). Przykład podziału na „narodowości i plemiona" — M. F e d e r o w s k i , Lud białoruski na Rusi Litewskiej, K r a k ó w 1902, t. 3, cz. 2, s. V. Tamże, cechy Niemców. M. F e d e r o w s k i , Diabelskie skrzypce, Warszawa 1973, s. 100. ' C . L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 294-295. 8 4 s �187 WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W B A J C E BIAŁORUSKIEJ I II III IV 1) pijak zoba­ czył diabła su­ szącego pienią­ dze, 2) pijak powie­ dział, że gdyby miał trzecią część tych pieniędzy, to pohulałby przez rok, a potem od­ dałby duszę diab­ łu, 3) diabeł upew­ nia się i przyj­ muje propozy­ cję, 4) po roku przy­ chodzi chłop ob­ wieszony szkaplerzami i różań­ cami, 5) diabeł prosi o zdjęcie ich, 6) chłop propo­ nuje diabłu, że­ by sam to zro­ bił, 7) diabeł rzuca kontrakt i ucie­ ka. Spróbujmy porównać ten układ diachroniczny z takimż samym ba­ jek „narodowościowych", czyli bajek o głupich sąsiadach. Przedsta­ wimy również plan słowiańskiego mitu kosmogonicznego. Analizujemy tu 10 bajek. Posiadają one ten sam lub bardzo zbliżony do siebie plan akcji. Przedstawiają różne sytuacje, ale wszystkie nawiązują do jedne­ go jej przebiegu i do tego samego rezultatu (patrz tab. I ) . Tabelę tę rozpoczyna mit kosmogoniczny, w k t ó r y m zwierającymi się mocami są Bóg i Diabeł. Mimo że mit ten nie występuje wyraźnie na Białostocczyźnie, to ślady owego dualizmu są nader widoczne. Umiesz­ czenie dwóch bajek z Sébillota stanowić miało łącznik doprowadzający poprzez sytuację chłop — diabeł do konfliktu „swój — obcy". Zesta- �188 KRZYSZTOF KUBIAK wienie to jest jednocześnie potwierdzeniem religijnego języka, w jakim konflikt ten bywa wyrażany. Kolumny poprzedniego podziału przenosimy w układ poziomy. Akcja rozwija się z góry na dół. Kolejność faktów odczytujemy tu w sposób następujący: czytamy z góry na dół, najpierw pierwsze akapity w każ­ dej kolumnie, potem drugie. Jeśli w kolumnie I V jest jeden akapit, a w innych więcej, to te z kolumny I V odczytujemy na końcu. Kolumna I odpowiada sytuacji spotkania, kontraktu. Druga (II) to sytuacja propozycji. W trzeciej (III) zawierają się różne formy akcep­ tacji (mieści się również nieakceptacja oraz różne formy uników będące w efekcie nieakceptacja). Kolumna czwarta (IV) obrazuje efekt układu propozycji-akceptacji. Wszystkie 10 bajek zbudowanych jest wg jednego wzoru. Plan akcji jest wszędzie jednakowy. Kilkakrotne powtarzanie niektórych sytuacji wzmacnia tę konstrukcję nie zmieniając sensu czyn­ ności powtarzanych. Grupa „swoja" nie zawsze jest tu wyraźna, ale grupa „obca", jako ulegająca temu samemu losowi, co diabeł w począt­ kowych bajkach, jest wystarczająco mocno prezentowana. W dziewięciu przedstawionych bajkach pokonany zostaje przedstawiciel grupy „obcej". Wyjątkiem jest tu Cygan. Pokazaliśmy również ten rodzaj bajki, w któ­ r y m „obcy" okazuje się bardziej sprytny, czyli mądrzejszy, by wska­ zać, że typ ten jest też reprezentowany, choć bajek tych jest znacznie mniej. Opowieści o zwyciężającym Cyganie są w znacznej przewadze nad bajkami o Cyganie pokonanym. Jest to jedyna grupa „obca" tak prezentowana w bajkach. Zwycięzcą bywa czasem i. Mazur, niekiedy Rosjanin. Również inne grupy powinny mieć swoich zwyciężających reprezentantów. Przykładów na to należy szukać w ostatnio ukazujących się zbiorach baśni i bajek białoruskich. Ze względu na ograniczoną wielkość pracy zrezygnować musieliśmy z prezentacji innych grup narodowościowych, czyli (jeśli ktoś woli) et­ nicznych, np. Słowaków czy Węgrów. I choć pojawiali się oni na tych terenach oraz zdołali wejść do ludowego stereotypu, bajek z ich przed­ stawicielami jest bardzo mało. Sposób przydawania cech tym narodo­ wościom, jak i same cechy, były identyczne jak w wypadku grup już przedstawionych. Osoba zwyciężająca posiada cechy, jakie przynależne są Bogu w jego konflikcie z Diabłem. Zwycięża ona dzięki wiedzy (w wypadku Boga dzięki wszechwiedzy), dzięki sprytowi, przebiegłości, dzięki umiejętnoś­ ciom przewidywania posunięć swego przeciwnika. Osoby te zostają zwy­ cięzcami nawet w znaczeniu symbolicznym (jak w bajce o Mazurze), gdyż posiadają przewagę intelektu i zdrowego rozsądku. Stosując proste konstrukcje logiczne i używając swej wiedzy psychologicznej mogą ograniczyć się jedynie do zainicjowania kierunku konfliktu, pozostając pewnym rezultatu końcowego. Ich postępowanie przypomina wyszuki- �WYRÓŻNIKI 189 OBCOŚCI W B A J C E BIAŁORUSKIEJ wanie luk w istniejących przepisach prawnych tak, aby wykorzystując je przeciwnicy sami doprowadzili do swej klęski. Odnosimy wrażenie, że postępowanie zwycięzców nie jest w pełni uczciwe choćby dlatego, że mając wiedzę, mają jednocześnie świadomość, iż ich sugestie zostaną opacznie lub nie zostaną wcale zrozumiane przez przeciwnika. Zwyciężeni zaś, związani z Diabłem, reprezentują moc woli, posia­ dają zdolność tworzenia lub posiadają różne dobra, które można i m odebrać. Uczciwość ich graniczy z naiwnością. Są pewni siebie, ponieważ konsekwentnie stosowane przez nich i , jak mniemają, uznawane przez przeciwnika zasady powinny doprowadzić do zwycięstwa. Wydawałoby się, że mając przewagę możliwości fizykalnych powinni panować nad sytuacją, gdy tymczasaÉfetíekty ich pracy, ich dobrej woli i uczciwości są im odbierane. Federowski tak pisze o diable: „dyabeł jest durnowaty. Lud mniema że lubo dyabeł jest mocny, silny, chytry atoli jest on nieco durnowaty, a do tego myśli ludzkich nigdy odgadywać nie może, stąd człowiek byle tylko przebiegły, byle dowcipny i przytomny zawsze go z łatwoś­ cią oszukać poradzi" . Ten stosunek do diabła, a wg naszych sugestii i do pokonanego, czyli „obcego", spostrzec można w relacjach z terenu całej Polski, a na­ wet Europy. Seweryn Udziela tak o t y m pisze: „to znowu snują cu­ downe wydarzenia i walki ze smokami, z potężnymi czarownikami, za­ targi z diabłem, którego zawsze chłop wyprowadza w pole" . Podobnie i Paul Sébillot: „diabeł, którego chłopi przedstawiają w swych opowia­ daniach, jest zwykle poczciwcem. Przychodzi, gdy się go wzywa i spisuje kontrakt. I wydawać się to może dziwnem, ale najczęściej jest złośliwie oszukany przez tych, z k t ó r y m i kontrakt zawarł, a łup jego odbierają mu egzorcyzmy księży" . Opinie te możemy odnieść do każdego z naszych pokonanych. Gubi ich niewiedza, niemożność odgadnięcia rzeczywistych posunięć przeciw­ nika. Nawet gdy raz przegrają, nadal stosują tę samą strategię co po­ przednio. Ich rozumowanie jest proste i bezpośrednie. Nie potrafią sku­ tecznie reżyserować wydarzeń, posiadając nawet doświadczenia z po­ przednich utarczek z tym samym przeciwnikiem. Spójrzmy na tabelę zrobioną wg Ludu białoruskiego (tab. I I ) . Oprócz bajek uwzględniliśmy t u również przysłowia. Miejsca puste oznaczają brak cechy, miejsca zakreskowane jej w y ­ stępowanie. K r a t k i czarne znajdują się poza podziałem. Znaki zapytania określają sytuacje, w których ilość informacji była zbyt mała lub spo7 8 9 7 F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 1, K r a k ó w 1897, t. 1, s. 29. S. U d z i e l a , Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 106. P. S é b i l l o t , Traditions et superstitions de la Haute-Bretagne, Paris t. 1, s. 177 ( t ł u m a c z e n i e autora). 8 s 1882, �190 KRZYSZTOF KUBIAK Tabela I I . Porównanie cech postaci „swego" i „obcego", Boga i Diabła 1 M . F e d e r o w s k i , L u d b i a ł o r u s k i n a R u s i L i t e w s k i e j , t. 1, K r a k ó w 1897, s. 20-29. 'Tamże, s. 29-34; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 2, cz. 1, K r a k ó w 1902, s. 211-226; t e n ż e , D i a b e l s k i e skrzypce, W a r s z a w a 1973, s. 100, 106-167, o r a z b a d a n i a t e r e n o w e p r z e p r o w a d z o n e przez K a t e d r ą Etnografii U . W . w Olszanicy, w o j . b i a ł o s t o c k i e ; W . S z u e h i e w i c z , Buculs z c z y z n a , L w ó w 1908, t. 4, s. 10, t a k m ó w i o w ł a ś c i w o ś c i a c h D i a b l a i B o g a : „ c z o r t to j e p o s ł u ż n y k , Y r o d , to j e p e r w o w y c z n y j j y k B o h ; Y r o d n o n e z n a j e h a d o k B o ż y c h , B o h z n a j e t u s i z a m y s ł y r o d a . Y r o d ne z n a j e h a d o k c z o l o w i k a , s u m l m i y , d o k y w ne z a h o w o r y t, a B o h znajet uvse". ' ' ' • ' F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 1, s. 195-196, 238; t. 2, s. 239-240. T e n ż e , Lud białoruski..., t. 1, s. 234; t. 3, c z . 2, K r a k ó w , 1902, s. 204-208. Tamże, s. 208-216; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 1, s. 94. T a m ż e , s. 130-131, 231-232; t e n ż e , Lud białoruski..., t. 3, cz. 2, s. 188-191. T e n ż e , Lud białoruski..., t. 1, s. 236-237. Tamte, s. 232-233; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 2, cz. 1, s. 204; t. 3, cz. 2, s. 191-203. • T e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 1, s. 234-236; t. 3, cz. 2, s. 216-221. " T e n ż e , L u d białoruski..., t. 2, cz. 1, s. 149-165. 8 �WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ 191 sób sformułowania był za słaby, by dać odpowiedź potwierdzającą. Ta­ bela odpowiada cechom, jakie ówczesny narrator zauważa u grup „ob­ cych". Grupy posiadające pełny zestaw t e c h związanych z Diabłem, są tymi, z którymi kontakt był najczęstszy i bazował na inicjalnej różnicy pozycji. Z podziału wyłamują się Cyganie posiadający równocześnie z dosyć dużą siłą oprócz właściwości określających Diabła i te, które służą określaniu Boga, a zatem i grupę „ s w o j ą " . Pozostałe grupy posiadają nieliczne dystynkcje mogące wiązać je z Diabłem. Znając tekst Bystronia i powyższe sugestie, powiedzieć możemy, że „obcy" przedstawiany jest często jako ten mający kontakt z Diabłem, jako posiadający cechy zewnętrzne oraz inne właściwości diabelskie. Sam Diabeł występuje również z atrybutami „obcego", np. w stroju niemieckim, pańskim itp. Sama obcość prezentowana jest w kategoriach związku z Diabłem, przeciwstawienia się Bogu lub świętemu. Takie za­ barwienie może otrzymać każdy wytwór grupy obcej, każdy fakt tam zaobserwowany, każde niezrozumiałe słowo. Wystarczy, że jest ono inne niż w grupie własnej, niezrozumiałe, a więc z szatanem jakoś powiąza­ ne. Grupa „swoja" posługuje się zrozumiałym językiem, jej wytwory są dobrze uzasadnione ich przydatnością, jej religia jest najprawdziw­ sza i jakiekolwiek zmiany bądź próby zmian tego porządku, danego na pewno od Boga, mogą być tylko dziełem szatana lub istot z nim współ­ pracujących. „Swojskość" zatem widziana jest w kategoriach pierwot­ nego kontaktu z Bogiem. Jednocześnie większość grup „obcych" posiada cechy, które zaliczyć wypada do szeregu właściwości służących określaniu Boga i grupy „swo­ jej". Świadczy to o możliwości minionego kontaktu z Bogiem. Niemcy na przykład stali się tacy, jacy są od czasów Marcina Lutra, „który zdurnieł od nauki" . Tatarzy tylko przez przypadek nie zetknęli się z prawdziwym Bogiem, gdyż byli za daleko i Pan do nich nie d o t a r ł . Żydzi stali się naprawdę nieczyści dopiero po ukrzyżowaniu Chrystu­ sa . Mazur po stworzeniu świata w bójce z Diabłem stracił zęby i dla­ tego teraz tak mówi (związek z Bogiem pokazano tu jako przeciwsta­ wienie się Diabłu) . Cyganie zgodnie z powszechną opinią stali się źli z chwilą, gdy w y k u l i gwoździe, którymi ukrzyżowano Chrystusa. Cza­ rownicze zaś właściwości Poleszuków wiązać można z bagnami, których tereny zamieszkują. Zostały one stworzone przez Diabła bez winy Po­ leszuków, którym przyszło tam mieszkać. „Ruskich wiara" powstała co prawda sama z siebie, ale o t y m samym Bogu mówi i ludzi dużo gru10 u 12 13 w 10 F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 3, cz. 2, K r a k ó w przegrywający). T e n ż e , Lud białoruski t. 1, s. 234. Tamże, s. 236. »» Tamże, s. 238. Tamże, s. 232-233. 11 12 14 1902, s. 189 (Cygan �192 KRZYSZTOF KUBIAK I s puje, więc „Rusak idzie do nieba jak husák" . I odlegli Francuzi byli dobrymi katolikami, dopiero teraz „tam same masony", zatem istoty z diabłem związane, a w każdym razie mocno nieczyste . Widać z tego, że u wielu grup „obcych" związek z Bogiem istniał lub byłby zaistniał, ale na skutek różnych okoliczności nastąpiło zbliżenie do Diabła. Również szatan był na początku bardzo blisko Boga, lecz zbuntował się i został pokonany. Wizerunek grupy „obcej" jest zatem swoiście zrównoważony. Jego większość tworzą elementy ujemne, bardzo niewielką zaś część dodat­ nie. Podobnie zrównoważony powinien być obraz grupy „swojej". W jej wizerunku należałoby odnaleźć elementy służące jednocześnie określe­ niu Diabła i grupy „obcej". Nie znaleźliśmy opinii formułującej expli­ cite ten związek. Istnieją jednak bajki, w których pokonanym i głu­ pim jest przedstawiciel grupy „swojej". Najwyraźniej widać to w zło­ żeniu „swój" — Cygan. Częste są opowieści o Poleszukach-wiedźmarach pokonujących „swego". Podobnie Żyd czy Rosjanin pokonują tego, kogo Federowski nazywa Białorusinem. Bywa, że niezdarny i głupi Mazur popisze się jakimś celnym rozwiązaniem. W myśl zatem naszych wcześ­ niejszych ustaleń, kiedy pokonany zostaje członek grupy własnej, „swo­ j e j " nabywa on cech Diabła, Diabła przegrywającego, głupiego. Nie znaczy to, że członek grupy „swojej", z chwilą przegrania przejmuje diabelskie deformacje fizyczne, język, potrawy itp. Chodzi nam t u o te wewnętrzne cechy postaci Diabła, które sprawiają, że w konfrontacji z Bogiem lub „swoim" zostaje pokonany. Bo czyż można zrezygnować z niektórych właściwości tak typowo diabelskich? Czyż nie są one rów­ nie atrakcyjne? Czy lepsze są wartości intelektu, umiejętność komplek­ sowego rozumowania i analizowania możliwych rozwiązań, czyli moż­ ność przewidywania przyszłości (wiedzy wciąż nie posiadanej), czy też uczciwość, możność tworzenia i radość stąd płynąca, płodność, moc woli i impet działania? Rzeczywistość ludowa jest na swój sposób konsekwentna, algebra­ icznie pełna. Zawiera elementy dodatnie i ujemne, zarazem boskie i dia­ belskie. W wizerunku grupy swojej pozytywy stanowią olbrzymią więk­ szość, lecz cechy negatywne są na tyle atrakcyjne, że zostają przemy­ cone do środka tego obrazu. Ta potoczna, szeroka konstrukcja, wska­ zująca na prosty podział: „swój" związany jest z Bogiem, a „obcy" z Diabłem, uwidacznia się w najpłytszych warstwach zaprezentowanych bajek i opinii o grupie „swojej" i o grupach „obcych". Każda taka k o n ­ strukcja powinna posiadać pewien walor praktyczny, powinna być re16 « Tamże, s. 236. *« Tamże, s. 232 i 80: „do tej kategorii istot demonicznych, przede wszystkim należą: wiedźmy, wiedźmary, i potempleńcy (v. masony albo chfarmazony). Wszyscy oni pozostają w mocy czarta i rozwijają nie i n n ą jak tylko zgubną w z g l ę d e m czło­ wieka działalność". �WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ 193 alizowalna. Takie przynajmniej jest zapotrzebowanie na nią w kulturze ludowej. Wizerunek grupy własnej nie może być zatem podporządkowa­ ny tylko jednej wartości albo dodatniej, albo ujemnej. To samo dotyczy grupy „obcej". Musi on tworzyć pełną i żywą całość. Grupuje więc w sobie zarówno elementy dodatnie, jak i ujemne, choć te ostatnie by­ wają często w przewrotny sposób ukrywane, jak to spostrzegliśmy w bajkach, w których „swój" zostaje pokonany. Zatem bystroniowska ambiwalencja typu „swój"- dobry i biały, a „obcy"- zły i czarny znaj­ duje w naszej pracy tylko częściowe potwierdzenie. Walor całej kon­ strukcji jest jednak zachowany. W wizerunku „obcego" przeważającą część stanowią wartości ujemne, ale nie są one jedynymi. Pewien nie­ wielki fragment tego schematu zajmują również cechy wartościowane dodatnio. Podobnie rzecz się ma z grupą „swoją". I tutaj w olbrzymiej przewadze są właściwości dodatnie, ale i ujemne stanowią drobną część konstrukcji. Gdybyśmy grupę swoją zechcieli przedstawić jako koło, jego drobny wycinek stanowiłyby własności ujemne, część pozostałą zaś dodatnie. Odwrotnie rzecz miałaby się z grupą „obcą". Krzysztof Kubiak DISTINCTIVE CHARACTERISTICS OF FOREIGNESS IN B Y E L O R U S S I A N F O L K T A L E S . D I V I N E A N D D E V I L I S H A T T R I B U T E S O F "OUR" A N D " A L I E N " Summary The author presents an analysis of several Byelorussian folktales to demon­ strate the valuation of the attributes with which the figures of "ours/one of us" and of "foreign/alien" are endowed. The grup of "ours" is the true model con­ sidered as a sacrally confirmed heir of the divine attributes of man. Stereotypes on the subject of the "foreign/alien" group point to the contrary and indicate its connection with the devil. Table I presents the scheme of the story in folktales i n which the antagonists are God and the Devil, a saint and the devil and, lastly, "one of ours" and various categories of "foreign/alien". The scheme of all these tales is nearly identical — the defeated figury is the Devil or a representative of the „foreign/alien" group. The victorious person has the attributes proper to God in his conflict with the Devil. The author also draws attention to the exis­ tence of a smaller group of tales in which the losing figure is a representative of "our" group. Table I I provides a partial confirmation of such contention. The author has included in it common characteristics of the ethnic groups appearing in the tales which have been analyzed. The author suggests that the postulated division into "our, one of us" as a figure connected only with God and a "fore­ igner/alien" connected solely with the Devil cannot be maintained and invokes, as a proof, the existence of the second group of tales in which the losing figure is one of "ours". Both groups possess, therefere, ambivalent characteristics. The de­ monstrated attributes of the devil and, in a indirect sense, of a "foreigner/alien" are too attractive to be eliminated from the image of "our" group. With regard to the "foreign/alien" group an analogous situation exists — its members possess some traits which characterize the figure of God and, therefore, one's own group. 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/288d5d07cea6b6494741a4ed896c36aa.pdf 1cd6a62b9da653826455f943345eae52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:983 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:904 Title A name given to the resource Wyznaczniki odrębności etnicznej, fukcjonujące współcześnie w świadomości grupy ludności łemkowskiej na terenie dawnej Łemkowszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.195-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Regulska, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ELŻBIETA R E G U L S K A W Y Z N A C Z N I K I ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ, F U N K C J O N U J Ą C E WSPÓŁCZEŚNIE W ŚWIADOMOŚCI GRUPY LUDNOŚCI Ł E M K O W S K I E J N A TERENIE DAWNEJ ŁEMKOWSZCZYZNY Sformułowanie tematu wprowadza trzy istotne ograniczenia, na k t ó ­ re chciałabym zwrócić uwagą od razu na wstępie. Po pierwsze — moje rozważania bazować będą na materiale współczesnym, zebranym pod­ czas badań terenowych w październiku 1976 i l u t y m 1977 r. Stąd wnios­ kowanie wstecz wymagałoby uwzględnienia zmienności kontekstu his­ torycznego i plastyczności ludzkiej psychiki. Po drugie — interesuje mnie sfera świadomości, będąca specyficzną płaszczyzną, na której od­ tworzyć można rzeczywistość subiektywną (czyli tę, w której żyje ana­ lizowana społeczność we w ł a s n y m odczuciu). Wreszcie po trzecie — analizowany materiał dotyczy konkretnej, specyficznej grupy, a więc prezentowane uogólnienia nie pretendują do stwierdzeń generalizują­ cych (w zamyśle mają pełnić rolę sugestii, co można by weryfikować lub falsyfikować na przykładach innych grup, szukając wyznaczników po­ wtarzalnych, stałych). W badaniach, które prowadziłam, punktem wyjścia było dla mnie pojęcie „grupy etnicznej" w ujęciu profesora Józefa Obrębskiego *. Stąd najważniejsze są dla mnie wyznaczniki odrębności grupy łemkowskiej, funkcjonujące w świadomości, a dopiero w drugim rzędzie — obiektyw­ ne kryteria pozwalające na przeprowadzanie podziałów z punktu widze­ nia stojącego z zewnątrz badacza. Faktem podstawowym, zasadniczym, decydującym o istnieniu grupy etnicznej w ogóle, jest dla mnie poczucie więzi wewnętrznej i odrębno­ ści w stosunku do innych grup. Nie znaczy to jednak, że ograniczyłam się wyłącznie do elementów subiektywnych. Są one decydujące, ale nie pojawiają się nagle i znikąd. Tworzą się na bazie obiektywnie istnieją­ cych więzi językowych, religijnych, kulturowych, terytorialnych i histo1 ujęcie, J . O b r ę b s k i , Problem grup etnicznych w „Przegląd Socjologiczny", t. I V : 1936, s. 181. etnologii i jego socjologiczne �196 ELŻBIETA REGULSKA rycznych. Badania, które prowadziłam, dotyczyły więc zarówno postrze­ gania siebie w odmiennych kategoriach, jak i odzwierciedlenia wyznacz­ ników w rzeczywistych warunkach społeczno-kulturowych. Wynika z tego konieczność przedstawienia — choćby w najogólniej­ szym zarysie — podstaw, na których kształtowała się świadomość od­ rębności, jak i systemu czynników wpływających na jej obecny stan. Przed I I wojną światową obszar po obu stokach Karpat, na terenie Polski i Słowacji, zamieszkiwała ludność zwana Rusinami, Rusnakami lub Łemkami (nazwa ostatnia jest najbardziej popularna w najnowszej literaturze etnograficzno-socjologicznej , toteż w dalszym ciągu będę się nią posługiwała). Łemkowszczyzna na terenie Polski sięgała od terenów górskich na wysokości Nowego Sącza, rozszerzającym się klinem aż po Bieszczady. Ze względu na pokrewieństwo etniczne i wyznanie pra­ wosławne lub greckokatolickie (a zaznaczyć t u należy, że na tych tere­ nach przynależność do grupy etnicznie polskiej i wyznanie rzymsko­ katolickie były utożsamiane) Łemkowie zaliczani b y l i (i są obecnie) do ukraińskiej mniejszości narodowej. Dla etnografów podstawą do obiek­ tywnego wyodrębnienia Łemków spośród innych grup górali ruskich (Bojków, Hucułów) i generalnie spośród ludności ukraińskiej była w y ­ raźna specyfika kulturowa (tak w sferze kultury tradycyjnej, jak i mo­ wy), wynikająca zarówno z cech swoistych, genetycznie związanych z początkiem osadnictwa i kolonizacjami wołoskimi, nawarstwiającymi się na element ruski, jak również wielowiekowego oddziaływania wpły­ wów polskich i słowackich. W okresie międzywojennym, a więc stosunkowo późno i nieomal na oczach badaczy, siła więzi wewnątrzlokalnych w obrębie grupek, na które podzielona była ludność łemkowska, zaczęła słabnąć na rzecz roz­ powszechniającego się poczucia przynależności do grupy ogólnołemkowskiej . Układy polityczne spowodowały, że ludność ta była poddawana infiltracji wpływów ukraińskich, polskich i rusofilskich, co spowodowało różną, jak na tak małą grupę, identyfikację narodową. Rozbieżności po­ głębiły się w konfliktowych warunkach okupacji niemieckiej, niemniej nawet wtedy dominowała świadomość przynależności głównie do włas­ nej grupy, a dopiero wtórnie do grupy narodowej. Identyfikację z grupą łemkowską ułatwiały obiektywnie istniejące czynniki: wspólnota k u l ­ tury, języka, terytorium, wschodni obrządek w obu wyznaniach — pra­ wosławnym i greckokatolickim. Po I I wojnie światowej w wyniku repatriacji na Ukrainę, a w okre­ sie późniejszym wojskowej akcji represyjnej przeciw oddziałom UPA, 2 3 2 Najważniejsze z tych pozycji: A. K w i l e c k i , Łemkowie. Zagadnienie migra­ cji i asymilacji, Warszawa 1974; R. R e i n f u s s, Łemkowie. Opis etnograficzny, K r a k ó w 1936; t e n ż e , Łemkowie jako grupa etnograficzna, [w:] Prace i Materiały Etnograficzne, t. 8, Lublin 1948. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa... 3 �WYZNACZNIKI ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ 197 większość ludności łemkowskiej przesiedlona została na obce jej tereny. W t y m okresie zanikają również inne obiektywne wyróżniki odrębności. Przestała istnieć zwarta całość, jaką była kultura tradycyjna oraz grecko­ katolicka społeczność wyznaniowa. Ze względu na ograniczony zasięg działania duchowieństwa prawosławnego ludność prawem inercji przeszła na obrządek rzymskokatolicki jako jedyny umożliwiający praktyki r e l i ­ gijne. Jednocześnie sytuacja polityczna była niezmiernie istotna dla kształ­ towania się świadomości grupowej. Wszyscy członkowie grupy łemkow­ skiej, niezależnie od poglądów, wieku, wyznania, wykształcenia, znaleźli się w takiej samej sytuacji. Musieli dokonać na własny użytek i w swo­ jej świadomości wyraźnego określenia — k i m jestem? do jakiej grupy należę? Sprowadzeniem do wspólnego mianownika było zakwalifikowanie ich do grupy łemkowskiej — czyli wystąpiło tu utożsamienie człowieka z jedną z ról społecznych, przez niego granych — przeniesienie war­ tości stereotypowego Łemka-Ukraińca na wszystkich realnych członków grupy. Na t y m podłożu, w warunkach wykształconych wtedy antagoniz­ mów, utrwaliła się więź ogólnołemkowska. Wyznaczniki odrębności etnicznej, funkcjonujące w.świadomości, po­ dzielić można pomiędzy trzy płaszczyzny (wymiary), w których będą pełnić rolę kryteriów klasyfikacyjnych. Pierwszy z nich określić można jako wymiar „ego". Do tej kategorii zaliczam wszelkie stwierdzenia, odnoszące się do samego siebie; określe­ nia własnej przynależności, zarówno w formie wyraźnego stwierdzenia „jestem Łemko", jak i w formie reprezentowania wartości grupy włas­ nej: „nasz język", „po naszemu", „nasza wiara" „nasze góry", „nasi l u ­ dzie" — opozycyjnej w stosunku do grupy rozmówcy: „po waszemu" (w znaczeniu — po polsku), „bo ja też jestem waszej wiary" (rozmów­ czyni, która przeszła na katolicyzm) itp. Tego rodzaju informacja świadczy o emocjonalnym związku z włas­ ną grupą — nie można na jej podstawie wnioskować o powiązaniach realnych. Emocjonalna identyfikacja informatora z własną grupą jest w jego oczach zupełnie wystarczająca. Nie potrzeba mu innych w y ­ znaczników przynależności etnicznej. Stwierdzenie — „jestem Ł e m k o " oznacza po prostu, że interlokutor czuje się Łemkiem, a nie Polakiem (w znaczeniu przynależności do narodu, a nie obywatelstwa). Przy dalszej analizie wymiaru „ego" stwierdzić można, że niezwykle istotne jest pochodzenie. Informator zmuszony do wytłumaczenia, co to właściwie znaczy być Łemkiem, podaje w pierwszej kolejności pocho­ dzenie łemkowskie (oczywiście swoje, bo o tej płaszczyźnie mowa), tzn. „jestem Łemkiem, bo moi rodzice byli Łemkami". Identyfikacja z grupą implikuje zachowania manifestujące swoją odrębność. Przy omawianiu wymiaru grupowego zajmę się szerzej wyznacznikami odrębności. W tej �198 ELŻBIETA REGULSKA chwili chciałabym zasygnalizować, jak w różnych sferach życia zazna­ cza się swoją przynależność etniczną. Mechanizm rozumowania wygląda w ten sposób: jestem członkiem tej grupy — to są wartości (postawy) uznane za nasze — czyli, aby udokumentować swoją przynależność do grupy, powinienem się do nich stosować. I tak egzemplifikując: w gru­ pie Łemków za „własną w i a r ę " uważa się prawosławie lub grecko4atolicyzm. Elementem najbardziej istotnym jest obrządek wschodni. Ze względu na odejście od praktyk greckokatolickich i działalność księży rzymskokatolickich, ludność chodzi do kościoła na rzymskokatolickie nabożeństwa, niemniej świętuje obok świąt kościelnych również „własne święta" (związane z kalendarzem wschodnim). Mniejsza część ludności przeszła na prawosławie (lub trwa przy nim sprzed wojny). W tej gru­ pie spotykałam wręcz stwierdzenia, że informator nie jest wierzący, ale w ten sposób manifestuje swoją odrębność etniczną w stosunku do Polaków-katolików. W analizowanym przypadku wyznanie jest bardzo istotnym w y ­ znacznikiem różnicującym — oczywiście nie jedynym. Aby scharaktery­ zować pozostałe chciałabym przejść teraz do kolejnej płaszczyzny — do perspektywy grupowej (w przeciwieństwie do indywidualnej, o której mówiłam poprzednio). Do tej sfery zaliczam cechy ogólne, uznawane za charakterystyczne dla grupy (co nie znaczy, że dla wszystkich jej członków). Istnieje kilka zasadniczych kryteriów, za pomocą których sami Łemkowie wyznaczają i charakteryzują swoją grupę: 1. Język — więź językowa jest obecnie dla grupy łemkowskiej jed­ ną z najistotniejszych. Przede wszystkim język stanowi główny wyróż­ nik, na podstawie którego można ją wyodrębniać. Wszyscy moi roz­ mówcy na jednym z pierwszych miejsc wymieniali „własną m o w ę " jako czynnik integrujący. Istotnie, wszyscy Łemkowie znają swój język i po­ sługują się nim na codzień. Po łemkowsku (rusku) rozmawia się w do­ mu i z sąsiadami Łemkami. Po łemkowsku ludzie się modlą, śpiewają piosenki. Język polski jest natomiast językiem urzędowym i używanym w kontaktach z Polakami. Najczęściej jest to ludność dwujęzyczna, ale tylko mowa łemkowska jest traktowana jako własna. 2. Jak już wspomniałam ważnym wyznacznikiem jest religia (wy­ znanie). Silny jest stereotyp Polaka-katolika i często spotykałam się z traktowaniem przechodzenia na katolicyzm jako polonizowanie się. Zwłaszcza w pokoleniach starszych silna jest tendencja do utożsamiania obrzędu wschodniego z wiarą ruską, własną, charakterystyczną dla grupy. 3. Terytorium — bardzo silny związek emocjonalny z terytorium, wyrastający z tradycji, obecnie nie ma odpowiednika w rzeczywistości. Funkcjonuje w świadomości ludności łemkowskiej jako nieomal mitycz­ na dawna „ziemia rodzinna". Dawna Łemkowszczyzna uważana jest �WYZNACZNIKI ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ 199 za ojczyznę wszystkich Łemków, niezależnie od ich aktualnego miejsca zamieszkania (dotyczy to również emigracji). 4. Kultura tradycyjna — z jednej strony za „własny" uważa się stan kultury przed jej rozpadem pod wpływem warunków egzogennych. Wszystko, co ludzie pamiętają sprzed wojny, jest tradycyjne, łemkow­ skie, „własne". Obecnie istnieje ona jedynie w opowiadaniach o tym, jak to było. Zachowały się nieliczne przedmioty materialne, budynki, pewne tradycje obrzędowości dorocznej. Mimo sentymentu do kultury tradycyjnej jako całości, traktowania jej jako dziedzictwa grupowego, którego utrata godzi w żywotne interesy grupy łemkowskiej, nie chroni się elementów ocalałych i nie kultywuje zwyczajów, chyba że chodzi o świadomą manifestację (przykład celowego szycia „starych" strojów dla Łemków mieszkających poza Polską). 5. Przeszłość w świadomości Łemków — tradycje wspólnego pocho­ dzenia (obcego, etnicznie niepolskiego) i stereotypy kształtujące się w okresie bezpośrednio powojennym: Polak — nietolerancyjny wobec Łemków. 6. Stereotyp własnej grupy — mit „naszych ludzi" rozrzuconych po całym świecie, a przecież zwartych; solidarność, uczciwość, zgodność, gościnność jako wzorcowe cechy grupy łemkowskiej. Ostatnią sferą jest klasyfikacja dokonywana przez jednostkę na człon­ ków własnej grupy i tych, którzy do niej nie należą, na „swoich" i „ob­ cych". Interesują nas tutaj wyznaczniki, pozwalające zaliczyć konkretne osoby do tej samej grupy etnicznej. A priori przyjmowana jest konieczność łemkowskiego pochodzenia. Następnie w tej grupie szuka się ludzi manifestujących swoją przy­ należność (ludzi o tej samej świadomości) i ludzi spełniających warunki wynikające z modelu grupy — znających język, związanych z teryto­ rium tzw. „tutejszych", odpowiedniego wyznania. Oczywiście czynni­ kiem decydującym jest przekonanie o podobnym samookreśleniu. Jak już zaznaczyłam na początku, moim zamiarem było pokazanie na konkretnym przykładzie modelowego zespołu wyznaczników odrębności grupowej (a raczej pewnej jego propozycji). Można w nim dokonywać dowolnych, dostosowanych do zmienionego kontekstu, modyfikacji. Sto­ sunkowo najmniej przydatny wydaje się być przy rekonstrukcjach się­ gających daleko w przeszłość, ze względu na trudności w odtwarzaniu świadomości członków grupy, która — jak już wielokrotnie podkreśla­ łam — odgrywa rolę pierwszoplanową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17d3d7f1edb1c33028d0b24aaad67ccc.pdf 3a3ef2ad41dae86a64c3a2747bbb23b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:984 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:905 Title A name given to the resource Możliwości współpracy folklorystów z etnografami w badaniach nad etnogenezą Słowian / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wrocławski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 K R Z Y S Z T O F WROCŁAWSKI MOŻLIWOŚCI WSPÓŁPRACY FOLKLORYSTÓW Z ETNOGRAFAMI W B A D A N I A C H N A D ETNOGENEZĄ SŁOWIAN Jak dziś już dobrze wiadomo, folklorystyka jest n a u k ą samodzielną, której przedmiotem jest literatura ludowa lub — jak chcą to określać inni — literatura ustna. Nauka ta zajmuje się przede wszystkim este­ tycznymi walorami tekstów ludowych, pochodzeniem, tworzeniem i by­ towaniem tych tekstów w społecznościach oraz mechanizmami ich prze­ kazu. Stąd folklorystyka ma swoje punkty styczności z literaturoznaw­ stwem, etnografią, badaniami nad językiem, a po trosze tak-że socjolo­ gią i innymi dyscyplinami. Zatrzymajmy się jednak na jej pograniczu i kontaktach z etnografią. Jak m i się wydaje, odzywającym się wciąż jeszcze echem dawniejszego okresu walki folklorystyki o wyzwolenie się spod władzy etnografii i ustalenia swej odrębności jest nierzadko nadal niechęć folklorystów do widzenia literatury ludowej badanej spo­ łeczności w szerszym kontekście różnych zjawisk kulturowych, w t y m także kultury materialnej. Nie zmienia to jednak wspomnianego wyżej faktu, iż kierunek zainteresowania folklorysty jest zwykle odmienny od etnograficznego, w następstwie czego folklorysta, badający szereg tekstów z aspektów właściwych jego nauce, na rzeczy interesujące etno­ grafa natrafia w warstwie dla siebie drugorzędnej lub marginesowej. Po to, by przy okazji własnych badań zebrać odpowiednią ilość informacji ułatwiających odpowiedzi na pytania stawiane przez etnografa, musi być na pewne rzeczy uwrażliwiony, czy też — sięgając do słownika technicznego — odpowiednio zaprogramowany. Z kolei etnograf szuka­ jący samodzielnie interesujących go rzeczy w tekstach literatury ludo­ wej, często w słabo m u znanym języku, i to w dialektach, traci wiele czasu bez większych efektów. Przekonany więc jestem, że wzajemna współpraca i pomoc jest potrzebna i może być owocna. Powinna ona dotyczyć koordynacji podejmowanych wysiłków badawczych, stawiania sobie tych samych pytań, na które każda z nauk będzie udzielać odpo­ wiedzi opartych na własnych materiałach i z własnego punktu widzenia, te zaś odpowiedzi będą się wzajemnie weryfikować. �202 KRZYSZTOF WROCŁAWSKI Przechodzą teraz do uwag konkretnych dotyczących tematu konfe­ rencji i spróbuję się zastanowić, jakiego rodzaju teksty folkloru mogą być szczególnie użyteczne przy rozstrzyganiu zagadnień etnogenetycz­ nych Słowian na bazie kultury Słowian północno-zachodnich i kultury Słowian południowych. Szczególnie godne uwagi mogą być legendy i podania ajtiologiczne, dotyczące pochodzenia człowieka i środowiska, w k t ó r y m on żyje. W tekstach tego rodzaju być może uda się odkryć ślady archaicznego, prasłowiańskiego modelu porządkującego świat otaczający człowieka, chociaż model ten uległ zatarciu lub deformacji pod wielowiekowym wpływem chrześcijaństwa. Dla odtworzenia tego modelu obiecujące mogą być także podania (opowieści) wierzeniowe północno-zachodnich i południowych Słowian. Powinno się ustalić zestaw tematyczny takich opowieści dla obu tery­ toriów i częstość występowania poszczególnych tematów. Następnie skoncentrować uwagę na tematach wspólnych dla obu grup Słowian. Interesujące byłoby stwierdzenie dysproporcji pomiędzy częstością w y ­ stępowania jakichś opowieści a warunkami środowiskowymi (geogra­ ficznymi), które uzasadniałyby takie występowanie (dotyczy to Słowian południowych). Tu posłużę się przykładem, o k t ó r y m w kuluarach kon­ ferencji rozmawiałem z dr Z. Staszczak. Otóż jedną z istotnych cech identyfikujących żywioł polsko-słowiański wobec sąsiedniego niemiec­ kiego były, według dr Staszczak, wierzenia dotyczące utopca (wodnika) oraz wampira. Ciekawe byłoby zbadanie, jak pod t y m względem w y ­ gląda pogranicze Słowiańszczyzny południowej z żywiołem greckim oraz tureckim. Możliwe jest oczywiście, że tam ten element nie jest cechą identyfikującą Słowian. Samo występowanie jednak i popularność wie­ rzeń o utopcu na południowych terenach raczej ubogich w błota i mo­ czary, mogłyby wskazywać, że utopiec jest elementem charakterystycz­ nym mitologii słowiańskiej i w sposób naturalny wiąże się z kolebką Prasłowian, lokowaną przez szereg uczonych na terenie bogatym w wo­ dy i błota. Motywy wierzeniowe i legendarne w formie dobrze zachowanej, bo zwykle uwikłane w większe struktury fabularne u stanowiące ich istot­ ny element, znaleźć można w grupie pieśni mitycznych, stosunkowo licznych i przekazywanych ustnie do dziś na południowej Słowiańszczyźnie (w Bułgarii, w Macedonii, w Serbii). Mogą one dostarczyć ciekawego materiału do dociekań na temat archaicznej filozofii Słowian, jeśli oczy­ wiście możliwe będzie oddzielenie elementów prasłowiańskich tej filozo­ fii od nakładających się na nią wpływów późniejszych. W grupie południowo-słowiańskich pieśni mitycznych znajdujemy pieśni fabularne o związkach między człowiekiem i słońcem, księżycem oraz gwiazdami, o samowiłach i innych istotach nadprzyrodzonych, jak żmij i smok, o duszach wędrujących po śmierci, o transformacjach człowieka w zwie- �MOŻLIWOŚCI WSPÓŁPRACY FOLKLORYSTÓW Z ETNOGRAFAMI 203 rzę oraz szereg innych, z których przynajmniej część powinna być uwzględniona jako materiał w badaniach etnogenetycznych. ' Przy wykorzystywaniu literatury ludowej nie należy pomijać także tekstów baśni magicznych, choć w ich przypadku wielkie rozpowszech­ nienie i uniwersalność struktur wątkowych powoduje, iż momenty god­ ne uwagi z punktu widzenia zagadnień etnogenetycznych, o charakterze głównie wierzeniowym, lub takie, które są cechami dawnych obrzędów, trudne są w tekstach baśni do spostrzeżenia, zatopione są w fabule, nie­ kiedy zaś pojawiają się jako uwagi marginalne, które przez zbieraczy z X I X w. nie zawsze były notowane. Pewnych informacji, dotyczących podstawowych kategorii kulturo­ wych i ich podziału wynikającego z układów kulturowych, mogą ocze­ kiwać etnografowie po odpowiednio ukierunkowanej analizie przysłów, a także zaklinań i zamawiań, których zapisy XIX-wieczne i późniejsze znaleźć można w materiałach folklorystycznych pochodzących ze sło­ wiańskiego Południa. Na zakończenie mojej wypowiedzi chciałbym się podzielić z obecny­ m i na konferencji pewnym projektem postępowania badawczego, k t ó r y chcę zastosować do tematu: Los ludzki (dola, szczęście, przeznaczenie) w ludowych tekstach macedońskich i polskich. To postępowanie badaw­ cze polega na wyborze z materiału słowiańskiego jako przedmiotu ba­ dań grupy (wiązki) wątków, dla których wspólnym, a zarazem istotnym elementem struktury jest jakiś motyw wierzeniowy. Wykorzystując wszelkie dostępne słowiańskie warianty wątków z dwóch pogranicz pe­ ryferyjnych Słowiańszczyzny, w t y m przypadku z Polski i Macedonii, chcę na podstawie ich analizy określić model strukturalny wariantów polskich oraz wariantów macedońskich oraz ustalić zmienność tego mo­ delu, a następnie dokonać konfrontacji obu tych modelów. Ten etap ba­ dawczy umożliwi określenie elementów wspólnych w obu modelach i za­ kresu ich identyczności. Potrzebnym uzupełnieniem tak przeprowadzonej analizy materiału słowiańskiego byłaby konfrontacja wątków słowiańskich z odpowiednimi wątkami pochodzącymi z sąsiadującym ze Słowianami etnicum: dla w ą t ­ ków polskich z niemieckimi, macedońskich zaś z greckimi i tureckimi, lub także albańskimi. Ostateczne ustalenia dadzą być może model lub jego wariant typowo słowiański, co z kolei dawałoby podstawy do uza­ sadnionego wnioskowania o pozycji i znaczeniu danego wierzenia w sło­ wiańskiej archaicznej mitologii. Jak już wspomniałem, jest to na razie tylko projekt badawczy, k t ó ­ rego skuteczność nie została jeszcze sprawdzona. Osiągnięcie pożądanych efektów zależy od odpowiedniego punktu wyjścia, a mianowicie: — od właściwego wyboru elementu wierzeniowego dającego pole do porównań, — od dysponowania wystarczającą ilością dobrych tekstów umożliwia- �204 KRZYSZTOF WROCŁAWSKI jących zastosowanie odpowiednich metod analizy oraz uprawniających do wyciągania dalej idących wniosków. Być może tak wytyczona droga porównywania tekstów folkloru Sło­ wian południowych i północno-zachodnich stworzy możliwości uzupeł­ nienia wiedzy o kulturze duchowej naszych praprzodków. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fd1f413e92e58fc55774b0d7ae5cff8.pdf 6044f5a775665955f03a1873283b915f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:985 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:906 Title A name given to the resource O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.205-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew; Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH I D E N T Y F I K A C J I KULTUROWEJ W PROCESIE POROZUMIEWANIA SIĘ * Problemy tożsamości, jak słusznie zwraca uwagę E. H . Erikson jakiejkolwiek sfery życia dotyczyłyby, dadzą się sprowadzić do jednego zasadniczego pytania: „kim jestem?" Poszukiwanie odpowiedzi na to py­ tanie w sferze osobowości, seksu, świadomości etnicznej czy świadomości kulturowej może być nie tylko wyrazem fundamentalnej potrzeby sa­ mookreślenia się, ale także symptomem kryzysu tożsamości. Temat przyjęty przez konferencję, z którego wyłaniają się dwa pro­ blemy: a) identyfikacji kulturowej, b) komunikowania się różnych grup, może być dobrym przykładem owej fundamentalnej potrzeby samookre­ ślenia się i jej znaczenia w procesie porozumiewania się, ale t a k ż e świadectwem kryzysu, jakiemu w dzisiejszym świecie podlegają obie te sfery. Poniższe refleksje nie stanowią skończonych rozstrzygnięć teoretycz­ nych, są one raczej rejestracją i skatalogowaniem zagadnień ważnych dla teorii identyfikacji kulturowej i jej roli w procesie porozumiewania się. Katalogowi temu będą towarzyszyć uwagi o charakterze krytycznym i życzeniowym, wynikające z istoty podjętego tematu, jak i z przekona­ nia, iż ludzkie pragnienia i dążenia mogą stać się potężnymi czynnikami sprawczymi w tworzeniu wizji przyszłego świata, w kształtowaniu pro­ cesów uczenia się, doświadczania i rozumienia innych tradycji kulturo* Opracowanie niniejsze stanowi tekst referatu przedstawionego na I V konfe­ rencji World Future Studies Federation, która odbyła się w Kairze w dniach 16-19 września 1978. Temat konferencji brzmiał: Communication and cultural identity in an interdependent world. W referacie tym wykorzystano fragmenty przygotowywa­ nej przez Z. Benedyktowicza rozprawy doktorskiej pt. Kategoria „swój — obcy" a niektóre problemy identyfikacji etnicznej i kulturowej, a także fragmenty przy­ gotowywanego przez D. Markowską studium pt. Uniwersalizm i partykularyzm w kulturze a problemy globalne. E . H . E r i k s o n , Childhood and Society, New York 1950 i 1964; t e n ż e , The Concept of Identity in Race Relations: Notes and Querries, „Daedalus", vol. 95: 1965, s. 145-171; t e n ż e , Identity. Youth and Crises, Londyn 1968. 1 �206 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wych, w kształtowaniu — wreszcie odpowiedniego nastawienia, bez któ­ rego trudno sobie wyobrazić, by proces komunikowania się osiągał po­ żądany wymiar wzajemnego zrozumienia. PROBLEM IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ Problem identyfikacji kulturowej był zawsze sprzężony z problemem identyfikacji etnicznej. Posługiwano się przy t y m takimi pojęciami, jak „duch narodu", „dusza narodu", „charakter narodowy", „duch (ducho­ wość) Wschodu i Zachodu", zastępując je z biegiem czasu niby bardziej precyzyjnymi pojęciami, takimi jak np. „wzór, kulturowy Wschodu i Za­ chodu", czy pojawiającym się w nowszej literaturze przedmiotu poję­ ciem ethnicity. Problem identyfikacji kulturowej rozpatrywany był różnie przez et­ nografię, socjologię, antropologię kulturową. Znajduje on w języku psychologicznej teorii potrzeb swój przylegający odpowiednik w pojęciu integracji osobowości i potrzebie afiliacji. Chcemy przypomnieć refleksje etnografa i socjologa Józefa Obręb­ skiego, które wnoszą — naszym zdaniem — wiele cennych spostrzeżeń do teorii identyfikacji kulturowej. Wyrosły one również na gruncie pro­ blematyki etnicznej (teorii grup etnicznych, świadomości etnicznej). Wybiegają jednak znacznie dalej i wiążą się pośrednio z zasadniczymi pytaniami należącymi do identyfikacji kulturowej. Chodzi t u o pytania: 1) jakie elementy kultury służą do identyfikacji etnicznej? 2) w jakich elementach kultury ludzie odnajdują swą identyczność, tożsamość, spe­ cyfikę, autentyzm? Warto przy t y m powiedzieć o rozróżnieniu dwóch sposobów podej­ ścia do zagadnień identyfikacji etnicznej (kulturowej), które zapoczątko­ wało i ukształtowało koncepcję Obrębskiego. Pierwszy sposób podejścia rozwijany był na gruncie nauk szczegółowych (etnografii, językoznaw­ stwa, dialektologii, archeologii, demografii — moglibyśmy rozszerzyć tę listę o nie wspomniane, przez Obrębskiego nauki społeczno-ekonomiczne, psychologię i socjologię), których w y n i k i w postaci syntez w nieupraw­ niony sposób przenoszono w obszar problematyki etnicznej, co prowa­ dziło częstokroć do nieuzasadnionych i niesłusznych wniosków. Cechuje go spojrzenie badacza z zewnątrz. Identyfikacji dokonuje się t u za po­ mocą tzw. „kryteriów obiektywnych", wyselekcjonowanych, zebranych, czy też ustalonych (częstokroć arbitralnie) przez badacza. Drugi spo­ sób — sposób dynamiczny — polega na poszukiwaniu „subiektywnych kryteriów", wokół których kształtuje się poczucie tożsamości etnicznej (kulturowej) członków danej grupy. Można go nazwać spojrzeniem od wewnątrz. Badacz stara się t u dotrzeć do wewnętrznych kategorii sfor­ mułowanych i uznanych przez członków danej grupy za znaczące w pro­ cesie identyfikacji. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI 207 KULTUROWEJ Wskazane wyżej wyróżnienie J. Obrębskiego zostało zainspirowane — jak zresztą wszystkie jego refleksje w omawianej t u kwestii — przez badania i obserwacje konkretnej grupy etnicznej na Polesiu w latach 30-tych. Ludność ta podczas Spisu Powszechnego w miejsce oczekiwanej deklaracji przynależności narodowej podawała odpowiedź: „tutejszy", a na pytanie o język — „po prostemu". Zdaniem Obrębskiego, takie i podobne postawy prowadzą nas do odkrycia podstawowego dla procesu identyfikacji kryterium: poczucia swojskości i obcości. W t y m ujęciu „własna grupa etniczna to ta ekstensja jednorodności własnego otocze­ nia, z którą jednostka może się nigdy nie zetknąć, lecz w której pewna jest, że zastanie takie same warunki, do której dostosowane są jej wszystkie lub przynajmniej wszystkie społecznie ważne wzory osobiste. Jest to najszersza sfera adekwatności kulturalnej, w której czynności społeczne jednostki natrafiają na ten sam oddźwięk, w której nie doznaje ona inhibicji kulturalnych; grupa etniczna dla jej członka to ten krąg potencjalny czy rzeczywisty, w k t ó r y m jego sposób mówienia, bycia i działania nie razi, gdzie oceniany jest pozytywnie, i gdzie [...] wszystko co się dzieje w otoczeniu jest pozbawione cech obcości i dziwaczności" . Badania J. Obrębskiego na Polesiu ukazują, że poczucie swojskości jest czymś oczywistym, nie wymagającym refleksji. Nie jest ono wyra­ żane explicite — to co jest podkreślane to nie własne cechy, ale cechy grup sąsiednich, obcych. Wizerunek grupy własnej jest negatywem tych wszystkich obrazów, w których ujmuje się rzeczywistość innych grup etnicznych. Wizerunek ten jest skomponowany m. i n . z takich elemen­ tów, jak strój (wygląd zewnętrzny) i język („swoi są ci, którzy umieją wziąć udział w grze stereotypowych zwrotów i konwencjonalnych for­ muł, którzy reagują na słowa rozmówcy według zwyczajowego kodeksu komentarzy i wykrzykników, którzy używają tych samych przekleństw i amities, posługują się tą samą techniką żartów, których język wresz­ cie, niezależnie od różnic lokalnych, jest eufoniczny — to znaczy brzmią­ cy zgodnie z systemem właściwym rozmówcy, nie wywołujący śmiesz­ nych asocjacji, nie nastręczający nieporozumień i zahamowań w reakcji słuchacza. Cudzy to ci, którzy tych warunków nie spełniają" ). Dalej w skład wizerunku wchodzą: wyobrażenie o typie fizycznym oraz w y ­ obrażenie o cechach psychicznych i właściwościach kulturalnych (w k t ó ­ rych uwydatnione są takie cechy, jak towarzyskość, gościnność, uczci­ wość, lenistwo lub pracowitość, światowość, zaściankowość, uzdolnienia 2 3 * J . O b r ę b s k i , Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe", t. 10: 1936, nr 1-2, s. 3; t e n ż e , Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjologiczny", nr 6: 1936; t e n ż e , Dzisiejsi ludzie Polesia, tamże; t e n ż e , The Sociology of Rising Nations, U N E S C O , „International Social Science Bulletin", t. 3; 1951, nr 2. О J . Obrębskim patrz A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 111-122. * O b r ę b s k i , Problem etniczny Polesia..., s. 8. �208 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA lub brak uzdolnień, różnice w typie gospodarki, stopie życia, formach rekreacji, zwyczajach małżeńskich itp.). Wizerunek nie jest wiernym odbiciem rzeczywistości — zwłaszcza. dwa ostatnie komponenty są pro­ jekcją wyobrażeń o innych grupach — projekcją wyolbrzymiającą róż­ nice, a pomijającą podobieństwa. Wizerunek taki to po prostu stereotyp. Potwierdzenie ważności wskazanych przez Obrębskiego komponentów wizerunku grupy odmiennej znajdujemy w wielu materiałach etnogra­ ficznych ukazujących opinie danej grupy o innych. Jak wskazują bada­ nia prowadzone na terenach zróżnicowanych kulturowo (pogranicza et­ niczne, regionalne), wizerunki te nabierają szczególnego znaczenia w procesie identyfikacji. Lista cech w ramach wymienionych t u czterech komponentów — szczególnie w ostatnim z nich — może ulegać rozsze­ rzeniu w zależności od kontekstu historyczno-lokalnego. Podobnie i głę­ bia oraz wnikliwość w określaniu i podnoszeniu cech grupy odmiennej może ulegać zmianie. STEREOTYP Problem stereotypów i sposobów ich istnienia, sposobów ich funkcjo­ nowania, ich trawałości i odporności na zmianę posiada swoją rozległą l i t e r a t u r ę . Wspomnieć t u należy Waltera Lippmana z jego pracą Pu­ blic Opinion (1922), k t ó r y odegrał czołową rolę w sformułowaniu socjo­ logicznej teorii stereotypu. Stereotyp stał się na dobre przedmiotem badań socjologii, psychologii społecznej, logiki, teorii poznania. Mimo różnych ujęć i różnych dróg kontynuacji wysuwają się na czoło dwa zasadnicze nurty rozważań za­ początkowanych przez Lippmana. Pierwszy koncentruje się wokół za­ gadnień miejsca i roli stereotypów w procesie postrzegania i poznawa­ nia, jak i w ogóle stosunku ludzkiej strukturalizacji rzeczywistości do rzeczywistości samej. Drugi zaś — funkcjonowania stereotypów, ich miejsca i roli w ideologiach grup społecznych, w kształtowaniu postaw i działań opartych na wyobrażeniach i mistyfikacjach (analiza public opinion), miejsca i roli stereotypów w praktyce propagandowej. W związku z tradycją, jaką zapoczątkowało studium Lippmana, to, co podnoszone było i akcentowane przy posługiwaniu się pojęciem „ste4 4 Patrz np. D. К a t z, K . B r a l y , Racial Stereotypes of One Hundred College Studentes, „Journal of Abnormal and Social Psychology", nr 28: 1933, s. 280-290; W. B u c h a n a n , H . C a n t r i l l , How Nations see Each Other, Urbana 1953; W. R. L a m b e r t , O. K l i n e b e r g , A Pilot Study of the Origin and Development of Na­ tional Stereotypes, „International Social Science Journal", nr 2: 1959; T. Newc o m b , Social Psychology, Nowy Jork 1959; G. W. A l i p o r t , The Nature of Prejudice, Nowy Jork 1958; P. H o f s t a t t e r . Das Denken in Stereotypen, Getynga 1960; E . V i n a e k e , Stereotypes as Social Concepts, „Journal of Social Psychology", nr 46: 1957, s. 229-243. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 209 reotyp", to takie jego cechy, jak: zdolność do mechanicznej, seryjnej powtarzalności i odradzania się; duża trwałość; absurdalność; niedorzecz­ ność, przerost elementu emocjonalnego' i irracjonalnego, jego uprzedniość w stosunku do poznania rozumowego, intelektualnego, doświad­ czalnego. Wszystkie te akcentowane cechy sprawiały, iż pojęcia stereo­ typu używano częstokroć wymiennie z pojęciem przesądu, a jednym z głównych aspektów w badaniu stereotypów stała się kwestia ich zgod­ ności lub niezgodności z rzeczywistością, ich prawdziwości. Ten aspekt stereotypu przesłonił inne. Widać to najlepiej w referowanej za Lippmanem definicji stereotypu, jaką znajdujemy we współczesnej encyklopedii nauk społecznych. Mówi się tam o stereotypie, że: — jest raczej prosty niż złożony lub zróżnicowany; — jest raczej błędny niż dokładny; — kształtuje się raczej na gruncie wtórnych przekazów niż w bezpo­ średnim doświadczaniu rzeczywistości, którą ma przedstawiać; — jest odporny na modyfikacje, jakich dostarczać mogłyby nowe do­ świadczenia . Nieliczne natomiast studia nad stereotypem, tak jak zreformo­ wane badania J. Obrębskiego, ukazywały znaczenie, jakie może po­ siadać stereotyp w procesie identyfikacji i komunikacji. Godne pod­ kreślenia w studiach Obrębskiego jest to, iż odpowiedź na pytanie: k i m jestem? zawarta jest w obrazie obcych — jest możliwa dzięki Innym, jest refleksem obrazu Innych. W t y m sensie proces identyfikacji jest częścią procesu komunikacji. Odpowiedź przychodzi niejako z zewnątrz. Samorozpoznanie, odkrywanie swej identyczności, tożsamości zawdzię­ czamy innym. Poczucie własnej identyczności jest rezultatem konfron­ tacji, porównania z innymi. Oczywiście nie wszystkie stereotypy o obcych spełniają t ę rolę iden­ tyfikacyjną. Nie zawsze mamy do czynienia z prostym odbiciem polega­ jącym na t y m , że cechy przypisywane bądź postrzegane i uwydatniane w obrazie innych po mechanicznym odwróceniu dadzą obraz tych cech, wokół których kształtuje się poczucie tożsamości danej grupy. Niektó­ rzy badacze byli skłonni przyznać wartość identyfikacyjną tylko takim stereotypom, które wyrosły na gruncie rzeczywistych kontaktów spo­ łecznych, brali nadto pod uwagę fakt występowania zderzenia odmien­ nych systemów wartości lub jego braku . Wydaje się, że perspektywa socjologiczna, w której dotychczas roz­ patrywano zjawisko stereotypu, jest stanowczo za wąska i zubażająca. Widać to w przesadnym akcentowaniu wymiaru pragmatycznego stereo­ typu i sprowadzaniu jego funkcji do stricte społecznych. To rozpatry5 6 5 International Encyclopedia oj the Social Science, vol. 15, Nowy Jork, s. 259. F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, „Kwartalnik Socjolo­ giczny", nr 2-4: 1930/31. 6 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �210 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wanie stereotypu w wąskiej perspektywie stosunków społecznych, zwią­ zanych z nimi postaw i działań ludzkich daje się śledzić nie tylko w stu­ diach socjologicznych czy psychologiczno-społecznych, ale również na gruncie logiki i teorii poznania. Przykładem t u może być fragment roz­ ważający relacje między stereotypem a pojęciem: „... stereotyp nie jest kategorią myślowo-logiczną, lecz myślowo-pragmatyczną, tzn. związaną z działaniem ludzkim w warunkach, w których zaangażowane są nie tylko funkcje poznawcze człowieka, lecz również jego emocje, wola itp. Właśnie dlatego posiadamy pojęcie i stereotyp członka wrogiego lub własnego narodu, wrogiej lub własnej klasy, lecz posiadając np. pojęcie liczby „cztery" nie posiadamy jej stereotypu. (Stereotyp liczby cztery) jest wyrażeniem pustym, a nie jest nim np. (stereotyp N i e m c a ) " . I n ­ nym przykładem takiego rodzaju wąskiego rozpatrywania, ze wspom­ nianą już tendencją do podnoszenia problematyki prawdziwości stereo­ typów, może być hipoteza „jądra prawdy" sformułowana przez O. Klineberga, według której cechy danej grupy określane zgodnie w świado­ mości różnych — a często i konfliktowych — grup społecznych nie od­ biegają od rzeczywistych właściwości tej grupy (np. stereotyp pracowi­ tego Niemca) . Wydaje się, iż analiza stereotypu w interesującym nas aspekcie iden­ tyfikacji i komunikacji wymaga zupełnie innego podejścia. Dla poszuki­ wania dróg i mechanizmów dochodzenia własnej tożsamości, dla poszu kiwania elementów kultury, wokół których krystalizuje się poczucie swojskości i obcości, należałoby objąć refleksją i analizą możliwie wszystkie wyobrażenia o innych, zawieszając tymczasowo zagadnienia takie, jak: a) czy wyobrażenia te powstały na gruncie bezpośrednich styczności społecznych, czy bez takich styczności, b) jak wpływają te wyobrażenia na przebieg rzeczywistych kontaktów społecznych, c) jak dalece są one wiernym odzwierciedleniem czy też zafałszowaniem rze­ czywistości. Podejście takie wymagałoby zatem przyjęcia wprost przeciwnego za­ łożenia do poszukiwań O. Klineberga. Należałoby mianowicie przyjąć hipotezę, iż stereotypy mówią nam niewiele o tych, których dotyczą, bardzo wiele natomiast — nawet jeśli nie w sposób bezpośredni — o tych, którzy je wytworzyli. Zauważmy, że wyrosła z konkretnych badań terenowych definicja grupy etnicznej Obrębskiego jest niezwykle szeroka. Pod pojęcie „grupa etniczna" można bowiem podstawić wiele innych, jak np. grupa zawo­ dowa, grupa towarzyska, rówieśnicza itp. Przeciwstawienie „swoi — obcy" ma charakter kontekstualny. Przeciwstawienie „swoi — obcy" jest 7 8 tt 7 A. S c h a f f , Szkice z filozofii języka, Warszawa 1967, s. 116-117. O. K l i n e b e r g , Tensions Affecting International Understanding: of Research, „Sociál Science Council Bulletin", nr 62: 1950. 8 A Survey �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 211 bardziej kategorią aniżeli pojęciem klasyfikacyjnym. Przeciwstawienie „swoi — obcy" może pełnić funkcje klasyfikacyjne tylko dzięki znacze­ niom, jakich udzielić mu może konkretny kontekst społeczno-kulturowy. Z uwagi na możliwość różnorakiej kontekstualizacji kategorii „swój — obcy" najodpowiedniejszą perspektywą badawczą byłoby — naszym zda­ niem — szerokie historyczno-etnologiczne spojrzenie. Dokonując prze­ glądu wyobrażeń o obcych moglibyśmy nie tylko wyodrębnić z nich lis­ tę elementów kultury, wokół których kształtuje się poczucie tożsamości i odrębności, ale również ocenić ich charakter i znaczenie dla kształto­ wania się różnych wariantów mechanizmu identyfikacji kulturowej. Do­ świadczenia etnologii byłyby t u t y m bardziej przydatne, ponieważ po­ magają nam wniknąć w istotę tego, czym jest stereotyp. Podejście etnologiczne z jego doświadczeniem czytania i interpretowania myśli symbo­ licznej powracałoby t u do wątku zapomnianego w późniejszych studiach socjologicznych nad stereotypem, mianowicie do najbardziej lapidarnego sformułowania Lippmana, mówiącego, iż „stereotypy to obrazy w na­ szych głowach". W sformułowaniu t y m nasuwa się istotne podobieństwo stereotypu do symbolu. Stereotyp, podobnie jak symbol, nie należy w y ­ łącznie do porządku myślenia (dyskursywnego, krytycznego, analityczne­ go) ani wyłącznie do porządku emocjonalnego (przeżyć i doznań). Jest połączeniem obu. Jest próbą ogarnięcia, uporządkowania, wyrażenia przeżyć i doznań w terminach pojęciopadobnych. Stereotyp, analogicz­ nie jak symbol, k t ó r y jest znakiem , zastępuje sobą coś, czym sam bez­ pośrednio nie jest. Stereotyp podlega t u pewnemu prawu, do którego odkrycia doszli badacze myśli symbolicznej, a mianowicie; stereotyp tak jak symbol dąży do bycia t y m , na co sam tylko w przybliżeniu wska­ zuje, co przedstawia, co wyobraża.-^Znaczy to, że istnieje taka tendencja w traktowaniu przez ludzi symbolu, która prowadzi do mylenia i utoż­ samiania wyobrażenia z tym, co wyobrażone. Natura stereotypu — po­ dobnie jak symbolu — jest dwoista. O tej dwoistości w odniesieniu do symbolu pisze C. G. Jung: „Symbolowi przysługuje podwójny charakter: realności i nierealności. Nie byłby on symbolem, gdyby był tylko realny, albowiem wtedy byłby realnym zjawiskiem, które nie mogłoby być symboliczne. A symboliczne być może tylko to, co w jednej rzeczy obej­ muje jeszcze inną. Gdyby zaś symbol był nierealny, to byłby tylko czymś pustym i wyimaginowanym, nie odnoszącym się do żadnej rze­ czywistości, wskutek czego nie byłby symbolem" . 9 10 9 Posługujemy się tu takim rozumieniem symbolu, w jakim ujmują go C . G. Jung i M. Eliade oraz hermeneutyczne stanowisko P. Ricoeur. Na temat cech istotnych symbolu, wyodrębnienia go od znaku i alegorii, od sensu nadawanego mu przez logikę symboliczną patrz P. R i c o e u r , Symbol donné á penser, „Esprit", nr 3: 1959. 1 0 C. G. J u n g, Archetypy i symbole, [w:] Pisma wybrane, l w s t ę p e m poprzedził J . Prokopiuk, Warszawa 1976, s. 330. wybrał, przełożył �212 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Ze względu na podobieństwa stereotypu do symbolu, za jedną z dróg badania stereotypów można by przyjąć taką, która jest znana i stoso­ wana w studiach nad symbolem. Chodzi tu o tradycję fenomenologiczną (C. G. Jung, M . Eliade) „rozumienia symbolu przez symbol", wydoby­ wania treści symbolu przez umieszczanie go na tle innych symboli, ukazywania go w pewnej całości tego samego co on rodzaju, lecz bar­ dziej niż on rozległej, tworzącej system, pewien całościowy zespół m y ­ śli symbolicznej, pewien całościowy cykl symboliczny. Chodziłoby zatem o ukazanie stereotypu na tle innych wyobrażeń o świecie (wszechświe­ cie, kosmosie) — wyobrażeń i wypowiedzi należących do najszerzej po­ jętej sfery religijno-mitologicznej. Pozwoliłoby to na określenie i roz­ ważenie stosunku stereotypu do mitu, ich wzajemnych powiązań i rela­ cji, które od dawna narzucały się obserwacji badaczy zajmujących się stereotypem. Do tego wątku jeszcze powrócimy. „MY I ONI" Prześledźmy tymczasem pewne znaczące przykłady składowych ele­ mentów stereotypów o obcych, jakich dostarczają nam materiały etno­ graficzne. Przeciwstawienie „swoi — obcy" uzyskuje t u ekspresję „ludzie — nieludzie". Spostrzegamy to w- nazwach plemiennych, gdzie członkowie danej grupy nazywają siebie „Ludźmi" czy „Prawdziwymi ludźmi". Ta­ kie znaczenie ma nazwa plemienia australijskiego Narrinyeri, nazwa Innuit, którą nadają sobie Eskimosi zamieszkujący Grenlandię, nazwa Tlinkit u Indian Północnej Ameryki czy nazwa Hotentotów afrykań­ skich Khoin-Khoin. Według H . Vambery'ego plemiona tureckie miały w przeszłości specjalny wyraz na oznaczenie pojęcia homo, mianowicie wyraz Turk, od Tóruk lub Türük, który znaczył „stworzenie", „czło­ wiek w ogóle", by ograniczyć się do zacytowania drobnego fragmentu z opracowanego przez Stanisława Ciszewskiego obszernego zestawienia nazw plemiennych . Opozycja „ludzie — nieludzie" posiada swoje odpowiedniki histo­ ryczne w takich przeciwstawieniach, jak obywatele imperium rzym­ skiego i znajdujący się poza limes barbarzyńcy, czy jak w przypadku cesarstwa chińskiego, gdzie ludzie zamieszkali poza granicami „ P a ń ­ stwa Środka" (w t y m także Europejczycy) nazywani byli „zamorskimi diabłami", „zamorskimi gośćmi". Hastings podaje tłumaczenie tego chiń­ skiego odpowiednika dla greckiego barbaros, łacińskiego barbarus przez foreign devils . n 12 1 1 S. С i e s z e w s к i, Prace etnologiczne, t. 4, przygotowała do druku A. Kutrzebianka, Warszawa 1936, s. 75. H. Vembery cytowany za Ciszewskim. " Encyclopaedia oj" Religion and Ethics, J . Hastings (ed.), Edynburg 1920, s. 884 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI 213 KULTUROWEJ Przeciwstawienie „ludzie — nieludzie" rozwijane bywa w opozycji „ludzie — zwierzęta". Tak na przykład starożytni Chińczycy w celu od­ dania na piśmie różnych mechińskich plemion zamieszkujących teryto­ rium chińskie używali specjalnego rodzaju znaków złożonych z bardziej prostych jednostek, posiadających takie znaczenie, jak pies, szakal, ro­ bak, zwinięta w kłębek gadzina . Przypominają się t u średniowieczne relacje o obcych ludach, w których podnoszony i akcentowany był ele­ ment zwierzęcy. Taka jest np. mityczna relacja z X I I w. o królestwie popa Jana, umiejscawianym w Centralnej Azji, która przedstawia ten kraj jako pełen ludzi z rogami, jednookich, z oczyma z przodu i tyłu, centaurów, faunów, olbrzymów, cyklopów . W folklorze polskim, funk­ cjonującym po dziś dzień w tradycji ustnej, znajdujemy przysłowia mówiące o ślepo rodzącym się Mazurze — tak jak szczenię. Z analo­ gicznymi przysłowiami spotykamy się w języku niemieckim, gdzie taką właśnie ślepotę przypisuje się mieszkańcom Hesji, Szwabii i Westfalii . Przeciwstawienie „ludzie — nieludzie" bywa też rozwijane w opo­ zycji „posiadający mowę — nie mówiący". Wyraziście ukazuje to ety­ mologia nazwy własnej „Słowianie" — jako ludzi władających „słowem" w opozycji do obcych — „Niemców", t j . niemych. Początkowo określe­ niem t y m obejmowano wszystkich posługujących się niezrozumiałym dla Słowian językiem, potem nazwa ta utrwaliła się w języku polskim na określenie zachodnich sąsiadów. Stereotypowe określanie obcości operowało też skojarzeniem ze stro­ jem. W folklorze polskim diabeł przedstawiany jest w stroju niemiec­ kim, natomiast Ukraińcy ubierają go w strój polskiego szlachcica. Takie skojarzenie stroju z obcym przybywającym z zewnątrz, z zaświatów w najbardziej kosmologiczno-eschatologicznym sensie da się wyczytać w interpretacji rzeźby przedstawiającej władcę krainy umarłych Yamę w Indii. „W roku 1235 Wiranarasimhadewa z dynastii Hojsalów każe w swej rezydencji wznieść świątynię. Budowano ją lat przeszło 70. Jeden z anonimowych rzeźbiarzy, któremu polecono wykonanie posągu Yamy, ubrał go w europejski płaszcz z klapami, spodnie właściwe euro­ pejskiej garderobie owych czasów i bardzo nieindyjskie nakrycie głowy. Może więc Yama wyrzeźbiony został na kształt Marco Polo, który do Indii zawitał w roku 1288 i natchnął rzeźbiarza swym wyglądem" . Mity o pochodzeniu z zaświatów obcego znajdujemy w tradycji afry­ kańskiej. „Afrykanie pierwotni pierwszy raz zetknąwszy się z człowie13 u 15 18 ł 3 C i s z e w s k i , op. cit., s. 77. Patrz J . St. В y s t r o ń Megalomania narodowa, Warszawa 1935, s. 59. „... die Westfalen sind wie die Hunde neun Tage b l i n d , sobald sie aber zu sehen angefangen haben, gucken sie durch ein eichenes Brett — wenn es ein Loch hat" (F. S e i l e r , Deutsche Spriehworterkunde, Monachium 1922, s: 297-301). M . K . B y r s k i , Upadek Wiśwamitry, [w:] Obrazy świata Białych, pod red. A. Z a j ą c z k o w s k i e g o , Warszawa 1973, s. 14. 1 4 1 5 1 6 �214 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA kiem białym dojrzeli w nim gościa z zaświatów, Afrykanina jak oni, który przez śmierć własną zbielał i po wskrzeszeniu został zesłany w nieznanej misji na czarny padół. Jaka miała to być misja? Na to pytanie mity plemienne różną dają odpowiedź — pełną nadziei lub trwogi — różnie w szczegółach formułowana bywa koncepcja genezy człowieka białego. Ale w koncepcji tej jeden element powszechnie się powtarza, genetyczny związek człowieka białego ze światem eschatolo­ gicznym" . Drastyczne testowanie obcego, jakie nastąpiło w zetknięciu się Bia­ łych z Indianami w początkach X V I w., opisuje i komentuje z właściwą sobie lekkością i skłonnością do pikanterii C. Lévi-Strauss. Pisze on: 1 7 „... komisja m n i c h ó w zakonu Ś w . Hieronima jest wzruszająca zarówno z po­ wodu skrupulatności [...] jak i dlatego, że rzuca światło na postawy u m y s ł o w e epoki. W trybie prawdziwej ankiety psycho-socjologicznej, budowanej w e d ł u g naj­ bardziej nowoczesnych kanonów, zadano kolonizatorom pytania zmierzające do ustalenia, czy ich zdaniem, «Indianie byliby zdolni żyć samodzielnie na poziomie w i e ś n i a k ó w w Kastylii». Wszystkie odpowiedzi były negatywne: «W ostateczności może ich wnukowie; lecz tubylcy są tak występni, że można w to wątpić [...] I j a ­ ko jednomyślny wniosek: Jest lepiej dla Indian, aby stali się niewolnikami, niż pozostali zwierzętami na wolnosci» [...] W tym samym zresztą czasie na sąsiedniej wyspie [...] Indianie zajmowali się chwytaniem białych i topieniem ich; następnie tygodniami stawiali straż przy topielcach, żeby przekonać się, czy ciała ich po­ dlegają gniciu. Z tego porównania ankiet wynikają dwa wnioski: biali powoływali się na nauki społeczne, podczas gdy Indianie mieli raczej zaufanie do nauk przy­ rodniczych; i gdy biali głosili, że Indianie są zwierzętami, ci ostatni ograniczali się do podejrzenia, że biali są bogami. Biorąc pod u w a g ę jednakową niewiedzę, postę­ powanie Indian było na pewno bardziej godne ludzi" i . 18 1 Nacisk, jaki kładziono w interpretacji na takie elementy wizerunków obcych, jak cechy zwierzęce czy demoniczne oraz na związane z t y m reakcje obrzydzenia, wstrętu, lęku, unikania, usuwał z pola widzenia drugi biegun złożonego stosunku do obcych, gdzie pozostawali oni kimś z zewnątrz, ale bywali utożsamiani z istotami boskimi, istotami boskiego pochodzenia lub zwiastunami bogów. Ludzie z plemienia Orang-Ot z Borneo spotykając się z obcymi od­ wracają się do nich plecami, kucają na ziemi i zasłaniają sobie twarze. Tłumaczą to zachowanie tym, że wzrok obcych powoduje u nich zawrót głowy i atakuje ich oczy jak światło słoneczne . Takie reakcje na obcego nieodparcie narzucają skojarzenia z opo­ wieściami o relacjach: ludzie — zwiastunowie bogów — bogowie. 19 1 7 łych, 1 8 W. L e o p o l d , A. Z a j ą c z k o w s k i , Czarni patrzą, s. 138. C. L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, s. 69-70. Encyclopaedia of Religion..., s. 884. 19 [w:] Obrazy świata Bia- przeł. A. Steinsberg. Warszawa 1964, �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 215 „I stało się, gdy zstępował Mojżesz z góry Synaj, a dwie tablice świadectwa miał w ręku Mojżesz, gdy zstępował z góry, że nie wiedział Mojżesz, iżby się lśniła skóra twarzy jego, gdy Pan m ó w i ł z nim. I ujrzeli Aaraon i wszyscy syno­ wie izraelscy Mojżesza, a oto lśniła się skóra twarzy jego, i bali się j ^ z y s t ą p i ć do niego [...] A póki Mojżesz m ó w i ł z nimi, m i e w a ł na twarzy swojej zasłonę; aie gdy wchadzał Mojżesz przed twarz Pańską, aby rozmawiał z nim, odejmował zasłonę, póki nie wyszedł; a wyszedłszy, mówił do s y n ó w izraelskich, co mu było rozkázané. Widzieli tedy synowie izraelscy, że lśniła się skóra twarzy Mojżesza; i kładł zaś Mojżesz zasłonę na twarz swoją póki nie wszedł, aby mówił z nim" (Exodus 34, 29-35). Opisane przez etnologów reakcje wobec obcych ujawniają zatem przeplatanie się poczucia lęku, a nawet grozy z fascynacją i dążeniem do zbliżenia, przyciągania z odpychaniem... Stosunek do obcych przy­ pomina stosunek do świętości, wykazuje podobieństwo do wielu elemen­ tów doświadczenia numinotycznego, którego s t r u k t u r ę badał Rudolf O t t o . W jego koncepcji symbol religijny jest próbą ujęcia doznania irracjonalnego w formuły racjonalne. Tu ujawnia się różnica pomiędzy symbolem a stereotypem. W strukturze doświadczenia numinotycznego dominuje nastrój powagi. Bóstwo jest dziwne i niepojęte, i to wyznacza granice penetracji symbolu. Natomiast stereotypy o obcych nie znają takich granic. Jednym z ich charakterystycznych rysów jest podkreśla­ nie durnowatości, dziwaczności, nienormalności obcych. Używaniu stereo­ typów towarzyszy często nastrój śmiechu: 20 „I Grabarz: Było to tego dnia, kiedy młody Hamlet przyszedł na świat; ten sam, co zwariował i został w y s ł a n y do Anglii. Hamlet: Czy tak? A dlaczegóż on został w y s ł a n y do Anglii? I Grabarz: Dlatego właśnie, ż e zwariował. Ma on tam rozum odzyskać; ale cho­ ciażby go nie odzyskał, nie będzie tam o to kłopotu. Hamlet: Dlaczego? I Grabarz: Bo tam tego nie dostrzegą nawet; tam wszyscy wariaci, tak jak on" (Szekspir: Hamlet, Akt V, scena I, przełożył Józef Paszkowski) Wróćmy jednak do owego lapidarnego określenia: „Stereotypy to obrazy w naszych głowach". Samo pojęcie stereotypu wiąże się z tech­ niką drukarską. Pozostając przy t y m technicznym znaczeniu możemy uwydatnić różnicę pomiędzy symbolem a stereotypem. „Stereotyp to drukarska matryca — jak podaje słownik — stanowiąca odbicie składu typograficznego lub kliszy; służy do druku wielkich nakładów". Stereo­ typ zaś, o k t ó r y m wciąż mówimy, przypomina bardziej ów ostateczny produkt procesu drukowania: odbitkę. I t y m się różni od symbolu. Ste­ reotyp jest bardziej płaskim obrazem pozbawionym przestrzenności i głę­ bi symbolu. Stereotyp integruje różne elementy rzeczywistości bardziej wszerz aniżeli w głąb — jak to czyni symbol. 2 0 R. O 11 o, Świętość, elementóle racjonalnych, elementy irracjonalne w pojęciu tłum. B. Kupis, Warszawa 1968. bóstwa i ich stosunek do �216 Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z , DANUTA M A R K O W S K A S F E R Y K U L T U R Y , W KTÓRYCH D O K O N U J E SIĘ I D E N T Y F I K A C J A W dokonanym przeglądzie cech podkreślanych (uwydatnianych) w stereotypach o obcych ujawniają się te sfery kultury, wokół których ogniskują się potoczne wrażenia obcości w bezpośrednich kontaktach. Są to: język, strój, pożywienie, religia (te dwie ostatnie pominęliśmy przy omawianiu stereotypów z braku miejsca, posiadają one jednak swe znaczące rozwinięcie w stereotypach w postaci ośmieszających opinii). a. J ę z y k . Zwróćmy uwagę na jego dwa zasadnicze aspekty: i n ­ strumentalny i semiotyczny. Ten drugi akcentowała wyrosła z konkret­ nych badań terenowych — socjologiczna w swej istocie — definicja grupy etnicznej Obrębskiego. Zbiega się ona z semiotycznym rozumie­ niem wspólnoty historyczno-kulturowo-językowej, „... gdzie zdarzeniom przypisuje się znaczenie: t e k s t zdarzeń j e s t c z y t a n y przez zbio­ rowość [...] Odpowiedni «język» z jednej strony łączy daną zbiorowość, umożliwia komunikację między jej przedstawicielami i warunkuje iden­ tyczną reakcję na zachodzące zdarzenia. Z drugiej strony determinuje samą informację, determinując wybór znaczących faktów i ustanawia­ jąc między nimi określone związki. To, co nie jest opisane w t y m «języku», w ogóle nie jest odbierane przez społecznego adresata; wypada z jego pola widzenia" . Do tego wymiaru najtrudniej jest dotrzeć osobom z zewnątrz danej społeczności. Język jest niezwykle ważnym elementem identyfikacji. Potwierdzeniem tej jego roli może być zjawisko tworzenia się, w obrę­ bie jednorodnej z punktu widzenia kryterium lingwistycznego grupy językowej, specyficznych języków na poziomie subkultur młodzieżowych, zawodowych, a więc języków profesjonalnych, slangu, żargonu grup przestępczych, czy też różnic w językach klas i warstw społecznych. Język używany w swej warstwie instrumentalnej rzadko dociera do tych semiotycznych wymiarów historyczno-kulturowej tradycji, która udziela znaczeń i swoistych głębszych sensów używanym słowom. Od istnienia języka zależy istnienie danej grupy, a także kontynua­ cja własnej kultury, dająca poczucie tożsamości. b. St r ó j . Przykładów identyfikacyjnej roli stroju, a także jego głębi symbolicznej, dostarczają badania prowadzone w różnych kulturach tra­ dycyjnych. Oto jeden z nich, omawiany przez M . Eliade'go w świetle znaczeń symbolicznych jadeitu w Chinach: 21 „Posiada on (jadeit) wartość języka symbolicznego w tym sensie, że liczba, ko­ lor, układ kamieni z jadeitu, noszonych przez jakąś osobę, nie tylko wiąże ją z kos­ mosem i porami roku, ale ponadto wskazuje na tożsamość tejże osoby i określa ją: czy jest to panna, czy osoba zamężna, czy też wdowa; czy należy do takiej czy in­ nej klasy społecznej lub rodziny; czy pochodzi z danej okolicy i czy jej narzeczony lub mąż jest w podróży itd. Podobnie i na wyspie Jawie symbolika r y s u n k ó w i kos l B. U s p i e n s k i , Historia sub specie semioticae, „Teksty", nr 2: 1976, s. 120. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 217 lorów batiku wskazuje na płeć osoby i na jej stanowisko społeczne, na porę roku i «okazje», w jakiej jest on noszony itd. [...] Analogiczne systemy występują często w całej Polinezji [...'l Z tego punktu widzenia symbolika stroju ukazuje się nam jako «język», którym posługują się wszyscy członkowie danej gminy i który jest niedostępny dla obcych, ale zawsze jest to «język», który wyraża zarówno stano­ wisko społeczne, historyczne i psychiczne cechy osoby noszącej symbol, jak i jej stosunek do społeczeństwa i do kosmosu (niektóre jadeity lub batiki nosi się na wio­ snę, w przeddzień prac rolnych, w dniu przesilenia lub zrównania słonecznego itd.). S ł o w e m , symbolika ubraniowa wiąże z jednej strony człowieka z kosmosem, a z drugiej — ze społecznością, do której należy, wskazując bezpośrednio k a ż d e m u z członków społeczności, jaka jest istotna jego tożsamość" . 22 Ta emblematyczno-identyfikacyjna funkcja stroju widoczna jest — bez odsyłania do głębszego planu tradycji symbolicznej — na przykład w dzisiejszej subkulturze młodzieżowej, żeby wspomnieć tylko takie ruchy, jak Hippies, Rockers, Punk. c. R e l i g i a . Jest to najbardziej trudno dostępna sfera, w potocz­ nym doświadczaniu odmienności otoczona stereotypami, powierzchowną wiedzą o przekonaniach, wierzeniach, obrzędach obcych, wiedzą zatrzy­ mującą się na warstwie zewnętrznej religijności. A przecież od tej sfery zależą różne widzenia świata, różny stosunek do czasu, do wielu war­ tości. Przykładem mogą być tak powszechnie podnoszone różnice pomiędzy związanymi z religijnością Wschodu i Zachodu wzorami kulturowymi — między zachodnią „orientacją horyzontalną", kładącą akcent na p r a k t y k ę społeczną a wschodnią „orientacją w e r t y k a l n ą " , widzącą człowieka jako element wszechświata, jako człowieka kontemplacji czy modlitwy. Te różnice odczuwane są zresztą także w obrębie tego samego systemu re­ ligijnego — przez wschodnich i zachodnich chrześcijan. Te odmienne widzenia świata owocują w różnych konkretnych wzo­ rach kulturowych i częstokroć w spłaszczonych wzorach-sloganach. W powszechnym odczuciu Zachód traktuje czas jako czas jednostkowego istnienia — jako pewien odcinek liniowy wyznaczony przez narodziny i śmierć człowieka. Jest to odcinek poznaczony niby drogowskazami z wypisanymi zadaniami do wykonania (w-behawioralnym sensie działa­ nia), określającymi dobra i pozycje społeczne, które należy osiągać. Jed­ nostkowe życie jest t u rodzajem carte blanche do zapisania wykonanymi zadaniami i osiągnięciami. Wiążą się z t y m takie hasła-pojęcia, jak run­ ning society, economic growth, achievement patterns, personal growth itp. Z kolei Wschód kojarzy się z przewagą kontemplacji, z dążeniem do zachowania struktur i wartości. Czas traktuje się t u jako nosiciela ponadhistorycznych lub słabo historycznie kontekstualizowanych prawidło- 12 M. E 1 i a d e, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 444. �218 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wości ludzkiego losu, czas niejako zapisuje się w jednostkowej biografii, a nie jest przez nią wyznaczony. Odmienny jest też stosunek do słowa. Zachód akcentuje rolę komu­ nikacji werbalnej i dąży do precyzji logiczno-semantycznej słowa. Wschód wyznacza wysoką rangę komunikacji niewerbalnej, dąży do wnikliwości ontologicznej słowa — do ontologicznego przeżywania słów. Religia j a k o ' najtrudniej dostępna sfera i najtrudniej przekładalna wymaga odpowiedniej drogi dla poznawania odmiennych przekonań i wierzeń. Wzajemne porozumienie możliwe jest na drodze poszukiwa­ nia nie tyle objawów, co istoty odmiennych przekonań i wierzeń. W i ­ dzimy t u zatem ogromną rolę, jaką mogą spełniać w wychowaniu i nauczaniu te dyscypliny, które poszukują odpowiedzi na pytanie: „co nas łączy i różni?", a więc historia, etnologia, antropologia kulturowa, socjologia kultury, religioznawstwo porównawcze. „JA — T Y " V E R S U S „MY I O N I " Tak jak własną identyczność odnajdujemy w obcowaniu i konfronta­ cji z innymi, tak i zrozumienie oraz doznawanie kultury innych ludzi zakłada głęboką identyfikację z własną k u l t u r ą i świadomy stosunek do własnej przeszłości. „Znajomość przeszłości jest nieodzowna dla zrozu­ mienia życia zarówno obecnie, jak w przyszłości, nie ze względu na po­ wtarzanie się historii — historia nigdy dokładnie się nie powtarza —• to przeszłość wcielona jest we wszystkie, przejawy teraźniejszości i przez to warunkuje przyszłość" — pisze René Dubos. Drogowskazem dla wzajemnego rozumienia się ludzi o różnych tra­ dycjach kulturowych może być zgłębienie etymologii angielskiego słowa under-standing, co skłania do stawiania siebie poniżej tego, co pragniemy poznać. Wymaga to starannego programu wychowania i nauczania, gdzie re­ akcja na odmienność zaczynałaby się od zdziwienia gotowego do akcep­ tacji, gdzie poznawanie nie byłoby jednorazowym aktem, lecz nieusta­ jącym odkrywaniem. Byłoby dialogiem. Kształtowanie takiej postawy oznaczałoby uchylenie podejścia „My i oni" na rzecz nastawienia „ J a — Ty". Jest to t y m bardziej nagląca potrzeba, jeśli przyznamy rację diag­ nozie, jaką stawia M . Eliade: „Nieustająca desakralizacja człowieka współczesnego wypaczyła treść jego życia duchowego nie niszcząc jed­ nak wzorców jego wyobraźni: w strefach wymykających się kontroli trwa i żyje cała zdegradowana mitologia" . 2 3 2 4 2 3 R. D u b o s , Tyle człowieka co zwierzęcia, przeł. H . Wasylkiewicz, Warszawa 1973, s. 54-55. M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 39. 2 4 �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ ODMIENNOŚCI K U L T U R O W E J A K O P O D S T A W A 219 KOMUNIKACJI W tradycyjnych społecznościach postawa wobec obcego była z jednej strony podobna do stosunku wobec sacrum, z drugiej zaś obwarowana została stereotypami, stanowiącymi rodzaj muru obronnego, a zarazem apoteozę własnej kultury. Można by powiedzieć, iż w t y m połączeniu warstwa mityczno-religijna stanowiła o głębi tego stosunku, natomiast stereotypy były „zracjonalizowaną" warstwą zewnętrzną, łatwo przekładalną na konkretne wzory zachowań. O tym, które z elementów składowych stereotypu staną się motorem działań i jakich działań, decyduje nie tyle ich treść, co realia konkretno-historyczne. Złożoność postawy wobec obcych, ambiwalencja treści tego stosunku czynią tę sferę podatną na wpływy i manipulacje. Obcy mający cechy zwierzęce mógł być długo tolerowany, lecz w razie kon­ fliktu odmienności kulturowe bywały interpretowane jako groźne i uspra­ wiedliwiały wrogie przedsięwzięcia. Ogromna jest ilość studiów terenowych i teoretycznych ukazujących mechanizmy przekształcania się poczucia obcości w postawy wrogości. Są one tak powszechnie znane, iż nie będziemy ich tu przytaczać. Wiele jest też studiów nad symbiozą odmiennych systemów społeczno-kulturo­ wych, co inspirowało m.in. A . L . Kroebera do sformułowania jego kon­ cepcji „part society and part culture" . Chcemy wskazać na takie sytuacje, gdy odmienności kulturowe m i ę ­ dzy grupami społecznymi bywały wręcz podtrzymywane i kultywowane jako dogodna okoliczność wymiany i kontaktów. Zamieszkująca Bałkan Trojański ludność góralska pozostawała przez wieki w takich właśnie układach z mieszkańcami sąsiedniego obszaru nizinnego. W obu tych grupach za pewnik uchodziło, iż tylko w górach przygotować można pewien rodzaj pikantnej słoniny, stanowiącej pożywienie zimowe, a tak­ że, że tylko na obszarach nizinnych udaje się ulubiony w obu grupach gatunek wina. Sprzedaż tych produktów, ich wymiana w formie darów odbywały się w czasie ważnych świąt i miały na wpół rytualną oprawę. Nawiązywano przy t y m kontakty, rodziły się przyjaźnie. Kiedy w la­ tach 50-tych, w okresie kolektywizacji rolnictwa bułgarskiego, agrono­ mowie i zootechnicy stwierdzili ponad wszelką wątpliwość, iż na obu tych obszarach można produkować zarówno ulubioną słoninę, jak i ce­ nione wino i próbowano skłonić mieszkańców obu terenów do podjęcia takich prób, spotkało się to z kategorycznym sprzeciwem członków obu tych grup. Pozbawiałoby to ich bowiem quasi-ekonomicznej specyfiki — odmienności kulturowej, która łączyła . I jeszcze jeden przykład. Bał­ kańscy pasterze-nomadzi, którzy od wczesnego średniowiecza aż po lata 25 26 2 5 A. L . К r o e b e r, Anthropology, New York 1948, s. 277. Niepublikowane materiały terenowe D. Markowskiej z retrospektywnych ba­ dań terenowych prowadzonych w Bułgarii w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. 2 6 �220 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA 50-te naszego stulecia przemierzali ze swymi stadami olbrzymie obszary rolno-leśne (zwani w Albanii Sarakaczanami, a w Bułgarii — Karakaczanami) pozostawali w godnych uwagi powiązaniach z osiadłą ludno­ ścią r o l n i c z ą . Stada przepędzano po uzgodnionych szlakach, co za­ pewniało nawożenie pól. Nomadzi opłacali się wprawdzie rolnikom za prawo przepędu, ale opłaty bywały zastępowane darami. Koczowiska no­ madów stawały się na pewien czas miejscem atrakcyjnych spotkań, gdzie podległa feudalnej władzy i przypisana do ziemi ludność rolnicza wysłuchiwała opowieści pasterzy o szerokim, wolnym świecie. We wsiach leżących wzdłuż szlaków wędrówek pasterskich przez wieki nie wytwa­ rzano pewnych gatunków sera i przedmiotów skórzanych, by je naby­ wać od nomadów. A pasterze nabywali u rolników łatwe do wykonania przedmioty drewniane codziennego użytku. A n i niedostępność surowca, ani brak odpowiednich umiejętności technicznych nie tłumaczy podtrzy­ mywania tych odmienności. Dadzą się one wyjaśnić jedynie potrzebami natury społeczno-towarzyskiej, które skłaniały do kultywowania specy­ fiki w wytwarzaniu. Współczesne procesy osiedlania nomadów doprowa­ dzają do ich upodabniania się do ludności osiadłej — do unifikacji k u l ­ turowej. Maleje przy tym wzajemna atrakcyjność, ubożeje treść kon­ taktów. Gdyby poddać odpowiedniej reinterpretacji źródła historyczno-etnograficzne można by zapewne znaleźć jeszcze wiele tego rodzaju wymow­ nych przykładów. We wszystkich takich sytuacjach odmienność obcej grupy poszerzała horyzonty doświadczeń grupy własnej, zaspokajała po­ trzebę zdziwienia i fascynacji, prowadziła do wymiany Л atrakcyjnych kontaktów. Słowem — odmienność była warunkiem, a nie przeszkodą w procesie komunikacji. To doświadczenie historyczne poucza, iż podnoszone dziś przez wraż­ liwych intelektualistów hasło: „Uczyńmy świat bezpiecznym dla różnic kulturowych", nie jest osiągnięciem naszych dni. 27 IDENTYFIKACJA KULTUROWA PRZYPISANA A WYBIERANA Jak już powiedzieliśmy, identyfikacja kulturowa była dawniej pra­ wie równoznaczna z identyfikacją etniczną. Owo subiektywne poczucie przynależności odwoływało się do konkretnego substrátu ludzkiego (kla­ nu, plemienia, społeczności lokalnej, grupy regionalnej, narodu) i do 2 7 Patrz np. D. M a r k o w s k a , Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 6: 1962, s. 226-239; J. P e t e r a , Wędrówki pasterzy Aromunów w Albanii, t a m ż e , s. 192-201; B. U r ­ b a ń s k a , Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach, t a m ż e , s. 202-225. Wykorzystano tam t a k ż e niepublikowane m a t e r i a ł y terenowe D. M a r k o w s k i e j z ba­ d a ń przeprowadzonych w ś r ó d K a r a k a c z a n ó w w Starej Pianinie w I960 r. (złożone w a r c h i w u m ó w c z e s n e j K a t e d r y Etnografii i Socjologii U J w K r a k o w i e ) . �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 221 określonego terytorium przez tę zbiorowość zajmowanego. Wiązanie po­ czucia tożsamości z wydzieloną przestrzenią odnajdujemy we wszelkich społecznościach ludzkich, także u pasterzy-nomadów wędrujących po obszarach rolniczych, którzy za „swoją ziemię" uważali zagwarantowane przez prawo lub obyczaj szlaki przepędu zwierząt i okresowe past­ wiska . Jednostka mogła się utożsamiać z mniejszymi lub większymi zbiorowościami, lokalizować „swoich" na węższych lub rozleglejszych obsza­ rach, mniej lub bardziej precyzyjnie określać granice grupy własnej, ale zawsze odnosiła siebie do konkretnego substrátu ludzkiego i określonego terytorium. Słowem — identyfikacja kulturowa jednostki nie bywała „exterytorialna". Ponieważ zaś takie odniesienie wynikało z jej urodze­ nia, z k t ó r y m związane było dziedziczenie pozycji społecznej, więc można powiedzieć, że identyfikacja kulturowa nosiła znamiona przypi­ sania. M . Mead pisze: 28 „Dziś centralnym problemem jest [...] pytanie, z jaką przeszłością, teraźniejszo­ ścią i przyszłością może się utożsamiać młody człowiek szukający ideałów? Tak rozumiana identyfikacja nie stanowiła najmniejszego problemu dla prymitywnego człowieka nie znającego kultury słowa pisanego. B y ł tym, czym był — jednym ze swojego ludu, który bardzo często miał specjalne określenia dla rodzaju ludzkiego i odnosił je wyłącznie do w s p ó ł p l e m i e ń c ó w i nikogo poza tym [...] Zdarzało się, że jednostka b y w a ł a odrzucana przez grupę. W w y j ą t k o w y c h okolicznościach mogła być zmuszona do ucieczki [...] W niektórych częściach świata mogła być nawet do­ prowadzona do samobójstwa, popychana przez rozpacz lub gniew. Nie mogła jednak zmienić swej identyfikacji. Była tym, kim była — nie podlegającą wyobcowaniu jednostką, bezpiecznie ukrytą i p o d t r z y m y w a n ą przy życiu w kokonie z w y c z a j ó w od chwili urodzenia aż do ś m i e r c i " . 29 Taki mechanizm pozyskiwania poczucia tożsamości przez przypisanie odnajdujemy w tradycyjnej kulturze chłopskiej Europy — i to nie tylko średniowiecznej, ale nawet jeszcze początków naszego stulecia. 'Tożsamość kulturowa nie jest zjawiskiem statycznym, lecz dyna­ micznym. Jednostka nie posiada poczucia identyczności kulturowej, lecz zdobywa je w procesie wychowania i społecznego uczestnictwa. W tra­ dycyjnych kulturach proces pozyskiwania tożsamości uwarunkowany był nie tyle indywidualnymi właściwościami jednostki, co wzorami k u l ­ turowymi, regulującymi porządek pełnionych przez nią ról i kolejne etapy „wtajemniczenia" — w ład społeczny, moralny, etykietę, wiedzę o obcych, umiejętności praktyczne . 30 2 8 Por. pozycje cytowane w przypisie 27. M. M e a d , Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, przeł. J . Hołówka, Warszawa 1978, s. 3-4. Patrz np. D. M a r k o w s k a , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964; t e j ż e , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, ,[w:] Kurpie — Puszcza Zielona, t. 3, pod red. A. Kutrzeba-Pojnarowej, Wrocław 1965, s. 95-161. 2 9 3 0 �222 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Możliwości identyfikacji kulturowej na innej zasadzie niż przypisa­ nie dane były tylko nielicznym: elicie duchowieństwa tych wyznań, k t ó ­ re tworzyły wielkie systemy ponadnarodowe. Jak można sobie wyobra­ zić, średniowieczny zakonnik znad Wisły czuł się zapewne bardziej „u siebie" w klasztorze tej samej reguły nad Loarą niż na dworze pol­ skiego szlachcica czy w chłopskiej chacie, a w łacinie — nie w polszczyźnie — wyrażał sprawy najważniejsze. Ale — jak już powiedzieliś­ my — taka identyfikacja wynikająca z wyboru idei i skojarzonej z nią roli, a nie z urodzenia, dana była tylko nielicznym. XIX-wieczna Europa stała się widownią zarówno procesów narodotwórczych, jak i ruchliwości społeczno-przestrzennej, która niosła ze so­ bą kryzys dawnej tożsamości wynikającej z przypisania oraz możliwości identyfikacji kulturowej z wyboru. Podczas gdy w Europie konsolido­ wały się grupy etniczne w organizmy państwowo-narodowe, w Ameryce Północnej kształtował się twór swoisty: państwo wieloetniczne, o k t ó r y m sądzono, że stanie się „ojczyzną obywateli". Losy identyfikacji kulturo­ wej mieszkańców Stanów Zjednoczonych okazały się jednak daleko bar­ dziej złożone niż głosiła to owa prosta formuła . Ruchy migracyjne — zarówno na Starym Kontynencie, jak i za Oce­ anem — stwarzały jednostce możliwość wyboru grupy nowej, wrastania w nią, „naturalizowania się" — jak to określano, bezwiednie akcentu­ jąc, iż tradycyjna tożsamość kulturowa zdeterminowana była przez fakt urodzenia. Proces kształtowania się nowych identyfikacji kulturowych w Ameryce Północnej ma swój wymiar historyczny (kolejne generacje) i stratyfikacyjny (elity — plebs). Oba te wymiary skojarzone były z po­ chodzeniem etnicznym. W t y m tyglu różnorodności powstawały nowe stereotypy o „obcych" i nowe formuły na określenie „swoich". Tak po­ wstał — jakże amerykański — skrót WASP (White Anglo-Saxon Pro­ testant) określający elitę tego nowego społeczeństwa. Tak też powstał pogardliwy skrót PIGS (Poles, Italians, Greeks, Slavs) na określenie nie mówiących po angielsku imigrantów, którzy przeważali wśród warstwy robotników tego kraju . Upłyną lata nim pojawi się świadoma dążność do integrowania pochodzenia etnicznego z poczuciem obywatelskiej przynależności do nowego społeczeństwa. A wówczas René Dubos za­ dedykuje swoją książkę Tyle człowieka co zwierzęcia w taki oto sposób: „Niebiosom Ile de France i doliny rzeki Hudson" i powie: 31 32 „Napisałem tą książką w przekonaniu, że ż y w e doświadczenia człowieka można opracować w sposób naukowy. Zespolenie mego francuskiego dziedzictwa z bogatym d o ś w i a d c z e n i e m ż y c i o w y m w Ameryce jest dla mnie źródłem przeświadczenia,, że każdy z nas ma możność ś w i a d o m e g o budowania swej osobowości i w ł a s n e g o udziału 3 1 Patrz np. J . C h a ł a s i ń s k i , Kultura amerykańska. narodowej w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Warszawa Oddalający się kontynent, Warszawa 1978, B r a t k o w s k i , op. cit., s. 169 i 181. 3 2 Formowanie się kultury 1963; S. B r a t k o w s k i , �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 223 w przyszłości, że należy wykorzystać to, co świat współczesny ma do zaofiarowania, w celu przetworzenia swej dziedzicznej i doznaniowej przeszłości w ż y w ą rzeczy­ wistość ,[...] Człowiek staje się w pełni człowiekiem dzięki umiejętności mądrego wy­ boru" 3 8 Ale takiej pogodnej harmonii w integrowaniu dziedzictwa etnicznego z doświadczeniem życia amerykańskiego nie znajdziemy np. u Jamesa Baldwina. W wywiadzie udzielonym miesięcznikowi „Lui" na pytanie: „Czy posługując się angielskim miał pan poczucie, że posługuje się «bro­ ma wroga»?" Baldwin odpowiedział: „Upłynęło sporo czasu zanim zdałem sobie sprawę, że w rzeczywistości nie m ó ­ w i ł e m głosem moich panów. A zwłaszcza z tego, że oni nie rozumieją mojej mowy ani zresztą mowy mego ojca. Nie rozumieją naszych piosenek, naszej muzyki, Louisa Armstronga; nie rozumieją absolutnie nic. Ludzie, którzy czytają tylko «Timesa» i «Life» nie mogą zrozumieć tego, co m ó w i m y my, Czarni" i dalej powie: „Byłem dumny, gdy w Afryce ludzie pytali mnie, z jakiego plemienia jestem, z jakiego kra­ ju Afryki Wschodniej pochodzę. Bardzo mnie to wzruszyło {...] coś płynącego z bar­ dzo mocnego prądu energii, który mnie podtrzymywał, a nawet dosłownie kazał mi «być>; [...] B y ł to prąd prawie mistyczny" . 34 Zwróćmy uwagę na inny nurt możliwych dziś identyfikacji k u l t u ­ rowych z wyboru. Chodzi mianowicie o osoby zaangażowane bądź to w wielki międzynarodowy business, bądź w działalność w organizacjach międzynarodowych, w ruchy religijne i ideologiczne o zasięgu świato­ wym czy w rozwiązywanie spraw, które przez K l u b Rzymski określone zostały jako „problématique humaine". Osoby takie spędzają życie w równych miejscach globu, zajmując wszędzie niewiele różniące się od siebie mieszkania, przebywają w otoczeniu ludzi — podobnie jak oni sami — zaangażowanych w wybrane problemy o najszerszym zasięgu, rozmawiają znacznie częściej po angielsku niż w swych językach naro­ dowych. Ale i dziś są to różnorakie elity: finansowo-menadżerskie, i n ­ telektualne, moralno-intelektualne ... Ogromna większość mieszkańców świata rozważa zarówno swe oso­ biste sprawy, jak i sprawy międzynarodowe poprzez pryzmat swej przy­ należności narodowej czy nawet etnicznej. O ważności narodu jako takiego układu odniesienia mówią w y n i k i międzynarodowych badań prównawczych nad obrazami świata roku 2000. W konkluzjach obszer­ nego opracowania autorzy piszą: „Stwierdzono znacznie w i ę c e j zróżnicowań pomiędzy narodami niż w e w n ą t r z społeczności narodowej [...] To nie jednostka jest aktorem, lecz naród — a co naj­ mniej: tak ludzie sądzą. P o w a ż n e problemy, takie jak pokój czy wojna, uznane są za kwestie m i ę d z y n a r o d o w e j polityki, a g ł ó w n e problemy przyszłego rozwoju — jako należące do p o l i t y k ó w na szczeblu narodowym. Postawieni wobec zagadnień o skali 8 8 D u b o s, Tyle człowieka..., s. X V I . Nasz język — blues. Rozmowa z Jamesem Baldwinem, stycznia 1976 г., z czasopisma ,,Lui" przełożyła B. Janicka. 34 „Kultura" z dnia 25 �221 ZBIGNIEW BENKDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA globalnej [...] ludzie m y ś l ą i w y p o w i a d a j ą się o sytuacji, w jakiej — jak sądzą — znajduje się ich w ł a s n y naród. Ś w i a d o m i e lub podświadomie dokonują projekcji odczucia miejsca w ł a s n e g o narodu na świat i jego przyszłość. I nie są to błędne percepcje. Świat jest w ten sposób ustrukturyzowany ,[...] Jeśli chodzi o ważkie pro­ blemy przestrzeni, pokoju czy wojny, to.wyniki naszych badań wskazują, że naród prawdopodobnie długo pozostanie pierwszoplanowym aktorem" . 35 Wyniki cytowanych badań nie odpowiadają na pytanie: jak świado­ mość pozycji własnego narodu w układzie międzynarodowym wpływa na proces identyfikacji narodowej. Inaczej mówiąc: jaki jest związek pomiędzy tradycją kulturową danego narodu a jego zaangażowaniem w tzw. problemy globalne — i z kolei: jakie nowe elementy i mecha­ nizmy identyfikacji narodowej stwarza owo zaangażowanie. Kwestia ta nie była przedmiotem badań. Wydaje nam się ona na tyle ważna dla dzisiejszego i jutrzejszego świata, iż pozwalamy sobie wyrazić pewne refleksje. DZIEDZICTWO KULTUROWE — P O Z Y C J A N A R O D U W E WSPÓŁZALEŻNYM ŚWIECIE — NOWE E L E M E N T Y I D E N T Y F I K A C J I N A R O D O W E J We współczesnym świecie wskazać można na dwa doniosłe — czasem równoległe, a czasem wzajemnie warunkujące się — procesy: a) klasyfikowanie społeczeństw według rozmaitych kryteriów, b) artykułowanie potrzeb i dezyderatów oraz ustalanie programów działania w kwestiach uznanych za wspólne dla wszystkich miesz­ kańców globu. Klasyfikowanie społeczeństw odbywa się wprawdzie na podstawie ich aktualnego stanu, lecz ma wyraźne odniesienie prognostyczne i pla­ nistyczne. Jest to dobitnie czytelne w stosowanej terminologii. Społe­ czeństwa świata zostały sklasyfikowane przede wszystkim z uwagi na ich sytuację ekonomiczną, polityczną i demograficzną. I tak: — z uwagi na rolę polityczną w skali globalnej mówi się o supermo­ carstwach, mocarstwach, niemocarstwach; — z uwagi na stosunki i procesy demograficzne wyróżnia się kraje przeludnione, kraje o zrównoważonych procesach ludnościowych i niedoludnione (czy wyludniające się); — z uwagi na przyjęty syndrom wskaźników ekonomicznych i technicz­ nych wyróżnia się kraje rozwinięte i rozwijające się; 8 5 Badaniami tymi objęto reprezentatywne zbiorowości osób w wieku 15-40 lat w następujących krajach: Czechosłowacja, Finlandia, Hiszpania, Holandia, Indie, Japonia, Jugosławia, Norwegia, Polska, Republika Federalna Niemiec i Wielka B r y ­ tania. Cytowany fragment patrz J . G a l t u n g , H . O r n a u e r , H . W i b e r g , Con­ clusions, [w:] Images of the World in the Year 2000, H . Ornauer, H . Wiberg, A. S i cinsky, J . Galtung (eds), Haga — Paryż 1976, s. 574 i 577. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 225 — przyjmuje się też syndrom wskaźników na określenie miejsca kon­ kretnego kraju na skali: ubóstwo — zamożność, precyzując standard ubóstwa (poverty standard), standard zadowalający, (modest but-adequa­ te standard) oraz dolną granicę standardu zamożności. Większość tego rodzaju klasyfikacji służyć ma za orientację w prak­ tyce programowania zmian. W drugim raporcie do K l u b u Rzymskiego autorzy dzielą świat na 10 regionów, krzyżując kilka kryteriów, stosu­ ją analizę wieloczynnikową i proponują alternatywne „scenariusze or­ ganicznego wzrostu" w miejsce dotychczasowego — nie różnicującego. Autorzy raportu wielokrotnie stwierdzają, że odmienności kulturowe — różne wartości lub odmienne manifestacje tych samych fundamental­ nych wartości — odgrywają i nadal odgrywać będą bardzo istotną rolę we współzależnym świecie. Niestety, w przeprowadzonej przez nich analizie wieloczynnikowej nie znalazł się ani jeden „wskaźnik" w ścis­ łym tego słowa znaczeniu k u l t u r o w y . W świadomości — nie tylko uczonych i polityków, ale i coraz szer­ szych kręgów opinii społecznej — krystalizuje się i utrwala rozumienie nieodwracalności i siły wzajemnych powiązań wszystkich społeczeństw globu. Wydłuża się lista „problemów globu", a termin „globalistyka" przestał być innowacją językową. Jest w t y m upowszechniającym się poczuciu współzależności i wspólnoty zarówno determinizm, jak i opcja moralna. Autorzy wspomnianego raportu piszą: 36 „W przeszłości społeczność świata była jedynie zbiorem autonomicznych w isto­ cie części. W takich warunkach każda z tych części mogła się rozwijać — na dobre lub złe — jak jej to dogadzało. W nowych warunkach, których egzemplifikacją jest syndrom globalnych kryzysów, społeczność świata przekształciła się w zbiorowość funkcjonalnie powiązanych i współzależnych składowych. Każda część tej całości — czy to będzie region świata, czy grupa narodów — w n o s i ć musi swój w ł a s n y w k ł a d w organiczny rozwój ludzkości: surowce, technologię, potencjał ekonomiczny, k u l ­ turę itp. W takim bowiem systemie rozwój jakiejkolwiek części uzależniony jest od rozwoju lub braku rozwoju p o z o s t a ł y c h " . 87 Wiele rozstrzygnięć, wiele rezolucji i programów odwołuje się wprost do tych konieczności. Inne apelują do ogólnoczłowieczej solidarności i powołują się na podstawowe prawa człowieka. Forum, na k t ó r y m toczą się dyskusje i formułowane są rezolucje, jest przede wszystkim Organizacja Narodów Zjednoczonych z jej wyspecjalizowanymi agen­ dami, ale także takie organizacje międzynarodowe, jak Czerwony Krzyż czy Międzynarodowa Federacja Planowanego Rodzicielstwa. To właśnie przeszłość historyczna — obok aktualnych procesów — określa miejsce, jakie w poszczególnych klasyfikacjach przypada dane3 6 M. M e s a r o v i e , E . P e s t e l , Mankind Report to the Club of Rome, Nowy Jork 1974. Tamże, s. 5. 3 7 IS — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 at the turning Point. The Second �226 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA mu narodowi: to czy jest on industrialny, średniozamożny i niedoludniony czy też preindustrialny, ubogi, o zrównoważonych procesach lud­ nościowych itp. Dziedzictwo kulturowe współokreśla również rozumie­ nie tzw. problemów globalnych: sposób ich artykułowania, rodzaj preferowanych rozwiązań. Tradycja kulturowa może t u przejawić się przejrzyście jako kontynuacja, bądź też ujawnić swą siłę drogami po­ k r ę t n y m i — w próbach odżegnania się od niej. Za taką przejrzystą kontynuację uznać można neutralność polityczną i pacyfizm Szwedów. Bywa jednak inaczej: aktualne pokolenie nie chce się utożsamiać z dzie­ dzictwem przeszłości, czuje się przez nią napiętnowane i właśnie z po­ wodu tego stygmatu zdecydowanie opowiada się za pewnymi w a r t o ś cimi, uczestniczy w określonych ruchach, faworyzuje pewne rozstrzyg­ nięcia. Przykładem takiej motywacji m o ż e . b y ć uczestnictwo młodych Niemców w międzynarodowym ruchu antyfaszystowskim. Mówi o t y m wprost P. Ripken we wprowadzeniu do pracy o apartheidzie . Zwróćmy też uwagę, iż brak akceptacji dla niedawnej przeszłości historycznej własnego narodu może wzmacniać orientację k u przyszłości. Zdają się za t y m przemawiać w y n i k i wspomnianych już badań nad obrazami świata roku 2000. Okazało się bowiem, iż najbardziej „przy­ szłościowo zorientowani" spośród 11 badanych zbiorowości są młodzi ludzie z Republiki Federalnej Niemiec i z Japonii. Komentując taki wynik badań autorzy stwierdzają, iż nie da się go wyjaśnić wyłącznie „wysokim wskaźnikiem wzrostu ekonomicznego". Przywołują więc dla eksplikacji takie fakty, jak całkowicie nowy start po zakończeniu woj­ ny, odbudowa materialna i gruntowna zmiana instytucji społecznych, szybki rozwój itp. Taki zespół zjawisk był — ich zdaniem — charak­ terystyczny właśnie dla RFN i Japonii. I prawdopodobnie dlatego, po­ stawy wobec przyszłości młodzieży obu tych krajów są tak podobne . Interpretacja tego w y n i k u wydaje nam się nietrafna, a co najmniej niepełna, jakkolwiek na pewno jest ambitniejsza niż wiązanie „przy­ szłościowej" orientacji młodzieży z wysokimi wskaźnikami wzrostu go­ spodarczego. Gruntowna odbudowa materialna i zasadnicza zmiana ustro­ jowa nastąpiła przecież także w zniszczonych wojną europejskich kra­ jach socjalistycznych, takich jak Polska, a jednak w y n i k i tychże badań stwierdzają, że młodzież polska zachowuje silne poczucie tożsamości historycznej i jednocześnie orientuje się k u przyszłości. Narzuca się więc hipoteza, że brak moralnej akceptacji dla niedawnej przeszłości historycznej RFN i Japonii rodzi u młodzieży tych krajów silniejszą niż gdzie indziej orientację przyszłościową. Przytoczymy t u jeszcze je38 39 8 8 P. R i p k e n , Zur Einjuhrung, [w:] A. S a c h s , H . B e r n s t e i n , Die Gesetze der Apartheid, Bonn 1976, s. 1-2. " T. K u t s c h , H . O r n a u e r , Replication on Nation. The Federal Republic of Germany, [w:] Images of the World..., s. 173. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 227 den — naszym zdaniem bardzo wymowny — w y n i k cytowanych badań. Zbiorowość młodych ludzi z R F N znalazła się pośród trzech najbardziej zaangażowanych w sprawę, pokoju na świecie. Wprawdzie opinie i posta­ w y w konkretnych kwestiach nie poddają się jednoznacznie klarownej interpretacji, ale w odpowiedzi na pytanie: „Co jest konieczne dla utrzymania pokoju" otrzymano odpowiedzi, które autorów badań upo­ ważniły do stwierdzenia, iż „armie narodowe, bloki militarne, a nawet strzegące pokoju siły ONZ, zostały uznane za niewłaściwe rozwiązanie i zanegowane silniej niż przez inne badane zbiorowości m ł o d z i e ż y " . Powiedzieliśmy, że dziedzictwo kulturowe współokreśla nie tylko pozycję społeczno-polityczną danego narodu we współzależnym świecie, ale także jego wybory moralne i uczestnictwo w sprawach globu. Z ko­ lei miejsce zajmowane przez dany naród w owym współzależnym świe­ cie, a przede wszystkim — jak chcemy wierzyć — jego opcje moralne tworzą nowe kryteria i nowe mechanizmy identyfikacji narodowej. Jak dowodzą obserwacje międzynarodowych spotkań, na poczucie tożsamości narodowej współczesnego Fina składa się zarówno jego prze­ szłość historyczna, jak i świadomość, że jest członkiem małego liczebnie społeczeństwa, które odgrywa ważną rolę w polityce pokoju i porozu­ mienia na świecie, że kraj jego jest wprawdzie najuboższy na Półwyspie Skandynawskim, ale cieszy się wielkim prestiżem między narodami, że jest to kraj prowadzący politykę pronatalistyczną, a jednocześnie respektujący podstawowe prawa człowieka, a więc nie sięga do środ­ ków restrykcyjnych w sferze planowania rodziny i t d . Taką lub podobną „ s t r u k t u r ę " współczesnej identyfikacji narodowej można by zapewne odkryć w postawach członków wielu innych społecz­ ności narodowo-państwowych. 40 ETNIZM — GLOBALIZM Dokonany uprzednio przegląd elementów, które służą identyfikacji kulturowej, dowodzi, iż krystalizowały się one wokół potrzeb o funda­ mentalnym znaczeniu dla egzystencji człowieka. Co więcej, dziś te same sfery, w których człowiek od dawna odnajdował swą identyczność w mniej lub bardziej wąskich grupach społecznych, traktowane są jako ważne w perspektywie globalnej. W istocie rzeczy wszystkie te sfery zyskują niejako podwójny wymiar: uniwersalny — przylegający lub przykładany do wszystkich mieszkańców globu oraz specyficzny — w y ­ rosły i utrzymywany w obrębie własnej grupy etnicznej. Nie miejsce t u na szersze rozwijanie i dokumentowanie tej obserwacji. Poprzestanie­ my więc na k i l k u przykładach, odwołujących się do powszednich do­ świadczeń. <• Tamże, s. 181. �228 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Podkreślaliśmy, jak ważną sferą identyfikacji kulturowej jest język. Otóż wraz z postępującym procesem wielorakich powiązań społeczności globu, język angielski awansował do roli języka uniwersalnego, w k t ó ­ r y m porozumiewają się mieszkańcy odległych od siebie części świata. Nie jest jednak dziełem przypadku, iż temu procesowi dominacji an­ gielszczyzny towarzyszy rozróżnienie na British i American English, a co najbardziej znamienne — wyodrębnienie się tzw. United Nations English. Ogarniająca glob angielszczyzna natrafia bowiem na wyraźną barierę ekspresywności: nie sposób w niej wyrazić wielu odczuć i m y ś ­ l i , ocen, niuansów nastroju, które bez trudu komunikujemy członkom naszej własnej grupy w lapidarnych powiedzonkach, w odpowiedniej intonacji słowa, w umownych przekształceniach wyrazów itp. W obszarach jednojęzycznych członkowie poszczególnych narodów lub grup regionalnych odczuwają przecież swoistość własnego języka — a zatem i odrębność innych, co z łatwością można zaobserwować w kon­ taktach mieszkańców niemieckojęzycznych kantonów Szwajcarii z A u ­ striakami. Jeśli nawet „ten sam język" używany przez wydzielone spo­ łeczności o wspólnym pniu etnicznym nastręcza trudności w procesie komunikacji, to o ileż poważniejsze muszą one być w przypadku, gdy język angielski służy za środek komunikacji np. między mieszkańcem A f r y k i Centralnej a Japończykiem. Można chyba przyjąć za pewnik, iż angielszczyzna międzynarodowa będzie się nadal rozwijała i upowszechniała jako język globu, jako i n ­ strument komunikacji i artykulacji uzgodnień, a jednocześnie trwać będą i rozwijać się języki narodowe, w których ludzie odnajdują swą tożsamość. Przykładem tego są działania podejmowane w obronie czys­ tości języków rodzimych, jak słynne swego czasu piętnowanie „la langue franglaise" przy jednoczesnym zachęcaniu Francuzów do nauki języka angielskiego. Osoby czynne w międzynarodowych organizacjach świadome są tej językowej dwoistości. W czasie seminarium Międzynarodowej Federacji Planowanego Rodzicielstwa Europejskiego Regionu, jakie odbyło się w czerwcu 1978 r. w Istambule, grupa robocza zajmująca się moral­ nymi aspektami wychowania seksualnego i rodzinnego umieściła w ra­ porcie z dyskusji znamienny passus: „Zgodzono się, iż termin sex education powinien - być używany w pracach i dokumentach Federa­ cji — wówczas gdy posługują się one językiem angielskim, a także z powodu jego skrótowości. Ale każda organizacja narodowa powinna stosować najlepsze w jej rodzimym języku określenie, biorąc pod uwagę względy lingwistyczne i taktyczne" . 41 41 Regional Council Seminar IPPF Europe Region, of Discussion Group D, s. 2. M a t e r i a ł y powielane. Istanbul 3 June 2978. Report �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 22& Nie sądzimy, by rola międzynarodowego angielskiego w sposób ko­ nieczny redukować się miała do takich umownych określeń. Sądzimy, iż upowszechnianie się angielszczyzny jako języka globu przy jedno­ czesnym rozwoju języków narodowych to proces wzajemnie warunku­ jący się o dwukierunkowych wpływach. A jednak nawet najpiękniejszy przekład wiersza nie jest w stanie oddać smaku dźwiękonaśladowczych fraz. Rozpatrzmy interesującą nas dwoistość również na przykładzie po­ żywienia, wokół którego — jak powiedzieliśmy — kształtuje się po­ czucie tożsamości. Od wieków pożywienie było zróżnicowane w po­ szczególnych społecznościach ludzkich, a skład menu, pory przyjmowa­ nia pokarmów i ich społeczno-obrzędowa oprawa, sakralizacja jednych potraw, negacja i odrzucanie innych, zakaz — tabu wokół nich, nakazy co do okoliczności i sposobów spożywania pokarmów — tworzą intere­ sującą mozaikę. Analiza sposobów odżywiania wskazuje na to, iż wszę­ dzie dążono do dostarczania organizmowi podstawowych składników po­ trzebnych mu z fizjologicznego punktu widzenia, a wiele nakazów i zakazów motywowanych względami obyczajowymi, magicznymi, re­ ligijnymi — ma u podłoża racjonalność diety. Współczesna fizjologia ustala zarówno normy pożywienia dostatecz­ nego, jak i dopuszczalne granice odżywiania s i ę . Za wykładnię tych zunifikowanych norm żywienia uznać można dietetykę, która przekłada je z języka składników na nazwy i ilości potraw, zaleca określone spo­ soby ich przyrządzania i spożywania. Operuje więc zarówno zunifiko­ wanymi normami, jak i specyficznym doświadczeniem kulturowym da­ nego kraju czy regionu. Programy modernizacji czy reorientacji żywienia muszą się liczyć z tradycjami danej grupy i z faktem, że pożywienie ma w każdej k u l ­ turze wielowarstwowe znaczenia. Specyfika pożywienia ńie tylko nie zanika, ale wręcz przeciwnie — kontakty między przedstawicielami różnych kultur, rozwój międzyna­ rodowej turystyki — wszystko to podnosi jej rangę. Sięga się nawet po dawne, zarzucone już receptury, by potrawom nadać smak oryginalny i niepowtarzalny. W przewodnikach turystycz­ nych pochwały national dishes wymieniane są tuż obok zachęty do zwiedzania sławnych zabytków kultury. A w każdym kraju przeciętne gospodarstwo domowe podtrzymuje — mniej lub bardziej świadomie — tradycję specyfiki pożywienia. Tak więc i w t y m zakresie stwierdzamy dwoistość: unifikacja norm żywienia, a także upowszechnienie się pew­ nych produktów żywnościowych w skali całego świata (np. Coca-Cola) współwy stepuje z narodowymi, regionalnymi, a nawet lokalnymi oby­ czajami żywieniowymi. Wspomnijmy jeszcze, że specyfika żywienia 4 2 4 2 Patrz na ten temat: kolejne raporty F A O . �230 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA utrzymuje się także w potrawach obrzędowych, których sens sakralny i symboliczny wprost ujawnia nam mechanizmy identyfikacji kulturo­ wej. Analogicznie można by rozważać strój, ukazując rozprzestrzenianie się w pewnym okresie — mimo różnic klimatycznych — wyrobów z tworzyw sztucznych, następnie zaś dżinsów obok tzw. oficjalnego stro­ j u męskiego noszonego na całym świecie. Można by wreszcie przypo­ mnieć podobną wszędzie odzież zawodową: strój lekarza, pielęgniarki, lotnika itd. A przy t y m strój narodowy lub jego najbardziej odświętne czy też uznane za atrakcyjne odmiany, jest wszędzie manifestacją przy­ należności do określonej kultury, nawet jeśli ta manifestacja ma wyłącz­ nie wymiar ludyczny. Wydawać by się mogło, że tak ważna sfera identyfikacji kulturowej, jaką jest religia, stwarza nieprzekraczalne bariery dla odczucia wspól­ noty i wzajemnego porozumienia. Unifikacja — rzecz jasna — nie jest t u możliwa, jednakże głębokie wzajemne rozumienie odmienności w tej sferze wydaje się już dziś — wprawdzie nie masowym, lecz wyraźnie obserwowalnym zjawiskiem. Nie mamy t u na myśli postawy biernej to­ lerancji, lecz próby wnikania w istotę religijności innych ludzi. Może się to nawet wyrażać w trosce o zachowanie tożsamości innych w ich włas­ nej sferze religijno-etycznej. Przypomnijmy t u bohatera powieści Bolla Zwierzenia klowna. W jednym ze swych wewnętrznych dialogów z Ma­ rią, której już przy nim nie ma, zadaje on sobie i jej pytanie, czy inny partner dbałby tak bardzo o to, by ją obudzić w niedzielę rano i w y ­ prawić do kościoła . Dążenia do wzajemnego rozumienia przejawiają się nie tylko w sto­ sunkach pomiędzy wyznawcami różnych religii, ale także w relacjach: wierzący — niewierzący. Ci ostatni odkrywają w wierzeniach i posta­ wach religijnych inną ekspresję swoich własnych pytań i poszukiwań sensu życia, lub też odnajdują w obrzędach religijnych wartość i uży­ teczność psychoterapeutycznego wsparcia . Z drugiej strony — otwiera się wykładnia systemów religijnych na rozumienie świata niewierzących, na poszukiwanie Boga w życiu duchowym i działaniach osób niewie­ rzących. 43 44 „MY I ONI" D Z I S I A J Współczesne „racjonalne" społeczeństwa wyzbywają się dawnej sa­ kralizacji (demonizacji) obcego, co nie pociąga za sobą zanikania stereo­ typów. Żyją one często nadal, oderwane od podłoża, o p u s t o s z a ł e . 45 4 8 H . B o l i , Zwierzenia klowna, przeł. T. Jętkiewicz, Warszawa 1974. Takie badania prowadzone są m. in. przez Institut de Psychiatrie L a Rochefoucault, Centre de Medicine Psychosomatique Déjerine w Paryżu. Być może reminiscencje sakralizacji (demonizacji obcego dałoby się odnaleźć w psychologicznych prawidłowościach procesu powstawania bliskich związków, 4 4 4 5 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 231 Stosunki miądzygrupowe: pomiędzy grupami etnicznymi czy narodami lub grupami narodów, pozostają obszarem funkcjonowania wielu daw­ nych i wielu nowo tworzonych stereotypów. Ich płycizna jest ewiden­ tna, toteż naukowcy starają się je obalać za pomocą wyników badań, a publicyści i dziennikarze — przy użyciu środków masowego przekazu. Nie brak w tej działalności ani dobrej woli, ani rzetelnego wysiłku, nie jest ona jednak wolna od pewnych łatwizn. Jeśli wiedza naukowa i jej popularyzacja służyć mają wzajemnemu zrozumieniu i komunikowaniu się ludzi różnych kultur, to same muszą wyzwolić się od wielu stereo­ typów wyrosłych i utrwalonych w kręgu kultury euro-amerykańskiej, jak np. stereotyp redukujący proces poznawania do jego intelektualnych aspektów, jak stereotyp człowieka racjonalnie działającego, „pełnego" itp. Bardzo często bowiem zwalczając płytkie stereotypy o dziwaczności, śmieszności czy niższości ludzi innych kultur bezwiednie dążymy do wykazania, że w gruncie rzeczy działają oni podobnie jak my albo że z łatwością zdolni są przyswoić sobie nasze wzory zachowań. Zwróćmy uwagę, iż większość reportaży o tzw. Trzecim Świecie uka­ zuje wprawdzie tradycje kulturowe tych społeczności, ale obrazy współ­ czesnego życia każą nam się cieszyć wartkim nurtem modernizacji tech­ nicznej, z lubością prezentują „tubylca" obsługującego maszynę, parku­ jącego samochód, korzystającego lub dążącego do korzystania z analo­ gicznych do naszych urządzeń cywilizacyjnych. W efekcie pozostaje obraz dawnej egzotyki i oderwany od korzeni historycznych proces mo­ dernizacji, co do której wierzymy, że upodobni te społeczności do nas. A w dążeniu do zrozumienia powinniśmy skupić się na t y m , co w dro­ dze życiowej tych społeczności odmienne, co ujawnia prawdę o człowie­ ku, co skłonić może do refleksji nad naszą własną drogą. Sama wiedza naukowa, nawet najbardziej rzetelna, nie prowadzi prostą drogą do kształtowania postawy „ J a — Ty". Odkrywanie w dia­ logu wspólnoty fundamentalnych wartości człowieka, nierzadko bardzo odmiennie manifestowanych — wydaje się warunkiem kształtowania postawy „Ja — Ty". Jak dotychczas, zarówno sposób formułowania tzw. problematyki globalistycznej, jak i działalność w skali międzynarodowej nie wyzwo­ liły się z podejścia wyrosłego w dawnym świecie partykularyzmów — „My i oni". Można to odczytać w wielu programach międzynarodowej polityki społecznej i w postawach wielu policy makerów tej skali. Mniej lub bardziej świadomie, mniej lub bardziej wyraźnie hierarchizuje się odmienności różnych narodów, społeczności, krajów. Do niedawna ofi­ cjalnie używane określenia: „kraje rozwinięte" i „kraje niedorozwinięte" jest tego brutalnym przykładem ukazującym, iż my — z naszą cywili­ zacją techniczną — uważamy się za niepodważalny układ odniesień poa w i ę c w przyjaźni, miłości, m a ł ż e ń s t w i e pomiędzy przedstawicielami bardzo od­ miennych kultur. �232 Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z , DANUTA M A R K O W S K A równawczych dla innych, obcych. Eleganckim złagodzeniem, nie zmie­ niającym wszakże istoty rzeczy, jest zastąpienie tych określeń przez: „kraje rozwinięte" i „kraje rozwijające się", bo nadal oznacza, że „oni" podążają „naszą" drogą, by stać się do nas podobni. To prawda, że świat współczesny pełen jest różnic drastycznych i nie sposób wartościować inaczej niż in minus istnienia stref niedożywienia i głodu. To prawda, że niekontrolowany przyrost ludności nie może być oceniany pozytywnie. Ale w poszukiwaniu środków zaradczych można stosować działania bliższe formule „Ja — T y " bądź też mieszczące się w podejściu „My i oni". Międzynarodowa Federacja Planowanego Rodzicielstwa jest od lat widownią ścierania się tych dwu podejść. Uczestnicy odbywającego się w przededniu Roku Ludności 1974, w czasie konferencji w Brighton (22—27 X 1973) byli świadkami ostrych kontrowersji pomiędzy zwolen­ nikami wychowania w duchu odpowiedzialnego rodzicielstwa a entu­ zjastami technicznej koncepcji kontroli urodzeń. Oficjalne sprawozdania nie odzwierciedlają całego dramatyzmu dyskusji . Piętnowano między innymi potężne międzynarodowe centrale, które dostarczają Indii nie­ wątpliwie potrzebnych tam środków antykoncepcyjnych, a także przy­ gotowują propagandowe plakaty. Jeden z nich był demonstrowany. Pod wizerunkiem noworodka widniał napis: „Rodząc się zabiłeś swego bra­ ta". Takie stygmatyzowanie nowo narodzonego byłoby z oburzeniem od­ rzucone przez opinię społeczną kraju, w k t ó r y m plakat wyprodukowano. „Czy biedni w Indii nie są istotami ludzkimi w takim stopniu jak my?" — pytano. „Używamy podwójnych standardów moralnych" — pa­ dały oskarżenia. Owym „używaniem podwójnych standardów moralnych" zajmowano się również w toku Seminarium Międzynarodowej Federacji Planowa­ nego Rodzicielstwa w Istambule — w 1978 r. Jedna z grup roboczych pracująca na podstawie referatu i pod kierownictwem Thorstena Sjóvalla (szwedzkiego psychiatry) sformułowała znamienne uwagi. W swym referacie Sjóvall pisze: „Szwedzkie środki masowego przekazu ostro protestują przeciwko upowszechnianiu w tzw. rozwijających się krajach takich środków antykoncepcyjnych, które nie zostały zaakceptowane w naszym kraju [...] W zeszłym roku toczyła się w szerokich kręgach bardzo krytyczna dyskusja spowodowana tym, iż w krajach rozwijają­ cych się upowszechniano pewien substytut naturalnego pokarmu dla niemowląt, za produkcję którego pewna szwedzka firma została wprost o s k a r ż o n a " . Wspomniana grupa robocza w swym raporcie pisze: 46 47 4 6 D. Markowska uczestniczyła w tej konferencji jako ekspert jednej z grup ro­ boczych. "^46 Ethics and Planned Parenthood. Some Viewpoints and Experiences of the Swedish Association for Sex Education. IPPF Europe Region Seminar, Istanbul 1978. Materiał powielany. 47 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 233 „... postanowiliśmy zająć s i ę sprawami, które nazywamy «kronika wypadków» O m a w i a l i ś m y trzy takie sprawy. Pierwsza dotyczy prostaglandin pessaries. Raport w «People Magazine* sprzed 18 miesięcy m ó w i o bardzo ograniczonych co do liczeb­ ności próbach klinicznych przeprowadzonych w Szwecji nad tym środkiem wywo­ ł u j ą c y m poronienia. I zachęca w y n a l a z c ó w tego środka do przeprowadzenia prób na zbiorowości 2000 kobiet pragnących przerwać ciążę w jednym z rozwijających się krajów. Szerokie zastosowanie tego niesprawdzonego jeszcze środka uważa się za usprawiedliwione tym, że szpitale w owym rozwijającym się kraju nie dysponują wystarczającą liczbą łóżek. Druga sprawa dotyczy badań naukowych nad immunizacją przeciwciążową. Dr Stevens, który pracował w tej dziedzinie i prowadził ba­ dania laboratoryjne w Stanach Zjednoczonych, dowiedział się ku swemu n a j w y ż s z e ­ mu zdumieniu, iż dr Talwar w Indii przystąpił już do e k s p e r y m e n t ó w klinicznych. Czasopismo «New Scientist» rozprawiło się krótko z dylematem etycznym w taki oto sposób: «Talwar przytłoczony został przez 600 m i l i o n ó w osób. Stevensa przytło­ czyła Food and Drug Administration*. Czy wymogi co do badań klinicznych m o g ą być inne w biednych niż w bogatych krajach? Trzecia sprawa jest bardziej złożona. Medroxyprogesterone acetate to środek, który powoduje schorzenia rakowe u pew­ nego gatunku suk. Pigułki antykoncepcyjne zawierające ten składnik zostały wyco­ fane w krajach rozwiniętych. A tymczasem przed dwoma miesiącami, akurat kiedy American Food and Drug Administration odrzuciła Depo-Provera — zastrzyk anty­ koncepcyjny zawierający tę substancję, został on w wielkich ilościach podarowany krajom biednym przez Międzynarodową Federację Planowanego Rodzicielstwa" . 48 Podejście „My i oni" jest też widoczne wewnątrz społeczności naro­ dowych w postawach polityków wobec problemu chłopskiego. Bardzo wymowny i nie wymagający dalszych komentarzy jest tytuł piątej czę­ ści pracy zbiorowej pt. Peasants and peasant societies. Brzmi on mia­ nowicie: „Oni" — chłopstwo jako obiekt polityki w nowoczesnym pań­ stwie. We wprowadzeniu czytamy, iż pomieszczono tam studia traktu­ jące o t y m , jak słabe jest rozumienie społeczności i kultury chłopskiej przez tych, którzy przygotowują i przeprowadzają reformy r o l n e . Być może utrzymywanie się podejścia „My i oni" w programach rozwoju globalnego spowodowane jest między i n n y m i faktem, iż roz­ strzyganie problemów przyszłościowych zostało oddane w „pacht" elitom. Jak sugerują w y n i k i międzynarodowych badań porównawczych nad obrazami świata roku 2000, przeciętny człowiek zaabsorbowany jest przede wszystkim wydarzeniami i sprawami bieżącymi. Autorzy badań sądzą, że istnieje coś takiego, jak średnia skala spraw, która znajduje się pod kontrolą ludzi. Natomiast problemy przyszłości uważane są za należące do najwyższej skali i ... traktowane jako odległe. Być może jest t u rodzaj sprzężenia zwrotnego: przyszłość jest oddana w ręce elit, ponieważ uważana jest za coś odległego, z kolei fakt, iż zajmują się 49 48 Ethical A spects of Promotion and Distribution oj Planned Parenthood Me­ thods, Regional Council Seminar IPPF Europe Region, Report of Discussion Croup B, s. 2, Istambuł 1978. Materiał powielany. Penguin Modern Sociology Readings, T. Shanin (ed.), Londyn 1971, s. 367-422, cytowany fragment s. 367. 49 �234 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA t y m i problemami elity, powoduje, iż przeciętny człowiek uważa je za odległe od siebie . Pragniemy zreferować t u jeszcze jedną uwagę autorów cytowanych badań, która — naszym zdaniem — pozostaje w bliskim związku z do­ tychczasowym tokiem rozważań. Autorzy badań piszą: 5 0 „Ważna implikacja tkwi w systemie m i ę d z y n a r o d o w y m . Truizmem jest stwier­ dzenie, iż w obrębie tego systemu poszczególne narody nie mają jednakowych moż­ liwości. Najsilniejsze i najbardziej uprzywilejowane przejawiają skłonność do w y ­ znaczania c e l ó w i w z o r ó w życia. Pewien szczególny aspekt tej kwestii znalazł w y ­ raz w wynikach naszych badań. Chodzi tu o to, że tzw. słabiej rozwinięci dążą do n a ś l a d o w a n i a bardziej rozwiniętych, może nawet czerpią optymizm z naśladowania tych, którzy stali s i ę już pesymistami, gdyż znaleźli s i ę znacznie bliżej przysłowio­ wego wąskiego gardła. Wydaje się w i ę c , że przyszłość ludzkości będzie bardziej okre­ ślana przez ó w międzynarodowy system niż przez ludzkie potrzeby i potrzeby globu jako c a ł o ś c i " . 51 Nie trzeba dowodzić, iż przyszłość ludzkości, która byłaby określana bardziej przez s t r u k t u r ę międzynarodowego systemu niż przez ludzkie potrzeby i rozumienie spraw globu jako jedności świata ludzkiego i przyrody — to obraz świata, w k t ó r y m trwałoby podejście „My i oni". Dlatego też stwierdzenie to chcemy traktować jako ostrzeżenie, a nie jako prognozę. Zwróćmy jeszcze uwagę na inne postawy,- które z pozoru stanowią przezwyciężenie skostniałych stereotypów o innych i wydają się być przełamaniem podejścia „My i oni". Chodzi t u o pewien swoisty rodzaj tolerancji. Wyrasta ona najczęściej z żywej negacji wobec różnego r o ­ dzaju uprzedzeń i płytkich stereotypów o innych, lecz jej program po­ zytywny bywa zazwyczaj bardzo wątły. Opiera się na deklaracji egali­ taryzmu ludzi: ras, kultur, segmentów społeczeństwa, a wyraża się w praktyce w nieingerencji, w obojętności. Jest w tej postawie wiele z asekuracji moralnej. Na pewno nie jest to droga prowadząca do dia­ logu, do kształtowania postawy „ J a — Ty". Partykularyzm, podział na „swoich i obcych", podejście „ m y i o n i " bywał — jak dowodzi historia i obserwacja współczesnego świata — źródłem wrogości i zniszczeń. Tolerancja skojarzona z zasadą nieinge­ rencji nie jest wprawdzie konfliktorodna ani niszcząca, ale też nie buduje więzi między ludźmi, nie poszerza horyzontów człowieka rozumie­ niem odmienności innych ludzi. Współczesny świat powiązany jest wieloma nieodwracalnymi k o niecznościami. Jeśli więc przyszły ład społeczno-moralny globu ma b y ć określany ludzkimi potrzebami, a nie s t r u k t u r ą międzynarodowego syste5 0 G a 11 u n g, Ornauer, s. 576-577. Tamże. и Wiberg, Conclusions, [w:] The Images of the World..., �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 235 mu, to prowadzi do tego droga trzecia: dialogu, wzajemnego odkrywania się i rozumienia, kształtowania podejścia „ J a — Ty". Ta formuła za­ pewnia bowiem urzeczywistnienie modelu jedności w pluralizmie. Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Markowska ON S O M E P R O B L E M S O F C U L T U R A L I D E N T I F I C A T I O N IN T H E PROCESS O F COMMUNICATION Summary The article contains the text of the paper presented at the I V Conference of the World Future Studies Federation held in Cairo on 16-19 September 1978 on the subject of "Communication and cultural identity in an interdependent world". The authors survey the literature on aspects of anthropology, sociology and ethnography connected with the problem of ethnic, cultural and group identification starting with the thought expressed by E . H . Erikson that all questions concerning the fee­ ling of one's own identity (ethnic, cultural, personal and group identity) may be reduced to one fundamental question: "Who am I ? " . The fact that this question is being asked in many areas of human experience as well as the contemporary renascence of a considerable number of anthropological studies connected with pro­ blems of "Culture Identity" ("Ethnic Identity", "Ethnicity", "Personal Identity", "Sex Identity"), may be taken as an evidence, not only, of a universal need for a self-definition, but also as a symptom of an identity-crisis in the modern world. The authors review, further, the studies of the region of Polesie by J . Obrębski where the ethnic self-identification of the local population was taking place on the basis of contraposition of "our" — "foreign/alien" i.e. national consciousness and a sense of national "belonging" were unknown and replaced by a feeling of self"homeliness". The basis for the sense of one's own cultural and group identity was provided by the image (stereotype) of the foreign/alien groups in which their otherness received primary emphasis. Further, it is characteristic that the sense of one's own identity is not a matter to be reflected upon but, rather, is self-evident within a particular group and, usually, does not need and does not receive any articulation; instead, the image of foreign groups is placed first. The image of one's own group is a photo-negative (frequently a "silent" one) of the image of foreign groups. Deserving an emphasis in studies by J . Obrębski of the mechanism, of identification in a traditional peasant culture and, requiring further development in the light of Ericson's thought, is the fact that the answer to the question "Who am I ? " is contained in the image of strangers/foreigners, is possible thanks to them and represents a reflected image of others. I n this sense, the process of identification is, by its very nature, part of the process of communication. The answer comes, as it were, from outside. Self-recognition and discovery of one's own identity are owed to others. The sense of one's own identity is the result of a confrontation, of comparison with others. I n making a critical survey of the ap­ proach, so far, to problems of the stereotypes in the fields of sociology, psychology, logic, the theory of cognition and particularly, of the approach representing the positivistic tradition of overstressing the cognitive value of the stereotype, the que­ stion of its truth or falsehood, the empirical extent of their social circulation, the authors propose a different perspective for studies which,- in their opinion, would reveal the most significant features of the confrontation "ours" — "foreign/alien". The features include, specifically, the fact that the contraposition "ours" — "fore- �236 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA ign/alien" has a contextual character and represents a category rather than a clas­ sification concept and further, that the contraposition of "our" — "foreign/alien" may serve as a clasification only in result of the meaning with which it is endowed by a concrete socio-cultural context. Since the category "our" — "foreign/alien" may be placed in many differnt contexts and also because of the nature of the re­ lationship which the authors have studied between stereotypes ("Pictures i n our heads" as Walter Lippman succinctly called them) and the symbol, the authors pro­ pose the adoption of a wide, historical and ethnological perspective which would avail itself of the experience and phenomenological traditions of studies, of the symbolic thought, of the tradition of reading and interpreting a symbol through another symbol and of understanding concepts through other concepts. By revie­ wing, i n this way, in the anthropological literature the evolution of the category "our" — „foreign/alien" with reference to such contrapositions as "humans — non-humans", "humans-animals", "Capable of talk — dumb" and i n the light of tenden­ cies to ascribe to "foreigners/aliens" daemonic and devilish attributes, to associate them with the subterranean realm and the world of the dead or, alternately, with representatives or harbingers of gods and with prophets, it becomes possible to uncover, i n full, the roots of the stereotype of strangers/foreigners/aliens in the deepest strata of language and of the mythological, and religious experience. Such approach would lead to the perception of the deep, cognitiev values of imagery about strangers/foreigners/aliens when it operates in the appropriate to it context of symbolic thought which, in traditional cultures, orders the vision of the world. The authors point to the danger associated with empty, stripped of their natural context, concepts of foreigners/aliens which, in a camouflaged guise frequently appear in international programs for the solution of world's problems, in the pro­ cesses of communication in the contemporary, interdependent world and, thus, make permanent the approach based on the division "Us — They". I n observing new events in the field of identification in the modern world such as, among others, the phenomenon of cultural identification (whether imposed or consciously chosen), by pointing to the richness of the experience of traditional cultures i n the field of identification and in processes of communication (e.g. conscious main­ tenance of own identity in mutual, exchange and in communication), i n opposition to the approach "Ourselves — Them", the authors set one based on "Me — You". Similarly as one's own identity is found in contacts and in confrontations with others, the understanding and the experience of the culture of other people po­ stulates a deep identification with one's own culture and an awareness of its past. A n approach of this kind requires a well chosen program of upbringing and edu­ cation in which the reaction to otherness would begin with amazement and read­ iness to accept, where learning would not be a single, isolated act but, rather, a ceaseless discovery or, better still, a continuing dialogue. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/117cc1573da48e30af7bef8e62038caa.pdf 92611329a4d1a4506502c7bd6379e4fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:986 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:907 Title A name given to the resource Machalla w Uzbekistanie. Tradycyjna społeczność dzielnic miejskich w życiu współczesnym / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.237-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść II „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 ZBIGNIEW z. 2 JASIEWICZ M A C H A L L A W UZBEKISTANIE. TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ DZIELNIC MIEJSKICH W ŻYCIU WSPÓŁCZESNYM Charakterystyczną cechą życia społecznego rejonów miast środkowoazjatyckich, zamieszkanych przez ludność miejscową, są występujące w nich, łatwe do wyodrębnienia, powiązane ścisłymi więzami zorganizo­ wane społeczności dzielnicowe. Współczesna machalla, bo taką najczę­ ściej nazwą określa się dzielnicę miejską w Uzbeckiej SRR, jest rezul­ tatem oddziaływania zarówno wielowiekowej tradycji, jak i przekształ­ ceń dokonanych w ramach socjalistycznego państwa. Jej analiza po­ mocna jest zarówno dla rekonstrukcji dokonanego procesu przeobrażeń, jak i poznania specyficznych form współczesnego życia społecznego. Pozwala przede wszystkim na określenie stosunku do tradycji w pro­ cesie przemian realizowanych przez socjalistyczne państwo na terenie pozaeuropejskim, opóźnionym uprzednio w rozwoju społeczno-kulturowym. Ułatwia ponadto refleksję nad wartością tradycji w życiu współ­ czesnym. Materiały wykorzystane w opracowaniu zgromadzone zostały poprzez obserwacje i wywiady przeprowadzone w Taszkencie, Samarkandzie i Chiwie w 1974 r . Pomocne okazało się również piśmiennictwo, za­ równo literatura historyczno-etnograficzna, jak i publicystyka społeczna. Miasta i ludność miejska od dawna odgrywały poważną rolę w ży­ ciu gospodarczym i kulturalnym Azji Środkowej. W połowie X I X w., jeszcze przed przyłączeniem do Rosji, Taszkent był ogromnym, jak na ówczesne stosunki, miastem liczącym około 50-80 tys. m i e s z k a ń c ó w . Niewiele ustępowała m u Buchara, mająca w tymże czasie około 6070 tys. oraz Kokand. Obok tych miast, stanowiących centra życia go1 2 3 1 Za umożliwienie badań dziękuję w ł a d z o m Uniwersytetu im. W. Lenina w Taszkencie. F . A z a b a j e w , Taszkient wo wtoroj polowinie XIX wieku. Oczerki socjalno-ekonomiczeskoj i politiczeskoj istorii, Taszkient 1959, s. 23. O. A. S u c h a r i e w a , Buchara XIX — naczala XX wieka. Pozdniefieodolnyj gorod i jego nasielenije, Moskwa 1966, s. 97. 2 3 �238 ZBIGNIEW JASIEWICZ spodarczego i politycznego, występuje wiele pomniejszych ośrodków miejskich, takich jak Samarkanda, Chiwa, Margelan, Andiżan, Naman­ gan, Karszy, Szachrizjabz, Kitab i inne. Przyłączenie do Rosji spowodowało dalszy rozwój miast, już przy udziale napływowej ludności rosyjskiej i z innych europejskich terenów imperium. Ludność przybyła nie osiedla się na ogół w dzielnicach za­ mieszkanych przez dawnych mieszkańców, a tworzy nowe części miast, sąsiadujące z tzw. miastem „starym", „azjatyckim" . W roku 1897 mie­ szkańcy miast stanowili 13,83% ogółu ludności rosyjskiego Turkiestanu, a więc więcej w porównaniu z terytorium całego państwa, na k t ó r y m ludność wiejska obliczana była wówczas na 12°/o . Okres porewolucyjny intensyfikuje procesy urbanizacji republik Azji Środkowej. W Uzbekistanie ludność miejska, która w roku 1926 liczyła 1013 tys. (22% ogółu ludności), wzrosła w 1970 r. do 4322 tys. (36,6%) . Zmiana charakteru miast nastąpiła jednakże nie tylko w w y n i k u wzro­ stu liczby ich mieszkańców i nasycenia nowoczesną techniką, -ale r ó w ­ nież stopniowej niwelacji odrębności między oddzielnymi niegdyś czę­ ściami miasta zamieszkanymi przez różne grupy ludności. Terenem przemieszania ludności są przede wszystkim nowe dzielnice zabudowane blokami mieszkalnymi. Obok nich jednak nadal występują, stanowiące przedmiot moich zainteresowań, terytoria miast zaludnione wyłącznie lub prawie wyłącznie przez Uzbeków i przedstawicieli innych ludów środkowoazjatyckich, przywiązanych do miejsca i sąsiedztwa oraz wy­ soko ceniących możliwość zamieszkania w domostwach jednorodzinnych. W tych właśnie rejonach miast utrzymała się i wykazuje wielką żywot­ ność tradycyjna społeczność dzielnicowa — machalla. Rozczłonowanie miast i osiedli środkowoazjatyckich na skupiska do­ mów i rodzin powiązanych silną więzią lokalną sięga odległej przeszło­ ści. Znane są wzmianki o dzielnicach miejskich już z okresu wczesnego średniowiecza . Nie wyjaśniona bliżej jest jednakże geneza owych spo­ łeczności. Można sądzić, że były one odbiciem ostrych podziałów rodowo-plemiennych i terytorialnych, przeniesionych na teren miasta. Świadczyć o t y m może nazwa elat (ród, plemię, kraj), zachowana dla określenia dzielnic miejskich w Chiwie , oraz" utrzymujące się długo dzielnice grupujące mieszkańców należących do wyodrębnionych grup 4 s 6 7 8 4 Z. J a s i e w i c z , Uzbecy. Studia nad przeobrażeniami spoleczno-kulturowymi w XIX i XX wieku, Poznań 1969, s. 166. Istorija Uzbiekskoj SRR, t. I, cz. I I , Taszkient 1956, s. 126. íVarodnoje chozjajstwo Sriedniej Azii w 1963 godu. Statisticzeskii sbornik, Taszkient 1964, s. 8; Narodnoje chozjajstwo Uzbiekskoj SSR w 1972 godu. Statisti­ czeskii jeżegodnik, Taszkient 1973, s. 9. O. A. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina pozdniejieodalnogo gorbda Buchary, Moskwa 1976, s. 292 i n. Uzbieksko-russkij slowar, Moskwa 1959, s. 553; Por. również Istorija Uzbiekskoj SRR, t. I I , Taszkient 1968, s. 128. 5 6 7 8 �MA C H A L L A W 239 UZBEKISTANIE etnicznych i pochodzenia terytorialnego. Po wkroczeniu na teren Azji Środkowej islamu najczęściej następowała identyfikacja dzielnicy z pa­ rafią. Meczet parafialny stał się nie tylko ośrodkiem życia religijnego, gromadzącym mężczyzn z okolicznych domów na codzienne obowiązko­ we modlitwy w świątyni, ale również społecznego. Kolejnym czynni­ kiem sprzyjającym wyodrębnieniu się dzielnic były potrzeby handlu i produkcji. Dzielnice tworzyły się wokół lokalnego bazaru lub innego ruchliwego punktu, o czym wydaje się świadczyć termin guzar (ruch­ liwe miejsce przy drogach, na skrzyżowaniu; mały bazar) używany jako nazwa dzielnicy m. in. w Bucharze i Samarkandzie . Mogły również powstawać i funkcjonowały jako miejsca zamieszkania i produkcji w y ­ specjalizowanych grup rzemieślniczych . Na koniec zainteresowana w utrzymaniu społeczności dzielnicowych, jako formy organizacji spo­ łecznej, była władza państwowa. Wybierany przez mieszkańców dzielni­ cy oksokol — starszy samorządu, zatwierdzany przez administrację późnofeudalnych państw środkowoazjatyckich czy władze carskie, b y ł jednocześnie najniższym funkcjonariuszem administracji. Władze ponad­ to, zainteresowane w możliwości izolacji poszczególnych części miasta w celu zachowania porządku i na wypadek powstań, podtrzymywały istnienie czy wręcz nakazywały budowę zamykanych na noc wrót m i ę ­ dzy dzielnicami . Wrota takie były dodatkowym, materialnym elemen­ tem wyodrębnienia społeczności dzielnicowych. Oczywiście historycznie zmienne wymagania stawiane wobec machalla i potrzeby ich mieszkań­ ców powodowały głębokie przeobrażenia w granicach i charakterze spo­ łeczności dzielnicowych na przestrzeni wieków. Najlepiej znane, przede wszystkim dzięki badaniom O. A. Suchariewej w Bucharze, są społeczności dzielnicowe końca X I X i początków X X w. Zamieszkiwały one na ogół niewielkie terytoria zabudowane od kilkunastu do stukilkudziesięciu domami, skupionymi wokół ulicy czy jej części i odchodzących od niej zaułków. Stąd duża ilość dzielnic w poszczególnych miastach. Buchara tego czasu liczyła ich 220, Tasz9 10 11 9 Uzbieksko-russkij slousar, s. 113. O zróżnicowaniu nazw dzielnic miejskich w Azji Środkowej patrz O. A. S u c h a r i e w a , O terminologii, swjazannoj s istoriczeskoj topografie} gorodow Średniej Azii, Narody Azii i Afriki, nr 6, 1965, s. 101 i in. Por. O. A. S u c h a r i e w a , Pozdniefieodalnyj gorod Buchara końca XIX — naczala XX wieka. Riemie sienna ja promyszlennost, Taszkient 1962, s. 21 i in.; К. F a z i l o w a , Taszkientskij kwartał litiejszczikow (machalla Deroz) w konce XIX — naczale XX wieka, [w:] Naucznyje roboty i soobszczenija Instituía istorii i archeologii AN Uzbiekskoj SRR, t. 4, Taszkient 1961, s. 244. Wrota między dzielnicami w Bucharze zachowały się do początków X X w. Por. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 16. Nakaz budowy wrót prze­ gradzających ulice w e w n ą t r z miasta wydano w X I X w. w Kaszgarze w Turkie­ stanie Wschodnim, opanowanym przez Chińczyków. Pisze o nim B. G r ą b c z e w s k í , Oíezeť o pojezdkie w Kaszgar i jużnuju Kaszgarju w 1885 godu, Nowyj M a r gielan 1886, s. 10. 1 0 3 1 �2-10 ZBIGNIEW JASIEWICZ 12 kent ponad 250, Samarkanda 85, Szachrizjabz 5 2 . B. Grąbczewski w odwiedzanym przez siebie Kaszgarze, już na terenie Turkiestanu Wschodniego, uzyskał informację o 110 dzielnicach . Machalla znana była również w dużych osiedlach nie traktowanych jako miasta, dzielo­ nych na kilka lub kilkanaście dzielnic — p a r a f i i . Zachowane nazwy i analiza położenia dzielnic dostarczają cennych materiałów dla historii miasta . Organizacja, funkcje i wyposażenie machalli z przełomu X I X i X X w. sprzyjały ukształtowaniu się w ramach dzielnic zwartych i trwałych społeczności. Jak już mówiliśmy, dzielnicy przewodził wybierany przez mężczyzn oksokol; na czele kobiet stawała wybrana przez mieszkanki dzielnicy szanowana niewiasta, zwana w Bucharze kajwoni— gospodyni. Zarówno pierwszy, jak i druga nie otrzymywali bezpośredniego wyna­ grodzenia, a ich praca traktowana była jako zaszczytna służba społeczna. Dodawano i m pomocników — niezamożnych mieszkańców dzielnicy, dla k t ó r y c h otrzymywane podarki i datki stanowiły jedno z ważnych źródeł utrzymania. Zakres obowiązków oksokoła był nader szeroki. Troszczył się on zarówno o warunki bytowania w dzielnicy: czystość na ulicach i w meczecie, sprawność urządzeń wodnych, organizując konieczne skład­ k i pieniężne i prace zespołowe chaszar, jak i dbał, co było przedmiotem jego szczególnych starań, o zachowanie dobrych stosunków międzyludz­ kich. Oksokoł godził zwaśnione strony, usiłując nie dopuścić do roz­ praw sądowych, uczestniczył w podziałach majątku między spadkobierca­ mi, był opiekunem małoletnich sierot, zatwierdzał plany sprzedaży nie­ ruchomości, przestrzegając zwyczajowego prawa pierwokupu przysługu­ jącego mieszkańcom dzielnicy. Ważna była rola oksokoła i kajwoni w or­ ganizacji uroczystości rodzinnych, szczególnie pogrzebu. Dysponując środkami finansowymi dotkniętej nieszczęściem rodziny przejmowali oni wszystkie obowiązki, związane z przygotowaniem pochówka . Uczestni­ czyli również w innych świętach rodzinnych, m. in. z okazji obrzezania i wesela, udzielając rad i pomocy przy ich organizacji i rozdzielając po­ żywienie w trakcie uczty. Zaangażowanie przywódców dzielnicy w ob­ rzędach „rodzinnych" stanowiło wyraz i źródło ich społecznego prestiżu. Święto obrzezania, wesele, a przede wszystkim pogrzeb gromadziły bo­ wiem przedstawicieli wszystkich rodzin dzielnicy i tworzyły nader silne więzi społeczne . 13 14 15 l e 17 1 2 S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 323. G r ą b c z e w s k i , op. cit., s. 11. Istorija Uzbiekskoj SSR, t. I I , s. 134. N. G. M a 1 i с к i j , Taszkientskije machalla i mauza, [w:] W. W. Bartoldu turkiestanskije druzja, uczenniki i poczitatieli, Taszkient 1927, s. 109. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 32 i n. Tamże, s. 37. Por. również A. S z i s z o w, Sarty. Cz. I, Etnografija, Taszkient 1905, s. 30 i dalsze. 1 5 11 1 5 1 8 17 �MACHALLA W 241 UZBEKISTANIE Działalność oksokoł i kaj woni podporządkowana była opinii społecz­ ności; bez aprobaty wspólnoty nie mogliby wykonywać swoich obowiąz­ ków. Decydujący był głos starych mężczyzn — głów rodzin, gromadzą­ cych się w meczecie. Z opracowań dotyczących dzielnic miejskich z końca X I X i początków X X w. na terenie Uzbekistanu nie dowiaduje­ my się jednakże o grupowaniu się wpływowych ludzi machalli w trwałe zespoły — rady . Większość społeczności dzielnicowych stanowiły jednocześnie parafie, identyfikowane w niektórych źródłach z jednostkami administracyjny­ mi , a parafialny meczet stawał się ośrodkiem skupiającym mieszkań­ ców dzielnicy. Potrzeby życia religijnego nie wydają się jednakże naj­ starszym i najważniejszym czynnikiem organizującym wspólnotę. Nie­ kiedy zresztą granice dzielnicy i parafii nie pokrywały się ze s o b ą . Poza meczetem i przynależącą doń szkołą wspólną własnością mieszkań­ ców było miejsce do rytualnych omywań, a także sprzęty przydatne do organizacji obrzędów: kotły, półmiski, filiżanki, łyżki, serwety niezbędne przy ucztach oraz mary i obuwie służące do odnoszenia zmarłych na cmentarz . Integrację społeczności ułatwiała jednorodność ludności. Dzielnice za­ mieszkiwali ludzie tej samej wiary (przy czym podział na sunnitów i szyitów nie był przeszkodą w sąsiedztwie) częstokroć należący do jed­ nej grupy etnicznej lub pochodzenia terytorialnego i jednej grupy zawo­ dowej. Dzielnice miast środkowoazjatyckich nie były jednakże na prze­ łomie X I X i X X w. zespołami rodzin przynależnych do tej samej war­ stwy społecznej. W wielkich miastach ponadto objęto ramami wspólnoty również rodziny i ludzi od niedawna lub na krótki okres zamieszkałych w dzielnicy: rodziny urzędników i wojskowych mieszkające w domach stanowiących własność państwa oraz studentów medres . Wypracowane przez wieki mechanizmy integracji funkcjonowały, jak widzimy, r ó w ­ nież wówczas, kiedy stopniowo zmiana stosunków społeczno-gospodarczych zróżnicowała s t r u k t u r ę społeczną i otworzyła granice dzielnicy dla muzułmanów — ludzi z zewnątrz. Niezwykle poważne znaczenie ma­ challa w życiu społecznym przedrewolucyjnego Uzbekistanu oraz jej 18 l9 20 21 22 18 Badania w tradycyjnych społecznościach wiejskich Afganistanu (Tola-oBarfak, Haidarichona), przeprowadzone w 1976 r. w ramach Etnologicznej Wy­ prawy Azjatyckiej Katedry Etnografii U A M , przyniosły informację o nieformal­ nych zespołach maraka, skupiających w p ł y w o w y c h i p o w a ż a n y c h ludzi wsi. Por. Materijały po rajonirowaniiu Średniej Azii, kniga I I , Tieritorija i nasielenije Buchary i Chorezma, cz. 2, Choriezm, Taszkient 1926, s. 32. Suchariewa, Kwartalnaja obszczina..., s. 264; F a z i ł o w a , op. cti., s. 241. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 21. Tamże, s. 18 n. 1 9 2 0 2 1 22 16 — E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I I , z. 2 �242 ZBIGNIEW JASIEWICZ wielki wpływ na losy ludzkie sprawił, że znalazła ona swe odbicie r ó w ­ nież w znanych autobiografiach literackich . Porewolucyjne przekształcenia machalla i jej miejsce we współczes­ nym życiu społecznym nie stały się dotąd przedmiotem systematycznych badań. Spotkały się jednak z zainteresowaniem dziennikarzy i uprawia­ jących publicystykę społeczną naukowców, którzy w istniejących spo­ łecznościach dzielnicowych dostrzegli organizację samorządową o poważ­ nym znaczeniu wychowawczym, zdolną kształtować osobowość ludzi. Machalla od dawna również zwróciła uwagę partii komunistycznej oraz organów władzy radzieckiej, które przyznały jej istotną rolę w kierowa­ nym procesie przeobrażeń w ramach państwa socjalistycznego. Komitety w społecznościach lokalnych, jako jedna z organizacji sa­ morządowych stanowiących ważne ogniwo łączności partii komunistycz­ nej i władzy państwowej z ogółem ludności, powstawały już w latach 20-tych. Tworzono wówczas tzw. meczetkomy i guzarkomy *. Jednocze­ śnie wprowadzono nowe jednostki administracji terenowej, łącząc drob­ ne dzielnice w większe, podporządkowane zarządom domów mieszkal­ n y c h . Zmieniające się warunki nie zdezaktualizowały jednak w socja­ listycznym państwie wartości tkwiących w zintegrowanych wspólnotach dzielnicowych, utrzymujących się w częściach miasta zabudowanych domostwami jednorodzinnymi i zamieszkanych głównie przez Uzbeków i przedstawicieli innych ludów środkowoazjatyckich. Wręcz przeciwnie pojawiły się nowe czynniki sprawcze i potrzeby integracji będące skut­ kiem przyspieszonych przeobrażeń społeczno-kulturowych. Pierwsza „Ustawa o komitetach machallowych (dzielnicowych)" przy­ jęta została w Uzbeckiej SRR w roku 1932. Następne zmodyfikowane ustawy zatwierdzane były przez Prezydium Rady Najwyższej Uzbeckiej SRR w latach 1953 i 1961. Na początku lat 60-tych działało w miastach ponad 900 „komitetów machallowych", w roku 1965 było ich już w mia­ stach i osiedlach wiejskich Uzbekistanu 4340 . Tworzono je decyzją rad rejonowych lub miejskich na tych terenach miasta, gdzie przewa­ żały domostwa stanowiące własność mieszkańców. Komitety te stano­ wią organizacje samorządowe podporządkowane władzom miejskim. Członków komitetów, działających na zasadach społecznych, wybiera się — zgodnie z ustawą — na corocznych zebraniach wszystkich doros23 2 25 2e 2 3 Por. S a d r i d d i n A j n i , Wospominanija, Moskwa 1960, s. 479; A b d u l l a K a h h a r , Skazki o byłom, [w:] Izbrannyje proizwiedienija, t. I I , Taszkient 1973, s. 13 n. Materiały..., Kniga I, cz. 1, s. 88; S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 106. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 11, 62. K . K a m i l ó w , O roli machallinskich (kwartalnych) komitetów w sowriemiennyj pieriod, „Obszczestwiennyje Nauki w Uzbiekistanie", nr 2: 1961, s. 59; Istorija Uzbiekskoj SSR, t. I V , Taszkient 1968, s. 368. 24 2 5 2 6 �MACHALLA W 243 UZBEKISTANIE łych mieszkańców machalla. Komitety odpowiadały za swoją pracę przed ogólnym zebraniem mieszkańców dzielnicy i odpowiednią radą miejską. Do praw komitetów należy zwoływanie zebrań mieszkańców dzielnicy, udział w sporządzaniu planów zagospodarowywania swego terenu, ucze­ stniczenia w naradach i dyskusjach tam organizowanych, a dotyczących spraw wchodzących do kompetencji komitetu, wydawania określonych zaświadczeń mieszkańcom i prowadzenia ksiąg meldunkowych . Zada­ niem komitetów była ponadto aktywizacja mieszkańców do czynów spo­ łecznych dla dobra dzielnicy: zadrzewiania, porządkowania terenu, bu­ dowy szkół, klubów i innych urządzeń użyteczności publicznej, a także działalność kulturalna i oświatowa, skierowana m. in. na umocnienie so­ cjalistycznych norm współżycia oraz troska o zachowanie porządku społecznego. Machalla i „machallowy komitet" jednocześnie nadal reali­ zuje niektóre funkcje tradycyjnej społeczności, zaangażowanej nie tylko w sprawy zbiorowe, ale również rodzinne współmieszkańców. W trakcie badań odwiedzono następujące społeczności dzielnicowe: machalla „Kukcza" (nazwa nieprzetłumaczalna) i „Ilhor" (przodownik) w Taszkencie; guzar „Czakar" (nazwa rodzaju kamienia), „50 lat Paź­ dziernika" i „ F u r k a t " (nazwisko poety) w Samarkandzie oraz dzielnicę „Iczan-Kala" (twierdza wewnętrzna) w Chiwie. Machalla Kukcza, której terenem jest ulica Ujgura oraz sąsiednie zaułki w zachodniej części Taszkentu, obejmuje 730 domostw i około 19 tys. ludzi. Wśród mieszkańców tej dzielnicy odnaleźć można m. in. dwóch akademików, 7 doktorów nauk, kilkuset kandydatów nauk, wielu lekarzy, 5 matek-bohaterek, które wychowały po 10 dzieci. W obrębie machalla znajduje się stary cmentarz „Kukcza", sławny dzięki mauzoleum Zajnufdin Bobo z X V I w. Granice machalla od dawna są stałe, również stali są mieszkańcy. Od 1950 r. nie było w dzielnicy wypadku sprzedaży domu. Ostatnia nowa grupa mieszkańców zamieszkała tam w roku 1941, kiedy to przeniesiono tutaj 40 rodzin z terenu zajętego pod budowę par­ ku i m . A. Puszkina. Machalla Ilhor jest dzielnicą nową, lecz jednocześnie bardzo znaną, dzięki aktywności jej mieszkańców w pracach społecznych. Założona została przed 20 laty na terenach dawnych pól, uzupełniona mieszkańcami z dzielnic zburzonych na skutek tragicznego trzęsienia ziemi w 1966 r. Liczy około 10 tys. ludności. Guzar Czakar w Samarkandzie obejmuje 170 domów w zasiedziałej, starej części miasta. I t u szacunkiem współmieszkańców otoczeni są dok­ torzy i kandydaci nauk. Guzar „50 lat Października" ma 440 domów i około 2800 ludności. Jego mieszkańcami są głównie Tadżycy i tylko 15% Uzbeków. Guzar Furkat powstał pod koniec lat 60-tych. Wydzielo­ ny został wówczas z dzielnicy Agalik, kiedy ta przekroczyła ilość 700 domów. 27 2 7 К a m i ł o w, др. cit., s. 59. �244 ZBIGNIEW JASIEWICZ Dzielnica Iczan-Kala w Chiwie zajmuje starą, wewnętrzną część mias­ ta, zamkniętą obronnymi murami. Jest jedną z 8 dzielnic w Chiwie po­ siadających „machallowy komitet". Nazwa machalla pojawiła się tutaj późno, pod koniec lat 20-tych. Machalla włączyła w swoje granice po­ przednio t u istniejące niewielkie społeczności elat, które zresztą do dzi­ siaj stanowią autonomiczne części dzielnicy. Iczan-Kala liczy około 4800 mieszkańców, zgrupowanych w 452 rodzmach. Jak z przedstawio­ nych danych wynika, współczesne społeczności dzielnicowe, o granicach ustalonych administracyjnie, powiększyły w porównaniu z przeszłością swoje terytoria i liczbę ludności. Dzielnice posiadają swoje centra, które stanowią klub, siedzibę ko­ mitetu oraz pomieszczenia towarzyszące. Najbardziej okazale prezento­ wał się ośrodek znanej machalla Ilhor w rejonie „Oktjabrskim" Taszkentu (rye. 1). Na zadrzewionym, obsadzonym żywopłotami i kwiatami placyku, z popiersiem W. Lenina pośrodku, mieściły się w parterowym, glinianym, otynkowanym budynku okalającym placyk, następujące po­ mieszczenia: urząd pocztowy, salka posiedzeń komitetu i jednocześnie gabinet przewodniczącego, salka kolegium redakcyjnego gazetki ścien­ nej, sala widowiskowa na 400 miejsc, punkt pomocy medycznej, pokój milicjanta dzielnicowego, salka sądu towarzyskiego, biblioteka, salka, „ d r u ż y n y ludowej" — organizacji społecznej współdziałającej z milicją Rye. 1. Centrum dzielnicy Ilhor, Taszkent 1974 Fot. Z. Jasiewicz �MACHALLA W UZBEKISTANIE 245 w zakresie utrzymania porządku, wypożyczalnia naczyń i sprzętów go­ spodarstwa domowego, magazyn do przechowania mar do przenoszenia zmarłych — oddzielnych dla mężczyzn i kobiet, dalej salka spotkań z i ­ mowych z wyjściem na ajwon — otwartą werandę dla spotkań i uczt letnich z towarzyszącymi pomieszczeniami kuchennymi oraz umywalnią, klub z telewizorem, prasą i grami towarzyskimi, w k t ó r y m można się również napić herbaty, na koniec sklep. Na skraju zazielenionej części placyku, tuż przy ulicy Maorit, podium — suja zaścielone dywanikiem, na którym latem przesiadują i obradują starcy. Pomieszczenia klubu w machalla Kukcza wybudowane zostały w roku 1970. I tutaj, podobnie jak gdzie indziej, budowa prowadzona była w ramach czynu społecz­ nego, z materiałów dostarczonych przez państwo. W parterowym pawi­ lonie, cofniętym od ulicy, mieści się salka zimowa oraz weranda do biesiad letnich. W pomieszczeniu zamkniętym podwyższenie przykryte dywanikiem, na k t ó r y m przesiadują starcy, obok stoły i krzesła. W oknach kwiaty w doniczkach, na ścianach portrety, plakaty, klatki z ptakami. W skrzydłach budynku mieści się kantor przewodniczącego i pomiesz­ czenia gospodarcze, m. in. wypożyczalnia sprzętów gospodarstwa domo­ wego. Siedziby „komitetów machallowych" w Samarkandzie i Chiwie były mniej rozbudowane. Wszystkie one jednak składały się z jednego lub dwu lokali klubowych, biura przewodniczącego i pomieszczeń gospo­ darczych. W guzar „50 lat Października" w Samarkandzie klub mieścił się w budynku na podmurówce, w k t ó r y m w dolnej części znajdowały się magazyny do przechowywania m. in. wielkich kotłów do pilawu, każdy na 500 ludzi, oraz mar i skrzyń do wynoszenia zmarłych na cmen­ tarz. Obok budynku ustawiono wielki piec chlebowy — tandir oraz stoły do przygotowywania ciasta. Tutaj czojchonaczi — starszy człowiek przy­ gotowujący herbatę i inne pożywienie, będący zwykle znakomitym k u ­ charzem, przede wszystkim specjalistą do przygotowania osz — pilawu, wypieka non — chleb na potrzeby czajchany i dla rodzin wyprawiają­ cych uczty obrzędowe. W guzar Furkat obok klubu mieści się stołówka wykorzystująca czajchanę jako jadalnię. W Chiwie, w klubie dzielnicy Iczan Kala, nie przechowuje się mar do przenoszenia zmarłych. W Chorezmie, w odróżnieniu od innych części Uzbekistanu, użytkuje się mary jednorazowego użytku, pozostawiane przy grobie. Przewodniczący komitetów to doświadczeni organizatorzy i społecz­ nicy, cieszący się niekwestionowanym autorytetem wśród mieszkańców dzielnicy. Wybierani są wraz z pozostałymi członkami komitetu na ze­ braniu przedstawicieli rodzin — umumij mażlis i funkcję swą pełnią zwykle przez okres wielu lat. Przewodniczący — rais komitetu w dziel­ nicy Ilhor, Hoszim Alimow, nazywany dla wyrażenia szacunku aka — starszym bratem, pracował na tym stanowisku (w momencie odwiedzin) od 21 lat. Był jednocześnie dyrektorem administracyjnym w technikum. Przewodniczącym komitetu w dzielnicy Kukcza był od 8 lat Kasim Be- �246 ZBIGNIEW JASIEWICZ kijew, emerytowany pracownik Rady Ministrów Republiki. W machalla Jangi-Szachar w Taszkencie funkcję tę pełnił kandydat nauk — pracow­ nik naukowy instytutu Akademii Nauk. W Chiwie stanowisko przewod­ niczącego komitetu zajmowała od 20 lat nauczycielka Słuw Dawlatowa. Poza przewodniczącym w skład komitetu wchodzi jeden lub dwóch jego zastępców, sekretarz oraz inni członkowie. Członkami komitetów obok ludzi starszych, emerytów szanowanych w dzielnicy z racji zasług i wieku, są również ludzie młodsi, czynni zawodowo. W sumie komitety liczą od k i l k u do kilkunastu osób. Komitet powołuje kilkuosobowe ko­ misje, k t ó r y m przewodniczą jego członkowie. Wśród zespołów powołanych do opieki nad wydzielonymi zakresami spraw w machalla Kukcza w y ­ mieniono: radę kobiet składającą się z 3 kobiet, sąd towarzyski z 5 człon­ kami, komisję obrzędową obsadzoną 7 członkami, a także komisję ideolo­ giczną, radę starców, komisję do spraw zagospodarowania dzielnicy oraz komisję zdrowia. Niektóre spośród machalla dzielą się na mniejsze jed­ nostki — „części" w Taszkencie lub elat w Chiwie. Stojący na ich czele oksokoł wchodzą z reguły w skład komitetu. Ponadto podporządkowani komitetom są działający w klubie i dzielnicy: czojchonaczi obsługujący czajchanę oraz niekiedy inni jeszcze kucharze, przygotowujący pożywie­ nie w czasie uczt obrzędowych, a także stróż dzielnicy, spełniający funk­ cję posłańca. Ponadto mieszkańcy dzielnicy korzystają z usług specjalisty wykonującego obrzezanie i grabarzy, a w Chorezmie również zajmujących specjalną pozycję społeczną osób obmywających zwłoki. Wszyscy oni nie­ zbędni są dla funkcjonowania życia obrzędowego w dzielnicy, a ich wy­ nagrodzenie stanowią pieniądze i podarki. Komitet współdziała z organi­ zacjami społecznymi pracującymi na jego terenie: organizacją partyjną, niekiedy organizacją terenową emerytów, Komsomolem i drużynami l u ­ dowymi. Przegląd kierunków działalności komitetów i zapoznanie się ze spo­ sobem życia w obrębie machalla pozwala określić ich podstawowe funk* cje. Są nimi dbałość o warunki bytowania, kształtowanie nowych potrzeb i wartości społecznych oraz kontynuacja niektórych elementów trady­ cyjnego wzoru społeczno-kulturowego. Zakres prac komitetów mających na celu materialne dobro mieszkań­ ców jest nader rozległy. Należą do nich organizacja prac, w ramach znajdującego oparcia w tradycji współdziałania — chaszar, przy remon­ tach i wznoszeniu budynków użyteczności publicznej: szkół, klubów, skle­ pów, a również pomieszczeń produkcyjnych zapewniającym pracę ko­ bietom z dzielnicy ; budowa i asfaltowanie dróg oraz ważne w tamtej­ szych warunkach klimatycznych zadrzewianie. W dzielnicy Iczan-Kala w Chiwie w okresie od 1962 do 1974 r. zasadzono 10 tys. drzewek na trudnym, bo wzniesionym i niełatwym do nawodnienia terenie. Prze2S !S Tamże, s. 60. �MACHALLA W UZBEKISTANIE 247 wodnicząca komitetu wspomina okres, kiedy to w dzielnicy rosły jedynie dwa karagacze. Innym działaniem jest utrzymywanie dzielnicy w czys­ tości i zapewnienie wody. W t y m celu buduje się studnie artezyjskie oraz zaprowadza wodociągi; rozbudowy i stałej konserwacji wymaga również sieć otwartych kanałów — arik, przepływających z posesji do posesji i prowadzących wodę do nawadniania ogrodów. Komitet interweniuje w wypadkach wyrzucania nieczystości do kanałów, łagodząc konflikty powstałe na t y m tle między sąsiadami. W razie potrzeby komitet orga­ nizuje dowóz wody i wywóz śmieci. Dla porządkowania dzielnicy komi­ tet urządza „subotniki"; kontrolą obejmuje się również wnętrza posesji napominając niedbałych gospodarzy i zachęcając do zakładania i pie­ lęgnowania kwietników i przydomowych winnic . Współdziałanie obej­ muje także modernizację domostw przez doprowadzenie wody i gazu. Niektóre spośród komitetów włączyły mieszkających w dzielnicy lekarzy do przeprowadzanych akcji badań profilaktycznych. Komitety w machalla wypełniają funkcję przekazu wiedzy politycz­ nej oraz kształtowania nowych potrzeb kulturalnych i wartości społecz­ nych. Przy wielu klubach dzielnicowych działają tzw. „agit-punkty", lektoria, uniwersytety ludowe. Do prowadzenia pogadanek wykorzysty­ wane są czajchany — ulubione miejsce spotkań mężczyzn, nazywane czerwonymi — kiził czojchona . Zadaniem komisji ideologicznych po­ wołanych przy komitetach jest organizacja wykładów i akademii z okazji świąt, a także propaganda wizualna. Do nieznanych w tradycyjnym ka­ lendarzu świąt, urządzanych w ramach machalla, należą obchody z okazji Rocznicy Rewolucji, Powstania ZSRR, Dnia Kobiet, 1 Maja, Dnia Zwy­ cięstwa. Urządza się również Święto Bawełny — Pacřita Bajrami, Dzień Machalla; komitet uczestniczy w uroczystości zakończenia roku szkolnego. Komitet utrwala szacunek dla wybitnych współmieszkańców dzielni­ cy: uczonych i artystów, organizując „Dzień Znakomitych Ludzi" oraz wyróżniając ich listami gratulacyjnymi i dyplomami.Podobnymi formami poważania objęte są również matki — bohaterki, które urodziły i w y ­ chowały dziesięcioro dzieci oraz ponad 100-letni starcy, nie tylko męż­ czyźni, ale i kobiety . Kluby komitetów machallowych są ważnymi ośrodkami pracy k u l t u ­ ralnej. Organizuje się przy nich kółka i zespoły literackie, muzyczne, dramatyczne, fotograficzne, a także wiedzy sanitarnej, radiowe oraz 29 30 31 2 9 M. F . So i d a t o w, Wsja dolino byť krasiwym, [w:] Do uma i serdca każ­ dego. Iz opyta massowo-politiczeskoj raboty partijnych organizaci} Vzbiekistana po miestu żitielstwa trudjaszczichsja, Taszkient 1968, s. 109. Sz. T o c h i r o w , Machalla komiteti wa komunistik tarbija, Taszkient 1971, s. 18. Por. Dolgożitieli machalla Jangi — Taszkient, „Prawda Wostoka" z 21 lipca 1968 г., s. 4. 3 0 31 �248 ZBIGNIEW JASIEWICZ 32 kroju i szycia . Działają biblioteki i sale widowiskowe, w których w y ­ stępują artyści profesjonalni i amatorzy. W czajchanach znajduje się prasa, radio, telewizor, gry towarzyskie; gdzieniegdzie również zakupiono bilardy dla m ł o d z i e ż y . Równouprawnienie kobiet w obrębie grup rodzinnych i sąsiedzkich jest głównym celem działalności „Rad Kobiet". Przeciwdziałają one p r ó ­ bom wydawania niepełnoletnich dziewcząt za m ą ż i tradycyjnemu pod­ porządkowaniu synowych teściowym, organizują wspólne pójścia żon i mężów na imprezy kulturalne. Tradycyjny autorytet starców, skupio­ nych w „Radach Starców" wykorzystany został do rozwiązywania spraw bytowych i społecznych dzielnicy, a przede wszystkim do wychowania młodzieży . Powołana m. i n . w machalla Ilhor „Rada do Wprowadzania Nowych Obrzędów" współdziała przy organizacji zlaicyzowanych wesel tzw. „Komsomolskich" urządzanych w czajchanach przy udziale człon­ ków amatorskich zespołów artystycznych oraz uroczystości z okazji i n ­ nych ważnych wydarzeń: wręczania dowodów osobistych czy uzyskania stopni naukowych. Na szczególną uwagę etnografa, zainteresowanego miejscem tradycji w życiu współczesnym, zasługuje rola machalla w podtrzymywaniu nie­ których elementów danego wzoru społeczno-kulturowego z jego naczel­ n y m i wartościami, jakimi są spójna, wielka rodzina i zintegrowana spo­ łeczność lokalna. Komitet i opinia społeczna dzielnicy wkraczają w kon­ flikty rodzinne, przede wszystkim próbując nie dopuścić do spraw rozwo­ dowych. Argumentem w rozmowach, które prowadzą przedstawiciele ko­ mitetu zapobiegając rozwodom, jest nieszczęśliwy los dzieci z rozbitych rodzin oraz niewielkie szanse powtórnego ożenku dla mężczyzny — roz­ wodnika: „kto tobie da córkę, jeśli ty rzuciłeś swoją żonę"? Rozwody w machalla zdarzają się niezwykle rzadko, w dzielnicy Iczan-Kala nie było ich np. od 20 lat, i nawet bezpłodność żony nie jest aprobowana przez otoczenie jako podstawa do rozwodu. Podtrzymywany w machalla szacunek dla ludzi starych, a przede wszystkim starych mężczyzn repre­ zentujących rodzinę wobec społeczności lokalnej, umacniał ich pozycję w domu. Zaniedbanie i zły stosunek do ludzi starych to zjawisko nie znane w ramach machalla. Z dużą jak na razie skutecznością i wielkim 33 3 4 35 3 6 3 2 R. A l i m o w, Ich, znajet wsja machalla, [w:] Do urna..., s. 187. А. К u 1 i j e w, Prichoditie Ijudi w czajchanu, „Sowiet Dieputatow Trudjaszczichsja", nr 11: 1973, s. 42. В. M. P a 1 а с к i j , Wietierany ostajutsja w stroju, [w:] Do uma..., s. 196. R. S a f a r o w , Komunisticzeskije naczala — w byt trudjaszczichsja, [w:] Do uma..., s. 65. Ponad 25°/o rodzin w taszkienckich machalla to rodziny wielkie, skupiające pod jednym dachem, obok rodziców, ich dorosłych, żonatych s y n ó w z dziećmi lub żonatych braci. Por. D. B y c h o w s k i j , A. W i e t r o w , Machalla XX wieka, „Prawda Wostoka" z dnia 3 lutego 1967, s. 4. 3 3 3 4 3 5 3 6 �MACHALLA W 249 UZBEKISTANIE zaangażowaniem, podtrzymując przejęte z tradycji wartości, komitet i opinia machalla interweniują w konflikty rodzinne wywołane pijań­ stwem mężczyzny, nie dopuszczając do picia publicznego Mechanizmów spajających rodzinę ze społecznością lokalną dostarcza obrzędowość tzw. rodzinna, realizowana tutaj za pomocą i udziale ma­ challa. Zaangażowanie mieszkańców dzielnicy w obrzędach rodzinnych tworzy bardzo silne więzy integrujące społeczność, stanowi wręcz pod­ stawę i uzasadnienie dla istnienia wspólnot lokalnych. Wśród ważnych uroczystości rodzinnych, obchodzonych przy udziale sąsiadów z dzielnicy, zwykle kilkaset gości, należy wymienić święto obrzezania — sunnat toji. Święto obrzezania od dawna było sprawą całej społeczności sąsiedzkiej z grupą starców na czele, a rodzina podda­ nego obrzezaniu chłopca spełniała w nim rolę drugoplanową . Również wesela zgłaszane są w komitecie w celu wyznaczenia terminu uroczys­ tości. Przed obrzędem i ucztą odbywa się narada w domu weselnym przygotowująca uroczystość z udziałem przedstawicieli komitetu. Ojciec pana młodego informuje wówczas o środkach: pieniądzach i produktach, którymi dysponuje jego rodzina dla wyprawienia nikoh toji — wesela. Zgromadzeni ustalają na tej podstawie liczbę gości, przyjmując 1 kg ryżu z odpowiednią ilością marchwi i cebuli, oraz mięsa i tłuszczu bara­ niego jako wystarczający dla ugoszczenia pilawem 5 biesiadników. Przedstawiciele komitetu, uwzględniając k r y t y k ę wystawności uczt obrzędowych, skłaniają uboższych, aby ograniczyli środki przeznaczone na uroczystość i powstrzymują ambicje bogatych. Wśród zaproszonych gości, których listę sporządza się również z udziałem przedstawicieli ko­ mitetu, znajdują się przedstawiciele sąsiednich machalla, powiadomieni za pośrednictwem własnego komitetu przez komitet dzielnicy wypra­ wiającej wesele. W machalla Kukcza w Taszkencie powiadamia się 4 są­ siednie dzielnice, zapraszając od 10 do 20 gości z każdej. Wesele gro­ madzi zwykle kilkaset, czasami do tysiąca gości, przy czym przyjęcie tak wielkiej liczby ludzi możliwe jest przy ich stałej rotacji w domu weselnym. Pierwszy pilaw wydawany jest gościom, przywołanym z do­ mu przez posłańca, już między 6 a 7 godziną rano. Rola przedstawicieli społeczności dzielnicowej nie kończy się ich udziałem w uczcie w dzień zaślubin. Oksokoł z machalla w trakcie uroczystości czikarik — „zapro­ szenie", organizowanej w Taszkencie w roku po ślubie przez rodzinę pana młodego, wręcza czapon — chałat mężczyznom z rodziny dziewczyny: jej ojcu, dziadkowi i bratu. 38 3 7 W. P i e s k ó w , Opirajas' na obszczestwiennosť, „Taszkientskaja z dnia 5 stycznia 1974, s. 3. G. P. S n i e s z a r i e w, К woprosu o proisćhożdienii prazdniestwa toj w jego sriednieazjatskom warientie, I w : ] Zaniatija i byt n a r o d ó w Azii, Sriednieazjatskij etnograjiczeskij sbornik, t. I I I , Leningrad 1971, s. 3 8 Prawda'' sunnat — Sriedniej 285 i n . �250 ZBIGNIEW JASIEWICZ Komitet i sąsiedzi przejmują obowiązki związane z urządzeniem po­ grzebu, dysponując w t y m celu środkami finansowymi rodziny, w której nastąpiła śmierć. Odpowiedni przedstawiciel komitetu, powiadomiony przez posłańca o zgonie mieszkańca dzielnicy, naznacza termin po­ grzebu. Pogrzeb odbywa się jak najszybciej, z reguły w dniu śmierci. W pogrzebie uczestniczą wszyscy mężczyźni z dzielnicy dysponujący czasem; kobiety na cmentarz się nie udają. Zmarłych odnosi się na cmentarz na przechowywanych w magazynie komitetu marach i chowa w obecności duchownego, z reguły w pobliżu innych zmarłych członków rodziny. Przy pomocy i udziale przedstawicieli dzielnicy odbywają się wielokrotne stypy urządzane w rodzinie zmarłego nakładem wielkich starań i środków. Stypy w Taszkencie odbywają się w 7, 20, 40 dzień oraz w rok po śmierci, w Samarkandzie w 3, 20, 40 dzień oraz w rok po śmierci, a w Chiwie w czwartki przez 4 tygodnie po śmierci, po­ nadto w 40, 52 dzień oraz w rok po zgonie. W zależności od kręgu zna­ jomych zmarłego oraz działalności machalla stypy obejmują od kilkuset do tysiąca gości, przesuwających się przez dom zmarłego. Najczęściej po­ dawaną gościom potrawą jest osz — pilaw. Potrzebom uczt obrzędowych służy wypożyczalnia sprzętu gospodar­ stwa domowego przy komitecie machallowym (ryc. 2). Utrwalony wzór uroczystości rodzinnych, organizowanych przy udziale szerokiego k r ę ­ gów sąsiadów sprawia, że również w nowych blokach, w których za­ mieszkują Uzbecy, tworzą się samorzutnie zespoły szanowanych i za­ służonych starców przejmujących koordynację obrzędami. Pierwszym działaniem, podjętym już w kilka dni po osiedleniu się, jest zbiórka pieniędzy na zakup wspólnych sprzętów: kotłów, czajników, pijola — miseczkowatych filiżanek, talerzy, tac, samowara, deski i noża do kra­ jania marchwi, noży, łyżek, a nawet serwet i ręczników. Oksokoł w blo­ kach przychodzą do poszczególnych mieszkań informując o odbywanych uroczystościach rodzinnych, radzą w sprawach podarków, organizują po­ moc, przekształcając przypadkowo zebrane w jednym miejscu rodziny we wspólnotę obrzędową. Integracji społeczności dzielnicowej sprzyja również czojchona przy klubie machalla, gromadząca na codzień mężczyzn, przede wszystkim starców. Niektórzy starcy pojawiają się tutaj już o 6 rano. Czajchana jest miejscem rozmów o sprawach dzielnicy, picia herbaty, wspólnych posiłków z produktów przyniesionych z domu lub zakupionych za skład­ kowe pieniądze biesiadników i przygotowanych samodzielnie lub przy pomocy czojchonaczi. Ulubioną potrawą, której opanowanie sekretów przyrządzania tworzy prawdziwy prestiż, jest osz — pilaw. Gwarancją trwałości machalla jest zachowane zwyczajowe prawo i n ­ terwencji dzielnicy w sprawę obrotu nieruchomościami na jej terenie. Właściciel, chcący sprzedać dom, zgłasza się z kandydatem na kupca do komitetu machallowego. Komitet ma prawo odrzucenia proponowa- �251 MACHALLA W UZBEKISTANIE Ryc. 2. Wypożyczalnia sprzętu gospodarstwa w machalla Ilhor, Taszkent 1974 domowego rot. Z. Jasiewicz nego nabywcy wówczas, kiedy on i jego rodzina nie cieszą się dobrą opinią. Chętni spośród mieszkańców dzielnicy mają prawo pierwokupu. Dodatkowym elementem łączącym mieszkańców machalla są nawiązują­ ce do tradycji święta doroczne, takie jak święta kwiatów i Nawruz — dzień nowego roku, przypadający 21 marca. W tragicznym okresie trzę­ sienia ziemi w Taszkencie w roku 1966 notowano sporadyczne powroty do zwyczaju wspólnego spożywania przez mieszkańców machalla r y t u ­ alnych potraw, przygotowywanych z produktów zakupionych za skład­ kowe pieniądze. �252 ZBIGNIEW JASIEWICZ Wielowiekowa tradycja wspólnot dzielnicowych i wielorakość ich funkcji sprawiła, że sposób życia w obrębie machalla odbierany jest przez większość jej mieszkańców, w t y m również przez ludzi młodych,, jako rozwiązanie godne aprobaty i kontynuacji. Mieszkańcy dumni są ze swej machalla, solidarni z sąsiadami z dzielnicy i gotowi przyjąć za nich odpowiedzialność. Autentycznym autorytetem cieszą się członkowie komitetu i starcy z machalla, opinia o jednostce i rodzinie ukształtowa­ na w dzielnicy ma wielkie znaczenie również poza społecznością lokalną. Dobra opinia w machalla, o którą dowiaduje się rodzina dziewczyny, pomaga mężczyźnie w zawarciu korzystnego małżeństwa. Pozytywna ocena machalla przeniknęła również do publicystyki. Pod­ kreśla się kształtowanie w obrębie społeczności dzielnicowych cech, k t ó ­ re bliskie są normom propagowanym w społeczeństwie socjalistycznym, takich jak kolektywizm, przejawiający się m. in. w podejmowaniu prac dla wspólnego dobra, gościnność, szacunek dla ludzi starych, brak chuli­ gaństwa i pijaństwa. Wysuwa się projekty stworzenia w a r u n k ó w zacho­ wania machalla w trakcie rekonstrukcji miast poprzez budowę nowych dzielnic z ludnością utrzymującą dawne związki sąsiedzkie, wyposażo­ nych w instytucje i urządzenia dla podtrzymania więzi społecznej: czajchany i kuchnie do przygotowywania wspólnych posiłków, sale wieczo­ rów rodzinnych oraz wypożyczalnie sprzętu . W pracach etnografów jednakże odnajdujemy refleksje wskazujące na świadomość również konserwatywnej roli tradycyjnej dzielnicy miej­ skiej. Stwierdzono większy stopień religijności wśród mieszkańców ma­ challa, zachowanie niektórych zwyczajowych form nierówności między mężczyznami i kobietami, izolację wobec społeczeństwa globalnego i jego propozycji zmian . „Opinia społeczna dzielnicy — pisze I . Dżabborow — która w odróżnieniu od opinii kolektywu produkcyjnego występuje jako bardziej konserwatywna, tak zwana machallaczilik (suma cech charak­ terystycznych dla sposobu życia w machalla, „machallińskość" — Z.J.), może nie tylko zachowywać ale i bronić przestarzałych, szkodliwych tra­ dycji i obyczajów, szczególnie przeżytków religijnych" . Zachowanie tradycji społeczności dzielnicowych jest wyrazem uwzględnienia specyficznych miejscowych rozwiązań w radzieckiej prak­ tyce przeobrażeń społeczno-kulturowych. Wskazuje jednocześnie na do­ strzeżenie korzyści zmian częściowych, przeciwdziałających w społecz­ nościach przeobrażających się dezorganizacji, uczuciom zagubienia i f r u ­ stracji i wyzwalających ogromne zasoby energii społecznej. Zmiana wa39 i 0 11 3 9 В у с h o w s к i j , W i e t r o w, op. cit., s. 4. Рог. I. D ż a b b a r o w , Borba idjot za czełowieka, [w:] Do uma..., s. 77 i п.; S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 341. I . D ż a b b a r o w , Obszczestwiennyj progriess, byt i religija, Taszkient 1973, s. 190. 4 0 4 1 �MACHALLA W UZBEKISTANIE 253 r u n k ó w bytowania oraz działania, upowszechniające nowe wzory k u l t u ­ rowe z czasem zapewne ograniczą niektóre spośród funkcji machalla, m. in. rozbudowaną obrzędowość, niezwykle czasochłonną i wymagającą wielkich środków finansowych od jednostki i rodziny. Osłabieniu ule­ gnie najprawdopodobniej również społeczna więź w machalla i solidar­ ność jej mieszkańców, rodząca zjawisko nepotyzmu, przeszkadzające w działalności instytucji społeczeństwa globalnego. Dalszy rozwój spo­ łeczno-gospodarczy w Uzbeckiej SRR natomiast podtrzyma z pewnością i stworzy nowe potrzeby na te wartości wypracowane w ramach spo­ łeczności dzielnicowych, które bronią współczesnego człowieka przed dezorganizacją, poczuciem osamotnienia i odrzucenia, brakiem bezpie­ czeństwa i oparcia, zwłaszcza w krytycznych momentach życia jednostki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42ba97b57c06abad8e634d1ef72fe6f7.pdf d339299ca73a87d2f539a194f8dda21b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Mongolia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4621 Title A name given to the resource Sprawozdania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S JACEK P R A W O Z D A N I A OLĘDZKI B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E Na początku lat sześćdziesiątych w warszawskim ośrod­ ku naukowym s f o r m u ł o w a n y został pierwszy w historii etnografii polskiej program zespołowych wypraw ba­ dawczych do pozaeuropejskich stref kulturowych. Miał on być zrealizowany w y ł ą c z n i e w oparciu o możliwości i środki krajowe w ramach współpracy naukowej m i ę ­ dzy polską a mongolską A k a d e m i ą Nauk. Autorem tego ambitnego programu był prof, dr W. Dynowski. Zainteresowania Dalekim Wschodem łączą się ściśle u prof. Dynowskiego z jego biografią. Urodzony w Charbinie, spędził młodość na terenach Mandżurii. Miał możność przebywania w Mongolii już na początku lat dwudziestych. Poznał w młodości Kamczatkę, Chiny i Japonię. Znane są Dynowskiemu dobrze rosyjskie i radzieckie środowiska naukowe, a najważniejsze — ich p i ś m i e n n y dorobek, który w badaniach Dalekiego Wschodu zajmuje w nauce ś w i a t o w e j czołową pozycję. Wyrazem zainteresowań uczonego były prowadzone przezeń w y k ł a d y na Uniwersytecie Warszawskim, w których wiele uwagi poświęcał kulturze l u d ó w ugrofiń­ skich, tiurskich i syberyjskich. Na takim szerokim tle zainteresowań naukowych zrodziła się decyzja pierwszej podróży do Mongolii w 1963 roku. Patronat nad tym przedsięwzięciem objął I H K M P A N . Warto dodać, że w tym czasie nie istniał jeszcze jakikolwiek zespół w c z e ś n i e j stworzony, który mógłby podjąć się realizacji tego odpowiedzialnego przedsię­ wzięcia. Zespół taki skompletowany został z osób „ w y ­ pożyczonych" z zakładów archeologii i etnografii I H K M P A N . Do pierwszej ekspedycji rozpoznawczej na tereny Buriacji i Mongolii w ł ą c z o n y został Jan Machnik — w ó w c z a s magister archeologii — zajmujący się bada­ niami kultur ludów koczowniczych w epoce neolitu, oraz autor niniejszej notatki — pracownik Zakładu Etno­ grafii Polski w Warszawie. Trasa pierwszej podróży biegła z Irkucka (rejonu nad Bajkałem) przez U ł a n - U d e do Ułan-Bator. Na te­ renie Mongolii bardziej szczegółową penetracją roz­ poznawczą objęty został rejon dawnego Karakorum oraz a j m a k ó w środkowogobijskiego i centralnego. Wynikiem tej pierwszej podróży było przede wszystkim s f o r m u ł o ­ wanie szczegółowych zadań i p l a n ó w badawczych 'na następne 5 lat. W 1964 roku podpisana została w Ułan-Bator umowa o współpracy naukowej m i ę d z y Polską a Mongolską A k a d e m i ą Nauk. W t y m ż e roku p o w o ł a n y został Zakład Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, który stał s i ę organizatorem dalszych wypraw. W Zakładzie К W M O N G O L I I tym znalazł zatrudnienie jeden stały pracownik etato­ wy — mgr socjologii Danuta Markowska. W 1965 roku D. Markowska oraz L . Godlewski — w ó w c z a s magister archeologii — włączeni zostali w skład drugiej ekspedycji naukowej do Mongolii. W 1966 roku do prac zespołu włącza się dr Zofia Sokolewicz, pracownik Katedry Etnografii UW, a w 1967 roku — stypendysta w Zakładzie Etnografii Powszechnej, m a ­ gister etnografii Sławoj Szynkiewicz. W 1968 r. plano­ wany jest ostatni zespołowy wyjazd do Mongolii. Po­ ś w i ę c o n y on będzie — podobnie jak dwa poprzednie — w y ł ą c z n i e badaniom etnograficznym. W stosunku do pierwszej podróży trasy kolejnych ekspedycji zostały znacznie rozszerzone. Ogółem wszyscy członkowie wypraw przebyli ok. 260 tysięcy kilometrów. Dzięki nowoczesnym środkom lokomocji (samolot, w o j ­ skowy samochód terenowy) udało s i ę spenetrować rejo­ ny gór Sajańskich i jeziora Chubsuguł, prowadzić b a ­ dania w okolicach Kobdo, Cecerlegu, Arbajchere, M u renu i Mandał-Gobi. W centralnym ajmaku w somonie Bajan, gdzie znajduje s i ę spółdzielnia pasterska im. Przyjaźni Mongolsko-Polskiej, zorganizowano paromie­ sięczne badania stacjonarne. Ich wyniki będą podstawą specjalnej monografii poświęconej temu rejonowi Mon­ golii. Owocem dotychczasowych prac jest przede wszyst­ kim najnowsza praca Witolda Dynowskiego — Współ­ czesna Mongolia (Wrocław 1968). Od czasu wybuchu wojny jest to pierwsza publi­ kacja książkowa tego autora. Wyraża się w niej szcze­ gólnie wyraziście rozwój możliwości celów i ambicji badawczych, jaki nastąpił w naszej nauce w ostatnim ćwierćwieczu. Ale jest to zarazem książka manifestu­ jąca sukces indywidualny uczonego. W burzliwym okre­ sie kształtowania się myśli humanistycznej, ścierania się różnych k i e r u n k ó w naukowych — autor zajmuje k o n s t r u k t y w n ą pozycję poznawczą. Udostępnia nieznaną prawie zupełnie dziedzinę wiedzy etnograficznej, stwa­ rzając tym samym p o d s t a w ę do realizacji zamierzeń naukowych przez szeroką rzeszę etnografów polskich. W chwili obecnej członkowei ekspedycji złożyli do druku kilkanaście opracowań różnych dziedzin i zagad­ nień związanych ze współcześnie formującą się kulturą szerokich mas pasterskich Mongolii. Opracowania te mają ambicje rozważań teoretycznych opartych tia szczegółowym materiale z systematycznie prowadzonych badań terenowych. Prace ekspedycji u k a z y w a ć się będą sukcesywnie w zeszytach Biblioteki Etnografii Polskiej pod t y t u ł e m Studia mongolskie. N К za okres VII - IX 1967 Dnia 25 października zmarł doc. mgr Marian Sobieski, muzykolog, folklorysta, wybitny znawca pol­ skiej muzyki ludowej. J u ż w czasie studiów inwentaryzował zabytki muzyki ludowej Wielkopolski, od 242 1950 r. jako kierownik Pracowni Badania Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki P A N podjął k i l ­ kunastoletnią akcję gromadzenia materiałów z dziedziny polskiego folkloru muzycznego. Wspólnie z ż o ­ ną J a d w i g ą Sobieską opublikował szereg prac etnomuzykologicznych, w tym również kilka artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". B y ł jednym z c z ł o n k ó w Komitetu R e ­ dakcyjnego Dziel Wszystkich O s k ą - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e6780b6e9ad5cd2abda5b9076fdcc43.pdf b78468eb9be7123a3ba7168c4c568977 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4983 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4622 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.243-244 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S JACEK P R A W O Z D A N I A OLĘDZKI B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E Na początku lat sześćdziesiątych w warszawskim ośrod­ ku naukowym s f o r m u ł o w a n y został pierwszy w historii etnografii polskiej program zespołowych wypraw ba­ dawczych do pozaeuropejskich stref kulturowych. Miał on być zrealizowany w y ł ą c z n i e w oparciu o możliwości i środki krajowe w ramach współpracy naukowej m i ę ­ dzy polską a mongolską A k a d e m i ą Nauk. Autorem tego ambitnego programu był prof, dr W. Dynowski. Zainteresowania Dalekim Wschodem łączą się ściśle u prof. Dynowskiego z jego biografią. Urodzony w Charbinie, spędził młodość na terenach Mandżurii. Miał możność przebywania w Mongolii już na początku lat dwudziestych. Poznał w młodości Kamczatkę, Chiny i Japonię. Znane są Dynowskiemu dobrze rosyjskie i radzieckie środowiska naukowe, a najważniejsze — ich p i ś m i e n n y dorobek, który w badaniach Dalekiego Wschodu zajmuje w nauce ś w i a t o w e j czołową pozycję. Wyrazem zainteresowań uczonego były prowadzone przezeń w y k ł a d y na Uniwersytecie Warszawskim, w których wiele uwagi poświęcał kulturze l u d ó w ugrofiń­ skich, tiurskich i syberyjskich. Na takim szerokim tle zainteresowań naukowych zrodziła się decyzja pierwszej podróży do Mongolii w 1963 roku. Patronat nad tym przedsięwzięciem objął I H K M P A N . Warto dodać, że w tym czasie nie istniał jeszcze jakikolwiek zespół w c z e ś n i e j stworzony, który mógłby podjąć się realizacji tego odpowiedzialnego przedsię­ wzięcia. Zespół taki skompletowany został z osób „ w y ­ pożyczonych" z zakładów archeologii i etnografii I H K M P A N . Do pierwszej ekspedycji rozpoznawczej na tereny Buriacji i Mongolii w ł ą c z o n y został Jan Machnik — w ó w c z a s magister archeologii — zajmujący się bada­ niami kultur ludów koczowniczych w epoce neolitu, oraz autor niniejszej notatki — pracownik Zakładu Etno­ grafii Polski w Warszawie. Trasa pierwszej podróży biegła z Irkucka (rejonu nad Bajkałem) przez U ł a n - U d e do Ułan-Bator. Na te­ renie Mongolii bardziej szczegółową penetracją roz­ poznawczą objęty został rejon dawnego Karakorum oraz a j m a k ó w środkowogobijskiego i centralnego. Wynikiem tej pierwszej podróży było przede wszystkim s f o r m u ł o ­ wanie szczegółowych zadań i p l a n ó w badawczych 'na następne 5 lat. W 1964 roku podpisana została w Ułan-Bator umowa o współpracy naukowej m i ę d z y Polską a Mongolską A k a d e m i ą Nauk. W t y m ż e roku p o w o ł a n y został Zakład Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, który stał s i ę organizatorem dalszych wypraw. W Zakładzie К W M O N G O L I I tym znalazł zatrudnienie jeden stały pracownik etato­ wy — mgr socjologii Danuta Markowska. W 1965 roku D. Markowska oraz L . Godlewski — w ó w c z a s magister archeologii — włączeni zostali w skład drugiej ekspedycji naukowej do Mongolii. W 1966 roku do prac zespołu włącza się dr Zofia Sokolewicz, pracownik Katedry Etnografii UW, a w 1967 roku — stypendysta w Zakładzie Etnografii Powszechnej, m a ­ gister etnografii Sławoj Szynkiewicz. W 1968 r. plano­ wany jest ostatni zespołowy wyjazd do Mongolii. Po­ ś w i ę c o n y on będzie — podobnie jak dwa poprzednie — w y ł ą c z n i e badaniom etnograficznym. W stosunku do pierwszej podróży trasy kolejnych ekspedycji zostały znacznie rozszerzone. Ogółem wszyscy członkowie wypraw przebyli ok. 260 tysięcy kilometrów. Dzięki nowoczesnym środkom lokomocji (samolot, w o j ­ skowy samochód terenowy) udało s i ę spenetrować rejo­ ny gór Sajańskich i jeziora Chubsuguł, prowadzić b a ­ dania w okolicach Kobdo, Cecerlegu, Arbajchere, M u renu i Mandał-Gobi. W centralnym ajmaku w somonie Bajan, gdzie znajduje s i ę spółdzielnia pasterska im. Przyjaźni Mongolsko-Polskiej, zorganizowano paromie­ sięczne badania stacjonarne. Ich wyniki będą podstawą specjalnej monografii poświęconej temu rejonowi Mon­ golii. Owocem dotychczasowych prac jest przede wszyst­ kim najnowsza praca Witolda Dynowskiego — Współ­ czesna Mongolia (Wrocław 1968). Od czasu wybuchu wojny jest to pierwsza publi­ kacja książkowa tego autora. Wyraża się w niej szcze­ gólnie wyraziście rozwój możliwości celów i ambicji badawczych, jaki nastąpił w naszej nauce w ostatnim ćwierćwieczu. Ale jest to zarazem książka manifestu­ jąca sukces indywidualny uczonego. W burzliwym okre­ sie kształtowania się myśli humanistycznej, ścierania się różnych k i e r u n k ó w naukowych — autor zajmuje k o n s t r u k t y w n ą pozycję poznawczą. Udostępnia nieznaną prawie zupełnie dziedzinę wiedzy etnograficznej, stwa­ rzając tym samym p o d s t a w ę do realizacji zamierzeń naukowych przez szeroką rzeszę etnografów polskich. W chwili obecnej członkowei ekspedycji złożyli do druku kilkanaście opracowań różnych dziedzin i zagad­ nień związanych ze współcześnie formującą się kulturą szerokich mas pasterskich Mongolii. Opracowania te mają ambicje rozważań teoretycznych opartych tia szczegółowym materiale z systematycznie prowadzonych badań terenowych. Prace ekspedycji u k a z y w a ć się będą sukcesywnie w zeszytach Biblioteki Etnografii Polskiej pod t y t u ł e m Studia mongolskie. N К za okres VII - IX 1967 Dnia 25 października zmarł doc. mgr Marian Sobieski, muzykolog, folklorysta, wybitny znawca pol­ skiej muzyki ludowej. J u ż w czasie studiów inwentaryzował zabytki muzyki ludowej Wielkopolski, od 242 1950 r. jako kierownik Pracowni Badania Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki P A N podjął k i l ­ kunastoletnią akcję gromadzenia materiałów z dziedziny polskiego folkloru muzycznego. Wspólnie z ż o ­ ną J a d w i g ą Sobieską opublikował szereg prac etnomuzykologicznych, w tym również kilka artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". B y ł jednym z c z ł o n k ó w Komitetu R e ­ dakcyjnego Dziel Wszystkich O s k ą - �га Kolberga, zaplanowana seria pt. „Polaka pieśń i muzyka ludo­ wa", której był redaktorem naczel­ nym, nie ukazała się za jego życia. Olbrzymi wkład w dokumentowa­ nie polskiego folkloru muzycznego zyskał Mu miano „nowego K o l ­ berga". Konferencje, muzeów zjazdy, działalność Muzeum Etnograficzne w T o r u ­ niu zdobyło pierwsze miejsce w skali m u z e ó w o k r ę g o w y c h i specja­ listycznych we współzawodnictwie zorganizowanym przez Zarząd M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w przy Min. Kult. i Sztuki. Nagroda została przyznana za różnorodne akcje nau­ kowe i popularyzatorskie. Muzeum zgromadziło 9 tysięcy zabytków z Polski północnej, posiada bogate archiwum z nagraniami muzyki, pieśni i zapisami tańców. Jedną z udanych akcji był ogłoszony w zeszłym roku konkurs na gromadze­ nie i zapisywanie przez ludność w i e j s k ą rodzimego folkloru s ł o w ­ nego. Oceniono wysoko również koncepcję utworzenia skansenu przymuzealnego w centrum miasta. Skansen stanowić będzie zamknięty zespół muzealny odcięty od miasta zielenią. * Zespół przy muzeum w Łańcucie opracowuje koncepcję organizacji skansenu cerkiewek bieszczadzkich. Powstanie on w rejonie Smolnika n/Sanem, zgrupowane zostaną tam cerkiewki z Bieszczadów i Beskidu Niskiego. Część obiektów będzie wyposażona w ikony znajdujące się w zbiorach muzeum łańcuckiego. * W m i e j s c o w o ś c i Bęsia (woj. olsztyń­ skie) powstaje muzeum m ł y n a r s t w a . Będzie się mieścić w zabytkowym 4-piętrowym wiatraku „holender­ skim". Organizator muzeum, dr Franciszek Klonowski z Muzeum Mazurskiego, zamierza doń prze­ nieść najciekawsze eksponaty m ł y ­ narskie z Warmii i Mazur. * Studenci Katedry Etnografii S ł o ­ wian U J w czasie dwutygodniowe­ go obozu letniego prowadzili bada­ nia terenowe i zbierali eksponaty dla powstającego w Lanckoronie muzeum etnograficznego. Etnogra­ fowie pod kierownictwem mgra J a ­ na Bujaka zebrali ponad 300 eks­ p o n a t ó w z zakresu kultury ludowej i mieszczańskiej. * 15 i 16 września obradowało w Kielcach i Opocznie sympozjum po­ ś w i ę c o n e tematowi „Wieś zabytko­ wa — ośrodkiem turystyki", zor­ ganizowane przez Zarząd M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w oraz Prezy­ dium W R N w Kielcach. Na sym­ pozjum przedyskutowano zagadnie­ nia związane z zachowaniem i udo­ stępnieniem społeczeństwu zabyt­ k ó w budownictwa i twórczości l u ­ dowej. Po referatach i dyskusji za­ proszeni goście zwiedzali zabytko­ we wsie regionu świętokrzyskiego i opoczyńskiego, m.in. znany ośro­ dek garncarski w Chałupkach, od­ wiedzili również rzeźbiarza Józefa Piłata w Dębskiej Woli. * 20 września obradowała w No­ wym Dworze G d a ń s k i m sesja popu­ larnonaukowa poświęcona proble­ mowi badań nad folklorem Ziemi Żuławskiej. Kierownik działu etno­ grafii Muzeum Pomorskiego dr L o n ­ gin Malicki w y g ł o s i ł referat pt. „Stan i potrzeby badań nad fol­ klorem regionu żuławskiego". D y s ­ kutowano możliwości konserwacji i zabezpieczenia budownictwa re­ gionalnego Żuław, szczególnie uni­ kalnych okazów domów podcienio­ wych. Wysunięto postulat organi­ zowania izb regionalnych i m a ł y c h muzeów wiejskich. * W Sejnach odbyły się w sierpniu uroczystości związane z 10-leciem Litewskiego Towarzystwa Społecz­ no-Kulturalnego. Z inicjatywy T o ­ warzystwa powstał zespół taneczny i kapela grająca na litewskich i n ­ strumentach ludowych, członkowie rozpowszechniają ludowe wzory tkanin, propagują litewską sztukę ludową. Wystawy, konkursy, i dni folkloru festiwale Od maja do k o ń c a czerwca M u ­ zeum Kujawskie we Włocławku eksponowało w świetlicach szkol­ nych Włocławka i powiatu wysta­ w ę pn. „Sztuka ludowa na K u j a ­ wach". Ekspozycja obejmowała przedmioty z zakresu rzeźby, garn­ carstwa, stroju, haftu, sprzętarstwa oraz zdobnictwa wnętrza (bukiety sztucznych k w i a t ó w , pająki, malo­ wanki na papierze). Pokazano r ó w ­ nież malowany fajans, plecionki oraz model w n ę t r z a izby kujawskiej. Wygłoszono prelekcje i odczyty dla młodzieży i dorosłych o kujawskiej sztuce ludowej. * W lipcu w łazienkowskiej K o r ­ degardzie w Warszawie czynna była wystawa rzeźby ludowej Konstan­ tego Kruły z B ł a ż o w e j (woj. rze­ szowskie). W y s t a w ę zorganizowało T P S P przy współudziale Towarzy­ stwa Łączności z Polonią Zagranicz­ ną. Obok rzeźb w drewnie Kruła pokazał kompozycje z korzeni; ca­ łość wystawionych eksponatów przekazał jako dar dla Polonii ame­ rykańskiej. * W lipcu w galerii sztuki na M D M w Warszawie czynna była I Ogól­ nopolska Wystawa Pamiątek. Był to przegląd osiągnięć w dziedzinie pamiątkarstwa; pokazano ok. 4 tys. wzorów. Szczególnie ł a d n e b y ł y w y ­ roby z drewna — solnice, miniatury naczyń domowych oraz gustowne pamiątki ze skóry. W dziale metalo­ plastyki pokazano filigranową bi­ żuterię Horaka z Cieszyna. Wysta­ w ę zorganizowała Cepelia z okazji Międzynarodwoego Roku Turystyki. * W ramach obchodzonych w lipcu Dni Chojnic odbyło się wiele imprez zorganizowanych przez Chojnickie Towarzystwo Kultury. Zorganizo­ wano spotkanie twórców ludowych powiatu chojnickiego, na którym omówiono problemy opieki i popu­ laryzacji kaszubskiej twórczości l u ­ dowej. * Borowieckie Towarzystwo K u l ­ tury zorganizowało z okazji Dni Borów Tucholskich (lipiec) sesję poświęconą zabytkom powiatu tu­ cholskiego oraz w y s t a w ę haftu arty­ stycznego. W czasie trwania Dni wystąpił znany zespół pieśni i t a ń ­ ca „Pałuki" z K c y n i . * W lipcu czynna była w Olszty­ nie wystawa dwuosnowowych dy­ w a n ó w białostockich. Wystawa od­ zwierciedlała przemiany. jakim uległo wzornictwo i koloryt tkanin kurpiowskich i sokolskich. * Prez. W R N , Cepelia, B W A i Izba Rzemieślnicza w Zielonej Górze ogłosiły konkurs sztuki ludowej na Ziemi Lubuskiej. Celem konkursu jest wyłonienie utalentowanych twórców ludowych, którzy propa­ gowaliby sztukę l u d o w ą w woj. zielonogórskim. * Od czerwca do września, podob­ nie jak w ubiegłym roku, barka „Złota Kaczka" odwiedziła miasta i miasteczka nadodrzańskie z w y ­ stawą pn. „Kultura ludowa Pod­ hala". Od 4 do 26 lipca wystawa otwarta była we Wrocławiu. Był to ostatni rok bardzo cennej inicja­ tywy wystawienniczej P a ń s t w o w e ­ go Muzeum Etnograficznego w W a r ­ szawie. Wystawy na barce nie będą już organizowane. * W lipcu w Warszawie, w Domu Kultury Radzieckiej, czynna była wystawa narodowych strojów or­ miańskich zorganizowana z okazji Dni Armenii. Zaprezentowano k i l ­ kanaście k o m p l e t ó w stroju, przede wszystkim kobiecego, z bogatym zdobieniem haftem złotym i srebr­ nym. * W krakowskim Pałacu Sztuki czynna była w lipcu i sierpniu w y ­ stawa malowanek zalipiańskich. Na wystawie pn. „Kwiaty wsi polskiej" pokazano, obok starych malowanek ze zbiorów W. Hickla, w s p ó ł c z e s n e makatki na płótnie z jeleniami, pawiami i kogutami. K i l k a razy w czasie trwania wystawy organizo­ wano kiermasze malowanek w y k o ­ nywanych na miejscu przez zalipiańskie artystki. * W P D K w Augustowie czynna była w sierpniu wystawa sztuki ludowej Białostoczyzny. Na wysta­ wie pokazano g ł ó w n i e prace nowe z zakresu tkactwa, plecionkarstwa, garncarstwa, rzeźby, sztuki obrzę­ dowej oraz wyroby z drewna. W dziale tkactwa szczególnie ciekawe 243 �b y ł y d y w a n y dwuosnowowe i „ s e j paki". * W Domu A r t y s t y Plastyka w W a r ­ szawie otwarto w sierpniu w y s t a ­ w ę ludowej g r a f i k i w i e t n a m s k i e j . Wszystkie prace s t a n o w i ł y k o l e k c j ę C z e s ł a w a Siemiarczuka; b y ł y to eks­ ponaty z r ó ż n y c h o k r e s ó w histo­ rycznych, twórczość anonimowych autorów. Muzeum w Ł o w i c z u zroganizow a ł o w sierpniu w y s t a w ę c e r a m i k i bolimowskiej rodzeństwa Konop­ czyńskich, k t ó r z y w t y m r o k u ob­ chodzą pięćdziesięciolecie pracy za­ wodowej. Wystawa przedstawiała dorobek artystyczny r o d z e ń s t w a od f o r m sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j do współczesnych. * W P D K w M y ś l e n i c a c h otwarta b y ł a w lipcu i sierpniu p o k o n k u r ­ sowa wystawa twórczości amator­ skiej i ludowej. Bogato prezento­ w a ł się dział haftu, w k t ó r y m zgro­ madzono prace n a d e s ł a n e na ogło­ szony w zeszłym r o k u k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z y haft ludowy. * W dniach od 13 do 20 sierpnia o d b y w a ł y się w W i ś l e obchody T y ­ godnia K u l t u r y Beskidzkiej. O p r ó c z okolicznych zespołów regionalnych, z a p r e z e n t o w a ł y s w ó j program zespo­ ły s ł o w a c k i e i czeskie, belgijski, zespół górali z Polskiego Z w i ą z k u K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o w Czecho­ s ł o w a c j i oraz zespół „Harnasie" z Poronina. Ponadto zorganizowano pokazy stroju w i ś l a ń s k i e g o i cie­ szyńskiego. W w i ś l a ń s k i m muzeum oprócz s t a ł e j ekspozycji k u l t u r y ludowej regionu otwarto okolicznościową w y s t a w ę r z e ź b y ludowej. Pokazano m . i n . prace J. K a w u l o k a , J. Bocka i F. Gluzy. T y d z i e ń K u l t u r y Bes­ kidzkiej zakończono pochodem góralskim połączonym z obrzędem dożynkowym. * W salach w y s t a w o w y c h Domu C h ł o p a w Warszawie otwarta b y ł a w sierpniu w y s t a w a r z e ź b y A n t o ­ niego Skoczka — artysty z pogra­ nicza sztuki ludowej i naiwnej. W y ­ stawa pn. „ K o b i e t a wiejska i jej praca" o b e j m o w a ł a 15 rzeźb w drewnie o b r a z u j ą c y c h c y k l codzien­ nych zajęć kobiety. W L a v a l (Francja) otwarto p i e r w ­ sze na ś w i e c i e muzeum sztuki n a i w ­ nej. Mieści się ono w X I I I - w i e c z n y m zamku, obejmuje na razie 100 o b r a z ó w , w ś r ó d nich „ Ż n i w a w żarniku" Celnika Rouseau. M u ­ zeum p o w s t a ł o z i n i c j a t y w y jednego z malarzy n a i w n y c h , Jules Lefranca. * W pierwszej dekadzie w r z e ś n i a o d b y ł y się w Bieczu D n i F o l k l o r u P o g ó r z a . Na r y n k u bieckim w y s t ą ­ piły liczne zespoły regionalne. * We w r z e ś n i u obchodzono r ó w n i e ż Dni Sieradza i Ziemi Sieradzkiej. Z okazji D n i przygotowano wiele imprez artystycznych, m.in. w m u ­ zeum została otwarta wystawa g a r n ­ carstwa i t k a n i n l u d o w y c h regio­ n ó w w o j . łódzkiego. * W sierpniu w Muzeum w Ł ę c z ­ nej czynna była wystawa pn. „Sztuka ludowa Lubelszczyzny", zorganizowana przez dział etno­ graficzny muzeum o k r ę g o w e g o w L u b l i n i e w s p ó l n i e z Muzeum w Ł ę c z n e j . Na w y s t a w i e pokazano eksponaty z dziedziny tkactwa, stro­ je ludowe, plecionkarstwo, w y c i ­ n a n k i i rzeźby. * W lokalu TPSP w Warszawie czynna b y ł a we w r z e ś n i u wystawa trzech r z e ź b i a r z y a m a t o r ó w , laurea­ t ó w Festiwalu Kulturalnego Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych: Józefa Birosa, Kazimierza Walukiewicza i E d w a r ­ da K o ł a c z a . Ekspozycja pn. „Rzeźba w drewnie" o b e j m o w a ł a nagrodzo­ ne na festiwalu prace. * Tegoroczną Jesień Tatrzańską (3—10.IX) z a i n a u g u r o w a ł o otwarcie w salach B W A pokonkursowej w y ­ stawy pn. „Ludowe zdobnictwo drzewne na Podhalu", zorganizowa­ nej przez Muzeum T a t r z a ń s k i e przy w s p ó ł u d z i a l e M i n . K u l t . i Sztuki, Wydziału Kultury WRN w Krako­ w i e oraz Cepelii. K o n k u r s poprze­ dziły badania terenowe, w w y n i k u k t ó r y c h do u d z i a ł u zaproszono 123 t w ó r c ó w ludowych z 26 miejsco­ w o ś c i . Na wystawie pokazano n a j ­ lepsze prace o d u ż y m bogactwie technik i i n w e n c j i artystycznej, p r e ­ z e n t u j ą c y c h dużą s k a l ę p r z e d m i o t ó w od bednarki u ż y t k o w e j aż po rzeźbę f i g u r a l n ą . Obok prac z a s ł u ż o n y c h t w ó r c ó w , j a k Józef Janas z D ę b n a , Wojciech Blaszak z C h o c h o ł o w a , A n d r z e j Gombos z Jurgowa i Sta­ n i s ł a w Szymoszek pokazano prace rzeźbiarskie Herodka z Lipnicy Wielkiej i odkrytego niedawno r z e ź ­ biarza Jana M o l k a z Suchej. W ramach Festiwalu Z e s p o ł ó w A r t y s t y c z n y c h Ziem G ó r s k i c h w y ­ s t ą p i ł y zespoły i m . K . Bachledy i B. Obrochty z pokazem weselnego o b r z ę d u g ó r a l s k i e g o . Na z a k o ń c z e ­ nie Jesieni w B u k o w i n i e T a t r z a ń ­ skiej o d b y ł a się impreza .^Sabałowe bajania". Wzięło w niej u d z i a ł 26 gawędziarzy, prezentując bogaty folklor słowny. * ]5 w r z e ś n i a otwarto w P a ń s t w o ­ w y m M u z e u m Etnograficznym w Warszawie w y s t a w ę pn. „ I k o n a w Polsce i jej p r z e o b r a ż e n i a " . Sce­ nariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł dr Sta­ n i s ł a w S z y m a ń s k i . Pokazano 66 ikon z muzeów w Krakowie, Sanoku, Przemyślu, Łańcucie i Nowym Sączu. G ł ó w n y m zadaniem, j a k i e p o s t a w i ł sobie autor scenariusza, było zilustrowanie przemian t y p o ­ wej ikony cerkiewnej o wysokich walorach artystycznych w t y p sto­ j ą c y blisko twórczości ludowej. Katalog w y s t a w y „ I k o n a w P o l ­ sce i jej p r z e o b r a ż e n i a " , Warszawa 1967, zawiera słowo w s t ę p n e prof, dra Ksawerego Piwockiego, w p r o ­ wadzenie w zagadnienie malarstwa ikonowego p i ó r a dra Stanisława S z y m a ń s k i e g o oraz 16 kolorowych reprodukcji. * We w r z e ś n i u w K r a k o w i e o t w a r ­ to w y s t a w ę u k r a i ń s k i e j sztuki ludo­ wej z o r g a n i z o w a n ą przez TPPR, U k r a i ń s k i e Towarzystwo S p o ł e c z n o K u l t u r a l n e i Muzeum Etnograficz­ ne w K r a k o w i e . Na w y s t a w i e eks­ ponowano zbiory Muzeum E t n o ­ graficznego i przedmioty z kolekcji p r y w a t n y c h . Pokazano t k a n i n y , haf­ ty, c e r a m i k ę oraz w y r o b y w s p ó ł ­ czesnej sztuki ludowej. * W dniach od 15 do 23 w r z e ś n i a t r w a ł y w Kielcach Ś w i ę t o k r z y s k i e D n i K u l t u r y . W pierwszym d n i u otwarto pokonkursową wystawę sztuki ludowej, na k t ó r e j pokazano eksponaty z dziedziny tkactwa, garncarstwa i zabawki ludowej. Szczególnie ciekawy b y ł dział za­ bawek, gdyż ta dziedzina nie b y ł a dotychczas reprezentowana na w y ­ stawach sztuki ludowej Kielecczyz­ ny. A d a m Z e g a d ł o z K r z y ż k i w y k o ­ nał szopkę z r u c h o m y m i f i g u r k a ­ m i ; obok t r a d y c y j n y c h karetek i bryczek z k o n i k a m i , t w ó r c y pokazali k o ł a t k i i grzechotki, f i g u r k i traczy oraz szmaciane piłki i l a l k i . Na w y ­ stawie czynny był kiermasz sztuki ludowej p o ł ą c z o n y z pokazem t o ­ czenia n a c z y ń . * W ramach D n i F o l k l o r u Ziemi G d a ń s k i e j (9—27.IX) została zorga­ nizowana staraniem Prez. W R N i W D K w y s t a w a „ S z t u k a ludowa Z i e ­ m i G d a ń s k i e j " w lokalu muzeum w E l b l ą g u . Na w y s t a w i e ekspono­ wano ok. 600 p r z e d m i o t ó w z dzie­ dziny haftu kaszubskiego i podw i ś l a ń s k i e g o , tkactwa, rogarstwa, plecionkarstwa, ceramiki, rzeźby i malarstwa na szkle. W dniu o t w a r ­ cia w y s t a w y (9.IX) zorganizowano zjazd t w ó r c ó w l u d o w y c h r e g i o n ó w Kociewia, Kaszub, P o w i ś l a i Ż u ł a w . Redaktor „ L i t e r " Edgar M i l e w s k i wygłosił p r e l e k c j ę pt. „ Z a b y t k i Z i e ­ m i G d a ń s k i e j i sztuka ludowa jako dowody polskości Pomorza G d a ń ­ skiego". * W salach w y s t a w o w y c h PKiN czynna b y ł a w e w r z e ś n i u w y s t a w a r u m u ń s k i e g o malarstwa na szkle. Pokazano ok. 130 o b r a z ó w reprezen­ tujących wszystkie najważniejsze szkoły malarskie. N a j w i ę c e j ekspo­ natów reprezentowało okręgi: N i cula — Maramures, okolice Brasov i Fagaras, także okolice Sibiu i A l b a Julia. Katalog w y s t a w y za­ w i e r a ł w s t ę p N . I r i m i e (omawia­ j ą c y szkoły malarstwa na szkle w Rumunii), k i l k a ilustracji oraz opis katalogowy e k s p o n a t ó w . 30 w r z e ś n i a w galerii Nurnaga w V Neuchatel (Szwajcaria) o t w a r t o w y ­ s t a w ę polskich n a i w n y c h pn. „ A r t naif polonais", k t ó r a w k w i e t n i u i m a j u eksponowana b y ł a w S t u t t ­ garcie (por. k r o n i k a nr 3/1967). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10d0df95707ada18ed0f935a4a75838f.pdf 9f6df0b168cdef20cecad2733e5f7f56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4984 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4623 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.245-247 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P No. 4 O L I S H F O L K A R Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES YEAR BOOK X X I T 1967 SUMMARY O F ARTICLES I n the first part of this issue we b r i n g the steno­ graphic record of T H E D I S C U S S I O N O N SUBJECTS CONNECTED W I T H T H E GENESIS A N D SCOPE OF T H E N O T I O N OF F O L K C U L T U R E , F O L K A R T I N PARTICULAR. The discussion was organized by the Laboratory for research on non-professional art of the A r t I n s t i t u t e of the Polish Academy of Sciences w i t h the cooperation of our editorial staff. Those t a k i n g p a r t i n the discussion included art historians, ethnographers, musicologists specializing i n folklore, l i t e r a r y historians and art sociologists. To centre attention on problems of particular i m p o r ­ tance, we suggested the adoption of the f o l l o w i n g order to the participants: 1) The scope of the notion of folk culture and proposals concerning its definition, and 2) an attempt to define folk art and the character of this phenomenon. The discussion was intended to give answers to a number of problems preoccupying those doing research on folk art. The theoretical assumptions that were once accepted no longer apply i n research on modern folk art. A p p l y i n g the t r a d i t i o n a l n o t i o n of folk culture may lead to a l i m i t a t i o n of the field of research, and i n consequence certain i m p o r t a n t problems going beyond this t r a d i t i o n a l notion could be overlooked. The new theoretical assumptions should be based on generaliza­ tions elaborated from the material collected by resear­ chers i n different disciplines. The author appeals to researchers to make compa­ risons of agrarian cultures i n various geographical re­ gions, as the polarization of cultures i n these com­ munities is the strongest. The determining factor of the creation of folk culture is polarization. K s a w e r y P i w o c k i (art historian) begins by discussing the results of the latest research carried out by European ethnographers w i t h the aim of for­ m u l a t i n g the theoretical foundations of modern ethno­ graphy. The researcher on folk art applies two notions i n his w o r k , w h i c h have not been defined precisely, namely, " f o l k " and "folk art". They originate from the Romantic period and no longer have any historical meaning. These notions are different, they differ i n various social systems. T h a t is w h y folk art should be studied by comparing i t w i t h other art, not folk art, as the notion folk means something different i n different periods and social systems. Each group of a community has its o w n culture. Ethnographers should study a l l cultures that differ from the official culture. C u l t u r a l models are passed from one social strata to another and elements of official culture can also become folk culture. E t h n o ­ graphers should study the culture of various groups i n different periods and compare them w i t h the c u l t u r a l standards of their own times. Studies should be made, for instance, of guild art, amateur art, for i t is different f r o m the standard art of a given period. I n the author's opinion social differentiation causes c u l t u r a l differen­ t i a t i o n although this does not always apply to a l l ele­ ments. He agrees w i t h the v i e w of Levy-Strauss that the development of cultures is the result of differences between social strata. The method of research here is to compare the various strata. K r z y s z t o f M a k u l s k i (ethnographer) considers the problem of the genesis of folk art on the example of mediaeval A f r i c a n art. The v e r y n o t i o n " A f r i c a n a r t " is of a collective nature, rather vague. This notion, apart f r o m o r i g i n a l w o r k s of A f r i c a n art, also includes works of A r a b i a n and Ethiopian o r i g i n and also objects made today for r i c h tourists. The earliest examples of artistic w o r k i n A f r i c a are the rock paintings i n the Sahara and i n the mountainous regions of East and South Africa. I t is d i f f i c u l t to l i n k the rock paintings genetically w i t h other t r a d i t i o n a l fields of art such as masks, carvings, weaving, artistic m e t a l - w o r k , but i n m a n y cases c o n t i n u i t y can be traced. I n the t r i b a l communities of Africa, art was an integrating factor, a symbol of group traditions and ties. T r i b a l art was conventionalized. Alongside the t r i b a l communities, states w i t h a differentiated social structure also existed as early as the 14th century. The social differentiations could be seen v e r y clearly i n art. The author examines the problem on the example of the state-towns Ife and Benin. A r t i s t i c handicrafts of a very high standard developed there. Objects were made of bronze, gold, i v o r y for the elite strata. I n addition to the objects made for the elite strata, there was also t r i b a l art, that is, objects made from less expensive and less durable materials. A p a r t from diffe­ rences i n the materials used, their functional character also differed. The elite art was to enhance the court, i t was a sign of power. There are also differences i n style. The art of the courts consisted i n works of art made by artisans but based on alien designs. These "borrowed" patterns came f r o m outside, through the towns, as a result of trade contacts. A n analogical process is now going on i n modern A f r i c a n art. A study of these analogies w o u l d help i n understanding the social transformations that are now t a k i n g place i n Africa. Zofia Szyfelbejn - Sokolowicz (ethno­ grapher), expresses the v i e w that comparisons should be made of the same cultures i n various geographical regions. The same method can be used i n studies on art. The determining factor i n the creation of folk culture is social differentiation. I n m a n y societies folk culture is d y i n g out. Its preservation is facilitated by the iso­ lation of a given group, not necessarily from the spatial point of v i e w but f r o m the s p i r i t u a l and legal aspect. The weak penetration of i n f o r m a t i o n f r o m the elite strata to the non-elite is not a creative stimulant and only leads to the asimilation of certain elements. The longer the isolation of a group, the longer folk culture lasts there. I n Poland we are observing the disappearance of f o l k culture, and f o r this reason the ethnographer should study other structures. A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a (ethnographer) is i n favour of the v i e w that i n the earliest phase of the development of a society the culture is u n i f o r m , i t is t r i b a l culture. There is no differentiation i n art and there is no differentiation between the culture of the lowest and the highest strata. I n L a t i n A m e r i c a , u n t i l the Spanish came there, despite social differentiation, there was no differentiation i n the field of art, the only difference being a quantitative one, not qualitative. I n the stage w h e n the society is split into elite and non-elite strata (in Poland, the time w h e n C h r i s t i a n i t y was introduced), the r u l i n g strata takes its c u l t u r a l pattern from an alien society. The creative w o r k of the lower strata develops more freely. Folk art, separated from national art as a whole, is not f u l l y creative for it adopts c u l t u r a l values from the elite group. As time goes on i t is greatly differentiated. I n the t h i r d stage of development the makers and receivers of folk c u l ­ ture are conditioned by the c u l t u r a l standard surrounding them. I n the author's opinion we should regard as folk culture that culture w h i c h is created w i t h i n the f r a m e ­ w o r k of one national organism by groups that do not f u l l y participate i n the elite culture. Andrzej J a k i m o w i c z (art historian) writes about the character and scope of the notion of folk art, g i v i n g examples from Orissa (India). The folk a r t of Orissa is, above a l l , the art of p r i m i t i v e tribes (Saora, Oraon). I t consists of m u r a l paintings on r u r a l cottages w h i c h are connected w i t h rites and magic. This art has aroused the interest only of ethnologists. The name of folk art from Orissa is also given to carvings, p a i n - 245 �tings and artistic handicrafts made by professional artists or artisans. This historical art has its origin in official mediaeval art. The works of art were produced by professional artists associated in guilds. Their works of art are purchased by religious institutions and sold at bazaars in the towns. This art was relegated to the rank of „folk art" in the 19th century, when the pattern of official art changed as a result of the influence of British schools of art. Also in the 19th century, the so-oalled bazaar painting of Kalighat flourished in Calcutta. Former court miniature painters began to mass produce drawings — scenes from life (fig. 9) for anonymous customers. The examples of "folk" art from Orissa point to the connection of folk art with pro­ cesses of social polarization. J a c e k O l ę d z k i (ethnographer) writes about m a ­ terials from Mongolia. He deals with the culture of the nomad herdsmen, in two aspects: the herdsmens' house­ holds, their personal life, and their beliefs. The author discusses the working tools of the herdsman, the fur­ nishing of their „Jurts" (tents) and the clothes they wear. I n all fields of their culture we find objects made by artisans and by the shepherds themselves. The most valuable products of artistic craftsmen are saddles, harnesses, snuffnboxes, tinder-boxes and orna­ ments for women's garments. A distinct difference can be seen between the objects made by artisans and those made by the herdsmen. The differences are of a qualitative nature. These differences are not connected with social differentiation, for in this case the diffe­ rences are expressed in the quantity of such works of art possessed. Among the nomad population of Mongolia we do not find the two cultural trends — elite and non-elite. Personal belongings and elements of costume did not differ in style within the various groups according to the size of their possessions. The fact that the nomad population had no towns was not conducive to diffe­ rentiation in handicrafts. This can also be seen in works of art of a sacral nature. Primitive imagination origi­ nating from shamanism occurred alongside objects of a complicated and well developed technique of work­ manship and the sophisticated iconography of the Lamas. The carvings and paintings found in the "Jurts" dif­ fered from the art to be found in the monasteries. These differences were in the workmanship, not in style. The fields of art characteristic for pastoral com­ munities in Europe, for instance, carving, did not de­ velop among the Mongolian herdsmen. This can be explained by the different character of the household of the Mongolian herdsman — the nomadic life he leads living in tents. This was not because the herdsmen did not have a talent for carving. The author also deals with the modern folk art of Mongolia, which follows the traditional patterns. The materials from Mongolia prove that polarization of culture is not only connected with social inequali­ ties, but also with the functioning of a given economic system. The factors having a polarizing influence are a settled mode of life, the development of agriculture and handic­ rafts and the appearance of villages and towns. J a n S t a s z e w s k i (musicologist). Musicology also uses the term "folk art" which has not been precisely defined as yet. I n the course of work on a 17th century musical manuscript in the Jagiellonian Library, the author found several passages from a canzona by Mielczewski (17th century composer). Musicologists have said that in Mielczewski's works there are elerconts of Polish folk music of the 17th century, thus demonstrating the folk character of the manuscript from the Jagiellonian University. Musical passages from the canzona and the manuscript are also to be found in Italian and German music. It cannot be proved indubitably that the passages are folk ones or that they are not. The author suggests that they should be defined as popular music. Popular art did not necessarily function in a given social strata. Popular music could in time become folk music in the fuctional sense. The author's definition of folk music is that it is the music of the peasants. L u d w i k B i e l a w s k i (musicologist). The notions folk and folk culture are associated with the 19th cen­ tury. These notions were instruments of scientific cogni­ tion, making it possible to give a name to certain sets of cultural phenomena. The author, giving as an example the person of Oskar Kolberg, deliberates on the problem of the i n ­ fluence researchers exert on the process of the creation of folk culture, its functioning in the society. Kolberg grouped melodies, giving them the common name of "Krakowiaks", "Mazurkas", even though these names were not used in the localities where they occurred. His grouping has led to the firm conviction that they are associated with a given region. So Kolberg inter­ fered i n the process of the creation of folk culture and consolidated the sense of regional differences. The whole of the culture of Kolberg's time functioned accord­ ing to the principle of opposing folk culture to artistic (professional) culture; today it functions according to the principle of opposing artistic culture to mass culture. J u l i a n L e w a ń s k i (literary and theatre historian). In the field of literature and the theatre, the classifica­ tion of a work according to the milieu in which it was created is just as difficult as in other fields. The author calls for caution in using term "folk", and suggests instead the use of the terms: native and elite non-native culture. In the literature of the 16th and 17th century, middle class writings have been distinguished. Within this "compartment" we have works of varying tendencies according to milieu (of the ministrel ballad type, middle class, Jesuit). The same applies to theatrical works. In the classic repertoire (intermedia, misteria), associated with the elite strata there are texts of "folk" origin. The author suggests using the notions of "creative" culture and "composing" culture. The notion "native" culture is closely related to the notion of "composing" culture. The features of composing culture are: 1) adoption of stereotypes, the limits of their meaning being very vague, 2) overgrowth of form which supersedes the content, 3) freedom, the work of art is not subjected to critical control, 4) nearness to each other of the recei­ ver, the place where the work comes into being and the author of the work. According to the author it should be assumed that as from the Middle Ages many cultures' of a similar basic cultural pattern have existed in Poland. I n the literature and theatrical works of the Middle Ages there is no opposition of elite culture and folk culture. The term that should be used here is "middle" culture, which is more universal. Referring to works of today, one should speak of so-called mass culture, not folk culture. Today there are groups representing the culture of milieus with their own creative centres. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (art sociologist). The notion folk art is a product of the Romantic period. At that time it had a different meaning. It is not a lo­ gical, closed category, it is a notion which is not precise and has no historical meaning. One cannot reject the traditional notion "folk", but one can — keeping to the general meaning of the term — use terms of a narrower scope and of more concrete meaning in research work. There is a danger of the separateness of phenomena being blurred and erased by defining them by one common term. What is folk art? Does the creative work of the urban proletariat conform to its canons? The accepted division into taught culture and folk culture is a considerable oversimplification if we are dealing with indirect phenomena (non-folk and u n ­ taught). At the present stage of our knowledge, the use of the term folk art makes it impossible to carry out a correct analysis of cultural phenomena. The notion must undergo constant revision and precise definitions should be made. �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 4 ЖУРНАЛ Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ГОД И З Д А Н И Я X X I И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1967 РЕЗЮМЕ В п е р в о й ч а с т и номера п е ч а т а е т с я о б р а б о т а н н а я стенограмма Д И С К У С С И И , П О С В Я Щ Е Н Н О Й ПРО­ БЛЕМАМ ГЕНЕЗИСА ПОНЯТИЙ О НАРОДНОЙ К У Л Ь ­ ТУРЕ, В ОСОБЕННОСТИ Ж Е О НАРОДНОМ И С К У С ­ СТВЕ. Д и с к у с с и ю о р г а н и з о в а л К а б и н е т по и с с л е д о в а н и ю непрофессионального искусства при Институте искусств П о л ь с к о й А к а д е м и и Н а у к совместно с н а ш е й р е д а к ­ цией. В д и с к у с с и и п р и н и м а л и у ч а с т и е и с к у с с т в о в е д ы , этнографы, музыкологи-фольклористы, литературовед и с о ц и о л о г - и с к у с с т в о в е д . Д л я того, ч т о б ы сосредото­ ч и т ь в н и м а н и е н а особо в а ж н ы х п р о б л е м а х , м ы п р е д ­ л о ж и л и и з в е с т н у ю схему, по которой д о л ж н а б ы л а вестись д и с к у с с и я , а и м е н н о : 1) О х в а т п о н я т и й н а р о д н о й к у л ь т у р ы и и х о п р е ­ деление, 1) П о п ы т к а о п р е д е л е н и я п о н я т и я народного и с к у с ­ ства, х а р а к т е р этого я в л е н и я . Ц е л ь ю д и с к у с с и и б ы л о н а й т и ответ на р я д в о п р о ­ сов, в о л н у ю щ и х и с с л е д о в а т е л е й народного и с к у с с т в а . У с т а н о в л е н н ы е в свое в р е м я т е о р е т и ч е с к и е пред­ п о с ы л к и н е всегда могут п р и м е н я т ь с я п р и и з у ч е н и и современного народного творчества. Традиционное понятие народной к у л ь т у р ы и творчества может п р и ­ вести к о г р а н и ч е н и ю и с с л е д о в а н и й , м е ш а я о б р а т и т ь в н и м а н и е на с у щ е с т в е н н ы е п р о б л е м ы , в ы с т у п а ю щ и е з а п р е д е л ы этого п о н я т и я . Н о в ы е т е о р е т и ч е с к и е п р е д ­ п о с ы л к и д о л ж н ы и с х о д и т ь и з обобщенного опыта исследователей и представителей р а з л и ч н ы х дис­ циплин. К с а в е р ы П и в о ц к и (искусствовед) говорит в н а ­ ч а л е своего в ы с т у п л е н и я о р е з у л ь т а т а х новейших исследований европейских этнологов, поставивших себе ц е л ь ю с ф о р м у л и р о в а т ь т е о р е т и ч е с к и е о с н о в ы с о ­ временной этнографии. Исследователь, изучающий народное искусство, пользуется двумя неуточненными понятиями: „народ'' и „ н а р о д н о е и с к у с с т в о " . Это п о н я т и я , р о ж д е н н ы е э п о ­ хой р о м а н т и з м а , в н е и с с т о р и ч е с к и е . П о н я т и я эти р а з л и ч н ы и м е н я ю т с я в з а в и с и м о с т и от и з м е н е н и я о б щ е с т в е н н ы х систем. Поэтому, з а н и ­ м а я с ь и с с л е д о в а н и е м н а р о д н о ю и с к у с с т в а , н а д о со­ п о с т а в л я т ь его п р о и з в е д е н и я с не н а р о д н ы м т в о р ­ чеством, ибо п о н я т и е н а р о д а о п я т ь т а к и б ы в а е т р а з ­ н ы м в з а в и с и м о с т и от в р е м е н и и о б щ е с т в е н н ы х систем. У к а ж д о й общественной группы иная культура. Этно­ г р а ф и я д о л ж н а изучать все культуры, отличающиеся от о ф и ц и а л ь н о п р и н я т о й . М о д е л и к у л ь т у р ы п е р е д а ю т ­ ся от одной о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы к д р у г о й и э л е м е н ­ ты официальной культуры становятся народными. Этнографы д о л ж н ы рассматривать культуру различ­ н ы х групп р а з л и ч н ы х периодов в сопоставлении с со­ временным к у л ь т у р н ы м стандартом. Так, например, следует изз'чать ц е х о в о е и л ю б и т е л ь с к о е искусство, ибо оно я в л я е т с я и н ы м , чем с т а н д а р т н о е и с к у с с т в о данного периода. А в т о р с ч и т а е т , что с о ц и а л ь н а я д и ф ф е р е н ц и я в ы з ы в а е т в свою о ч е р е д ь к у л ь т у р н у ю , но не о б я з а т е л ь н о в с е х э л е м е н т о в . О н с о л и д а р е н в своих взглядах с Леви-Штраусом и утверждает, что к у л ь ­ тура р а з в и в а е т с я на р а з л и ч и я х в у р о в н е о б щ е с т в е н ­ н ы х групп. Н а у ч н ы й метод з а к л ю ч а е т с я в с о п о с т а в л е ­ нии э т и х у р о в н е й . София Шифельбейн-Соколевич (этно­ граф) у т в е р ж д а е т , что следует с о п о с т а в л я т ь одни и те ж е к у л ь т у р ы (например, п е р и о д с о б и р а т е л е й ' к о п а т е ­ лей) в р а з л и ч н ы х г е о г р а ф и ч е с к и х з о н а х . Т а к о й ж е метод м о ж н о п р и м е н я т ь п р и и с с л е д о в а н и и и с к у с с т в а . Детерминантом возникновения народной культуры я в л я е т с я с о ц и а л ь н а я д и ф ф е р е н ц и а ц и я . Во м н о г и х об­ щ е с т в а х н а р о д н а я к у л ь т у р а глохнет. Ее с о х р а н е н и ю способствует и з о л я ц и я д а н н о й г р у п п ы , и з о л я ц и я д у ­ х о в н а я либо ю р и д и ч е с к а я , но н е о б я з а т е л ь н о т е р р и т о ­ р и а л ь н а я . Слабо п р о н и к а ю щ а я и з в ы с ш и х кругов в низшие, информация не является творческим сти­ м у л о м и ведет л и ш ь к п р и с в о е н и ю н е к о т о р ы х э л е м е н ­ тов к у л ь т у р ы . Ч е м д о л ь ш е п р о д о л ж а е т с я и з о л я ц и я к а к о й н и б у д ь г р у п п ы , тем д о л ь ш е с о х р а н я е т с я н а р о д ­ н а я к у л ь т у р а . В П о л ь ш е н а б л ю д а е т с я постепенное и с ч е з н о в е н и е н а р о д н о й к у л ь т у р ы и поэтому э т н о ­ г р а ф и я должна заняться исследованием других струк­ тур. Автор призывает к сопоставлению аграрных к у л ь ­ т у р р а з л и ч н ы х г е о г р а ф и ч е с к и х зон п о с к о л ь к у в э т и х обществах поляризация культуры проявляется наи­ более с и л ь н о . Д е т е р м и н а н т о м в о з н и к н о в е н и я н а р о д н о й культуры является поляризация. А н н а К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а (этнограф) п р и ­ держивается мнения, что в начальной ф а з е развития о б щ е с т в а к у л ь т у р а однородна и я в л я е т с я п л е м е н н о й к у л ь т у р о й . Нет р а з л и ч и й в искусстве, нет р а з л и ч и й м е ж д у к у л ь т у р о й с а м ы х н и з ш и х слов общества и са­ м ы х в ы с ш и х . До п р и б ы т и я и с п а н ц е в на т е р р и т о р и и Л а т и н с к о й А м е р и к и н е б ы л о д и ф ф е р е н ц и а ц и и в об­ л а с т и искусства, н е с м о т р я н а о б щ е с т в е н н о е р а с с л о е ­ ние. С у щ е с т в о в а л и л и ш ь к о л и ч е с т в е н н ы е , а н е к а ч е ­ ственные различия. В период р а с ч л е н е н и я о б щ е с т в а на п р и в и л е г и р о ­ в а н н ы е и н е п р и в и л е г и р о в а н н ы е с о с л о в и я (в П о л ь ш е момент п р и н я т и я х р и с т и а н с т в а ) п р а в я щ е е сословие заимствует образцы ч у ж о й культуры. Творчество низ­ ш и х сословий р а з в и в а е т с я более свободно. Н а р о д н о е искусство в ы д е л е н н о е и з о б щ е н а ц и о н а л ь н о г о , не я в ­ ляется вполне творческим и перенимает культурные ц е н н о с т и и з б р а н н о й г р у п п ы . Со в р е м е н е м н а с т у п а е т значительная д и ф ф е р е н ц и а ц и я искусства. В третьей ф а з е развития творцы и потребители народной к у л ь ­ т у р ы з а в и с я т от о к р у ж а ю щ е й и х с т а н д а р т н о й к у л ь ­ туры. П о м н е н и ю а в т о р а н а р о д н о й к у л ь т у р о й следует с ч и ­ т а т ь , ту, к о т о р а я с о з д а е т с я в р а м к а х единого н а ц и о ­ н а л ь н о г о о р г а н и з м а теми г р у п п а м и , к о т о р ы е н е ц е л и ­ ком участвуют в элитной культуре. К ж и ш т о ф Макульски (этнограф) р а с с м а т р и ­ вает проблему генезиса народного и с к у с с т в а н а основе средневекового а ф р и к а н с к о г о и с к у с с т в а . Само п о н я т и е „ а ф р и к а н с к о е и с к у с с т в о " я в л я е т с я обобщенным, н е ­ четким. Наряду с оригинальными изделиями а ф р и ­ к а н с к о г о и с к у с с т в а , оно о х в а т ы в а е т а р а б с к и е и э ф и о п ­ ские изделия, а т а к ж е предметы, изготовляемые для богатых туристов. Самыми ранними произведениями художественного творчества в А ф р и к е являются на­ скальные рисунки в Сахаре, а т а к ж е горных райо­ н а х Восточной и Ю ж н о й А ф р и к и . Т р у д н о г е н е т и ч е с к и у в я з ы в а т ь н а с к а л ь н ы е рисунки с другими традицион­ н ы м и о т р а с л я м и искусства, к а к , н а п р и м е р , маски, с к у л ь п т у р ы , т к а ч е с т в о , м е т а л л о п л а с т и к а ; все ж е во многих случаях можно проследить эту преемствен­ ность. В племенных а ф р и к а н с к и х обществах искусство б ы л о с в я з у ю щ и м элементом, символом т р а д и ц и и и к р о в н ы х уз. П л е м е н н о е и с к у с с т в о б ы л о к о н в е н ц и о ­ н а л ь н ы м . Н а р я д у с п л е м е н н ы м и о б щ е с т в а м и в X I V в., с у щ е с т в о в а л и у ж е с т р а н ы с. д и ф ф е р е н ц и р о в а н н о й о б щ е с т в е н н о й с т р у к т у р о й . С о ц и а л ь н ы е р а з л и ч и я от­ четливо выступали в искусстве. Автор рассматривает эту п р о б л е м у на о с н о в е г о р о д о в - г о с у д а р с т в : Ифа и Б е н и н , где ш и р о к о р а з в е р н у л о с ь в ы с о к о х у д о ж е ­ ственное ремесло. Т а м в ы п о л н я л и с ь п р е д м е т ы и з б р о н ­ з ы , золота, слоновой кости д л я п р и в и л е г и р о в а н н ы х слоев общества. Вместе с тем с у щ е с т в о в а л о п л е м е н ­ н о е искусство, м а с т е р а которого у п о т р е б л я л и д л я своих и з д е л и й менее п р о ч н ы й и ц е н н ы й м а т е р и а л . К р о м е разницы в изготовительном сырье была т а к ж е р а з ­ ница в ф у н к ц и и художественных изделий. Элитное искусство о б с л у ж и в а л о д в о р , п р о с л а в л я л о в л а с т ь и м у ­ щ и х . С у щ е с т в о в а л и т а к ж е р а з л и ч н ы е стили. П р и д в о р ­ ное искусство б ы л о в р у к а х р е м е с л е н н и к о в и опи­ ралось на иностранные образцы. Образцы заимство­ в а л и с ь и з в н е , ч е р е з города, путем т о р г о в ы х с в я з е й . А н а л о г и ч н ы е п р о ц е с с ы н а б л ю д а ю т с я в современном а ф р и к а н с к о м и с к у с с т в е . П р о с л е д и в эти аналогии, м о ж ­ но было бы понять социальные изменения, совершаю­ щ и е с я в современной А ф р и к е . 247 �Аыджей Якимович (икусствовед) р а с с м а т р и ­ вает х а р а к т е р и совокупность понятий, определяющих н а р о д н о е искусство, п р и в о д я п р и м е р ы и з Ориссы (Индия). Н а р о д н о е искусство О р и с с ы — это. п р е ж д е всего искусство п р и м и т и в н ы х п л е м е н (Саора, Ораон). С т е н н а я роспись с е л ь с к и х домов носит р и т у а л ь н ы й и м а г и ч е с к и й х а р а к т е р . Этим творчеством и н т е р е с у ю т ­ ся т о л ь к о этнологи. К народному искусству О р и с с ы следует т а к ж е п р и ч и с л и т ь с к у л ь т у р у , ж и в о п и с ь и х у ­ дожественное ремесло — произведения профессиона­ лов. Свое н а ч а л о , оно берет от средневекового о ф и ­ ц и а л ь н о г о творчества. М а с т е р а м и его я в л я ю т с я х у д о ­ ж н и к и — п р о ф е с с и о н а л ь , о б ъ е д и н е н н ы е в ц е х а х . Они п р о д а ю т с в о и и з д е л и я н а городских б а з а р а х , г л а в н ы м образом у ч р е ж д е н и я м р е л и г и о з н о г о к у л ь т а . Этот в и д искусства б ы л сведен к р о л и народного искусства в X I X в., когда и з м е н и л а с ь м о д е л ь о ф и ц и а л ь н о г о искусства в связи с деятельностью английских худо­ ж е с т в е н н ы х ш к о л . В X I X в. в К а л ь к у т т е т а к ж е р а с ц ­ вела т а к н а з . б а з а р н а я ж и в о п и с ь из Kaiighat. Б ы в ­ ш и е п р и д в о р н ы е м и н и а т ю р и с т ы с т а л и в массовом п о р я д к е в ы п о л н я т ь р и с у н к и , о т о б р а ж а ю щ и е сценки из ж и з н и (ил. 9) д л я а н о н и м н ы х потребителей. П р и ­ м е р ы „ н а р о д н о г о " т в о р ч е с т в а О р и с с ы у к а з ы в а ю т на с в я з ь народного искусства с процессами о б щ е с т в е н ­ ной п о л я р и з а ц и и . Я ц е к О л е н д з к и (этнограф) о б с у ж д а е т м а т е р и а ­ лы, с о б р а н н ы е в Монголии. П р е д м е т о м его о б с у ж д е н и й является скотоводческая культура, рассмативаемая в д в у х а с п е к т а х : 1) скотоводческого х о з я й с т в а , 2) л и ч ­ ной ж и з н и и в е р о в а н и й . А в т о р говорит об о р у д и я х труда скотовода, о его о д е ж д е , об устройстве ю р т ы . Во всех о б л а с т я х к у л ь т у р ы имеются р е м е с л е н н ы е и з ­ д е л и я и п р е д м е т ы .собственного и з г о т о в л е н и я ското­ водов. С а м ы м и ц е н н ы м и п р е д м е т а м и х у д о ж е с т в е н н о г о ремесла я в л я ю т с я седла, у п р я ж ь , т а б а к е р к и , огнива и женские украшения. Изделия ремесленников и не­ р е м е с л е н н и к о в о п р е д е л е н н о р о з н я т с я к а ч е с т в о м , но это не имеет ничего общего с с о ц и а л ь н о й д и ф ф е р е н ­ ц и а ц и е й — здесь играет р о л ь р а з н и ц а в к о л и ч е с т в е н ­ ном о т н о ш е н и и . Среди п а с т у ш е с к о г о н а с е л е н и я М о н ­ голии не б ы л о д в у х к у л ь т у р н ы х т е ч е н и й — элитного и народного. Н е с м о т р я на с у щ е с т в о в а н и е р а з л и ч н ы х и м у щ е с т в е н н ы х групп, п р е д м е т ы личного п о т р е б л е н и я и д е т а л и о д е ж д ы в э т и х г р у п п а х не р о з н и л и с ь стилем Отсутствие городов не способствовало р а з н о о б р а з и ю ремесла. Это з а м е ч а е т с я т а к ж е в области х у д о ж е с т в е н ­ н ы х и з д е л и й религиозного к у л ь т а . П р и м и т и в н ы е п о н я ­ тия, с в я з а н н ы е с ш а м а н с т в о м , в ы с т у п а ю т р я д о м с о б ъ ­ ектами, требующими сложной, развернутой техники выполнения, с предметами тонкой иконографии ла­ маизма. Р е з ь б а и ж и в о п и с ь в ю р т а х р о з н я т с я от искусства в монастырях, причем разница заключается не в стиле, а в исполнении. Среди м о н г о л ь с к и х скотоводов не п о л у ч и л и р а з ­ в и т и я те о т р а с л и творчества, к о т о р ы е т а к х а р а к т е р н ы д л я скотоводческого общества в Европе, к а к , н а п р и м е р , р е з ь б а . Это о б ъ я с н я е т с я особым, чисто к о ч е в н и ч е с к и м х а р а к т е р о м скотоводческого х о з я й с т в а , но о т н ю д ь не отсутствием способностей. Д а л е е а в т о р з а т р а г и в а е т вопрос современного н а ­ родного т в о р ч е с т в а в Монголии, которое п р и д е р ж и ­ вается традиционных форм. М а т е р и а л ы из М о н г о л и и с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что п о л я р и з а ц и я к у л ь т у р ы с в я з а н а не т о л ь к о с со­ циальным неравенством, а т а к ж е с функционирова­ нием о п р е д е л е н н о й х о з я й с т в е н н о й системы. Ф а к т о р а м и , в л и я ю щ и м и на п о л я р и з а ц и ю , я в л я е т с я о с е д л ы й образ ж и з н и , р а з в и т и е сельского х о з я й с т в а и ремесла, а т а к ж е в о з н и к н о в е н и е д е р е в е н ь и городор. Я н С т е н ш е в с к и (музыколог). М у з ы к о л о г и я т а к ­ ж е пользуется неуточненным понятием „народного творчества". И з у ч а я х р а н я щ и е с я в Ягеллонской би­ б л и о т е к е м у з ы к а л ь н ы е р у к о п и с и X V I I I в., автор н а ­ т о л к н у л с я на н е с к о л ь к о м у з ы к а л ь н ы х ц и т а т и з к а н ­ ц о н ы М е л ь ч е в с к о г о (композитор X V I I в.). М у з ы к о л о г к у т в е р ж д а л и , что т в о р ч е с т в о М е л ь ч е в с к о г о с о д е р ж и т э л е м е н т ы п о л ь с к о й н а р о д н о й м у з ы к и X V I I в., д о к а ­ з ы в а я т а к и м образом н а р о д н ы й х а р а к т е р р у к о п и с е й Я г е л л о н с к о й библиотеки. М у з ы к а л ь н ы е ц и т а т ы из к а н ­ цоны и рукописей повторяются т а к ж е в истальнской и немецкой музыке. Н е л ь з я с полной уверенность» 248 с к а з а т ь я в л я ю т с я ли эти ц и т а т ы н а р о д н ы м и . А з т о р п р е д л а г а е т о п р е д е л и т ь их к а к п о п у л я р н у ю м у з ы к у . Функции популярного искусства вовсе необязательно о б у с л о в л е н ы . О п р е д е л е н и е о б щ е с т в е н н о й средой. П о ­ п у л я р н а я м у з ы к а могла со временем стать н а р о д н о й в функциональном смысле. Автор епределяет народ­ ную м у з ы к у к а к п р о д у к т к р е с т ь я н с к о г о творчеств;'.. Л ю д в и к Б е л я в с к и (музыколог). П о н я т и е н а ­ рода, народной к у л ь т у р ы с в я з а н о с X I X в. Эти п о н я ­ тия стали п о з н а в а т е л ь н ы м н а у ч н ы м инструментом д л я о п р е д е л е н и я и з в е с т н ы х групп к у л ь т у р н ы х я в л е н и й . С с ы л а я с ь на п р и м е р О с к а р а К о л ь б е р г а , автор п ы ­ т а е т с я р е ш и т ь вопрос, в к а к о й мере и с с л е д о в а т е л и в л и я ю т па процесс ф о р м и р о в а н и я н а р о д н о й к у л ь т у р ы , на ее ф у н к ц и и в обществе. К о л ь б е р г г р у п п и р о в а л м е ­ лодии, д а в а я им общие н а з в а н и я „ к р а к о в я к и " , „ м а ­ з у р к и " , х о т я эти н а з в а н и я не у п о т р е б л я л и с ь в д а н н о й местности. К о л ь б е р г у б е ж д а л , что они с в я з а н ы с о п р е ­ деленны:.! регионом. Т а к и м образом он в л и я л на п р о цнес с о з и д а н и я н а р о д н о й к у л ь т у р ы , п о д ч е р к и в а л р е ­ г и о н а л ь н ы е с в о е о б р а з н ы е особенности. Вся современная Кольбергу культура существовала на основе о п п о з и ц и и народной и х у д о ж е с т в е н н о й (про­ ф е с с и о н а л ь н о й ) к у л ь т у р ы , а т е п е р ь д е й с т в у е т на основе противопоставления художественной к у л ь т у р ы массо­ вой к у л ь т у р е . Ю л и а н Л е в а н ь с к и (литературовед, театролог). В области л и т е р а т у р ы и т е а т р а точно т а к ж е , к а к в д р у г и х о т р а с л я х искусства, т р у д н о п р о в е с т и к л а с с и ­ ф и к а ц и ю п р о и з в е д е н и й с т о ч к и з р е н и я их п р и н а д л е ж ­ ности к о п р е д е л е н н о й среде. А в т о р советует о с м о т р и т е л ь н о п р и б е г а т ь к о п р е д е ­ лению „народный", предлагая пользоваться определе­ ниями: отечественная культура и элитная, ч у ж а я . В л и т е р а т у р е X V I и X V I I вв. б ы л а в ы д е л е н а м е ­ щ а н с к а я п и с ь м е н н о с т ь . Р> соответствии с этим в с т р е ч а ­ ются произведения с различными тенденциями сослов­ ного х а р а к т е р а ( п р о и з в е д е н и я с т р а н с т в у ю щ и х п е в ц о в , м е щ а н , иезуитов). Т а к о е ж е я в л е н и е н а б л ю д а е т с я в театре. В к л а с с и ч е с к о м р е п е р т у а р е (интермедии, м и ­ стерии), к о т о р ы й с в я з а н с и з б р а н н ы м и к р у г а м и , и м е ­ ются тексты „народного" происхождения. А в т о р п р е д л а г а е т в в е с т и понятие, „творческие" к у л ь т у р ы и „ с о ч и н и т е л ь н ы е " к у л ь т у р ы . П о н я т и е „оте­ чественная" культура близко „сочинительской" к у л ь ­ туре. Ч е р т ы „ с о ч и н и т е л ь с к и х " к у л ь т у р : 1) п о л ь з о в а н и е стереотипами с н е у т о ч н е н н ы м з н а ч е н и е м , 2) п р е о б л а ­ д а н и е ф о р м ы над с о д е р ж а н и е м , 3) свобода, х у д о ж е ­ ственное п р о и з в е д е н и е не п о д л е ж и т к р и т и ч е с к о м у к о н ­ тролю, 4) с в я з ь м е ж д у потребителем, т в о р ч е с к о й м а с ­ терской и и с п о л н и т е л е м . По м н е н и ю а в т о р а с л е д у е т п р е д п о л о ж и т ь , что в П о л ь ш е со в р е м е н с р е д н е в е к о в ь я с у щ е с т в у е т р я д к у л ь ­ т у р с родственной, в основном, к у л ь т у р н о й схемой. В средневековых литературе и театре элитняа и на­ р о д н а я к у л ь т у р а не п р о т и в о п о с т а в л я ю т с я . В д а н н о м с л у ч а е следует у п о т р е б л я т ь о п р е д е л е н и е „средняя к у л ь т у р а " , к о т о р а я я в л я е т с я более у н и в е р с а л ь н о й . В н а с т о я щ е е в р е м я следует г о в о р и т ь о т а к н а з . м а с ­ совой, а не н а р о д н о й к у л ь т у р е , п о с к о л ь к у т е п е р ь су­ щ е с т в у ю т к у л ь т у р ы о п р е д е л е н н о й с р е д ы с собствен­ ными творческими центрами. Александр Яцковски (социолог искусства). П о н я т и е народного и с к у с с т в а — это п р о д у к т эпохи р о м а н т и з м а . В то в р е м я суть этого п о н я т и я была иной. Оно не я в л я е т с я л о г и ч е с к и з а в е р ш е н н о й к а т е ­ горией, оно не уточнено и внесторично. Н е л ь з я от­ бросить т р а д и ц и о н н о е 'понятие „народ", но м о ж н о , с о х р а н и в его общее з н а ч е н и е , п о л ь з о в а т ь с я в н а у ч н ы х и с с л е д о в а н и я х более у з к а м и , более к о н к р е т н ы м и о п р е ­ д е л е н и я м и . С у щ е с т в у е т опасение з а т е р е т ь особенности о т д е л ь н ы х я в л е н и й , о п р е д е л я я и х общим н а з в а н и е м . Ч т о т а к о е н а р о д н о е искусство? О т в е ч а е т л и т в о р ­ чество городского п р о л е т а р и а т а его к а н о н а м ? О б щ е п р и н я т о е р а з д е л е н и е к у л ь т у р ы на ученую п н а р о д н у ю очень у п р о щ е н о , если дело к а с а е т с я п р о ­ м е ж у т о ч н ы х я в л е н и й (ненародное и неученое). П р и современном состоянии н а у к и у п о т р е б л е н и е п о н я т и я народного и с к у с с т в а м е ш а е т п р а в и л ь н о м у анализу к у л ь т у р н ы х я в л е н и й . Это п о н я т и е п р и х о д и т с я п о с т о я н ­ но п р о в е р я т ь и у т о ч н я т ь . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b1310474b4bc0b19ee588c3449fdeaf.pdf f1faac89d19eaa9c68b7a574209b4f86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4986 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4624 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Antropolog wobec wspólczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.1-6 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTRO PO LOG WOBEC WSPÓtCZES NOSCI ��Instytut Etnologii i A n t r o p o l o g i i Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Antropolog wobec współczesności t o m w darze dla Profesor Anny Zadrożyńskiej Warszawa 2010 �Komitet redakcyjny Ewa Klekot Anna Malewska-Szałygin Magdalena Radkowska-Walkowicz Tomasz Rakowski Sławomir Sikora Jerzy S. Wasilewski Sekretarz tomu Małgorzata Kowalska Redakcja naukowa Anna Malewska-Szałygin Magdalena Radkowska-Walkowicz Redakcja Magdalena Radkowska-Walkowicz Piotr Walkowicz Redakcja tekstów w języku angielskim Aniela Korzeniowska Korekta Marta Augustyńska Projekt okładki Krzysztof Cibor Skład i łamanie Studio Sport Fotografia prof. A n n y Zadrożyńskiej na stronie przytytułowej Justyna Doboszyńska-Kowal Druk Sowa. Drukarnia cyfrowa © Copyright by Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego 2010 I S B N 83-913492-6-8 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego ul. Żurawia 4 00-503 Warszawa www.etnologia.uw.edu.pl �Spis treści Anna Malewska-Szałygin, Magdalena Radkowska-Walkowicz Wstęp 7 Przed lustrem Zofia Sokolewicz Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń - zmiana pytań badawczych w etnografii polskiej po II wojnie światowej 15 Zbigniew Jasiewicz Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce. Poszukiwanie nazw dla zainteresowań badawczych i rodzącej się dyscypliny 36 Anna Malewska-Szałygin Nieprzemijający urok monografii terenowych 52 Iwona Kabzińska C z y etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? 63 Agata Maksimowska Kryzys reprezentacji. O niemożliwym przedstawieniu rzeczywistości i urzeczywistnionych przedstawieniach 77 Sławomir Sikora Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku. Przypadek filmowy 90 W sieci Elżbieta Tarkowska Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym 107 Longina Jakubowska The Invasion of Jinn Spirits: M o d e r n i t y and the Bedouin 121 Jerzy S. Wasilewski Etnologa kłopoty z globalizacją: czy w nią wierzyć, jak ją badać, jak o niej mówić? 136 T. M a t t h e w Ciołek The Electronic Anthropologist: on sources of information, strategies, techniques and t i m i n g of online research 148 Katarzyna Waszczyńska Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz 163 �Wobec cielesności Piotr Kowalski Kilka uwag o monstrach i potworach 181 Mirosława Drozd-Piasecka Przekraczanie granic tabu 207 Agnieszka Kościańska Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności 227 Magdalena Radkowska-Walkowicz N i e słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu 235 Tanas Wrażinowski Dar dla Boga 257 Tomasz Rakowski Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin 270 Na targowisku różności Lech Mróz, Ryszard Tomicki Jak Cyganie świat z d o b y w a l i . . . Kilka uwag, kilka pytań, kilka refleksji 293 Krzysztof Braun Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego 318 Marek Arpad Kowalski Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" 333 Kamila Baraniecka-Olszewska Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Dwa typy współczesnej wrażliwości religijnej 350 Małgorzata Czapiga Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach 366 Mikołaj Olszewski Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach 379 Karolina Bielenin-Lenczowska Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii 395 Spis publikacji prof. A n n y Zadrożyńskiej 413 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fadd077d53f1c3d2375239690a7c6e21.pdf 9cfb26ce52316cf5de8f75c8c6147b15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4989 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4626 Title A name given to the resource Wstęp / Antropolog wobec wspólczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.7-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Radkowska-Walkowicz, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wstęp C o łączy fora internetowe poświęcone problematyce robótek ręcznych, dubbing i door selection ze sceną polityczną mazurskiej gminy czy dylematami ekonomicznymi współczesnych rolników? Niewiele, prócz osoby promotora kierującego tak zróż­ nicowanymi pracami badawczymi. Różnorodność tematów prac magisterskich i doktorskich powstających pod kierunkiem Profesor A n n y Zadrożyńskiej była wręcz legendarna. Studenci o nietypowych zainteresowaniach dostawali szansę realizowania własnych pomysłów. Ta postawa otwartości na nowe wyzwania, nie¬ zwykle ceniona przez magistrantów i doktorantów, wymagała od promotorki roz¬ ległej wiedzy oraz chęci dokształcania się w kwestiach, które zgłębiali jej pod¬ opieczni. Ta pasja nieustannego poznawania nowych zjawisk kultury nie polegała na mechanicznym wyszukiwaniu pozycji bibliograficznych pasujących d o tematu. Przeciwnie, Pani Profesor podsuwała niewiele lektur, które w tajemniczy i niezgłę¬ biony sposób okazywały się organizującymi konstrukcję całej pracy. Równie inspi¬ rujące były r o z m o w y z promotorką, dające bodziec do przemyślenia własnej inter¬ pretacji, na którą nagle trzeba było spojrzeć z zupełnie nowej, zaskakującej per¬ spektywy. Korzystając z obecnego zainteresowania przeszłością zapamiętaną, nie zawsze należycie udokumentowaną, ale angażującą emocje i oddającą klimat minionego czasu, przywołajmy czasy gdy na etnologii na roku było około 20 osób, studenci często wyjeżdżali w teren, w ramach nie tylko grup laboratoryjnych, ale i corocz¬ nych, miesięcznych praktyk. Były to czasy niezwykłej, familiarnej atmosfery ówczes­ nej Katedry Etnografii, którą współtworzył uśmiech A n n y Zadrożyńskiej zajmują­ cej się sprawami studentów z ogromną życzliwością i wyrozumiałością dla ich prob¬ lemów. Wstęp do etnologii, koordynowany wówczas przez Nią, był pasjonująco prowa¬ dzonym wywodem dotyczącym możliwości poznania i rozumienia. Rozpoczynał się kartezjańską Rozprawą o metodzie, mającą zachęcić studentów do wątpienia we wszelkie utarte przekonania, i dalej rozwijał się niebanalnie - studiowano m.in. frag7 �Wstęp menty pism Giambattisty Vico. O ile ten wstępny wykład zaskakiwał oryginalnym podejściem, bardzo inspirującym słuchaczy o tyle wykład z etnografii Europy robił ogromne wrażenie rozmachem, z jakim temat był potraktowany Obejmował niezwykle interesujące kwestie, takie jak etnogeneza Europy czy kulturowe o d ­ mienności chrześcijaństwa wschodniego i zachodniego; uzmysławiał studentom, z jakich tradycji czerpie współczesna kultura europejska. O rozległości wiedzy ko¬ niecznej d o poprowadzenia etnografii Europy w tak szerokiej perspektywie najle¬ piej świadczy fakt, że nikt potem nie był w stanie kontynuować wykładu w takiej formie i został on zastąpiony całym blokiem zajęć seminaryjnych o podobnej tema¬ tyce. Tak duża wiedza nie oznacza, że mamy do czynienia z badaczem gabinetowym. Przeciwnie, nawet w latach, gdy najwyżej ceniono dywagacje metodologiczno-epistemologiczne, Pani Profesor prowadziła badania terenowe. N i e były t o poszu¬ kiwania pozostałości kultury ludowej ,podejmowane przez wielu ówczesnych et¬ nografów. Badania dotyczące mieszkańców i pracowników państwowych gospo¬ darstw rolnych były odejściem o d zainteresowań kulturą wsi tradycyjnej, skupiały się na sytuacji współczesnej, na opisie eksperymentu gospodarczego, społecznego i kulturowego, jakim były PGR-y Trudności prowadzenia badań wśród wykorze­ nionych mieszkańców PGR-owskich bloków są dla każdego etnografa oczywiste i muszą budzić uznanie dla wytrwałości niestrudzonej badaczki, która d o dziś każ¬ dego roku wyrusza na Pomorze, żeby przyglądać się z bliska zmieniającej się rzeczy¬ wistości. Etnograficzne badania terenowe prowadzone we wsiach podlaskich, w koszaliń¬ skich PGR-ach i wśród robotników warszawskiej fabryki zaowocowały bardzo ważną książką. Temat tej publikacji - praca - t o nie problem wymyślony za biur¬ kiem, lecz kwestia żywo interesująca rozmówców, problem węzłowy, porządkujący ich życie i widzenie świata. Książka zawierająca wiele ciekawych pomysłów inter¬ pretacyjnych pokazuje, że praca, będąca w kulturze tradycyjnej wyznacznikiem życia i swojskości, zmienia swoje znaczenie w modelu przejściowym, traci dotych¬ czasowe konotacje i wiąże się z nowymi sensami już w modelu współczesnym, który autorka buduje na podstawie materiałów zgromadzonych w latach 70. X X w. w jednej z warszawskich fabryk. Jest to publikacja niezwykle cenna dla badaczy zjawisk kulturowych we współczesnej Polsce. Anna Zadrożyńska jako jedna z nie¬ wielu przerzuca pomost pomiędzy dobrze ugruntowanym w literaturze etnologicznej modelem chłopskiej kultury tradycyjnej przełomu X I X i X X w. a opisami zmian czasów transformacji po 1989 r. Lata PRL nie doczekały się wielu opracowań etnologicznych, brakuje zwłaszcza prac opartych na prowadzonych wówczas bada¬ niach terenowych, skupionych na aktualnej sytuacji, a nie na przeszłości. Homo faber i homo ludens jest jedną z niewielu publikacji wypełniających tę lukę - książką praw¬ dziwie etnologiczną, relacjonującą wyniki aktualnych wtedy badań terenowych, proponującą uogólnione i niebanalne wnioski. 8 �Wstęp W d o r o b k u Profesor Anny Zadrożyńskiej nie brakuje publikacji dotyczących kultury ludowej. I w t y m przypadku zaskakują one nowatorskim spojrzeniem i świe­ żością interpretacji. Książka Światy, zaświaty. O tradycji świętowań w Polsce jest barw­ nym opisem obrzędów składających się na polską kulturę tradycyjną (i nie tylko), poddanych błyskotliwej interpretacji umożliwiającej współczesnemu czytelnikowi odnalezienie się we własnej tradycji, z której, o czym pisał Hans Georg Gadamer, człowiek współczesny często czuje się wywłaszczony. Podobną funkcję spełnia dwutomowa publikacja Powtarzać czas początku, będąca w y w o d e m na temat świę­ towania - jedna część relacjonuje cykl doroczny druga cykl życia ludzkiego. Oba tomy wypełnione są niezwykle przystępnym opisem przede wszystkim polskiej obrzędowości. Jasne i przekonujące objaśnienia sensu praktyk obrzędowych czynią z tej książki bezcenne narzędzie dla etnografa, nękanego przez dziennikarzy pyta¬ niami o sens święcenia palm wielkanocnych czy śmigusa-dyngusa. Podkreślając naukowe dokonania Jubilatki, nie można pominąć Jej prac popula¬ ryzatorskich. Książka Damy i galanci uzmysławia i historycznie uzasadnia sens sto­ sowania pewnych standardów życia towarzyskiego i określonych konwenansów p o ­ rządkujących relacje międzyludzkie. Autorka przypomina o nich współcześnie, kiedy wszelkie zasady w tej sferze wydają się nieaktualne. Szkice zamieszczone w tomie Targowisko różności dotyczą zjawisk dzisiejszej kultury takich jak popularność komik¬ sów, zamiłowanie do oglądania komedii romantycznych i seriali czy moda uniseks. Uroda tych artykułów polega na ukazaniu dawniejszych kulturowych korzeni tego, co wydaje się osobliwie współczesne. I tak rozważania o komiksach Anna Zadrożyńska rozpoczyna przywołaniem XI-wiecznej tkaniny z Bayeux, haftem relacjonu­ jącej tryumf Wilhelma Z d o b y w c y Ta metoda sięgania w głąb tradycji kultury po to, by zrozumieć kulturową teraźniejszość, jest zaskakująco skuteczna, o czym czytel¬ nik przekonuje się, gdy wnikliwa interpretacja biblijnego opisu niegodnego czynu Chama okazuje się znakomitym punktem wyjścia do zrozumienia boleśnie aktual¬ nych przejawów chamstwa. N i e sposób krótko podsumować tylu lat tak twórczej pracy dydaktycznej, badawczej i pisarskiej, gdy jednak przyszło nam to zrobić, powiedzmy tak: jest to dorobek niebanalny i niezwykle inspirujący. * W tomie Antropolog wobec współczesności zgromadziliśmy teksty podejmujące najroz¬ maitsze tematy, pisane z różnych perspektyw, przez osoby z bogatym dorobkiem naukowym i przez początkujących badaczy. T o m podzieliliśmy na cztery części: trzy z nich wskazują główne nurty zainteresowań dzisiejszej antropologii, ostatnia dowodzi, że współczesnego etnografa interesuje niemal każdy aspekt kultury. Za¬ czynamy od krótkiej przygody z lustrem. Na kształt dzisiejszej antropologii kulturowej, jej metodologii i zainteresowań badawczych, niewątpliwie wpłynęły jej próby samozrozumienia, swoisty autobio9 �Wstęp grafizm uprawiany z dużym zapałem przez badaczy od mniej więcej 30 lat. Takie przeglądanie się w lustrze wydaje się koniecznością, jeśli chcemy zrozumieć mecha­ nizmy rządzące dzisiejszymi dyskursami antropologicznymi, jej jawnych i ukrytych mistrzów lub wrogów. A n t r o p o l o g wobec współczesności pozostaje bezradny jeśli nie umie odnieść się d o historii dziedziny dlatego naszą wędrówkę rozpoczynamy właśnie od zwierciadła, w którym zobaczymy m.in., jak zmieniały się pytania ba­ dawcze etnologii po II wojnie światowej (Zofia Sokolewicz), jak konstruowane były w różnych czasach i różnych językach badawczych, monografie terenowe (Anna Malewska-Szałygin) i jakie dziedziny etnologii były - i czy słusznie - postrzegane jako deficytowe (Iwona Kabzińska). Niemal przejścia na drugą stronę lustra wyma­ gało znalezienie korzeni nazwy dyscypliny (Zbigniew Jasiewicz) - ukazanie zmian nazw etnologii czy antropologii okazuje się swoistym świadectwem historii nie tyl¬ ko tych dziedzin, ale nauki w ogóle. Przed lustrem można dostrzec również podsta­ w o w y problem współczesnej humanistyki: kłopoty z reprezentacją (Agata Maksimowska). Bo czy to nie etnolodzy uzurpowali sobie prawo do mówienia głosem innych, a jednocześnie czy to nie oni dobitnie pokazali (i nadal pokazują), że zwier­ ciadło, nawet jeśli przechadza się po gościńcu, pokazuje nam tylko część prawdy? To rozpoznanie kazało badaczom sięgnąć po nowe narzędzia opisu rzeczywistości, takie jak film (Sławomir Sikora). Pamiętajmy jednak, że jeśli za długo patrzymy w lustro, możemy zobaczyć w nim diabła albo — co wbrew pozorom nie jest wcale mniej groźne - zakochać się w swoim odbiciu. Dlatego w tej antologii podejmiemy także inne wątki. Sieć to metafora pojemna, robiąca od lat karierę - oznacza i skomplikowane relacje transnarodowe, i uwikłanie lokalnych kontekstów w globalne znaczenia, i w końcu internetową pajęczynę, którą bez przerwy już niemal wszyscy tkamy. W globalnej sieci z chęcią znajdujemy tubylcze znaczenia. W i d z i m y m.in., że mo¬ dernizm w różnych częściach świata ma różne oblicza, że wcale nie oznacza po¬ wszechnej zgody na europejski racjonalizm i zapoznania tego, co organizowało praktyki społeczne w społeczeństwach przednowoczesnych (Longina Jakubow­ ska). Pojęcie globalizacji, jeśli jeszcze w ogóle ma być kategorią przydatną do opisu rzeczywistości, w której przyszło nam żyć, musi zostać na nowo przemyślane (Jerzy S. Wasilewski). N i e znaczy to jednak, że nic się nie zmieniło, że sieć jest tylko naukową mrzonką. Zmienia się bardzo wiele, bo zmienia się postrzeganie czasu, obserwujemy mechanizmy detemporalizacji i fenomen rozszerzonej teraźniejszoś¬ ci (Elżbieta Tarkowska). Niewątpliwie ma na to wpływ także rozwój Internetu, wielkiego labiryntu, którego mapy nie da się sporządzić - ale można pracować nad zbudowaniem narzędzi pomagających także etnologom, z ich specyficznymi meto¬ dami badawczymi i charakterystycznymi celami poznawczymi, poruszać się w nim (T M a t t h e w Ciołek). A w środku tego labiryntu odnajdziemy znowu stare, dobre tradycje, choćby kurpiowskie (Katarzyna Waszczyńska). 10 �Wstęp Rzeczywistość wirtualna wcale jednak nie spowodowała - jak kiedyś sądzono - triumfu nowego, niematerialnego ducha, bezcielesnego umysłu. Ciało nadal ma¬ my, silnie je odczuwamy, po prostu nim jesteśmy. Dlatego kolejnym podejmowanym tu tematem jest właśnie ono: fenomenologicznie postrzegane ciało, które boli, które wyznacza nam miejsce w świecie (Tomasz Rakowski), i ciało w ujęciu tradycyjnym, czekające na cud uzdrowienia (Tanas Wrażinowski). Dziś już jesteśmy pewni, że to ciało m.in. kształtuje nasze widzenie świata, ale równocześnie wiemy że jest także kulturowym konstruktem i żeby pozwoliło nam odczuć nie tylko ból, ale i rozkosz, potrzebne są społecznie wypracowane ramy odniesienia. Tak, to ciało pozwala nam odczuwać radość miłości, ale w nią przecież wpisane są uprzedzenia, relacje władzy i nierówności (Agnieszka Kosciańska). To ciało nam mówi: jeść trzeba, ale co jeść i w jaki sposób - o t y m już decydują przeróżne społeczne uwikłania (Magdalena Radkowska-Walkowicz). Antropologia, w przeciwieństwie d o socjologii, nigdy nie mogła abstrahować od cielesności. Kiedy badacz stawał na obcej ziemi, pierwsze, co zauważał, to inność ciał: tubylcy mieli inny kolor skóry, inne włosy, inny zapach. Nieraz też etnografowie słyszeli o potworach, kuriozach, cielesnych wynaturze¬ niach, których istnienie zaburzało porządek taksonomiczny (Piotr Kowalski). Dziś też media opowiadają o monstrach, seksualnych dewiantach, do czego antropologia nie może się nie odnieść (Mirosława Drozd-Piasecka). I w końcu, trzeba to jasno powiedzieć: ciało i duch, natura i kultura to nie osobne b y t y wciąż walczące o swoje. Granica między nimi i one same zostały ustanowione sztucznie, by łatwiej było się nam znaleźć w świecie, istnym targowisku różności. I to właśnie na targowisku różności spotkamy przedmioty, które niewątpliwie są materialne, cielesne nawet, a jednocześnie pełnią funkcję znaków: pozwalają się i do¬ tykać, i czytać. Ich materialność, a nawet sprawczość narzuca się badaczom aż nad­ to. Tak jest też z pewnym rodzajem graffiti, które i jest, i znaczy; wypełnia przestrze­ nie ulicy i naszych głów; jest nasze i swoje (autoteliczne) zarazem (Małgorzata Czapiga). Na targowisku przekraczane są i inne granice. Ktoś uczestnicy w misterium męki Pańskiej, podczas gdy jego sąsiad ogląda Pasję Mela Gibsona (Kamila Baraniecka-Olszewska). Na t y m bazarze gra toczy się nie tylko o pieniądze, ale też o prestiż. Spójrzmy chociaż na kolejny fenomen przekraczający granicę między dawnym a nowym: wystawne, peczalbarskie wesele w macedońskiej wsi (Karolina Bielenin-Lenczowska). Następny stragan też pełen dziwności: pisma, pamiątki, ozdoby - wszystko o Puszczy Zielonej (Krzysztof Braun). Spójrzmy jeszcze na tych obcych, kolorowych sprzedawców: to Cyganie. Ale skąd i po co przybyli? (Lech Mróz i Ryszard Tomicki). C o chcą nam sprzedać? Handlować można t u nie¬ mal wszystkim. Niektórzy, żądni kolonialnych przygód, chcą kupić obce kraje (Ma¬ rek Arpad Kowalski). A inni - uwaga, w i d o k niezwykły - oferują pigmeja, doskonały egzemplarz do cyrku i dla badaczy poszukujących odpowiedzi na pytanie, k i m jest człowiek (Mikołaj Olszewski). 11 �Wstęp Jednak „nie wszystko jest na sprzedaż. [ . . . ] Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko miejsce spotkania kupców, sprzedawców, sprzedawczyków i klientów. Targowisko - to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, relacji o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym. [ . . . ] To gra, emocjonująca, wabiąca, urzekająca. Czasami nawet gra o życie, czasami - o śmierć"*. Anna Magdalena Malewska-Szałygin Radkowska-Walkowicz Warszawa, maj 2010 r. * A n n a Zadrożyńska, Targowisko różności, Warszawa 2 0 0 1 , s. 6 - 7 . 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cfade00df873bc1b2dd25bc98d72408.pdf de9496a13da981b531d35612d9561bf0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4990 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres powojenny Zadrożyńska, Anna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4627 Title A name given to the resource Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń - zmiana pytań badawczych w etnografii polskiej po II wojnie światowej / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.15-35 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZED LUSTREM ��Zofia Sokolewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń - zmiana pytań badawczych w etnografii polskiej po II wojnie światowej Ostatnie lata upłynęły w etnografii polskiej p o d znakiem zmiany paradygmatu. Je­ żeli była to rewolucja, należałoby ją nazwać pełzającą. Zaczęła się już w latach 70. X X w. Potrzeba było więcej niż jednego pokolenia, aby jej skutki, dalekie zresztą od pierwotnych zamierzeń jej twórców, zaowocowały nowym kanonem, zmianą pytań i procedur badawczych oraz założeń poznawczych dotyczących charakteru bada­ nej rzeczywistości. Etnograf, zapytany dziś, co w jego badaniach można by uznać za błąd w sztuce, odpowie zupełnie inaczej niż jego poprzednik sprzed 30, 40 lat. Zastanówmy się więc, czy zmiana ta była rewolucyjna czy też wynikała ze stop­ niowej kumulacji wiedzy lub była efektem k r y t y k i naukowej; jaką rolę odegrało t u następstwo pokoleń i jaka była rola jednostek. Problematyka rewolucji naukowych i większej zmiany w nauce jest od kilku już dziesięcioleci tematem gorących dyskusji, przez wiele lat koncentrujących się wo¬ kół książki Thomasa Kuhna (1968). Michał Buchowski stawia taką tezę: na tle i n n y c h ś r o d o w i s k u d e r z a j e d n a k to, ż e w e t n o g r a f i i p r o c e s f o r m o w a n i a się g r u p d y s y d e n c k i c h w o b e c m o d e l u m o d e r n i s t y c z n e g o z a c z ą ł się s t o s u n k o w o p ó ź n o i p r z e ­ b i e g a ł p o c z ą t k o w o b a r d z o n i e m r a w o . W y g l ą d a na to, ż e e t n o g r a f o w i e najdłużej o p i e ­ rali się n o w i n k o m t e o r e t y c z n y m ( B u c h o w s k i 1995, s. 4 2 ) . Zapewne jakąś rolę odegrały tu także różnice pokoleniowe, choć na pewno nie tylko one. T r u d n o choćby nie wspomnieć o konsekwencjach polityki naukowej par¬ tii komunistycznej dla rozwoju nauki w okresie PRL-u. Pierwszym, który użył określenia „rewolucja w antropologii", był w 1964 r. Ian Jarvie, absolwent London School of Economics and Political Science (LSE), uczest­ nik antropologicznego seminarium Raymonda Firtha (Jarvie 1964). Określenie to odnosiło się do zmian wprowadzonych do antropologii przez Bronisława Malino¬ wskiego i było zgodne z odczuciami wielu jego uczniów. Było żywe w przekazie mię15 �Zofia Sokolewicz dzypokoleniowym. Mnie opowiadała o t y m w 1958 r. Lucy Mair, jedna z najwierniej­ szych uczennic Malinowskiego, znana afrykanistka i znawczyni struktur politycz­ nych Afryki. Z jej przekazu wynikało, że po powrocie Malinowskiego z Trobriandów i opublikowaniu Argonautów Zachodniego Pacyfiku (1922) uważano go za tego, który zrewolucjonizował antropologię dzięki podejściu funkcjonalnemu do kultury Po­ dobno studenci gromadnie maszerowali z LSE przez Kings Road aż do H y d e Par­ ku, gdzie Malinowski głosił swe główne tezy Były jeszcze widocznie zbyt rewo­ lucyjne, by wypowiadać je w samej LSE, w której wciąż jeszcze panował, skądinąd życzliwy Malinowskiemu, Charles G. Seligman. Malinowski był niewątpliwie postacią charyzmatyczną, wywierającą przemożny wpływ na swoich uczniów. I proponował coś zgoła innego od tego, co proponował ewolucjonizm i , oparte na innym paradygmacie, różne rodzaje dyfuzjonizmu, w t y m szkoła kulturowo-historyczna. Malinowski pragnął uczynić antropologię nauką w sen­ sie ścisłym (science), proponował spojrzeć na kulturę wybranej grupy jako na pewną całość powiązaną wewnętrznie relacjami funkcjonalnymi i wyjaśniać ludzkie zacho¬ wania i rezultaty działań w kategoriach przyczynowo-skutkowych. Kryła się w t y m zapowiedź podejścia systemowego i przyszłej teorii potrzeb. Badane przez funkcjonalistów grupy ludzkie miały charakteryzować się równowagą i zdolnością po¬ w r o t u do homeostazy po chwilowych zakłóceniach. O prawomocności wyników badań decydowała empiria. W ten sposób Malinowski odchodził od teorii ewolucji kultur - stopniowego doskonalenia wytworów rąk ludzkich i instytucji oraz idei w skali Całego Świata. Po­ zostawało tylko wspólne z ewolucjonizmem założenie: człowiek jest jeden w swym gatunku, choć zaspokaja swoje potrzeby w różny sposób. Pogłębione, intensywne badania w jednym miejscu, bez względu na to, gdzie wykonywane, miały zapewnić antropologowi wgląd we wszędzie ten sam mechanizm funkcjonowania kultury, dać ogląd człowieka i umożliwić sformułowanie praw ściśle ogólnych. Dzięki temu an¬ tropologia mogłaby zyskać pewne podstawy do zaliczania się do nauk w ścisłym znaczeniu tego słowa. Z tego punktu widzenia zmiany przeprowadzone przez Ma¬ linowskiego miały charakter fundamentalny, mimo że w praktyce antropologicznej ten model trudno było konsekwentnie stosować (Sokolewicz 1984, 1985) . 1 Ian Jarvie podważa rewolucyjność zmian w antropologii, analizując konkretny przypadek: kulty cargo. Zarzuca Malinowskiemu, że nie uporał się z problemem i n ­ dukcji, że w istocie rzeczy nie był w stanie dojść do sformułowania praw ściśle ogól¬ nych, a jedynie do tautologii lub zdań enumeratywnych, że funkcjonalna teoria kul¬ tury nie była zdolna wyjaśnić zjawiska zmiany, tak charakterystycznego dla okresu kolonialnego i postkolonialnego oraz zbliżającego się końca epoki przemysłowej. Krytyka Jarviego, prowadzona z pozycji falsyfikacjonizmu Karla Raymunda Poppe- 1 Sprawa nie jest oczywiście jednocznaczna. K i r s t e n H a s t r u p sugerowała np., że „antropologia za­ wsze była nienowoczesna" (2008, s. 63). 16 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń ra, dotyczyła wszystkich badaczy prowadzących badania empiryczne i mających am­ bicje, aby mówić nie tylko o prawdopodobieństwie, ale i o pewności, i w empirii upatrujących kryterium prawdy (Kloska 1981, s. 29 i n.). Krytyka ta została przyjęta przez jednych jako oczywista, przez innych z dystan­ sem. Dla starych uczniów Malinowskiego obowiązek obserwacji uczestniczącej i dłu­ gi, nieprzerwany pobyt w terenie były decydującym argumentem za rewolucją w an­ tropologii. Jeszcze na sesji zorganizowanej w Krakowie z okazji nadania przez U n i ­ wersytet Jagielloński doktoratu honoris causa w 1984 r. Raymundowi Firthowi p o d ­ kreślano, że nieprzemijającą zasługą Malinowskiego było właśnie zwrócenie uwagi na pracę w terenie i obserwację uczestniczącą. Powstaje pytanie: czy Malinowski zrobił rewolucję? I jaką miarą należy mierzyć rewolucję w nauce z antropologicznego punktu widzenia? Zdaniem Kuhna oznacza ona wprowadzenie nowego paradygmatu. A b y do tego doszło, konieczny jest jed¬ nak jakiś znaczący wstrząs: odkrycie kierujące uwagę badaczy na zupełnie nowe py¬ tania, wobec których stare teorie są bezsilne. Konieczna też jest obecność autorytetu lub obdarzonej charyzmą osoby, która by przekazała właściwą informację o propo¬ nowanej nowości szerszemu środowisku i objęła w nim w jakimś zakresie przywódz­ two. Warunki te były spełnione w wypadku rozumienia zmiany proponowanej przez Malinowskiego. Jego charyzma działała jednak tylko do jego śmierci w 1942 r. I nie¬ wiele wskazywało na możliwość istotnych zmian w antropologii aż do końca lat 50. X X w., gdyż Alfred Reginald Radcliffe-Brown, który przeżył Malinowskiego o 14 lat, również dążył do uformowania antropologii jako nauki (science), choć nieco innymi drogami. Jednakże już w końcu lat 50. X X w. można było zauważyć symptomy no¬ wych propozycji teoretycznych (Leach 1961) . 2 W Polsce aż do 1950 r. etnografii, etnologii, antropologii nie stawiano celu formułowania praw. Zaliczano te dziedziny do humanistyki i stosowano podobne procedury jak w naukach historycznych. N i e było w istocie rzeczy sporu o to, czy etnografia, etnologia są naukami (science) czy reprezentują humanistykę (art). Meto¬ dologiczne dyskusje na temat możliwości, lub wręcz obowiązku formułowania praw przez nauki społeczne, prowadzone z pozycji marksistowskich, niemalże ominęły etnografię. Czołowy metodolog etnografii tego okresu, Kazimierz Dobrowolski, sądził, że wynikiem pracy etnografa mogą być nie prawa, ale generalizacje histo¬ ryczne. I tę propozycję bez dyskusji przyjęto. Po I I wojnie światowej stanowiska kierowników uniwersyteckich katedr etnografii i etnologii objęli w Polsce młodzi profesorowie, z przedwojennej generacji adiunk¬ tów. Wyjątkiem był Kraków, gdzie katedrę objął ponownie, po powrocie z Wilna, 2 Tekst pierwszego eseju w z b i o r z e Rethinking Anthropology został wygłoszony w g r u d n i u 1958 r. w LSE i spowodował tam burzliwą dyskusję, p r z y n a j m n i e j wśród studentów. K u m o j e m u z d z i w i e n i u o znaczeniu z b i o r u dla dyskusji o zmianie w a n t r o p o l o g i i nie w s p o m i n a A d a m K u p e r w swojej charyzmą a rutyną. 17 Między �Zofia Sokolewicz Kazimierz Moszyński. Było naturalnr, że pragnęli kontynuować prace sprzed 1939 r. Niektórzy w czasie wojny usiłowali przecież pisać i opracowywać materiały tere¬ nowe, czego dowodem były np. kolejne po wojnie habilitacje: Józefa Obrębskiego (1945/1946) i Witolda Dynowskiego (1947), a także projekty Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego dotyczące m.in. wznowienia prac nad Atlasem polskiej kultu­ ry ludowej (Gajek 1946). Prezentowała więc powojenna etnografia polska wiele indy¬ widualnych podejść do przedmiotu badań. Najnowszym kierunkiem, którego zwiastuny pojawiły się w etnografii polskiej przed 1939 r., był funkcjonalizm. Po wojnie okazał się jednak kierunkiem „burżuazyjnej nauki", potępionym przez oficjalnych ideologów marksizmu. Rewolucja funkcjonalna ominęła więc etnografię polską. Józef Obrębski, jeden z najbardziej zainteresowanych funkcjonalizmem, po uzyskaniu habilitacji na Uniwersytecie Warszawskim wyjechał do Stanów Zjednoczonych i tam pozostał, a Andrzej Wali¬ górski znalazł schronienie w Katedrze Socjologii i Etnologii Ogólnej Dobrowol¬ skiego, gdzie wywierał niewątpliwie wpływ na studentów, ale nie prowadził już ba¬ dań i stosunkowo niewiele publikował, choć jego Antropologiczna teoria człowieka cie¬ szyła się wielkim zainteresowaniem. Na to jego wycofanie się i obawy Dobrowol¬ skiego przed ewentualnymi represjami władz spowodowanymi wykładami na temat funkcjonalizmu wpłynęła niewątpliwie opinia etnografii radzieckiej na temat tej metody Jej wyrazem była m.in. tłumaczona na język polski Anglo-amerykańska etno­ grafia w służbie imperializmu, której autor co prawda nie znalazł uchybień w samej teo­ rii, ale zadał zasadnicze pytanie: do czego służy funkcjonalizm? Odpowiedź, że jest to narzędzie kolonialnego imperializmu, dyskwalifikowała Malinowskiego i funkcjonalizm (Potiechin 1949). Oficjalnie potępiony w powojennej Polsce znalazł swój wyraz jedynie w pracy Marii Trawińskiej poświęconej domowi i gospodarstwu (1968) i do pewnego stopnia w Rodzinie wiejskiej Danuty Markowskiej (1964). Niewątpliwie też wpływy funkcjonalizmu, w t y m znaczenie kontekstu i problematyka współdziałania na wsi, uwidoczniły się w badaniach ośrodka łódzkiego z inspiracji Kazimiery Z a w i stowicz-Adamskiej. Początek lat 50. X X w. przyniósł w etnografii polskiej dość istotną, wprowadzo¬ ną zasadniczo odgórnie, zmianę. Polegała ona na zastosowaniu w naukach społecz¬ nych pojęcia procesu historycznego i zbioru założeń i pojęć wywiedzionych z ma¬ terializmu historycznego. Wiązała się też z dążeniem do ujednolicenia warsztatów naukowych. Była istotnym elementem polityki naukowej państwa. W etnografii autorytetem, który podjął się pogodzenia tych założeń z praktyką etnografów, był profesor UJ Kazimierz Dobrowolski. Jego propozycje (Dobrowolski 1958) stano¬ wiły dość eklektyczne powiązanie założeń materializmu historycznego z wynikami jego własnych badań nad południową Małopolską i inspiracji teorią Jana Stanisława Bystronia. Była to, jak się wydaje, nieudana próba połączenia ujęcia diachronicznego (proces historyczny) z synchronicznym (wpływ Malinowskiego). Łączyła te dwa podejścia metoda integralna. Punktem wyjścia była zawsze konkretna społeczność 18 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń wiejska powstała w w y n i k u kolejnych fal osadniczych (proces historyczny) lub miejska, robotnicza opisywana zgodnie z wymaganiami metody integralnej i teorii formacji gospodarczo-społecznych, to jest poczynając od opisu sił wytwórczych, układu społecznego i nadbudowy ideologicznej właściwej danej formacji. To podejś¬ cie do badań społeczności wiejskich znalazło swój najpełniejszy wyraz w tzw. synte­ zie etnografii polskiej, w artykule Dobrowolskiego i Woźniaka (1976). Podobne za¬ sady stosowano do opisu kultury robotniczej (por. np. Górników salinarnych Wieliczki Danuty Dobrowolskiej czy Wczasy w Polsce Ludowej Edwarda Pietraszka). O prezentację podejścia Dobrowolskiego zadbali raczej socjologowie. Rekon¬ strukcja jego teorii zaproponowana przez Katarzynę Kaniowską (1984, s. 51-69) nie zadowala, gdyż opiera się jedynie na skrócie wystąpienia Dobrowolskiego pub¬ likowanym w „Etnografii Polskiej" (Dobrowolski 1958). N i e ulega jednak wątpli¬ wości, że przedwojenna tradycja różnorodnego podejścia do badań etnograficz¬ nych prezentowana przez różne ośrodki w Polsce dała o sobie znać i nie wszyscy postępowali zgodnie z propozycjami Dobrowolskiego. Polityka naukowa państwa polskiego, zmierzająca do ujednolicenia warsztatu i wprowadzenia metodologii marksistowskiej, poniosła fiasko. W różnych ośrodkach etnograficznych przed I I wojną światową nieliczne auto¬ rytety tworzyły własne szkoły. Łączyło je, w opinii Anny Kutrzeba-Pojnarowej, po¬ dobne podejście do historyzmu, uwzględnianie historycznego kontekstu, silne wpły¬ wy romantycznego mitu kultury ludowej, tak charakterystycznego dla nauki two¬ rzących się państw narodowych w Europie (Kutrzeba-Pojnarowa 1976). Koncepcja polskiej szkoły etnograficznej sformułowana przez Annę Kutrzebę-Pojnarową we wspomnianej syntezie od początku spotkała się ze sprzeciwem deklarowanym w licz¬ nych wypowiedziach, chociażby Marii Frankowskiej, która kładła nacisk na zróżni¬ cowanie warsztatu i założeń metodologicznych w różnych ośrodkach etnograficz¬ nych. Tak więc różne manifesty i deklaracje istniały niejako sobie, a praktyka badawcza różniła się od nich istotnie. Sztandarowe prace różnych ośrodków, w t y m mono¬ grafie Siołkowic (Kraków), Puszczy Zielonej (Warszawa), Wielkopolski (Poznań), powstawały według odmiennych koncepcji. Miejscem zaś szczególnych sporów stał się Polski Atlas Etnograficzny (PAE). W pierwszym kwestionariuszu (1953 r.) widać wyraźnie wpływ Moszyńskiego, kładziono nacisk na rejestrowanie reliktów, a gorące nieraz dyskusje między Kazimierzem Moszyńskim (etnografem), Janem Czekanowskim (antropologiem) i Kazimierzem Nitschem (językoznawcą) dotyczyły raczej rodzaju tych reliktów i szczegółowości ich opisu. Jednakże do drugiego kwestio¬ nariusza (1954 r.) wprowadzono znaczne zmiany Przede wszystkim przyjęto zało­ żenie, że PAE ma być inwentarzem kultury ludowej X I X i X X w., a nie tylko jej relik¬ tów. Rozszerzono znacznie tzw. wiadomości o informatorze, domagając się od ba¬ daczy uwzględnienia kontekstu wywiadu. Podobnie rozszerzono tzw. wiadomości o wsi, uwzględniając np. kwestie osadnicze, migracje, strukturę społeczności. Była to koncesja na rzecz zwolenników Dobrowolskiego, ale także Zawistowicz-Adamskiej 19 �Zofia Sokolewicz powołującej się na łódzkie badania nad współdziałaniem na wsi i domagającej się częstszego uwzględniania kontekstu społecznego badanych faktów. Tak więc w dysku­ sji nad PAE ścierały się co najmniej cztery różne podejścia do przedmiotu badań. Dyskusja ta obrazowała trudności, które napotkali etnografowie, próbując zmie¬ rzyć się z badaniem zmian kultury polskiej, a w t y m kultury ludowej w wyniku II w o j ­ ny światowej, nowego ustroju polityczno-społeczno-gospodarczego, skutków dru¬ giej industrializacji. Etnografowie stanęli wobec zagadnienia istotnych ruchów osadniczych, które wstrząsnęły strukturą sprzed 1939 r., nasilającego się odchodzenia od tradycyjnej kultury ludowej, powstawania nowych form kultury Jednocześnie do¬ strzeżono wiele elementów łączących kulturę ludową z kulturą robotniczą i możli¬ wość objęcia tej sfery badaniami z użyciem aparatu pojęciowego wypracowanego w pracy nad kulturą ludową. N a uwagę zasługują tu prace ośrodka krakowskiego (Mieczysław Gładysz), łódzkiego (Bronisława Kopczyńska-Jaworska), poznańskiego (Józef Burszta, Z b i g n i e w Jasiewicz), a także warszawskiego (Anna Zadrożyńska). Badania te, choć niezmiernie cenne, zwłaszcza w warstwie opisowej, były też dowo¬ dem borykania się etnografów ze zjawiskiem zmiany, którą, z wyjątkiem Anny Zadrożyńskiej, ujmowano jako następstwo zdarzeń. Niemożliwe okazało się ukazanie zmian w układzie przyczynowo-skutkowym, wykazanie przyczynowego związku między kolejnymi fazami procesu historycznego. Próbą pogodzenia tych sprzeczności i ukazania zmienności kultury ludowej w pro¬ cesie historycznym była wystawa poświęcona polskiej kulturze ludowej, otwarta w Łodzi w 1957 r. Autorką koncepcji była Kazimiera Zawistowicz-Adamska, wtedy kurator działu etnograficznego M u z e u m Archeologiczno-Etnograficznego w Ło¬ dzi. W nowoczesnej, jak na owe czasy, oprawie plastycznej próbowano uwzględnić lokalne konteksty i dynamikę zmian, ukazać nie tylko żywą barwę kultury ludowej po uwłaszczeniu, będącą podstawą mitu ludowości, ale także jej biedną i szarą co¬ dzienność. Wystawa ta stała się wydarzeniem w środowisku etnograficznym. Orga¬ nizowano nawet specjalne wycieczki studentów z Warszawy do Łodzi. N i e zmie¬ niło to jednak faktu, że ten stan dyskusji metodologicznej musiał budzić sprzeciw niektórych przynajmniej przedstawicieli młodszego pokolenia. Po roku 1956 nieco zmniejszyła się indoktrynacja ideologiczna na uniwersytetach, pojawiła się możliwość pierwszych wyjazdów na stypendia zagraniczne (np. Zofia Sokolewicz, Jan Krzysztof Makulski), jednym z pierwszych zwiastunów nieco swobodniejszej dyskusji było np. powstanie Polskiego Towarzystwa N a u k Politycznych, powrót so¬ cjologii i psychologii na uniwersytety. N i e wydaje się jednak, by ta atmosfera w znaczący sposób wpłynęła na młode pokolenie etnografów. Tylko nieliczni de¬ cydowali się na zabranie głosu w sprawach ogólnych. Ich wystąpienia zostały jed¬ nak odnotowane w sprawozdaniach z konferencji i w przekazie międzypokolenio¬ w y m . Powstało kilka, świadczących o fermencie, prac magisterskich. W Warszawie do takich zaliczyłabym pracę Witolda Kowalskiego (1970) i Ryszarda Tomickiego (1972). 20 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń W końcu lat 60. zorganizowano trzy ważne konferencje metodologiczne. W Ło¬ dzi w 1967 r. odbyła się konferencja organizowana przez PTL. III ogólnopolska kon¬ ferencja metodologiczna Instytutu H i s t o r i i Kultury Materialnej i Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz uniwersyteckich katedr Etnografii, w Kielcach w listopadzie 1969 r., poświęcona była planowanej syntezie etnografii Polski. Trzecią konferencję, na temat zmiany (Kowalska-Lewicka 1971), zorganizowano w Arturówku w 1970 r. W drukowanych sprawozdaniach (Bolesław Januszkiewicz, Anna Kowalska-Lewicka, Mirosława D r o z d ) odnotowano cztery w y ­ stąpienia „młodych", to jest dwóch studentów piątego roku (Jerzego Heymana z Po¬ znania i Piotra Salwy z Krakowa) i dwóch doktorantów z Łodzi (Andrzeja Lipiń¬ skiego i Zbigniewa Marcina Kowalewskiego). W wystąpieniach tych dwóch ostatnich zaznaczyły się wyraźnie próby nawiązania do teorii marksistowskiej (Lipiński 1967b, s. 67 i n., Kowalewski 1967), studenci zaś podzielili etnografię na tradycyjną i współ¬ czesną oraz upomnieli się o stosowanie zasad funkcjonalizmu w badaniach etno¬ graficznych. Stosunek „starszych" do propozycji Lipińskiego i Kowalewskiego był ambiwalentny. Obie propozycje były niejako obok praktyki badawczej etnografów. Czy mogły budzić żywy oddźwięk? N i e było przekonania, że ich propozycje warte są włączenia do warsztatu pracy etnografa na stałe. N a d t o język wypowiedzi Lipiń¬ skiego uznano w dyskusji za zbyt hermetyczny. N i e uzyskali więc większego popar¬ cia audytorium. Ich wypowiedzi komentowano jako polityczne (obaj byli członkami PZPR), jako wyraz polityki organizacji partyjnej I H K M PAN zmierzającej do objęcia swymi wpływami ośrodka łódzkiego, a to musiało budzić, jeżeli nie sprzeciw, to przy¬ najmniej dystans niepartyjnego środowiska etnografów. N i e c o inaczej miała się sprawa z wystąpieniami studentów, którzy postulowali wprowadzenie założeń funkcjonalizmu-strukturalizmu i strukturalizmu do dydak¬ tyki i praktyki badawczej katedr uniwersyteckich. Dyskusja ta znalazła zresztą swój wyraz w polemice prasowej wokół artykułu Józefa Burszty (Burszta 1965), podjętej przez Jerzego Heymana (1970), i koncyliacyjnej w tonie odpowiedzi Aleksandra Posern-Zielińskiego (1970). Jej istotną część stanowił spór wokół sensowności po¬ sługiwania się przez etnografów koncepcją procesu historycznego, skupiania się na badaniu zmiany społecznej oraz postulatu wprowadzenia do badań etnograficz¬ nych zasad funkcjonalizmu-strukturalizmu i strukturalizmu. O dyskusji tej zdaje się dziś nikt nie pamiętać. Pozostało wspomnienie o niej raczej w warstwie anegdotycz¬ nej i w pewnym sensie politycznej oraz wzmianka w sprawozdaniach z konferencji oraz w Historii etnografii polskiej (Frankowska 1973, s. 252). Z tych szczątkowych da¬ nych o dyskusji na konferencjach w Kielcach i Arturówku oraz przekazów ustnych wynika, że propozycje zmian w metodologii były rozstrzelone, formułowane nadto przez jednostki, za którymi nie stały znaczące środowiska. Nawet postulat Heymana w części dotyczącej strukturalizmu spotkał się z ripostą przedstawiciela młodszej generacji, Makulskiego, skądinąd autora referatu o strukturalizmie na tejże konferen¬ cji. Odpowiedź dotyczyła zarówno języka wypowiedzi Heymana, jak i wątpliwości 21 �Zofia Sokolewicz co do sensowności stosowania zasad analizy strukturalnej do zjawisk kultury współ¬ czesnej. Tak więc w 1967, 1968 i 1970 r. pojawiły się głosy postulujące refleksję meto­ dologiczną i zmiany w założeniach badawczych, jednak były one nie dość uporząd¬ kowane, niejednoznaczne i nie miały siły przebicia, co nie znaczyło, że nie budziły emocji. Brakowało też osób obdarzonych autorytetem lub charyzmą, które mogły¬ by takie rozwiązania forsować. I to m i m o pewnej otwartości środowiska na zmiany, wyrażającej się m.in. w postulacie Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, aby badania funkcjonalno-strukturalne prowadzić jednocześnie z badaniami nad procesem histo¬ rycznym (Januszkiewicz 1970, s. 197), i mimo pozytywnego stosunku do „młodych", co wyraziło się m.in. w opinii profesor Zawistowicz-Adamskiej, która oceniła referat Kowalewskiego jako „nowatorski" i „rewolucyjny" (Zawistowicz-Adamska 1968, s. 13, 14) - pozostaje pytanie, czy ocena ta nie wynikała z pozytywnego stosunku pani pro¬ fesor do wszelkich prób samodzielnego myślenia ze strony jej młodych uczniów. Koncepcja historii kultury materialnej, następnie powołanie w 1950 r. studium H K M i w 1953 r. instytutu H K M oraz ujęcie kultury narodowej jako socjalistycznej w treści, a ludowej w formie uchroniły etnografię lat 40. i 50. X X w. przed represja¬ mi, jakim zostały poddane socjologia, psychologia, a nawet bliskie etnografii antro¬ pologia fizyczna (oskarżana o rasizm!) i antropogeografia. Ta ostatnia zniknęła z uniwersytetów, antropologia fizyczna przetrwała niszowo jako nauka pomocnicza archeologii, dwie pierwsze wróciły na uniwersytety po 1956 r. Głównym kapitałem etnografii była kultura ludowa w swojej zmityzowanej postaci. Zewnętrznym tego wyrazem było postanowienie wydania dzieł wszystkich Oskara Kolberga (uchwała Rady Państwa z 13 lipca 1960 r. - Tarko 1970, s. 296). Nieśmiało podjęto też próbę wprowadzenia do programów szkolnych, w ślad za zaleceniem U N E S C O o ochro¬ nie dziedzictwa kulturowego, pewnych elementów wiedzy o polskim dziedzictwie. Etnografię w komisji powołanej przez ministerstwo oświaty reprezentowała Broni¬ sława Kopczyńska-Jaworska. Dyskusja ta nie zaowocowała praktycznymi zaleceniami (informację tę zawdzięczam Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej). Jednakże wy¬ chodzenie etnografii poza własne środowisko wzbudziło zainteresowanie prasy, która nie była skłonna uważać badań tej dyscypliny za poważne. Silny atak przy¬ puszczono na etnografię z okazji obrony pracy doktorskiej o Formach gry w palanta na obszarze Polski (Wrocław 1967; „Lud" L I V 1970, s. 286), pracy związanej z planami naukowymi poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego. Dyskusja wzbudziła ogromne emocje i niemal uczucie zagrożenia. Środowisko etnografów, poza kilko¬ ma listami d o prasy (Józef Gajek), zamknęło się w sobie w obliczu k r y t y k i ze¬ wnętrznej. I sądzę, że był to dodatkowy element w latach 1968-1969, który spowo¬ dował alergiczne wręcz reakcje starszego pokolenia na krytykę wewnętrzną. W latach 60., a zwłaszcza w drugiej ich połowie, nauka polska nieco się otwiera na świat. Wyrazem tego są konferencje i wyjazdy zagraniczne badaczy na zachód Europy i do Stanów Zjednoczonych, tłumaczenia literatury pięknej, a przede wszyst22 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń kim klasycznych już w nauce prac Claude'a Levi-Straussa, Rudolfa O t t o i innych autorów szkoły utrechckiej w religioznawstwie, Ericha Fromma, M i r c e i Eliadego, Michaiła Bachtina, Carla Gustava Junga i semiotyków radzieckich. Studenci pierw¬ szego roku etnografii pytani przeze mnie, co skłoniło ich do w y b o r u tego kierunku studiów, wskazywali na lektury jednego z tych autorów. Większość tych prac była zresztą równie nowa i inspirująca dla profesorów, co dla studentów. Jednakże różnili się w ich odbiorze. Dla starszego pokolenia było to fascynujące spotkanie z nowymi wręcz polami refleksji etnograficznej, ale nie było to wezwanie do zmiany warszta¬ tu, pytań i procedur badawczych. Studentom lektury te wskazywały całkiem nowe pole dociekań, a nawet proponowały odpowiedzi na pytania egzystencjalne. Trzeba powiedzieć, że w końcu lat 60. na uniwersytetach znalazła się młodzież inna w porównaniu z tą z lat 50., kiedy studenci albo entuzjastycznie odnosili się do socjalistycznych reform, albo byli wychowani w lęku i nie zamierzali się buntować, albo starannie ukrywali (rzadziej demonstrowali) swoją opozycyjność lub bezref¬ leksyjnie odnosili się do własnych studiów, przyjmując, że rzeczywistości nie da się zmienić. Tylko wyjątkowi wśród nich byli w stanie iść własną drogą, jak Anna Z a drożyńska lub Jacek Olędzki, a z tych, którzy obrali potem drogę ekspresji artysty­ cznej, Izabela Cywińska, Jerzy Skolimowski. Lata 60. przynoszą zmianę. Wśród studentów znajdzie się niewielki, ale znaczący procent osób oczytanych w zagra¬ nicznej literaturze, stawiających sobie pytania egzystencjalne, zainteresowanych filo¬ zofią, traktujących kulturę nie jako korelat struktury społecznej, ale jako autono¬ miczną sferę działania człowieka, sferę wartości ludzkich, wymagającą rozumienia i interpretacji we właściwych jej kategoriach. Studentów tych, poczynając od końca lat 60., było na uniwersytetach coraz więcej i stanowili dla kadry profesorskiej istot¬ ne wyzwanie. W latach 60. X X w. było już jasne dla większości elit, że socjalizm nie spełnia oczekiwań społecznych i nie da się reformować, a ideologia marksistowska nie od¬ powiada na nurtujące myślącego człowieka pytania egzystencjalne. Ta sytuacja una¬ oczniła gronu profesorskiemu z jeszcze większą niż dotychczas mocą, że spoczywa na niej odpowiedzialność za kształcenie ludzi zdolnych do refleksji nad swoją kondycją, nad kondycją społeczeństwa i narodu, do stawiania nowych pytań i po¬ szukiwania odpowiedzi poza oficjalnym nurtem ideologii. Zdawano sobie już spra¬ wę z tego, że nie tylko byt kształtuje świadomość, ale że odgrywa w t y m wielką rolę sfera ducha, symbolika, emocje ludzkie, ekspresja artystyczna. T y m samym humani¬ styka, rozumiana w kategoriach symbolicznych jako sztuka (art), a nie nauka (science), stała się dla wielu nieświadomym, ale istotnym elementem postawy opozycyjnej w sto­ sunku do oficjalnego nurtu lansującego tzw. naukowy światopogląd (tzn. odwołują¬ cy się również w sferze kultury do praw ogólnych formułowanych zgodnie z proce¬ durami naukowymi). C i otwarci i myślący studenci pojawili się na wszystkich kierunkach wyższych uczelni, także na etnografii. W ośrodku warszawskim w 1967 r. rozpoczęli studia 23 �Zofia Sokolewicz m.in. Ryszard Tomicki i Tadeusz Maciej Ciołek, w 1968 r. m.in. Z b i g n i e w Benedyktowicz, L u d w i k Stomma, Jerzy S. Wasilewski, a po nich pojawiły się kolejne roczniki wspaniałych ludzi (Historia... 2007). Nadawali ton podczas ćwiczeń i seminariów, to głównie oni brali udział w badaniach prowadzonych przez kadrę naukową, dzia¬ łali w kołach naukowych, wcześnie też rozpoczęli publikować swoje próby N a d nie­ którymi z nich dyskutowano jeszcze przed drukiem (Tomicki 1973, 1975; Stomma 1975; Wasilewski 1975) i odegrały one znaczącą rolę w procesie zmiany paradygmatu (Jasiewicz 2006, s. 12). Propozycje te wpisywały się w tembr głosów domagających się odkrywania w kulturze ukrytych znaczeń, symboliki, i to zarówno w naszych za¬ chowaniach codziennych, jak i w rytuale, głosów wychodzących z nauki, ale sięgają¬ cych polityki i ideologii. N i e była to jeszcze do końca zmiana paradygmatu, choć nie¬ wątpliwie postawiono nowe pytania - przede wszystkim: co znaczy? - i zrezygno­ wano z empirii jako obowiązującego do tej pory kryterium prawdy, na rzecz kryterium spójności w y w o d u . Rozpowszechnianiu się nowych idei sprzyjały seminaria ethnologica organizowane przez U A M i międzyuczelniane obozy etnograficzne, pomyślane przez profesora Witolda Dynowskiego i organizowane od 1953 r. Skupiały one corocznie w jednym miejscu na dwa tygodnie asystentów i studentów pierwszego, potem drugiego roku, wszystkich katedr uniwersyteckich w Polsce. Były więc formą wymiany myśli, zwłaszcza w kuluarach, nieformalnie, miejscem zadzierzgiwania przyjaźni i ini¬ cjowania współpracy, często równie nieformalnej. N a pewno dyskusje wśród stu¬ dentów i asystentów toczyły się w znacznie gorętszym rytmie od tych w gronach profesorskich. Świadectwem tych ostatnich może być tzw. synteza (Etnografia... 1981), w której, poza artykułem Tomickiego, nie zawarto nowych, aktualnych pro¬ pozycji. Jest ona podsumowaniem myślenia jakoś zbieżnego z wcześniej opisanymi propozycjami Dobrowolskiego, częściowo nawet Moszyńskiego, w pewnym stop¬ niu Zawistowicz-Adamskiej. N o w e pomysły nie dotknęły „starej" kadry uniwersy¬ teckiej. Najlepszym przykładem tej sytuacji może być to, że recenzenta pracy d o k ­ torskiej Jerzego S. Wasilewskiego (1977 r.) na temat uniwersum symbolicznego jurty mongolskiej musiano szukać poza środowiskiem etnograficznym, wśród literaturoznawców (Stefan Żółkiewski), którzy w odróżnieniu od etnografów od wielu już lat prowadzili studia semiotyczne i którym, podobnie jak i językoznawcom, nieobcy był strukturalizm. N o w y m pomysłom młodego pokolenia sprzyjał na Uniwersytecie Warszawskim program studiów. Wprowadzono w 1972 r. tzw. grupy laboratoryjne. Ich istotą była praca studentów z jednym asystentem przez cztery semestry nad jednym zagad¬ nieniem. Zadaniem grupy było postawienie pytania badawczego, opracowanie stanu badań, przyjęcie określonej metodologii, przeprowadzenie badań w terenie i opra¬ cowanie końcowego raportu w formie gotowej do publikacji. Pierwsze dwie grupy prowadzili w Katedrze Etnografii U W Anna Zadrożyńska i Andrzej Woźniak. O b y ­ dwoje wypracowali odrębne warsztaty pracy odpowiadające ich zainteresowaniom, 24 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń choć, zwłaszcza w podejściu d o źródeł, mające wiele wspólnych cech. Taka koncep­ cja laboratorium, która zachęcała badacza do indywidualnego podejścia, umożliwiała zapoznanie studentów z różnymi propozycjami badawczymi. Dzięki temu w później­ szych latach grupy mógł prowadzić strukturalista (Ludwik Stomma), semiotyk (Je­ rzy S. Wasilewski), fenomenolog (Zbigniew Benedyktowicz), a z czasem hermeneutka (Joanna Tokarska-Bakir). Łączyła te grupy teoria poznania. Pierwszą próbę takiego wspólnego metodologicznego programu dla tych grup opracował Ludwik Stomma . Istnienie grup umożliwiło wprowadzenie do treści programu studiów etnograficznych nowych kierunków badawczych i lansowanych przez nie procedur w zakresie warsztatu pracy. I to było zasługą, trzeba przyznać, właśnie młodszej grupy kolegów, doktorantów i asystentów. 3 Trzeba jednak podkreślić, że grupa młodych kontestatorów była zgodna w zasa­ dzie tylko co do jednego: konieczności postawienia nowych pytań i zmian metodolo­ gicznych. M i e l i dość zajmowania się kwestią zmiany w czym byli zgodni z nauką zachodnią. N o w e pytania wynikały z przyjęcia przez nich rozumienia kultury jako rzeczywistości myślowej umożliwiającej ludziom komunikowanie się. Główne py­ tanie, powtarzane za Levi-Straussem, brzmiało więc: co znaczy? Różnili się zaś znacznie co do rozumienia tego, czym jest owa rzeczywistość myślowa i w jaki spo¬ sób poszukiwać odpowiedzi na pytanie, co znaczy Wynikało to z różnic osobo¬ wościowych, doświadczenia życiowego i terenowego, znajomości literatury zagra¬ nicznej, wciąż skąpo napływającej do naszych bibliotek. Można zaryzykować twier¬ dzenie, że każdy czytał coś innego, przeważnie przez przypadek. Jedynym pismem informującym o bieżących badaniach antropologicznych było „Current A n t h r o ­ pology", wydawane przez Sol Taxa od 1963 r. i dostępne w pojedynczych egzem­ plarzach nie we wszystkich ośrodkach akademickich. O jego znaczeniu świadczyć mogą np. artykuły Joanny Tokarskiej-Bakir, obficie cytującej to pismo (Tokarska-Bakir 1990). N i e było ono jednak powszechnie dostępne i czytane. Przykładem ograniczeń w dostępie do literatury niech będzie to, że jeszcze w 1988 r. najnowszą książkę Jamesa Clifforda The Predicament of Culture. Twentieth-cen­ tury ethnography, literature and art przywiozła z prywatnej podróży do Stanów Z j e d n o ­ czonych Anna Kunczyńska-Iracka, a w rok później drugi egzemplarz dotarł do Warszawy dzięki wyjazdowi Zbigniewa Benedyktowicza na organizowaną przez Amerykanów szkołę letnią w Salzburgu. Te dwa egzemplarze były kserowane nie¬ skończoną liczbę razy, omawiane na seminarium Kunczyńskiej-Irackiej rozdział po rozdziale, wreszcie prezentowane w 1991 r. w piśmie „Konteksty Polska Sztuka Lu¬ dowa". Ten stan rzeczy skutkował odwoływaniem się młodszego pokolenia etnografów do różnych autorytetów i teorii z kręgu semiotyki, fenomenologii, hermeneutyki. Jest to widoczne zwłaszcza w treści „Kontekstów", starannie relacjonujących nowe 3 L u d w i k Stomma, Projekt planu zajęć grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, 25 1976, archiwum I E i A K U W �Zofia Sokolewicz prace. Czasopismo to, czekające na monograficzne opracowanie przez historyka etnografii, wydawane było p o d światłym i życzliwym dla młodych kierownictwem Aleksandra Jackowskiego. G w o l i prawdzie historycznej muszę nadmienić, że wprowadzanie nowych pytań i procedur w etnografii nie przebiegało wszędzie tak bezkonfliktowo, jak by wynikało to z mojego tekstu. W niektórych ośrodkach, jak np. w Krakowie, gdzie wciąż był sil¬ ny autorytet Moszyńskiego i Dobrowolskiego, młodzi, przekonani o swoich racjach i nieznający kompromisów w dochodzeniu do prawdy, działali p o d Frazerowskim hasłem „zabić ojca" i nie godzili się na pokojową koegzystencję, odsądzając od czci i wiary prace starszego pokolenia. O n o odpłacało się im, jak to określa Czesław Robotycki, kwaśnym przyjęciem, stosując wielokrotnie argumenty pozanaukowe (oskar¬ żenia o alkoholizm i swobodę obyczajową). Problem w t y m , że „starsi" i „młodzi" mówili różnymi językami, co uniemożliwiło porozumienie i stawiało dyskutantów przed alternatywą albo-albo. „Starszym" trudno też było przyjąć, że to, nad czym pracowali przez całe życie, było oceniane jako bezsensowne. Charakteryzując zmiany metodologiczne w etnografii polskiej, trzeba też wska¬ zać na ożywione dyskusje toczone wokół kwestii źródeł etnograficznych. W latach zarówno 60., jak i 70. prowadzono we wszystkich ośrodkach intensywne badania terenowe. Zaowocowały one wielką liczbą wywiadów i obserwacji gromadzonych w naszych archiwach oraz ich krytyką. Już w okresie pierwszych prac PAE, jak wspom­ niałam, zastanawiano się nad kontekstem wywiadu i nad tym, w jakim stopniu wpływa on na uzyskane informacje. Słynna była dyskusja z 1954 r. między Józefem Gajkiem a Kazimierą Zawistowicz-Adamską (zwolenniczką uwzględniania kontekstu) na te¬ mat tego, co do danych o narzędziach rolniczych wnosi informacja, że informatorka w czasie udzielania wywiadu robiła pranie. Ten wątek pojawia się także na początku lat 70., gdy zwolennicy strukturalizmu zmierzający do ustalenia znaczeń domagają się od rozmówców jasnych odpowiedzi t y p u zero-jedynkowego, lekceważąc wielo¬ krotnie osobę rozmówcy i nie wpisując danych o informatorze. Dotyczyło to też ośrodka warszawskiego. Przy okazji jakiejś konferencji Zawistowicz-Adamska zwróciła się do mnie z wyrzutami: jak t y możesz na to pozwolić! Jednakże zwolennicy fenomenologii, semiotyki niesystemowej i hermeneutyki poszli w dyskusji nad materiałem terenowym jeszcze dalej. Upowszechnienie mag¬ netofonów umożliwiło zapis nie tylko słów rozmówcy, ale także jego wahań, robio¬ nych przerw, śmiechu, ironii etc. Unaoczniło też rolę etnografa, obnażyło słabość tych, którzy narzucali informatorowi swoją siatkę pojęciową, ujawniło wszelkie dwu¬ znaczności wypowiedzi. Ten nagromadzony materiał sprawiał, że byliśmy coraz mniej pewni własnego obiektywizmu i adekwatności materiału do tzw. rzeczywistości. W trakcie analizy materiału pojawiały się coraz to nowe wątpliwości skłaniające ba¬ daczy do pogłębiania wiedzy o informatorze jako współautorze wywiadu i znacze¬ niu kontekstu. W czasie jednej z dyskusji na ten temat w latach 80., w gronie pra¬ cowników Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Krzysztof Kubiak, 26 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń pod wpływem coraz liczniejszych pytań o informatora i o to, „co on miał na myśli", zażartował, że potrzebna jest nam maszyna, z której po naciśnięciu guzika wyskaki­ wałby informator i pomagał rozproszyć wątpliwości. To uznanie znaczenia informatora w tworzeniu treści wywiadu niejako przygo­ towało grunt pod akceptację tezy Clifforda Geertza o etnografie jako pisarzu. N a ­ gromadzenie i różnorodność materiału (por. liczne materiałowe opracowania, jak np. „Łódzkie Studia Etnograficzne") i słabość tradycyjnych metod ich analizy spra¬ wiły, że środowisko etnograficzne było gotowe do przyjęcia propozycji jakoś¬ ciowych płynących d o Polski, zwłaszcza po seminarium w Santa Fe (Writing Culture), z zachodniego świata i nie broniło się przed nimi jak w wypadku strukturalizmu. T u już marsz ku zmianom paradygmatu nabrał tempa. Według Kuhna kumulacja wie¬ dzy nie jest warunkiem zmiany paradygmatu. C z y jednak presja informacji zawar¬ tych w źródłach przez nas wywołanych i niedających się zinterpretować nie sta­ nowiła bodźca do postawienia nowych pytań i , w konsekwencji, zmiany paradyg­ matu? Dzięki wymianie informacji i przyjaźniom zawartym na międzyuczelnianych obo¬ zach etnograficznych i wspomnianych seminariach międzyuczelnianych (Poznań i Łódź), a kontynuowanych na gruncie prywatnym, okazało się, że w innych, poza Warszawą, ośrodkach są młodzi ludzie podobnie myślący i pragnący uprawiać etnografię w inny niż dotychczas sposób. Dzięki temu w latach 80. pojawia się fala dyskusji i publikacji (Zbigniew Benedyktowicz, Wojciech J. Burszta, Michał Bucho­ wski, Dariusz Czaja, Katarzyna Kaniowska, Krzysztof Piątkowski i Krystyna Piąt­ kowska, Czesław Robotycki, Sławomir Sikora, W i t o l d Stoczkowski, L u d w i k Stom­ ma, Joanna Tokarska-Bakir, Jerzy S. Wasilewski, Stanisław Węglarz), zapoczątkował ją tzw. manifest młodych, teksty publikowane w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " (1981 r.). I zaczyna się historia zmiany paradygmatu bardzo udanie ujęta przez Robotyckiego (1995), co niejako zwalnia mnie z jej opisu. Dyskusji tej nie przerwał, a raczej ją zin¬ tensyfikował stan wojenny. D o grona kontestatorów dołączyli studenci z okresu strajków studenckich na uniwersytetach, co przydaje jej charakteru politycznego. O d momentu pierwszych protestów wobec tradycyjnej etnografii (Kazimierz Moszyński) oraz etnografii ukierunkowanej na badanie zmiany kulturowej (Kazi¬ mierz Dobrowolski, Józef Burszta) do czasu „antropologii - projektu urzeczywistnio­ nego" (według określenia Czesława Robotyckiego) minęło około 25, 30 lat. Można ten okres podzielić na co najmniej trzy podokresy Pierwszy obejmuje sam koniec lat 60. X X w. i charakteryzują go nieliczne głosy studentów i doktorantów na wspo­ mnianych konferencjach metodologicznych w Łodzi, Kielcach i Arturówku, po¬ święconych kwestiom badania zmiany kulturowej i projektowi syntezy etnografii Polski. Diagnozowano wówczas, że problem tkwi w przyjęciu przez starsze pokole¬ nie takich teorii i metodologii badania zmiany, które jej w gruncie rzeczy nie wyjaś¬ niały, z ogólnym wskazaniem na funkcjonalizm i strukturalizm jako skuteczniejsze sposoby badania kultury. 27 �Zofia Sokolewicz D r u g i okres zaczyna się pracą magisterską Ryszarda Tomickiego (1972) oraz dyskusją poprzedzającą pojawienie się tekstów Ludwika Stommy poświęconych analizie strukturalnej pokładzin (1975) i magii Alkmeny (1976). W dyskusji zazna¬ czają się wyraźnie trzy nurty: strukturalny, semiotyczny i fenomenologiczny. Ich młodych przedstawicieli łączy lektura dzieł Paula Ricoeura, w t y m proponowana przez niego zasada rozpoczęcia analizy od uporządkowania treści tekstu za pomocą metody strukturalnej, a następnie przejścia do analizy fenomenologicznej i hermeneutycznej. Za pośrednictwem Ricoeura budzi się w środowisku świadomość ist¬ nienia twórczości Hansa-Georga Gadamera, która dopiero w drugiej połowie lat 80. X X w., dzięki wydawnictwom podziemnym (Prawda i metoda), zostanie upo­ wszechniona. Jego teoria do praktyki badawczej etnografów wejdzie dopiero za p o ­ średnictwem pisarstwa Tokarskiej-Bakir (1991). W latach 70. X X w. najdonioślej jednak brzmi głos strukturalizmu. Dzieje się tak zapewne z powodu przekładów kolejnych książek Levi-Straussa. Po Smutku tropików ukazała się Antropologia strukturalna, Myśl nieoswojona, Totemizm dzisiaj. Drugą przy¬ czyną, ważną dla środowiska etnograficznego, była niewątpliwie osobowość i tem¬ perament Ludwika Stommy, osoby budzącej wiele kontrowersji w środowisku. Dość powiedzieć, że jego publikacja analizy pokładzin była przez starsze pokolenie krytykowana ze względu nie tyle na metodę, ile na temat. Strukturalizm, w odróżnieniu od funkcjonalizmu, nie był krytykowany przez partyjnych metodologów jako nauka burżuazyjna. W gruncie rzeczy krytyka strukturalizmu ze strony marksizmu i uczonych z kręgów katolickich miała wiele zbież¬ nych punktów. Zarzucano strukturalistom, że w ich naturalistycznym ujęciu czło¬ wiek „jest myślany", traci w pewnym sensie swoją niezależność jako osoba. Ta kryty¬ ka nie zakazywała jednak zajmowania się strukturalizmem i stosowania tej metody. Dlaczego inaczej partia odniosła się do strukturalizmu niż do funkcjonalizmu, to już inna sprawa, którą pozostawiam historykom nauki. N i e ma jednak wątpliwości, że właśnie strukturalizm stał się źródłem fermentu metodologicznego w etnologii polskiej lat 70. X X w. N i e stał się jednak podstawą nowej praktyki badawczej. Prace, których autorzy starali się kierować wskazaniami metody strukturalnej, jak Drzewo życia Joanny i Ryszarda Tomickich (1975), Chleb w tradycji ludowej Ireny i Krzysztofa Kubiaków (1981), spotkały się co prawda z wiel­ kim zainteresowaniem czytelników, ale samokrytyczne podejście autorów nie pozwo¬ liło i m na wyrażenie zgody na drugie wydanie. W końcu drugiego okresu ujawniają się, istotniejsze już zresztą wcześniej, różnice w grupie młodych kontestatorów. Ich wyrazem może być tzw. gnoza ze Skawicy (Szkice... 1985), będąca rezultatem go¬ rących, wewnętrznych, metodologicznych dyskusji, prezentująca nie tylko różne orientacje metodologiczne, ale także różne pokolenia. O d początku lat 70. do poło¬ wy lat 80. X X w. dojrzewało już kolejne pokolenie kontestatorów, którzy nie byli skorzy do naśladownictwa, lecz szukali własnych dróg, dążąc jednak konsekwentnie do zmiany paradygmatu (Kaniowska 1991 [1980], Czyżewski 1985, Czaja 1990, 28 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń Szpilka 1988, Sikora 1986, Sznajderman 1991, Węglarz 1983, 1987 i in.). Druga poło­ wa lat 80. to także okres wyjazdów na stypendia do Stanów Zjednoczonych, skutku¬ jące ciekawymi publikacjami przybliżającymi dyskusje toczące się w antropologii amerykańskiej, także na temat zmiany paradygmatu (Wojciech J. Burszta, Michał Buchowski). Ten czas przygotowuje środowisko do trzeciego etapu, to jest do właściwej zmia¬ ny paradygmatu, która dokonuje się w drugiej połowie lat 80. i utrwala w latach 90. Przebiega ona znacznie spokojniej od wcześniejszych prób. Ważną rolę odgrywać tu zaczyna literatura amerykańska, przede wszystkim pisarstwo Clifforda Geertza, Jamesa Clifforda i wpływ seminarium w Santa Fe (1984 r.). Antropologia przechyla się w kierunku interpretatywnego modelu nauki, w stronę fenomenologii i herme¬ neutyki. Ważną rolę odegra w Polsce pisarstwo i osobowość Joanny Tokarskiej-Bakir. Opisane tu zmiany, a zwłaszcza protesty „młodych" ciekawie interpretuje Zbig¬ niew Jasiewicz jako proces tworzenia tożsamości zbiorowej etnografów (2006). Po¬ wstaje pytanie, jak na t y m tle, w kontekście zmiany orientacji w etnologii polskiej sytuują się tacy badacze jak Jacek Olędzki i przede wszystkim Anna Zadrożyńska. Jacka Olędzkiego i Annę Zadrożyńską trudno zaliczyć do konkretnego nurtu w etnologii polskiej. Popierali nowe propozycje swoich młodszych kolegów, chęt¬ nie im pomagali, ale zawsze szli swoją drogą. Lech Mróz nazwał Jacka Olędzkiego „badaczem osobnym". Przypisywaliśmy go do nurtu fenomenologicznego, co nie było do końca ścisłe (Sokolewicz, w druku). Anna Zadrożyńska wychowała dużą grupę samodzielnie myślących studentów (Tadeusz M . Ciołek, Anna Malewska-Szałygin), popierała każdą indywidualność. Sama zajęła się kulturą współczesną już w momencie pisania pracy magisterskiej na temat współczesnego ubioru na Podlasiu (1963). Kontynuowała zainteresowania współczesnością w pracy zarówno doktorskiej, jak i habilitacyjnej, skupiając się na wartościach i wartościowaniu. Przedmiotem jej badań była zarówno kultura robotników PGR-ów na północy Pol¬ ski, jak i robotników FSO w Warszawie. G r u p y te porównywała, budując modele odzwierciedlające ich stosunek do pracy, czasu wolnego, święta, do więzi wspólno¬ towych. Zmianę traktowała nie jako następstwo zdarzeń, ale jako zmianę relacji między wartościami. Z tej inspiracji powstało wiele cennych prac magisterskich, a jej książki o kulturze współczesnej weszły na stałe do kanonu lektur badaczy O b e c n o ś ć w środowisku polskich etnografów takich uczonych jak Olędzki i Z a drożyńska pozwalała pozostałym tradycjonalistom na uprzytomnienie sobie tego, że istnieją różne możliwości podejścia do przedmiotu badań. W pewnym sensie byli oni też forpocztą badań nad kulturą współczesną w ośrodku warszawskim. Tak więc o zmianie paradygmatu decydowała jednak wola i przekonanie pewnej grupy zapaleńców. Ale obecność badaczy wybierających indywidualną drogę peł¬ niła w środowisku funkcję nie do zastąpienia: była znakiem, że różne ujęcia są moż­ liwe i płodne. Punktem wyjścia, t u musimy zgodzić się z Kuhnem, było wyczerpanie 29 �Zofia Sokolewicz możliwości wyjaśniających starej teorii i związanych z nią założeń. I był to temat wywołujący wielkie emocje, których w t y m artykule nie udało się pokazać, a które niewątpliwie wzbudziła „rewolucja strukturalna", ale paradoksalnie nie spowodo¬ wała ona, że strukturalizm zaczął być powszechnie stosowany w etnografii polskiej. Stała się jednak punktem zwrotnym w procesie zmiany paradygmatu i zróżnicowa¬ nia postaw badawczych etnografów polskich. Pozostaje zasadne pytanie: czy „nowy" paradygmat się nie starzeje? Bibliografia Benedyktowicz Z . 1981 1991 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „Polska Sztuka Ludowa", R. 35, z. 2, s. 70-71 James Clifford, problemy kultury. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", R. XLV, nr 1, s. 10 Benedyktowicz Z . , Robotycki C., Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J.S. 1980a 1980b 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika), cz. I , „Polska Sztuka Ludowa", R. 34, z. 1, s. 4 7 - 6 0 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika), cz. II, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34, z. 2, s. 117-125 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika), cz. I I I , „Polska Sztuka Ludowa", R. 35, z. 1, s. 5 8 - 6 0 Buchowski M . 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, Poznań, s. 37-59 Burszta J. 1965 Czy kryzys w etnografii?, „Studia Metodologiczne", t. I , s. 91-104 Burszta W 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań Ciołek T M . , Olędzki J., Zadrożyńska A. 1976 Wyrzeczysko, Warszawa Czaja D. 1990 Spór o model etnologicznej interpretacji, „Zeszyty Naukowe U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne", z. 27, s. 7 - 2 7 Czyżewski A. 1985 Oszustwo i banał, czyli o grzechach interpretacji, w: Szkice i próby etnologiczne. 30 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Kate­ dry Etnologii i Antropologii UW, red. Z . Benedyktowicz, C. Robotycki, „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego I V " z. 1, Kra¬ ków Dobrowolski K. 1958 Drogi rozwoju etnografii polskiej: jej obecne zadania, metody i związki z innymi nauka­ mi, rozważania dyskusyjne, „Etnografia Polska", t. I , s.72-82 Dobrowolski K., Woźniak A. 1976 Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, w: Etnografia Polski: przemiany k u l ­ tury ludowej, red. M . Biernacka i in., Wrocław-Warszawa, s. 5 9 - 9 0 Drozd M.C. 1972 JV Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna (13-14 listopada 1970), „Etnografia Polska", R. X V I , z. 1, s. 295 Dynowski W. 1947 Zagadnienie archaizmu Auksztoty (Z pogranicza geografii, prehistorii i etnografii), praca habilitacyjna, archiwum I E i A K U W Etnografia... 1976 1981 Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, t. I Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, t. I I Frankowska M . 1973 Etnografia polska po JJ wojnie światowej (1945-1970), w: Historia etnografii polskiej, red. M . Terlecka, Wrocław-Warszawa, s. 193-270 Gajek J. 1946 Polski Atlas Etnograficzny, „Lud", t. X X X V I , s. 408-412 Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, Kraków Heyman J. 1970 Etnografia na rozdrożu, „Współczesność", t. 7 Historia . 2007 Historia i współczesność warszawskiej etnologii. Zjazd absolwentów, red. J. Jasionowska i in., Warszawa Januszkiewicz B. 1970 JJJ ogólnopolska konferencja metodologiczna poświęcona syntezie etnografii Polski, w Kielcach 14-16 XJ 1969, „Lud", L I V s. 27-284 31 �Zofia Sokolewicz Jarvie I . 1964 Revolution in Anthropology, London Kaniowska K. 1984 Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej a ewolucjonizm, „Lud", t. 68, s. 51-69 1991 Surrealizm i etnografia, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" R. X L V nr 1, s. 3-6 Kloska G. 1981 Falsyfikacjonizm K.R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1, s. 2 9 - 4 7 Kowalska-Lewicka A . 1971 TV Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna poświęcona zagadnieniu zmian kulturo­ wych, „Lud", T LV s. 223-235 Kowalski W 1970 Zjawisko urbanizacji, praca magisterska, archiwum I E i A K U W Kowalewski Z . M . 1967 1968 Wspólnoty rolne chłopów andyjskiego Altiplano, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. IX, s. 359-373, Łódź Trzeci Świat: rola wojny rewolucyjnej w organizacji kultury, „Łódzkie Studia Et­ nograficzne", t. X, s. 117-139 Kubiak I . , Kubiak K. 1981 Chleb w tradycji ludowej, Warszawa Kuhn TS. 1968 Struktura rewolucji naukowych, Warszawa Kutrzeba-Pojnarowa A. 1976 Wprowadzenie, w : Etnografia..., 1977 s. 13-17 Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa Leach E.R. 1961 Rethinking Anthropology, London Lipiński A. 1967a 1967b Dyspozycje badań nad kulturą robotniczą Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. IX, s. 37-43 Kultura robotnicza, jej tradycje i współczesność, tamże, s. 6 7 - 7 9 Markowska D. 1964 Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków 32 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń Obrębski J. 2007 Polesie archaiczne 1945/46, w: Polesie, Warszawa, s. 33-167 Olędzki J. 1962 1971 1991 Rybołówstwo na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej od k. XJX do polowy XX w., w: Kurpie Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa., Warszawa-Wrocław, s. 139-275 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław „Tńurzynowo". Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiś­ lańskiej XVJJJ-XX w., Warszawa Piątkowska K., Piątkowski K. 1982 Antropologiczne pojęcie stylu a sztuka ludowa, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 24, s. 6 7 - 8 0 Piotrowska Z . (opr.) 1970 Doktoraty i habilitacje, „Lud", t. LIV, s. 2 8 6 - 2 8 7 Posern-Zieliński A. 1970 Optymistyczna wizja etnografii, „Współczesność", t. 13 Potiechin I . I . 1949 Funkcjonalna szkoła etnografii w służbie brytyjskiego imperializmu, Warszawa Robotycki C. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, „Lud", t. 78, s. 227-243 Robotycki C., Węglarz S. 1983 Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", R. 37, nr 1-2, s. 3-8 1987 Dzieło £evi-Straussa - dzisiaj, „Lud", R. 71, s. 3-10 Sikora S. 1986 Cmentarz. Antropologia pamięci, „Polska Sztuka Ludowa" R. X L , nr 1-2, s. 57-68 Sokolewicz Z . 1984 Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce, cz. I, „Et¬ nografia Polska", t. X X V I I I , z. 2, s. 11-29 1985 Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce, cz. I I , „Etnografia Polska", t. X X I X , z. 2, s. 11-24 (w druku) Jacek Olędzki - jakim go pamiętam, „Etnografia N o w a " Stomma L. 1975 Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1, s. 51-64 33 �Zofia Sokolewicz 1976 Szkice. 1985 Mit Akmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110 Szkice i próby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, red. Benedyktowicz Z . , Robotycki C., „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ja¬ giellońskiego", t. IV, z. 1, Kraków Sznajderman M . 1991 O etnograficznym surrealizmie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLV, nr 1, s. 7-9 Szpilka W. 1988 Poszukiwacze zaginionej Arki, „Przekrój", X L I I , nr 4, s. 21-24 Tarko M . 1970 O Kolbergu w Belwederze po raz drugi, „Lud", R. L I V s. 2 9 6 - 2 9 7 Tokarska-Bakir J. 1990 Interpretacja, czyli o sztuce antropologii, „Polska Sztuka Ludowa", R. 44, nr 1, s. 3 - 7 Tomicka J., Tomicki R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa Tomicki R. 1972 Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich, praca magi¬ sterska, archiwum I E i A K U W , sygn. M 110 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 41-58 1976 Słowiański mit kosmologiczny, „Etnografia Polska" t. 20, z. 1, s. 4 7 - 9 7 1981 Religijność ludowa, w : Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, red. M . Bier­ nacka, i in., t. 2, Wrocław, s. 29-71 Trawińska M . 1968 Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XJX i XX w, Wrocław Waligórski A . 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa Wasilewski J.S. 1975 Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna jurty mongol¬ skiej, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1, s. 109-128 Zadrożyńska A. 1963 Warunki powodujące zanik tradycyjnego ubioru na Podlasiu w 2 poł. XJX w., praca magisterska, archiwum I E i A K U W 1974 Zawarcie małżeństwa. Analiza systemu wartościowania, Warszawa 34 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń 1983 2001 2004 Homo faber, homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współ¬ czesnej, Warszawa Targowisko różności: spojrzenie na kulturę współczesną, Warszawa Damy i galanci. O polskich zwyczajach towarzyskich, Warszawa Zawistowicz-Adamska K. 1968 Sesja Naukowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na temat współczesności, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X, s. 5-22 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0096cf62dbc722cf227970f09a1fb1c9.pdf a7f40f3145ba5d2e63b279a48edfbdf1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4991 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa - historia historia etnologii Zadrożyńska, Anna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4628 Title A name given to the resource Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Jasiewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce. Poszukiwanie nazw dla zainteresowań badawczych i rodzącej się dyscypliny Istotne i interesujące w ramach nauki jest nadawanie nazw kierunkom zainteresowań badawczych i dyscyplinom naukowym. Służy ono nie tylko wyznaczaniu pola ba­ dawczego i wskazywaniu miejsca w klasyfikacji nauk, ale również gromadzeniu się i organizowaniu badaczy i kształtowaniu ich tożsamości oraz komunikowaniu się ze społeczeństwem i instytucjami państwowymi. Zaproponowana indywidualnie lub przez zespół nazwa, jeśli zostaje przyjęta, jest wyrazem konsensusu środowiska na­ ukowego lub, jeśli nazw tych jest wiele, również jego zróżnicowania w poglądach na przedmiot, metody, powiązania interdyscyplinarne i cele dyscypliny. Zdarza się, że nazwy kierunków zainteresowań badawczych i dyscyplin wyrażają wartości i emocje. Podlegają porządkującej i normatywnej działalności krajowych i międzynarodo­ wych gremiów naukowców oraz są formalizowane w postaci list dziedzin i dyscyplin naukowych, zatwierdzanych przez administrację państwową. Niekiedy z powodów ideologicznych, stają się przedmiotem bezpośredniej ingerencji państwa totalitar¬ nego. Działania mające na celu wynalezienie, ujednolicenie i upowszechnienie nazw dyscyplin, ważne w czasie powstawania tych dyscyplin, nie tracą na znaczeniu w trak­ cie ich dalszych przekształceń. N a z w y dyscyplin i zmiany tych nazw, także zmiany ich znaczenia, towarzyszące rozwojowi poszczególnych dziedzin wiedzy, są t y m sa¬ mym świadectwem historii nauki. Dobrego przykładu złożoności procesu kształtowania dyscypliny i perypetii z jej nazwaniem dostarczają dzieje etnologii i antropologii kulturowej na świecie, w Euro­ pie, także w Polsce. To właśnie początki etnologii i antropologii w naszym kraju, o d końca X V I I I w. d o połowy X I X w., i podejmowane wówczas próby nazwania prac badawczych będą przedmiotem tego opracowania. Działania mające na celu wypraco¬ wanie i ujednolicenie stosowanej terminologii, ważne także w obrębie studiów euro¬ pejskich, podejmowano również później (por. Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212; Et­ nografia... 1081; Kaniowska 1996, s. 103 i in.). Wybór, akceptacja i upowszechnienie 36 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce przyjętej przez środowisko etnologów polskich nazwy dla uprawianej dyscypliny są przedmiotem naszych rozważań i starań d o dzisiaj (por. Jasiewicz 2006, s. 29). Historią etnologii zajmuję się jako etnolog przekonany o kontynuacji, choć nie zawsze ciągłej, jaka jest udziałem przeszłości i teraźniejszości dyscypliny i znacze­ niu pytań, które dzięki współczesnej wiedzy możemy i chcemy sformułować wobec przeszłości. Przyjmuję zatem, podobnie jak wielu innych etnologów/antropologów kulturowych, podejmujących studia nad historią własnej dyscypliny, stanowisko prezentystyczne, polegające na, zgodnie z określeniem George'a W. Stockinga, zajmowa­ niu się przeszłością dla teraźniejszości (Stocking 1968, s. 3), choć staram się unikać skrajności tego ujęcia. To przecież charakter dzisiejszej etnologii i antropologii k u l ­ turowej wskazuje kierunek poszukiwań w przeszłości idei i działań, które mogą zo¬ stać uznane, z obecnej perspektywy, za ważne dla narodzin i późniejszych przekształ¬ ceń dyscypliny Tę perspektywę tworzy dzisiaj nie tylko zadziwienie kulturą obcych - ludów odległych krain, i „swoich obcych" - ludzi żyjących tuż obok, lecz w wyróż¬ niających się subkulturach, do niedawna w kulturze ludowej, ale także refleksja nad kulturą uznawaną za własną, choćby w ramach antropologii codzienności. Zakres p o ­ szukiwań będzie zatem szerszy od tego, który był przyjmowany jeszcze kilkanaście lat temu w studiach nad historią polskiej etnologii/antropologii kulturowej. Prace świadczące o intensyfikacji działań, zapowiadających pojawienie się no¬ wej dyscypliny odnajdujemy w piśmiennictwie polskim, od końca X V I I I w., w pię­ ciu sferach zainteresowań. Były to: rozważania nad pochodzeniem i rozwojem k u l ­ tury ludzkości, przedstawienia kultury ludowej, próby rejestrowania sposobu życia przedstawicieli innych niż chłopska warstw narodu, opisy kultury ludów pozaeuro¬ pejskich, zainteresowanie grupami etnicznymi. Pochodzenie i rozwój ludzkości inte¬ resowały uczonych tak wybitnych jak Stanisław Staszic i H u g o Kołłątaj. Opisami kul¬ tury ludowej obejmowano głównie, choć nie wyłącznie, ludność w granicach Rzeczypospolitej, zróżnicowaną etnicznie i wyznaniowo, wyróżniano przy t y m mieszkańców kresów wschodnich. Dokumentowano także życie codzienne - „życie domowe" szlachty i mieszczan. L u d y pozaeuropejskie poznawano z tłumaczonych prac obcych oraz opisów polskich podróżników i zesłańców; publikacje relacji ze­ słańców polskich były jednak do połowy X I X w. jeszcze nieliczne. D o w o d y zainte¬ resowania sprawami etnicznymi, także ich związkiem z kwestią narodową, odnajdu¬ jemy w różnych rodzajach piśmiennictwa, m.in. w: publicystyce, rozprawach nauko¬ wych, relacjach podróżniczych, pamiętnikach i listach. Zadziwienie innością, traktowane często jako inspiracja dla naszej dyscypliny, w początkach jej kształtowania w Polsce dotyczyło głównie odległych ludów. Świad­ czy o t y m choćby tytuł dzieła Benedykta Chmielowskiego, poprzedzającego zresztą badany okres: Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna [ . . . ] alias o [ . . . ] narodów manierze, co kray który ma w sobie dziwnych ciekawości... (1745-1746). Ważniejsze było poszukiwanie wartości, które można by zużytkować jako wzory przydatne w tam¬ tym czasie, odnajdywanych nie tylko w odległej przeszłości, ale również współ37 �Zbigniew Jasiewicz cześnie, w t y m także w kulturze ludowej. Silna była ponadto świadomość przemijalności codzienności, którą należało zarejestrować. Jędrzej K i t o w i c z w Opisie oby­ czajów za panowania Augusta JJJ, napisanym pod koniec lat 80. X V I I I w., a wydanym dopiero w latach 1840-1841, stwierdza: C i , c o p r z e d n a m i żyli s t e m lat p r ę d z e j [ . . . ] w cale b y l i o d m i e n n y c h o d n a s z y c h o b y ­ c z a j ó w [ . . . ] . C i , c o p o nas nastąpią za lat s t o Polacy p e w n i e się o d nas dzisiaj ż y ­ j ą c y c h t a k b ę d ą różnili, j a k się m y r ó ż n i m y o d d a w n i e j s z y c h ( K i t o w i c z 1985, s. 2 3 ) . H u g o Kołłątaj, nawołując w swoim znanym liście przesłanym Janowi Majowi, d o poznania „obyczajów pospólstwa", uzasadnia swój apel m.in. potrzebą „zostawienia potomności rzetelnego świadectwa, w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy ostatecznej rzeczy naszych zmianie" (Kołłątaj 1810, s. 34). Dodajmy że określenie „pospólstwo" doczekało się definicji w pracy Sebastiana Sierakowskiego z 1811 r. Stwierdza on: „Powszechnie mamy za pospólstwo lud wiejski, lud po miasteczkach i lud uboższy w miastach większych". K r y t e r i u m przynależności d o pospólstwa czyni on jednak nie tylko stan społeczny i p o z i o m materialny, ale również wartość człowieka. Pozwala mu t o na przekroczenie barier stanowych i dostrzeżenie, zapew¬ ne dla celów wychowawczych, że „pod tymi znakami we wszystkich ludzi klasach znajduje się pospólstwo" (Sierakowski 1811, s. 3, 4). Cele poznawcze, dla jakich po¬ dejmowano działalność wyprzedzającą powstanie etnologii, w t y m działalność do¬ kumentacyjną, przeplatały się z celami ideologicznymi i związanymi z nimi praktycz¬ nymi, wynikającymi z przeświadczenia o potrzebie reform i przekształcenia społe¬ czeństwa, właściwymi okresowi oświecenia, a w Polsce uzasadnionymi i wzmocnio¬ nymi utratą państwowości. Przed pojawieniem się opartych na grece lub łacinie terminów, określających no¬ we, powstające głównie w X V I I I w. dyscypliny naukowe, próby poznawcze zapo¬ wiadające te dyscypliny nazywano w językach narodowych przez wymienienie ich przedmiotu. Etnologia/antropologia kulturowa uznaje obecnie za swój przedmiot kulturę rozumianą najczęściej jako sposób życia ludzi w różnych ich kontekstach społecznych i sytuacjach egzystencjalnych: ludzkości, czyli - w języku Stanisława Staszica - „rodu ludzkiego", grup etnicznych, narodów, społeczeństw i inaczej ukształtowanych grup oraz sfer ich życia, korzystających ze stworzonych przez nich lub dla nich i właściwych im idei, zachowań i wytworów. W piśmiennictwie polskim interesującego nas okresu termin „kultura" dopiero się pojawił i często był stosowa¬ ny wymiennie z nieco wcześniejszym u nas terminem „cywilizacja", który przewa¬ żał w pracach naukowych (Serejski 1965, s. 241 i in.), m.in. w pismach Hugona Koł¬ łątaja. Po raz pierwszy (zapewne po raz pierwszy, mogą przecież zostać ujawnione nowe źródła) termin „kultura" użyty został w liście Adama Kazimierza Czartoryskie­ go d o Józefa Zawadzkiego z 1809 r.: „Raguzę [Dubrownik - Z.J.] sławną z kultury języka i wszelkich nauk" (Michalski 1958, s. 205). W k r ó t c e znalazł się w tytule pra­ cy Ignacego Lubicz-Czerwińskiego Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego 38 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce z 1816 r. Tam też został zdefiniowany jako stan i wartość w procesie rozwoju ludzkości, a więc w znaczeniu „cultura animi" Cycerona, utożsamiany z oświece¬ niem: I s t o t n i e o ś w i e c e n i e i k u l t u r a t o jest: z b l i ż e n i e się c z ł o w i e k a a l b o n a r o d u d o stanu doskonalszego w s p o ł e c z n o ś c i l u d z k i e j [ . . . ] . Przed o w y m stanem b y w a ó w c z ł o w i e k g r u b y m t y l k o r o z s ą d k i e m [ . . . ] o d n a t u r y o b d a r z o n y [ . . . ] ani s m a k u s p o ł e c z n e g o życia, ani c n ó t ludzkości, a z a t e m d z i k i jest ( L u b i c z - C z e r w i ń s k i 1816, t. I , s. 1 - 2 ) . Nieobce jednakże było Ignacemu Czerwińskiemu rozumienie kultury jako właści¬ wości warstw i stanów społecznych. Pisze bowiem o „kulturze szlacheckiej" i „kul¬ turze duchowieństwa" i wiąże je z obyczajami, ocenianymi poprzez „wzrost kultury" i „utratę kultury" (Lubicz-Czerwiński 1816, t. I I , s. 24, 37). Termin „kultura", nadal w znaczeniu głównie selektywnym i wartościującym, zastosowany został dwa lata później w artykule Franciszka A . Grzymały Rys historyczno-statystyczny Cesarstwa Ja­ pońskiego (1818, s. 39-40, 45). „Kulturę", w rozumieniu bliskim przyjętemu później w an¬ tropologii, wprowadził w latach 20. X I X w. Joachim Lelewel. Pisał on o „działaniu ludzkim w całej rozmaitości swojej, czyli kulturze ludzkiej", na którą składają się: „uobyczajnienie człowieka, jego religijne i moralne ukształcenie, jego społeczne urządzenie się, jego charakter, działalność i zdolności, estetycznie w sztukach oży¬ wione, a filozofią wspierane, jego przemysł, jego rozumowe, naukowe i piśmienne płody" (Lelewel 1826, s. 85, 49-50, za: Serejski 1965, s. 241-242; por. również: Kłoskowska 1991, s. 8; Bednarek 1995, s. 24). Podobnie Joachim Lelewel definiuje kulturę w Wykładach dziejów powszechnych, przygotowanych do druku w 1849 r., na podstawie skryptów opracowanych w czasie profesury wileńskiej w latach 1822-1824, zwracając uwagę na jej wymiar zarówno materialny, jak i mentalny: H i s t o r i a k u l t u r y wykłada p o s t ę p i o d m i a n y r o d u l u d z k i e g o w j e g o r e l i g i j n y m , m o r a l ¬ n y m i o b y c z a j o w y m u k s z t a ł c e n i u , w jego s p o ł e c z n y m u r z ą d z e n i u się, w jego działal¬ ności i z d o l n o ś c i a c h , jakie się objawiają w jego p r a c y r ę c z n e j i umysłowej, e s t e t y c z n i e w s z t u k a c h o ż y w i o n y c h , a filozofią ( r ó d l u d z k i ) w s p a r t y zostaje w s w y c h r o z u m o ¬ w y c h , n a u k o w y c h i p i ś m i e n n y c h p ł o d a c h ( L e l e w e l 1959, s. 110). D o czasu upowszechnienia się terminu „kultura" stosowano zwykle określenie „obyczaje" (por. Damrosz 1988, s. 44), etymologicznie wyprowadzone od czasowni­ ka „obyknąć", „przywyknąć", „mieć zwyczaj" (Bańkowski 2000), rozumiane jako po¬ wtarzalny i zestandaryzowany t y p zachowań i towarzyszących im wytworów. Ter¬ min ten występuje np. jako nazwa zbiorcza, obejmująca wiele dziedzin, w znanym liście Hugona Kołłątaja do Jana Maja, wysłanym z Ołomuńca 15 lipca 1802 r., o p u b ­ likowanym po raz pierwszy w 1810 r. w „Pamiętniku Warszawskim" i powtórzonym, w interesującym nas fragmencie, w przypisie do artykułu Obrzędy weselne ludu wiejskiego..., zamieszczonego w „Tygodniku Wileńskim" w 1819 r. Po stwierdzeniu, że potrzebne jest „doskonałe dzieło o obyczajach, zwyczajach, obrządkach narodu p o l 39 �Zbigniew Jasiewicz skiego", H u g o Kołłątaj do „obyczajów pospólstwa" zalicza: „ich mowę", „różnice w ubiorze", „obrządek przy godach weselnych, przy urodzinach, przy pogrzebach", „zabawy", „muzykę", „instrumenty muzyczne", „gody roczne", „pieśni", „bajki i his¬ torie", „gusła i zabobony", „postacie i fizjonomie", „gatunek pożywności", „mieszkania", „pasterstwo i rolnictwo", „rękodzieła", „nałogi i wady", „choroby" i „sposoby ratowa­ nia chorych" (Kołłątaj 1810, s. 33 i n.; Obrzędy... 1819, cz. 2, s. 85 i n.). O p i s o w o - w y liczający sposób zakreślania pola badań, z wykorzystaniem podobnego jak u H u g o ­ na Kołłątaja zestawu dziedzin zainteresowań, odnajdujemy u wielu innych badaczy Tak postępował, w okresie późniejszym, m.in. Oskar Kolberg, nadając wydanym w latach 1857-1890, za swego życia, 23 t o m o m Ludu podtytuł Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Rozpatry­ wano także relacje między częściami składowymi „obyczajów". Kilkadziesiąt lat przed pojawieniem się listu Hugona Kołłątaja Jędrzej Kitowicz, w znakomitym dokumen­ cie sposobu życia Opisie obyczajów za panowania Augusta JJJ, stwierdza: „przedsięwziąwszy pisanie o obyczajach polskich, najpierw udałem się do opisania religii, która gruntem obyczajności będąc, pierwszeństwo między obyczajami trzymać powinna" (Kitowicz 1985, s. 53). Bliski związek określenia „obyczaje" z terminem „kultura" dostrzegł Jan Rutko¬ wski w artykule napisanym zaraz po I I wojnie światowej. Zauważył on, że Włady¬ sław Łoziński i Jan Stanisław Bystroń w swoich pracach łączą „obyczaje", trak­ towane jako codzienność, przeciętność dnia, z „życiem" i nie widzą różnicy między nimi a kulturą (Rutkowski 1959, s. 8). Określenie „życie", powiązane z obyczajami czy zwyczajami, występowało nader często w piśmiennictwie polskim końca X V I I I i początków X I X w. Było zwykle uzupełnione odniesieniami do grupy lub sfery dzia¬ łalności człowieka: „życie narodowe", „życie różnych narodów", „życie ludu", „życie rodzinne" lub „życie domowe". Innym określeniem, spotykanym w literaturze p o ­ czątków X I X w., stosowanym dla scharakteryzowania sposobu życia, był „gust" - upo­ dobanie, zamiłowanie, wzór, styl życia. Odnajdujemy je m.in. w pracy Józefa W ł a ­ dysława Bychowca Rzut oka na Rossyą (1817). Spośród wymienionych kierunków zainteresowań szczególną popularność i zna¬ czenie społeczne zyskały w Polsce prace dotyczące kultury ludowej. To one miały określony przedmiot, metodę gromadzenia materiałów i cele. Miały także wsparcie nauki i piśmiennictwa z zagranicy m.in. Pieśni Osjana Jamesa Macphersona i dzieł Johanna G. Herdera. Ich rozwojowi sprzyjała ponadto wyrazistość dystansu kultur¬ owego chłopa i jego pozycji społecznej, dystansu głębiej odczuwanego na skutek przemian oświeceniowych (Woźniak 1995, s. 26 i in.), powiązanie sprawy ludu ze sprawą narodową oraz rozwojem społeczno-gospodarczym, wreszcie możliwość uzasadnienia zainteresowania kulturą ludową i jej interpretacji z pozycji zarówno postępowych, jak i konserwatywnych. „Folklor stał się pierwszym etapem kształto¬ wania się niezależnego pola badawczego przyszłej etnologii", napisał Aleksander Posern-Zieliński (1973, s. 45). Rozwiniętym zainteresowaniom literaturą ludową 40 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce i wierzeniami towarzyszyło jednak, w okresie romantyzmu, traktowanego przez Jó¬ zefa Bursztę jako system myślenia „antyetnograficzny", zarzucenie szerszego pro¬ gramu badań kultury zaproponowanego wcześniej przez Hugona Kołłątaja (Burszta 1973, s. 30 i i n . ) . Podejmowanie problematyki kultury ludowej i intensyfikacja badań nad nią na¬ potykały jednak opory. „Obyczajów pospólstwa" często nie uznawano za przed¬ miot godny zainteresowania. Informował o t y m m.in. zasłużony dla popularyzacji poszukiwań ludoznawczych „Tygodnik Wileński". We wstępie do pierwszej części artykułu Obrzędy. stwierdzono jedynie, że „podobnego rodzaju opisania, oprócz zaspokojenia ciekawości, ważne są jeszcze pod względem naukowym" (Obrzędy. 1819, cz. 1, s. 1). Za to w przypisie d o drugiej części artykułu redakcja ujawnia, że „znaleźli się tacy którym podobne wiadomości do smaku wcale nie przypadły", i pod¬ piera się stanowiskiem Kołłątaja, cytując fragmenty jego znanego listu. „Cenzorom [ . ] nielubiącym wiadomości o chłopskich obyczajach" z kolei przypomina, że pub¬ likując tego rodzaju materiały, „Tygodnik" dostosował się do „życzeń Ministerstwa narodowego oświecenia w Monarchii Rosyjskiej" (Obrzędy... 1819, cz. 2, s. 82 i n.). M i m o tych przeszkód to właśnie badania kultury ludowej pierwsze spośród przed¬ stawionych powyżej zainteresowań poznawczych zyskały szanse przekształcenia się w oddzielną dyscyplinę naukową. Zapowiedziami powstania dyscypliny naukowej były pojawiające się coraz licz¬ niej artykuły przynoszące materiały dotyczące głównie literatury ludowej, apele o gromadzenie informacji terenowych, uwagi metodyczne dotyczące badań i uza¬ sadnienia ich celu oraz próby nadania im nazwy zgodnej z konwencjami przyjętymi w ówczesnej nauce, a więc z wykorzystaniem greki. Pierwszy w piśmiennictwie p o l ­ skim pojawił się termin „etnografia", najwcześniej zapewne w Instrukcjach do układa­ nia po gimnazjach i szkołach powiatowych zapisów w przedmiotach różnych nauk, opubliko­ wanych w „Dzienniku Wileńskim" w 1816 i 1817 r. Było to tłumaczenie z języka rosyj­ skiego, z podaniem roku druku oryginału - 1812, lecz bez zapisu w języku rosyjskim tytułu źródła. Poszukiwania, które przeprowadziłem w Rosyjskiej Bibliotece N a r o ­ dowej w Petersburgu, pozwoliły ustalić, że tłumaczenia dokonano z Nastawlienij dlja sostawlienija w gimnazjach i ujezdnych ucziliszczach zapisok po raznym naukam izdanych ot Gławnogo Prawlienija Ucziliszcz, z Zaleceniami ministra oświaty cesarstwa hr. Aleksieja Razumowskiego, opublikowanych w Sankt Petersburgu. Również w literaturze rosyj¬ skiej było to prawdopodobnie pierwsze zastosowanie terminu „etnografia", dotąd nieodnotowane; Siergiej A. Tokariew wskazywał dopiero na 1824 r (1966, s. 185). Za nim lata 20. jako datę pojawienia się w Rosji terminu „etnografia" powtórzono w pra­ cach polskich (np. Burszta 1974, s. 189). Wcześniej, bo w 1807 r., został wprowadzony do piśmiennictwa szwedzkiego (Bringeus 1966, s. 326, za: Kopczyński 2008, s. 18). Termin ten, przyjmowany w innych znaczeniach, znany był jednak od dawna, już w X V I I w., wówczas to znalazł się w tytule dzieła Jana Olovinusa Ethnographia Mundi, wydanego w Magdeburgu w 1608 r. (Wróblewski 1969, s. 12). W nauce rosyjskiej 41 �Zbigniew Jasiewicz został przyjęty pod wpływem uczonych niemieckich, pracujących w Rosji w X V I I I w., a przede wszystkim pod wpływem historyka i językoznawcy Augusta Ludwiga Schlözera. To ten uczony pracujący w Göttingen i Sankt Petersburgu, gdzie był asystentem Gerharda Friedricha Mullera, jednego z czołowych inicjatorów badań historycznych i etnograficznych na Syberii, autor Allgemeine Nordische Geschichte, opublikowanej w Halle w 1771 r., w dziele t y m pierwszy zastosował termin „etno­ grafia", traktowany jako synonim „Völkerkunde" (Vermeulen 1995, s. 39, 42; 1996, s. 99; Gingrich 2007, s. 85). Potwierdzeniem jest to, że w Instrukcjach... zalecono wzorowanie się na pracach „Szlecera (Schloetzera)" (Instrukcje... 1816, s. 133). D o Instrukcji... dotarł zasłużony w gromadzeniu materiałów do historii polskiej etno­ logii Wiesław Bieńkowski, nie dostrzegł jednak wymienienia w nich etnografii i m y l ­ nie wskazał 1817 r. jako datę ich wydania (Bieńkowski 1956, s. 41, 59). W a r t o o d n o ­ tować znaczenie publikowanych ankiet („instrukcji", „apeli", „wskazówek") w roz¬ woju poszczególnych dyscyplin naukowych. Pierwszą z nich, mającą znaczenie dla poszukiwań w sferze kultury ludowej, były Punkta do zebrania postrzeżeń i wiadomości w przedmiotach fizycznych... (1805), obejmujące m.in. czary medycynę i podania (Kamocki 1953, s. 7; Bieńkowski 1956, s. 41), sformułowane jednak przez przyrodników z Uniwersytetu Wileńskiego i mające i m służyć. A n k i e t y takie stały się ważnym narzędziem służącym nie tylko gromadzeniu materiałów, ale również poszerzaniu kręgu osób zainteresowanych problematyką ludoznawczą: przyciąganiu czytelni­ ków, kreowaniu autorów, jednym słowem, kształtowaniu środowiska ludzi zainte¬ resowanych poszukiwaniami ludoznawczymi, tak ważnego w czasie, kiedy brako¬ wało instytucji i profesjonalistów w tej dziedzinie. W Instrukcjach... etnografia znalazła się w ramach Instrukcji do układania zapisów w przedmiocie historii wśród metod i „nauk pomocnych" historii, takich jak krytyka i hermeneutyka, dyplomatyka, lingwistyka, chronologia, geografia, genealogia, heral¬ dyka, numizmatyka, statystyka, literatura oraz historyka albo metodologia historii. Etnografia dostarcza historii, stwierdzono, „licznych i po części obszernych opisań narodów zamieszkałych w Rosji [ . . . ] , potrzeba wyrazić nie tylko rzeki, ale i stru¬ mienie, nad którymi żyją błąkające się ludy: potrzeba oznaczyć, które pokolenia rozmaitymi mówią dialektami" (Instrukcje... 1816, s. 136, 138). Z analizy zadań stawia¬ nych etnografii wynika, że miała się ona zajmować raczej narodami i ludami odle¬ głymi, pozaeuropejskimi. Dla Rosji, ekspandującej na teren Azji, z jej zróżnicowaną strukturą etniczną, tak rozumiana etnografia stała się ważną nauką o znaczeniu pra¬ ktycznym. Dla Polaków, zamieszkałych na ziemiach włączonych do imperium rosyj¬ skiego, wiedza o ludach spoza kręgu kultury europejskiej, żyjących w państwie ro¬ syjskim, była częścią wiedzy o t y m państwie. Pochodziła z doświadczeń zesłańczych, ale także z podróży naukowych i doświadczeń z miejsca podjęcia pracy. D o zdobywania wiedzy o Rosji zachęcał „Dziennik Wileński" w nocie redakcyjnej po¬ przedzającej artykuł sygnowany literami J.K. Stan polityczno-jeograficznyRossyi (1806, s. 1). Zwłaszcza na początku X I X w., kiedy Rosja była jeszcze państwem stanowym 42 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce i dynastycznym, a nie narodowym, część Polaków współpracowała z zaborcą: „jedni dla kariery inni z lojalności, a jeszcze inni z wyłącznie względów naukowych" - jak pisał Jerzy Róziewicz (1984, s. 90). Pojawiły się ważne opisy ludów A z j i Środkowej i Kaukazu z podróży Jana Potockiego w latach 1797-1798 (1959) oraz wiele relacji przekazywanych z miejsc pracy m.in. Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana Tade­ usza Hreczyny... (1817), lekarza, który pozostawił interesujące informacje dotyczą¬ ce nie tylko Rosjan żyjących na Syberii, ale również Jakutów i Tunguzów (Ewen¬ ków) oraz innych tubylczych ludów Syberii i Dalekiego Wschodu. Zainteresowanie własnym narodem i ludem i innymi narodami, głównie chyba jed¬ nak europejskimi, znalazło swój wyraz w Instrukcji do układania zapisów w przedmiocie sta¬ tystyki i topografii, także przetłumaczonej z wymienionych już Nastawlienij., a opublikowanej w „Dzienniku Wileńskim" z 1817 r. Znalazł się w niej dział Obyczaje i zwyczaje, poświadczający związki XIX-wiecznej statystyki z ludoznawstwem. Wska­ zano w nim na zróżnicowanie społeczne - „każdy stan w społeczności ma obyczaje i zwyczaje sobie właściwe", i wyróżniono „szlachtę", „stan średni" oraz „wieśniaków i pospólstwo w miastach". Zwrócono uwagę na obszary wielonarodowościowe: „Je­ żeli zaś gubernia zamieszkana jest od różnych narodów, należy każdy z nich opisać osobno". Polecono zainteresować się ubiorami, a nawet odmianami mody, „życiem wewnętrznym czyli d o m o w y m " , edukacją kobiet, wychowaniem dzieci, miłością do ojczyzny a również charakterem narodowym (Instrukcja... 1817, s. 100, 101). O d ¬ różniono zatem etnografię jako naukę o odległych ludach od zainteresowań oby¬ czajami głównie własnego narodu i innych narodów europejskich. Dla tej dziedziny zainteresowań nie było stosownej nazwy Nader interesującą próbę wprowadzenia takiej nazwy podjęto w wielokroć t u przytaczanym „Dzienniku Wileńskim", będącym organem Uniwersytetu Wileńskiego. W dwóch kolejnych tomach V I I i V I I I z 1819 r. stworzono dział Etologia, umieszczony na czele innych działów, takich jak Estetyka, Fizjognomika, Powieści i romanse czy Poezja. Z zawartości tego działu wynika, że miał prezentować materiały i omówienia dotyczące obyczajów i literatury ludowej. Zamieszczono w nim przecież wymieniony już artykuł Obrzędy weselne ludu wiejskiego., z dołączonym w przypisie listem Hugona Kołłątaja do Jana Maja, tłu¬ maczenie Piosenki pospólstwa litewskiego i Śpiewów ludu litewskiego oraz dwuodcinkowe studium Józefa Sękowskiego O zabawach i śpiewach nowożytnych Greków. Można przy¬ puszczać, że była to próba odróżnienia etnografii, zajmującej się odległymi ludami, identyfikowanej wówczas z Völkerkunde, od zainteresowań własnym ludem i inny¬ mi narodami europejskimi. Termin „etologia" nie był zatem błędnym zapisem „et¬ nologii", jak sądzono (Bieńkowski 1956, s. 43; Posern-Zieliński 1973, s. 65), lecz zo¬ stał celowo wprowadzony dla określenia poszukiwań i opracowań ludoznawczych. N i e wiemy, k t o nazwę tę w Wilnie zaproponował i jak interpretował oraz czym zo¬ stał zainspirowany. Termin „etologia", przyjęty przez Johna Stuarta Milla do ozna¬ czenia nauki o kształtowaniu charakteru narodowego i indywidualnego oraz przez Wilhelma Wundta do oznaczenia badań nad obyczajami i zwyczajami ludów, prze43 �Zbigniew Jasiewicz trwał długo, m.in. w encyklopediach polskich z końca X I X w., takich jak encyklope­ dia Orgelbranda, Wielka encyklopedia powszechna i Wielka encyklopedia powszechna ilus­ trowana. Stosowany był jednak głównie w psychologii i filozofii i nie utrwalił się w etnologii i antropologii kulturowej. Termin „antropologia" znany był od początku X V I w. Zapowiedź nauki o czło­ wieku, ujmowanym we wszystkich jego aspektach, a więc nauki o zakresie szerszym niż dotychczasowa „etnografia" lub nauka o obyczajach, nauki inkluzywnej, bo obej­ mującej dyscypliny o węższym zakresie, ujawniła się w piśmiennictwie polskim pierwszej połowy X I X w. w pracach przyrodników. Szerokie rozumienie nauki 0 człowieku, bez stosowania nazwy „antropologia", przyjął Jędrzej Śniadecki. W dzie­ le Teoria jestestw organicznych, wydanym po raz pierwszy w latach 1804-1811 i powtórzo­ nym, bez zmiany treści, w 1838 r., stwierdził: N a u k a zaś p o ś w i ę c a j ą c a się jego [człowieka - Z.J.] u w a d z e p o w i n n a o b e j m o w a ć wszystkie p o d o b n e względy; p o w i n n a zająć wszystko, co tylko wiedzieć można o je­ g o składzie i w y k s z t a ł c e n i u ; o siłach w n i m , na n i e g o i p r z e z n i e g o działających; o jego stosunkach do reszty otaczającego go przyrodzenia; o początku, wzroście, postępku i schyłku jego życia; o c z y n n o ś c i a c h i m o c y t a k c a ł e j jego m a c h i n y jako i p o j e d y n ­ c z y c h narzędzi; na k o n i e c o s t o s u n k a c h jego t o w a r z y s k i c h , c z y l i d o j e s t e s t w j e m u p o ­ d o b n y c h ( Ś n i a d e c k i 1838, I I , s. 3 ) . D o tego „wykształcenia" i stosunków społecznych przywiązuje autor dużą wagę 1 poświęca i m ostatnie rozdziały tomu trzeciego: Różnica ludzi zależąca od klimatu, Różnice pierwiastkowego ukształcenia czyli rodzaje ludzi i Różnice ludzi wynikające ze związ­ ków towarzyskich. Podobnie naukę o człowieku, nazwaną już antropologią, określił, lecz już bez szerokich horyzontów właściwych Jędrzejowi Śniadeckiemu, Józef Ja¬ siński, autor pracy uznawanej za pierwszy polski podręcznik antropologii Antro­ pologia o własnościach człowieka fizycznych i moralnych (1818). Napisał on: „Jeśli potrzeby życia wiążą człowieka ze światem fizycznym, nie mniej też wiążą go ze światem mo¬ ralnym, to jest ze społecznością ludzi w towarzystwie żyjących" (Jasiński 1818, X V I ) . Inne rozumienie antropologii zawierał intrygujący znany mi tylko z tytułu, Prospekt do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku uważanym co do sprawności jego w życiu ze społecz­ nymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym Józefa Władysława Bychowca (1819), o którym to prospekcie Karol Estreicher w Bibliografii polskiej XIX stulecia napisał: „Skończyło się na prospekcie" (Estreicher 1961, s. 641). Prospektu tego nie odnalazłem jednak mimo poszukiwań w bibliotekach w Polsce, Petersburgu, Wilnie i Mińsku. Prospekt dzieła Józefa W Bychowca, ucznia Immanuela Kanta w Królewcu i tłumacza jego i Johanna Gottfrieda Herdera prac na język polski (Wepsięć 1937, s. 159), miał zapewne sygnalizować studium o charakterze normatywnym, wskazu¬ jącym na cele człowieka, a więc należące do antropologii filozoficznej, a nie opartej na empirii antropologii stosowanej społeczno-kulturowej. Rozważania nad zróżni¬ cowaniem rasowym i etnicznym, traktowanymi jako zjawiska dynamiczne, podjął, 44 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce opierając się na znajomości literatury europejskiej, Stanisław Rzewuski. Pierwszy przedstawił próbę scharakteryzowania struktury „plemiennej [etnicznej - Z.J.] na¬ rodu polskiego", przedstawianego jako ogół mieszkańców ziem polskich, a więc nie naród etniczny, ale połączony zamieszkaniem w dawnym państwie naród, w obec¬ nej terminologii, polityczny. Stanisława Rzewuskiego interesują również migracje i tworzenie się narodów. Stwierdza, że dla tego rodzaju poszukiwań nie wystarcza „fizjologia", rozumiana t u jako badanie cech fizycznych ludzi, lecz ona „koniecznie z badaniami historycznymi, etnograficznymi i filologicznymi powinna być połą¬ czona" (Rzewuski 1830, s. 338 i in.). W piśmiennictwie polskim pierwszej połowy X I X w. nie stwierdzano, z wyjątkiem artykułu Stanisława Rzewuskiego i zaintereso¬ wań „fizjonomiką", właściwych już Hugonowi Kołłątajowi, związków między bada¬ niami antropologicznymi a etnograficznymi. Przekonanie o przynależności etno¬ grafii, a przede wszystkim etnologii, do nauk antropologicznych pojawi się w nauce polskiej dopiero w drugiej połowie tegoż stulecia. D o literatury polskiej termin „etnologia" wchodzi dopiero w połowie X I X w., choć w nauce europejskiej jest używany od lat 80. X V I I I w. Został d o niej wprowa­ dzony przez Adama Frantiska Kollara w Wiedniu i Alexandra Cezara Chavannes w Lozannie, a w latach 30. i 40. X I X w. znalazł się w nazwach stowarzyszeń nauko¬ wych w Paryżu i Londynie, zainteresowanych zresztą głównie kwestiami rasowymi (Vermeulen 1995, s. 40, 4 1 ; 1996, s. 99, 100). W piśmiennictwie polskim zastosował ten termin, chyba jako pierwszy, Jan Rymarkiewicz w artykule Nauka o narodowości, czyli ethnologia, opublikowanym w Poznaniu w 1849 r. Artykuł ten znany był już Fran¬ ciszkowi Gawełkowi i umieszczony został w jego Bibliografii ludoznawstwa polskiego (1914, s. 222), lecz nie był uwzględniany dotychczas w studiach nad historią pol¬ skiej etnologii. Jan Rymarkiewicz, wzorem nauki niemieckiej i p o d wpływem Wios¬ ny Ludów oraz polskiej „filozofii narodowej", widzi etnologię jako niezwykle ważną samodzielną dyscyplinę naukową, zajmującą miejsce między etnografią a filozofią. Charakteryzuje ją następująco: Jest ona s z c z y t e m e t n o g r a f i i i p o d s t a w ą h i s t o r i o z o f i i i ma t o powołanie, ż e b y z n a t u r a l i s t y c z n y c h i e m p i r y c z n y c h m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i i , na d r o d z e systematycznego badania i k o n i e c z n e g o r o z u m o w a n i a o d s ł o n i ć normalną, o r g a n i c z n ą narodowości p r z y r o d ę ; żeby w z n i e ś ć się na s t a n o w i s k o h i s t o r i o z o f i c z n e i o k a z a ć w e w s z y s t k i c h n a r o d o w o ś c i a c h zastosowaną tę samą n i e z m i e n n ą n a r o d o w o ś c i b u d o w ę , t e n sam orga­ n i c z n y p r o c e s jej życia i cel o s t a t e c z n y ( R y m a r k i e w i c z 1849, s. 135). Dzieli etnologię na „ogólną, czyli teoretyczną" i „zastosowaną, czyli praktyczną". Wskazuje na jej części składowe, z których pierwsza zajmuje się początkami naro¬ dowości, druga duchem narodowym, a trzecia budowaniem ojczyzny w trzech wy¬ miarach: ziemskim, duchowym i osobistym. Ubolewa, że nie powołano jeszcze katedr uniwersyteckich dla niej przeznaczonych (Rymarkiewicz 1849, s. 137 i n.). W rok po ukazaniu się pracy Jana Rymarkiewicza anonimowy autor, t y m razem we L w o 45 �Zbigniew Jasiewicz wie, publikuje artykuł Kilka słów o etnologii. Poucza w nim, że „etnologia nie ogranicza się, jak to mylnie mniemają niektórzy, rozgatunkowaniem plemion ludzkich, względnie tylko na dostrzeżone różnice fizyczne" - nawiązując w ten sposób do utożsamiania etnologii z nauką o rasach, właściwemu stowarzyszeniom etnologicznym z pierwszej połowy X I X w. we Francji i Anglii. „Chodzi t u jeszcze - kontynu­ uje - o anatomię porównawczą pod względem moralnym. Jakie, któremu z plemion, właściwe są p r z y m i o t y albo wady" (Kilka... 1850, s. 676). Ryszard Berwiński, jak się sądzi, wprowadził termin „ludoznawstwo" (por. Wróblewski 1967, s. 15; Damrosz 1988, s. 73); nie potrafiłem jednak go odnaleźć w pracach autora Studiów o literaturze ludowej. Pojawienie się „ludoznawstwa" było poprzedzone próbą wprowadzenia ter¬ minu „narodopis", przejętego z literatury czeskiej. Dokonał tego Piotr Dahlmann, tłumacz dzieła Pawła Józefa Szafarzyka Słowiański narodopis, wydanego we Wrocławiu w 1843 r. „Narodopis" jednakże, jak o t y m napisał Jan Karłowicz w haśle Etnografia i etnologia, umieszczonym w t. X I X Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej z 1897 r., „jakoś się nie utarł on w mowie naszej" (za: Gajkowa 1959, s. 40). Charakterystyczne, że terminem „ludoznawstwo", powszechnie niegdyś stosowanym, głównie na prze¬ łomie X I X i X X w., m.in. w pracach Jana Karłowicza, a będącym już dzisiaj tylko ter­ minem o znaczeniu historycznym, zachowanym z tego powodu w nazwie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, nigdy nie określano na ziemiach polskich instytucji akademickich. Połowa X I X w. to zwiększenie zainteresowania człowiekiem, ludem - warstwą społeczną, i ludem (narodem) jako grupą etniczną i jego kulturą, rozwijanie metod i precyzowanie celów oraz zaczątki instytucjonalizacji i profesjonalizacji tych ba¬ dań. Były wówczas znane wszystkie najważniejsze terminy stosowane później jako nazwy ukształtowanej już dyscypliny: antropologia, etnografia, etnologia. Akcent przesunął się z zainteresowań literaturą i wierzeniami ludowymi, traktowanymi dotąd głównie jako źródło historyczne (Kutrzeba-Pojnarowa 1977, s. 20), na szerzej ujmowaną kulturę ludu i ludów, których badanie zwano teraz najczęściej etnogra¬ fią. Upowszechnieniu tej nazwy sprzyjało pojawienie się jej, za sprawą Wincentego Pola, w roku akademickim 1850/1851 i 1851/1852, wśród tytułów wykładów na U n i ­ wersytecie Jagiellońskim (m.in. Zawistowicz-Adamska 1966, s. 29, 30), opublikowanie pierwszego podręcznika z tego zakresu O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótkiego rysu etnografii, którego autorem był Jean Julien d'Omalius d'Halloy (1852), a tłuma­ czem i autorem wstępu W P - najprawdopodobniej nie W i n c e n t y Pol, jak początko¬ wo sądziłem, ale Wacław Przybylski, oraz wielokrotne przywoływanie tego terminu i wskazywanie na znaczenie etnografii przez Antoniego Nowosielskiego (Marcin¬ kowskiego) w jego nierównej, lecz cennej z wielu przyczyn monografii Lud ukraiński (1857). Znamienne było w połowie X I X w. zróżnicowanie nie tylko nazw, ale rów¬ nież problematyki zainteresowań i związków z innymi dyscyplinami naukowymi. W i n c e n t y Pol, posługujący się nazwą „etnografia", umieścił ją w ramach geografii i w ten sposób zbliżył do nauk przyrodniczych. Ryszard Berwiński, w Studiach o lite46 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce raturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854), przeciwstawił się dotychczasowym poglądom na twórczość ludową, przygotowując, z pozycji histo¬ ryka literatury i kultury, warunki dla rozwoju późniejszej etnologii i folklorystyki. Książka Ryszarda Berwińskiego, napisał Adam Fischer, tworzy w historii polskiej etnologii „słup graniczny między dawnymi a nowymi laty". Niezrozumiana i odrzu­ cana przez współczesnych, doczekała się uznania dopiero w latach 80. X I X w., kiedy to Jan Karłowicz i redagowana przez niego „Wisła" budowali podstawy nowoczesnej etnologii (Fischer 1946, s. 154, 155). Jan Rymarkiewicz przedłożył program etno¬ logii jako nauki o „narodowościach" (narodach, grupach etnicznych) i wskazał na jej bliskość z historią i geografią, lecz związał ją przede wszystkim z filozofią. Przed¬ stawione zróżnicowanie trwale wpłynęło na rozwój etnologii/antropologii kulturo¬ wej i przesądziło o zakresie podejmowanych przez nią problemów i różnorodności przyjmowanych rozwiązań. Bibliografia Bańkowski A. 2000 Etymologiczny słownik języka polskiego, Warszawa Bednarek S. 1995 Pojmowanie kultury i jej historii we współczesnych syntezach dziejów kultury polskiej, Wrocław Berwiński R. 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. I i I I , Poznań Bieńkowski W. 1956 PoprzednicyOskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław Bringeus N . A . 1966 Qunnar Olof Hylten-Cavallius: En studie kring Warend och Widarne, L u n d Burszta J. 1973 Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka, „Lud", t. 57 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa Bychowiec J.W 1817 Rzut oka na Rossyą pod względami historycznym, statystycznym, politycznym, moralnym, naukowym i gustu, Warszawa 1819 Prospekt do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku co do sprawności jego w życiu ze społecznymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym, G r o d n o 47 �Zbigniew Jasiewicz Chmielowski B. 1745-1746 Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły, jak na classes podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, Lwów Damrosz J. 1988 Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku, Wrocław-Warszawa Estreicher K. 1961 Bibliografia polska XIX stulecia, t. 2, Kraków Etnografia... 1981 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „Polska Sztuka Ludowa", t. 35, nr 2 Fischer A . 1946 Ryszard Wincenty Berwiński (1819—1870), „Lud", t. 37 Gajkowa O. 1959 Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki skiej, Wrocław jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii pol¬ Gawełek F. 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Kraków Gingrich A. 2007 Rozłamy, szkoły i nie-tradycje: nowe spojrzenie na historię antropologii społeczno-kulturowej w Niemczech, w : Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków Grzymała F.E. 1818 Rys historyczno-statystyczny nr 1 Cesarstwa Japońskiego, „Dziennik Wileński", t. 1, Hreczyna T. 1817 Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana Tadeusza Hreczyny, doktora medycyny, pisanych zHiżygi..., „Dziennik Wileński", t. 6, nr 32-36 Instrukcja... 1817 Instrukcja do układania zapisów w przedmiocie statystyki i topografii, „Dziennik Wileński", t. 5, nr 25 Instrukcje... 1816 Instrukcje do układania po gimnazjach i szkołach powiatowych zapisów w przedmio­ tach różnych nauk, wydana od Rządu Głównego Szkół i ogłoszona drukiem r. 1812, „Dziennik Wileński", t. 4, nr 20 48 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce Jasiewicz Z . 2006 Etnolodzy i etnologia polska przełomu XX i XXI wieku. W poszukiwaniu tożsamości zbiorowej, w : Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, red. M . Brocki, K. Górny i W. Kuligowski, Wrocław Jasiński J. 1818 Antropologia o własnościach człowieka, W i l n o J. K. 1806 Stan polityczno-jeograficzny Rossyi, „Dziennik Wileński", R. 2, kwiecień Kamocki J. 1953 Przegląd kwestionariuszy wydanych w języku polskim, Poznań Kaniowska K. 1996 Kilka. 1850 Definicje etnologii w polskiej literaturze przedmiotu, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica", t. 9 Kilka słów o etnologii, „Pamiętnik Literacki", nr 29 K i t o w i c z J. 1985 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, Warszawa Kłoskowska A. 1991 Kultura, w: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Pojęcia i problemy wiedzy o kul¬ turze, red. A . Kłoskowska, Wrocław Kołłątaj H . 1810 List... do T. M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 roku pisany..., „Pamiętnik War¬ szawski", r. 7, t. 2 Kopczyński W. 2008 Kształtowanie się i rozwój etnograficznego muzealnictwa w Szwecji na przełomie XJX i XX wieku. Wiedza o szwedzkich dokonaniach muzealnych i ich recepcja w Polsce, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum I E i A K U A M Kutrzeba-Pojnarowa A. 1977 Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa Lelewel J. 1826 1959 O historii, jej rozgałęzieniu i naukach związek z nią mających, „Dziennik Warszawski" Wykłady dziejów powszechnych, w: Wykłady dziejów powszechnych. Dzieła, red. M . H . Serejski, t. 3, Warszawa Lubicz-Czerwiński I . 1816 Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego od wieku X do końca w dwóch częściach, Przemyśl 49 XVJJ �Zbigniew Jasiewicz Michalski J. 1958 „Słownik języka polskiego" Samuela Bogumiła Lindego w opinii współczesnych, „Studia i Materiały d o Dziejów N a u k i Polskiej. H i s t o r i a N a u k Społecznych", z. 2 Nastawlienija... 1812 Nastawlienija dlja sostawlienija w gimnazjach i ujezdnych ucziliszczach zapisok po raznym naukam i danych ot (jławnogo Prawlienija Ucziliszcz, Sankt Petersburg Nowosielski A. 1857 Lud ukraiński, t. I i II, W i l n o Obrzędy. 1819 Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, 1801, 1802, „Tygodnik Wileński", cz. 1 i 2, nr 130 i 132 d'Omalius d'Halloy J.J. 1852 O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótki rys etnografii, W i l n o Posern-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 roku), w: Historia etnografii polskiej, red. M . Terlecka, Wrocław Potocki J. 1959 Podróże, Warszawa Punkta. 1805 Punkta do zebrania spostrzeżeń i wiadomości w przedmiotach fizycznych., Pamiętnik Warszawski", r. 5, t. 18 „Nowy Róziewicz J. 1984 Polsko-rosyjskie powiązania naukowe (1725-1918), Wrocław Rutkowski J. 1959 Historia kultury i próba systematyzacji jej zagadnień, „Kwartalnik H i s t o r i i Kultury Materialnej", nr 1 Rymarkiewicz J. 1849 Nauka o narodowości, czyli etnologia, „Szkoła Polska", t. I Rzewuski S. 1830 Zastosowanie fizjologii do historii, „Pamiętnik Fizycznych, Matematycznych i Statystycznych Umiejętności", R. 1 Serejski M . H . 1965 Początki i dzieje słów „kultura" i „cywilizacja" w Polsce, w : Przeszłość i teraźniej¬ szość. Szkice historiozoficzne, Warszawa 50 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce Sierakowski S. 1811 O pospólstwie krajowym, Kraków Stocking G.W. 1968 On the limits of„presentism" and „historicism" in the historiography of the behavioral sci­ ences, w: Race, Culture and Evolution. Essays in the History of Anthropology, N e w York Śniadecki J. 1838 Teoria jestestw organicznych, t. I - I I I , W i l n o Tokariew S.A. 1966 Istorija russkoj etnografii. Dooktjabrskij pieriod, Moskva Vermeulen H . F 1995 Origins and institutionalization of ethnography and ethnology in Europe and USA, 1771-1845, w : Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, red. H . F Vermeulen, A . A . Roldan, London, N e w York 1996 Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze, „Lud", t. 80 Wepsięć J. 1937 Bychowiec Józef Władysław, w: Polski słownik bibliograficzny, t. I I I , Kraków Woźniak A. 1995 Oświeceniowy przełom w kulturze a początki ludoznawstwa polskiego, „Lud", t. 78 Wróblewski T 1967 Z dziejów pojęcia etnografii, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. IX 1969 Wstęp do etnografii. Etnografia, lud, kultura, cz. 1, Poznań Zadrożyńska-Barącz A. 1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2 Zawistowicz-Adamska K. 1966 Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4327038d3057d1296647b73aa390db85.pdf 7355b97392c68fe7b086176ef9be26ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4992 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnologia - metody Zadrożyńska, Anna monografie terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4629 Title A name given to the resource Nieprzemijający urok monografii terenowych / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.52-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Nieprzemijający urok monografii terenowych Wieloletnia praktyka dydaktyczna, polegająca na wprowadzaniu studentów w p o d ­ stawy etnologii/antropologii kulturowej, upewniła mnie, że podczas gdy omawianie kolejnych kierunków, ich założeń i pojęć spotyka się z umiarkowanym entuzjaz­ mem studentów, przywoływane na zajęciach fragmenty monografii terenowych przyjmowane są zupełnie inaczej - nawet te najstarsze nie tracą blasku i po 100 latach zachowują urok. Fragmenty klasycznych tekstów antropologicznych mają dla stu­ dentów powab nowości, dla nauczyciela jest to zwykle kolejne (czasem naste) o d ­ czytanie, za każdym razem odsłaniające jakiś nowy wcześniej niedostrzegany w y ­ miar. Takie obserwacje rodzą pytanie: dlaczego monografie terenowe lepiej w y t r z y ­ mują próbę czasu niż rozstrzygnięcia teoretyczne? W a r t o w t y m miejscu zaznaczyć, że w anglojęzycznych publikacjach termin „ethnography" określa zarówno pracę badacza w terenie, jak i efekt tej działalności, czyli monografię terenową. Jest ona zatem nieodłącznie związana z badaniami te¬ renowymi stanowiącymi, jak wiadomo, „cechę dystynktywną praktyki antropolo¬ gicznej" (Hastrup 2008, s. 26), bowiem, jak pisał James Clifford, „społeczność an­ tropologów nie tylko używa terminu »badania terenowe«, ale sama jest przez ten ter­ min definiowana" (Clifford 2004, s. 142). C o więcej „antropologia jest dyscypliną, której centralnym obrzędem przejścia są badania terenowe" (Gupta, Ferguson 2004, s. 267). Dostrzegając znaczenie doświadczenia badawczego dla tożsamości dyscy¬ pliny naukowej określanej mianem etnologii czy antropologii kulturowej, trzeba uznać, że monografie terenowe, czyli teksty bezpośrednio związane z praktyką badawczą, stanowią rdzeń owej dyscypliny W rozważaniach teoretycznych, opra­ cowaniach, podręcznikach monografie są streszczane i komentowane - w ten spo¬ sób, poniekąd jako komentarz do nich, konstruowany jest gmach wiedzy antropo¬ logicznej (Clifford 2000; Herzfeld 2004; Kuper 2005; Lewellen 2003 i wielu i n ­ nych). M i m o że wiele polskich bibliotek dostrzega znaczenie prac relacjonujących przebieg badań etnograficznych, nabywa raczej anglojęzyczne podręczniki czy słowniki niż monografie, co zapewne jest podyktowane względami finansowymi i wyobrażeniem pracowników o t y m , które książki będę najczęściej wykorzysty¬ wane. Biblioteka I E i A K U W jest jednym z niewielu wyjątków od tej reguły 52 �Nieprzemijający urok monografii terenowych A b y w pełni docenić znaczenie monografii terenowych dla rozwoju antropologii, warto, skrótowo wprawdzie i z konieczności wybiórczo, prześledzić ich rozwój od pojawienia się pierwszych publikacji tego rodzaju po czasy współczesne. Monogra­ fie, tak jak i praktyka badań terenowych, pojawiły się u progu X X w., a jeśli rozpo­ cząć datowanie od Ligi Irokezów Henry'ego Morgana wydanej w 1851 r., można uznać, że nawet wcześniej. Trzeba jednak zaznaczyć, że w pierwszych dekadach istnienia antropologii kulturowej jako dyscypliny naukowej konieczność podej¬ mowania metodycznych prac badawczych nie była oczywista - zarówno kierownik pierwszej katedry antropologii Edward Tylor, jak również autor Złotej gałęzi James George Frazer byli badaczami gabinetowymi. W k r ó t c e jednak wyjazd w interior stał się wymaganym sposobem uprawomocniania wiedzy antropologicznej. Za wydarzenie przełomowe można uznać słynną brytyjską wyprawę w okolice Cieśniny Torresa, podjętą w 1898 r., w czasie której badania prowadzone były zgod­ nie z wytycznymi ujętymi w publikacji Notes and Queries on Anthropology for the Use of Travelers and Residents in Uncivilized Lands opracowanej przez Royal Anthropological Institute w 1874 r. Badania w Cieśninie Torresa stanowiły doświadczenie zwrotne w karierze jej uczestników, specjalistów z różnych dziedzin nauki. W i e l u z nich p o ­ stanowiło kontynuować antropologiczne prace badawcze: lekarz William H . Rivers w 1901 r. wyruszył na kolejne badania do południowych Indii, zwieńczone mono­ grafią The Todas wydaną w 1906 r.; patolog Charles Seligman kontynuował badania na Nowej Gwinei i podsumował je książką The Melanesians ofBritish New Gwinea w 1910 r. Zafascynowany doświadczeniami terenowymi Seligman prowadził wraz z żoną dal­ sze prace najpierw na Cejlonie (monografia wydana w 1911 r.), a potem w Sudanie (monografia z 1932 r.). O ile w t y m , jak prowadzić prace w terenie, pomagały i m wówczas Notes and Que¬ ries, o tyle problem, jak konstruować opis, badacze musieli rozwiązywać po części intuicyjnie, po części zdroworozsądkowo, czasem odwołując się do wcześniej na¬ bytej wiedzy np. medycznej, czego przykładem może być „metoda genealogiczna" Riversa, skupiającego się w swoich opisach przede wszystkim na kwestiach po¬ krewieństwa. W podobny sposób budowano narracje w wielu innych monografiach z przełomu wieków X I X i X X , spośród których warto wymienić np. publikacje Franza Boasa o Eskimosach i Kwakiutlach, Alfreda H o w i t t a i Lorimera Fisona o Austra­ lijczykach, Johna Layarda o mieszkańcach W y s p Vanuatu. Za przełomowy moment w dziedzinie zarówno techniki prowadzenia badań, jak sposobów konstruowania opisu uważa się badania Bronisława Malinowskiego, który po doktoracie obronionym na Uniwersytecie Jagiellońskim wziął udział w organizo­ wanej przez Brytyjczyków wyprawie do Australii. W y b u c h I wojny światowej i austria¬ cki paszport Malinowskiego zmusiły go do pozostania na kilka miesięcy na melanezyjskich Wyspach Trobrianda (Kuper 2005). Przedłużający się pobyt był okazją do podjęcia wielomiesięcznych, systematycznych prac w terenie, które w swoich p u ­ blikacjach z lat 20. Malinowski uczynił doświadczeniem wzorcowym, pozwalającym 53 �Anna Malewska-Szałygin na sformułowanie zasad prowadzenia badań terenowych obowiązujących na wielu uniwersytetach do dziś. Zalecenia te obejmowały przygotowanie badacza: wykształcenie antropolo­ giczne i obowiązkową znajomość języka tubylczego. Te wymogi uzupełniało prze­ konanie o konieczności długiego p o b y t u w terenie, najlepiej obejmującego cały cykl wegetacyjny Zalecaną aktywność antropologa Malinowski nazywał obserwacją uczestniczącą, podkreślając konieczność osobistego zaangażowania. Obserwacje miały być uzupełniane rozmowami z tubylcami, które miały na celu uchwycenie t u ­ bylczego punktu widzenia. Czyniąc z notatek terenowych materiał do dalszych d y ­ wagacji teoretycznych, Malinowski nadał im znaczący status. Dbając o to, by żadne ze spostrzeżeń nie zaginęło w niepamięci, zalecał badaczom prowadzenie dziennika. C o znamienne, jego własny Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu (2002) ujawniał zbyt wiele wstydliwych aspektów praktyki badawczej, by mógł być opublikowany w latach 20. Lektura najbardziej znanych spośród monografii trobriandzkich (Argonautów Za­ chodniego Pacyfiku, wydanych w 1922 r., czy Ogrodów koralowych i ich magii, wydanych w 1935 r.) przekonuje czytelnika, że autorytet etnograficzny jest w nich ustanawiany przez doświadczenie „bycia tam". Za sprawą Malinowskiego upowszechniło się prze­ konanie, że badania terenowe są rękojmią prawdy o egzotycznej społeczności i „zna­ kiem profesjonalizmu" badacza (Clifford 2004, s. 148). Zgodnie z ówczesnymi zasa­ dami antropolog postrzegany był jako podmiot procesu badawczego, którego przed¬ miotem byli tubylcy. Malinowski, będący autorem wzorca profesjonalnej praktyki badawczej, starał się wypracować równie metodyczny wzór konstruowania opisu. Opracowany przez niego model funkcjonalny przedstawiał społeczność Trobriandczyków jako system współfunkcjonujących instytucji, rozumianych jako zespół działań podej¬ mowanych przez grupy ludzi, w celu zaspokojenia potrzeb. Takie systemowe i ce¬ lowe ujęcie miało podkreślać pragmatyczność i sensowność działań tubylców. Był wzór opisu kultury definiowanej jako system działań, model generujący synchro¬ niczny obraz życia społecznego, zasadniczo odmienny od opracowań powstających w ramach kierunku ewolucyjnego czy dyfuzjonistycznego. Takie podejście, odpo¬ wiednie do relacjonowania życia społeczności izolowanych, pomijało szerszy, kolo¬ nialny kontekst opisywanej rzeczywistości, co jest podkreślane przez współczes¬ nych komentatorów ówczesnych monografii. Jeśli wierzyć Tedowi Lewellenowi (2003), sposób konstruowania opisu opra¬ cowany przez Malinowskiego, mimo całej swej metodyczności, nie zyskał takiej popularności jak jego zalecenia dotyczące techniki prowadzenia badań. Brytyjscy badacze częściej naśladowali model autorstwa Reginalda Radcliffe'a-Browna, zapro-ponowany w latach 20. i powielany w monografiach przez parę następnych dekad. Ten wzór opisywania życia społecznego, w niektórych aspektach podobny do propozycji Malinowskiego, porównywany był do fotografii lotniczej, przedsta54 �Nieprzemijający urok monografii terenowych wiającej rzeczywistość z lotu ptaka - z dystansu, wówczas ocenianego pozytywnie, można uchwycić całość systemu. Opisując formę strukturalną danej społeczności, Radcliffe-Brown skupiał się na wzorcowych relacjach społecznych, relacjonował to, co w owym systemie typowe, regularne, podkreślał jednocześnie wewnętrzną harmo­ nię. W taki sposób została skonstruowana m.in. jego najsłynniejsza monografia Wy­ spiarze Andamańscy, wydana w 1922 r. Druga wojna światowa przyniosła zasadnicze zmiany Projekt kolonialny uległ zachwianiu, a potem rozpadowi. W Europie pojawiły się nowe podziały będące konsekwencją postanowień przywódców wielkich mocarstw. Rozpoczęte wówczas procesy znosiły dawne formy izolacji, otwierając tradycyjne i tubylcze społecznoś¬ ci na nowe prądy. W kolejnych dekadach dawne kolonie stawały się niezależnymi państwami, wzorującymi się na europejskich państwach narodowych. Konsekwen­ cją rozwoju technologii i rozprzestrzeniania się kapitalizmu (lub socjalizmu) były nowe rozwiązania gospodarcze. Zmiany polityczne i ekonomiczne łączyły się z sze¬ roko pojętą modernizacją, dotycząca wszelkich dziedzin życia. Wszystkie te zmiany miały ogromny wpływ na sposób uprawiania antropologii kulturowej. Monografie terenowe powstające w latach wojny np. Edwarda Evans-Pritcharda, były konstruowane według modelu Radcliffe-Brownowskiego, który wówczas już ukazywał swoje niedoskonałości. Kładąc nacisk na przedstawianie sys¬ temu jako funkcjonującego harmonijnie, niezbyt nadawał się d o opisu społeczności niepokojonych konfliktami. W monografii The Nuer, wydanej w 1940 r., Evans-Pritchard, opisując tę afrykańską społeczność według dawnego wzoru, proponował nowy stosunek d o konfliktów. Ta publikacja stanowiła swego rodzaju punkt zwrot¬ ny, przesunęła uwagę czytelnika z zasad harmonii życia społecznego na kwestie konfliktów, których fundamentalne znaczenie dostrzegano coraz wyraźniej, p o d ­ kreślając ich rolę w integrowaniu społeczności oraz pokazując, w jaki sposób konflik¬ ty biorą udział w procesie zmiany. Pojęcie zmiany stało się kluczowym narzędziem analitycznym wykrystalizowa¬ nego po wojnie kierunku procesualnego, który miał być nowym wzorem opisu, adekwatnym d o dynamicznie przekształcających się, otwartych na wpływy społecz¬ ności. Jedną z pierwszych monografii terenowych proponujących nowy sposób o p i ­ su była praca Edmunda Leacha Political Systems of Highland Burma, wydana w 1954 r., pokazująca zmiany tego, co Radcliffe-Brown nazywał formą strukturalną, zachodzą¬ ce w ramach jednej społeczności - birmańskich Katchinów, których system spo¬ łeczny dynamicznie się zmieniał: od bardziej egalitarnej formy gumsa d o hierar¬ chicznej formy gumlao. N i e wszystkie monografie powstające w ramach wzoru procesualnego rela­ cjonowały życie społeczne w skali całych społeczności. Nowatorska p o d względem konstruowania opisu była monografia terenowa Victora Turnera Schism and Continuity in an African Village wydana w 1957 r. Opisując społeczność afrykańskich Ndembu, Turner zrezygnował z perspektywy fotografii lotniczej na rzecz skupienia się na 55 �Anna Malewska-Szałygin mikroskali konfliktów pomiędzy poszczególnymi jednostkami - sporów, w czasie których negocjowano i wygrywano m.in. sukcesję władzy Takie ujęcie ujawniało, że to nie forma strukturalna, ale rozgrywka pomiędzy konkretnymi jednostkami, jak Kahali i Sandombu, decyduje o t y m , k t o zostanie wodzem. Tego rodzaju rozgrywki Turner określał pojęciem social drama, na polski tłumaczonym jako gra społeczna (Turner 2005). Opis życia społecznego w ramach modelu gry czy raczej rozgrywki, pojawia się także w monografii Frederica Bartha Political Leadership among Swat Pathans, opubli­ kowanej w 1959 r., w której rywalizacja o przywództwo polityczne w społeczności afgańskich Pasztunów jest relacjonowana z użyciem kategorii transakcji. Pojęcie transakcji, w t y m kontekście, opisuje dynamiczne interakcje międzyludzkie oparte na rachunku strat i zysków. Kategoria gry, w znaczeniu dość odmiennym od social drama Turnera, pojawia się również w publikacjach George'a Baileya, analizującego reguły gry obowiązujące w walce o władzę u Pasztunów i w strukturach włoskiej mafii działającej w Stanach Zjednoczonych. Relatywnie szybkie przejście od ujęć funkcjonalno-strukturalnych do procesualno-akcjonistycznych dowodzi, że modele stosowane w monografiach terenowych bardzo sprawnie reagują na zmiany opisywanej rzeczywistości. Nowa, powojenna rzeczywistość i związane z nią nowe doświadczenia badaczy wymusiły modyfikację sposobu ujmowania zjawisk oraz spowodowały pojawienie się nowych pojęć, no¬ wych narzędzi analizy Autor piszący monografię podsumowującą dłuższe badania terenowe zmaga się z wyzwaniem zrelacjonowania swoich doświadczeń. Konstru¬ ując opis rzeczywistości, w której był zanurzony, szuka adekwatnych środków wy¬ razu, a co za t y m idzie, proponuje istotne rozstrzygnięcia teoretyczne. Często okazuje się, że musi zmienić model, w ramach którego powstawał projekt badań. W efekcie tych zmagań często powstaje nowy rodzaj opisu, pojawiają się nowe, bar¬ dziej adekwatne, kategorie analityczne. Można zatem przyjąć, że nowe prądy najpierw pojawiają się jako rozwiązania wymuszone przez doświadczenie, a dopiero później, cyzelowane i pogłębiane, stają się obowiązującą teorią, szkołą czy kierunkiem w et¬ nologii i trafiają do podręczników. Monografie terenowe są więc nie tylko budul¬ cem wiedzy antropologicznej, ale też kamieniami milowymi wyznaczającymi zmia¬ ny obowiązujących paradygmatów. W okresie powojennym obok ujęć procesualno-akcjonistycznych pojawił się w antropologii kulturowej nurt skupiający się na dociekaniu znaczenia symboli, rozumieniu rytuałów, poszukiwaniu sensu mitów, określany jako antropologia sym­ boliczna. Te dwie drogi rozwoju antropologii charakteryzował Abner Cohen w pra­ cy p o d znamiennym tytułem Two Dimentional Man (1974), podkreślając, że w prak¬ tyce badawczej oba wymiary są nierozdzielne. Antropologia symboliczna opierała się na założeniu, że kultura to system znaków, które etnolog powinien odkodować. Przesunięcie punktu ciężkości z obserwowanych działań czy relacji społecznych na symbole i ich rozumienie spowodowało postawienie nowego pytania badawczego 56 �Nieprzemijający urok monografii terenowych - w miejsce pytania: jak działa, pojawiła się kwestia: co znaczy A b y rozwiązać tak postawiony problem, nie wystarczała już obserwacja uczestnicząca. Badacz musiał bardziej skupić się na objaśnieniach swoich terenowych rozmówców niż na obser­ wowaniu ich czynności. Powierzchowna znajomość języka przestała wystarczać, trzeba było dotrzeć d o głębiej ukrytych znaczeń. Uczyniło to badania terenowe dużo większym wyzwaniem niż były w czasach Malinowskiego. Zmieniła się też forma narracji konstruowanej przez antropologów. Zamiast m o ­ nografii terenowych często powstawały zbiory szkiców rozważające znaczenia sym¬ boli pojawiających się w doświadczeniu badawczym, a często we wcześniej zgro¬ madzonych źródłach pisanych. Publikacje dotyczyły raczej poszczególnych dzie­ dzin symbolicznych niż społeczności czy plemion. Wczesna praca francuskiego strukturalisty Claude'a Levi-Straussa - wydany w 1955 r. Smutek tropików - była jesz¬ cze próbą opisu poszczególnych odwiedzanych przez niego plemion brazylijskich, ale już ujmowanych w kategoriach strukturalno-symbolicznych. Autor rezygnował z całościowego opisu struktury społecznej na rzecz symbolicznej wykładni kluczo­ wego aspektu ich kultury: makijaży Indian Kaduweo czy planu wsi Indian Bororo. Schemat oddający układ chat we wsi potraktowany został przez Levi-Straussa jako znak, którego symboliczne odczytanie umożliwiało rekapitulację wiedzy Bororo o własnym społeczeństwie i o całym wszechświecie. Symboliczno-strukturalne po¬ dejście stosowali również antropologowie brytyjscy (m.in. Leach, Douglas, T u r ­ ner). Ten rodzaj rozważań kontynuowali semiotycy radzieccy (Uspienski, Mieletin¬ ski, Łotman, Toporow, Iwanow). W latach 70. i 80. ujęcie strukturalno-semiotyczne inspirowało wielu polskich etnologów. Wówczas nurt równoległy stanowiło p o ­ dejście fenomenologiczne, spopularyzowane przez religioznawców (Otto, van der Leuw, Eliade), a na gruncie polskim przyjęte już w okresie międzywojennym przez Cezarię Jędrzejewiczową. W Stanach Zjednoczonych antropologia symboliczna umocniła się w latach powo­ jennych za sprawą projektu Talcotta Parsonsa, proponującego antropologom kulturo­ w y m , by skupili się na sferze symboliczno-przekonaniowej, zamiast opisywać struk¬ tury społeczne, systemy działań i interakcji, czym zająć się miały inne nauki społecz¬ ne (za: Kuper 2008). Projekt Parsonsa, później uzupełniony europejskimi ideami hermeneutycznymi, ukształtował podłoże, na którym wykrystalizowała się antro¬ pologia interpretatywna - amerykańska propozycja w ramach nurtu symbolicznego. Twórca i czołowy przedstawiciel tego kierunku, Clifford Geertz, prowadził w latach 50. badania terenowe na Jawie i Bali, a następnie, po destabilizacji sytuacji politycznej w Indonezji, w latach 1965-1971 w Maroku. O w o c e m tych badań były monografie problemowe, takie jak Negara - państwo teatralne na Bali czy The Religion of Java z 1960 r. oraz zbiory szkiców: Interpretacja kultur wydana w 1973 r. i Wiedza lokalna opublikowa¬ na 10 lat później, także oparta na wcześniej zgromadzonych materiałach terenowych. Geertz zaproponował nowy model opisu doświadczeń terenowych, przedsta¬ wiony w szkicu O walkach kogucich na Bali. Nazwany został opisem gęstym i stanowił 57 �Anna Malewska-Szałygin rodzaj pomostu między opisem działań (w omawianym przypadku związanych z odbywaniem zabronionych prawem walk kogutów) a ich interpretacją. Opis podej­ mowanych kolejno czynności zagęszczony był komentarzami badacza wykorzystu­ jącymi tubylcze interpretacje, by przekazać czytelnikowi jak najwięcej znaczeń doświadczanej sytuacji. Teoretyzując na kanwie swoich doświadczeń badawczych, Geertz pisał: „uprawianie etnografii przypomina próbę [ . . . ] czytania manuskryptu. [ . . . ] Kultura każdego ludu jest zbiorem tekstów [ . . . ] , a antropolog, wytężając wzrok, stara się czytać te teksty przez ramię tych, którzy są ich prawowitymi właściciela¬ m i " (Geertz 2005, s. 500). I tak propozycja Geertza realizowała zalecenia her­ meneutyki znoszącej podział na kolejne etapy poznania: opis i analizę czy raczej i n ­ terpretację danych. Opisy Geertza były jednocześnie interpretacjami - bariera dzieląca te dwa kroki postępowania badawczego została zniesiona. Badania Geertza osłabiały też inną utrwaloną w etnologii opozycję. Zgodnie z hermeneutycznymi zaleceniami postrzegania procesu badawczego w kategoriach roz¬ mowy Geertz oraz autorzy idący dalej w wytyczonym przez niego kierunku - tacy jak np. James Clifford - przedstawiali badania terenowe jako „dialogiczne spotka­ nie" (Clifford 2000, s. 102). Opisywano je jako rozmowę pomiędzy kulturowo usy¬ tuowanym badaczem i badanymi, którzy z pozycji przedmiotu badań zostali prze¬ sunięci na pozycję partnerów dialogu. Doświadczenie terenowe opisywano w kate¬ goriach „twórczego negocjowania pomiędzy świadomymi podmiotami", „aktywnego negocjowania wspólnej wizji rzeczywistości" (Clifford 2000, s. 50, 51). Opozycja badacza-podmiotu i tubylca-przedmiotu badań została podważona, przyniosło to znaczące zmiany w sposobie konstruowania powstających w latach 80. monografii terenowych. Nisa. The Life and Words of iKung Woman Marjorie Shostak, wydana w 1981 r., to monolog głównej bohaterki; Moroccan Dialogues Kevina Dweyera, o p u b ­ likowane w 1982 r., są zapisem rozmów z grupą respondentów; Tuhami. Portrait of a Moroccan Vincenta Crapanzano z 1980 r. to rekapitulacja dialogów autora z wy¬ branym rozmówcą, tytułowym Tuhamim. Równocześnie z symboliczno-interpretacyjnym rozwijał się nurt badań etnogra­ ficznych inspirowanych teorią Emanuela Wallersteina (1974, 1980, 1989), opisują­ cego proces rozszerzania się kapitalizmu w skali globalnej i wypierania tradycyjnych form gospodarczych i kulturowo-społecznych. Antropologiczną odpowiedzią na tę historyczno-gospodarczą propozycję były monografie terenowe przedstawiające proces zmian widzianych z perspektywy lokalnej. Najsłynniejszą monografią p o ­ wstałą w t y m nurcie była książka Jamesa Scotta Weapons of the Weak, wydana w 1985 r., podsumowująca jego badania w malajskiej wsi Sedaka, zmagającej się z urynkowie¬ niem i utowarowieniem tradycyjnego rolnictwa. Scott opisywał lokalne strategie oporu i przedstawiał miejscowy sposób widzenia procesów gospodarczej moderni­ zacji. Ten ostatni znajdował wyraz m.in. w t y m , co Scott w swoich późniejszych pracach nazywał hidden transcript, mając na myśli dyskurs słabych, będący formą d y skursywnego podważania dominacji. 58 �Nieprzemijający urok monografii terenowych Książki takie jak opublikowany w 2000 r. Hidden Transcript Scotta wytyczały nowy nurt opisu. Były to monografie, w których terenem badań stawała się płaszczyzna dyskursu. Ich autorzy inspirowani ideami Antonio Gramsciego i Michela Foucaulta, relacjonowali społeczne debaty rozpisane na głosy. Jednym z ciekawszych przykła¬ dów takiego ujęcia może być książka Village Voices Perle M o h l , wydana w 1991 r. Jest to praca relacjonująca debatę toczącą się we francuskiej społeczności wiejskiej wo¬ kół zachodzących w niej zmian modernizacyjnych. Podobne ujęcie można odna¬ leźć w monografiach i artykułach Nigela Rapporta. Przyjęcie założenia, że antropologiczną społecznością badaną może być spo¬ łeczność dyskursu, utorowało drogę podejściu konstruktywistycznemu. Konstruk¬ t y w i z m (lub konstrukcjonizm) (Kubik 2009) opierał się na założeniu, że to, co przedstawiano dotychczas jako rzeczywistość kulturową, jest w istocie konstruktem. Opis innej kultury nie jest jej odbiciem, ale obrazem konstruowanym przez ba­ dacza na podstawie spostrzeżeń poczynionych w czasie „bycia tam", interpretowa¬ nych przez pryzmat kategorii jego własnej kultury, z udziałem lokalnych interpre¬ tacji, ale tylko tych, które udało się badaczowi uchwycić w międzykulturowym dia¬ logu. Publikacją przełomową, ukazującą konstruktywistyczny charakter wiedzy o i n ­ nych kulturach, był Orientalizm Edwarda Saida wydany w 1978 r. Potem pojawiły się prace ukazujące proces symbolicznego konstruowania tożsamości różnego szczeb¬ la, od opisywanych przez Benedicta Andersona wspólnot narodowych, po relacjo­ nowane przez Richarda Fardona grupy regionalne, aż po niewielkie wspólnoty lokalne, o których Anthony Cohen pisał, że w sytuacjach zagrożenia strukturalnych granic „odbudowują swoje granice na symbolicznych fundamentach" (Cohen 2003, s. 198). Przesunięcie badań terenowych z przestrzeni wioski na płaszczyznę dyskursu czy wspólnot wyobrażonych mogłoby się wydawać ich deterytorializacją. Jednak, jeśli przyjąć argumentację Akhila G u p t y i Jamesa Fergusona, mamy d o czynienia ra­ czej z reterytorializacją, bowiem „ironia tych czasów polega na tym, że podczas gdy rzeczywiste miejsca i lokalności stają się coraz bardziej zamazane i nieokreślone, to idee miejsc odrębnych pod względem kulturowym i etnicznym są coraz bardziej wyraziste" (Gupta, Ferguson 2004, s. 272), a zatem tożsamości są wciąż zakorze­ nione w konkretnym miejscu, nawet jeśli jest to miejsce w pamięci czy wyobraźni. Jak wynika z tych spostrzeżeń, koniec X X w. przyniósł zasadniczo nowe wyzwa­ nia dla badaczy terenowych i autorów monografii. Kirsten Hastrup w Drodze do antro­ pologii, opublikowanej po angielsku w 1995 r., zaleca modelowej antropolożce po¬ dzielanie doświadczenia ludzi, wśród których prowadzi badania. Postulowane współdoświadczanie okazuje się o wiele bardziej wymagającą formą badań niż obserwacja uczestnicząca Malinowskiego, o czym przekonuje przykład autorki zatrudniającej się w celach badawczych jako dojarka. Sensem tych praktyk nie miało być spojrze¬ nie na świat oczami badanych ani żadna inna forma tego, co Sperber nazywał wcho­ dzeniem w głowy badanych, ponieważ badania terenowe nie są „mechanicznym proce¬ sem przekładu, lecz niezwykle złożonym procesem rozumienia i tworzenia na nowo" 59 �Anna Malewska-Szałygin (Hastrup 2008, s. 35). Hastrup charakteryzując pozycję antropologa, pisze, że nie jest on tłumaczem odmiennej kultury na język europejskich akademików, ale prorokiem. Z tego słowa, szokującego w kontekście tekstu naukowego, tłumaczy się, pisząc: Kondycja profetyczna oznacza, że to, czego nie można wyrazić słowami, zostaje w y ­ powiedziane, a język poszerza się po dwóch stronach dialogu. Podczas gdy przekład zakłada istnienie dwóch oddzielnych dyskursów, z których jeden jest przedmiotem drugiego, proroctwo oznacza intersubiektywność lub intertekstualność, która doty­ czy obu światów (2008, s. 37). Te zalecenia stawiają przed badaczem wyzwania znacznie przerastające nie tylko to, czego wymagał Malinowski, ale także to, co za swój cel uważał Lévi-Strauss czy nawet Geertz. Inną współczesną koncepcją badań antropologicznych jest propozycja etnogra­ fii wielostanowiskowej (multisited ethnography) autorstwa George'a Marcusa (1998). Marcus proponuje, by badacz był mobilny, by nie zadowalał się p o b y t e m w jednym miejscu, ale podążał za przemieszczającymi się ludźmi, za rzeczami, za stosowaną w dyskursie metaforą, plotką, alegorią, opowieścią, za biografią, za toczącym się konfliktem. Zalecał m.in. opisywanie poszczególnych „głosów" po to, by z nich zre­ konstruować polifoniczną całość dyskursu (1998, s. 66). Najnowsze propozycje dla etnografów przynosi Qlobal Ethnography Michaela Burawoya (2000), który zaleca, by w badaniach terenowych i konstruowaniu mono¬ grafii wyjść od lokalnego problemu i prześledzić jego powiązania w skali regionalnej, narodowej, a wreszcie globalnej. Budując relację z badań, należy zacząć od lokal¬ nych mikroprocesów czy lokalnej sytuacji, by następnie przyjrzeć się zewnętrz¬ nym, globalnym makrosiłom, które na nie oddziaływają. Doskonałym przykładem monografii terenowej, której autorka stosuje te zalecenia, jest Friction. An Ethnography of Global Connection Anny Lowenhaupt Tsing (2005). Badania prowadzone w drugiej połowie lat 90. w górach Meratus, na Borneo (Indonezja), są powrotem w teren dobrze znany autorce, a jednak zastana sytuacja ją zaskakuje - znajomy krajobraz naznaczony jest katastrofą ekologiczną, będącą konsekwencją rabunkowego wyrębu lasów tropikalnych. Zaprzyjaźniona rozmówczyni, bohaterka poprzedniej mono¬ grafii (Tsing 2003), wieszczy zagładę świata Meratus i dyktuje Annie Tsing nazwy roślin i zwierząt żyjących w t y m regionie, ginących w w y n i k u postępującej degradacji środowiska. Ich spis wypełnia marginesy książki. W terenie Tsing spoty­ ka Jawajczyków z piłą spalinową i wołem umożliwiającym wyciągnięcie ściętego drzewa na brzeg, skąd zostanie zabrane przez koncern przemysłu drzewnego, który oficjalnie nie prowadzi wyrębu w południowym Kalimantanie. W terenie pojawiają się też inni uczestnicy debaty: broniący dzikiej przyrody członkowie organizacji ekologicznych i przedstawiciele władz lokalnych. Te spotkania i r o z m o w y okazują się punktem wyjścia - aby zrozumieć poszczególne głosy w lokalnym dyskursie, Tsing musi sięgnąć do historii przemian gospodarczych i politycznych w Indonezji. 60 �Nieprzemijający urok monografii terenowych Zmiany władzy, zarówno państwowej, jak i lokalnej, oznaczają pojawianie się i zani¬ kanie kolejnych głosów w sporze o lasy tropikalne. A b y zrozumieć głos światowych firm handlujących drewnem, autorka musi zagłębić się w ideologię neoliberalnego, globalnego kapitalizmu. A b y zrelacjonować głos działaczy ekologicznych, musi przed¬ stawić idee i struktury organizacyjne światowego ruchu zielonych. Globalne odnie¬ sienia uzupełnione są odwołaniami do przeszłości - zrozumienie perspektywy mieszkańców gór Meratus wymaga odniesienia d o wcześniejszych badań prowad¬ zonych przez Tsing, jak również do dawnych publikacji dotyczących Dajaków. Ten przykład monografii terenowej nowego typu pokazuje, jak wielkie wyzwanie stanowią współczesne badania etnograficzne. N i e wystarczy już, by antropolog był d o b r y m obserwatorem, by mógł porozumieć się z tubylcami, by umiał uchwycić ich interpretacje, by chciał negocjować z nimi rozumienie podzielanego doświad¬ czenia, przeżywanej przestrzeni. By zrozumieć, co należy do doświadczenia tere­ nowego, współczesny badacz musi wybrać się na dalekie wycieczki w mniej lub bar­ dziej obce dla niego dziedziny wiedzy M u s i radzić sobie z kwestiami ekonomii i po¬ lityki, musi zagłębiać się historię, śledzić ścierające się idee i ideologie. Zestawiając monografie napisane u progu X X I w. z monografiami z początku X X w., trzeba zauważyć, że p o m i m o oczywistych ułatwień komunikacyjnych i technolo¬ gicznych zadanie, jakie dziś stoi przez antropologami, nie jest łatwiejsze. Etnolog/an­ tropolog musi mieć niezwykle dużą wiedzę, by zmagać się z rzeczywistością do¬ świadczaną lokalnie, której nie sposób zrozumieć bez ponadlokalnych odniesień. Musi też wykazywać niezwykłą elastyczność, poruszać się w gąszczu wieloznacz¬ nych i nieustannie dyskutowanych wyobrażeń o konstruowanych dyskursywnie światach. Bibliografia Burawoy M . 2000 Qlobal Ethnography. Forces, Connections and Imaginations in a Postmodern World, Berkeley Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa 2004 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropo­ logii, w: Badanie kultury Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, red. E. N o ­ wicka, M . Kempny przeł. S. Sikora, Warszawa, s. 139-179 Cohen A. 2003 1974 Wspólnoty znaczeń, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. E. N o ­ wicka, M . Kempny przeł. K. Warmińska, Warszawa, s. 192-215 Two-Dimensional Man: An Essay on the Anthropoloy ofPower and Symbolism in Com­ plex Societies, London 61 �Anna Malewska-Szałygin Geertz C. 2005 Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Gupta A., Ferguson J. 2004 Poza „kulturę"-, przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, w: Badanie kultury..., przeł. J. Giebułtowski, Warszawa, s. 267-283 Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków Herzfeld M . 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Kubik J. 2009 Ethnography of politics-, foundations, applications, prospects, w: Political Ethnography-, What Immersion Contributes to the Study of Power, red. E. Schatz, Chicago Kuper A. 2008 Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Kraków Lewellen T C . 2003 Political Anthropology. An Intoduction, London Marcus G . H . 1998 Ethnography through Thick and Thin, Princeton Lowenhaupt Tsing A. 2003 Realm of the Diamount Queen, Princeton 2005 Friction. An Ethnography of Global Connection, Princeton Turner V. 2005 Gry społeczne, pola, metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W Usakiewicz, Kraków Wallerstein E. 1974 The Modern World System, t. 1-, Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century, N e w York, London 1980 The Modern World-System, t. 2: Mercantilism and the Consolidation of the European World-Economy, 1600-1750, N e w York 1989 The Modern World-System, t. 3: The Second Great Expansion of the Capitalist WorldEconomy, 1730-I840's, San Diego 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4616cd623f1101033aaf434a714c36a4.pdf 5624c0e70e7fc87452f3831f867d23a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4598 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.121-123 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S F H QUARTERLY PUBLISHED BY THE ART No. 2 O INSTITUTE YEAR ROOK SUMMARY OF J a c e k O l ę d z k i — SILVER V O T I V E OFFERINGS On the basis of m a t e r i a l collected i n places of pilgrimage, the author sums up the results o f his rese­ arch on silver votive offerings. To begin w i t h he discusses the customs connected w i t h votive offerings in Europe and Poland, their origin and analyses the forms of votive offerings and the intentions for w h i c h thev were made The art of the v o t i v e offerings is o n the' borderline between f o l k a r t and p r o f e s s i o n a l ' a r t , and no studies have been made of i t in Poland (apart f r o m votive n a l n t i n p s ) u n t i l n o w The a u t h o r discusses the art o f m a k i n c silver votive offerineГ in the f o r m of small iricomnlete figures and о ramvL on meial D i a t e s This art is a s s n c i a f e r ' w i t h Ь а п ^ я Д % ^ ^ Г я п ^ is found only sporadically i r T r u r a l areas The author distinguishes the following kinds o f votive offerings: 1) representations of saintlv and divine per­ sons connected w i t h the cult i n a given locality (fig. 3 and 4), 2) imaginative presentations of intentions i n the form of persons, animals, organs o f the human body (fig. 5), 3) combined representations o f saints w i t h intentions (fig. 12), The last mentioned f o r m is the latest, the first two being the original basic models i n the author's opinion. The author tries to establish the o r i g i n and social position of the donors o f the votive offerings. The silver votive offerings were certainly not only confined to the wealthy s t r a t a of the community. Many splendid votive offerings of great value were founded collectively, for instance, the one offered b v participants in a pilgrimage to Częstochowa (fig. 32). The images of members o f the gentry are to be seen o n many o f the votive offerings (and also the petty gentry). The votive offerings w i t h f a r m subjects seem to indicate the existence of" donors belonging to the r u r a l population. The donors o* many collective votive offerings wore the inhabitants of towns and townships, including urban plebians, Discussing the subjects o f the votive offerings, t h e author says that f a r m subjects are among the m o s t r a r e . There is a lack o f places of cult in Poland where votive offerings w i t h f a r m subjects are to be found i n a b u n ­ dance. A p a r t f r o m a small number representing f a r m animals (fig. 21 and 22) there are votive offerings i n the f o r m o f boats and ships i n the collections a t Chełmno and Czerwińsk" (fig. 26). The m a i n subject o f the votive offerings are personal affairs and interest i n man's health. This group includes votive offerings representing babies i n swaddling clothes and i n small coffins, hands, logs, hearts. The ones representing hands and arms' a r e a soecial symbol A t first thev were m a d e on t h e occasion o f miraculous recoveries f r o m illness' they w e r e p a r t i c u l a r l y D o r J u l a r i n the" 19th centurv being found f u s t a'; freauentlv as hearts The author o u t s f o r w a r d the assumption " t h a t t h e m t e n t i o m fo7 w h i c h t h e y were m a d e " o beyond m e r e s t n h^ealth a n d thinks that the hand the a r m w i s Intended as а ч C h o i of alliance between t h e ' d o n o r of t h e votive n f f « W and the b e i n g i t venerated onerinc. A t the end of the 19th centurv, when the votive offerings began Ю be produced b v factories, there was an impoverishment o f their forms. A t present o n l v one k i n d o f votive offerings are produced, representing the f l a m i n g heart, i n several sizes. I n many European countries (among others in I t a l y and Greece)" we see an enrichment of the t r a d i t i o n a l forms b y new ones (votive offerings i n the f o r m o f cars and motor cycles). Mass production in factories has also had the influence of lessening the artistic values of votive offerings. Up t o the middle of the 19th centurv they were very varied both as regards f o r m and artistic values. This can be s e e n w i t h i n one centre of pilgrimages alone A p a r t from votive offerings s t r i k i n g for their fine w o r k m a n s h i o there others made by people i t h very l i t t l e t e c h n i ­ w L K OF T H E P O L I S H A ACADEMY OF XXI R T SCIENCES 19R7 ARTICLES cal s k i l l w h i c h are marked by p r i m i t i v i s m of f o r m and content. Discussing the artistic values of the votive offerings, the author touches upon the question of their decoration, Almost a l l the rectangular plates have decorated edges. I n many of them iconographic and ornamental patterns taken f r o m baroque and Renaissance goldsmitbery have been used. I t is d i f f i c u l t to establish the names of the people who made the votive offerings and their origin. I t is mostly anonymous w o r k . I n a few cases, i n the bigger centres of pilgrimage, there are goldsmith's marks and guild signs. There is also a lack of i n f o r m a t i o n i n archive materials about the makers of the votive offe­ rings. The production of silver votive offerings was side-line w o r k for goldsmiths. A large percentage of the producers were provincial craftsmen, and also "so-called .,botchers". I n his concluding remarks, the author says that even votive offerings executed on order of the wealthy were nearer to f o l k art i n their conventions than anly definite trend i n professional art. The production of silver votive offerings is charac­ terized bv great conventionality of artistic expression. The author puts f o r w a r d the thesis t h a t this was the result of factors other than m a t e r i a l , such as beliefs, and the attitude of man towards the being venerated. Contrary to w a x votive offerings, w h i c h enabled commu­ nication w i t h the „deity" w i t h the help of incantations, the silver votive offerings are articulated speech, a prayer. The field of art discussed did not have ativ connection w i t h the m a i n t r e n d i n the development of "culture, nor is i t possible to distinguish in Ihis f i e l d D f art itself anv development trends specific to a given community. The author raises the problem: is this field of a r t to be a subject of f o l k culture and can i t be regarded as material t o be used i n the study of its history? Z o f i a G r ó d e c k a discusses L A C I N G EMBROI­ DERY ON T U L L E FROM D Ą B R Ó W K A W I E L K O P O L ­ SKA A N D B A B I M O S T ( Z I E L O N A GÓRA V O I V O D SHIP). T u l l e bonnets, ruffs and kerchiefs ornamented w i t h lacing embroidery can be seen i n the collections of the Folk C u l t u r e and A r t Section of the National Museum in Poznan. The authoress analyses the t e c h n i ­ que, decorative motifs and application of embroidery on various parts of women's dress. The Babimost and Dąbrówka embroidery technique consists i n lacing the thread through the holes of the tulle. The weave of the t u l l e imposes the direction of lacing, so i n this embroidery geometrical motifs such as straight, broken and w a v y lines and also dots and stars predominate The v e r y 'few plant motives assume a geometrical f o r m . The dominating m o t i f is that of the star, and dots are used to f i l l in between the main motifs. The linear motifs l i m i t , divide and connect the elements of the composition and each of the motifs is embroidered i n several versions. The star m o t i f has the largest number of different versions, from the small starlet; k n o w n as "rosettes" (Dąbrówka W i e l k o ­ polska plate 1,14) to all kinds of " s n o w " stars folate I 16 17 19' 20 21) The star=; are comnosed of s i x r h o m b s ' w i t h the points t o w a r d s ' t h e centre ( o n r t i cularly i n the Babimost embroideries). Plant motifs are found" m a i n l y i n the Dąbrówka embroideries w h i l e the R a h i m o s r w o r k n n l v h a s v i n p a n d t w i n natterns f f i f 4'i a n d thp s o - n a l l e r l " l i ' t t l p t r p p s " (fie fil TwiVs with flowers and bunches o f f l o w e r - are only found as a motif i n the Dąbrówka embroideries; chronologically these are the latest motifs. - " " " " "' — — в — t J 1 , c i ± The selection of motifs and different composition distinguishes the Babimost embroideries f r o m those of Dąbrówka. The ones f r o m Babimost are more geome­ trical and the composition is clear, of the simplest elements. I t looks most effective i n the tulle bonnets 121 �(known as "czypki"). The composition of the embroidery on the crown is v e r t i c a l (fig. 8). The bonnet ties are also embroidered; the motifs from the crown of the bonnet are not strictly repeated on the ties. Rectangular tulle kerchiefs are embroidered i n two opposite corners and square kerchiefs only have one corner embroidered, (fig. 14, 15). The kerchiefs are finished w i t h tulle lace edging. The most w e l l k n o w n of the Babimost embroiderers were M a r i a n n a Rychła f r o m Babimost and Weronika Bursztyn f r o m Podmokle Male (Sulechów district). The Dąbrówka embroideries have very complex motifs. Particular attention is due to the p l a n t motifs, w h i c h are not treated n a t u r a l l y but stylized. Some of the Dąbrówka embroideries show the influence of the patterns of factory made lace. This lace was used to t r i m bonnets ( k n o w n as " K o p k i " ) , aprons and ruffs. The arrangement of the embroidery on the bonnets is i n stripes (fig. 19, 20, 21). T u l l e ruffs were made f r o m a strip of embroidered tulle t r i m m e d w i t h factory made lace. The most w e l l k n o w n embroiderers i n Dąbrówka Wielkopolska were f r o m the Jokiel and Kusior families, E w a S n i e z y ń s k a - S t o l o t writes about T H E "FOLK" C A R V I N G S OF A D A M SŁOWIŃSKI. The authoress analyses the w o r k of this amateur artist car­ v i n g according to f o l k conventions. Adam Słowiński was born i n Zakopane; he has the bachelor's degree i n Polish philology and graduated from the Higher Teachers College i n Cracow. Carving traditions were strong i n the highland f a m i l y of his mother, He began to carve two years ago and has produced 11 carvings. They are wood carvings treated f r o n t a l l y , made f r o m small polychromed blocks of up to 30 centimetres high. The authoress distinguishes two groups of carvings depicting the stages of development of Slowinski's creative w o r k . Three carvings f o r m the f i r s t group, namely Saint Kinga (fig. 2), Resurrected Christ, Pieta I (fig. 1). The carvings were inspired by originals seen in museums, i n period style, p a r t i c u l a r l y Gothic. I n this group dark polychrome varnish is used deliberately and rubbed off i n places to achieve a patinated effect. I n the second group, to w h i c h the authoress qualifies the rest of the carvings, the t r u e style of the carver is evident. He follows the f o l k art conventions here. The authoress regards the Pieta I I (fig. 10), w h i c h resem­ bles a f o l k scuplture i n stone, as the greatest achie­ vement i n this group. The second group is also different as regards colour — the carvings are b r i g h t and v i t a l l i k e f o l k paintings on glass. The authoress raises the problem of q u a l i f y i n g the w o r k of Słowiński. She says that there is no doubt that he is not a" p r i m i t i v e f o l k artist, but that his art shows strong links w i t h the f o l k a r t that inspired i t . I z a b e l l a G a l i c k a and H a n n a S y g i e t y ń s k a discuss the f i g u r e of the SAD CHRIST FROM A N I E L O W w h i c h was found when an inventory was being made of historical relics i n G a r w o l i n district. I t is a figure f r o m a wayside shrine and both the shrine and the figure are carved out of linden wood. On the f r o n t of the pole of the shrine there is a verse of a church h y m n and the date: " M a y 1st, 1650". The carving at Anielowo undoubtedly exhibits the features of f o l k art and is an interesting iconographic version of Christ the K i n g . I t is one of the earliest dated presentations rf the Sad Christ i n Poland. E w a S n i e z y n s k a - S t o l o t — THE DEVELOP­ M E N T OF CRACOW N T I V I T Y CRIBS AS J U D G E D FROM T H E L A S T T W O COMPETITIONS, T H E 13TH A N D 14H. The authoress emphasizes the changes i n type, f o r m and also i n the ideological character of the n a t i v i t y cribs. The crib w i t h a stage i n a recess is being replaced by cribs made up of architectural elements. A p a r t f r o m the t r a d i t i o n a l fragments of Cracow a r c h i ­ tecture used so far, there are also various elements of late Gothic architecture. The cribs reflect current events by the addition D f dates, inscriptions to suit various occasions, banners, etc. The t r a d i t i o n a l puppets are being replaced by figures l i n k e d w i t h Cracow and its history. The Cracow n a t i v i t y cribs have ceased to be a puppet show, and are now a seasonal decoration. �ПОЛЬСКОЕ КВАРТАЛЬНЫЙ № ЖУРНАЛ 2 НЛРОДНОЕ ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ГОД ИЗДАНИЯ X X I ИСКУССТВО ПОЛЬСКОЙ А К А Д Е М И И НАУК 1967 РЕЗЮМЕ Яцек Олендзки НИЯ (BOTA) — СЕРЕБРЯНЫЕ ПРИНОШЕ­ На осноае материала, собранного в местах палом­ ничества, автор обобщает результаты своих исследо­ ваний по художественной выделке серебряных при­ ношений. В начале статьи говорится о принятых обы­ чаях дарственных приношений на территории всей Европы и, в частности, Польши, анализируются окор­ мы этих приношений и приписываемые им функции. Вотивные приношения, которые мы будем называть „вота", принадлежат к тому виду творчества, о кото­ ром можно сказать, что народное мастерство граничит здесь с профессиональным; в Польше (не говоря о вотивной живописи) этот вид творчества до сих пор не был исследован. Автор рассматривает серебряные приношения, выполненные на металлических пластин­ ках, украшенных мелкой резьбой и гравировкой. В сельских местностях этот вид творчества, связан­ ный с цеховым ремеслом, встречается лишь в единич­ ных случаях. Автор выделяет следующие формы „вот": 1) изображение Бога и святых, являющихся пред­ метами местного культа (илл. 314), 2) выражение цели приношений под видони людей, животных, тех или других органов человеческого тела (илл. 5), 3) святые, олицетворяющие цель при­ ношения (илл. 12). Эта последняя форма „вот" принадлежит уже к более позднему периоду, а две первые являются, по мнению автора, основными образцами. Автор пытается установить происхождение и со­ циальное положение жертвователей „вот". Серебряпью приношения жертвовала не только зажиточная часть населения. Многие дорогие „вота"' приносились коллективно, например, участниками паломничества в Ченстохов (илл. 32). На многих „вотах" имеются изображения представителей шляхты (не исключено, что мелкопоместной). Приношения с хозяйственной тематикой свидетельствуют, как надо полагать, о жер­ твователях из крестьянского сословия. Много коллек­ тивных „вот" дарили жители городов и местечек, а среди них представители городского плебса. Рассматривая тематику ..вот", автор утверждает, что хозяйственная тематика встречается очень редко. В Польше нет таких мест культа, где можно встре­ тить большое нагромождение „вот" с крестьянской тематикой. Кроме незначительного количества „вот" с изображением домашних животных (илл. 21 и 22). встречаются „нота" с изображением лодок и судов в коллекциях Хелмна и Червиньска (илл. 26). Основ­ ная тематика „вот" — это личные дела и здоровье человека, Эта группа включает, в частности, „вота", отображающие младенцев в пеленках и гробиках, ла­ дони, руки, ноги, сердца. „Вота" с изображением ла­ доней и рук имеют особое символическое значение, Вначале они были связаны с чудесньгми исцеления­ ми. Особую популярность приобрели они в X I X в. и стали встречаться наравне с изображением сердец. Автор статьи полагает, что цель приношений шла дальше заботы о здоровье и считает, что ладонь, ру­ ка — это символы связи между жертвователем и чти­ мым лицом. В конце X I X века, когда стало налаживаться фа­ бричное производство „вот", формы их обеднели. В на­ стоящее время выпускается только один вид „вот": пылающие сердца различной величины. Во многих европейских странах (в частности в Италии и в Гре­ ции) замечается обогащение традиционных форм но­ выми (изображение автомашин, мотоциклетов). Фа­ бричное производство снизило также художествен­ ный^ уровень „вот". До середины X I X в. творчество >»вот отличалось разнообразием форм и рознилось художественным уровнем. Это можно заметить при изучении собраний отдельных паломнических мест­ ностей. Наряду с высоко художественными „вотами" встречаются „вота", выполненные в мастерских, рас­ полагающих скромной техникой; их изделия прими­ тивны по форме и содержанию. Касаясь художествещнюй ценности „вот", автор говорит о их декоратив­ ности, Почти все прямоугольные пластинки украше­ ны обрамлениями. Во многих „нотах" использованы иконописные образцы и орнамент ювелирных изделий в духе барокко и 'ренессанса. Имена и происхождение творцов „вот" трудно уста­ новить, В общем — это аномимное творчество. Лишь изредка в более крупных паломнических центрах имеются на „вотах" отличительные знаки и пробы. Отсутствуют также сведения о творцах „вот" в архив­ ных материалах, Выпуск серебряных „вот" был лишь побочным видом творчества золотильных мастерских. Значительная часть исполнителей принадлежала к числу провинциальных ремесленников, притом так наз. „халтурщиков". В заключение автор отмечает, что даже „вота", выполняемые по заказу состоятельных людей, были по своему характеру более сродни народному твор­ честву, чем определенному направлению профессио­ нального искусства. Творчество серебряных вот отличается большой условностью пластических решений. Автор выдвигает тезис, что эта условность обусловлена такими внематериальными факторами, как: верования, отношение к чтимому существу. В противоположность восковым „вотам", которые предоставляют возможность сооб­ щаться с „божеством" при помощи заклинаний, се­ ребряные „вота" являются определенной речью — молитвой. Рассматриваемый в статье Е И Д искусства не был связан с основным ходом развития культуры. В нем самом нельзя также выделить путей развития, харак­ терных для определенных обществ. Автор статьи ставит вопрос можно ли назвать этот вид творчества предметом народной культуры или же он является материалом для изучения ее истории. С о ф и я Г р о д е ц к а пишет о ВЫШИВКЕ ПО ТЮЛЮ, Х А Р А К Т Е Р Н О Й ДЛЯ МЕСТНОСТЕЙ ДОМБ Р У В К А В Е Л Ь К О П О Л Ь С К А И БАБИМОСТ (Зеленогорское воеводство). Тюлевые чепцы, жабо и платки, украшенные вышивкой, находятся в собраниях Отдела культуры и народного творчества познаньского На­ ционального музея. Автор анализирует технику, узоры и вышивку в различных частях женского наряда. Техника вышивок, выполняемых в Бабимосте и Домбрувке, заключается в протягивании ниток через тюль. Плетение тюля указывает направление вышив­ ки. Преобладают в ней гоометризованные мотивы, как: простые, извилистые и волнистые линии, точки и звез­ дочки. Немногочисленные растительные мотивы также отличаются геометризованной формой. Доминирующую роль играет мотив звезды, точки дополняют основные мотивы. Линейный орнамент ограничивают, разделяют и соединяют композиционные элементы. Каждый мо­ тив имеет несколько разновидностей. Наиболее разно­ образен звездчатый узор: начиная с маленькой звез­ дочки, называемой „розеткой" (Домбрувка Велькопольска, табл. I , 14) вплоть до различных видов „сне­ жинок", (табл. I , 16, 17, 19, 20, 21). Очень распростра­ нены звезды из шести ромбов, обращенных вершина­ ми внутрь (особенно часто встречаемые в бабимойской выпгивке). Растительные мотивы характерны главным образом для домбровецких вышивок; в бабимойских вышивках встречается только мотив с виноградной лозой, веточками (илл. 4) и так наз. „деревцами" (илл. 6). Мотивы из веточек с цветочками и из цве­ точных букетиков известны только в Домбрувке Вель123 �копольской. Хронологически они с 'ьге поздние. Бабимойеюие и домбравецкие вышивки рознятся моти­ вами и композицией. Бабимойские вышивки имеют более геометризованную форму, отчетливую компо­ зицию из простейших элементов. Наиболее эффектно выглядят они на тюлевых чепцах („чинки"). Компо­ зиция вышивки на донышке вертикальная (илл. 8). Украшались также вышивкой завязки чепцов, причем их узор несколько рознился от узора вышивки на донышке чепца. В прямоугольных тюлевых платках украшались вышивкой два противополопепых конца, в квадрат­ ных — только один (илл. 14, 15). Края платка от­ делывались тюлевыми кружевами. Среди бабимойских вышивальщиц самой большой известностью пользовались Марианна Рыхла из Бабимоста и Вероника Бурштын родом из местности Подмокле Мале (Сулеховскмй район). Домбровецкие вышивки отличаются сложными узо­ рами. Оособенно выделяются растительные мотивы, причем не натуралистические, а стилизованные. Не­ которых из них переняли узоры фабричных кружев. Машинными кружевами украшали чепцы ((.копки"), передники, жабо. Узор вышивки на чепцах располо­ жен в полоску {илл. 19, 20, 21). Тюлевые жабо состав­ ляли из полос вышитого тюля и обрамляли машинным кружевом. Лучшими мастерицами в Домбрувке Велькопольской считались вышивальщицы из рода Иокелей и Кусиоров. Э в а С н е ж и н ь с к а - С т о л о т пишет о „НАРОД­ НЫХ" СКУЛЬПТУРАХ АДАМА СЛОВИНЬСКОГО. Автор анализирует творчество этого ваятеля-люби­ теля, придерживающегося манеры народного мастер­ ства. Адам Словиньски, уроженец местности Закоггане, окончил факультет польской филологии и Выс­ шую педагогическую школу в Кракове. Традиции скульптурного искусства он унаследовал от семьи его матери-горянки, Сам Словиньски стал заниматься ваянием два года тому назад и в течение года создал 11 скульптур. Это произведения из дерева, обработан­ ные фронтально из небольших деревянных кубиков размером до 30 см., покрытых полихромией. Автор статьи выделяет несколько групп, отображающих эта­ пы творчества Словиньского. К первой группе от­ носятся три скульптуры: ,^св. Кинга" (илл. 2), Вос­ кресение Христово (Пиета I , илл. 1). Скульптуры вы­ полнены по музейным образцам; художник следует традициям стильных скульптур, особенно готических. Он совершенно сознательно пользуется темной поли­ хромией и старается патинировать свои скульптуры. Ко второй группе автор относит остальные работы Словиньского, в которых можно отметить индивидуаль­ ный почорк художника, обращающегося к народному творчеству. Лучшим произведением в этой группе считает автор статьи „Пиету I I (илл. 10), которая на­ поминает народные каменные фигуры. Вторая группа отличается также своеобразным колоритом — живым и сочным как на народных картинах, написанных на стекле. Пытаясь определить род творчества Словиньского, автор приходит к убеждению, что его не следует при­ числять к примитивным народным художникам, но все же его творчество указывает на связь с народным искусством, которое является его вдохновителем. Эва С н е ж и п ь с к а - С т о л о т — ПУТИ РАЗ­ ВИТИЯ К Р А К О В С К И Х ВЕРТЕПОВ НА ОСНОВАНИИ ДВУХ ПОСЛЕДНИХ КОНКУРСОВ ( X X I I I И X X I V ) . Автор статьи обращает внимание на то, как изме­ нились тип, формы и идейное содержание вертепов. Вместо вертепов со сценой внутри появляются -вер­ тепы с архитектоническими элементами. Кроме тра­ диционных до сих пор фрагментов краковского зод­ чества встречаются также различные элементы позднегогичеекой архитектуры. Вертепы используют актуальные события, знаменательные даты, транс­ паранты, надписи и т.п. Вместо традиционных кукол выступают лица, связанные с Краковом, с его историей. Краковский вертеп потерял характер театра и являет­ ся скорей декорацией на определенные случаи. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawano prze:z: P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 9 fi zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k . «4 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p o l : oczna 36 zł, 72 zł. roczn; P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 3G zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne przekłady nutowe. Cena 13 zł, prenumerata półroczna 36 z!, roczna — 7 2 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać można regularnie jodynie w prenu- WARUNKI PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I L U D O W E J " Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Prenumeraty przyjmowane su do 10 dnia miesiąca okres prenumeraty. poprzedzanego Prenumeratę na k r a j dia czytelników i n d y w i d u a l n y c h przyjmują urzędy pocztowe ora/ listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i mogą również dokonywać wpłat na konto P K O N r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w ..Kuch" Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje państwowe i społeczne m o g a zamawiać prenume­ ratę wyłącznie za pośrednictwem Odziałów i Delegatur „Ruch". Prenumeratę na zagranicę, która jest o 40»/. droższa — przyjmuje Biuro Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Kuch" Warszawa, u l . Wronia 23, t e l . 20-46-33, konin PKO NV 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdcaktualizcwanych można nabywać w P u n k ­ cie Wysyłkowym Prasv A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u i . Nowomiejska n r 15.17, konto P K O N r П4-6-700041 V I I Oddział M i e j s k i Warszawa. A k t u a l n e n u m e r , c / a . - . o m I n s t v i u t u S/.tuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania W v ; i a w n c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. ! / . a k ł . w l y G r i i l u - У Н ' . Л > : п к а " . ? . u f c i , i . N i 2. W - w . s -•.•..-.•hi.r.iżych 39. У.(м'.\. i:f. t'ar» i l u s t r . ' k l . I l l , 1 2 0 g. B I k a r t o n b i a ł y k l . I l l , 22i! B I . N a k ł a d 1 SC* cs-<. T - 3 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40da351ca2ab2c819c72868ccc50e89f.pdf 8501dd62622c3c9820b9d1956f185f9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4960 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4599 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Olga M u l k i e w i c z -Goldbergowa Przemiany u r z ą d z e n i a izby wiejskiej Barbara Poloczkowa Tekstylia i strój na wnętrza współczesnej 127 Śląsku Cieszyńskim w XVI—XVIII w 135 Janina Petera Zdobione przęślice lubelskie 147 Roman Reinfuss Wystawa plecionkarstwa ludowego w (listopad 1966) Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Wystawa ś w i ą t k ó w rzeszowskich Lublinie KRONIKA 177 183 SUMMARY OF ARTICLES 187 РЕЗЮМЕ 188 / - Na okładce: Wyk. Józef Nepomucen, 169 ft fi w t f . Fragment pojemnika na zboże plecionego ze słomy techniką Tarnowski, Busówno, pow. Chełm. Na stronie tytułowej: rzeźba, drewno, ślady polichromii, wys. 25 cm. Wł. w Rzeszowie, nr inw. 5629. spiralną. Sw. Jan Muzeum �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK X X I 1967 NR 3 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr K s a w e r y Piiwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: m g r Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor 'techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e : D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). Red.: Inatyitut Sztoki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49a097e9e202cbca133d6d69adf3003d.pdf cc73503a76369e1dece7710f8e6f48d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4596 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.117-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N Roman Reinfuss: LUDOWE KAFLE MALOWANE, Kraków, 1966, Wyd. Llł. Cenię bardzo książki, które na dłuższy czas „załatwia­ ją" jakieś zagadnienie w danej dziedzinie nauki. Muszą one operować możliwie pełnym materiałem heurystycz­ n y m , muszą być najczęściej w p e w n v m stopniu p r z y ­ gotowane przez monografie czy bodaj artykuły pisane na dany temat przez k i l k u poprzedników, na koniec autor musi umieć dokonać poprawnej i pełnej analizy i interpretacji materiału. Powstała praca nabiera w ó w ­ czas charakteru monumentalnego pracy kapitalnej czy podstawowej. Do tego t y p u dzieł zaliczam właśnie Ludowe kafle malowane Romana Reinfussa. Spełnia ona w sposób niemal idealnv wspomniane w y m o g i : autor opiera się na dużym i już chyba t y l k o w drobiaz­ gach możliwym do uzupełnienia materiale zabytkowym k a f l i malowanych z całej Polski. Rozgryzł i zwięźle, ale wyczerpująco, przedstawił dzieje tego rodzaju kaflarstwa w k u l t u r z e europejskiej. Przeanalizował dokumentnie technikę w y k o n a n i a i zdobienia naszych malowanvch k a f l i ludowych, a także tematyko malarska występującą w t e j gałęzi sztuki ludowej, omówił wystarczająco do­ kładnie dla celów porównawczych podobne kafle z k r a ­ jów sąsiadujących z Polską i wreszcie we wszystkich rozdziałach rozsądnie i z umiarem interpretuje zebrane dane. T w o r z y w ten sposób zamkniętą całość, dla recenzenta aż niemal irytującą swoją pełnością, nie ma się bowiem czego „czepić", Dla podpisanego książka ta ma specjalne znaczenie, bo tworzy j a k b y ilustrację dla dwóch tez, które często w y s u w a m przy omawianiu sztuki l u d o w e j : j e j związki w k i l k u podstawowych dziedzinach z rzemiosłem cechow v m oraz czerpanie w zakresie motywów f i g u r a l n y c h , ale także w dużej mierze i zdobniczych z wzorców, będących wspólnym dobrem całej sztuki europejskiej. Reinfuss trafnie opisuje przejście z tego rodzaju podniet zewnętrznych do twórczości, którą już możemy nazwać ludową, uzupełniając słusznie moje spostrzeżenia różni­ cowaniem tych przejść zależnie od oddziaływania środo­ wiska społecznego, gdy omawia różnice między twór­ czością Oksitowicza i pracującymi dla w s i k a f l a r z a m i mazurskimi. Z drobiazgów, które można by inaczej interpretować, mogę wymienić jedynie k i l k a : ułan reprodukowany na rycinie 78 nie musi być polski, bo armia pruska miała także regimenty ułanów, których strój wzorowany był na polskim. Rycina 121 chyba nie przedstawia koniecz­ nie chłopów podleżajskich," bo — j a k m i się zdaje — trzymają obie jej postaci kartusz z jakimś napisem, a więc jest to chyba ludowa „parafraza" jakiejś ryciny może a p i t a r v i n e i 'w stvln l a t 40-vrh X I X w Infantyl­ n a " grupa k a f l i mazurskich też chyba oparta jest o wzot v Р Г Я Н Г 7 П Р t v l k n stonrpń i e i n d ^ k n k i i " ipqt stosunkowo znaczniei" większy niż w pozostałychГ kaflach teeo reeionu Wydaie m sie że stonieó r e a l i z m u " Do4c/eeolnvch Zitrtl^vJiL i ^ t rhvha Z Tłńwn^ m W V e S y od ^nm* гД^тп" ™ я TrtWn inności" niema na materiale zebranym przez a u t o r a , ^ wy¬ dająca m i się dosc prawdopodobnym w y m k i e m ogólnej sytuacji k u l t u r a l n o - p o l i t y c z n e j dawnej G a l i c j i , byc może Oksitowicz czerpał z Bachmmskiego po jego sukcesach z lat 80-ych X I X w., ale może tez było o d ­ wrotnie. Malarze m a n u f a k t u r wschodniogalicyjskich, których mozuwe inspiracje w majohce pokuckiej jakże trafnie podnosi Reifuss, m o g l i byc powiązani z cechem k r a k o w s k i m jeszcze u schyłku X V I I I w., kierunek bowiem i n f i l t r a c j i majstrów tej epoki szedł na wschód, gdy Kraków tego czasu stawał się coraz m n i e j a t r a k c y j ­ n y m środowiskiem dla rzemiosła artystycznego. Ksawery Piwocłci Fragm. pieca, Wierzawicc vow. Leżajsk. Fot. Jan Swiderski �Tóth Janos: NEPi TESZETUNG HAGYOMANYI (Tradycje naszej ludowej architektury), wyd. Muszakl kfinyvkiado, Budapeszt, 1 9 6 1 , s. 239, ilustr. 362 L u d o w e budownictwo węgierskie, któremu poświęcono już wiele prac etnograficznych, doczekało się nowego, tym razem syntetycznego opracowania w książce pod wyżej w y m i e n i o n y m tytułem. Pozycja ta jest t y m b a r ­ dziej interesująca, że autor — Tóth Janos uwzględnił dane a r c h e o l O E i c z ń e i historyczne rzutuiace na znaiomość najstarszych f o r m mieszkalnych, a ponadto u w i daczniaiace sieiróżniee r e e i o n a l n e w s y s t e m i e i soosohie budowy łączył stale z podłożom.ekonomicznym V spo- Krążka dzieli się na trzy główne rozdziały. W p i e r w ­ szym autor analizuje rozwój osadnictwa i budownictwa ludowego w średniowieczu i czasach nowożytnych. Dużo uwagi poświęca epoce tzw. arpadvjskiej, trwającei od X do końca X I I I w., w której l u d węgierski ze'stadium półkoczowniczego przechodzi do systematycznej uprawy r o l i i ogrodnictwa. 5 e Wykopaliska z pierwszego w i e k u epoki arpadyjskiej dowodzą, że już wówczas na terenie Węgier były domy dwuwnętrzne. Późniejsze cięższe w a r u n k i gospodarcze ludności, powodowane nieustabilizowaną sytuacja p o l i ­ tyczną, byłv często przyczyną r e d u k c j i b u d y n k u 'miesz­ kalnego do" jednego t y l k o pomieszczenia. Już w t y m iednak czasie dążenia artystyczne budowniczych l u d o ­ w y c h były b a r d ? 0 s i l n e a najpiękniejszymi m o t y w a m i dekoracyjnymi z tej epoki są palmety sasanidzkie. za­ chowane w zdobnictwie l u d o w y m do czasów dzisiej­ szych. Rozwój budownictwa ludowego na Węgrzech hamo­ wany był w dużym stopniu przez najazdy Turków, którzy na początku X V I w. opanowali znaczną część środkowych Węgier na przeciąg przeszło półtora w i e k u . W t v m czasie j a k wykazują badania archeologiczne, miszkalno b u d y n k i chłopskie miały dwa, a nawet trzy pomieszczenia. Można przy t y m zaobserwować wędrówkę, jaką odbyło ognisko ze środka izby domu jednownetrzneeo nod ścianę działowa z sienią w budynkach d w u wnętrznych. Jednocześnie następował rozwój a r c h i t e k ­ tonicznysamveh urządzeń ogniowych Zachowane obiekty z X V I I I stulecia świadczą że rozwói domów w prze­ szłości i w t v m czasieГ nastenowal orzede wszystkim przez dodawanie zewnętrznych przybudówek. L i k w i d a c j a okupacji tureckiej (koniec X V I I w.) jest początkiem nowego okresu w ewolucji węgierskiego budownictwa ludowego, którego najbardziej charak­ terystyczną cechą jest klasycvzm. Pryncvpalna zasadą tego stylu jest koncentracja zdobnictwa architektonicz­ nego, a j e j rezultatem b y w a np. rząd domów wzdłuż ulicy, posiadających jednakowe podcienia l u b ganki, co autor określa mianem „estetvcznv w i d o k u l i c v " . Charakterystyczne dla tego budownictwa podcienia mają różnorakie formv. Biegną one wzdłuż f r o n t u całego b u d y n k u , wzdłuż" fasadv szczytowe! i maią różna głębo­ kość. Są też podcienia' wgłębione (wnęki), narożne l u b ganki. Ponadto silnie zróżnicowana jest ich kolumnada, występująca badź w postaci sładkich kamiennych f i l a ­ rów oodtr/vmuiacych horyzontalny oulao m d c i e n i a filarów z dekoracja reliefowa badź k o l u m n połączonych łukami, rzeźbionych słupów drewnianych i t d . W klasvcvstvcznvm budownictwie l u d o w y m znalazła zastosowanie również dekoracja sgrafittowa, częstokroć o motywach k w i a t o w y c h i roślinnych, która spotvkamv na fasadach szczvtowych domów. Technika ta przeszła do a r c h i t e k t u r y ludowej ze zdobnictwa kościelnego, a rozpowszechnienie j e j wiązało się z ogolnvm odrodze­ niem narodowym po wypędzeniu Turków." Niezależnie od wpływów rożnych stylów własnym w y t w o r e m w ę ­ gierskiej a r c h i t e k t u r y ludowej jest dom z dachem nadwieszonym nad ścianą szczytową skierowaną do ulicy. Obserwuje się t u rośne formy. W jednych w y ­ padkach wysunięta część dachu ma'kształt półokrągły, rozszerzający się k u dołowi. K i e d y indziej m a m y do czynienia z dachem naczółkowym i pionowo szalowaną dolną jego partią l u b dachem o silnie skróconej płasz­ czyźnie połaci szczytowej i szalunku biegnącym ukośnie od brzegów strzechy do górnej krawędzi ściany. Szalo­ wana płaszczyzna b y w a zdobiona profilowaniem brzegów desek oraz bogata' dekoracja malarska z m o t y w a m i roślinnymi geometrycznymi a nawet zoomorficznymi Domy takie często znajdujemy w zachodnich Węgrzech W rozdziale d r u g i m autor syntetyzuje dotychczasowe cudze i własne w y n i k i badań nad l u d o w y m budownic­ t w e m Węgier i wyznacza cześć podstawowych jego typów wiążących się z regionami, a mianowicie: t y p wschodniowęgierski ze zbliżonym doń siedmiogrodzkim, północnowęgierski zachodniowęgierski z centralną g r u ­ pą zadunaiska nołudniowoweeierski środkowowęeierski tzw. alfóldski dom, i północno-wschodniowęgierski nad górna Cisa T v o v te różnią sie miedzv soba nie t v l k o drugorzędnymi cechami architektonicznymi ale też w kwestiach zasadniczych, t a k i c h j a k podział mieszkania i 7aburinwa аочппг!ягг7Я ' G o d n y uwa^i iest f a k t УР kucnnia iakn Domies7r7enie mieszkalne ro7w^rneła sie na Dółnoo у i I S m r l T i l таś sień nełn i а Л я n aloeir zna funkcie пя УяЛЛХ ! rmtuH ń i u kra i u c o w y n i k a z. odmiennych cech kTimatybny^ch v/ушка W trzeciej części pracy, w oparciu o czynniki fizjo­ graficzne, autor zwraca uwagę na sytuację społeczną i ekonomiczną, mającą wyraźny w p l v w na wiejskie budownictwo. Dalej zaś konstatuje, że l u d węgierski, mimo iż czerpał wzorv z budownictwa niemieckiego czy południowosłowiańskiego, realizował ie według włas­ nych koncepcji architektonicznych. Podobnie też prze­ twarzał na własny użytek elementy brane z różnych stylów oraz e p o k ' i zachował je w ' w i e l u o k o l i c a c h ' d o czasów n a m współczesnych I t a k stvl romański u t r z y ­ muje sie w podcieniach z poprzecznymi sklepieniami w domach nad brzegiem Balatonu, styl gotycki widocz­ n y jest w kompozycji bryły drewnianych dzwonnic, zaś na i c h izbicach Dozostawił ślad renesans który często obserwujemy również w szczytowych zwieńczeniach architektury" mieszkalne! i b r a m zamvkaiaevch r>oszczególne gospodarstwa oraz w malowidłach na szczy­ tach domów, zastosowanie na fasa­ dach szczytowych i f r o n t o w y c h zarówno w kształtowaniu oodcieni iak dekoracii П ! Я Ч 7 Г 7 У 7 П У (nr> m n t v w nłnńrał W nodcieniach dominuie iednak klasycyzm Natomiast z romantZu b u d o S T d o O T elementów z d o b n i c r v r t m o w a n c Ь У Ь ze Т П Я Г ^ П У Г П ^ onóźnieniem Tvnowa lik cecha weeierskiei a r c h i t e k t u r y l u d o w e r l p s t e nr/e mieszane w s c z ^ Praca T . Janosa oparta została' na dobrze p r z y ­ gotowanej dokumentacji naukowej, o czym świadczy duża ilość zamieszczonych ilustracji. Składają się na nie fotografie, r y c i n y czarne i kolorowe, a przede wszystkim plany domów i zagród oraz detale a r c h i t e k ­ toniczne. D l a celów porównawczych wprowadzono p r z y ­ kładowe ilustracje z terenu R u m u n i i i Czechosłowacji. Pracę zamyka bogaty zestaw l i t e r a t u r y naukowej, w y ­ korzystanej przez autora, oraz resume w języku f r a n ­ cuskim. W a r t o podkreślić, że zarówno przygotowanie naukowe książki, j a k i j e j wysokie w a l o r y techniczne (kredowy papier, d r u k i in.) mogą stanowić wzór dla tego rodzaju wydawnictw. Jerzy Czajkowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a13ca2bb9e01ecbe80fcda552e12bdc.pdf ae2d6ba968fa3f55704ca959305989b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4597 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.119 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres X - XII. Konferencje, działalność muzeów W d n i a c h 14—16 października, w r a m a c h obchodów 10-lecia skanse­ n u w Z u b r z y c y G ó r n e j , odbyła się ogólnopolska konferencja konser­ w a t o r s k a i z j a z d społecznych o p i e ­ kunów zabytków. Organizatorami konferencji byli: Ministerstwo K u l ­ t u r y i Sztuki, wojewódzki konser­ w a t o r zabytków i Zarząd Okręgu P T T K w K r a k o w i e . Uczestnicy k o n ­ ferencji obradowali w Zubrzycy Górnej, Chochołowie i L a n c k o r o n i e . T e m a t e m k o n f e r e n c j i były: o r g a n i ­ z a c j a skansenów, r o l a m u z e ó w r e ­ g i o n a l n y c h oraz p r o b l e m y o c h r o n y zabytków drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego i małomiasteczkowego. W ostatnim dniu obrad, w L a n c k o ­ r o n i e został w y g ł o s z o n y p u b l i c z n y odczyt p n . „Ochrona zabytków b u ­ d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o w aspekcie międzynarodowym". * W listopadzie, w M u z e u m B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku zorganizowano dwudniowe sympo­ z j u m poświęcone m a l a r s t w u i k o n o ­ w e m u . Profesorowie U J i k r a k o w ­ skiej Akademii Sztuk Pięknych omówili dzieje bizantyjskiego m a ­ l a r s t w a i k o n o w e g o oraz jego r e m i ­ niscencje w p l a s t y c e współczesnej. Pracownia Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie przedstawiła zespół p r a c z m a r ł e j d r M . P r z e ź dzieckiej na temat X V I I I - i X I X -wiecznych ikon ludowych w M u ­ zeum w Sanoku. * 26 l i s t o p a d a otwarto Muzeum Regionalne w N o w y m Targu. Jed­ n y m z d z i a ł ó w m u z e u m j e s t dział etnograficzny, który prezentuje wnętrze chaty n o w o t a r s k i e j . O b o k sprzętów i strojów l u d o w y c h z g r o ­ madzono również stare narzędzia stolarskie, bednarskie i kowalskie. * W Wiśle o t w a r t o M u z e u m Bes­ kidzkie. Zgromadzono p o n a d 500 e k s p o n a t ó w . Są t o z a b y t k i z z a ­ kresu k u l t u r y materialnej i sztuki l u d o w e j . O b o k rzeźb i s t a r y c h g ó r a l ­ skich instrumentów muzycznych, pokazano beskidzkie stroje ludowe i koniakowskie koronki. Warsztat g a r n c a r s k i , narzędzia d o czesania l n u o r a z s t a r e narzędzia rolnicze prezentują dział k u l t u r y m a t e r i a l ­ n e j . O s o b n y m działem j e s t zbiór w y d a w n i c t w i pamiątek po B o g u ­ mile Hoffie. * W r a m a c h i n a u g u r a c j i sezonu k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o 1966/67 n a Lubelszczyźnie o t w a r t o 2 3 . X I . M u ­ zeum Regionalne w Kazimierzu. M u z e u m m i e ś c i się w Kamienicy Celejowskiej. Na otwarcie przygo­ t o w a n o ekspozycję s z t u k i l u d o w e j A 1966 P o w i ś l a , n a którą składają się m . i n . w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyńskiego, wyroby kowalskie, ceramika z Ba­ ranowa, wyroby plecionkarskie i stroje ludowe. Wystawy, K konkursy 3.X. o t w a r t o w P a ń s t w o w y m M u ­ zeum Etnograficznym wystawę p n . „Polskie stroje l u d o w e " , zorganizo­ waną z o k a z j i K o n g r e s u Kultury P o l s k i e j . Jest t o p i e r w s z a w y s t a w a otwarta w odremontowanej części nowego gmachu muzeum. Poka­ zano o k . 40 o b i e k t ó w zgromadzo­ n y c h w 10 zespołach r e p r e z e n t u j ą ­ c y c h różne r e g i o n y , g ł ó w n i e p o ł u d ­ niowej Polski. Komisarzem wysta­ w y , a u t o r e m scenariusza i k a t a l o g u -składanki b y ł d r K . Pietkiewicz. * W czasie t r w a n i a f e s t i w a l u W a r ­ s z a w s k a Jesień (wrzesień, p a ź d z i e r ­ n i k ) C e n t r a l a H a n d l o w a Przemysłu Muzycznego zorganizowała wystawę p.n. „Polskie i n s t r u m e n t y muzycz­ n e " . W y s t a w a c z y n n a była w g m a ­ chu PWSM. Dział instrumentów l u d o w y c h p r z y g o t o w a ł doc. d r M . S o b i e s k i . P o k a z a n o o k . 50 i n s t r u ­ m e n t ó w l u d o w y c h ze z b i o r ó w m u ­ zealnych, I S P A N oraz p r y w a t n y c h doc. d r M . S o b i e s k i e g o . Katalog w y s t a w y p n . „Polskie i n s t r u m e n t y m u z y c z n e " , s. 72, z a w i e r a m . i n . a r t y ­ kuł M . S o b i e s k i e g o o m a w i a j ą c y r o ­ dzaje p o l s k i c h instrumentów l u d o ­ wych. W październiku, w M u z e u m R e ­ g i o n a l n y m w Łowiczu, o t w a r t a była w y s t a w a s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego zorganizowana z okazji 15-lecia i s t n i e n i a Spółdzielni „Sztuka Łowicka". Eksponaty zgromadzone na wystawie zostały wykonane przez artystów l u d o w y c h zrzeszo­ n y c h w spółdzielni. P o k a z a n o t k a ­ n i n y odzieżowe, d e k o r a c y j n e , w y ­ c i n a n k i , l a l k i w s t r o j a c h łowickich, p i s a n k i i w y d m u s z k i oraz w y r o b y ceramiczne. * 7.X. w M u z e u m w Rzeszowie o t w a r t o galerię d a w n e j rzeszow­ skiej rzeźby ludowej. Eksponaty n a w y s t a w ę w y b r a n o ze z b i o r ó w muzeum. * W Muzeum L u b e l s k i m na Z a m ­ k u o t w a r t o 16.X. w y s t a w ę l u d o w e ­ go p l e c i o n k a r s t w a . W y s t a w ę zor­ ganizowało m u z e u m p r z y współ­ udziale Wydz. K u l t . Prez. WRN w L u b l i n i e . W y s t a w a zostanie omó­ w i o n a w j e d n y m z najbliższych n u ­ m e r ó w „ P o l . Szt. L u d . " . * 23.XI. otwarto w Powiatowym D o m u K u l t u r y w Sierpcu wystawę l u d o w e j rzeźby s i e r p e c k i e j . K o m i s j a z ramienia M i n . Kultury i Sztuki z a k w a l i f i k o w a ł a n a w y s t a w ę o k . 70 rzeźb; 4 r z e ź b i a r z o m — M . R u s z k o w ­ skiemu, H . Wierzchowskiemu, W. 1 J . K r a j e w s k i m przyznano nagro­ d y pieniężne. N a w y s t a w i e p r e z e n ­ towało swoje r z e ź b y 11 t w ó r c ó w l u d o w y c h regionu sierpeckiego, n a j ­ liczniej r e p r e z e n t o w a n i b y l i czterej n a g r o d z e n i rzeźbiarze. * W listopadzie w M u z e u m w R a ­ c i b o r z u została z o r g a n i z o w a n a w y ­ stawa p n . „Zabytki drewnianego b u d o w n i c t w a ludowego na terenie p o w i a t u raciborskiego". Były to f o ­ togramy obiektów budownictwa drewnianego, pokazano m.in. 3 drewniane XVII-wieczne kościółki, b u d y n k i m i e s z k a l n e , spichrze, szopy. * 3 . X I I . nastąpiło rozstrzygnięcie XXIV konkursu szopek krakow­ skich. N a tegoroczny k o n k u r s zgło­ szono r e k o r d o w ą ilość 106 szopek. J u r y k o n k u r s o w e wprowadziło w t y m r o k u innowację, szopki podzie­ l o n o n a t r z y g r u p y w zależności o d wielkości. W k a t e g o r i i szopek „ d u ­ żych" pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Witold Głuch, Zdzisław Dudzik, Wacław Morys, Kazimierz Pietrzyk; w k a t e g o r i i szopek „średnich": S t a ­ nisław Fijał, M i c h a ł Przeworski, Eugenia Szklarska i Franciszek T a r n o w s k i — najstarszy z k r a k o w ­ s k i c h szopkarzy. W g r u p i e szopek „najmniejszych" nie przyznano pierwszej nagrody, drugie nagrody otrzymali: Janusz Kaczorowski i Stanisław M a j c h r z a k . 6 . X I I . w P a ­ łacu S z t u k i o t w a r t o w y s t a w ę s z o ­ pek konkursowych. W t y m roku udostępniono o b e j r z e n i e s z o p e k r ó w ­ nież W a r s z a w i e . W Kordegardzie Łazienkowskiej TPSP zorganizo­ w a ł o w d n i a c h 2 5 . X I I — 10.1.67 w y ­ s t a w ę 29 najpiękniejszych, nagro­ d z o n y c h szopek k r a k o w s k i c h . W y ­ s t a w a cieszyła isię o g r o m n y m p o ­ wodzeniem. * W g r u d n i u nastąpiło r o z s t r z y g ­ nięcie konkursu zorganizowanego przez Cepelię n a pamiątkę r e g i o ­ nalną i artystyczną. Z n a d e s ł a n y c h 2 t y s . w z o r ó w o d r z u c o n o t y l k o 16. Przegląd konkursowych ekspona­ tów zaprezentował w y s o k i poziom naszego p a m i ą t k a r s t w a . R e g i o n b i a ­ łostocki pokazał p i ę k n e w y r o b y z drewna, charakterystyczne dywany d w u o s n o w o w e , zakopiańscy t w ó r c y w y r o b y z d r e w n a , skóry i k o w a l ­ skie. Obok regionów z tradycją p a m i ą t k a r s k ą p o j a w i a j ą się n o w e . Piękną kolekcję przysłali n a k o n ­ k u r s t w ó r c y z D o l n e g o Śląska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74e896af90df775c94325bb7d55a92d8.pdf 919da05caf65609db64897f2d6c398e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4956 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4595 Title A name given to the resource Sprawozdania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.113-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieżyńska-Stohf D R O G I R O Z W O J U S Z O P K I K R A K O W S K I E J NA PODSTAWIE D W Ó C H O S T A T N I C H K O N K U R S Ó W Х Х 1 П i X X I V ' Rozpatrując szopki przedstawione na dwóch ostat­ nich konkursach dostrzegamy zmiany n i e ty i ko w za­ kresie i c h typów i f o r m , ale także zmiany w charak­ terze ideowym szopki k r a k o w s k i e j . Z m i a n y typologiczne i stylowe wydają się nawet w y ­ stępować rzadziej w stosunku do wspomnianych prze­ mian ideowych, mimo to możemy zauważyć p o j a w i a ­ jący się już w k i l k u poprzednich konkursach t y p szop­ k i , w której dolna część zawierająca wnękę w charak­ terze sceny została zastąpiona rzędem wspartych na k o ­ lumnach arkad. Przykładem tego na Х Х Ш konkursie były szopki M a r i a n a Przeworskiego, Macieja Moszewa, Bronisława Piącika, Tadeusza Przeworsklego i Tadeusza II. 1. Szopka, wys. 49 cm. Wyk. Lech Konkurs XXIII. Gonciarz. Konkurs Gilłerta, a na konkursie X X I V — Andrzeja Jędrszczyka i Włodzimierza Łesyka. Inną zmianę w zakresie t y p u stanowi ustawienie szopki na cokole o charakterze ceglanej podmurówki (szopka Jerzego K r u k a , X X I I I , i Ryszarda Goryckiego, X X I V ) czy wzbogacenie fasady o m o t y w schodów, j a k w szopce Włodzimierza Łesyka ( X X I I I ) czy Aleksandry Kozy ( X X I V ) . W zakresie przemian stylowych szopki k r a k o w s k i e j możemy wyróżnić grupę kontynuującą tradycje szopki „architektonicznej" , która jednak wychodzi daleko poza stosowane dotąd m o t y w y a r c h i t e k t u r y K r a k o w a . Obserwujemy t u wprowadzenie poszczególnych elcmen2 XXIII. U. 2. Szopka, wys. 105 cm. Wyk. Jerzy Kruk. 113 �П. 3. Szopka, wys. 124 cm. Wyk, Kazimierz Dudzik, Kovkur XXIII. I i . 4. Szoi>ka, wys. 140 cm. Wyk. Wlo­ dzimierz Lcsyk. Konkurs XXIII. tów architektonicznych, głównie o charakterze późnogotyckim, zestawianych razem w ruchliwe i rozedrgane formy, o czym świadczą szopki Witolda Głucha ( X X I I I i X X I V ) , Zbigniewa Grzecha ( X X I I I ) , Bronisława Na­ w r o t a ( X X I V ) i Bronisława Piącika ( X X I V ) , Operują oni m o t y w e m w i m p e r g , przenikających się łuków, ażu­ rowych baldachimów, transparentowych okien, wiszą­ cych zworników, co pozwala określić ich styl słowem flamboyant. Niektóre ze wspomnianych szopek „archi­ tektonicznych", j a k szopka Ireny Barańskiej ( X X I V ) , sto­ sują elementy zaczerpnięte z późnogotyckiej, ceglanej a r c h i t e k t u r y Pomorza. Twórcy t y c h szopek korzystali zapewne z reprodukowanych widoków późnogotyckiej architektury wykorzystując je w charakterze w z o r n i ­ ków. Ciekawiej rysują się przemiany ideowe szopki k r a ­ kowskiej. W swej pierwotnej w e r s j i szopka była nie­ wątpliwie teatrem, w którym a r c h i t e k t u r a , l a l k i i słowo tworzyły nierozerwalną całość. Na kolejnych k o n k u r ­ sach, nawet na dwóch ostatnich, spotykało się szopki z pełnym zestawem lalek, które mimo faworyzowania ze strony j u r y , jako nawiązanie do starej t r a d y c j i , w y ­ dają się być czymś m a r t w y m , gdyż brak i m głównego elementu wiążącego, czyli słowa. Podobnie chyba o d ­ czytało ten f a k t w i e l u twórców, którzy szukają wyjścia z impasu poprzez wprowadzenie szopek zmechanizowa­ nych, z l a l k a m i poruszającymi się niekiedy w t a k t m u 1H �U. 5. Szopka, wys. 134 cm. Wyk. Irena Barańska. Konkurs XXIV, II. 6. Szopka, wys. IGO cm. Wyk. Witold Konkurs XXIII. II. 7. Szopka, wys. 59 cm. Wyk. Zdzisław Dudzik. Konkurs XXIII. zyki. Szopki takie mają zresztą za sobą tradycje w y ­ wodzące się zarówno ze sztuki oficjalnej (ruchome w y ­ roby złotnicze z w i e k u X V I I i X V I I I ) , j a k i ludowej (ruchome zabawki, ruchome szopki śląskie). Jest jednak duża grupa szopek, w których zamiast tradycyjnych lalek występują postacie; L a j k o n i k a , k r a ­ kowskich przekupek, smok wawelski czy pomnik M i c ­ kiewicza =. W dużej liczbie szopek daje się zauważyć nawiązanie do aktualnych wydarzeń \ j a k obchody 600-lecia U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego i 1000-locia państwa polskiego, co przejawia się wprowadzeniem okolicznościowych napisów, dat, czasem nawet transparentów, a także scen historycznych, postaci królów polskich, rycerzy różnych epok aż do współczesnych żołnierzy. Występuje t u też rotunda św. Feliksa i Adaukta jako aluzja do najstar­ szych dziejów P o l s k i . s Warto wiec zastanowić się, czym stała się szopka krakowska w tej ostatnio przytoczonej wersji. Odpo­ wiedź nie będzie prosta i wyjaśniająca w pełni to zja­ wisko. Szopka k r a k o w s k a przestała być na pewno teatrem, natomiast, jak się wydaje, przyjęła cechy oko­ licznościowej dekoracji, operującej prostym elementem symbolicznym, tkwiącej głęboko w specyficznej atmo­ sferze K r a k o w a . Z ideą dawnej szopki łączy obecną właśnie aktualizacja, która kiedyś właśnie przejawiała się w słowie mówionym, dziś przejawia się w nawiązy­ Głuch. w a n i u do rocznic, obchodów i zwyczajów k r a k o w s k i c h . Szopka operująca symbolem, mimo że płytkim (napisy, transparenty), niekiedy wręcz banalnym, jest jednak na pewno na tle innych szopek czymś nowym, chociaż zaskakującym. Jej p r y m i t y w n a aktualizacja świadczy właśnie o żywotności. Wynikałoby stąd, że sztuczne podtrzymanie żywotu szopki k r a k o w s k i e j poprzez urządzane k o n k u r s y nie zmieniło j e j w m a r t w y przedmiot pozbawiony własnych treści. Świadczą o t y m właśnie szopki „symboliczne". PRZYPISY Na X X I I I konkursie w 1965 r o k u trzy pierwsze nagrody otrzymały szopki: Wacława Morysa (pracownik umysłowy, 1.43), Ferdynanda Sadowskiego (elektryk, 1.34) i Zygmunta Grabarskiego (mechanik, 1.53). Na X X I V konkursie (1966) szopki po raz pierwszy zostały podzielone na trzy grupy, w zależności od ich wielkości. W grupie I dużych szopek pierwsze nagrody przyzna­ no: W i t o l d o w i Głuchowi (mechanik, 1.37), K a z i m i e r z o w i Pietrzykowi (malarz, 1.26), Zdzisławowi D u d z i k o w i (rekwizytor, 1.41) i Wacławowi M o r y s o w i . W I I grupie szopek średnich pierwsze nagrody przy­ padły: Stanisławowi Fijałowi (rencista, 1.72), Michałowi Przeworskiemu (rencista, 1.27), Franciszkowi T a r n o w ­ skiemu (murarz, 1. 77) i Eugenii Szklarskiej (emeryt­ ka, 1. 60). W I I I grupie szopek najmniejszych pierwszej nagrody nic przyznano. Drugie nagrody o t r z y m a l i : Stanisław 1 �8 П. 8, Szopka, wys. 80 cm. Wyk. Jan Paluch. trzyk. Konkurs XXIV. Konkurs Majchrzak (uczeń, 1. 16) i Janusz Kaczorowski (student, I. 25). Na X X I I I konkursie wystawiono 97 a na X X I V 106 szopek. - Pod t v m określeniem rozumiem szopki w p r o w a ­ dzające fragmentv architektury K r a k o w a , o czym pisał obszernie H. Reinfuss A r c h i t e k t u r a szopki krakowskiej, „Poi Szt L u d . " , R 2, 1948, s. 9. Szopki Zdzisława Dudzika ( X X I I I ) , Ireny Barań­ skiej ( X X I I I ) , Kazimierza Dudzika ( X X I I I ) , Janusza 3 Fot. Jan XXIV. I I 9. Szopka, wys. 195 cm. Wyk. Kazimierz Pie- Meja ( X X I I I i X X I V ) , Andrzeja Bożeka ( X X I I I ) , T a ­ deusza G i l l e r t a ( X X I V ) , Jerzego Rucińskiego ( X X I V ) , Włodzimierza Lesvka ( X X I I I ) . Można to było zauważyć już na poprzednich k o n ­ kursach. Por. E. Fryś-Pietraszkowa, XXI i XXII kon­ kury szopek w Krakowie, „Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965, s. 60—62. Szopki Macieja Moszewa ( X X I V ) , W i t o l d a Głucha ( X X I V ) , Zdzisława Dudzika ( X X I V ) , Kazimierza Pie­ trzyka ( X X I V ) i Jana Palucha ( X X I V ) . i 5 Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abc697624bdbeecdafd6cab5332a637b.pdf d3b17d9e224d818ece057973ed5d3418 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa rzeźbiarze ludowi - okres powojenny Słowiński, Adam - rzeźbiarz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4592 Title A name given to the resource Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.105-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieżyńska-Stolot „ L U D O W E " R Z E Ź B Y ADAMA S Ł O W I Ń S K I E G O W styczniu 1966 r. w oknie Międzynarodowego K l u b u Książki i Prasy w K r a k o w i e wystawiono k i l k a rzeźbio­ nych świątków, które zwróciły uwagę w i e l u miłośników sztuki ludowej. Twórcą w y m i e n i o n y c h 11 rzeźb był A d a m Słowiński z Zakopanego — k u fcdziwieniu zain­ teresowanych — magister f i l o l o g i i p o l * i e j . Słowiński urodził się w r o k u 1931 w Zakopanem. Ojciec jego pochodził ze Stanisławowi. Tradycje rzeź­ biarskie były żywe w rodzinie jego m a t k i , góralki z Z a ­ gród koło Zębu. Słowiński wychował się w Zakopanem. W r o k u 1965 ukończył Wyższą Szkołę Pedagogiczną w K r a k o w i e . Obecnie dzieli czas między Zakopane i Kraków, gdzie pragnie znaleźć sobie pracę. Rzeźbi natomiast głównie w czasie pobytu w Zakopanem. Swoje zdolności rzeźbiarskie odkrył zupełnie^rzypadkowo, kiedy w lipcu ubiegłego roku, w Zakopanem, pomagał w pracy swemu szwagrowi Władysławowi H a zie, wyrabiającemu pamiątki w rodzaju kasetek i lasek. Wtedy właśnie wykonał swoją pierwszą rzeźbę przed­ stawiającą św. Kingę (il. 2), a w ciągu następnych mie­ sięcy dziesięć i n n y c h : Chrystusa Zmartwychwstałego, Pietę I (il, 1), Madonnę w koronie, Chrystusa u słupa (il. 3 i 4), Madonnę z dzieciątkiem I ( i i . 9), Chrystusa przed Piłatem (il. 6), Ecce Homo (il. 5), Madonnę z dzie­ ciątkiem I I (il. 8), Madonnę z p a l m a m i (il. 7), Pietę I I (il. 10). Są to rzeźby w drzewie, których wysokość do­ chodzi do 30 cm Rzeźbione są w grubszych l u b cień­ szych klockach frontalnie przeważnie z tyłu nie opra2 Adam Słowiński: II. 1. „Pieta I", drewno polichr., wys. 29,5 ст. II. 2. „Sw. Kinaa", drewno polichr., wys. 30 ст. II. 3 i 4. „Chrystus u słupa", drewno polichr., wys. 29,5 cm. 3 * �cowane, p o k r y t e polichromią. Twórca w y k o n u j e je bez pomocniczych rysunków, jedynie ogólny schemat za­ znacza orientacyjnie na k l o c k u . Zaczyna rzeźbić zazwy­ czaj od głowy l u b od elementu dekoracyjnego, który go w danym momencie najbardziej interesuje i któremu stara się podporządkować całą kompozycję. Niektóre drobne elementy w y k o n u j e osobno i dokleja do całości, co w y n i k a oczywiście z niedostatecznego opanowania warsztatu i wprowadzanych w trakcie rzeźbienia zmian. W 11 w y k o n a n y c h przez Słowińskiego rzeźbach daje się zauważyć wyraźne grupy obrazujące rozwój jego twórczości. Pierwsza — to próby tworzenia w oparciu o pierwowzory zauważone w muzeach, do czego twórca w pełni się przyznaje. Do tej grupy należy św. K i n g a , Chrystus Zmartwychwstały i Pieta I . A b y otrzymać wrażenie rzeźby starej, spatynowanej, Słowiński celowo stosuje ciemną pokostową polichromię, przetarcia i t y m podobne efekty. W t y m okresie sięga on do rzeźb sty­ lowych, na co wskazuje Pieta I , której opracowanie szat przywodzi na myśl rzeźbę gotycką. Najciekawszą z w y m i e n i o n y c h t u figur jest św. Kinga. Jej wąska, zamknięta postać rozbita jest w e ­ wnętrznymi l i n i a m i , reliefowo zaznaczonym k o n t u r e m szat i ząbkowaną linią włosów, które ściśle przylegają do głowy, ozdobionej bogatą koroną. W t y c h trzech 5 rzeźbach artysta trzyma się poprawnych proporcji. T w a r z Madonny i modelunek ciała Chrystusa z Piety I wykazują dążenia realistyczne. Podkreślić należy, że choć są to pierwsze rzeźby, które wyszły spod ręki artysty, i widać, że materiał i operowanie narzędziami sprawiało m u wiele trudności, to jednak wprowadził on w Piecie 1 t r u d n y do oddania układ ciała Chrystusa, przechodzący od ujęcia en face do p r o f i l u . A r t y s t a przyznaje się, że rzeźba ta nastręczała m u najwięcej trudności i przerabiał ją wielokrotnie. Zdaje sobie w pełni sprawę, że brakuje j e j zdecydowanego charakteru, co wypływa z krzyżującej się t u t a j realistycznej f o r m y w połączeniu z p e w n y m p r y m i t y w i z m e m warsztatu i n a lotem elementów stylowych. W drugiej, większej grupie Słowiński zaczyna pow o l i wytwarzać swój własny styl, wykazujący związki ze sztuką ludową. Jednym z pierwszych jego elementów jest dążenie do zwartej bryły. Zaznacza się to już w pierwszych w y ­ konanych rzeźbach. Najlepiej obrazuje to dążenie f i g u r a Chrystusa przed Piłatem, a zwłaszcza Pieta I I o formie stożka. Następuje w t e d y również odejście od p r y m i ­ tywnego realizmu czy naturalizmu, z którym artysta nie mógł sobie poradzić w najwcześniejszych swoich pracach. Modelunek wąskiego i wydłużonego ciała [ ' : i \ ! i i �ч 7 Adam Słowiński: II. 5. „Ecce Homo", drewno polichr., wys. 30,5 ст. II. 6. „Chrystus przed Piła­ tem", drewno polichr., wys. 21 ст. II. 7. „Madonna z palmami", drewno polichr., wys. 34 cm. II. 8. „Madonna z Dzieciątkiem II", drewno polichr., wys. 33,5 cm. Chrystusa u słupa z zaznaczoną muskulaturą, o małych stopach i dłoniach przywodzi jeszcze na myśl postać Chrystusa z Piety I . Występuje t u t a j jednak, podobnie j a k w rzeźbie Madonny w koronie, szeroka, płaska twarz, która stanie sic później elementem c h a r a k t e r y ­ stycznym wszystkich rzeźb tego artysty, W kolejnych rzeźbach, zwłaszcza w Ecce Homo i Madonnie z dzieciąt­ kiem И, można zauważyć tendencję do poszerzania k o r ­ pusu, zwłaszcza k l a t k i piersiowej, przy zachowaniu j e d ­ nak drobnych, cienkich nóg i rąk wraz z zaznaczoną muskulaturą, w czym przejawia się jeszcze niezdecydo­ w a n y realizm pierwszych rzeźb. Zmienia się opracowa­ nie detalu Oczy które pierwotnie zaznaczane były przy pomocy plastycznych obwódek teraz ograniczone są jedvnie reliefem powierzchniowym oraz osadzone bliżej nosa co nadaje twarzy szczególny wyraz Włosy miękko ramiona początkowo rozbite ostrymi nie­ równomiernymi Żłobkami w rzeźbie Madonny z p a l m a л Я " f 111*4О _ „' . szerokie pasy modelowane plastycznie i przypominają rsczsj ciQzko opэс?йjЭСЁ^ m&tcrię Opracowanie szat wspomnianych rzeźb przechodzi również ewolucję, od ściśle opinających figurę św. K i n g i z fałdami zaznaczonymi r y t e m wgłębnym, w k i e r u n k u ujęcia coraz bardziej dekoracyjnego. Postać Madonny w koronie odziana jest w gładką szatę i płaszcz, które­ go pola przechodzi skośnie w k i e r u n k u prawej ręki, tworząc długą, miękką linię. Suknia i płaszcz M a t k i Boskiej z dzieciątkiem I zarysowane są u dołu dłu­ gimi, równoległymi r y t a m i . Płaszcz Madonny z dzie­ ciątkiem I I od pasa rozchodzi się trójkątnie, tworząc schodkowato ułożone zakładki, które powtarzają się z regularną rytmicznością ornamentu. Najbardziej de­ koracyjnie potraktowane są fałdy płaszcza Madonny z palmami, rozwiązanie których frapowało artystę. T w o ­ rzą i « nakładające się na siebie l i n i e ostre l u b zamknię­ te znakowaną „wycinanką". Ten sam bardzo dekora­ cyjny m o t y w zaczerpnięty niewątpliwie ze sztuki l u d o ­ wej zjawia się także w Piecie I I , a artysta pragnie go wykorzystać również w kapliczce, którą zamierza w y ­ konać. W końcu należy wspomnieć również o szeregu do­ datkowych elementów, jak kabłąkowe korony, uzupeł­ niające wiele z w y k o n a n y c h przez artystę rzeźb, np. Madonna z dzieciątkiem I i Pieta I I , znane z l u d o w o barokowych przykładów. Podobnie przedstawia się sprawa z nimbem Madonny z dzieciątkiem I I , którego k w i a t o w a forma o promieniście ułożonych płatkach, znajduje także odpewiednik w ludowej plastyce. Szczytowym osiągnięciem dotychczasowej twórczości Słowińskiego jest ostatnia jego rzeźba Pieta I I , gdzie masywna, stożkowata figura Madonny, o dużej głowie, zestawiona została z malutką, „przylepioną" do niej postacią Chrystusa. To zestawienie m i m o w o l i przy­ wodzi na myśl średniowieczną koncepcję Piety corpusculum, nie znanej zresztą artyście, gdzie zmarły Chrystus ma przypominać Chrystusa-dziecko, t r z y m a ­ nego przez Marię na rękach. Ujęta w jednej płasz­ czyźnie, ozdobiona motywem „wycinanki", g r u b y m i góralskimi k o r a l a m i , z szatą pociętą p i o n o w y m i fałda­ m i , rzeźba ta przypomina ludowe f i g u r y kamienne. Druga grupa rzeźb odróżnia się także od pierwszej 107 �Adam Słowiński: II. polichr., wys. 30 cm. 9. „Madonna z Dzieciątkiem I", drewno odrniennym kolorytem, żywym, jasnym, o śmiałych ze­ stawieniach, które przejął Słowiński, j a k sam zresztą mówi, z oglądanych przez siebie obrazów na szkle. Oglądając rzeźby Słowińskiego, staje się przed proble­ mem zakwalifikowania tej twórczości. Przyjęło się dotąd określać prymitywną formę twórczości ludowej jako odbicie własnego widzenia i własnej estetyki jej twór­ ców, niewątpliwie ludzi prostych i p r y m i t y w n y c h . Jak wytłumaczyć posługiwanie się tą formą przez człowieka O zupełnie i n n y m poziomie umysłowym, w sposób w peł­ ni szczery, nie mający nic wspólnego z kopią czy f a l ­ syfikatem. Rzeźby Słowińskiego nie są świadomą p r y m i t y w i z a ­ cją twórcy o w y r o b i o n y m smaku artystycznym. M i m o całej świeżości wyczuwa się w nich jednak moment „opatrzenia". Słowiński odznacza się niewątpliwie wraż­ liwą wyobraźnią. Rzeźba ludowa interesowała go, j a k twierdzi, od dawna. Stykał się z nią w muzeach, na wystawach, w Cepelii i Desie. Chłonął jej formę i pod­ patrywał szczegóły wykonania. Ma on jednak, j a k się wydaje, zdolność przetwarzania tych elementów oraz wczuwania się w atmosferę sztuki ludowej, w czym po­ mocne było m u zapewne jego rodzinne środowisko. N i e ­ spodziewany w y b u c h zdolności rzeźbiarskich był dla Fot. Jan polichr., wys. 21 ст. II. 10. „Pieta U", drewno Słowińskiego, który przedtem nigdy rzeźbą się nie pa­ rał — dużym zaskoczeniem. Będąc pod u r o k i e m sztuki ludowej, zaczai po prostu tworzyć w j e j konwencjach. Nie był to jednak akt świadomego w y b o r u artystycznego, ale raczej spontanicznego zachwytu nad pięknem tej sztuki, co nadało jego dziełom cechę szczerości. Sło­ wiński stanowi więc swego rodzaju fenomen amatora tworzącego w konwencjach sztuki ludowej. Powodzenie, j a k i e przyniosła m u pierwsza wystawa, zachęciło go do nowej pracy. Obecnie jest on pełen świeżych pomysłów. Pragnie między i n n y m i wyrzeźbić świętego Jerzego, Floriana i Sebastiana. Interesuje go wyłącznie postać ludzka, zwierząt, j a k t w i e r d z i , nie umie i nie l u b i rzeźbić. Tematykę swych rzeźb ogranicza do świątków. Ma duże poczucie realizmu, ale jego dążeniem jest osiągnięcie maksymalnej ekspresji. L u b i formę bogatą, wypracowaną, m a zamiłowanie do dekoracyjności, stąd w o l i rzeźbić postacie odziane w szaty niż akty. Należy przypuszczać, że talent Słowińskiego, który już w t a k krótkim czasie pozwolił m u na widoczną ewolucję formy, rozwinie się dalej. Być może pójdzie on kiedyś własną drogą, odmienną od t e j , którą kroczy obecnie. Swiderski. j Г. ! * i * Z ? J ~ | J щ I Jj fj Ш � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e1afe544f5fbee1c505636c78968437.pdf aa1c2b9b6c92f4a82d1f747f2a4ac231 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1523 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1409 Title A name given to the resource Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schyłek XVIII w. - do Kulturkampfu) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.7-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X V I I : 1993, z. 1 P L ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ MARIAN GRZEGORZ I GERLICH (Katowice) G Ó R N O Ś L Ą Z A C Y . O D Ś W I A D O M O Ś C I ETNICZNEJ K U POLSKIEJ Ś W I A D O M O Ś C I NARODOWEJ ( S C H Y Ł E K X V I I I W. - D O K U L T U R K A M P F U ) U W A G I WSTĘPNE Przedmiotem artykułu jest próba etnologieznego spojrzenia na wczesny etap formowania się świadomości narodowej polskojęzycznej ludności G ó r ­ nego Śląska, od schyłku X V I I I w. do Kulturkampfu. Przyjęte datowanie wymaga pewnych wyjaśnień. I tak, jeśli chodzi o okres wyjściowy, to jego wybór uzasadniają argumenty merytoryczne. Otóż w dotychczasowych badaniach procesu narodotwórczego w Europie dość jednoznacznie wskazuje się, iż właśnie u schyłku X V I I I w. rozpo­ czyna się krystalizacja podstaw nowego typu świadomości. W polskich realiach przyjęcie tej daty uzasadniają dodatkowo uwarunkowania zwią­ zane z upadkiem naszej państwowości. Swoistym paradoksem jest bowiem to, że wraz z postępującym rozpadem struktur państwowych wśród polskich elit narastało zainteresowanie ziemią śląska. To przecież już w 1790 r. Stanisław Staszic wskazywał na Śląsk i Prusy jako „dawniejsze oderwy od naszego kraju, o których pamięć nigdy nie powinna być zaprzepaszczona" (Staszic 1954, s. 269). Wprawdzie historycy uważają ów głos za podówczas odosobniony (Wanatowicz 1992, s. 15), był on jednak wypowie­ dziany w momencie niezwykle ważnym, kiedy to na polsko-niemieckim pograniczu kulturowym pojawiły się nieznane dotąd tendencje. Znawca przedmiotu Wojciech Wrzesiński stwierdza, że od X I X w. obszar ten stał „się terenem nie tylko konfliktów naturalnych towarzyszących zderzeniu konkurencyjnych wartości kulturowych, ale równocześnie konfliktów wywo­ ływanych w konsekwencji d2:iałań podejmowanych dla przyśpieszenia pro­ cesów ujednolicenia narodowego, dla bardziej wyrazistszej dominacji jednej nacji, a przede wszystkim dla uzyskania tożsamości między granicami �8 MARIAN GRZEGORZ GERLICH państwowymi a granicami etnicznymi, przy przesuwaniu niemieckiej granicy etnicznej nawschód" (Wrzesiński 1988, s. 122). Ta więc Śląsk (a w tym i oczywiście zwłaszcza Górny Śląsk) stał się podówczas terenem spornym. Antagonizował dwa narody, co znalazło odbicie w całej XIX-wiecznej myśli politycznej, zarówno polskiej jak i niemieckiej. Okres zamykający nasze rozważania, to lata Kulturkampfu, kiedy to po okresie tzw. rozbudzenia narodowego na Śląsku, był to drugi, ale już znacz­ nie wyraźniejszy i pełniejszy, w sensie zakresu społecznego, etap krystalizacji polskiej świadomości narodowej wśród Górnoślązaków. Tak więc przedmiotem naszej analizy jest okres około 80 lat. W tym czasie ludność interesującego nas obszaru przeszła znamienną ewolucję, od bezrefleksyjnej świadomości lokalnej, od „małej tradycji", od - użyjmy określenia Konstantego Prusa - „Polaków etnograficznych" do etapu reflek­ syjnej, choć jeszcze nie zdeterminowanej świadomością historyczną, obrony języka i „swojskiej" kultury. To przechodzenie od świadomości typowej dla izolatów kulturowych, a więc od „Ojczyzny prywatnej" do początków budo­ wy „Ojczyzny ideologicznej" jest szczególnie ważne dla etnologii. W tym miejscu odwołamy się do przyjętego w tych rozważaniach sposobu rozumienia „świadomości narodowej". Z całą pewnością interesująca jest tu zwłaszcza definicja wyliczająca. Jej charakter umożliwia pełniejsze zrozumie­ nie prezentowanych zdarzeń i procesów. Pomijając prezentację wszelkich sporów wokół interesującego nas pojęcia przyjmujemy, iż świadomość bycia narodem cechuje „wspólny stosunek do terytorium (posiadanego aktualnie lub w przeszłości) odczuwanego jako ojczyste, przekonanie o podobnej etnogenezie zbiorów społecznych tworzących ludzki substrat narodu, pozy­ tywna ocena przynależności do wspólnoty narodowej, świadomość wspól­ nego dziedzictwa kulturowego (w tym języka i często określonej religii) wyrażającego się między innymi w systemach wartości, zwyczajach i obycza­ jach oraz szacunku do zbiorowych symboli, świadomość cech różniących dany naród od innych narodów, oparta głównie na stereotypowych opiniach, a wreszcie świadomość wspólnego interesu narodowego, manifestująca się przede wszystkim w dążeniu do posiadania własnego suwerennego państwa" (Kubiak 1975, s. 7). Odwołując się zatem do interesujących nas realiów czasowych, a ponadto uwzględniając plebejski charakter struktury społecznej Górnego Śląska, z całą wyrazistością dostrzegamy rozbieżność między panu­ jącą podówczas świadomością, a charakteremi zakresem świadomości objętej przytoczoną definicją. Ale nie możemy tu jednak popadać w przesadę, iż niski typ świadomości, lub jej brak cechował tylko warstwy plebejskie. Już kiedyś Konstanty Grzybowski pisał, że „Mówiąc o formowaniu się świado­ mości narodowej ma się najczęściej na myśli tylko tak zwane «niższe» warstwy społeczne, tak jakby tylko one tej świadomości u początku procesu jej formowania się - gdzieś w końcu X V I I I w. w Polsce - nie miały i dopiero powoli ją zdobywały. Nie tak, a raczej nie tylko tak było, problem jest o wiele bardziej skomplikowany" (Grzybowski 1970, s. 115). Ta myśl jest �GÓRNOŚLĄZACY 9 niezwykle ważna, bo nadal istnieje pewna tendencja - zwłaszcza przy nad­ używaniu modelu tzw. tradycyjnej kultury chłopskiej - do redukowania świadomości ahistorycznej do względnie izolowanych społeczności wiosko­ wych. Problem jest jednak bardziej skomplikowany. Można go sobie uzmys­ łowić zwłaszcza w przypadku uprawomocnionego metodologicznie podejścia etnologicznego. Zwraca na to uwagę - odwołując się do poleskich do­ świadczeń Józefa Obrębskiego - Zofia Staszczak. Komentując w kontekście polsko-niemieckiego pogranicza myśl tego nieco zapomnianego badacza pisze, że „o tym, jakim narodem są mieszkańcy określonego terytorium decydują nie te czy inne cechy językowe lub etnograficzne, lecz te przejawy życia narodowego, które wśród nich istnieją i ich świadomość narodowa. W ten sposób [...] problem etniczny określonej grupy obejmuje dwa zagad­ nienia, t j . kwestię odrębności czy też zróżnicowania etnicznego w płaszczyź­ nie ludu i kwestię świadomości narodowej członków tych grup czy ugrupo­ wań etnicznych" (Staszczak 1978, s. 44). Jest to zagadnienie o fundamental­ nym znaczeniu. Jego pominięcie prowadzi bowiem do falsyfikacji i m i ­ styfikacji. Nie uchroniła się od nich również śląska etnografia. Przesadne zaś eksponowanie polskości, zwłaszcza zaś zasięgu i dynamiki procesu uświado­ mienia narodowego można jedynie usprawiedliwić „narodową" służbą etno­ grafii. Faktem jest jednak, że obiektywizm i nowoczesne podejście do analizy procesu narodotwórczego ujawniały się na gruncie polskiego piśmiennictwa już w końcu ubiegłego stulecia. Zwłaszcza w przypadku Kresów Zachodnich wymagało to szczególnej dojrzałości. Jeśli chodzi o interesujący nas obszar Górnego Śląska to jednym z nielicznych reprezentantów tej linii był Teodor Jeske-Choiński. Wręcz pisał on, „że nie tradycje i obyczaje, a nawet język naród stanowią, lecz jeszcze samowiedza odrębnego bytu, własnych celów, własnej polityki, a tego właśnie na Śląsku nie ma (Jeske-Choiński 1880, s. 211-212). Tak więc nie obiektywne „podobieństwo" kulturowe - tak często podkreślane w XIX-wiecznej publicystyce i ludoznawstwie - między G ó r n y m Śląskiem a resztą ziem polskich świadczyło o polskości G ó r n o ­ ślązaków, lecz dopiero ich świadomość. Ta dokumentowana i eksponowana identyczność nie uprawniała jeszcze do obiegowych stwierdzeń o rzekomym narodowym uświadomieniu Górnoślązaków. Wszelkie więc tak chętnie uży­ wane sformułowania, i to nawet dotyczące okresu przednarodowego, w ro­ dzaju: „ Z bracią naszą Ślązakami łączy nas [...] miłość ojczyzny wspólnej i zamiłowanie wolności [...]" (Ujazdowski 1830, nr 334) były nieuprawomocnione. Z całą natomiast pewnością owo podobieństwo językowo-etniczne z wszystkimi jej znaczącymi elementami tworzyć mogło na pewnym etapie krystalizacji świadomości element dynamizujący i organizujący świadomość historyczną. Idąc zaś tropem myśli Józefa Chlebowczyka można ową górno­ śląską specyfikę językowo-etniczną pojmować w kategoriach „niezbędnego mnimum", które zapewniało jego trwane w obcym etnicznie morzu i rozwój w kierunku nowoczesnej świadomości narodowej. Zwrócić tu należy uwagę na „momenty natury ilościowej", a więc; ,,a) sprawę liczebności, to znaczy �10 MARIAN GRZEGORZ GERLICH dolnej granicy ilościowej oraz b) stopień zwartości bądź rozproszenia danej zbiorowości językowo-etnicznej, jak i aspekt jakościowy - stan jej zaawan­ sowania rozwojowego. Wykładnikiem tego stanu rzeczy w oczach współczes­ nych był często sam poziom i charakter narzecza, którym się dana grupa [...] posługiwała [...]" (Chlebowczyk 1983, s. 188). D o tego dochodzą jeszcze czynniki zewnętrzne, a więc te, które determinowały rozwój świadomości narodowej i szerzej procesów narodotwórczych. W realiach Górnego Śląska proces krystalizacji świadomości narodo­ wej przebiegał w szczególnych warunkach wynikających zwłaszcza z tego, że Śląsk praktycznie od czasów Kazimierza Wielkiego znajdował się poza orbitą państwa polskiego. Od wojen śląskich i włączenia do Prus, ziemia ta podlegała ustawicznemu procesowi germanizacji. N i m to jednak na­ stąpiło trwał przecież ustawiczny proces cofania się polskiego żywiołu, a więc „granica językowa na Śląsku ~ jak pisze Stanisław Bąk - nie wytworzyła się w jednej chwili. Na to składały się procesy całych stuleci. Nie można i nie wolno mówić o granicy polsko-niemieckiej na tym obszarze w X I I I , X I V wieku, bo nie było jej jeszcze w X V , ani nawet w X V I stuleciu. Niemczyzna nie tworzyła tu bowiem zwartego obszaru. W X I I I i X I V wieku istniały przecież tylko punkty, w których źródła historyczne notują pewne ślady niemczyzny [...]. Granica wytworzyła się później, dopiero w X V I I wieku" (Bąk 1963, s. 255). Cofanie się polskiego żywiołu od tego okresu następowało jednak ustawicznie, a procesy wynaradawiania prak­ tycznie rozpoczęły się wraz z ambicjami Prus do ujednolicenia granicy państwowej i etnicznej. Odwołując się do kryterium językowego i korzystając z propozycji wspomnianego już Chlebowczyka należy stwierdzić, iż polsko¬ -niemieckie pogranicze było pograniczem stykowym, dwujęzycznym. Z całą jednak pewnością trzeba się zgodzić z Zofia Staszczak, która w tej niezwykle cennej analizie dostrzega potrzebę pewnego uzupełnienia. Stwierdza, że „sprowadzenie danej społeczności do statusu społeczności plebejskiej, a na­ wet niehistorycznej [w typowym tego rozumieniu - przyp. M G G ] , mimo, że jest wynikiem obcej przemocy, może doprowadzić do tego, że zamiast reflek­ syjnego poczucia wspólnoty pojawia się, po długim okresie nacisku, tylko spontaniczne poczucie odrębności i swojskości, właściwe dla społeczności plebejskich i niehistorycznych. Zaś właśnie takie poczucie odwołuje się często już nawet nie do odrębności języka, lecz innych elementów kultury, bada­ nych przez etnografię" (Staszczak 1978, s. 31). I właśnie na obszarze Gór­ nego Śląska spotykamy się i to wyraźnie - z tego rodzaju tendencją przez cały wiek X I X , a także w latach poprzedzających I wojnę światową oraz w latach międzywojnia (np. Kopeć 1981). Można mówić o swoistym nominaliźmie w sprawach narodowych, o świadomym zamykaniu się w ramach „śląskości", ale także istnieniu tzw. warstwy pośredniej. Tylko pozornym odejściem od głównego toku tych wstępnych rozważań jest koncentracja na użytym wyżej terminie „śląskość" lub częściej „górnośląskość". Pojawia się on w różnych sytuacjach społecznych i różnych �GÓRNOŚLĄZACY 11 konfiguracjach. Przykładowo znakomity historyk Stefan Kieniewicz pisał swego czasu, że lud górnośląski germanizacyjnej polityce pruskiej nauczył się przeciwstawiać „naprzód swą własną mową za czasów Lompy i Szafranka, później swym katolicyzmem pod wodzą Miarki, swoją śląskością za Napieralskiego i Korfantego i wreszcie swoją polskością w dobie powstań i plebiscytu" (Kieniewicz 1982, s. 69). W tym kontekście termin „śląskość" jest czytelny i oczywisty, sprowadzony do bliżej nieokreślonych cech regio­ nalnej tożsamości. Od mniej więcej połowy ubiegłego stulecia bywa on formułowany w trzech głównych sytuacjach społecznych, mając wówczas swoje konkretne konotacje: 1) w życiu codziennym i. odświętnym śląskiej ludności rodzimej. Zakres merytoryczny pojęcia obejmuje w tych przypadkach konkretnie identyfi­ kowane treści, a zwłaszcza wartości kultury lokalnej; po prostu to wszystko, co na danym etapie historycznego rozwoju jest ważne dla nosicieli lokalnej kultury; 2) na arenie życia politycznego. Stosowane bywa przez działaczy narodo­ wych, trybunów ludowych i - świadomych swych celów - polityków. W ta­ kich przypadkach zawartość treściowa jest wzbogacana o konkretne treści społeczne, ekonomiczne, kulturowe i polityczne. Służy określonym celom grup o różnych interesach i pojawia się: a) w agitacji polskiej, b) w narodowej agitacji niemieckiej, c) w agitacji ruchów separatystycznych, d) w agitacji ludności indyferentnej narodowo. W tym kontekście nie można jednak pominąć tego że terminy „śląskość", „górnośląskość" pojawiają się również jako szczególny wyraz poczucia wspólnoty regionalnej odczuwanej przez górnośląską ludność polskojęzyczną oraz śląskich Niemców; 3) na gruncie nauki. W takich przypadkach termin „śląskość" bywa poddawany pozornie scjentycznej analizie. Zazwyczaj jednak dominuje w takich przypadkach plątanie zawartości treściowej, błędna interpretacja funkcji. Po tych uwagach wprowadzających w zakres analizowanego procesu należy zaznaczyć, iż w omawianym okresie kształtowania się polskiej świa­ domości narodowej wśród Górnoślązaków wyróżniamy następujące etapy: etap I - od schyłku X V I I I w. do Wiosny Ludów; etap I I - to okres tzw. rozbudzenia narodowego, przypadający na lata 1848-1849; etap I I I - od upadku Wiosny Ludów do czasu bismarkowskiego K u l turkampfu; etap I V - lata Kulturkampfu. N i m przystąpimy do właściwej prezentacji interesującego nas problemu niezbędne jest jego przedstawienie danych statystycznych ilustrujących stosunki etniczne na historycznym obszarze Górnego Śląska. Pozostawiamy �12 MARIAN GRZEGORZ GERLICH je bez komentarza biorąc przede wszystkim pod uwagę to, że czymś innym jest „polskość" analizowana poprzez konkretne cechy obiektywne (np. nawet język), a czymś innym „świadomość bycia narodem" mimo, że razem przy­ należą do jednej kategorii kulturowo-etnicznej, która jednak ulega okreś­ lonym przemianom w czasie. Tabela P o l s k o ś ć historyczna G ó r n e g o Śląska w granicach Prus w spisach ludności 1828-1890 1828 Wyszcze­ gólnienie Olesno Opole m. Opole w. Strzelce O p . Lubiniec Gliwice m. Toszek-Gliwice Tarnowskie G ó r y Bytom m. C h o r z ó w m. Bytom w. 1849 1867 1890 Niemcy Polacy Niemcy Polacy Niemcy Polacy 2765 28 814 4836 37 750 5602 40990 13 702 45427 18 806 62393 15103 72742 1781 29948 4 228 43 969 3162 24953 3405 37 505 8 903 5414 50 573 39 650 5 308 40511 10 736 52057 21459 60 388 3415 38 352 11780 73 001 44496 147 894 Zabrze Katowice m. R a c i b ó r z m. R a c i b ó r z w. Koźle Prudnik Niemodlin Razem Niemcy 2653 43987 3 603 Polcy 6090 40779 14851 18464 10 374 3479 81057 6402 16424 14 650 11357 18969 36321 13 343 14 235 16983 11230 22407 Katowice w. Pszczyna Rybnik I 54 934 3 005 64144 39 637 17411 20 527 68 020 53 614 4 267 77326 53 057 10088 75148 10193 83954 34972 9020 5 540 49 700 8 576 62569 12146 6971 50921 16264 39042 20492 61 363 67908 10014 9921 25 825 10497 41719 11309 52289 11586 28161 24 503 27 766 2 733 37 945 33438 35 199 3 579 42 559 36244 42100 49977 3 691 35 531 45 741 3 777 105 945 394209 166495 528 976 240 245 709404 341 297 881 846 17147 8938 50208 55 723 Źródło: J. Kokot, Problemy narodowościowe na Śląsku od X do XX wieku, Opole 1973 OD SCHYŁKU XVIII W I E K U D O WIOSNY LUDÓW Już wcześniej zasygnalizowaliśmy, że postępującemu procesowi rozpadu państwa polskiego towarzyszył wzrost zainteresowania oderwanymi wcześ­ niej od Korony ziemiami piastowskimi. O ile jednak glos Staszica z 1790 r. można jeszcze uznać za odosobniony, to już w kilkanaście lat później zalążki polskiej myśli zachodniej są coraz wyraźniejsze. Wiązało się to zwłaszcza z marzeniami z czasów napoleońskich o nowych granicach Odrodzonej. W 1807 r. Staszic ponownie wspomina o Śląsku. W dziele O statystyce Polski pisze: „Granice kraj ten ma naturalne: od zachodu pasmo gór, wychodzące �GÓRNOŚLĄZACY 13 z Karpatów, a ciągnące się przez Śląsk; od południa wielki grzbiet Karpatów, przypierający aż do Morza Czarnego [...]" (Staszic 1807, s. 18). A zatem znów wyraźnie przedstawiciel polskiej elity umysłowej mówi o Ślą­ sku, o którym ówczesnej opinii publicznej nic nie było wiadomo. Nieco więcej można się dowiedzieć z późniejszego o rok dzieła Hugo Kołłątaja Uwagi nad teraźniejszym położeniem tej części ziemi polskiej, którą od pokoju tylżyckiego zaczęto zwać Księstwem Warszawskim, w którym stwierdza on, iż Odra przedziela ludy niemieckie od słowiańskich. Kołłątaj podnosi tu zwłaszcza niezwykle ważny problem zakresu występowania mowy polskiej, która już niedługo była przez stronę niemiecką określana pogardliwie jako „Wasserpolnisch". „ N a szczęście - czytamy w tym dziele - wszystkie kraje po prawym brzegu Odry leżące są słowiańskie: Ślązacy począwszy od źródła Odry aż po granice Brandenburgii, mówią po polsku" (Kołłątaj 1808, s. 145). Kołłątaj wyraźnie też podkreśla, iż język używany w tej części Prus jest identyczny z językiem używanym w Polsce. Jest to nader ważne stwier­ dzenie. Podówczas przecież właśnie język był już traktowany jako pod­ stawowy wyznacznik narodowej odrębności. Zrozumiałe jest zatem, że w kręgu publicystyki i nauki niemieckiej musiały się pojawić teksty depre­ cjonujące charakter „polskiej mowy" Ślązaków. I tak np. znanym memoriale radcy szkolnego rejencji opolskiej Bendy dość jednoznacznie pojawia się przekonanie, iż triumf mowy niemieckiej jest bliski i w ciągu kilkudziesięciu lat mowa polska zaginie. Memoriał datowany 10 kwietnia 1819 r. wyraźnie też określa peryferyjne położenie ludu górnośląskiego. Benda pisze: „Lud, o którym tu mówię, należy do niemieckiego monarchy, podlega niemieckim prawom i wszakże nie zna on ani swych panujących, ani języka, ani swych praw [...]. Lud ten nie ma nic wspólnego, oprócz nazwiska, z właściwymi Polakami, gdyż nawet nie mówi językiem polskim, lecz jakąś mieszaniną czesko-morawsko-polsko-niemiecką, której trudno by szukać w jakimkol­ wiek języku piśmiennym. To prawdziwe nieszczęście da się, według mego zdanie, jedynie przez to tylko usunąć, jeżeli język ten zostanie, jak można najrychlej, wytępiony przez nauczenia młodzieży w języku niemieckim" (Tobiasz 1945, s. 14). Ten znamienny sposób definiowania polsko-języcznej, rodzimej ludności śląskiej był na gruncie publicystyki i nauki niemieckiej dominujący. Charakterystyczne było zwłaszcza określanie używanego tu języka w kategoriach synkretycznego, „śmiesznego" dziwoląga. I tak, przy­ kładowo, na łamach czerwcowego numeru „Schlesische Provinzial-Bllätter" z 1827 r. wręcz stwierdzono: „Jakąż bowiem śmieszną zbieraniną (Kauder­ welsch) jest mowa prostego człowieka! W Krakowie nikt nie zrozumiałby z tegg^ani słowa; mowę tę uznano by za język Hotentotów [...]. Język jest odbiciem ducha i obyczajów narodu. Jakżeż lud ów [górnośląski - przyp. M G G ] może dotrzymać kroku w rozwoju kultury duchowo-obyczajowej tym, wśród których żyje i z którymi utrzymuje bliskie kontakty" (Długoborski, Popiołek 1957, s. 253). Te wynikające z pobudek ideologicznych i poli­ tycznych oceny mowy polskiej na Śląsku zostały jednak już podówczas �14 MARIAN GRZEGORZ GERLICH podważone w obiektywnej pracy Jana Samuela Bandtkiego, który w Wia­ domościach o języku polskim w Szląsku i o polskich Szlązakach ogłoszonych w 1821 r. na lamach poznańskiej „Pszczółki" dokonał pierwszej pol­ skiej, scjentycznej analizy sytuacji etnicznej, a głównie językowej na Śląsku. Wprawdzie stanowiła ona kontynuację jego wcześniejszych rozważań na ten temat, jednak dopiero to studium w sposób pełny wykazywało przy­ należność gwary śląskiej do języka polskiego. Istotne jest również to, że Bandtkie wskazał na słowiański i polski charakter autochtonicznej ludności śląskiej. Jeśli chodzi o język stwierdzał: „Niemieccy pisarze nazywają język polski na Śląsku das Wasserpolnisch, niby to wodny język polski, i tak pospólstwo nawet różni prowincjonalną mowę polską na Śląsku od czystej polszczyzny. A t o l i nigdzie Polscy Ślązacy nie używają tego wyrazu i nie różnią swej mowy od innej polskiej" (Bandtkie 1821). Same zaś granice występowania języka polskiego na Śląsku wytycza Bandtkie pomiędzy rzeką „Ostrawicą płynącą między Księstwem Cie­ szyńskim i Morawami, to jest z tej strony Ostrawicy mówi lud po wsiach wszędzie po polsku, a z tamtej po morawsku. Po miastach zaś bywają ludzie i tacy, którzy po polsku nie rozumieją, lecz tylko po niemiecku. Dalej odłącza język polski i niemiecki rzeka Opawa, granica pruskiego i austriackiego Śląska. Potem granica Księstwa Nysy [...]; to jest w Księstwie Opolskim mówi lud po polsku, a w Nisseńskim [Nyskim - przyp. M G G ] po niemiecku, a tak i w całym Górnym Śląsku, zacząwszy od granic Księstwa Opolskiego bardziej polski niż niemiecki języku panuje, wyjąwszy miasta niektóre, gdzie więcej Niemców i osady nowe, czyli kolonie; ale za to częstokroć całe wsie nie umieją po niemiecku. Za Opawą mówi lud albo po niemiecku, albo w mniejszej liczbie po czesku, i toż samo można usłyszeć w hrabstwie glackim (tj. Kłodzkim), gdzie Glatz niegdyś nazywał się Kłodzko. W Księstwie Brz;eskim w Dolnym Śląsku granicą jest rzeka Odra, to jest z tej strony Odra polska, a z tamtej jest niemiecka strona [...]. Powszechną zaś mową język polski jest jeszcze w powiatach [Bernstedt] do księstwa oleśnickiego należącym, w namysłowskim do Wrocławia należącym i w baronacie sycowskim (Wartenberg), tudzież w częściach baronatów innych, jak około Milicza, Międzyborza itd. wciąż aż do samej Polski ku granicom teraźniejszego województwa kaliskiego. A ku Małej Polsce rzeka Przemsza oddziela dialekt śląski od czystej polszczyzny, a to tak, iż za Przemszą ku Krakowu już śląskiej nie słychać mowy, lubo czasem wysłowienie około Czeladzi i Siewierza dosyć zbliża się ku wymowie Ślązaków. Na północ zaś gdzieniegdzie Widawa rzeka (die Weyde) w Księstwie Wrocławskim i Oleśnickim czyni granicę między niemieckim i polskim językiem śląskim" (Bandtkie 1821). W tym obszernym, a i tak jeszcze okrojonym cytacie szczegółowo zostały określone granice występowania mowy polskiej na Śląsku, w tym również Górnym Śląsku. W ten sposób można sobie uświadomić realny zasięg występowania pol­ szczyzny na interesującym nas obszarze. �GÓRNOŚLĄZACY 15 Natomiast w omawianym okresie w piśmiennictwie polskim dość często pojawiały się twierdzenia dotyczące polskości Kresów Zachodnich (w tym także Śląska). Uwzględniając kryterium odrębności językowo-etnicznej były one uprawomocnione, bo odwoływały się do pewnego zespołu elementów, które uznawano za konstytuujące zarazem charakteryzujące i wyodrębniają­ ce kulturę żywiołu polskiego od obcej etnicznie grupy niemieckiej. Wpraw­ dzie operacjonalizacja używanego podówczas terminu „polskość" jest trudna do przeprowadzenia, ale jednak można choćby przytoczyć listę owych wyżej zasygnalizowanych elementów. Jeśli więc w 1834 r. Joachim Lelewel mówił, że „[...] Prusy [konkretnie zaś Pomorze - przyp. M G G ] są w połowie polskie [...]" (Bukowski 1958, s. 259) to z całą pewnością można powiedzieć, iż odwoływał się właśnie do identycznych, jak na innych ziemiach etnicznie polskich zwyczajów, obyczajów, obrzędów, ubioru „ludowych śpiewak", religii czy wreszcie mowy. Źródła takiego stanowiska wyrastały z idei Oświe­ ceniowych, kiedy to naród określano po prostu jako „zgromadzenie ludzi mających jeden język, zwyczaje i obyczaje". D o tego z czasem doszły idee Romantyzmu wynoszące na piedestał właśnie lud. W konsekwencji więc realnie występujące podobieństwo kulturowe polskojęzycznych Ślązaków fascynowało reprezentantów polskich elit peregrynujących w I połowie X I X w. przez ten teren. Wyjaśnić tu jednak należy, iż obiektem ówczesnych zainteresowań był głównie tzw. Dolny Śląsk, bo przecież on leżał na głównej trasie turystycznych wędrówek. Tu znajdowały się znane letniska i ośrodki lecznicze. Górny Śląsk był więc raczej obszarem tranzytowym. Faktem jest jednak, że w tym pierwszym okresie poznawania Śląska, przypadającym na tzw. etap prenarodowy, przejechały przez ten obszar i zarejestrowały swoje doświadczenia i wrażenia takie osobistości ówczesnego polskiego życia, jak Franciszek Ksawery Bohusz, Izabela Czartoryska, Franciszek Karpiński, Józef Morawski, Julian Ursyn Niemcewicz, Tomasz Ujazdowski, Tadeusz Wasilewski czy Władysław Wężyk (patrz np. Zieliński 1974). M a rację historyk Wanda Wanatowicz gdy stwierdza, że w czasie tych peregrynacji dostrzegali oni „bliskość etniczną Ślązaków, którą odbierali jako niezatarte ślady piastowskiej przeszłości. Widzieli je w pomnikach kultury materialnej, podobieństwie strojów, obyczajów, a przede wszystkim mowy" (Wanatowicz 1992, s. 16). Ale z całą pewnością był to dopiero etap wstępny „odkrywa­ nia" Śląska. Zasadniczy rozkwit zainteresowań, odzwierciedlony nadto w piśmiennictwie nastąpił wówczas, gdy obszar ten omawiać zaczęły na swych łamach pisma wielkopolskie i krakowskie. Trzeba też w tym miejscu odwołać się do idei słowiańskich, które zaowocowały szczególnym typem intelektualnego ożywienia polskich elit. W efekcie też obok wizji „Polski historycznej" pojawiła się idea „Polski etnicznej", piastowskiej, zwróconej ku Odrze i Bałtykowi (Wrzesiński 1988). Po tych uwagach warto więc zastanowić się już nad samym problemem świadomości narodowej Górnoślązaków. Otóż z całą pewnością, co już wcześniej stwierdziliśmy, omawiany okres to typowy etap prenarodowy. �16 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Oczywiście inny był charakter świadomości u schyłku X V I I I w., czy nawet na początku X I X w., a już inny bezpośrednio przed nastaniem Wiosny Ludów. Niezależnie od dominującej wówczas, we względnie samowystarczal­ nych, względnie izolowanych społecznościach wioskowych, świadomości, należy jednak zauważyć pewne różnice wynikające z położenia danej wsi, oddalenia od miasta i stopnia powiązań ekonomicznych. W tych realiach chodzi po prostu o to, czy trwały determinanty decydujące o zachowaniu eąuilibrum, czy też pojawiły się zupełnie nowe prowadzące do rozchwiania owego ładu. W interesującym nas zakresie podstawowe znaczenie ma więc kwestia stabilności i zakresu dominującego podówczas „izolacjonizmu świa­ domościowego". W tym tradycyjnym oglądzie świata, swoistej ludowej wizji świata i czło­ wieka zawarta też była wizja swojskości i obcości. Tak więc „orbis interior jest sferą poznaną, rejonem topografii oswojonej" (Stomma 1986, s. 133) i , dodajmy, w miarę precyzyjnie zdefiniowanej, choć tylko na poziomie oralnym. Swojskość jest pewna, bezpieczna, zrozumiała, po prostu oczywista i naturalna. Groźne jest więc to, co jest nie-swojskie. W tych realiach istnieją więc określone reguły myślenia (np. Pawluczuk 1972), które w sensie współczesnych interpretacji etnologicznych charakteryzują się znamienną specyfiką, jakże ważną również dla procesu krystalizacji świadomości na­ rodowej. Mówiąc więc o tym, że I połowa X I X w., głównie do Wiosny Ludów, to dla Górnoślązaków etap świadomości etnicznej nie można pomijać w zasadzie fundamentalnego problemu, jakim jest kwestia m i tologizacji. Trudno o zwięzłą interpretację zagadnienia a zatem najlepiej przywołać precyzyjną wypowiedź Czesława Robotyckiego, który pisze, iż natura mitologizacji „polega na zastępowaniu niepełnej wiedzy o świecie mitem, który próbuje wyjaśnić zjawiska natury oraz przeznaczenie świata i człowieka jako całości ciągłej i celowej, umożliwiając wiarę w sens ludzkiej działalności i trwałości wartości. Nadto procesom mitologizacji sprzyja fakt, że postawę konstytuują emocje i wartościowanie. Emocje wywołują potrzebę takiego widzenia świata, w którym nie dokonuje się przemiana [...]" (Robotycki 1980, s. 77). Zresztą, każde naruszenie istniejącego po­ rządku jest groźne, bo może wywołać nieobliczalne skutki. Ten sposób myślenia dostrzec można także w przypadku tradycyjnych, górnośląskich środowisk plebejsko-miejskich (Gerlich 1992). Jeśli więc mówimy o etapie tzw. świadomości etnicznej Górnoślązaków musimy mieć na uwadze nie tylko jej specyfikę, lecz także jej konkretne uwarunkowania czaso-przestrzenne. Świadomość narodowa jest przecież kategorią zdeterminowaną zespołem czynników ekonomicznych, spo­ łecznych, kulturowych, osobowościowych, historycznych i politycznych. Mogą one mieć charakter petryfikujący, jak i destrukcyjny, choć w efekcie - dynamizujący nowy typ świadomości. Jeśli chodzi o interesujący nas okres to historycy stwierdzają, że „ D o najważniejszych czynników sprzy­ jających tworzeniu się wspólnoty narodowej [...] zalicza się: ruchliwość �GÓRNOŚLĄZACY 17 społeczną, oddziaływanie państwa, nawet tak kadłubowego, jakim były Księstwo Warszawskie i Królestwo Polskie, oraz ruch insurekcyjny" (Kieniewicz 1982, s. 38). Górnośląską, polskojęzyczną ludność rodzimą cechował wówczas izolacjonizm „horyzontalny", „wertykalny" i „świado­ mościowy" (Gerlich 1981, s. 363-364). Te czynniki, a także wczesne ode­ rwanie od Polski i brak łączności z polskimi walkami wyzwoleńczymi spo­ wodowały, że Górnoślązacy znajdowali się poza głównym tokiem spraw narodowych. Nie mieszczą się też w hipotetycznej periodyzacji rozwoju świadomości narodowej polskiego chłopstwa. Wspomniany już Kieniewicz wyróżnia w związku z tym „Etap pierwszy - względnej stabilizacji systemu feudalnego [...], a więc i słabego stopnia uświadomienia klasowego wsi. W tym etapie dwór, wsparty przez plebanię [w tym zakresie struktura nieobecna na G. Śląsku - przyp. M G G ] narzuca jeszcze chłopom własną ideologię. Wówczas patriotyczny nastrój ogarniający warstwy oświecone „udziela się, jeśli nie ogółowi gospodarzy, to przynajmniej dworskiej czela­ dzi. Panicz ze dworu siada na koń, a razem z nim ochotnie ruszają parobczaki - zjawisko poświadczone źródłowo w 1806, 1809, i nawet 1830 r. (Kieniewicz 1982, s. 63-64). Górnoślązacy byli oe erwani od tych wydarzeń, choć ich echa tu dochodziły. Byli natomiast coiaz bardziej narażeni - mi­ mo uzyskania wolności osobistej chłopów i konkretnych reform - na coraz gwałtowniejszą ekspansję języka niemieckiego. Mimo pewnych różnic w ło­ nie niemieckiej administracji, co do sposobów germanizowania Górnoślą­ zaków właśnie, język był głównym obiektem prawnej dyskryminacji. Warto w związku z tym odwołać się do notacji Izmaiła Iwanowicza Srezniewskiego, rosyjskiego slawisty, który latem 1840 r. przez kilka tygodni przebywał na Śląsku. W sierpniu zaś przez 4 dni przebywał w okolicach Strzelec Opolskich i Opola. Przybył tu, aby szukać „tego, co słowiańskie". Przywo­ łujemy tego badacza, bo z jego notacji wylania się m.in. pewien typ reakcji i postaw określających spontaniczną obronę atakowanych i zagrożonych z zewnątrz wartości własnych. W jednym z listów do matki, Srezniewski tak opisuje swoją przygodę z 10 sierpnia 1840 r., kiedy to szukał przewod­ nika. Wreszcie go znalazł. „I poszliśmy. Po drodze dopóki było widno, co chwila siadałem i zapisywałem to, co mi Ślązak mówił. O dziewiątej byliśmy u zięcia [...], bardzo bał rad, że przyjmuje gościa „Czecha" (odgry­ wałem rolę Czecha) i chyba uczonego. „Piszcie ponie, piszcie, lecz nie zapomnijcie napisać, że modlić się każą, a czytać nie uczą. Dali nam jakie­ go «zatraconego Niemca» nauczyciela: ani my go nie rozumiemy, ani on nas. Oto mój synek bębni «Fater unser» zamiast «Ojcze nasz». Lecz cóż to za modlitwa? W ten sposób można więcej zgrzeszyć [...]" (Kucharska, Nasz, Rospond 1973). Jest to niezwykle cenna informacja dokumentująca społeczną reakcję Górnoślązaka wobec odgórnie wprowadzanego, ob­ cego języka, jak i w pewnym sensie realizatora tej polityki. Uwzględniając realia ówczesnych zbiorowości można tę jednostkową reakcję pojmować jednak w szerszych kategoriach. Każda jednostka była bowiem - pomijając �18 MARIAN GRZEGORZ GERUCH postawy dewiacyjne, i to nawet definiowane w kategoriach świadomościo­ wych - niczym nie wyróżniającą się cząstką określonej społeczności wiosko­ wej, homogenicznej pod względem kulturowym i językowym, w której domi­ nowała identyczność perspektywy życiowej. Nauczyciel Niemiec był kimś obcym, jako taki naruszał panujący schemat życia już z racji swej odmien­ ności, a tym bardziej realizowanej funkcji. W rezultacie w opisanym przez Srezniewskiego przypadku spotykamy się ze spontaniczną obroną jednej z najważniejszych wartości. Można też za Janem Stanisławem Bystroniem powiedzieć, że „Obcy niezrozumiały język jest zawsze jednym z najważniej­ szych czynników niechęci czy nienawiści plemiennej [...]" (Bystroń 1935, s. 249). Wprawdzie na Górnym Śląsku owe relacje nie zawsze były tak dramatyczne, to jednak obrona własnego języka była podstawową formą obrony swojackiej tożsamości. Podówczas miała wyłącznie charakter żywio­ łowy, lecz z czasem, mimo obiektywnego procesu współżycia z obcą etnicznie grupą niemiecką, co prowadziło w pewnych regionach do braku plemiennej nienawiści między Polakami i Niemcami, owa obrona przyjmować zaczęła charakter świadomy. Wynikała ona zarówno z uwarunkowań wewnętrznych, jak i inspiracji zewnętrznych. W okresie kształtowania się narodu dominujące znaczenie miały więc w obrębie polskiego etnicznie żywiołu masy charakteryzujące się świadomo­ ścią etniczną. Pojawiały się już jednak pewne symptomy zmian, wynikające m i n . z wewnętrznych napięć społecznych, ekonomicznych czy kulturowych zachodzących na śląskiej wsi, które później znalazły artykulację w czasie Wiosny Ludów oraz działaniach inigujących aktywizację narodową. Poza na ogół znanymi i udokumentowanymi aktami trzeba tu z całą pewnością wyeksponować działania ks. Jana Alojzego Nepomucena Ficka związane z próbami „odrodzenia moralnego" Górnoślązaków. Związany z Piekarami Śląskimi, ośrodkiem kultu Matki Boskiej Piekarskiej zdołał z tego miejsca uczynić centrum nie tylko religijne, ale kulturowe i narodowe. Jest to szcze­ gólnie ważne jeśli uwzględnimy geograficzne położenie tej miejscowości po­ środku przemysłowej części górnośląskiej niecki, ale jednocześnie w pobliżu granicy z zaborem rosyjskim. Jeszcze przed Wiosną Ludów Ficek doprowa­ dził do pierwszej poważnej społecznej aktywizacji ludu śląskiego, który stopniowo był już poddany procesowi industrializacji. Zaowocowała ona w formie masowej akcji antyalkoholowej., swoistej odnowy religijno-moral­ nej. 9 stycznia 1844 r. ks. Ficek założył Towarzystwo Wstrzemięźliwości od Wódki i Wszelkich Trunków Palonych. Jak można wnosić z danych histo­ rycznych alkoholizm szerzył się podówczas w zastraszających rozmiarach. Ks. Janusz Wycisło, autor znakomitej biografii Ficka, w nieco poetycki sposób pisze, iż alkoholizm prowadził wręcz do „ogólnego zdziczenia społe­ czeństwa polskiego na górnym Śląsku" (Wycisło 1992, s. 35). Faktem jest jednak, że antyalkoholowa działalność piekarskiego księdza przyniosła nie­ zwykłe efekty. W krótkim czasie był to już ruch masowy, który nadto odbierano jako „ruch polski". Jak podaje wspomniany autor, Niemcy sto- �GÓRNOŚLĄZACY 19 sunkowo szybko dopatrywać się zaczęli w akcji Ficka „cech polskiego ruchu narodowego i politycznego". W swych sprawozdaniach do nadrzędnej wła­ dzy podkreślali dążenia Polaków-abstynentów do samodzielności i wolności. Rzeczywiście, takie hasła były głoszone przez misjonarzy, lecz w zupełnie innym kontekście, nie politycznym, a religijnym" (Wycisło 1992, s. 43). Ta ostatnia uwaga jest niezwykle istotna, aby nie popadać w falsyfikacje tego ruchu. Niemniej jednak był on niezależnie od celu i specyfiki organizowa­ nych struktur, ruchem etnicznie polskim. Był pierwszą w tym zakresie formą organizacji polskojęzycznej ludności rodzimej. Specyficzna liturgia nabo­ żeństw związanych z ruchem trzeźwości, w tym zwłaszcza kazania i nauki stanowe, tworzyły zalążek organizacji nowego typu świadomości. To właśnie tu można odnaleźć górnośląskie źródła organizowania więzi wyznaniowej mieszkańców tej ziemi z ziomkami z innych regionów Polski. Ponadto, co tak wyraźnie ujawni się już w okresie tzw. rozbudzenia narodowego na Śląsku, lokalny, katolicki ruch społeczny, byt oraz siłę narodu upatrywał w wierze. Stąd też, brak wiary miał (zgodnie z głoszoną koncepcją) prowa­ dzić do „rozbicia narodowych więzi". To wskazanie zdaje się przyświecać całej publicystyce „Tygodnika Katolickiego" (Kwiatek 1991, s. 23). I właśnie to pismo, wychodzące z „polsko-katolickich" wartości, będzie budować „zręby narodowości" na Górnym Śląsku. Istotne znaczenie miało również to, że śląskiej akcji trzeźwości towarzyszyć zaczęło drukowanie tekstów w języku polskim. Tym samym mowa używana na co dzień, dyskryminowa­ na i pogardzana podlegała w ten sposób swoistemu procesowi społecznego awansu. Wydawano więc nie tylko różnego rodzaju ulotki, pieśni religijne, ale także teksty wygłaszanych kazań. Szeroko kolportowano, a nawet roz­ dawano bezpłatnie teksty w rodzaju „Kłótnia pijaka z trzeźwym", „Blau¬ montag" czy choćby „Lament wódki". Miały one charakter opowieści mo­ ralizatorskich. Publikowano wreszcie zbiory pieśni, jak np. Gwiazdkę dla towarzyszów wstrzemięźliwości. Ta szczególnego rodzaju akcja określana z niepokojem przez niemieckie środowiska jako przejaw „odrębnego Kościoła polskiego" zaczęła jednak po okresie intensywnego rozwoju stopniowo zanikać. Niewątpliwie wiązać to należy z postępującymi zagrożeniami egzystencji, z falą epidemii tyfusu głodowego, a także czerwonki. Bieda i choroby spowodowały powrót do alkoholizmu. Jednocześnie nastąpił też wzrost aktywizacji społecznej. Lata czterdzieste ubiegłego stulecia, poprzedzające Wiosnę Ludów były trudnym okresem dla Śląska. Obniżała się stopa życiowa. W różnych częś­ ciach wybuchało wrzenie mas przeciwko drożyźnie. W 1847 r. bunty ogar­ nęły Wrocław, Nysę, Nową Rudę, ale także miejscowości Górnego Śląska. Doszło do fali wystąpień chłopskich. Były to pierwsze sygnały nadchodzą­ cych przemian. Złożony zespół czynników wewnętrznych i zewnętrznych rozpoczynał proces zmian, które na jakiś czas miały wstrząsnąć istniejącym w Europie porządkiem. W określonym zakresie jego uczestnikami stały się też polskojęzyczne masy �20 MARIAN GRZEGORZ GERLICH ludności wiejskiej oraz miejskiej Górnego Śląska. Kończył się pewien etap społecznej stabilizaqi i społecznej organizacji zamkniętych dotąd społeczności lokalnych. Zagrożone w swoim bycia, a nadto aktywizowane z zewnątrz masy podjęły walkę o poprawę swojego położenia. Ogólnie więc pogarszająca się sytuacja społeczno-ekonomiczna, a później przemiany polityczne stanowiły bezpośrednią przyczynę rozchwiania - przynaj­ mniej u części ludności rodzimej - ich tradycyjnej świadomości prenarodowej. WIOSNA LUDÓW Właściwy ruch rewolucyjny w Niemczech poprzedziły w zasadzie wy­ stąpienia wrocławskie z 6 marca 1848 r. Potem już wrzenie ogarnęło prak­ tycznie cały Śląsk. Ruch chłopski objął zaś nie tylko Dolny Śląsk, ale również rejencję opolską. Domagano się reform, lud wierzył, jak to zwykle w takich przypadkach bywa „w króla", ale żywiołowość i rozproszenie tych wystąpień skazało je w krótkim czasie na upadek. W maju natomiast na­ stąpiły na Śląsku wybory do obu Zgromadzeń Narodowych, tzn. berliń­ skiego (pruskiego) oraz frankfurtskiego (ogólnoniemieckiego). Ze Śląska zostali wybrani polscy posłowie. Uwierzono w etniczną jedność, choć z całą pewnością podstawowe zainteresowania mas ludowych koncentrowały się na kwestiach ekonomicznych, a nie narodowych. Faktem jest, że ówczesna sytuacja poczęła jednak sprzyjać właśnie aktywizacji w zakresie pobudzania świadomości narodowej. Podstawowe znaczenie dla tego procesu miała ko­ nieczność obrony mowy Górnoślązaków. Początkiem tych działań była ak­ tywizacja społeczna, wynikająca z chęci zmiany niekorzystnego położenia ekonomicznego. Wacław Długoborski stwierdza, że właśnie tego rodzaju walka „prowadzona przez polskich chłopów i robotników na Śląsku uświa­ domiły im także własną odrębność n a r o d o w ą " (Długoborski 1959, s. 268). Ta uwaga ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia istoty toczących się wówczas procesów. Należy powiedzieć, że chęć poprawy położenia ekono­ micznego, potrzeba ochrony atakowanej „swojskości" (czy raczej pewnych jej elementów, np. mowy lub obrzędów) dla części Górnoślązaków była impulsem do kształtowania się świadomości ponadregionalnej. Znamienne, że już w połowie 1848 r. doszło do swoistego umiędzynaro­ dowienia sprawy śląskiej. Stało się to 8 czerwca, kiedy to „rodak cieszyński" Paweł Stalmach złożył Prezydium Kongresu Słowiańskiego obradującego w Pradze (niestety rozpędzonego) memoriał dotyczący Śląska. Apelował w nim między innymi: „I. Aby Słowianie wespół [...] przed publicznością europejską zajęli się rzeczą Ślązaków[...]; I I . Aby Ślązak austriacki do Galicji przyłączonym został [...] Śląsk pruski podobnie żeby z poznańskim działem Polski do równych stosunków przy­ wiedzionym był [...]; �GÓRNOŚLĄZACY 21 I I I . Zabezpieczenie narodowości słowiańsko-połskiej na Śląsku, więc używanie języka polskiego w urzędach i szkołach; IV. Przez to spojenie losów Śląska z losami Polski spodziewają się Ślązacy wszystkich konstytucyjnych swobód, jak to: wolności i równości wiary, swobodnej prasy, równości w obliczu prawa użytego, jak przyrodzo­ nego [...]. Z takowymi żądaniami przytulając się Ślązacy do grona Słowiaństwa, wzywają Słowian jako braci do podpierania żądania ich" (Kieniewicz 1948, s. 179-181). Oczywiście ów memoriał nie odzwierciedla poglądów mas lecz poglądy elity. Wyrósł na ziemi cieszyńskiej, a nie na plebejskim G ó r n y m Śląsku. Niemniej jednak tego rodzaju manifesty i odezwy poczęły w owym czasie trafiać do warstw nieelitarnych. To właśnie na ziemi górnośląskiej latem 1848 r. reprezentanci 200 gmin dożyli swoje podpisy pod petycją w sprawie obrony języka polskiego na Śląsku. Tym samym petycja była formą zbiorowej manifestacji około, jak podają historycy, pół miliona lud­ ności. W formie wniosku została ona z czasem złożona na forum sejmu pruskiego. Choć nie została przyjęta, to jednak warto tu przedstawić jej podstawowe elementy, gdyż określają one zakres potrzeb jego wnioskodaw­ ców i zachodzące podówczas przemiany. Wniosel stwierdzał między innymi: a) Tak, jak użycie i nauka szkolna niemieckiego, tak samo odtąd, w myśl potrzeb mówiących po polsku mieszkańców Górnego Śląska, ma być gwa­ rantowanym również użycie oraz nauka ustna i piśmienna języka polskiego; b) Polacy Śląscy, nie władający językiem niemieckim nie mogą być wykluczeni ze Zgromadzenia Narodowego [...]; c) Ustawy, rozkazy, dekrety, zarządzenia, rozporządzenia i deklaracje wychodzące od władz winny być redagowane całkowicie również w języku polskim [...]" (Wrzesiński, Kulak 1990, s. 65). Ponadto wnioskodawcy domagali się między innymi, aby urzędnicy pracujący na terenach z dominującym językiem polskim władali „wymie­ nioną m o w ą " . Te dwa dokumenty świadczą o sposobie artykulacji potrzeb narodowych; pośrednio wskazują również na zachodzące przeobrażenia ś wi ad omości o we. W mniejszym zakresie zmiany te dotknęły wsi. Jej mieszkańców nadal cechował tradycjonalizm, swoisty „świadomościowy izolacjonizm", zanurze­ nie w swojskości, prymat lokalności nad zewnętrznością. Intensywniejsze zmiany objęły miast i miejscowości znajdujące się w ich orbicie. Na Górnym Śląsku takim szczególnym miastem, a nawet swoistym centrum ówczesnego życia narodowego był Bytom. Uwzględniając jego położenie w górnośląskiej niecce przemysłowej, a także bliskość Piekar Śląskich, tradycyjnego ośrodka życia kultowego Górnoślązaków, trzeba powiedzieć, iż w efekcie to miasto oddziaływało dość szeroko na tę część Śląska. To właśnie w Bytomiu roz­ począł się w zasadzie proces instytucjonalizacji polskiego życia narodowego. I tak np. 22 października 1848 r. zawiązano tu Klub Narodowy i ogłoszo­ no jego statut. Jego paragraf trzeci wręcz mówił, iż klub będzie działał na rzecz „Zą^ą^ia pr£$[ €llą narodowości polskiej, takich, jakie dziś służą c 2AKIAD £"T*~ . ' " AŁSolfcterndci 105, C C t : - ' . r Hl 10-28-81 cJ& 64 . ' • - �22 MARIAN GRZEGORZ GERLICH narodowości niemieckiej". Tak więc Górnoślązacy po raz pierwszy spotykali się z określaniem ich jako członków „narodowości polskiej". Szczególną agitację w tym zakresie prowadziła ówczesna prasa. W ten sposób ludność lokalna była wyrywana z dotychczasowych form autostereotypów, spon­ tanicznej identyfikacji na poziomie treści i wartości uznawanych bezreflek­ syjnie jako swojskie, własne, które nie muszą być weryfikowane; zresztą tego rodzaju myślenie w ogóle się nie pojawiało, bo nie istniała świadomość układów alternatywnych. Byli swojakami, byli poddanymi króla pruskiego, byli tutejsi. Poczucie obcości dopiero zwolna narastało. Można więc - za Obrębskim - powiedzieć, że tak rozumiana „grupa etniczna to ta ekstensja jednorodności własnego otoczenia, z którą jednostka może się nigdy nie zetknąć, lecz w której pewna jest, że zastanie takie same warunki, do której dostosowane są jej wszystkie, lub przynajmniej wszystkie, społecznie ważne wzory osobiste. Jest to najszersza sfera adekwatności kulturalnej, w której czynności społeczne jednostki natrafiają na ten sam oddźwięk, w której nie doznaje ona inhibicji kulturalnych; grupa etniczna dla jej członka to ten krąg potencjalny czy rzeczywisty, w którym jego sposób mówienia, bycia i dzia­ łania nie razi, gdzie oceniany jest pozytywnie, i gdzie [...] wszystko co się dzieje w otoczeniu jest pozbawione cech obcości i dziwaczności" (Obrębski 1936, s. 3). Lecz zespół czynników ekonomicznych, społecznych i politycz­ nych powodował w latach Wiosny Ludów, iż istniejący układ uległ ze­ wnętrznemu naciskowi. Z czasem doszła do tego coraz wyraźniejsza próba ochrony tej swojskości. Zagrożony był byt materialny, atakowany język i niektóre elementy własnej kultury. W tym wypadku chodzi zwłaszcza o narastające już od początku X I X wieku pruskie zakazy dotyczące orga­ nizowania niektórych zwyczajów. Dorota Simonides, która jako pierwsza wyraźniej podniosła ten problem na gruncie folklorystyki wskazuje między innymi na rugowanie zwyczaju „chodzenia trzech króli" (i to już w 1819 r.) dalej - zwyczajów chodzenia z Dzieciątkiem, „pławienie ludzi i zwie­ rząt w Wielki Piątek", czy „chodzenia z goikiem" (Simonides 1989, s. 57). W konsekwencji tych czynników przywódcy narodowi na Górnym Śląsku coraz wyraźniej zaczęli się odwoływać do terminu „narodowość". To m.in. Józef Łepkowski apelował, aby do ludu śląskiego przemawiać w jego ojczy­ stym języku, zwracał się do kapłanów by dążyli do zachowania i propago­ wania „narodowości" poprzez krzewienie „religijności, oświaty i kultury". Na łamach „Dziennika Górnośląskiego", wydawanego w Bytomiu i „Tygod­ nika Katolickiego", wydawanego w Piekarach Śląskich, rozpoczęła się praw­ dziwa agitacja narodowa. Tematykę narodowości podejmowały nie tylko pisma górnośląskie, lecz także poznańskie i krakowskie, zwłaszcza „Czas". Wraz z rozwojem ówczesnej sytuacji politycznej następowała też radykalizacja sposobu pojmowania terminu „narodowość". Na początku domagano się głównie polskich szkół, ale już 25 października 1848 r. na łamach „Dzien­ nika Górnośląskiego" ukazał się znamienny artykuł, który jednoznacznie ujmował kwestię przynależności narodowej Górnoślązaków. Stwierdzono: �GÓRNOŚLĄZACY 23 „długie wieki ojcowie nasi żyli szczęśliwie, mianując się Polakami [...]. Dziś więc, choć jesteśmy pod rządami pruskimi, nie przestaliśmy szanować wiary przodków, mówić po polsku, ubierać się obyczajem przodków [...]. Cóż więc mamy od Niemców-Prusaków? Nic, ani ich wiary, ani ich strojów, ani ich pieśni, ani ich języka. Czymże więc jesteśmy? Zaiste! nie Prusakami, ale Polakami, po polsku Boga chwalimy. Szanujemy więc mowę, wiarę i obyczaj nasz i święte miano Polaka" („Dziennik Górnośląski" 1848, nr 41). Oczywi­ ście jest to tekst polityczny, który nie odzwierciedla stanu ówczesnej świado­ mości. M a charakter agitacyjny, w którym dostrzec można wyraźną radykalizację narodowych przywódców. W sposób zdecydowany próbują aktywizo­ wać polskojęzyczną ludność Górnego Śląska w kierunku postaw narodo­ wych. Zarówno rodak Józef Lompa, jak i działacze, którzy przyjechali tu wówczas z zewnątrz dostrzegali wagę swojego posłannictwa. Obiektywnie oceniali, iż w sprawach narodowych górnośląski lud jest „giętki jak wosk". Dostrzegali to ponad 40 lat później także inni obserwatorzy śląskiej sceny. Szczególną, a jednak mimo wszystko pomijaną rolę odegrał w czasie Wiosny Ludów także Kościół. Przywołany wcześniej „Tygodnik Katolicki" ujmował kwestię narodową w kontekście religii i \ iary. Pisał, iż „Bóg narody stworzył i utrzymuje". Konsekwencjątakiego poglądu, głoszonego przecież do ludzi bezgranicznie wierzących, było wskazywanie na wiarę jako za­ sadnicze spoiwo „narodowych więzi". Aleksander Kwiatek pisze wręcz, iż „Tygodnik Katolicki" dochowując wierności „polsko-katolickim na Śląsku usiłowaniom" budował zręby narodowości na przykładach „cnoty i poboż­ ności". Demokraci z „Dziennika Górnośląskiego" zarzucali mu polityczną zachowawczość [...]. Po latach Łepkowski napisze, że krytyka ta była nieu­ zasadniona [•••]" (Kwiatek 1991, s. 24). D o d a ć też należy, że to właśnie z tych kręgów wyszedł nąjdojrzalszy manifest narodowy, czyli ulotka ks. A . Ficka, jako dodatek do „Matek ŚŚ Polski". Tu już wyraźnie nastąpiło odwołanie się do wspólnej przeszłości Śląska i reszty ziem polskich. Istotą zresztą pierwszego roku Wiosny Ludów było stopniowe budowanie zrębów świado­ mości historycznej. Był to proces powolny, ale jego pierwsze sygnały były bardzo wyraziste. Szczególną formą aktywizacji ówczesnych polskojęzycznych Górnośląza­ ków był udział w rozmaitych wiecach ludowych. Dla procesu uświadomienia narodowego owe „chłopskie sejmiki" miały większe znaczenie niż tak często przywoływane w opracowaniach instytucje kulturalne i polityczne. Wiece ludowe były pierwszą masową formą zbiorowych dyskusji na tematy doty­ czące zarówno „swojskiej ekumeny", jak i spraw poza nią wykraczających. W czasach Wiosny Ludów była to swoista instytucja naruszająca dotych­ czasowy ład społeczny i zapowiadająca zmiany w organizacji życia i w sferze świadomości. Wiece te skupiały nie tylko tradycyjne - ustalone obyczajem - grono uczestników i dyskutantów, lecz wszystkich, którzy chcieli w nich uczestniczyć. Ta nowa forma zgromadzeń ludowych pojawiła się w wyniku ogłoszenia wyborów do Zgromadzenia Narodowego. Po upadku Wiosny �24 MARIAN GRZEGORZ GERUCH Ludów instytucja ta zamarła, aby odrodzić się w latach Kulturkampfu i stać się odtąd specyficzną instytucją życia społecznego Górnoślązaków, bezpo­ średnio kształtującą oblicze życia kulturalnego, a zwłaszcza - społecznego i politycznego. Kilkunastomiesięczny okres Wiosny Ludów, choć niezwykle burzliwy i inicjujący m.in. zmiany w świadomości Górnoślązaków (co skłoniło hi­ storyków do określania go mianem „odrodzenia narodowego") zakończył się jednak upadkiem. Rozbiciu uległy instytucje życia narodowego i politycz­ nego, co gorsza - upadło także czasopiśmiennictwo. Zamilkli działacze sprawy narodowej; niektóry z nich musieli opuścić Górny Śląsk. Posłowie górnośląscy, choć byli członkami Koła Polskiego, nie zdołali jednak zwrócić uwagi na kwestię polskości w berlińskim parlamencie, ani w swoich okręgach wyborczych. Czym więc zakończyła się Wiosna Ludów na Górnym Śląsku? Odpo­ wiedź na to pytanie można rozpatrywać w dwóch płaszczyznach: zewnętrznej i wewnętrznej. Jeśli chodzi o zewnętrzną, to z całą pewnością trzeba zwrócić uwagę na upowszechnienie kwestii śląskiej i wzrost zainteresowań tym regio­ nem. Nastąpiło to w trzech wymiarach: 1) międzynarodowym, bo „sprawa Śląska" została podjęta na forum Kongresu Słowiańskiego; 2) niemieckim. W tym wypadku trzeba zwrócić uwagę na: a) podniesie­ nie kwestii śląskiej, w tym konkretnie polskojęzycznych Górnoślązaków, przez liberalne kręgi niemieckiego społeczeństwa; b) wzrost zainteresowania Górnym Śląskiem przez lokalną i centralną administrację pruską; c) wniesie­ nie kwestii śląskiej na forum niemieckiego parlamentu; 3) polskim. Przejawiało się to zwłaszcza poprzez zainteresowanie sprawą polskich Ślązaków w kręgu polskich elit intelektualnych i politycznych. W konsekwencji region ten i jego mieszkańcy stali się przedmiotem zaintere­ sowań ówczesnej publicystyki oraz działaczy sprawy narodowej. Jeśli zaś chodzi o płaszczyznę wewnętrzną to skutki Wiosny Ludów dostrzec można w trzech aspektach: 1 - pojawiły się czynniki doprowadzające do inauguracji procesu roz­ chwiania - ale jednak tylko na niektórych obszarach - tradycyjnych kulturo­ wych izolatów, 2 - nastąpiły przekształcenia w zakresie postaw i dotychczasowej świa­ domości prenarodowej; 3 - stworzone zostały instytucjonalne, wprawdzie później zniszczone, podwaliny pod instytugonalizację polskiego życia narodowego. Ujawnione w czasach Wiosny Ludów postawy można przedstawić jako swoiste continuum, gdzie jeden kraniec stanowi postawa (i świadomość) typowa dla orbis interior, a drugi - postawa częściowo otwarta ku świado­ mości „bycia narodem"; między nim istniała jeszcze postawa spontanicznej obrony swojskości. Można to również przedstawić w formie zapisu graficz­ nego, odwołując się do trójkąta zapisanego następująco: �GÓRNOŚLĄZACY 25 Tak więc dolną, największą warstwę zajmują reprezentanci postawy tra­ dycyjnej, prenarodowej i ahistorycznej, wyższą - reprezentanci postawy cechującej się świadomością etniczną, którzy w sytuacji zagrożenia w sposób spontaniczny pragną bronić swej kultury i najwyższą ci, których znamionuje wprawdzie nadal świadomość etniczna - ale dostrzec w niej można próby otwarcia się na zewnątrz, w kierunku „bycia narodem". Nadal jednak w całym analizowanym ok esie dominował wyraźny prymat śląskości - z zewnątrz definiowanej w kategoriach polskości - nad jakimkolwiek szerszym układem odniesienia. Więzi z kulturą polską nadal były w stadium organizacji, świadomość historyczna zaledwie w formie rudymentarnej, a zewnętrzne zainteresowanie sprawą śląska także jeszcze stosunkowo nikłe. Wprawdzie aktywizacja nastąpiła, szlachetni działacze narodowi nie zdołali jednak w ciągu kilkunastu miesięcy odwilży dokonać przełomu w dotychczasowych postawach, w dotychczasowej świadomości Górnoślązaków. Nadal lokalny żywioł polski pozostawał - podobnie jak i inne warstwy tej części Europy - na poziomie społeczeństw „bez historii". MIĘDZY WIOSNĄ LUDÓW A KULTURKAMPFEM Okres ten obejmuje od około 22 do 24 lat, jakie dzielą upadek Wiosny Ludów od walki, j a k ą podjął rząd Otto von Bismarcka z Kościołem i papies­ twem w obronie „czystości" niemieckiej kultury. Jej pierwszym sygnałem było wypędzenie w 1871 r. jezuitów, ale właściwy proces prawnych aktów represyjnych wiąże się z tzw. ustawami majowymi, z których pierwsza była ogłoszona w 1873 r. Zakończenie Wiosny Ludów, i w efekcie zwycięstwo w Europie i w Pru­ sach tendencji reakcyjnych spowodowały głęboki kryzys życia narodowego na G ó r n y m Śląsku. Polskie elity uświadamiają sobie konieczność udzielenie pomocy śląskiej ludności rodzimej, a Józef Łepkowski na łamach kra­ kowskiego „Czasu" w lipcu 1855 r. wręcz apeluje o „niezawisłe od wszelkich spraw politycznych" działanie na rzecz podniesienia oświaty. Wyraźnie �26 MARIAN GRZEGORZ GERLICH dostrzegał on zapóźnienie kulturowe Górnoślązaków. Jak wielu, silę i egzy­ stencję narodową upatrywał w oświacie. Na Górnym Śląsku jej rzecznikem był Lompa twierdzący, iż oświata jest dźwignią zarówno cywilizacji, jak właśnie także narodowego postępu. Z dużym niepokojem analizowano wówczas jej stan, ale jakby nie dostrzegano, iż w innych regionach kraju sytuacja była znacznie gorsza. Faktem jest jednak, że w odniesieniu do Górnego Śląska kwestię kultury pojmowano w płaszczyźnie bezpośrednich związków z polskimi elitami, a te były bardzo słabe. Paweł Stalmach pisał w związku z tym, że „Ludność polska na Śląsku, językiem na zachód a politycznie na wschód odgraniczona od innych narodów, nie mogła zarówno postępować z nimi, i nie dziw, że od wieków umysłowo za nimi postępowała" (Stalmach 1855, nr 10). Nie dostrzegano, iż oświata zawitała na tę ziemię stosunkowo wcześnie, a w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia doszło do swoistego paradoksu. Polegał on na tym, iż radca szkolny Bernhard Bogedain, późniejszy biskup, upatrywał skuteczność procesu germanizacji również w podniesieniu oświaty polskojęzycznych Górnośląza­ ków, których jego zdaniem należało uczyć w szkołach powszechnych w języ­ ku polskim. Zresztą koncepcje polskiej szkoły na Śląsku zrodziły się u części niemieckich elit już w okresie Wiosny Ludów (np. Gospodarek 1968, s. 108). Dopiero jednak czasy bogedainowskie przyniosły ich rzeczywisty rozwój. Redagując jeszcze w okresie Wiosny Ludów powołany przez siebie - i za­ chowawczy w kwestiach narodowych - tygodnik „Gazetę polską dla ludu wiejskiego" Bogedain orientuje się w zakresie umiejętności czytania G ó r n o ­ ślązaków w językach polskim i niemieckim. W jednym z listów wręcz stwierdza: „Chęć odebrania ludowi mowy ojczystej jest rzeczą niemądrą, niepolityczną i to z następujących powodów: 1. Mowa ojczysta jest prawowitą własnością ludu, a ściśle związane z nią są religia, zwyczaje i obyczaje. Wydzierając ludowi mowę ojczystą przecina się wszystkie węzły, przytrzymujące w sercu zasady moralności. Narzuczona obca mowa zatraca ścisłość i serdeczność pojęć religijnych, zatraca zwyczaje i dobre obyczaje ludu; 2. Szkoła jest zakładem do kształcenia ludzi [...] a nie zakładem do tresowania" (Tobiasz 1945, s. 44). W polityce bogedainowskiej nie chodziło jednak o zachowanie lokalnych tradycji kulturalnych i mowy, lecz o zupełnie inny cel. Było nim podniesienie ogólnego stanu oświaty opartej na języku polskim, a przez to włączenie polskojęzycznych Górnoślązaków w obręb ogólnonarodowej kultury niemie­ ckiej. Skutki okazały się zupełnie inne. Ujawniły się one jednak znacznie później. Powoływane bezpośrednio po upadku Wiosny Ludów pisma adreso­ wane do Górnoślązaków nie wzbudziły natomiast ich większego zaintereso­ wania. Ludność rodzima bowiem nadal żyła w kręgu swoich problemów. Podstawowym, a właściwie jedynym układem odniesienia była dla niej lokalność. Dlatego też zakończyły żywot - i to nie tylko ze względu na sytuację polityczną - wszystkie śląskie pisma. Upadek w 1853 r. ostatniego z nich, �GÓRNOŚLĄZACY 27 tj. „Poradnika dla ludu Górnośląskiego", jest tego najlepszym dowodem. W efekcie na kilkanaście lat czasopiśmiennictwo polskie na Górnym Śląsku zamarło. Niewątpliwie rację mieli ci, którzy przyczyny takiego stanu upa­ trywali także w tym, że proponowana zawartość merytoryczny pism nie od­ powiadała realnemu zapotrzebowaniu czytelniczemu. Józef Lepkowski wy­ raźnie stwierdzał, iż „Niełatwą to wszakże rzeczą jest zastosowanie się do potrzeb i wymagań ludu i zaufanie jego i pewną między nimi pozyskać prze­ wagę. Potrzeba na to doskonale znać jego charakter, obyczaje, zwyczaje, przymioty, wady nawet, jego moralne i materialne potrzeby, wytknąć sobie stale oznaczony zakres i poza takowy nie wychodzić [...]" (Łepkowski 1855, nr 162). Ponadto sytuacja na Górnym Śląsku ulegała wówczas wyraźnym przeobrażeniom. Zmieniał się dotychczasowy zbiorowy odbiorca polskiego czasopiśmiennictwa. Wskutek rozwoju procesów industrializacyjnych na are­ nę dziejów wkroczyła nowa warstwa społeczna, tzn. robotniczy. Wywodzili się oni wprawdzie z lokalnych społeczności wioskowych, ale stanowili, wsku­ tek oddziaływania wielu czynników społeczno-ekonomicznych oraz kultu­ rowych, nową jakościowo kategorię. W rzeczywistość miejską wnosili jednak tradycyjna inwentarz kulturowy, ludową ontologię, a także swoiste uniwersum symboliczne. Wyposażeni w te „środki" nowe realia poddawali proce­ sowi wieloaspektowego „oswojenia". W niedługim też czasie stali się obiek­ tem zróżnicowanych zainteresowań i oddziaływań. W przypadku Górnego Śląska na uwagę zasługuje zwłaszcza działalność Kościoła, którą analizować należy również w płaszczyźnie rozbudzania postaw narodowych. Z całą bowiem pewnością lokalni księża stanowili znaczną część działaczy „sprawy polskiej". Nie chodzi tu tylko o ich funkcje publiczne, ale również co­ dzienną pracę duszpasterską, która miała charakter narodowy. Była ona także, a może przede wszystkim realizowana w realiach miejskich. Trudno jednak określić, jaki był podówczas stan świadomości narodowej górnoślą­ skich środowisk robotniczych. Ich rodowód, a także rozpoznany przez naukę sposób funkcjonowania przyzakładowych osiedli wskazuje, iż powielały one tradycyjny chłopski model życia. Tym samym również ta warstwa, choć już wyraźniej mobilna, nadal kultywowała tradycje; była też bardziej „zamknię­ ta" niż skierowana na zewnątrz i „otwarta". Analiza ówczesnej publicystyki dowodzi, że była ona bezradna, jeśli chodzi o adekwatne rozpoznanie stanu świadomości narodowej Górnośląza­ ków. Wynikało to z poziomu rozwoju myśli społecznej i narodowej. W la­ tach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia nadal więc koncentrowano się głównie na poszukiwaniu i dokumentowaniu związków Górnego Śląska z Polską. To był podstawowy czynnik analizy. Charakterystycznym tego przykładem mo­ że być choćby wypowiedź zamieszczona na łamach poznańskiego „Wiaru­ sa", gdzie stwierdzano: „ T a k o się historia Śląska łączy niby z Polską, jako chałupa z chałupą, co do jednego gospodarza należą. I tam mówią po polsku i tu mówimy po polsku, ale my długo to o sobie nic nie wiedzieli [...] dopiero teraz jakoś ostatnimi laty odbywają się zmówiny na dobre" (Wrzesiński, �28 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Kulak 1990, s. 72). Jednak do owych zmówin były przygotowane tylko polskie elity, nie byli natomiast przygotowani polskojęzyczni Górnoślązacy. Nie funkcjonowała wśród nich świadomość związków z Polską. Identyfikaqa zachodziła na płaszczyźnie „swojskości" a nie narodowości. Zwolna jednak wykształcał się wśród polskich elit obserwujących rze­ czywistość górnośląską sposób postrzegania jej przez pryzmat narodowo­ ściowy. Najpełniej ujmować to począł Józef Chociszewski. W serii artykułów „O narodowości", publikowanych na łamach „Gwiazdki Cieszyńkiej" w 1862 r. podjął próbę ujęcia tego problemu. Narodowość pojmował jako „dar Boży", «wartość nieśmiertelną)), wartość, która powoduje, iż ludzkość gotowa dla niej chodzić w «krwawe [...] zapasy)). Definiował ją w trzech warstwach. Pierwszą, „kulturową", tworzyły zdaniem Chociszewskiego m.in. zwyczaje, ubiór, pieśni. Drugą, „polityczną", wiązał już z działania­ mi zmierzającymi do narodowego równouprawnienia. I wreszcie trzecią, „ideologiczną", tworzyły działania świadome, narodowe (Chociszewski 1862, nr 2, nr 3, nr 4). Wyraźnie też stwierdzał, że narodowość spaja „ziemię, lud, prawo, język, piśmiennictwo, wolność, wiarę i posłannictwo narodu" (Chociszewski 1862, nr 13). Artykuły te otwierały nową kartę w sposobie patrzenia na problem narodowości i narodu. Zapowiadały one też fun­ damentalną dla Górnego Śląska wypowiedź Karola Miarki „Głos wo­ łającego na puszczy górnośląskiej". Drukowana była w odcinkach również na łamach wspomnianej „Gwiazdki Cieszyńskiej". W okresie od 24 paź­ dziernika do 12 grudnia 1863 r. (w numerach 43-45) Miarka przedstawił w sposób niezwykle precyzyjny studium o stosunkach ludu polskiego na pruskim Śląsku. Miarka wyraźnie mówi, iż „Polak górnośląski" jest „człon­ kiem narodu" polskiego. Uświadamia Górnoślązakom, że są Polakami, i tym samym „nie mogą się stać Niemcami" (Miarka 1984, s. 12). W tym swoistego rodzaju narodowym manifeście polskości Miarka odwoływał się do trzech czynników serca, tzn.: matki, szkoły i Kościoła, które określały i organizowały realną rzeczywistość i budowany program. Apelował do księży i nauczycieli aby „pilnie czytali polskich autorów", by „dziatki" starannie uczyli mowy polskiej, by pielęgnowano pieśni ludowe, by starano się o biblioteki ludowe, a więc po prostu o polskość Górnego Śląska. M a rację Franciszek Antoni Marek gdy stwierdza, iż „Głos wołającego [...]" to rozprawa, mająca dwa cele, tzn.: „wytknięcie Niemcom przyczyn, które spowodowały kulturalne i gospodarcze zacofanie Śląska oraz wska­ zanie Ślązakom drogi do wyrwania się z ciężkiego położenia" (Marek 1987, s. 30). Lektura tego i innych tekstów Miarki musi jednak uświadamiać, iż ten wytrawny znawca „śląskiej duszy" - sam przeszedł przecież swoistą ewolucję narodową - zdawał sobie sprawę z postępującego procesu ger­ manizacji. Dostrzegał bezbronność Górnoślązaków. Stąd tak szczególną rolę przypisywał rozwojowi oświaty. Zadawał więc pytanie: czy „ m a lud teraźniejszy jak Izraelici na pustyni w ślepocie wymierać, nim pokolenia późniejsze kraj obiecany cywilizacji niemieckiej zobaczą? (Miarka 1984, �GÓRNOŚLĄZACY 29 s. 14). Germanizacja stanowiła dla Miarki realne zagrożenie. Był to wpraw­ dzie proces obiektywnie zachodzący, lecz jego postęp hamowany był nieświadomie poprzez funkcjonowanie Górnoślązaków w realiach swojskiej, tradycyjnej kultury. Można postawić hipotezę, iż właśnie owa „swojskość" w efekcie utrudniała germanizację, i to głównie z powodu słabej znajomości języka niemieckiego oraz zbyt dużego dystansu kulturowego (Gerlich 1981, s. 367). Nadal podstawowe znaczenie miała tradycja. W tych realiach „Dziedzi­ ctwo grupy etnicznej jest dziedzictwem grupy przedpiśmiennej, wzory i war­ tości grupowe przekazywane są drogą ustnej tradycji, świadomość wspólnoty ma stosunkowo wąski, lokalny charakter, dotyczy najbliższego regionu zna­ nego z bezpośredniej obserwacji; świadomość ta pozbawiona jest zupełnie głębi historycznej (Pawluczuk 1971, s. 31). Na tym etapie głównymi elemen­ tami więzi społecznej są mowa, o czym już wspominaliśmy, oraz wyznanie. One określały sposób pojmowania rzeczywistości i determinowały charakter działań społecznych. W realiach górnośląskich były to główne czynniki rozbudzające, zwłaszcza wskutek zewnętrznego zagrożenia, poczucie wspól­ noty. O ile język i inne elementy własnej kultur} były poddawane pruskim represjom przez cały prawie analizowany okres, .o religia stała się obiektem ataku dopiero w latach Kulturkampfu. Tak więc z całą pewnością inauguraq ę procesu narodotwórczego, jak i samego uświadomienia narodowego wiązań należy zwłaszcza z różnymi formami obrony języka. Od Wiosny Ludów trwał proces polegający na poszerzaniu prawa górnośląskiej zbioro­ wości do „samookreślenia językowego" (Chlebowczyk 1983, s. 41). Tę fazę ilustruje następujący schemat: Przedindustrialne społeczności plebejskie na obszarach jednorodnych Grupy językowo-etniczne społeczności niehistorycznych na pograniczu Narodowość Spontaniczne (żywiołowe) poczucie odrębności i swojskości Refleksyjne poczucie wspólnoty językowo-etnicznej w ramach określonych, zastanych, histo­ rycznie ukształtowanych wspól­ not terytorialnych oraz struktur -> pr awn oustr oj owych Schemat ten (Chlebowczyk 1983, s. 42) ujmuje, w sensie ogólnych pra­ widłowości, zakres i rozwój tzw. fazy językowo-kulturalnej procesu naro­ dotwórczego. Nie miał on sztywnych ram czasowych. Zachodził w X I X w. z różnym natężeniem i w różnym zakresie na obszarze nie tylko Górnego �30 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Śląska, ale również i innych obszarach wschodniej części Europy Środkowej. Na interesującym nas terenie owa prawidłowość wynikała z różnych czynników społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Dostrzegał j ą również Lucjan Malinowski, który peregrynował po Śląsku w lecie 1869 r Ponadto w sensie ogólnym stwierdzał, że proces germanizacji nie zachodził zbyt gwałtownie - tak jak przypuszczał - ale zarazem wnikliwie podkreślał swoisty kompleks językowy Górnoślązaków. Pisał: ,,Od chwili, kiedy Szlązak zamieni ojcowską kamizelkę na cywilizacyjny surdut, przestaje mówić po polsku [...]. A czyni to nie dlatego, żeby miał wyrzekać się swej mowy rodzinnej [...]" (Pośpiech, Sochacka, 1976, s. 123). Podkreśla Malino­ wski znaczenie swoistej tendencji dyskryminowania przez Górnoślązaków używanego języka. Stwierdza, iż według powszechnego zwyczaju i mody „mowa polska uważana była za oznakę stanu rolniczego siodłackiego" (Pośpiech, Sochacka 1976, s. 124). W odniesieniu do interesującego nas problemu świadomości narodowej Malinowski zauważa natomiast, iż „Lud nie czuje nawet swej odrębności plemiennej od Niemców. Nazwiska «Niemiec» i «Polak» mają tu swoje specyfic23ie znaczenie. K t o umie tylko po polsku, ten jest Polak, kto tylko po niemiecku - ten uważa się za Niemca. Lecz jeśli zapytać człowieka, posiadającego dwa języki, jakiej jest narodowo­ ści, zawsze on powie, że jest zarazem Polak i Niemiec. W tych okolicach, gdzie ludność słowiańska graniczy z niemiecką, Słowianie wyróżniają siebie od Niemców i nawet Morawcy nazywają mowę swoją «polska rzecz», jeżeli chodzi o wyróżnienie jej od języka niemieckiego. Za to od ludności polskie ościennych krajów, zwłaszcza na granicach, lud szląski stroni. Kiedy ich upewniłem, że w naszym kraju taki sam lud, ten sam język i wiara, odpowiadali mi: «my nie są Polacy, my są Prusacy» (Pszczyna) (Pośpiech, Sochacka 1976, s. 136). To spostrzeżenie Lucjana Malinowskiego uznać należy za niezwykle celne. Wskazuje ono w sposób obiektywny na specyfikę i zakres ówczesnej świadomości Górnoślązaków. Jakiekolwiek bowiem stwierdzenia o polskiej świadomości narodowej Górnoślązaków w analizo­ wanym okresie są nadużyciem. Ich obecność w ówczesnej publicystyce usprawiedliwiają względy patriotyczne, ale nie znajdowały one potwierdzenia w rzeczywistości. Warto podnieść ten problem, gdyż nawet we współczes­ nych studiach etnologicznych pojawia się tendencja zbyt jednostronnego ujmowania procesu uświadomienia narodowego rodowitych mieszkańców Górnego Śląska. W efekcie też autorzy tych prac odwołują się często do różnych XIX-wiecznych artykułów i przyczynków wyrastających z nurtu nurtu literatury patriotycznej, której podstawowym celem było dokumen­ towanie na Śląsku, „tego co polskie", co „tradycyjnie polskie", co „takie samo jak w Polsce", co „polskie, słowiańskie" i różne od niemieckiej kultury. Takie jednostronne ujęcia falsyfikowały obraz Górnego Śląska, a jeśli dotyczyły kwestii świadomości narodowej - już zupełnie deformowały jej stan, specyfikę, zakres, kierunki i dynamikę przeobrażeń. Przykładów takich przytaczać można wiele. �GÓRNOŚLĄZACY OKRES 31 KULTURKAMPFU Zasygnalizowana tendencja panowała również w latach siedemdziesią­ tych ubiegłego stulecia. Trwała, mimo iż w tym okresie nastąpił znaczny wzrost zainteresowania Górnym Śląskiem wśród polskich elit. Zadecydowa­ ło o tym, co najmniej 5 czynników: 1 - zjednoczenie Niemiec; 2 - tzw. Kulturkampf i wzrost niemieckiego nacjonalizmu; 3 - intensyfikacja akcji germanizacyjnych na etnicznie polskich kresach zachodnich; 4 - aktywizacja - w różnym zakresie i na różnych polach - etnicznie polskiego żywiołu na kresach zachodnich, w tym również na Gór­ nym Śląsku; 5 - rozwój polskiej myśli zachodniej i zainteresowanie losem ludności etnicznie polskiej przez ówczesne elity. Nie bez znaczenia były również ówczesne wyobrażenia Polaków o Niem­ cach. Bazowały na starych stereotypach i nowych uprzedzeniach wynikają­ cych z obserwacji zmian zachodzących w życiu Prus i innych państw niemie­ ckich. Stąd też, gdy na ziemiach polskich coraz wyraźniejsze znaczenie odgrywać zaczął proces uświadomienia narodowego szerokich rzesz społe­ czeństwa, niemiecki rozwój narodowościowy był specyficznie pojmowany. Nie tylko w latach siedemdziesiątych X I X w., ale także po zaprzestaniu Kulturkampfu pojawiały się opinie w rodzaju: „Prusy ukształtowały się na podstawie zmyślonej narodowości, jakiejś narodowości urzędowej, która istotę swą zapożyczyła, a formę wytworzyła przez politykę przebiegłą a mis­ terną. Zapożyczona narodowość stała się służebnicą państwa, służebnicą zresztą dobrze karmioną [...], (W.S. 1886, t. I V , s. 104). Co zatem działo się na Śląsku w okresie Kulturkampfu? Otóż z całą pewnością właśnie ta akcja rządu niemieckiego - odnosząca się do całego terytorium Rzeszy . spowodowała istotne zmiany w postawie i świadomości Górnoślązaków. Wynikało to z reakcji wobec ustaw, które niósł Kultur­ kampf. Jej apogeum przypada na lata 1873-1875, a rozpoczęła się ona w 1871 r. Celem ustaw wyrastających z ideologii i programu „walki kultural­ nej" było przede wszystkim „zmniejszenie wpływu Kościoła na społeczeń­ stwo (zwłaszcza na młodzieży, gdyż ustawa z 1872 r. obierała duchowieństwu prawo nadzorowania szkół, przenosząc je na świeckich inspektorów szkol­ nych), a jednocześnie zapewnienie władzy państwowej wpływu na kształcenie księży w odpowiednim duchu oraz na obsadzanie stanowisk kościelnych" (Galos 1967, t. I I I , s. 239). W realiach górnośląskich oraz na pozostałych ziemiach etnicznie polskich znajdujących się w obrębie Rzeszy, „walka o kulturę" toczyła się w spe­ cyficznych warunkach. Wynikała ona z wielu czynników, a w tym położeniu ludności polskiej, specyfiki jej kultury, czy choćby stanu świadomości naro­ dowej. W konsekwencji więc na ziemiach polskich Kulturkampf wiązał ze �32 MARIAN GRZEGORZ GERLICH sobą dwa podstawowe elementy: tj. walkę przeciwko Kościołowi z walką przeciwko polskości. Tak więc, instynktowny etnocentryzm, charakte­ ryzujący polskojęzyczne, w większości jeszcze „zamknięte społeczności" poddany został presji znaczącego czynnika zewnętrznego naruszającego panujący ład społeczny we wszystkich jej aspektach. Atakowi poddana została religia, czyli podstawowy czynnik organizujący system eksplikacyjny, filozoficzny (w rozumieniu ludowej ontologii), aksjologiczny i nor­ matywny. Tym samym podważony też został indywidualny i zbiorowy model kulturowo-osobowościowy. Trzeba się więc zgodzić z Józefem Chlebowczykiem, iż „Kulturkampf, godząc w więź wyznaniową, uderzył [w realiach polskich - przyp. M G G ] w główny nerw chłopskiej społeczności - polskiej pod względem językowo-etnicznym. Identyfikacja subiektywnego poczucia płynącego z zewnątrz zagrożenia uświęconej przez stulecia wiary ojców, opartych na niej obyczajów i wzorców życia, z otrzymaną od tychże ojców w spadku mową rodzinną wytwarza relacje, które cementują więzy i wprost hermetycznie zaciskają szeregi społeczności chłopskich grupy mniejszościowej przed jakimkolwiek oddziaływaniem z zewnątrz" (Chlebowczyk 1983, s. 260). Dalej zaś Chlebowczyk stwierdza: „W ten sposób zamiast przyśpieszyć procesy rozkładu tradycyjnych społeczności chłopskich (oczywiście w kierunku pożądanym przez inicjatorów i re­ alizatorów walki kulturalnej), Kulturkampf procesy te zahamował [...]" (Chlebowczyk 1983, s. 26). Wydaje się jednak, że podobne reakcje, które cytowany historyk pomija, musiały zachodzić także w realiach tradycyjnych środowisk plebejsko-miejskich, ówczesnych przyzakładowych, robotniczych osiedli i osad. Były one homogeniczne pod względem etnicznym i kul­ turowym, ale także w znacznym zakresie społecznym i nawet zawodowym; przykładem osiedla górnicze i hutnicze. Także w tych realiach silne przy­ wiązanie do tradycji etnicznej miało podstawowe znaczenie dla zachowania tożsamości kulturowej. Istniejący model kultury, który charakteryzował się istotną rolą tradycji (np. Stawarz 1985; Zadrożyńska 1984), zwłaszcza na Górnym Śląsku bazował na w miarę zamkniętych, dalece zintegro­ wanych, homogenicznych społecznościach robotniczych. Ich cechą było, i to nawet jeszcze w okresie międzywojennym, a także w pierwszym okresie po I I wojnie światowej kultywowanie tradycji regionalnej i za­ wodowej (konkretnie górniczej). Można postawić tezę, że Kulturkampf wywołał reakcje obronne nie tylko w przypadku społeczności wiejskich, ale także jakościowo odmiennych, środowisk plebejsko-miejskich, zwłaszcza robotniczych. W konsekwencji zatem Kulturkampf spowodował skutki odmienne od założonych. Nie można się jednak w efekcie zgodzić z pewnymi przesadnymi opiniami dotyczącymi stanu ówczesnej świadomości Górnoślązaków, iż ce­ chowali się oni podówczas - choć nie określano w jakiej skali procentowej - polską świadomością narodową. Tak często jeszcze dzisiaj przywoływany w studiach etnograficznych. Klasycznym reprezentantem takiego sposobu �GÓRNOŚLĄZACY 33 pojmowania ówczesnej sytuacji był ks. Adolf Hytrek. Jego praca Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności ogłoszona w 1879 roku na łamach „przeglądu Polskiego" długo zaciążyła na sposobie widzenia tego problemu przez polską opinię publiczną. Pisał: „ C o się tyczy narodowego uczucia Górnoślązaków dość powiedzieć, że na pytanie kim jest, każdy Górnoślązak odpowiada niezwłocznie i niezmiennie: „Pola­ kiem". Obok tego poczucia polskiego, drugim charakterystycznym rysem Górnoślązaka jest niechęć ku Niemcom. Jest ona głęboka i tak dawna, jak dawne rządy niemieckie [...]. Poczucie narodowe tak silne w ludzie górno­ śląskim, a tak nieczęste w ludzie innych ziem polskich, znajduje swe źródło w serdecznym przechowywaniu tradycji historycznych. Dawniejsze czasy polskie zna on głównie z «Żywotów świętych» Skargi, z «Matki świętych polskich», z rozmaitych powieści historycznych z upragnieniem czytanych [...]. Przede wszystkim zna i kocha czasy Piastów [...]. Kraków znowuż jest dla Górnoślązaka tym, czym dla muzułmanina Mekka, uważa go za miejsce święte, za skarbiec najdroższych narodowych pamiątek (Hytrek 1879, s. 185-186). Opisany przez Hytrka proces zachodził wprawdzie, ale nie miał on charakteru masowego. Tym samym stwierdzę l i a autora dotyczą jedynie zdecydowanie minimalnej - trudno jednak określić precyzyjnie jej wielkość - części polskojęzycznych, rodowitych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni nadal na poziomie polskości etnicznej, choć od kilkudziesięciu już lat postępował proces jej zachwiania. Efektem był wielostronny, nie tylko w kierunku polskości, rozwój świadomości narodowej. Polskojęzyczna ludność dążyła przecież do polskości, jak i niemieckości, a poza tymi wyborami, w jakimś sensie krystalizowała się już świadoma postawa ślązakowska. Podstawowe jednak rzesze rodzimej ludności pozostawały na wspomnianym poziomie etniczności, która w kategoriach obiektywnych, miała charakter polski. I właśnie owe obiektywnie występujące podobieństwa kulturowe między G ó r n y m Śląskiem a innymi regionami etnicznie polskimi wywoływały wiele nieporozumień, bo na ich podstawie budowano zupełnie nieuprawomocnione opinie i poglądy o świadomości narodowej Górnoślązaków. Pomijano natomiast realne znaczenie kryterium subiektywnego, a więc niekwestio­ nowanego i głównego czynnika organizującego proces kształtowania się świadomości narodowej. Jedną z nielicznych postaci, która już podwóczas podchodziła w sposób nowoczesny do tego problemu, był Teodor Jeske-Choiński. Pisał: „Lud śląski jest dotąd politycznym materiałem [...]. K t o się będzie umiał do niego umiejętnie wziąć, ten go dla swych celów wyzyska. Ale myli się daleki widz, który z dala od placu boju stojąc, nazwy lud śląski polskim. Przecież ten lud nie uważa się za kość z naszej kości, a o kraju mówi jako o obcym kraju. Jeśli są wyjątki, wyjątki są rzadkie [...]" (Jeske-Choiński 1880). I właśnie ta opinia świadczy o kompetencjach autora; w sposób bowiem rzeczowy, a nie pobudzony względami patriotycznymi relacjonuje ówczesną świadomość Górnoślązaków. �34 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Od czasów Kulturkampfu rozpoczął się z całą pewnością jakościowo nowy etap kształtowania się wśród polskojęzycznych Górnoślązaków pol­ skiej świadomości narodowej. Po etapie spontanicznej obrony języka nastał czas obrony innych atakowanych wartości własnej kultury, a wreszcie także religii. W tym procesie obrony własnej tradycji po okresie działań spontani­ cznych nastały działania świadome i zorganizowane. One to stanowiły prze­ jaw nowej postawy, a z czasem także nowej, ponadregionalnej świadomości. UWAGI KOŃCOWE Na przykładzie Górnego Śląska - jak myślę, szczególnym, dokonana tu została próba określenia determinantów i ukazania specyfiki świadomości etnicznej oraz formułowania się zalążków świadomości „bycia narodem". Nie podejmuję tu jednak trudu podsumowania. Znajdzie się ono w drugiej części opracowania, gdzie omówiony zostanie okres od końca Kulturkampfu do 1945 r. M o i m zdaniem, zanurzenie w przeszłości nie może zwalniać etnologów od badania współczesności. Przykładem jest m.in. Górny Śląsk, gdzie pewne aspekty analizowanej tu przeszłości mają swą kontynuację w teraźniejszości kształtowanej również przez współcześnie istniejący układ kulturowy, spo­ łeczny, ekonomiczny i polityczny. LITERATURA B a n d t k i e J.S. 1821 Wiadomości i Zagłębie o języku polskim w dawnych na Śląsku i o polskich opisach wiek XIX. Ślązakach [...] Górny Śląsk W y b ó r , w s t ę p i o p r a ć . A . Zieliński, K a t o w i c e 1984. B ą k S. 1963 Zróżnicowanie narzecza śląskiego Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne, t. X X I I I . B u k o w s k i A. 1959 Pomorze Gdańskie 1807-1850. Wybór źródeł, Wrocław. B y s t r o ń J.S. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa Chlebowczyk J. 1983 O prawie do bytu małych twórcze i młodych narodów. we wschodniej Europie środkowej do początków Kwestia narodowa i procesy w dobie kapitalizmu (od schyłku narodoXVIII XX w., W a r s z a w a - K r a k ó w . C h o c i s z e w s k i J. 1862a O narodowości, „ G w i a z d k a C i e s z y ń s k a " , nr 2. 1862b O narodowości, „ G w i a z d a C i e s z y ń s k a " nr 3. 1862c O narodowości, „ G w i a z d k a C i e s z y ń s k a " , nr 13. Długoborski 1959 W. Wiosna Ludów t. I I I , 1764-1864, na Śląsku, [w:] Historia cz. I V , 1831-1864, Polski, Warszawa. S. Kieniewicz, W . K u l a , (red.), �35 GÓRNOŚLĄZACY Długoborski 1957 W., P o p i o ł e k K . Śląsk w pierwszej polowie XIX wieku. Śląsk w latach ¡806-1847. Wybór źródeł, Wrocław. D r a b i n a J. 1991 Życie codzienne w miastach śląskich XIV i XV wieku, Opole. „Dziennik Górnośląski" 1848 nr 41. G a l o s A. 1956 Polskość Śląska w XIX wieku w świetle Szkice z dziejów Śląska, niemieckich materiałów statystycznych, [w:] E . M a l e c z y ń s k i e j (red.), t. 2, s. 1-39. Gerlich M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „ Z a r a n i e Śląskie", z. 3-4. 1992 Tradycyjne wierzenia śląskie. Świat nadzmysłowy a życie codzienne, praca i obrzęd, Warszawa-Wrocław. Gospodarek T. 1968 Walka o kulturę narodową ludu na Śląsku (1815-1863), W r o c ł a w . Grzybowski K. 1970 O jeżyna — naród - państwo, Warszawa. Jeske-Choiński T. 1880 Listy ze Śląska, [w:] Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach wiek XIX, i usposobienia ludności, [w:] Górny A. Zieliński, (red.), Katowice. H y t r e k A. 1877 Górny Śląsk Śląsk pod względem i Zagłębie obyczajów, języka w dawnych opisach. Wiek XIX, A . Zielińki (red.), Katowice 1984. K i e n i e w i c z S. 1948 Rok 1848 w Polsce. Wybór 1982 Historyk a świadomość źródeł, Wrocław. narodowa, Warszawa. K o k o t J. 1973 Problemy narodowościowe na Śląsku od X do XX wieku, Opole. Kołłątaj H. 1808 Uwagi nad teraźniejszym tylżyckiego położeniem zwą Księstwem tej części Warszawskim, ziemi polskiej, której od pokoju Lipsk. Kopeć E. 1981 PołudnioWo-zachodnie kresy Rzeczpospolitej 1918-1939. Społeczne warunki inte­ gracji, Katowice. Kubiak H. 1975 Rodowód Kucharska narodu amerykańskiego, Kraków. T . , N a s z A . , R o s p o n d S. 1973 Wieś dolnośląska 1840, W r o c ł a w . K w i a t e k A. 1991 Przywódca i przywództwo (1848-1914), narodowe na Górnym Śląsku w polskiej tradycji Opole. Łepkowski J 1855 Lud polski i jego siedziby na Śląsku pruskim, „ C z a s " , nr 161. Marek F.A. 1987 Miejsce «Głosu wołającego społeczno-politycznej, na puszczy» [w;:] Karol Karola Miarki Miarka a odrodzenie w dziejach śląskiej narodowe na myśli Śląsku, J . Glensk, S. Sochacka (red.), Opole. Miarka K. 1984 Głos Śląsku. wołającego Słowo na puszczy wstępne. górnośląskiej, czyli o stosunkach A . B r o ż e k , Katowice. ludu polskiego na �36 MARIAN GRZEGORZ GERUCH Obrębski J. 1936 Problem etniczny Polesia, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , nr 1-2, s. 1-21. P a w l u c z u k W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa. P o ś p i e c h J . , S o c h a c k a S. 1976 Lucjan Malinowski a Śląsk, Opole. R o b o t y c k i Cz. 1980 Tradycja Spiszu, i obyczaj w środowisku wiejskim - studium etnologiczne wsi Jurgów na Wrocław-Warszawa. Simonides D. 1989 Rozwój i znaczenie folkloru na Górnym Śląsku, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Opole. Stalmach J. 1855 Józef Lompa - pierwszy autor śląski, „ G w i a z d k a C i e s z y ń s k a " , nr 10. Staszczak Z. 1978 Pogranicze polsko-niem ieckie jako pogranicze etnograficzne, Poznań. S t a s z i c S. 1807 O Statystyce Polski. Krótki rzut wiadomości oswobodzić, i tym, w nim chcą i Bałtyku. którzy Wybór źródeł potrzebnych rządzić, (1795-1950), tym, którzy Kraków, ten kraj [w:] W stronę W . Wrzesiński, chcą Odry T . Kulak, (red.) W r o c ł a w - W a r s z a w a 1990, 1.1. 1954 Przestrogi dla Polski, [w:] Pisma filozoficzne i społeczne, 1.1, Warszawa. S t a w a r z A. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa-Żyrardów. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. Tobiasz T. 1945 Pionierzy odrodzenia narodowego i politycznego na Śląsku (1763-1914), Katowice. Ujazd o wski T. 1830 Śląsk, „ G a z e t a Polska", nr 334. W.S. 1886 Pruska polityka wydaleń i wywłaszczeń, „ A t e n e u m " , t. I V . Wanatowicz M.W. 1992 Społeczeństwo Wrzesiński 1988 Kresy czy pogranicze? politycznej polityczna Wrzesiński 1990 polskie wobec Górnego Śląska (1795-1914), Katowice. W. Problem ziem zachodnich XIX i XX w. [w:] Między Polską i północnych etniczną w polskiej a historyczną. myśli Polska myśl XIX i XX wieku, W . Wrzesiński (red.), t. 6, W r o c ł a w - W a r s z a w a . W., K u l a k T . W stronę Odry i Bałtyku. Wybór źródeł (1795-1950). W . Wrzesiński, T . K u l a k (red.), W r o c ł a w - W a r s z a w a , t. 1. W y c i s ł o J. 1992 Ks. Jan Alojzy Ficek. Zarys działalności Zadrożyńska 1986 religijno-społecznej, Katowice. A. Kultura tradycyjna robotniczej i współczesna kultura robotnicza, [w:] Wokół tradycji kultury w Polsce, A . Ż a r n o w s k a (red.), Warszawa. Z i e l i ń s k i A. 1974 Polskie podróże nie..., W r o c ł a w . po Śląsku w XVIII i XIX wieku (do 1863), w y b ó r i opracowa­ �GÓRNOŚLĄZACY 37 MARIAN GRZEGORZ GERLICH T H E UPPER SILESIANS. F R O M ETHNIC IDENTITY TOWARDS POLISH NATIONAL CONSCIOUSNESS Summary T h e subject of the study is the transformation of group-identity of the Polish-speaking Upper Silesians from ethnic identity into national consciousness. T h e process has been studied as it had developed from the last years of the 18th century up to so-called K u l t u r k a m p f (second halfth of the 19th cent.) since that was the most important period in the emergence of the U p p e r Silesians 5 consciousness of nationality. I t began with the slow weakening of the previous "native", "domestic" self-identification, ahistorical and characteristic for all relatively isolated local peasant and early industrial communities. T a k i n g into account the dynamics and mechanisms of the transformations the author has distinguished their three successive stages: - since the last years of the 18th century up to the period of the European revolutionary movements of 1848, - the period of the revolutionary movements around 1848, - the years of the so-called Kulturkampf, the Cultural Action of the Prussian state. A p a r t from the historical determinants common for all those three stages, in each of them there were some characteristic for the particular period of historical developments, determining stabilization or cultural changes, resulting also in the changes in people's sense of identity. I n the earliest period under study the Silesians' sense of identity can be defined as the typical "ethnic" one, dominated by the sense of belonging to "native", "our people". I t is the effect of the "consciousness isolationism" of small communities knowing only the limited areas they live on with no broader experience and alternative knowledge. T h a t "domestic" reality became, however, more and more exposed to administrative actions from acros its boundaries, namely the activities of the Prussian state aiming at assimilation of the local population. T h e evidence of those actions can be found in the Polish-language periodicals as well as recorded by ethnographers of that time. T h e response to Prussian policy were the spontaneous attempts at defining one's native culture although its another effect became the advancing Germanization of the Polish population. T h e next stage brought about considerable changes, first of all the political activisation of the Polish-speaking U p p e r Silesians. Institutionalized forms of defending the group's economic interests began to emerge along with those enphasizing its cultural separateness. M o s t import­ ant was the self-definition in terms of linguistic distinctness. Polish cultural formal institutions were being established, mainly among urban population. T h e y succeeded in introducing the Polish-speaking U p p e r Silesians into Polish national culture. T h e cultural activities of the group obtained their political aspect; an example of such cultural-political function was the National C l u b in B y t o m . I n the developments of all-European revolts of 1848 the question of Silesia became that of international significance, it was raised at the Slavonic Congress in Prague in 1848 as well as in the Prussian parliament by its Polish deputies. T h e advancement of the process was set back with the fall of the revolutionary movements, followed by the Prussian retaliatory actions. O n the other hand Polish language had already been introduced into the curricula of local schools and had not been banned - a good chance for preservation and potential development of Polish nationality among the Silesians. I n the writings of one of the local Polish national activist, K a r o l M i a r k a we can find an important, although still marginal evidence of the occuring transformations. T h e last stage was marked by the retaliatory Prussian law connected with K u l t r u r k a m p f - Cultural A c t i o n . I t aimed to a great extent at Germanization of religious life - a vulnerable �38 MARIAN GRZEGORZ GERLICH sphere of peasant culture. Therefore its effects were just opposite to what the authorities intended, i.e. the U p p e r Silesians' common activities defending their national identity on a large scale. T h a t brought about the breaking of the people's "consciousness isolationism" and passing to their sense of belonging to a nation. I n the course of that over 80 years' period the identity formation led to the first manifes­ tations of new attitudes and group self-definition, although the ethnic identity did not disap­ pear. T h e U p p e r Silesians defined themselves in t e r n s of their own separateness and lack of identification with the Prussian state, mainly due to the civilization distance of the region. Being the natives of "our own land" bur also the subjects of the K i n g of Prussia (since 1971 the K a i s e r of G e r m a n y ) belonged to their definition of identity as well. A p a r t from the Silesian regional specificity the process of nationality formation was convergent with those occuring on other areas of Central E u r o p e in that period of history. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40854833ecdb36a32d7dd5ddb2ef8c2d.pdf 646fc5ac7bfafbd6cc3beb3f3c47cde5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1522 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1408 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XXXVII Zeszyt 1 Warszawa 1993 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Slawarz, [Anna Zambrzycka-Steczkowska Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska-Stawarz Na okładce wykorzystano grafikę Alicji Czajkowskiej-Magdziak Korekta: Autorzy Etnografia Polska © Copyright 1993. All Rights Reserved All Papers and Photos are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-026 Warszawa, Anielewicza 25 m. 104, 96, tel. 3814 88, 38 2627 Zam. nr 54/93. Objętość ark. wyd. 19.5. Nakład 500 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I Marian Grzegorz G e r l i c h - Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schyłek X V I I I w. - do Kulturkampfu) The Upper Silesians. From ethnic identity towards Polish national consciovsness Adam W a l a s z e k - Polonijni parafianie w Cleveland, Ohio: bunt, demokratyzacja i pro testan ty zaeja kościoła Polish ethnic parishioners in Cleveland, Ohio: Revolt, democratization, prothestantization of the catholic church Magdalena B o s s h a r d - M ł y n a r c z y k - Imigracje do Szwajcarii a kwestia społeczeń­ stwa wielokulturowego Einwanderung in die Schweiz Danuta S t a s i k - Środowisko człowieka jako element kont ik tu kultur (na przykładzie współczesnej literatury hindi) Natural and man-made environment seen as an element in contact of cultures 7 37 39 57 59 79 81 90 Część II Iwona K a b z i ń s k a - S ta w a r z - Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych Competitions in liminal situations 93 162 POLEMIKI I DYSKUSJE Po co nam samounicestwienie? - Zbigniew Jasiewicz „13 grudnia" albo „Co Autor chciał powiedzieć?" -Arnold Lebeuf Mariusz S. Ziółkowski, Robert M. Sadowski 165 167 NEKROLOGI Anna Zambrzycka-Steczkowska (1931-1993) - Zofia Szromba- Rysów a 181 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Michał Buchowski, Wojciech J . Burszta, O założeniach interpretacji antropologicznej, PWN, Warszawa 1992 - Barbara Olszewska-Dyoniziak Czesław Robotycki, Etnografia wobec kultury współczesnej, UJ, Kraków 1992 - Barbara Olszewska-Dyoniziak Thomas Rhys Williams, Cultural Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Yersey 1990 - Barbara Olszewska-Dyoniziak .. Andrzej Pośpiech, Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlachty wielkopol­ skiej z X V I I wieku, Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. L X I V , Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Letter Quality, Warszawa 1992, ss. 143 - Irena Turnau 187 196 205 217 �Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, I , To warzy sto Gruzińsko-Polskie, Warszawa 1991 - Dagnosław Demski . „Przegląd Wschodni. Historia i współczesność Polaków na Wschodzie", z. 1-4:1992 - Iwona Kabzińska-Stawarz Krystyna Chabros, Beckoning Fortune. A Study of the Mongol dalalga Ritual. Asiatische Forschungen, Bd 117, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1992, ss. 316, 11 il. czarno-białych - Iwona Kabzińska-Stawarz Alice Sárkozi, Political Prophecies in Mongolia in the 17-20th Centuries, Akadémiai Kiadó, Budapest 1992, ss. 165 - Iwona Kabzińska-Stawarz Svod etnografíčeskich ponjatij i terminov. Narodnye znanija. Folklor. Narodnoe iskusstvo, vyp. 4, B.N. Putilov, G . Strobach (red.),, Moskwa 1991, ss. 166, nib. - Anna Brzozowska-Krajka Dominique Cardón, Guide des teintures naturelles. Plantes - Lichens - Champignons -Mollusquies et Insectes, Delachaux et Niestlé, Neuchátel - Paris 1990, ss. 400,49 tablic barwnych; współpraca przy wyborze ilustracji: Gaetan du Chatenet - Irena Turпаи Le costume populaire provencal. Rode de basso Prouvenco, Yves Fattori (ed.), Musée des Arts et Traditions Populates de Moyenne Provence, Edisud Aix-en Provence 1990, ss. 223, rye. 437, w tym barwnych 320+17 tablic wykrojów - Irena Turnau Marie Mercie, Sophie Charlotte Capdevielle, Voyages autour ďun chapeau, Editions Ramsay de Cortanze, Paris 1990, ss. 208, ryc. 216, w tym barwnych 36 - Irena Turnau Maria Cristina Masdea, Angela Carola Perrotti, Napoli - Firenze e Riotorno. Costumi popolari del Regno di Napoli nelle Collezioni Borboniche e Lorenesi, Guida Editoři, Napoli 1991, ss. 233, ryc. 200+36 tablic barwnych - Irena Turnau Ritratti di Carina tra '600 e '800. Dalla Donazione Ciceri. Costumi e tessuti nella tradizione Tolmezzo, Museo Cárnico delie Arti Popolari, „Michele Gortani", b.m.w. 1990, ss. 95, ryc. 68+barwnych 36 - Irena Turnau 221 221 224 229 230 235 237 238 239 239 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. �Szanowni Państwo! W bieżącym Zeszycie kontynuujemy tematykę szeroko rozumianego pogranicza (poświęciliśmy jej m.in. blok artykułów w tomie 36:1992, z. 1 „Etnografii Polskiej"). Jak wiadomo, kwestia granic, życia na pograniczu, interakcji społeczno¬ -kulturowych, współdziałania i konfliktów może być postrzegana i badana wieloaspektowo, z akcentem na wymiar historyczny, geograficzny, regional­ ny, polityczny, społeczny, kulturowy, relację: swój - obcy, centrum - pery­ ferie itp. Trudno też nie wspomnieć o granicach badając złożoną problema­ tykę mniejszości etnicznych, najczęściej w odnieś'eniu do większych organiz­ mów społecznych. Prezentowane w tym Zeszycie teksty są jedną z wielu możliwych prób ukazania owej złożoności problematyki granic, pogranicza. Artykuły M . Gerlicha, M . Bosshard-Mlynarczyk i A. Walaszka świadczą zarazem o tym, że. zakres zainteresowań i pole badań etnologów znacznie się poszerza i że współczesny reprezentant tej dyscypliny coraz częściej sięga do źródeł historycznych, starając się poznać przeszłość, by móc zrozumieć i wyjaśnić korzenie zachodzących aktualnie procesów społeczno-politycz­ nych i kulturowych. Obok granic formalnych, wytyczonych na podstawie międzynarodowych umów, zarządzeń administracyjnych, ustanowionych w wyniku działań wo­ jennych lub z mocy tradycji istnieją również granice o znaczeniu symbolicz­ nym. Można o nich mówić chociażby na przykładzie obrzędów przejścia i występujących w ich kontekście zachowań zrytu alizo wanych. Należą do nich m.in. różne formy współzawodnictw, analizowane przez I . Kabzińską-Stawarz pod kątem ich znaczenia symboliczno-komunikacyjnego, zwłaszcza zaś udziału w ustanawianiu i przekraczaniu granic oraz kreowaniu nowego porządku społecznego. O granicach można również mówić w wymiarze jednostkowym. Każdy człowiek bowiem zakreśla je wokół siebie, zwłaszcza wówczas, gdy w widocz­ ny sposób dystansuje się do innych ludzi, przede wszystkim tych, którzy reprezentują grupę obcą etnicznie, rasowo, obyczajowo... W ten sposób tworzą się uwarunkowane kulturowo granice psychospołeczne. Ich istnienie ma wpływ na ludzkie zachowania, kształtuje też pewne typy interakcji międzyludzkich. W interesujący sposób - poprzez pryzmat literatury - za­ gadnienie to zostało ujęte przez D. Stasik. �6 O rozmaitych aspektach granic, pogranicza, traktują również niektóre prace recenzowane na naszych łamach. Teksty zamieszczone w dziale „Pole­ miki i dyskusje" są natomiast sygnałem zmian dokonujących się w obrębie polskiej etnologii. Skłaniają one m.in. do zastanowienia się nad naszą „za­ wodową tożsamością" oraz zmuszają do odpowiedzi na zasadnicze, a tak rzadko stawiane sobie przez etnologów pytanie z zakresu etyki zawodowej. W przypadku badań terenowych jest ono szczególnie istotne. Mamy bowiem do czynienia z sytuacją szybko zmieniającej się rzeczywistości, w której badacz staje się często ostatnim świadkiem pewnych procesów, pozbawio­ nym nierzadko możliwości powtórzenia badań i ponownego kontaktu ze swymi informatorami. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/481d6d425953c4dd0a8f58bc630fdde9.pdf adaab2593a661991249b75f28c99754e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1518 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1405 Title A name given to the resource Indianie w Warszawie - 1884 r. / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2, s.81-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) Indianie w Warszawie - 1884 r. Odkrywanie i poznawanie Nowego Świata przez mieszkańców Europy przybierało rozmaite formy. Jedną z nich był kontakt z przywożonymi zza oceanu ludźmi. Już w końcu XV, ale zwłaszcza w XVI wieku nie brakowało ku temu okazji. Zabieranie do Europy przedstawicieli nowo odkrytych ludów stanowiło praktykę powszechną. Najwcześniej możliwość oglądania Indian mieli mieszkańcy Lizbony oraz dwór portugalski, gdy w marcu 1493 r. u ujścia Tagu zakotwiczyły statki Kolumba wracające do Hiszpanii. Nieco później przyszła kolej na mieszkańców Sewilli i Barcelony, gdzie egzotycznych przybyszów zaprezentowano królowi Ferdynandowi i królo­ wej Izabeli. Niebawem Hiszpania zapewniła sobie bezsporny prymat, jeśli chodzi o częstotliwość kontaktów z Indianami. Ale w 1502 г., w konse­ kwencji wyprawy Sebastiana Cabota, znaleźli się oni także w Anglii, a w 1506 r. we Francji za sprawą Tomasza Auberta. W 1528 lub na początku 1529 r. jeden z Indian przybyłych do Hiszpanii z Hernanem Cortesem odbył podróż do Rzymu, aby mógł go zobaczyć papież Klemens V I I . Mniej więcej w tym samym czasie kanclerz Krzysztof Szydłowiecki zabiegał o przysłanie mu jakiegoś Indianina u Jana Dantyszka, polskiego ambasadora przy dworze Karola V. We wczesnym okresie ekspansji w Ameryce pojawiający się w Europie mieszkańcy nowej, nieznanej dotąd części świata stanowili bez wątpienia dużą atrakcję. Ich odmienność przyciągała uwagę zarówno ówczesnych elit intelektualnych, jak i gawiedzi. Nie oznaczało to jednak akceptacji nowych postaci odmienności jako trwałego składnika własnego, rozszerzającego swe granice świata. Pierwsi Indianie, jakich Cortes wysłał w 1519 r. z Meksyku do Hiszpanii, najpierw prezentowani byli w całej okazałości właściwych so­ bie ubiorów, fryzur i ozdób, po czym na polecenie króla przyodziano ich �82 RYSZARD TOMICKI i uczesano na modłę kastylijską. Podobnie postępowano w wielu innych przypadkach - i wcześniej, i później. Niemniej stosunkowo prędko dokonano w Europie demarkacji sfery, w której odmienność Indian była nie tylko w pełni akceptowana, lecz nawet pożądana. Dla pierwocin tego zjawiska znamienna wydaje się wizyta Cortesa w Hiszpanii w 1528 г., kiedy to przywiózł on ze sobą liczną grupę Indian po części złożoną z przedstawicieli arystokracji jeszcze niedawno władającej Meksykiem, po części zaś z żonglerów, klownów, muzyków, graczy w piłkę, karłów i albinosów. Mimo wyraźnego zróżnicowania statusu społecznego członków grupy, z punktu widzenia szerszej publiczności granica między polityczną reprezentacją nowych poddanych Karola V a „cyrkowcami" zapew­ ne nie rysowała się zbyt ostro. Jeżeli nawet indiańska arystokracja nie była angażowana do pokazów na równi z pozostałymi członkami grupy, co bynajmniej nie jest pewne, widzów intrygowała przede wszystkim osobliwość całej grupy. Można to łatwo zauważyć przeglądając wykonane wtedy rysunki niemieckiego artysty Christopha Weiditza, na których, obok paru wizerunków Indian żonglujących kłodami za pomocą nóg i odbijających piłkę biodrami, utrwalona została cała seria postaci prezentujących tylko i wyłącznie swój wygląd, rozmaitość ubiorów, fryzur, ozdób oraz całkowicie przypadkowe (może z wyjątkiem pojawiającej się w jednym przypadku papugi) rekwizyty. Trudno powiedzieć, gdzie i kiedy przywiezionych Indian po raz pierwszy nie starano się „po ludzku" ubrać, obuć i uczesać, aby mogli funkcjonować jako atrakcyjna osobliwość w ludycznej sferze kultury europejskiej. Z całą pewnością wszakże w tej właśnie roli wystąpili Indianie z Brazylii w 1550 r. w Rouen przed królem i królową Francji, prezentując - wspólnie z prze­ branymi za Indian marynarzami - żywe obrazy z własnego życia. W 1554 r. użyto ich ponownie w pokazie zorganizowanym w Troyes z okazji przybycia tam Karola LX. W 1565 r. podczas festynu w Bordeaux poza murami miasta urządzono - w zainscenizowanym brazylijskim pejzażu - indiańską wioskę, w której publiczność oglądać mogła kilkuset egzotycznych mieszkańców, w części świeżo przywiezionych z Ameryki Południowej. Tego rodzaju pokazy i widowiska, obejmujące z czasem przedstawicieli coraz większej liczby „odkrywanych" ludów, zadomowiły się na dobre w obyczajowości Europy i dotrwały aż do X X wieku. Szczególną popular­ ność, a poniekąd także nowy wymiar zyskały w X I X stuleciu. W epoce znacznie ułatwionej komunikacji mogły one docierać do szerszej publiczności niż kiedykolwiek wcześniej, zwłaszcza że ich organizacją zajęli się ludzie interesu. Doczekały się przy tym swoistej nobilitacji na fali ożywionego (i modnego) zainteresowania szeroko rozumianą problematyką antropolo­ giczną, stając się - przynajmniej w odczuciu pewnej części mieszkańców Europy - źródłem wiedzy, a nawet substytutem niemożliwych do zrealizo­ wania podróży naukowych. W drugiej połowie X I X wieku wędrowne „cyrki etnograficzne" sporady­ cznie docierały na obszar podzielonej Polski. W grudniu 1883 r. Franciszek �INDIANIE W WARSZAWIE 83 Sulimierski, dziennikarz „Wszechświata", warszawskiego dwutygodnika specjalizującego się w popularyzacji wiedzy, publicznie ubolewał nad faktem, iż w czasach, gdy „pierwszorzędne stolice europejskie" raz po raz goszczą „przedstawicieli upośledzonych szczepów", Warszawa miała ku temu tylko jedną okazję. Parę lat wcześniej odwiedziła ją mianowicie rodzina Samojedów, która koczując w namiocie rozbitym w Dolinie Szwajcarskiej „przez kilka tygodni zabawiała publiczność swemi reniferami i spożywaniem surowego mięsa". Choć podobne przedsięwzięcia budziły pewne opory moralne, dziennikarz nie miał raczej wątpliwości, że wynikają z nich również niebagatelne korzyści: „Zwyczaj obwożenia po większych miastach Europy przedstawicieli niektórych napół dzikich plemion ludz­ kich, jakkolwiek wywołany przez prostą spekulacyją kupiecką chciwych nowości przedsiębiorców wędrownych, a nawet rażący nasze poczucie moralnej solidarności ludzkiej, ma też i dobre swoje strony. Zbliżając do oświeceńszej braci tych paryjasów ludzkiego rodu, rozszerza pośród ogółu nietylko wiedzę, ale potęguje zarazem uczucie braterstwa" („Wszechświat" 1883, 2, s. 769). Bez względu na to, w jakiej mierze poglądy F. Sulimierskiego mogły być reprezentatywne chociażby dla 900 prenumeratorów „Wszechświata" (w końcu 1883 г.), nie mówiąc o większych odłamach polskiego spo­ łeczeństwa, samo jego pragnienie częstszego goszczenia w Warszawie egzotycznych przybyszów, gdzie indziej przyciągających „powszechną uwa­ gę etnografów i wogóle oświeconych kół europejskich", na pewno nie było odosobnione. Dowiódł tego sukces, jaki w kilka miesięcy później - sprowadziwszy do Warszawy grupę północnoamerykańskich Indian - zapisał na swoje konto cyrk Cinisellego (usytuowany w pierwszym, zbudowanym w latach 1882-1883 „stałym cyrku murowanym" przy ulicy Ordynackiej). Była to dwudziestoosobowa grupa mężczyzn, kobiet i dzieci z plemienia Omaha, od X V I I wieku mieszkającego nad rzeką Missouri w północno-wschodniej części dzisiejszego stanu Nebraska. Omahowie, których liczba sięgała 1200 osób w 1880 г., już w 1854 r. dokonali cesji niemal całości swych ziem na rzecz Stanów Zjednoczonych, zachowując jedynie niewielkie teryto­ rium przeznaczone na rezerwat. W tym też okresie stali się obiektem nasilo­ nych działań asymilacyjnych ze strony Biura do Spraw Indian oraz kościoła prezbiteriańskiego. W 1865 r. wykupiono od nich część rezerwatu i oddano ją Winnebagom. Niespełna dwadzieścia lat później, w roku 1882, Omahowie - w części silnie już akulturyzowani - zgodzili się na parcelację posiadanych ziem, uzyskując indywidualne działki i obietnicę otrzymania obywatelstwa. Z informacji, jakie posiadamy o przebywającej w Warszawie grupie wynika, iż jej cyrkowa kariera była bezpośrednio związana z tym właśnie krokiem ku cywilizacji, choćby ze względu na osobę niejakiego Johna Perchle, metysa, tłumacza rządowego podczas rokowań dotyczących parcelacji resztki ziem Omahów, a potem kierownika i tłumacza wędrującej po Europie trupy �84 RYSZARD TOMICKI (zgodnie z kontraktem zawartym z impresariem, Francuzem, po wylądowa­ niu w Hawrze i występach w Paryżu Indianie udali się do Berlina, skąd przez Warszawę zmierzali do Rosji). Pojawienie się Omahów w Warszawie bylo wydarzeniem, które poruszyło całą chyba społeczność miasta - choć niekoniecznie wszystkich z tych sa­ mych powodów - i znalazło wyjątkowo duży oddźwięk na łamach prasy. Ten ostatni fakt daje dziś możliwość, także dość wyjątkową, bliższego przyjrzenia się sposobowi postrzegania niezwykłej cyrkowej trupy przez szerszą pub­ liczność. Pisane na gorąco doniesienia, komentarze i artykuły wydają się w tym względzie źródłem reprezentatywnym. Ich obszerny wybór zamiesz­ czony poniżej obejmuje wszystkie materiały, jakie ukazały się w „Kurierze Warszawskim", „Kurierze Porannym", „Kurierze Codziennym", „Gazecie Warszawskiej", „Gazecie Polskiej", „Tygodniku Ilustrowanym", a ponadto duży artykuł poświęcony dziejom Omahów zamieszczony w „Wędrowcu". Dla uzupełnienia obrazu należy jednak dodać kilka informacji. Co praw­ da z lektury zebranych materiałów jasno wynika, że Indianie wzbudzili ogromne zainteresowanie Warszawiaków, ale o jego skali, przerastającej wszelkie oczekiwania, najlepiej świadczą ogłoszenia zamieszczane przez dy­ rekcję cyrku w „Kurierze Warszawskim", „Kurierze Porannym" i „Kurierze Codziennym". Na ich podstawie można stwierdzić, iż pierwotnie planowano stosunkowo krótki pobyt Indian w Warszawie. Pierwszy występ dali oni bowiem w piątek 9 maja, a już w środę 14 maja anonsowano ostatnie przedstawienie z ich udziałem. Później „nieodwołalnie ostatni występ" miał się odbyć w piątek 16 maja. Następnego dnia ogłoszono jednak, że „Dyrek­ cja Cyrku przedłużyła engagment truppy Indjan jeszcze na Sobotę d. 17 i Niedzielę d. 18 maja r.b." czyniąc zadość ogólnym żądaniom, m.in. miesz­ kańców okolic Warszawy, którzy przybyli do miasta „na czas wyścigów". Tym razem termin okazał się rzeczywiście ostateczny. W poniedziałek po południu Indianie opuścili miasto udając się koleją w drogę do Moskwy. Atmosferę otaczającą w tych dniach cyrk Cinisellego przybliżają dwie notatki opublikowane 15 i 17 maja w „Kurierze Warszawskim". W pierwszej donoszono: „Cyrk od tygodnia bywa tak przepełnianym, iż na godzinę przed przedstawieniem nie można już dostać biletu". W drugiej, opatrzonej reflek­ syjnym tytułem „Czy stosownie", dziennikarz informował, że cyrk „siłą taranu obala powodzenie teatrów", a bywanie na próbach i zainteresowanie zakulisowym życiem cyrku „należy do szyku i mody". Indianie stanowili wszelako dużą atrakcję nie tylko dla pospolitych mieszczuchów. Zainteresował się nimi także znany fotograf Konrad Brandel, sporządzając serię zdjęć, oraz Stanisław Witkiewicz, który po części na podstawie własnych rysunków, po części zaś na podstawie zdjęć Brandla wykonał ilustrację (patrz rye. 1) opublikowaną w „Wędrowcu" (w nr 24 z 1884 г.). W jakiejś mierze Omahowie przyciągnęli ponadto uwagę warszaw­ skiego środowiska naukowego. Stali się obiektem badań antropologicznych dr Leona Dudrewicza, lekarza pediatry, od 1874 r. zajmującego się intensyw- �INDIANIE W WARSZAWIE 85 Rye. 1. Indianie w Warszawie nie antropologią i archeologią, tłumacza studium H . Siebolda „O Ainosach wyspy Jesso" (ogłoszonego drukiem w 1882 r. w „Wędrowcu"), a od stycznia 1883 r. również członka Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie. Wyniki jego badań nad Omanami przedstawione zostały na jednym z posiedzeń Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego (protokół z posiedzenia wydrukowano w „Pamiętniku TLW", t. LXXX, 1884), jak �86 RYSZARD TOMICKI również na łamach „Wszechświata" (nr 23 z 1884 г.). Szerszą publiczność powiadomił o nich Bolesław Horodyński, mieszkaniec Warszawy, który podczas kilkunastoletniego pobytu w Ameryce Północnej miał okazję stykać się z Omahami, a w 1884 r. był jedynym człowiekiem potrafiącym dostarczyć czytelnikom prasy garść konkretnych, choć nie zawsze ścisłych informacji o egzotycznych cyrkowcach. Dwa jego artykuły ogłoszone w „Kurierze Warszawskim" i „Wędrowcu" (oba uwzględnione w naszym wyborze mate­ riałów prasowych) wprowadzały przede wszystkim jasność co do etnicznej przynależności goszczących w Warszawie Indian, w kampanii reklamowej określanych nazwą Omaha-Sioux, przez dziennikarzy zaś chętnie identyfiko­ wanych jako Siouxowie. W jakim jednak stopniu te okruchy rzetelnej wiedzy potrzebne były tłumnie odwiedzającym cyrk Cinisellego Warszawiakom i czy mogły ich zdystansować wobec wabiących stereotypów, to już zupełnie osobna sprawa. I KURIER WARSZAWSKI 1. R. 1884, nr 128, 9 maja (piątek), s. 3 [Dział: Wiadomości bieżące] Także goście! Podczas wczorajszego przedstawienia wieczornego w cyrku kilka lóż zajęły rodziny indjan, przybyłych tu celem dawania przedstawień. „Dumne lwy pustyni", „pioruny chmur" i „wspaniałe duchy niezwalczonych bohaterów" swojemi narodowemi strojami zwracały powszechną uwagę, a figle urządzane przez klownów wywoływały wśród nich niezmierną wesołość, manifestującą się za pomocą piskliwych okrzyków. 2. R. 1884, nr 129 a, 10 maja (sobota), s. 2-3 (Dział: Wiadomości bieżące] Z cyrku Wczoraj w arenie p. Cinisellego przedstawiło się grono rzadkich gości. Jest to gromadka czerwonoskórych indjan z krwiożerczego i wymierają­ cego dziś już plemienia Sioux, ze stanu Nebraska. Stolicą ich ziemi położonej na zachód od rzeki Missuri [sic] jest Omaha. Przybyli do nas goście, z których niejeden, dopóki żył swobodą stepów, sporo zapewne swym toporem rozpłatał czaszek ludzkich, liczą w swym gronie mężczyzn, kobiety i dzieci. �INDIANIE W WARSZAWIE 87 Popisują się oni śpiewem i tańcem: śpiew to głuchy, czasem tylko wrzask­ liwym wydobywający się tonem. Taniec polega na monotonnem skakaniu w około obozowiska przy od­ głosie potężnego bębna. Zwraca na siebie uwagę poważny naczelnik rodu, znany i głośny w oj­ czyźnie swej pod imieniem Mun-thu-no-ba. Są w czerwonoskórców gronie także dwie wcale stosunkowo ładne dziew­ częta, tańczące z powagą i stylem sui generis. W ogóle indjanie ci, nigdy dotąd w Europie nie widziani, stanowią ciekawy dla nas fenomen etnograficzny. Ciało ich jest koloru kawowego, pokostowane z lekka na czerwono i fantastyczną ornamentyką przyozdobione. Stroje przedstawiają także niemałą rozmaitość. 3. R. 1884, nr 129 b, 10 maja (sobota), s. 2-3 Indjanie w Warszawie Kto patrzył wczoraj w arenie p. Cinisellego na te jowialnie uśmiechnięte, dobrodusznie głupowate fizjognomje czerwonoskórców z nad Missuri [sic], temu zapewne na myśl nie przyszło, iż owe wiotkie, smukłe a cienkie figury, obwieszone dziecinnemi ozdobami, skaczące w takt bębna na podobieństwo trepaka i kołomyjki - to najdzikszy, najkrwawszy element ludzki na świecie, to nieokiełznany żywioł pustyni, dybiący na życie człowieka innej rasy, jak lampart lub hjena... Grono przybyszów amerykańskich składa się, jak wspomnieliśmy już rano, z 20-tu osób, mężczyzn, kobiet i dzieci. Ojczyzną tych nieposzlakowanych czerwonoskórców jest Nebraska w Stanach Zjednoczonych północnej Ameryki. Z potężnego niegdyś i dla sąsiadów groźnego szczepu zostało zaledwie 1.200 głów dzisiaj. Ich wiecznie krwią zbroczone topory, włócznie i strzały rdzewieją teraz, a z naczelnikiem ich Mun-thu-no-ba (Yellow Smoke) zaginie zapewne ostatni ich niezrów­ nany skalpownik (zdzieracz skór z czaszki). Nadzwyczaj zajmujący przedstawia się widok, gdy te miedziane dzieci stepów amerykańskich, śmiejąc się i gwarząc wesoło, zasiądą wkoło familij­ nego bębna na rozścielonych derkach i poczną pogardliwie-pobłażliwem spojrzeniem wodzić po amfiteatrze... Przedstawicielki płci pięknej gładzą swe krucze włosy i poprawiają sznury szklanych pereł... Mężczyźni porządkują pióra, zdobiące im głowę i spog­ lądają tęsknie na bęben, jedyny ich instrument muzyczny. Niebawem silny, barczysty dobosz chwyta za pałkę i uderza w ów bęben, naprzód pianissimo, a potem w prawdziwie indyjskiem forte. Głosom wydobywającym się z bębna towarzyszy wycie, jak u dzikich zwierząt, któremu wtórują liczne okrzyki wesołości pojedynczych tancerzy i tancerek... �88 RYSZARD TOMICKI Jeden młody Sioux podnosi się za drugim z siedzenia i pokazuje swoją podobną do Hunów postać, brzydką lecz charakterystyczną. Młodsi, rozpoczynając korowód, pochylają się cokolwiek naprzód, dzwo­ nią brzękadłami i wykrzykują piskliwie; za nimi dążą starsi, wywijając na wszystkie strony zamaszyście maczugą, a w końcu pojawiają się kobiety. Dziwny to objaw, że mężczyźni indyjscy w czasie pląsów śmieją się i bawią, podczas gdy dziewczęta smutnie i poważnie prowadzą jednostajny swój taniec. Kobiety indyjskie skazane są do wszelkich ciężkich robót, odgrywają przeto w życiu smutną rolę; wnosić można, że dlatego nie weselą się wspólnie z mężczyznami. Mają one łagodny i przyjemny wyraz twarzy, zasadnicze rysy oblicza zbliżone są do naszych. Natomiast brak im bujniejszego roz­ winięcia niektórych części ciała, które stanowią powab niewieściego kształtu u rasy kaukaskiej... Po niejakim czasie uderza dobosz po raz ostatni w bęben, taniec się kończy, aby niezadługo rozpocząć się da capo. Naczelnik plemienia Yellow-smoke jest niezaprzeczalnie najwybitniejszą jego postacią... Jakkolwiek pamiętniki jego niejednym skrwawionym włosem z głowy białych są przeplatane, a maczuga jego więcej czaszek niż drzew strzaskała, zdziałał on przecież w ojczyźnie swej podobno wiele dobrego. Znany jest do dzisiaj w Waszyngtonie pod nazwą „Wielkiego ojca", zachęcał podobno poddanych swoich do uprawy ryżu, a odwodził od mor­ dów i rabunków, wskutek czego odwlókł na czas jeszcze jakiś zagładę ostateczną swojego szczepu... * [sygnowane znakiem * *1 4. R. 1884, nr. 130, 11 maja (niedziela), s. 4 [Dział: Wiadomości bieżące] Indjanie za kulisami... Synów puszczy ulokowano w gmachu cyrku w wielkiej sali baletowej. Śpią oni smacznie na gołej podłodze i oprócz kilku kufrów angielskich nie wożą żadnych bagaży. W kufrach mieszczą się zbiory osobliwości, które z sobą przywieźli. Są tam siodła robione ze szkieletów jakichś zwierząt i kilka skalpów zdjętych z czaszek ludzkich, za dobrych dawnych czasów, które dla siouxów bezpowrotnie już przeminęły. Życie zakulisowe indjan jest dosyć monotonne. Mężczyźni cały boży dzień spędzają na grze w karty, przy której za­ chowują majestatyczną powagę. �INDIANIE W WARSZAWIE 89 Kobiety szyją, a dzieci z wielkiem upodobaniem bawią się pudełkami od sardynek... Inną rozrywkę stanowi przyglądanie się z dziecinną ciekawością próbom ćwiczeń na arenie cyrkowej i rzucanie przez okna kawałkami tynku, wyłamywanemi ze ścian do wróbli! O godzinie 3-ej zaatlantyccy „artyści" rozpoczynają tualetę na przed­ stawienia. Do tualety używają zwykle jednej farby, rozcieranej w rękach, którą na ciele dłonią wyciskają misterne desenie. Dzicy goście są bardzo grzeczni i uprzejmi... Wódz ich poczęstowany paczką papierosów, wziął z nich tylko jeden, a resztę oddał, poczem żelazną ręką poprowadził nas do kufra, wydostał zeń ognia i pierw nam podał a później dopiero sam zapalił. Zresztą indjanie palą cygara a datków nie przyjmują. Najstarszy wódz Choo-den-na-cee (Żółty dym) liczy lat 35 i jest już zgrzybiałym starcem, piękne zaś dziewice, jeżdżące po męsku konno, mają zaledwie po lat 13-ie. Impresariem indjan jest opasły marsylijczyk, któremu towarzyszy w cha­ rakterze tłumacza jakiś metys i sprytny yankee, który wyprowadził siouxów z pustyni i nakłonił do objeżdżania świata. 5. R. 1884, nr 132 b, 13 maja (wtorek), s. 3 [Dział: Wiadomości bieżące] Dawni znajomi Indjanie pokazujący się w cyrku nie przestają być przedmiotem ciekawo­ ści po za [sic] areną cyrkową. Jakże wielkie było ich zdumienie, kiedy zjawił się przed nimi p. H., mieszkaniec naszego miasta, i . . . w narzeczu indyjskim powitał całą kolonję. Mężczyźni, kobiety, a nawet dzieci z radością, objawiającą się w dzikich skokach i okrzykach, odpowiadali panu H. wyrażając zdziwienie, że „blada twarz" włada ich mową. Pan H . przez lat blisko 20 bawił w Ameryce, głównie zaś jako farmer w stanie Nebraska i należał do niejednej krwawej potyczki z plemieniem Omaha Sioux. W zetknięciu się z nimi poznał ich mowę bardzo dobrze, nic więc dziw­ nego, że z przybyszami porozumiał się teraz doskonale. Rozmowa prowadzona była o wielu słynnych wojownikach plemienia, których nazwiska panu H. utkwiły w pamięci. Okazało się, iż od lat siedmiu, to jest od czasu jak p. H. powrócił do kraju, ani jeden z tych rycerzy i skalpowników indyjskich nie żyje... �90 RYSZARD TOMICKI Obyczajem swoim indjanie zaraz nadali miano panu H., który odtąd nazywa się dla nich „bladą twarzą niebieskiej mądrości". Kiedy p. H . wychodził, indjanie usilnie prosili, aby ich raz jeszcze od­ wiedził, skarżą się bowiem na zupełne osamotnienie i nudę hotelową, prze­ rywaną rzadkiemi wycieczkami na wozach. 6. R. 1884, nr 133 a, 14 maja (środa), s. 3 [Dział: Wiadomości bieżące] Indyjskie potrawy Przebywający w Warszawie członkowie sławnego czerwono-skórego ple­ mienia Sioux, nie pożerają żywych kur, kotów i królików, jak to zwykle czynią podrabiani jarmarczni indjanie. Żyją oni owszem bardzo skromnie. Mięso wołowe pocięte w plastry i pokrojone w kostki, chleb również w kostki pokrojony i ceber wody - oto obiad synów puszczy. W dodatku czarna kawa, w której bardzo zasmakowali indjanie, zresztą nic więcej... Wódkę wprawdzie namiętnie lubią, lecz tu w Europie jest im wzbronioną, gdyż zanadto rozpala ich fantazję i czyni ich niebezpiecznymi awantur­ nikami... Zresztą indjanie zachowują się nader przyzwoicie, są uważni i usposobie­ nia wielce przyjacielskiego. 7. R. 1884, nr 133 b, 14 maja (środa), s. 4 [Dział: Wiadomości bieżące] Niezwykła hojność Indjanie, produkujący się obecnie w cyrku, z nadzwyczajnem zamiłowa­ niem przyglądają się produkcjom podwórzowych pajaców, którzy w wielkiej liczbie schodzą się pod okna sali zajmowanej przez ,,sioux'ów", zwabieni wieścią o hojności tych ostatnich. I rzeczywiście indjanie wzamian za sztuki łamane wyrzucają oknem srebrne monety, a głośnem wyciem zachęcają do powtarzania łamańców. Wczoraj około godziny 5-ej wieczorem, piszący te słowa był świadkiem, jak naczelnik rodziny rzucił pajacom około dziesięciu sztuk pruskich tala­ rów, których miał w torbie sporą liczbę. Policja rozprasza trupy gimnastyków, co jednak wywołuje niezadowole­ nie wśród na pół dzikiej rzeszy... �INDIANIE W WARSZAWIE 91 8. R. 1884, nr 134 b, 15 maja (czwartek), s. 3 Omahowie Z powodu pobytu w Warszawie i występów w cyrku Cinisellego indjan ze szczepu Omaha, pragnę podać o nich kilka szczegółów, na podstawie wiadomości po części zebranych podczas swojego pobytu w Ameryce, a po części obecnie z ust ich samych zaczerpniętych... Indjanie bawiący w naszem mieście pochodzą z Ameryki północnej ze stanu Nebraska. Stan ten w ostatnich 25-iu latach uległ olbrzymim zmianom. Cywilizacja podarła uroczy kobierzec, jakim tę ziemię okryła przyroda, postęp z maszynami parowemi poniszczył malownicze „wigwamy" (chaty) indyjskie, rozgonił stada spokojnie pasących się bawołów, aby w zamian pobudować miasta, przeciągnąć wzdłuż i wpoprzek kraju liczne linje kolei żelaznych, a zmieniając warunki życia, szerząc dobrobyt i oświatę, zmusił czerwonoskórych indjan do tworzenia osad rolnych i zaniechania wycieczek w głąb kraju i polowań, które były jedyną ich ulubioną rozrywką, szczegól­ niej w porze letniej. Dziś w stanie Nebraska mieszka kilka plemion indyjskich, należących do szczepu Omaha, od których nazwę wzięło miasto, będące dawniej stolicą tego terytorjum. Zajmują oni w północno-wschodniej części stanu, w blisko­ ści miasta Black-Bird, przestrzeń wynoszącą około 256 mil kwadr, angielsk. (około 32 mil kwadr, geograficznych). Oprócz zwierzchności ustanowionej przez rząd Stanów Zjednoczonych, każde plemię szczepu Omaha posiada swojego wodza, od którego bierze nazwę. Jeden z takich wodzów Indenoży (Żółty dym) znajduje się w gronie okazującym się obecnie w Warszawie. Nazwiska innych wodzów, jak mi je podali czerwonoskórzy goście są: Sinde-ghan-ghan (Świecący ogon), Kahe-ramba (Dwa pazury), Szangas-ska (Biały koń), Szużyngha (Ku­ ropatwa), Dubomone (Przodownik), Gedegachy (Przedni wódz), Mą-egahy (Człowiek wódz), Ibahamby (Znawca). Imiona te podaję tutaj w pisowni polskiej, wyglądają zatem trochę inaczej, jak podawane zwykle pisownią angielską. „Żółty dym" objeżdża Europę na czele szczątków swojego plemienia, a pod przewodnictwem Johna Pirchela, mieszańca, urodzonego w okolicy położonej między Plattsmouth'em a Omahą z ojca indjanina a matki białej; otrzymał on wychowanie w mieście Belle-Vue i pomimo mieszanej krwi oraz pewnego wykształcenia jest indjaninem duszą i ciałem. Omahowie od lat 40-tu wyznają religię presbiteriańską i dziś już nie czczą swojego Alomąsziatta tańcami, lecz wraz z białymi uczęszczają na niedzielne nabożeństwa. Na afiszach nazwano ich Omaha-Sioux'ami, omahowie jednak i sioux'y nie są jednym Szczepem. �92 RYSZARD TOMICKI „Kilka pokoleń wstecz - opowiada „Żółty dym" - żyliśmy w sąsiedztwie sioux'ów w górnych okolicach rzeki Missouri. Bylibyśmy i dziś z nimi w przyjaźni, gdyby nie „skwou" (kobieta), która z naszego obozu uciekła z kochankiem z ich plemienia... Dało to powód do krwawej walki, wskutek której sioux'owie musieli się przenieść w odległe strony i dziś zamieszkują na terytorjum Dakota. Zamiast sioux'ów mamy teraz dobrych sąsiadów w indjanach Winabego, którzy w r. 1864-ym podnieśli bunt i zostali na północ wyparci, w rok jednak później, trapieni głodem, wrócili w nasze strony, kupili od nas część ziemi i żyją pod dowództwem „Szarego wilka". I u indjan zatem w zatargach i niesnaskach potrzeba chercher la femme. Znając nieco z pobytu w stanie Nebraska język indyjski, przy pomocy angielskiego, którym włada John Pirchel, z łatwością mogłem się porozumieć z Omahami, którzy uszczęśliwieni spotkaniem człowieka, znającego trochę ich mowę nazwali mnie za to Mą-he-verygnantan (Mądrość niebieska), co dokładnie maluje, jak wysokie mają wyobrażenie o swoim języku. A bywają narody, u których „mądrość" zaczyna się dopiero od umiejęt­ ności języków... obcych. B. Horodyński 9. R. 1884, nr 137, 18 maja (niedziela), s. 2 (Dział: Kroniki tygodniowe; fragment felietonu] Dla ścisłej charakterystyki tygodnia trzeba dodać, że mieliśmy tu prawdziwych Indian i Indianki. Jedni i drudzy mają ciała koloru miedzia­ nego i dość niezwykłe pojęcie o przyzwoitości; sądzą bowiem, że człowiek nagi może bez skandalu pokazywać się nawet w towarzystwie płci nadob­ nej, byle - wymalował sobie na skórze kilka kresek farbą żółtą albo czerwoną. Tak taniego garnituru nie było nawet u p. Sameta. Nierównie mniej posiadamy szczegółów dotyczących pięknych Indianek. Zdaje się, że panie te jeżdżą na koniu takim sposobem jak chłopaczki; jeden zaś ze sprawozdawców miał możność przekonać się, że „brakuje im bujniejszego rozwinięcia niektórych części ciała, które stanowią powab nie­ wieścich kształtów u rasy kaukaskiej". Ponieważ posiadamy białą skórę, w ubiorze nie ograniczamy się na farbach i nie brak nam „bujniej rozwiniętych" itd., zdawałoby się więc, że w niczym nie jesteśmy podobni do Indian. Szczęściem, jeden z badaczy naszego życia miejskiego podpatrzył ich w hotelu i z wielką uciechą doniósł, że ludzie rasy miedzianej garściami wyrzucają przez okno srebrne talary podwórzowym grajkom i hecarzom, a zapewne kelnerom i kokotkom. Kiedy sobie jednak przypomnę, za co hojni nasi rodacy zdobywali za granicą tytuły „grafów" i że dzięki im zyskaliśmy sławę narodu „wyrzucają­ cego pieniądze za okno", domyślam się, że pp. „Żółty Dym", „Dwa Pazu- �INDIANIE W WARSZAWIE 93 ry", „Kuropatwa" i „Świecący Ogon" mogliby u nas znaleźć wielu krewnych, i powinowatych. Z czego wnieść można, że jak jedna jaskółka nie stanowi wiosny, tak barwa ciała i „brak bujniejszego rozwinięcia" itd. nie stanowią prawdziwego Indianina. B. Prus [przedruk w: B. Prus, Kroniki, Warszawa 1958, t. 7, s. 119-120] 10. R 1884, nr 139 a, 20 maja (wtorek), s. 2 [Dział: Wiadomości bieżące] Odjazd indjan Wczoraj po południu, pociągiem kolei terespolskiej opuścili nasze miasto goście z Nebraski. Przed wyjazdem - może znowu z powodu jakiejś skwou - przyszło między omanami do wojny domowej, która skończyłaby się zapewne nowym rozdziałem na dwa plemienia, gdyby nie interwencja władzy i kontrakt przez wszystkich z jednym impresariem zawarty. Omahowie, którzy u kupców tutejszych dobre pozostawili wspomnienie, nie mając bowiem zwyczaju oszczędzania grosza poczynili znaczne zakupy, udają się z Warszawy do Moskwy. Ludek warszawski wyprawił im na odjezdnem małą pożegnalną owację, gromadząc się tłumnie na dworcu dla ujrzenia czerwonoskórych wojażerów... bezpłatnie. [sygnowane: y.] II KURIER PORANNY 1. R. 1884, nr 128, 9 maja (piątek), s. 3 [Dział: Co słychać nowego] Indjanie w Warszawie. W dzisiejszym [dniu?] w cyrku Cinisellego, ukażą się po raz pierwszy Indjanie, w liczbie kilkunastu osób różnej płci i wieku. Są to mieszkańcy ze stanu Nebraska Ameryki Północnej, z pokolenia Omaha-Sioux. Czerwonoskórzy w swoich narodowych kostjumach produkować się będą z tańcami, śpiewem i sztukami akrobatycznemi. �94 RYSZARD TOMICKI 3. R. 1884, nr 129, 10 maja (sobota), s. 2 [Dział: Co słychać nowego] Z Cyrku. Wczoraj w cyrku Cinisellego produkowali się po raz pierwszy Indjanie ze szczepu Omaha-Sioux ze stanu Nebraska, przejeżdżający z Paryża do Petersburga. Występ wczorajszy Indjan był rzeczywiście ciekawem nader widowiskiem. Ukazanie się ich pozostawionem zostało prawie na sam koniec przed­ stawienia. Zrazu kilku mężczyzn i parę kobiet przejechało konno przez arenę z dzidami w rękach, wydając dzikie okrzyki wojenne, następnie zaś wyszli wszyscy pieszo, z wyjątkiem jednego mężczyzny i jednej kobiety, którzy wyjechali konno. Ogólna ich liczba wynosi 20 osób, a w tej liczbie kilka kobiet starszych i dwoje dzieci, jedno kilkuletnie, a drugie na rękach. Mężczyźni i młode kobiety są zupełnie nadzy, z wyjątkiem opasek na biodrach, oraz licznych ozdób na głowach i rękach; kobiety zaś starsze ubrane są w spódnice i płachty, ubiorem swym przypominając cyganki. Zarówno mężczyźni jak kobiety są tatuowani. Po wejściu na arenę kobiety starsze porozkładały płachty na środku i pousiadały na takowych; mężczyźni zaś i młode kobiety rozpoczęli śpiewy i tańce, przy dźwiękach oryginalnej, prawdziwie indyjskiej muzyki wojskowej. Taniec ich jest wysoce charakterystycznym. Przypomina on sobą cokolwiek kozaka ze swej dzikiej melodji; z drugiej zaś strony bezcereraonjalne, wyzywające ruchy kobiet przyprowadzają mimowoli na myśl kankana. A może to wpływ Paryża, zkąd Indjanie obecnie wędrują. Z pomiędzy kobiet młodych, kilka wyróżnia się piękną budową ciała, a zwłaszcza też jedna, której atoli twarz jest statuowaną w ciemne paseczki do tego stopnia, że wygląda jakby była nakryta woalką. Indjanie ci dać mają w Warszawie jeszcze pięć przedstawień. Reszta przedstawienia była wczoraj w cyrku także dosyć zajmująca [...] 3. tamże, s. 2 [Dział: Co słychać nowego] Przejażdżka indjan po Warszawie. Wczoraj między g. 6 a 7 indjanie bawiący w Warszawie przejeżdżali się po mieście. �INDIANIE W WARSZAWIE 95 Ekwipaż ich stanowił wóz podobny do omnibusów straży ogniowej. Massy publiczności przyglądały się dzikim gościom wyrażając przytem różne uwagi, pełne nieraz charakterystyki. Jedna jakaś jej mość zapewniała naprzykład, że indjanie to taki naród, co mieszka pod morzem... amerykańskiem. III KURIER CODZIENNY 1. R. 1884, nr 129, 10 maja (sobota), s. 4 [Dział: Kronika dnia. Kurier miejski] Indyanie w Warszawie Wczorajsze przedstawienie w cyrku Cinisellego miało nieco charakter etnograficzny... na arenę cyrkową bowiem wystąpiło 20-tu czerwonoskórych z północnej Ameryki, a mianowicie ze stanu Nebraska. Indyanie ci należą do jednego z bardzo licznych plemion, zwanego Sioux, które kultura amerykańska skazała na zagładę. Ojczyzna plemienia Sioux leży wśród dzikich stepów, rozłożonych nad rzeką Missuri - za okolicą Omaha. Garstka tego plemienia jest obecnie przedmiotem eksploatacji przed­ siębiorców; składa się ona z mężczyzn, kobiet i dzieci, między któremi znajduje się jedno przy piersiach niemowlę. Barwa ich ciała jest czerwonawo-kawowa, oblicze tatuowane we wzorzys­ te rysunki. Polem popisu plemienia Sioux jest przeważnie śpiew - dziki, monotonny, przechodzący we wrzask i wycie wichrów, oraz taniec. Instrumentem muzy­ kalnym - bęben i rodzaj piszczałki. Mężczyźni są na pół nadzy - kobiety w strojach przypominających nieco fantastyczne stroje cyganek. 2. R. 1884, nr 131, 12 maja (poniedziałek), s. 3 [Dział: Kronika dnia. Kurier miejski] Indyanie w Alejach Ujazdowskich. Od trzech dni dzicy obywatele ze stanu Nebraska - używają codziennie wycieczek w Aleje Ujazdowskie. Naturalnie że czorwonoskórcy owi są przedmiotem tłumnych obserwacji gapiów i ich zbiegowiska. Synowie z nad Missuri pogardliwie spoglądają na liczne rzesze białych... i majestatycznie przechadzając się prowadzą żywą rozmowę - w ojczystym języku. �96 RYSZARD TOMICKI 3. R. 1884, nr 135, 16 maja (piątek), s. 4 [Dział: Kronika dnia. Kurier miejski] Podsłuchane w cyrku. Dwaj młodzi ludzie przypatrują się indyanom. - Powiedz mi, dlaczego oni mają takie kolorowe twarze? - Widzisz, oni są... skalpowani... Autentyczne. 4. R. 1884, nr 136, 17 maja (sobota), s. 3 [Dział: Kronika dnia. Kurier miejski] Indjanie z Nebraska - w dniu jutrzejszym opuszczają Warszawę. Dochód dzienny pokolenia Omaha-Sioux wynosił w miasteczku naszym rs. 250. Ile zaś z tego otrzymają czerwonoskórcy, a ile przedsiębiorca nie wiadomo. W każdym razie odjazd amerykańskich piękności zmartwił cyrkowców, z pomiędzy których jeden podobno rozgorzał afektem miłosnym do kruczo­ włosej Nebraski. 5. R 1884, nr 139, 20 maja (wtorek), s. 3 [Dział: Kronika dnia. Kurier miejski] Odjechali. Wczoraj opuścili Warszawę drogą żelazną Warszawsko-Terespolską indyanie, produkujący się dotychczas w cyrku Cinisellego. Obecnie impressaryo wiezie ich do Moskwy. Gromada widzów towarzyszyła im na dworzec kolei. 6. tamże, s. 3-4 [Dział: Kronika dnia. Kurier miejski] Co to byli za Indyanie. Słyszeliśmy z pewnego źródła, bo od człowieka, który się z nimi przy­ jaźnił, że dzielni Indyanie, którzy tak pięknie tańczyli w cyrku Cinisellego, są wprawdzie rzeczywistemi indyanami, ale mniej dzikiemi niż by się zdawać mogło. Należą oni do rzędu kolonistów osiadłych na roli - umiejących dobrze po angielsku i nie pojmujących nawet sztuki skalpowania. W Nebra- �INDIANIE W WARSZAWIE 97 see chodzą w paltotach i bluzach jak inni amerykanie cywilizowani, i dopiero zaprzedawszy się przedsiębiorcy, przypomnieli sobie słyszane u dzikich kole­ gów tańce i śpiewy, przyrządzili kostyumy pierwotne - i wprawili się w sztu­ kę malowania ochrą swojego ciała. Cywilizacya ich tak sięga daleko, że w wolnych chwilach tańczyli w Warszawie... kadryla jak zwykłe paryskie kalikoty. Co figiel, to głowa, czyż nieprawda panowie? „Żółty dymie i wo­ łowy ogonie". IV GAZETA WARSZAWSKA R. 1884, nr 110, 14 maja (środa), s. 1 [Dział: Wiadomości bieżące krajowe] W cyrku Ciniselli, znajdującym się na Ordynackiem w Warszawie, od kilku dni magnesem przyciągającym publiczność żądną nadzwyczajności, są czerwonoskórzy Indyanie z nad Missouri w Stanach Zjednoczonych. Plemię ich według afisza ma się podobno nazywać Omaha-Sioux, wódz naczelny wędrujący dziś po Europie ma imię Choo-den-na-cee czyli Żółty dym, a zma­ lała liczba jego poddanych ma nie przewyższać 1.200 głów płci obojej. Powtarzamy to wszystko z zastrzeżeniami, nie mając pewnych danych dla odróżnienia prawdy od humbugu przedsiębiorstwa. V GAZETA POLSKA R. 1884, nr 107, 10 maja (sobota), s. 2 [Dział: Z miasta] Indyanie w Warszawie. Ciekawe postacie występują teraz w każącym sobie zbyt drogo płacić cyrku p. Ciniselli. Jest to gromadka Indyan, prawdziwych czerwonoskórych z plemienia Sioux'ów, którego szczątki wygasają coraz bardziej w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Przybysze ci ze stanu Nebraska popisują się w arenie cyrkowej śpiewem i tańcem. Śpiew ich głuchy, to wrzaskliwy, a taniec przedstawia się jako monotonne skakanie przy równie jednostajnym odgłosie bębna. �98 RYSZARD TOMICKI VI TYGODNIK ILUSTROWANY R. 1884, nr 74, 31 maja, s. 346 [Dział:Kronika tygodniowa; fragment felietonu] Mieliśmy tydzień temu Indyan amerykańskich w cyrku, którym kochana Warszawka przyglądała się zawzięcie. Byli to najprawdziwsi Indyanie, z ca­ łym rynsztunkiem swego nieokrzesania, pogardliwi wobec wymogów przy­ zwoitości, obojętni na gawiedź o bladych twarzach, ciekawą synów puszczy. Obecnie głoszą wieści, że obaczymy lada chwila najprawdziwszych murzy­ nów, brudnych, cuchnących, dzikich, ale... autentycznych! Usłyszymy podo­ bno ich muzykę narodową, wykonaną na skorupach tykw i bananów, z wrzaskiem afrykańskiego zapału i ognia. Co za konkurencya wobec Towa­ rzystwa muzycznego, jak silna pokusa dla naszej muzykalności. St. M . Rz. [Stanisław Marek Rzętkowski] VII WĘDROWIEC R. 1884, nr 24, s. 186-287 Historya pokolenia Omaha Stany Zjednoczone północnej Ameryki, ten kraj od niedawna do ogólnej pracy cywilizacyjnej powołany, a tak w niej pospiesznie postępujący, jest widownią zaciętej, krwawej a wytrwałej walki, tejże cywilizacyi z dziką przyrodą, walki bladych twarzy z czerwonoskóremi, w której ci ostatni już z góry na zatracenie skazani. Ogromne obszary stepów, zaludnione odwiecz­ nymi swymi mieszkańcami, którzy żyjąc od czasów najdawniejszych, nie przedstawiali dotąd żadnego postępu, tak w pojęciach, w obyczajach jak i w sposobie życia, - obficie obdarzone darami przyrody, wabią ku sobie tłumy łaknących chleba i bogactw przybyszów, zwracając przy tem na siebie oczy rządu, jako na ziemię obiecaną, gdzie może się wylać nadmiar ludności stanów Wschodnich; to też pomimo odwagi i waleczności indyjskich ple­ mion, pomimo ciężkich porażek, jakich doznawali biali w walkach, pomimo tysięcy pomordowanych i poskalpowanych pionierów cywilizacyi, popalo­ nych, zniszczonych i z ziemią zrównanych osad i wiosek, cywilizacya na swym, wszystko druzgoczącym rydwanie, postępuje coraz dalej i szybciej, �INDIANIE W WARSZAWIE 99 wnika w najodleglejsze stepów zakątki, i krok za krokiem, rok za rokiem wypiera, gładzi, lub wsiąka w siebie ostatki jedynych niegdyś władców i obywateli kraju, - i nie przejdzie stulecie, - a czerwonoskórzy Indyanie staną się mytem, tak jak są dziś dawne pokolenia Inkasów. Jako przyczynek do historyi tej walki, przedstawiamy czytelnikom na­ szym, kilka dat i faktów, z okazyi bawiących pomiędzy nami przed niedawnem, gości z amerykańskich stepów, biednych przedstawicieli ginącego ludu, - faktów opowiadanych nam przez tychże czerwonoskórych. Jako zabytek historyczny Stanów Zjednoczonych północnej Ameryki, pozostało kilka szczepów Indyjskich, z których najliczniejszemi są Czeri-ki, Pony i Omaha; ostatni odznacza się lojalnością i skłonnościami do przyjęcia cywilizacji. Niedalej jak w r. 1853 szczep Omaha bujał swobodnie po terytoryum Nebraska, latem polując na bawoły, lub zajmując się łapaniem bobrów i rybołówstwem, zostawiając przy wigwamach starców, kobiety i dzieci, dla pilnowania pola obsadzonego kukurydzą, niezbędną dla utrzy­ mania przez zimę dobytku, a zarazem służącą im, przy suszonem mięsie i rybach, za pokarm zimowy; - Omahowie zamieszkiwali okolicę nad rzeką Missuri [sic], tuż powyżej ujścia rzeki Platt, gdzie dziś znajdują się miasta Papilion i Belle-Vue, założone przez kupców francuskich, przedzierających się w tamte strony dla handlu skórami. Loghan Fontenell, syn jednego z tych kupców, ożenionego z Indyanką, za swą odwagę i bystrość umysłu, został obrany głównym wodzem przez Omanów. Za jego to przywództwem w r. 1853, Stany Zjednoczone zawarły traktat z Indyanami, mocą którego nabyto od nich terytoryum na własność Stanów, zostawiając im część ziemi w okolicach strumienia Wood-Czeek [sic], osadę tę zwąc Black-Bird. Traktat był podpisany w Waszyngtonie przez głównego wodza Logana, w indyjskiem narzeczu zwanego Songe-Ska (Biały koń) i wodzów: Gahige-Żynga (Mały wódz), Gre-Dananży (Stojący jast­ rząb), Tannan Gahy Żinga (Założyciel wsi), Orekige (Huk), Intamasy, jako opiekuna nieletniego Aupautange (Wielki jeleń) i Sudenozy (Żółty dym). Powyżej wzmiankowani wodzowie byli delegowani przez swe plemiona jako najstarsi przedstawiciele dynastyi; wówczas Louis Sans Souci był ich tłómaczem a Gatwood delegowanym ze strony Stanów Zjednoczonych. Wkrótce po zawarciu traktatu koloniści poczęli licznie napływać do nowonabytego terytoryum, a równocześnie zawiązało się towarzystwo dla założenia mias­ ta stołecznego (Capitol) któremu nadano miano Omaha. W rok później 1 czerwca 1854, Stany Zjednoczone kazały zrobić spis całego pokolenia Omaha, dla większej łatwości podzielenia pomiędzy nich summy przypada­ jącej za nabyte grunta, i okazało się że liczba członków tego pokolenia dochodziła do 1,800. Po spisie zgromadzono ich do osady, gdzie wypłacono 41,000 dolarów za straty poniesione na opuszczonych przez nich polach, już zasadzonych kukurydzą. Nad strumieniem Wood-Czeeh [sic] Indyanie założyli miasto Decota; strumień ów otrzymał miano od nazwiska ko­ wala Wooďa człowieka białego, lecz przez Indyan wielce szanowanego, za �100 RYSZARD TOMICKI zręczność w robieniu dla nich narzędzi wojennych. Po osiedleniu Indyan Stany Zjednoczone przysłały im 16 par wołów roboczych, pewną ilość pługów żelaznych i ludzi do obznajomienia ich z użytkiem. Wkrótce czer­ woni wojownicy szczepu Omaha, wyruszyli na zachodnie prowincye terytoryum, w okolice Biber Czeeh [sic] na bawoły; tu zostali napadnięci przez nieprzyjazny szczep Sioux i ulegli przemocy, tracąc wielu wojowników. Wódz Logan, wielce strapiony klęską i stratą swych towarzyszy, zwyczajem pobitego wodza, oddalił się od obozu swego na trzy dni, lecz napadnięty przez nieprzyjaciół, choć walczył jak lew, uległ przemocy i zamordowany został 28 lipca. Ciało jego odszukano, przywieziono do Belle-Vue i po­ chowano obok jego ojca, zwyczajem Omahów w postawie siedzącej, składa­ jąc w grobie pięć łokci głębokim wszystką broń jego. Na grobie przez cztery noce paliły się ognie, a jako oznaka smutku po wielkim wojowniku, towa­ rzysze przy blasku tych płomieni, odprawiali tańce i śpiewy pogrzebowe. Omahowie byli zmuszeni staczać ciągle walki ze szczepem Sioux; nienawiść ta trwała kilka pokoleń wstecz, od czasu gdy Sioux'owie zezwolili na związek małżeński jednej z Omaha dziewcząt (Skwo) z młodym wodzem swego pokolenia. W r. 1871 wojska regularne Stanów Zjednoczonych, położyły nareszcie koniec tym ciągłym walkom i uspokoiły czerwonych wojowników. W r. 1883 nowy traktat został zawarty, którą to ugodę, za pośrednictwem półindyanina Johna Perchle, tłomacza rządowego, reszta kraju nabytą zo­ stała. Traktującemi ze strony Indyan byli wodzowie Sinde-Ghanghan (Świe­ cący ogon), Kaha Ramba (Dwa pazury), Sange-Ska (Biały koń), Szu-Żinga (Kuropatwa), Dubomony (Przewodnik), Pedy Gahy (Przedni wódz), Mąe Gahy (Człowiek wódz), Ibe hamby (Znawca) i Sudenosy (Żółty dym). Z pomiędzy powyżej przytoczonych wodzów, ostatni, Sudenosy, wraz ze wzmiankowanym tłomaczem Johnem Perchle, w towarzystwie swych ple­ miennych z kobietami i dziećmi, na mocy kontraktu zawartego z impressario nr. Lagrange, wyruszył z Nebraska d. 28 września 1883 r. wylądował w Hawrze, i przez Paryż, Berlin i Warszawę udali się do Cesarstwa. Podczas ich bytności w naszem mieście Dr. L. Dudrewicz dokonał na nich pomiarów antropologicznych, które stwierdzając inne badania, wyka­ zały że czerwonoskórzy pokolenia Omaha, należą do typu krótkoglowych (Brachicephali), a nawet do mocno krótkoglowych, pokazując bardzo bliskie powinowactwo z pokoleniem mongolskiem. Krótkogłowy typ Indyan Oma­ ha wyraża się stosunkiem długości do szerokości czaszki, na wskazowniku czaszkowym tablicy antropologicznej Broca liczbami 83, 75, -78, 94, -85, 56, -86, 48 i u kobiety 84, 21. Wszyscy Omahowie są prostoszczękowi (Orthognati), to jest szczęka dolna nie jest do przodu wysuniętą, a zęby górne sieczne zachodzą na takież szczęki dolnej, zupełnie tak samo, jak ma to miejsce u rasy białej. Bliskie podobieństwo pokolenia Omahów z plemieniem mon­ golskiem, uderza nas na samo pierwsze wejrzenie na tych mieszkańców Ameryki, różnicę tylko widzimy w formie nosa, który u Omahów jest duży, o wysokim grzbiecie, gdy tymczasem u Mongołów zadarty i mały, mający �INDIANIE W WARSZAWIE 101 niskie siodło; u jednych jak i u drugich włosy na głowie są proste, twarde, w przecięciu poprzecznem okrągłe. Zarost brody u wszystkich rzadki, skąpy, - u jednych i u drugich kości licowe mocno wystają, oczy wąsko szczelinowe i nieco skośnie ustawione zdają się wskazywać na dziedziczne znamię mon­ golskich przodków. Z tego wszystkiego Dr. Dudrewicz wnosi że czerwonoskórzy, w czasie pierwotnej wędrówki ludów, musieli przybyć ze starego świata i że nie są autochtonami północnej Ameryki. Jednem słowem z badań tu dokonanych przez Dr. D. zdaje się, że pochodzenie tych pierwotnych ludów Ameryki północnej, jest azyatyckie. Plemię Omaha wyznaje dziś wiarę chrześcijańską, i należy do sekty prezbyteryańskiej, której zasady misyonarze już od lat czterdziestu pomiędzy niemi krzewią. Nabożeństwo odprawiają w swym rodowitem narzeczu, a dla ciekawych usłyszenia brzmienia tej mowy, przytaczamy tu Ojcze nasz w na­ szej ortografii: ,,In dady alio monsziatta, пупке dyna dy hobe dy żinge rinke la erwala jage wały saga szubletle ego pahetle manzana mawian littala wamuskele la antiga ininkangha hininke sziga anau ta leliuke the u dahe ego epahete. Eimen". I tak wiara chrześcijańska została między nimi zaszczepiona, przy niej cywilizacya coraz większe robi wśród ludu tego postępy, ale niestety, liczba pokolenia z dniem każdym maleje i niedaleką jest chwila w której resztki czerwonoskórców znikną na zawsze z powierzchni ziemi. B. Horodyński �Wódz Pawnisów, Buffalo Buli, wg: Catlin 1844, vol. 2, tabl. 140 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edacf0e845e47dfc3c6d97a4df11489e.pdf 045f49893316c14799f353409cb431e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1516 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1403 Title A name given to the resource Indianie a miasto białych ludzi. Indiańska obecność w Chicago w XIX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2, s.53-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 2 PL ISSN 0071-1861 II CZĘŚĆ JANUSZ MUCHA (Katedra Socjologii U M K , Toruń) Indianie a miasto białych ludzi. Indiańska obecność w Chicago w X I X wieku 1 Córce Marcie, w dziesiątą rocznicę podczas pow-wow w Chicago tańców Wstęp Dziewiętnastowieczną politykę rządu Stanów Zjednoczonych wobec In­ dian podzielić można na dwa okresy. Celem, który miał być realizowany w pierwszym z nich, była segregacja. Polegać miała ona na zupełnym usu­ nięciu ludności tubylczej z ziem leżących na wschód od rzeki Mississippi, a pożądanych przez białych osadników, oraz na ustaleniu wyraźnej granicy między dwiema grupami „rasowymi". Po zachodniej stronie Missisipi In­ dianie mieli mieć prawo do życia zgodnego z własnymi tradycjami. Zasada segregaqi zaprezentowana została w 1825 roku przez prezydenta Jamesa Monroe. Pięć lat później ogłoszona została ona jako Prawo o Usunięciu Indian (Indian Removal Act). W następnych dekadach pojawiły się jednak inne idee. Zgodnie z nimi, Indianie mieli zostać, tak szybko jak to tylko możliwe, włączeni do społeczeństwa amerykańskiego. Ich własnych dążeń i zapatrywań nie brano wcale pod uwagę. Narzędziem tej przymusowej asymilacji miało być Ogólne Prawo o Nadziałach Ziemi (General Allotment Act) z 1887 roku wraz z uzupełnieniem (Curtis Act) z 1898 roku. Obie te 1 Tekst ten prezentowany był w trakcie posiedzenia grupy roboczej pt. The Victorian Impact on the Native Image: War and Peace on the Road to Wounded Knee, będącego częścią składową European Association of American Studies Biennial Conference, Londyn, kwiecień 1990 roku. Tekst jest znacznym rozszerzeniem trzystronicowego (ss. 100-103) rozdziału pt. „Prehistoria. Początki miasta" mojego artykułu (por. Mucha 1985). �54 JANUSZ MUCHA nowe ustawy były faktycznie kontynuacją i prawnym zalegalizowaniem po­ lityki prowadzonej nieco wcześniej przez Biuro do Spraw Indian, które już od połowy lat siedemdziesiątych zmierzało do całkowitego wyniszczenia odrębnych kultur indiańskich. Polityka ta zmieniona została nieco w latach dwudziestych dwudziestego wieku. W roku 1924, mocą ustawy Kongresu, obywatelstwo amerykańskie przyznano wszystkim Indianom, bez względu na stopień asymilacji (por. Spicer 1982:176-77; Underbill 1971:324-31; Nowi­ cka i Rusinowa 1988:219-64). Aż do lat dziewięćdziesiątych dziewiętnastego wieku, Indianie żyli przede wszystkim na terenach wiejskich. Wspomniane już Ogólne Prawo o Nadziałach Ziemi, uchwalone w 1887 roku, miało na celu przekształcenie tubylczej ludności Ameryki w „zwyczajnych rolników", gospodarujących w taki sam sposób, jak biali farmerzy. Ziemie plemienne miały zostać zasadniczo podzielone między indiańskie rodziny. Nadwyżki chciały władze przekazać zainteresowanym białym osadnikom. Społeczności indiańskie, ist­ niejące dotąd jako zbiorowe podmioty i przedmioty działania, a w szczegól­ ności polityczna organizacja tych społeczności, zostały bardzo poważnie osłabione, a w wielu przypadkach zupełnie wyeliminowane. Dziesiątki tysię­ cy Indian, którzy na ogół wciąż zupełnie nie rozumieli samej idei prywatnej własności ziemi i nie chcieli (oraz nie umieli) gospodarować w sposób, w jaki robili to biali ludzie, sprzedały wkrótce swe nadziały ziemi i przeniosły się do miast i miasteczek (por. Spicer 1982:162-67, 187-84). Ogólne Prawo o Nadziałach Ziemi dotknęło przede wszystkim plemiona zachodnie. Ich człon­ kowie udali się jednak do miast całej Ameryki, w tym i Chicago. Okres polityki asymilacj oni stycznej będzie częściowo należał do przedmiotu na­ szych rozważań, skupimy się jednak przede wszystkim na konsekwencjach polityki segregacji. „Prehistoria" Chicago Pierwszymi białymi, których obecność na południowym brzegu obecnego jeziora Michigan została odnotowana przez historię, byli dwaj francuscy badacze, Louis Jolliet i ksiądz Jacques Marquette. Pojawili się oni tam w roku 1673. Dopiero w 1803 roku wybudowany został w tej okolicy pierwszy fort. Dopiero w latach trzydziestych dziewiętnastego wieku Chicago stało się miasteczkiem, a potem miastem, w prawnym rozumieniu tych terminów. Region ten był jednak zasiedlony znacznie wcześniej. Pierwszymi jego mieszkańcami, jakich odnotowuje historia, było plemię Illinois. Jezioro, obecnie zwane Michigan, nazywało się wówczas Jeziorem Illinois. Obecna nazwa pochodzi najprawdopodobniej od jednej z grup plemienia Illinois, a mianowicie grupy Metch-i-ga-mi. Niektórzy wodzowie tej grupy nosili imię Chicagou. W 1725 roku, pewien młody wódz o tym imieniu spędził prawie cały rok we Francji jako gość zakonu Jezuitów. Wedle niektórych �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 55 historyków, osada Chicago nazwana została tak właśnie dla uczczenia któregoś z wodzów. Plemię Illinois zostało odsunięte z regionu Chicago prawdopodobnie przez jakąś grupę Irokezów. Już w drugiej połowie siedemnastego wieku Illinois mieszkali po zachodniej stronie rzeki Missisipi. Kolejni mieszkańcy tej okolicy, którzy wypędzili Irokezów, to Miami z grupy Algonquian. Oni z kolei odepchnięci zostali około roku 1680 na południe przez Potawatomi, którzy wówczas zaczęli przesuwać się od zatoki Green Bay w kierunku południowym, wzdłuż wybrzeży Jeziora. Plemię Potawatomi było od końca siedemnastego wieku aż do roku 1835, gdy przeszło na zachodnią stronę rzeki Missisipi, najpotężniejszą tubylczą społecznością żyjącą nad Jeziorem Michigan. Po 1835 roku nigdy nie powróciły tu znaczniejsze ich grupy, choć małe zbiorowości żyją tu do dziś dnia. W czasie trwającej w latach 1812-1814 wojny między Stanami Zjednoczonymi a Wielką Brytanią, Potawatomi przy­ łączyli się do Anglików. W 1812 roku dokonali oni słynnej później masakry amerykańskiego garnizonu w Forcie Dearborn (powstałym jesienią 1803 ro­ ku na terenie obecnego śródmieścia Chicago), mimo, iż wcześniej obiecali, że bezpiecznie odprowadzą żołnierzy amerykańskich do Fort Wayne (w dzisiej­ szym stanie Indiana). Po wojnie, zgodnie z traktatem zawartym w 1821 roku w Chicago, Potawatomi oddali Amerykanom pięć milionów akrów ziem po wschodniej stronie Jeziora Michigan (por. np. Winslow 1946:11). Na początku dziewiętnastego wieku osada Chicago była bardzo mała. Jej mieszkańcami byli Indianie, Francuzi, „mieszańcy" francusko-indiańscy, oraz Amerykanie. Skład ludności był więc złożony, ale złożoność ta nie okazała się cechą trwałą (bardzo dobrą analizę składu ludności Chicago w tym czasie znaleźć można na przykład w pracy: Petersen 1977). Osada stale rosła; zwiększało się też jej ekonomiczne znaczenie w całym regionie. Pierw­ sze lokalne wybory odbyły się w roku 1830. Uprawnione do głosowania były tylko 32 osoby. Czwartego sierpnia tego samego roku zaprezentowana zo­ stała publicznie pierwsza oficjalna mapa osady (por. Farr 1973:30, 34; Masters 1933:55). W 1832 roku rejon Chicago przeżył kolejny konflikt. Była to nowa wojna z Indianami, tym razem z plemienia Sauk and Fox. Społeczność Potawatomi nie przyłączyła się do żadnej ze stron. Wojna nie trwała długo. Wódz Sauk and Fox, Black Hawk, poddał się w sierpniu. We wrześniu amerykański rząd federalny oraz rząd stanu Illinois zawarły traktaty z plemionami Winnebago i Sauk and Fox. Indianie przekazali Stanom Zjednoczonym ogromne tereny. Dla zagwarantowania, iż tubylcy będą wiernie przestrzegać warunków umo­ wy, Black Hawk, jego dwóch synów, prorok Wabokieshiek i sześciu innych przywódców zostało najpierw zakutych w kajdany i uwięzionych, a później zatrzymanych w charakterze zakładników. W tym samym miesiącu inny traktat podpisano w tym samym regionie. Plemię Winnebago przekazało Stanom Zjednoczonym wszystkie swoje ziemie znajdujące się na terenie stanu Wisconsin. �56 JANUSZ MUCHA Po podpisaniu tych traktatów, prawie w pełni osiągnięty został cel, jakim było usunięcie wszystkich plemion indiańskich ze Środkowego Zachodu i osiedlenia ich na Zachodzie. Problemem były wciąż jednak plemiona Chippewa, Ottawa i Potawatomi, które nadal władały ziemiami w północnowschodniej części stanu Illinois, włączając w to szeroki pas wzdłuż wy­ brzeża Jeziora Michigan. Kolejnym zadaniem białych osadników oraz władz amerykańskich stało się odebranie tych ziem Indianom, udostępnienie ich białej cywilizacji i umożliwienie szybkiego rozwoju miasta Chicago (Masters 1933:55-58). Następny rok był bardzo ważny dla historii miasta. W sierpniu Chicago otrzymało prawa miasteczka oraz urzędową pieczęć. Wybrano nowy zarząd miasta. Jesienią 1933 roku, gubernator stanu Illinois zaprosił Zjednoczone Plemię Potawatomi oraz plemiona Chippewa i Ottawa do zebrania się w Chicago i do rozważenia przekazania władzom amerykańskim pozostało­ ści ich terenów, leżących na wschód od rzeki Missisipi. Większość spośród zgromadzonych „gości" stanowili Potawatomi. W sumie pojawiło się około pięć tysięcy Indian. Według Mastersa, a raczej jego informatorów, podczas Wielkiej Rady wodzów indiańskich „...Indianom sprzedawano w znacznych ilościach whisky... Indianie wiedzieli, ze są właśnie połykani przez białych... Pijaństwo wśród Indian było ogromne... Tańczyli oni, walili w swe bębny, maszerowali dookoła, zatrzymując się przed domami białych mieszkańców miasta po to, aby stroić miny i pokazywać, jak okropnie pokrywała farba ich usta; strasznie przewracali oczami... Wyglądali jak błazny i faktycznie błaznowali własną tragedię... W ten sposób mówili o tym, że ich serca przestały bić. Wszystko to ciągnęło się z dnia na dzień, a żadnego traktatu nie udało się wynegocjować. Ranek po ranku, strzał z karabinu w Forcie (Dearborn - JM) był sygnałem, który miał wezwać radę do podjęcia obrad. Ale było wiele opóźnień. Jednego dnia jakiś wódz indiański był chory i nie mógł uczestniczyć w posiedzeniu rady; innego dnia niebo było zbyt za­ chmurzone, a Indianie odmawiali naradzania się w warunkach innych niż bezchmurne. W końcu, 21 września, Indianie zgodzili się na spotkanie z komisarzami rządowymi... Po tym dniu spotkali się kilka razy. Dwudzies­ tego piątego września traktat był uzgodniony, został on podpisany dwu­ dziestego szóstego... Pewne sumy zostały przekazane dla opłacenia roszczeń, na edukację, na młyny dla Indian i na inne rzeczy. Siedemdziesięciu siedmiu wodzów indiańskich podpisało dokument. Po tym akcie Indianie wycofali się do swych namiotów. Po kilku dniach już ich nie było. W roku 1923 ustawio­ no na terenie ich istniejącej kiedyś wioski... głaz i tablicę..., które miały upamiętniać lud Potawatomi (1933; 62-64). W traktacie, plemię Potawatomi zrezygnowało ze wszystkich swoich roszczeń do jakichkolwiek terenów leżą­ cych na wschód od Missisipi i zgodziło się na przeniesienie do rezerwatu. Indianie obiecali opuścić Środkowy Zachód w ciągu trzech lat. Mieszkańcy nowego, „białego" i „ucywilizowanego" Chicago mieli tylko jedną jeszcze okazję oglądnięcia „u siebie" znacznej liczby tubylczych miesz- �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 57 kańców Ameryki. Dwa lata po podpisaniu traktatu, w sierpniu 1835 roku, pięć tysięcy Indian, przede wszystkim z plemienia Potawatomi, przybyło do miasta, aby odebrać ostatnią ratę należnych im dóbr, głównie pieniędzy i alkoholu. „I tam tańczyli oni - już po raz ostatni. Tańczyli oni swą tragedię... Rankiem rozpoczęła się wędrówka. W chwili, gdy ostatni Indianin odszedł na zawsze z tej ziemi, biały człowiek odczuł ulgę... i zapomniał o nim" (Hayes 1944:75-78). Jest rzeczą interesującą, iż na Zachód, razem z plemieniem Potawatomi, udali się również niektórzy ludzie zasadniczo z nimi nie utożsamiani przez ogół białych. Mam tu na myśli z jednej strony mieszkających na stałe w Chicago i silnie, jak się wcześniej wydawało, powiązanych z „białą cywilizacją", „mieszańców" francusko-indiańskich, a z drugiej strony białych mężów kobiet z plemienia Potawatomi. Niektóre z tych osób były bardzo dobrze znanymi, zamożnymi, posiadającymi własne przedsiębiorstwa, wpływowymi i szanowanymi obywatelami miasta. Jak się ocenia, ponad połowa osób uprawnionych do głosowania w roku 1830 przebywała w ciągu następnych dekad w „kraju Indian" (to znaczy na zachód od rzeki Missisipi) (por. Petersen 1977:62). Indianie jako „ludzie estrady" dziewiętnastowiecznego Chicago Jesień 1835 roku oznacza kres wczesnej historii („prehistorii") Indian w Chicago. W 1837 roku miasteczko uzyskało pełne prawa miejskie. Według statystyk municypalnych (por. Mucha 1983:339), w 1837 roku miało Chicago 4170 mieszkańców, w 1843 roku - 7580, w 1850 roku - 29375, a w 1860 roku już 109260. Szanowany historyk miasta, Bessie Louise Pierce, twierdzi, iż w ciągu całego tego okresu Indianie stanowili jeszcze mniejszy ułamek ludności miasta niż Murzyni (trzeba przypomnieć, iż mowa tu o czasach poprzedzających masową imigrację Murzynów z Południa Stanów do wielkich, przemysłowych miast Północy). Statystyki nie odnotowują żadnych w ogóle Indian w mieście pomiędzy 1835 rokiem a 1860 rokiem. Dopiero w tym właśnie roku, w obrębie granic miasta, mieszkać miało sześciu Indian. W 1870 roku pozostało ich tylko pięciu (oczywiście nie wiemy, czy byli ci to sami ludzie). Tubylcy byli jednak wciąż widoczni, do pewnego przynajmniej stopnia. Już w 1851 roku grupa Indian Potawatomi, która rozbiła obóz nieco na północ od granic miasta, stanowiła tak interesujący obraz, że organizowano wycieczki dla miejskich uczniów, aby ich oglądały. Wspomniana autorka pisze, że w połowie lat pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku, „dzicy mieszkańcy puszczy" wydawali się zarządcy wędrownego cyrku obiektem godnym reklamy w społeczności, która znała ich całkiem dobrze jeszcze niewiele lat wcześniej (1940:12, 13). To zainteresowanie Indianami ze strony przedsiębiorców rozrywkowych miało utrzymywać się w Chicago jeszcze dość długo. W ciągu całej drugiej połowy dziewiętnastego wieku, Indianie przybywali do Chicago wielokrotnie. Byli to na ogół członkowie plemienia Kickapoo, �58 JANUSZ MUCHA którzy reklamowali na specjalnych pokazach swe różnorodne środki lecz­ nicze. Tubylcy z rozmaitych plemion uczestniczyli też w rozrywkowych pokazach, organizowanych przez Buffalo Billa i Pawnee Billa. Wywołując zachwyt i przerażenie zgromadzonych tłumów „napadali" na dyliżansy. Chicago było miastem rosnącym bardzo szybko. W 1870 roku miało prawie trzysta tysięcy mieszkańców, w 1880 roku - pół miliona, w 1890 roku - milion sto tysięcy, w 1900 roku - milion siedemset tysięcy. Stawało się też ono bardzo znanym i ważnym ośrodkiem politycznym, ekonomicznym i kul­ turalnym, podziwianym przez niemal cały świat. „Szkoda, że nie mogę pojechać do Ameryki, choćby tylko po to, aby zobaczyć to Chicago', po­ wiedział w 1870 roku Bismarck amerykańskiemu bohaterowi, generałowi (Philipowi - JM) Sheridanowi... Królowa Wiktoria i (Thomas - JM) Carlyle mieli również wyrażać podobne pragnienia, o czym mówiło się w Chicago" (Lewis and Smith 1920:113). W niedzielę, 8 października 1871 roku, nadeszła tragedia: Wielki Pożar. Znaczna część miasta została zniszczona. Wielu przyjaciół miasta, bez wzglę­ du na to, czy kiedykolwiek widzieli je na własne oczy, chciało pomóc, „...gdy wiadomość o nieszczęściu miasta dotarła do Anglii, ...najwybitniejsi brytyj­ scy autorzy podarowali książki, aby uruchomić bibliotekę publiczną w leżą­ cym w gruzach mieście. Idąc za przykładem znanych przedstawicieli wiktorianizmu, w tym samej królowej, angielska publiczność wysłała ponad osiem tysięcy tomów, które miasto wykorzystało w maju 1872 roku jako zawiązek swej pierwszej biblioteki publicznej (tamże: 136). W tym okresie, Indianie jako zbiorowość uczestniczyli w życiu Chicago dwukrotnie, z okazji wydarzeń o historycznym znaczeniu. Pierwszym z nich była Światowa Wystawa Kolumbijska, zorganizowana w 1893 roku, a dru­ gim była setna rocznica budowy Fortu Dearborn, obchodzona w 1903 roku. Indianie, o których teraz mowa, nie byli mieszkańcami miasta, lecz sprowa­ dzonymi speq'alnie „aktorami". Wedle statystyk, w 1880 roku stale miesz­ kało w Chicago tylko 37 Indian, w 1890 roku ich liczba spadła do czternastu, a w 1900 roku nawet do ośmiu. Jak mówią cytowani wyżej Levis i Smith, kiedy zaczęły krążyć plotki o organizowaniu przez USA ogólnokrajowej Wystawy Światowej, mającej upamiętnić czterechsetną rocznicę odkrycia przez Kolumba Ameryki, rzecznicy Chicago w praktyce „zaatakowali" Kongres, którego Komisja analizowała propozycje różnych miast, które złożyły oferty, ubiegając się o honor zorganizo­ wania Wystawy Kolumbijskiej. Chicago wygrało. Wiele było tego powodów. Miasto było unikalnym tyglem, w którym stapiały się różne rasy i grupy etniczne, tyglem, który uczynił Stany Zjednoczone tak wspaniałym krajem. Znajdowało się ono znacznie bardziej niż jakiekolwiek inne wielkie miasto w centrum ludności kraju. Miało ono bardzo wiele pokoi hotelowych, a także wiele bogactwa i przedsiębiorczości. Do tego, co okazało się może nawet ważniejsze, dysponowało ono obszernym wybrzeżem Jeziora Michigan, wybrze­ żem, które pozwalało na prawie nieograniczone zagospodarowanie. �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 59 Bardzo daleko na południe od centrum miasta (czyli od „Loop"), znaj­ dowały się dwie „dzikie" strefy w których, na samym początku lat dziewięć­ dziesiątych dziewiętnastego wieku, zaczęto wznosić wspaniałe budowle. Jed­ ną z tych stref był Jackson Park, gdzie przygotowywano Wystawę Światowa. Drugą, położoną mniej więcej o jedną milę na zachód, był Hyde Park, gdzie stawiano właśnie nowy uniwersytet, czy raczej gdzie dokonywała się reinkar­ nacja nieudanego poprzednio przedsięwzięcia podobnego typu. Obie wielkie inwestycje były bardzo ważne dla miasta i miasto było bardzo z nich dumne. Pierwszego października 1892 roku pierwsi studenci wkroczyli na piaszczysty teren nowego kampusu Uniwersytetu Chicagowskiego w dzielnicy Hyde Park, kampusu z częściowo tylko wykończonymi budynkami. Otwarcie uni­ wersytetu było czymś w rodzaju próby generalnej: mieszkańcy Chicago oczekiwali teraz poświęcenia budynków Wystawy Światowej (por. Lewis and Smith 1920:192-97). Światowa Wystawa Kolumbijska z 1893 roku była sama w sobie wspa­ niałym wydarzeniem. My jesteśmy tutaj jednak zainteresowani tylko jednym z jej licznych ciekawych aspektów. Niezależnie od „regularnych" budynków, na Midway Plaisance wzniesiono „wioskę indiańską". W pokazie wystąpili przedstawiciele plemion Potawatomi, Winnebago, Chippewa i Sioux. Za­ praszali oni do swoich wigwamów, ale także demonstrowali tkanie dywa­ nów i косу, zabawy dzieci i dorosłych, oraz tańce wojenne. Oficjalny prze­ wodnik po wystawie zwracał uwagę na grupy Potawatomi i Winnebago, jako te, które powinny być szczególnie interesujące dla zwiedzających. Po­ wodem było oczywiście to, że reprezentowały one plemiona, które niecałe sto lat wcześniej dominowały na terenach, na których obecnie znajdowało się Chicago (por. Winslow 1946:167). Nie wszyscy zachwyceni byli sposobem, w jaki Indianie prezentowali się (czy byli prezentowani) białym Amerykanom, zwiedzającym Światową Wy­ stawę. Jeden z przywódców Potawatomi, Simon Pokagon, był bardzo zawie­ dziony w swych oczekiwaniach, iż jakaś część czy aspekt imprezy pokaże „postęp", dokonany przez Indian, którzy zaakceptowali cywilizację białego człowieka. Pokagon ostro zaprotestował przeciw położeniu nacisku na etnograficzne, tradycyjne elementy życia indiańskiego. Wioskę na Midway Plaisance uznał za jedną z form eksploatacji Indian i za narzędzie utrwalania niekorzystnych stereotypów. Na korze brzozowej spisał i wywiesił „Pozdro­ wienie Czerwonoskórego" dla białej publiczności uczestniczącej w Wystawie. Kilka lat później Pokagon opublikował (jako autobiograficzną) książkę pod tytułem The Queen of the Woods, ze wstępem i dodatkiem napisanym przez wydawcę, Cyrusa H. Englesa. Książka stała się dość głośna, ale zdaniem historyków jest mało prawdopodobne, aby Indianin faktycznie sam był jej autorem. Zachowały się jego autentyczne listy, które dowodzą, że pisał bardzo kiepsko. Wydaje się, że żona wydawcy co najmniej bardzo pomogła mu w przygotowaniu książki (por. Clapsy 1966:23; Beck 1989:8; Clifton 1984:103^1). �60 JANUSZ MUCHA Następną historyczną okazją, z jakiej Indianie uczestniczyli w zorganizo­ wany sposób w życiu miasta, były obchody stulecia budowy Fortu Dear­ born, mające miejsce od 26 września do 2 października 1903 roku. Jak sobie przypominamy fort ten został zniszczony przez wojowników Potawatomi w 1812 roku i odbudowany cztery lata później. Teraz, po stu latach, In­ dianie, w tym Potawatomi, odgrywali rolę swych przodków' i przedstawiali tańce wojenne ku rozrywce białego człowieka. Około czterystu tubylców z sześciu plemion przywiosłowało na południe Jeziora Michigan do rzeki Chicago i rozbiło obóz w Lincoln Park. Tutaj odgrywali oni życie wioskowe i handel skórami z fortem. Było to ostatnie znaczące wydarzenie w Chicago, w którym aktywnie i w zorganizowany w grupy plemienne sposób uczest­ niczyła pewna liczba Indian. Początek XX wieku Pierwsze lata dwudziestego wieku były okresem bardzo gwałtownego rozwoju przemysłu rozrywkowego. Chicago stało się szybko ważnym cen­ trum kina niemego. Tu właśnie ulokowane były najnowocześniejsze w Ame­ ryce studia. Kręcono w nich liczne westerny. Dlatego też niezbędni byli indiańscy aktorzy, których sprowadzano z pobliskiego Michigan. Indianie grali też w teatrach i rewiach (por. Jahant 1974). Zatrzymywały się w Chi­ cago wędrowne trupy. Przykładem jest słynny „cyrk Euffalo Billa. W 1904 roku rozbił się w pobliżu Chicago pociąg, w którym jechał jego zespół. Osiemnastu indiańskich aktorów, pochodzących z odległego rezer­ watu Pine Ridge w Południowej Dakocie było rannych i hospitalizowanych potem w Chicago. W akcji ratunkowej brał zaś udział znany chicagowski lekarz, dr Carlos Montezuma (por. Beck 1989:1). Jak się wydaje, najbogatsze i najważniejsze źródła do badania dziejów Indian w Chicago w dziewiętnastym wieku i na początku dwudziestego wieku zawarte są w archiwum wspomnianego wyżej lekarza. Trzy zbiory dokumentów złożone zostały w chicagowskiej Newberry Library. Carlos Montezuma zdobył wykształcenie medyczne w 1899 roku w Chi­ cago Medical College. Kilka lat pracował jako lekarz w zarządzanym przez władze federalne systemie szkół indiańskich. Później otworzył prywatną praktykę w Chicago, gdzie szybko zdobył reputację wybitnego chirurga i gdzie mieszkał aż do śmierci w 1923 roku. Doktor Montezuma, „czystej krwi" Apacz, był wielkim obrońcą sprawy indiańskiej w USA. Utrzymywał kontakty z przywódcami plemiennymi z całej Ameryki. Na przełomie wie­ ków działało w Chicago Biuro do Spraw Indian, ale miasto było też ważnym węzłem kolejowym, w którym przesiadali się wodzowie podróżujący z rezer­ watów na Zachodzie do Waszyngtonu. Delegacje zatrzymywały się na ogół po to, aby naradzać się z doktorem Montezuma. W ciągu całego swego życia doktor Carlos Montezuma występował bardzo ostro przeciw wszystkiemu, co jego zdaniem oznaczało ucisk tubyl- �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 61 czej ludności Ameryki. W szczególności występował przeciw federalnym urzędom zajmującym się sprawami Indian, które znał najlepiej i z dzieciń­ stwa i z pierwszych lat praktyki lekarskiej. W latach 1916-23 redagował i wydawał miesięcznik zatytułowany Wassaja. To małe czasopismo (cztery strony) nie zajmowało się szczególnie miastem Chicago, w którym mieszkał jego redaktor. Miało ono raczej charakter ogólnoamerykański (por. Beck 1989:1). Archiwum Montezumy wciąż czeka na historyków i antropologów, którzy zajęliby się jego opracowaniem. Interesującym rysem „indiańskiego Chicago" są pomniki. Dwa z nich są szczególnie ciekawe, gdy zajmujemy się dziewiętnastym wiekiem. W 1886 ro­ ku wzniesiony został w Lincoln Park posąg zatytułowany Alarm. Autorem był John Boyle. Statua reprezentuje rodzinę indiańską, której ojciec zdaje się wypatrywać czegoś w oddali. W 1894 roku, również w Lincoln Park, po­ stawiony został pomnik autorstwa Cyrusa Dallina, zatytułowany Sygnał Pokoju. Indianin siedzi tu na koniu i pozdrawia kogoś, przypuszczalnie białego człowieka (por. Gridley 1966:6). Jak widać, w obu przypadkach Indianie przedstawieni są przez rzeźbiarzy w sposób „życzliwy". Liczne inne posągi Indian wzniesione zostały w Chicago w dwudziestym już wieku. Zakończenie Lata 1835 i 1903 to lata odpowiednio końca „prehistorii" indiańskich społeczności plemiennych na terenie Chicago i końca zorganizowanego uczestnictwa Indian w szeroko rozumianym życiu miasta. Społeczność indiańska pojawiła się ponownie w tym wielki mieście po pięćdziesięciu latach. Była to już jednak społeczność ponadplemienna, faktycznie zupełnie nie związana z opowiedzianą tu historią'. „Nowi" Indianie pojawili się w Chicago jako jedna z dziesiątek społeczności etnicznych i w takim charakterze funkcjonuje nadal. Literatura Beck D. 1989 The Chicago American Indian Community 1893-1988. Annotated Bibliography and Guide to Sources in Chicago, Chicago: N A E S College Press. Claspy E . 1966 The Potawatomi Indians of Southwestern Michigan, Dowagiac, Michigan: E . Claspy Publisher. C l i f t o n J.A. 1984 The Pokagons, 1683-1983. Catholic Potawatomi Indians of the St. Joseph Valley, Lanham, New York, London: University Press of America. Farr F. 1973 Chicago. A Personal History of America's Most American City, New Rochelle, N Y : Arlington House. �62 JANUSZ MUCHA G r i d l e y M. 1966 America's Indian Statues, Chicago: Towertown Press. H a y e s D.B. 1944 Chicago. Crossroads of American Enterprise, New York: Julian Messner Inc. J a h a n t C.A. 1974 Chicago: Center of the Silent Films Industry, [w:] Chicago History. The Magazine of the Chicago Historical Society, vol. I l l , Spring-Summer, no. 1, ss. 45-53. L e w i s L . and S m i t h H . J . 1920 Chicago. The History of its Reputation, New York: Harcourt Brace & Company. Masters E.L. 1933 The Tale of Chicago, New York: G.P. Putman's Sons. M u c h a J. 1983 From Prairie to the City. Transformations of Chicago's American Indian Community, [w:] Urban Anthropology 12, 3 - 4 , ss. 337-71. 1985 Z prerii na ulice. Przemiany indiańskiej społeczności Chicago, „Lud", t. 69, s. 95-137. Nowicka E.i Rusinowa L. 1988 Wigwamy, rezerwaty, slumsy. Z dziejów Indian w Stanach Zjednoczonych, War­ szawa: Książka i Wiedza. Peterson J. 1977 „Wild" Chicago: The Formation and Destruction of a Multiracial Community on the Midwestern Frontier, 1816-1837, [w:] M . G . Holli and P.d'A. Jones (editors), The Ethnic Frontier. Essays in the History of Group Survival in Chicago and the Midwest, Grand Rapids, Michigan: EErdmans Publishing Co. Pierce B.L. 1940 A History of Chicago, vol. П. From Town to City, Chicago aod London: The University of Chicago Press. P o k a g o n S. 1893 The Red Man's Greeting. The Newberry Library Special Collecvions # 320, [w:] World Columbian Exposition Bibliography. 1899 The Queen of the Woods, Hartford, Michigan: C . H . Engles Publishing. Spicer E.H. 1982 The American Indians, Cambridge, Mass. and London, England: The Belknap Press. U n d e r b i l l R.M. 1971 Red Man's America. A History of Indians in the United States, Chicago and London: The University of Chicago Press. W i n s l o w C.S. 1946 Indians of the Chicago Region, C.S. Winslow Publisher. JANUSZ M U C H A American Indians and an American City. "Indian" Chicago in the 19th Century Summary Until the 1830s, Chicago had been neither a city nor even an incorporated town. However, the region was very well known to the Indians. The Illinois nation was the first to occupy the area. What is called Lake Michigan now, was, in fact, known first as the Lake of the Illinois. Its later and present name came from the Metch-i-ga-mi tribe of the Illinois nation. Some of its chiefs bore at different times the name of Chicagou. The Illinois were driven from the �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 63 Chicago area probably by an Iroquois tribe. The next group after the Iroquois were the Miami. They, in turn, were pushed southward by the Potawatomi about 1680. During the war of 1812-14 the Potawatomi joined the British. In 1812 they massacred the American garnison at Fort Dearborn. After the war, in the Chicago treaty of 1821, the Potawatomi gave the Americans five milions acres of land on the eastern side of Lake Michigan. At the beginning of the 19th century the settlement of Chicago was very small. Its inhabitants were Indians, the French, French-Indians and Americans. The first local elections took place in 1830. Only 32 persons were eligible. In the same year, the first official map of the settlement was publicly presented. In August 1833, Chicago was incorporated as a town. In the Fall, the Governor of Illinois requested the United Potawatomi, Chippewa and Ottawa nations to gather in Chicago and to consider the cession of the last of their lands east of the Mississippi. In the resulting treaty, the Potawatomi nation gave up all its claims to any territory east of the Mississippi and accepted a reservation. The Indians agreed to leave the Midwest within three years. The inhabitians of the new, white and "civilized" Chicago had only one more opportunity to see a large number of Native Americans. Two years after the treaty had been signed, in August 1835, five thousand Indians, mostly Potawatomi, came to collect the final payment that was due to them. A large number of settled and established in Chicago French-Indians, as well os non-Indian husbands, went West with the Potawatomi. Among them were some well known and respected citizens of the town. The Fall of 1835 marks the end of the early history of Indians in Chicago. I n 1837 the town was incorporated as a city. There were no Indians registered in Chicago between 1835 and 1860. In that year, within the city limits, six Indians lived, but in 1870 there remained only five. However, Native Americans were still visible to some excent. In 1851, a group of Potawatomies, who encamped a short distance south of the city limits, was so unusual a sight that school children were taken to pay them a visit. During the second half of the 19th century. Indians came to Chicago at various times with medicine shows. Native Americans of various tribes also helped entertrain vast crowds as they attacked stage coaches in Buffalo Bill's shows or the similar shows of Pawnee Bill. Chicago as a city was rapidly growning. It was also becoming a very famous and important political, economic and cultural center, admired throughout the world. In this period, Indians as a group participated in Chicago life on two historic occasions. The first of them was The World's Columbian Exposition in 1893, and the seconds was the Centennial of the building of Fort Dearborn, celebrated in 1903. These Indians were not Chicago's inhabitants but rather imported entertainers. In 1880 there were only 37 Indians living here permanently; in 1890 their number decrassed to 14, and in 1900 again to eight. The very beginning of the 20th century was a period of rapid development from the entertainment industry. Chicago very quickly became an important center of the silent films industry. The most modern studios in America were located in this City. Many Westerns were being produced, so American Indians were necessary as actors and were drawn there from the state of Michigan. Indians acted in many theatres and shows, too. There were also travelling groups passing through and stopping in Chicago. An interesting feature of "American Indian Chicago" are the Indian statues. Two of them are particular interest when considering the nineteenth century. In 1886, the "Alarm" statue by John Boyle was erected in Lincoln Park. It represents a Native American family. In 1894, the "Signal of Peace" statue by Cyrus Dallin was dedicated, again in Lincoln Park. A n American Indian man is sitting on his horse and greeting somebody, presumably a white man. Many other statues were erected in the 20th century. Translated by the Author �Wi-jun-jon w klasycznym ubraniu indiańskim (z lewej) i w mundurze, podarowanym mu prawdopodobnie przez prezydenta (z prawej), wg: Catlin 1844, vol. 2, tabl. 271-272 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac1f5f9839409c472e32667157f358e3.pdf 4eea8a077b76da59b2e3ea7ee441eb45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1401 Title A name given to the resource Rozwój badań antropologicznych a 500 lat odkrywania Ameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2, s.7-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Poznań) Rozwój badań antropologicznych a 500 lat odkrywania Ameryki Pierwsze etnograficzne opisy Nowego Świata znajdujemy w dziennikach Krzysztofa Kolumba. Od tego czasu w niemal wszystkich relacjach odkryw­ ców, żeglarzy, konkwistadorów, misjonarzy i osadników obszerne fragmenty „dedykowane" były tubylczej ludności amerykańskiego kontynentu. Opisy­ wano ich fizyczny wygląd, odmienne od europejskich obyczaje oraz świat ich stosunków społecznych i wyobrażeń religijnych. Tą drogą Europa poznawać zaczęła Indian, których „egzotyczny" obraz tworzony był ze stereotypów „obcego", elementów teorii „dzikości", podróżniczych fantazji przemiesza­ nych z rzetelnymi obserwacjami. Takie właśnie heterogeniczne konstrukcje tworzyły zręby „wiedzy źródłowej" o specyfice kulturowej pozaeuropejskich krajów. Wzbogacały one stopniowo ogólną wiedzę społeczną okresu Rene­ sansu i Oświecenia, walnie przyczyniając się do ukształtowania samodzielnej dyscypliny naukowej - nazywanej raz etnografią, to znów etnologią, a w końcu antropologią kulturową. Od początku rozwoju tej dyscypliny (myślę tu o nurcie tzw. „Vólkerkunde", wynikającym z tradycji badań kultur egzotycznych) studia nad kulturą mieszkańców Ameryki odgrywały bardzo istotną rolę, a jej przejawem stał się pewnego rodzaju „izomorfizm" między przekształceniami samej antropo­ logii, a miejscem zajmowanym przez badania nad społeczeństwami Nowego Świata. Te wzajemne relacje obserwować można na różnych płaszczyznach i w wielu odmiennych aspektach. W niniejszym szkicu chciałbym jedynie zasygnalizować te wątki, które dość wyraźnie ukazują, jak duże znaczenie w dziejach antropologii miały materiały i studia amerykanistyczne. Znacze­ nie to uwidacznia się w co najmniej czterech aspektach: po pierwsze przez „wzbogacenie" korpusu wiedzy na temat odmienności i różnorodności kul­ turowej mieszkańców Nowego Świata, który to proces zapoczątkowany �8 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI został pierwszymi podróżniczymi relacjami, a kontynuowany jest nadal na drodze odkrywania i poznawania coraz to nowych światów „etnograficz­ nych" - począwszy od izolowanych w głębi amazońskiej dżungli grup tubyl­ czych, nie mających dotąd prawie żadnego kontaktu z „zachodnią cywiliza­ cją", a skończywszy na etnicznych, rasowych czy młodzieżowych subkul­ turach współtworzących rzeczywistość dzisiejszych krajów Anglosaskiej i Ła­ cińskiej Ameryki. Po drugie, znaczenie to widoczne jest przez szczególną inspirację wynika­ jącą z amerykanistycznych studiów, a przede wszystkim ze specyfiki (od­ mienności) jej przedmiotu badań. Inspiracja ta tkwić mogła w „odkrywa­ nych" przez antropologów instytucjach (np. potlacz), w analizowanych i śle­ dzonych na gorąco procesach (np. akulturacji), czy wreszcie w możliwoś­ ciach stosowania szerokich i ambitnych badań porównawczych, śledzących zbieżności i rozbieżności kulturowego rozwoju w Nowym i Starym Świecie. Po trzecie, znaczenie to zauważalne jest w formie traktowania „amery­ kańskiej przestrzeni etnograficznej" jako dogodnego poligonu antropologi­ cznego, na którym badacz - niekoniecznie profesjonalny amerykanista - mo­ że przeprowadzać swoje ambitne zamierzenia, testując w konkretnych spo­ łecznościach swe hipotetyczne założenia, by na podstawie tych case studies wzbogacać ogólną wiedzę antropologiczną. Wreszcie, po czwarte, znaczenie to widoczne być może przez konkretny wkład badaczy amerykańskiej rzeczywistości kulturowej w ogólną antropo­ logię drogą dostarczania tej ostatniej nowych propozycji, konstrukcji teore­ tycznych czy narzędzi interpretacyjnych, czego przykładem może być kon­ cepcja areałów kulturowych, idea mikroewolucyjnego rozwoju, czy też nie­ które dyrektywy badań etnohistorycznych. W praktyce badawczej wszystkie cztery, wydzielone tu aspekty wy­ stępowały często łącznie, raz dając prymat studiom o charakterze idiograficznym, partykularnym (konkretno-kulturowym), to znów ustępując miejsca dociekaniom bardziej ogólnym, o wyższych ambicjach teoretycz­ nych. W ten sposób zacieśniała się szczególnie mocno więź między amerykanistycznymi zainteresowaniami kulturą Nowego Świata a rozwojem studiów antropologicznych. Antropologia odkryła tę rzeczywistość, pozna­ ła jej różnorodne kształty, konstruowała z tego tworzywa swoje wizje „egzotycznych" kultur i wprowadzała je w obręb nauk społecznych. Z dru­ giej zaś strony, wzbogacana tymi inspiracjami antropologia ulegała roz­ wojowi i modernizacji dostarczając amerykanistom nowych pomysłów i na­ rzędzi, dzięki którym jeszcze lepiej mogli oni interpretować przeszłość i współczesność Nowego Świata. Ten drugi - niewątpliwie bardzo ważny aspekt omawianego tu sprzęże­ nia, stanowi istotną część dziejów studiów amerykanistycznych. Stąd też w tym szkicu zostanie pominięty, nasza uwaga bowiem skoncentrowana zostanie na ukazaniu miejsca i roli badań nad kulturami zachodniej hemisfery w dziejach antropologii. Obok historii kształtowania się instytucji �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 9 badawczych, formowania poszczególnych kierunków i podejść teoretycz­ nych, działalności wybitnych naukowców i osiągnięć w poszczególnych subdyscyplinach i specjalnościach ważna jest także refleksja nad uwarunkowa­ niami i kontekstami rozwoju antropologii. Uwagi na temat znaczenia tema­ tów amerykanistycznych w procesie dojrzewania nauki o człowieku i jego kulturze są właśnie częścią tego rodzaju rozważań. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia kulturowa (społeczna) powstała jako nauka zajmująca się „innymi", „odległymi" i „egzotycznymi" kul­ turami, które znajdowano poza obszarem Europy, na przysłowiowych „kre­ sach cywilizacji" czy tzw. „antypodach". Stąd też do niedawna jej zakres terytorialnych zainteresowań ograniczał się głównie do tubylczych rejo­ nów tzw. trzeciego świata i tych nowoczesnych krajów pozaeuropejskich, w których obrębie powstały enklawy zamieszkiwane przez ludność auto­ chtoniczną. Czy jest zatem zabiegiem uzasadnionym, by w tej sytuacji przy­ pisywać jakieś szczególne znaczenie tematom amerykanistycznym jeśli wszystkie „zamorskie" terytoria cieszyły się dużym zainteresowaniem ant­ ropologów? Sądzę, iż na pytanie to odpowiedzieć można twierdząco od­ wołując się zarówno do ilości, jak i do jakości prac powstałych na podstawie materiałów amerykańskich, a także do szczególnej roli amerykańskiego kon­ tynentu w dziejach kultury i nauki. Po pierwsze zauważmy, iż kontynent amerykański, choć odkryty stosun­ kowo późno, stał się bardzo szybko terenem europejskiej penetracji i osad­ nictwa, a co za tym idzie - także przedmiotem zainteresowań badaczy kultury. Praktycznie rzecz biorąc - już od pierwszych lat hiszpańskiej konkwisty docierać zaczęły do Starego Świata raporty, listy, opisy podbijanych ziem i przebiegu podróży, zawierające bogaty materiał etnograficzny, uka­ zujący odmienność kulturową autochtonicznych mieszkańców. Proces ten nigdy nie został wyhamowany i z nieustającą siłą oddziaływał na nauki społeczne aż do połowy X X w. Na tym tle nieco odmiennie wyglądało zainteresowanie innymi kontynentami. Azja - choć zawsze fascynowała Europejczyków swą odmienną cywilizacją i romantyczną tajemniczością - była trudniej dostępna zarówno ze względów politycznych (niezbyt łatwa i powolna ekspansja kolonializmu) i religijnych (niewielkie sukcesy misyjne), jak i badawczych - wymagających gruntownego przygotowania orientalistycznego. Stąd też zapewne zdecydowany prymat profesjonalnej orientalistyki nad studiami antropologicznymi w obszarze studiów azjanistycznych. Lepszym wzięciem u antropologów cieszyła się Afryka, szczególnie ta jej część, którą określano mianem „czarnej", co wiązało się wyraźnie z kolonial­ ną ekspansją brytyjską i rolą, jaką przypisywano antropologii społecznej w dziele moderowania konfliktów i usprawniania kolonialnej dominacji. Dlatego też można powiedzieć, iż afrykanistyczne zainteresowania miały wielki wpływ na formowanie się brytyjskiej antropologii, a poprzez nią także na rozwój całej antropologii - w niektórych okresach porównywalny z udzia­ łem badań prowadzonych na amerykańskim kontynencie (Penniman 1974, �10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI s. 370). Na dwie rzeczy trzeba tu jeszcze zwrócić uwagę, a mianowicie na fakt dość późnych penetracji etnograficznych Afryki w porównaniu z Nowym Światem, oraz na ich niefortunne uwikłania kolonialne, które w 2 poł. X X w. wywołały falę krytyki pod adresem antropologii jako nauki wspierającej imperialistyczną ekspansję - co w efekcie stało się poważną przeszkodą w dalszym rozwoju afrykanistycznych badań (Kuper 1987, s. 130-158). Australia i Oceania były tą częścią świata, która pod względem etno­ graficznym penetrowana była stosunkowo późno. To sprawiło, iż nie licząc badań nad totemizmem i manaizmem oraz pionierskich studiów B. Mali­ nowskiego na Wyspach Trobrianda, główna fala antropologicznych zainte­ resowań tym obszarem przypadła na lata po I I wojnie światowej, tj. na okres, w którym jeszcze we wnętrzu Nowej Gwinei można było natrafić na społeczności dotąd izolowane od zewnętrznego świata (zob. Cranstone 1961; Butinov 1968 oraz obszerna bibliografia). Na tym tle pozycja Ameryki jako przedmiotu badań antropologicznych, zarówno w sensie tradycyjnym - ogra­ niczającym się do ludności tubylczej, jak i w znaczeniu rozszerzonym - uwzględniającym studia nad grupami imigracyjnego pochodzenia i nowo ukształtowanymi społecznościami narodowymi, wydaje się być nadal eks­ ponowana. Drugim ważnym czynnikiem mającym duże znaczenie w procesie wyboru problematyki amerykanistycznej jest to, iż od czasów F. Boasa północno­ amerykańska antropologia kulturowa stała się dyscypliną szczególnie silną, wpływową, a ponadto grupującą bardzo dużą liczbę profesjonalnych an­ tropologów akademickich. Nic zatem dziwnego, iż wielu z nich nie wyrusza­ jąc zbyt daleko, podejmowało się studiów nad rodzimymi Indianami lub wyprawiało się chętnie nieco dalej na południe odwiedzając kraje Ameryki Łacińskiej (Averkeva 1979, s. 68-119; Harris 1968, s. 290-318). Proces ten uległ nieco przyhamowaniu w 2 poł. X X w. na skutek zmniejszenia się „atrakcyjności" rezerwatowych Indian, przeobrażających się stopniowo w wiejski lumpenproletariat, niechęci tubylczej ludności wobec antropolo­ gów, oraz wzrostu antyamerykańskich nastrojów w wielu rejonach Ameryki Łacińskiej. Z drugiej strony nie można także pomijać milczeniem rozwoju badań antropologicznych jaki nastąpił w X X w. w niektórych krajach latynoame­ rykańskich, szczególnie w Meksyku, Wenezueli, Brazylii, Peru i Argentynie. Pracujący tam badacze - w liczbie nieporównywalnie większej niż w Afryce czy Azji - potrafili zbudować mocne fundamenty swych narodowych od­ mian antropologii umiejętnie łącząc doświadczenia rodzime z inspiracjami północnoamerykańskimi i zachodnioeuropejskimi, a także zainteresowania ogólno-poznawcze i teoretyczne z zadaniami o charakterze praktycznym, ułatwiającym rozwiązywanie skomplikowanych problemów etnicznych i mo­ dernizacyjnych. Dzisiaj antropologowie z północy, jak i z południa amery­ kańskiego kontynentu wnoszą stale cenny wkład w ogólny rozwój naszej dyscypliny, nadal sięgając do materiałów o charakterze amerykanistycznym. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 11 Trzecim czynnikiem sprzyjającym wyborom tematów amerykanistycz­ nych jest szczególna użyteczność materiału badawczego w studiach komparatystycznych, ze względu na fakt bezspornej izolacji Nowego Świata w epoce prekolumbijskiej od reszty ludzkiej ekumeny. Dlatego też tak atrakcyjne wydają się wszelkiego rodzaju analizy procesów rozwojowych, adaptacyjnych czy kształtowania się pierwocin cywilizacji, gdyż przy udziale materiałów zaczerpniętych z Ameryki mogą one wyraziściej wskazać na uniwersalne regularności a w ich ramach zaznaczyć regionalną specyfikę tych zjawisk. Wreszcie ostatnim przywołanym tu aspektem faworyzującym atrakcyj­ ność zainteresowań amerykanistycznych w obrębie antropologii jest wyjąt­ kowa możliwość śledzenia w długiej perspektywie historycznej przebiegu i skutków wielkiego zderzenia czy spotkania kultur w wyniku włączenia Nowego Świata w obręb europejskiej cywilizacji. Proces ten, którego efek­ tami są takie zjawiska jak: akulturacja, synkretyzm, metysaż kulturowy, postępujący etnocyd, kształtowanie się nowych kultur, tradycji i całych narodów, przyciąga szczególną uwagę badaczy. Wnikliwa obserwacja tych przeobrażeń nie tylko ułatwia zrozumienie konkretnych dziejów kultury badanych obszarów, ale także rozwija narzędzia antropologicznej analizy i wzbogaca arsenał teoretycznych koncepcji na temat funkcjonowania kul­ tury i dynamiki jej zmian. Po tych ogólnych rozważaniach na temat związków łączących antro­ pologię ze studiami amerykanistycznymi, przypatrzmy się bliżej charak­ terowi tych relacji w poszczególnych fazach rozwoju nauk antropolo­ gicznych, zaczynając od etapu wielkich odkryć geograficznych i zamorskich podbojów kolonialnych, w którym renesansowa filozofia społeczna wespół z nadal silną średniowieczną siatką pojęciową splatać się zaczęła z typowym dla tych czasów dziejopisarstwem geograficznym (Mühlmann 1968, s. 29-44; Voisé 1962). Szczególny rozwój tego dziejopisarstwa przypadł na X V I i X V I I stulecie. Objął on swym zasięgiem przede wszystkim hiszpańskich zdobywców Nowe­ go Świata, którzy swe obserwacje z odkrywanych i kolonizowanych krajów przelewali na papier słusznie uważając, iż są świadkami i obserwatorami wydarzeń o szczególnym historycznym znaczeniu. Te kronikarskie zapisy wychodziły spod piór żeglarzy i konkwistadorów, misjonarzy i kolonialnych urzędników, a także wyedukowanych Indian i Metysów. Zawierały one różnorakie informacje, poczynając od szczegółowych relacji z przebiegu militarnych operacji przeciwko tubylczym wojskom, przez rejestracje tubyl­ czej tradycji historycznej i mitologicznej, a skończywszy na niezwykle cen­ nych opisach indiańskiej kultury, życia społecznego i wyobrażeń religij­ nych. Te właśnie źródła, będące bez wątpienia jednym z najlepszych świa­ dectw rodzącej się w okresie renesansu nauki antropologicznej, przyswajały myśli europejskiej nową amerykańską rzeczywistość, ukazując całkowicie odmienny świat form kulturowych i społecznych norm (Rowe 1965, s. 1-20). �12 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Warte podkreślenia jest także i to, że wiele z tych „opisów" daleko wykra­ czało poza tak typowe dla X I X w. przywiązanie do „nagich" faktów etnograficznych. Ich prekursorski charakter polegał często na łączeniu obserwacji, niejednokrotnie bardzo wnikliwej, z prawdziwie etnologicznymi komentarzami poruszającymi kwestie ewidentnie komparatystyczne, na pierwszych próbach budowy teoretycznych koncepcji kulturowego roz­ woju, wreszcie na dużym szacunku do materiałów uzyskiwanych od tu­ bylczych informatorów, które włączano niejednokrotnie in extenso we wła­ ściwe relacje. Nie wszystkie te kroniki weszły od razu do społecznego obiegu, część z nich spoczęła w bibliotekach i archiwach i „odkryta" została dopiero w X I X i X X w. przyczyniając się wydatnie do rozwoju interpretacji etnohistorycznej. Dzięki tym źródłom - mimo wszystkich ich niedoskonałości - można dziś rekonstruować obraz kultur indiańskich doby podboju, analizować tubylcze systemy społeczne, a nawet odtwarzać poglądy filozo­ ficzne, idee religijne czy autochtoniczne kategorie poznawcze. Ameryka Indiańska - jakiej już nie ma - wyłania się współcześnie z etnohistorycznych opracowań wzbogacając nie tylko naszą wizję przeszłości Nowego Świata, ale inspirując także antropologiczne dociekania ogólniejszej natury i weryfikując w sposób zasadniczy wcześniejsze, zbyt pochopnie skon­ struowane teorie na temat kształtowania się i funkcjonowania cywilizacji w prekolumbijskiej Ameryce. Poza tym spóźnionym o kilkaset lat oddziaływaniem renesansowej amerykanistyki na współczesną antropologię historyczną zauważyć należy także jej wpływ na umysły ówczesnej Europy. Etnograficzne opisy ludów zza Atlantyku powoli torowały drogę stopniowo pojawiającej się „nauce o zwy­ czajach ludów obcych", będącej integralną częścią „historii naturalnej". Ułatwiały one także kształtowanie się refleksyjnego podejścia porównaw­ czego, które w przyszłości miało się stać głównym narzędziem antropologicz­ nej analizy. Jednym z celów tej renesansowej kompararystyki międzykul­ turowej było poszukiwanie podobieństw w kulturach Starego i Nowego Świata, które mogłyby świadczyć na rzecz istniejących niegdyś powiązań między obydwoma kontynentami. Takie zaś podejście uznać można za po­ czątek dyfuzjonizmu, który do dziś w kwestii źródeł prekolumbijskich cywi­ lizacji opowiada się za transoceanicznymi kontaktami kulturowymi (vide: Heyerdahl 1983; Pino Diaz 1982, s. 327-362; Comas 1975). Innym celem rodzących się badań porównawczych było ukazywanie faktycznych lub domniemanych różnic dzielących „swojski" świat europejski 1 1 Najlepszym przykładem tego rodzaju praktyk może być działalność pisarska i kronikars­ ka B. de Sahaguna (1500-1590), którego wielotomowe dzieło Historia general de los cosas de Nueva España zawiera tego typu relacje; zob. Aztek Anonim (1959) oraz León-Portilla (1967), ponadto — antologię złożoną z fragmentów relacji: Kronikarze kultur prekolumbijskich, opr. M . Sten, 1988. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 13 od „obcego" nowo odkrytego kontynentu. Tą drogą kształtowała się nowożytna koncepcja „dzikiego" - jako antytezy człowieka cywilizowanego. Świat indiańskich społeczności, z jakim stykano się na atlantyckich wy­ brzeżach Brazylii, wyspach Morza Karaibskiego czy na Meksykańskim Wyżu doskonale nadawał się do tworzenia tego rodzaju konstrukcji, tym bardziej, iż postrzegano go często przez pryzmat europejskich - a wywodzą­ cych się jeszcze ze starożytności i średniowiecza - idei istot „obcych" łączących stereotypowe obrazy odległych ludów z mitologicznymi wyob­ rażeniami tajemniczych, częściowo człekokształtnych postaci przypominają­ cych jednak jakieś potworne „monstra" {Indians... 1987; Mythen... 1982). Ten typ literatury z upodobaniem upowszechniał informacje o kanibalizmie, krwawych ludzkich ofiarach, okrutnych obyczajach, niemoralnych trady­ cjach, bezwstydnym obnażaniu ciała, braku religii i wielu jeszcze innych tego rodzaju cechach, bulwersujących Europejczyków. W ten sposób w myśli europejskiej formował się negatywny obraz „ludów pierwotnych", który u schyłku Renesansu wszedł w obręb tzw. „filozofii dzikości", będącej mocnym ogniwem teoretycznych dysput doby Oświecenia. Ta „filozofia dzikości" splotła się z koncepcją „ludzi natury", tworząc jakby antytezę dla kreowanego w tym czasie mitu szczęśliwego bon sauvage (Lutyński 1956, s. 19-80). Odkrycie Ameryki i stopniowe poznawanie tego „obcego" pod każdym względem obszaru było dla Europejczyków poważnym wyzwaniem intelek­ tualnym. Obcy świat nie tylko należało zdobyć i wykorzystać, trzeba go jeszcze było wmontować we własny system poznawczy, objaśnić za pomocą znanych sobie kategorii i tak zinterpretować, by nowo odkryte fakty nie przeczyły obowiązującym sądom i poglądom. Szczególnym przykładem ta­ kich prób likwidacji możliwych kontrowersji były liczne wysiłki interpreta­ cyjne, zmierzające do znalezienia w Biblii elementów świadczących o związ­ kach ludności indiańskiej z sakralnymi dziejami Starego Świata. Na kanwie tych rozważań powstała koncepcja wywodząca Indian od zaginionych ple­ mion Izraela po wojnie z Asyrią, koncepcja wywodząca Indian od Sema czy też od króla Salomona, przeciwstawiająca się tym poglądom, które uważały tubylczych mieszkańców Nowego Świata za odrębny gatunek ludzi, po­ chodzący od „innego Adama". Te pozornie tylko akademickie spory miały znaczny wpływ na sposób traktowania Indian. Były one także począt­ kiem wielkiej dyskusji antropologicznej wokół problemu monogenetycznego czy też poligenetycznego pochodzenia ludzkości (Vitoria 1954; Żywczyński 1956, s. 7-100). Lista zasłużonych kronikarzy przedstawiających niezwykle plastycznie rzeczywistość kulturową Nowego Świata jest bardzo długa i nie miejsce tu by ją szczegółowo omawiać. Trzeba jednak wymienić przykładowo choć­ by kilka nazwisk, szczególnie tych renesansowych „etnografów", których dzieła wywarły znaczący wpływ na kształtowanie się wyobrażeń o naturze „egzotycznych" ludów. Prym wśród nich wiodą misjonarze - szczególnie �14 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI franciszkanie i dominikanie, częściowo także jezuici, łączący dużą docie­ kliwość obserwacyjną ze świadomym gromadzeniem informacji „etnograficz­ nych" i pogłębioną refleksją kulturowo-filozoficzną. Bartolomé de las Casas - autor Krótkiej relacji o wyniszczeniu Indian oraz Historia de las Indias - jako twórca tzw. „czarnej legendy" (negatywnego obrazu konkwisty) wywarł znaczny wpływ na współczesną sobie politykę tubylczą (przeciwnik niewolnictwa Indian), oddziaływał swoimi poglądami na myśl oświeceniową, a i dzisiaj nawiązuje się nierzadko do pewnych jego idei (zob. Las Casas 1951, 1956, 1966; Hanke 1951; Juderías 1920). Jednym z najbardziej znanych kronikarzy renesansowych był José de Acosta i jego Historia natural y moral de las Indias, w której znaleźć można interesujące dywagacje porównawcze oraz prekursorską koncepcję „ewolucji społecznej". Dlatego też do jego dzieła nawiązywali chętnie myśliciele okresu oświeceniowego - w tym G.B. Vico i J. Locke (del Pino 1979a, 1979b, s. 13—43; Acosta 1968). Bez wątpienia szczególnie eksponowaną pozycję w dziejach wczesnych dociekań etnograficznych zajął Bernardo de Sahagun, który pozostawił po sobie monumentalne 12-tomowe dzieło Historia general de las cosas de Nueva España, będące w istocie heterogenicznym zbiorem własnych obserwacji, komentarzy, tekstów wywiadów przeprowadzonych w języku náhuatl, hieroglificznych i ikonograficznych źródeł azteckich, a także mniejszych raportów i opisów pióra jego tubylczych pomocników i informatorów. Dzięki jego dziełu możliwe jest dziś dogłębne poznanie kultury starożytnego Meksyku, a zastosowana przez niego metoda pozyskiwania danych zdumiewa nadal swą nowoczesnością. Dzieło Sahaguna, choć powstałe w poł. X V I w., weszło do naukowego obiegu dopiero w latach 1829-1830 i od tego czasu każde pokolenie etnohistoryków zajmujących się Nowym Światem odkrywa w nim nowe pokłady inspiracji i bezcennych źródeł (zob. D'Olwer 1952; Sahagún 1975; Sten 1980, s. 91-97). Podobny los spotkał inne wybitne dzieło kronikarskie - Relación de las cosas de Yucatán pióra Diego de Landa, będące obecnie podstawowym źródłem wiedzy o dawnej kulturze Majów. Pisane w poł. X V I w. przez człowieka, który zaciekle walczył z przejawami „pogaństwa" paląc nawet bezcenne kodeksy indiańskie, wydane zostało dopiero w 1864 r. i wówczas dopiero rozpoczęło swą faktyczną światową karierę unikatowego tekstu wprowadzającego w dzieje, zwyczaje, wierzenia, wizje świata, systemy kalen­ darzowe i hieroglificzne dawnych mieszkańców Jukatanu (Knorozov 1955, s. 1-96; de Landa 1941). W tym miejscu wspomnieć także należy Gonzalo Fernandeza de Oviedo obranego nie przypadkiem za patrona hiszpańskich etnohistoryków - amerykanistów, Pedro de Cieza de León - nazywanego często „Księciem kro­ nikarzy", Pablo José de Arriaga - znawcę dawnych wierzeń andyjskich, Cristobala de Molina z Cuzco - autora etnograficznej monografii poświę­ conej inkaskim tradycjom czy Bernabé Cobo, który do swego dzieła wyko- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 15 rzystał własne obserwacje, kolonialne dokumenty i wcześniejsze kroniki, do których miał dostęp. Obok etnograficznych relacji hiszpańskich czy portugalskich powstawały także kronikarskie zapisy wykształconych w europejskiej kulturze Indian i Metysów. Dostarczały one wizji historii i tubylczej kultury ukształtowanej z odmiennej perspektywy. Dziś w dobie poszukiwań najlepszych sposobów badania odległych kultur przy uwzględnieniu ich własnych kategorii po­ jęciowych, ten typ wczesnych relacji etnograficznych cieszy się szczególnym powodzeniem (zob. uwagi na ten temat R. Tomickiego 1990, s. 8-10; oraz Dzieje Inków... 1989). W tym właśnie miejscu należy wspomnieć o Filipe Guarnan Poma de Avala - Indianinie z arystokratycznego rodu andyjskiego, który w słabej hiszpańszczyżnie, z licznymi wtrętami w keczua, stworzył unikatowe dzieło El primer Nueva Coronica y Buen Gobierno ukazujące dzieje Tawantinsuyu i kulturę mieszkańców tego kraju, do tego ilustrowane 456 rycinami, z których większość posiada wyjątkową wartość dokumen­ talną. Praca ta, pisana pod koniec X V I w., do 1908 r. była całkowicie nieznana, nie mogła więc oddziaływać na rozwój wczesnej refleksji amerykanistycznej czy etnograficznej. Za to w XX-wiecznej etnologii zdobyła sobie miejsce szczególne - jako dzieło dostarczające cennych informacji 0 funkcjonowaniu inkaskiej cywilizacji (Poma de Ayala 1936, także póź­ niejsze wydania krytyczne). W przeciwieństwie do Poma de Ayala odkrytego stosunkowo nie tak dawno, utwory pisarskiego talentu Garcilaso de la Vega - cuzkeńskiego Metysa żyjącego i piszącego w Hiszpanii, bardzo szybko stały się szeroko znane dzięki XVII-wiecznym tłumaczeniom jego „Komentarzy prawdzi­ wych" na język angielski, francuski i niderlandzki. Tą właśnie drogą jego wizja imperium Tawantinsuyu apoteozująca kulturę Inków przeniknęła do oświeceniowej literatury i nauki społecznej, zapoczątkowując trwającą od trzech stuleci debatę na temat charakteru tego indiańskiego państwa 1 inspirując wielu pisarzy do kreowania socjalistycznych utopii w rodzaju „państwa słońca". Kroniki, o których tu mowa, powstały nie tylko z potrzeby zaspokojenia „głodu" informacji i przekonania o wartości dokumentowanego świata, 2 3 4 2 G . Femando de Oviedo, Sumaria de la natural historia de las Indias (1526), t e n ż e Historia general y natural de las Indias occidentales (1535) oraz na temat tego kronikarza zob.: America y la España del siglo XVI... 1982; Pedro de Cieza de Léon, La crónica del Perú (1550-1560), różne wydania; Pablo J . de Arriaga, La extirpación de la idolatría en el Perú (1621), różne wydania; Cristobal de Molina, El Cuzceno, Relación de las fábulas y ritos de los Incas (1579), różne wydania; Bernabé de Cobo, Historia del Nuevo Mundo (1653), różne wydania. Na temat wartości tych kronik zob.: A. Wedin, El concepto de lo incaico y las fuentes, "Studia Histórica Gothoburguesia", t. 7:1966, Goteborg. Na temat wartości etnograficznych tej kroniki zob.: Frankowska 1967. Zob. wydanie polskie, E l Inca Garcilaso de la Vega, 1991 i tamże: J. Szemiński, „O autorze i jego dziełach", s. 13-43. 3 4 �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI który odchodził w przeszłość. Często chodziło ich autorom także o inne cele, takie jak ukazanie przebiegu podboju, udokumentowanie procesu chrystianizacji, dostarczenie następnym duchownym materiałów instruk­ tażowych, wykazanie własnych praw do podbitych terytoriów, czy udo­ wodnienie, iż hiszpańscy zdobywcy postępowali sprawiedliwie tylko „wy­ zwalając" Indian z niewoli ich rodzimych gnębicieli. Po latach na czoło wysunęły się jednak zdecydowanie ich walory historyczno-etnograficzne, a nie doraźne, i one właśnie zadecydowały o dużym zainteresowaniu tym pisarstwem w formatywnych fazach kształtowania się antropologii. Obraz Ameryki, jaki z tych kart kronikarskich wyłaniał się był w części europejskim „odkryciem" Nowego Świata, w części zaś europejską „in­ wencją" egzotycznego kontynentu. Dlatego dziś dostarcza nam on wiedzy zarówno o dawnej Ameryce i jej mieszkańcach, wzbogacając etnohistoryczny dorobek, jak i wyimaginowanym świecie zamorskiej egzotyki funkcjonującym w renesansowych wyobrażeniach, co oczywiście jest już wkładem w tzw. „etno-antropologię" zajmującą się dekonstrukcją tworzonych przez badaczy tzw. „naukowych fikcji etnograficznych" (Mason 1990, s. 6-8). Wielka szkoda, że ta znaczna rola hiszpańskiego renesansowego dziejo­ pisarstwa etnograficznego nie została szerzej dostrzeżona poza kręgiem specjalistycznych opracowań amerykanistycznych, o czym świadczą bardzo skromne wzmianki lub całkowite milczenie o tym dorobku w liczących się podręcznikach z zakresu dziejów antropologii. Choć od czasów od­ krywających te sprawy klasycznych już dziś artykułów J.H. Rowe'go mija już blisko 30 lat, to nadal postęp w tym względzie jest niewielki, świadcząc jak ciężko jest weryfikować utarte schematy antropologicznego rozwoju (Rowe 1964, 1965). 5 Okres Oświecenia to lata kształtowania się pierwszych teoretycznych zrębów przyszłej antropologii, która nie wyodrębniona jeszcze w samodziel­ nej dyscyplinie, stanowiła część ówczesnej ogólnej nauki społecznej. Jej celem były studia nad historią naturalną ludzkości, mającą odkryć łańcuch zmian od form prostych do złożonych i wyjaśnić pochodzenie faktów kulturowych i społecznych instytucji. Teoretycznym zapleczem tych poszukiwań była teoria rozumu (racjonalizmu) i postępu (progresywizmu) a ulubioną metodą badawczą - swobodna komparatystyka, mająca ujawniać podobieństwa i re­ gularności międzykulturowe. Nadal miejsce przyszłych terenowych etnogra­ fów zajmowali misjonarze, żeglarze i podróżnicy, którzy bezpośrednio styka­ jąc się z „innym" światem opisywali go tak jak umieli i postrzegali odmienne kultury - dostarczając w ten sposób Europie nowych obrazów zamorskich ludów i krajów (Waligórski 1973, s. 91-130). s Zob. np. Mühlmann 1968, Harris 1968, Penniman 1974, Voget 1975. Autor ten poświęca nieco uwagi tym problemom jako jeden z nielicznych. Por. także Brozi 1992. Autor omawia wprawdzie ogólnie rolę okresu wielkich odkryć geograficznych, ale poprzestaje na ogólniko­ wych charakterystykach pomijając milczeniem znacznie ważniejszych kronikarzy - etnologów. �500 L A T ODKRYWANIA A M E R Y K I 17 Jeśli okres Renesansu zdominowany był pod interesującym nas względem przez Hiszpanów, to Oświecenia należało już do Francuzów, Anglików, a w końcowej fazie i Niemców. Ich relacje podróżnicze cieszyły się dużą popularnością i niemal zawsze od razu wchodziły w duży krąg społecznego odbioru, wzbogacając filozoficzno-socjologiczne traktaty. Kryzys hiszpań­ skiego imperium zakończony wojnami wyzwoleńczymi nowych latynoame­ rykańskich społeczności nie sprzyjał podróżom po południowej części Nowe­ go Świata. Dlatego też niewiele mamy w tym okresie liczących się dzieł traktujących o sprawach amerykanistycznych. Jedno jednak z nich odegrało szczególną rolę, a data jego wydania (1724) uznana nawet została za cezurę otwierającą epokę nowożytnej antropologii i zapoczątkowującą typ wyjaś­ nień „rozwojowych" (developmentalism) zorientowanych na rekonstrukcję procesów ewolucyjnych zmian ludzkiego świata (Voget 1975, s. 42-90). Dzie­ łem tym była relacja Josepha Lafitau - jezuickiego misjonarza pt. Moeurs des sauvages amerricains comparee aun moeurs des premier temps, będąca z jednej strony etnograficznym opisem kultury i społeczeństwa Irokezów, opartym na własnych kilkuletnich badaniach i wypełnionych materiałem innego misjonarza przebywającego wśród tej grupy Indian przeszło pół wieku, z drugiej zaś strony - porównawczym traktatem poszukującym wspólnych elementów w kulturach Nowego i Starego Świata. Rozprawa Lafitau uzyskała znaczny rozgłos, a zawarte w niej spostrzeżenie często wykorzystywane były przez oświeceniowych filozofów społecznych (J.J. Rousseau, Volter). Do szczególnych jej walorów zaliczyć można staran­ ność etnograficznych rekonstrukcji oraz zacięcie teoretyczne i komparatystyczne. To właśnie Lafitau sto lat przed L.H. Morganem i jego słynną Ligą Irokezów odkrył matriarchalny system pokrewieństwa, w swych docieka­ niach doceniał walory przeżytków kulturowych, a co najważniejsze przed­ stawiał „dzikich" Indian - nie jako reprezentantów „dziwacznej rasy", lecz jako ludzi „innych" mających jednak z Europejczykami (szczególnie staro­ żytnymi) wiele wspólnego (Cocchiara 1971, s. 111-119). Żałować należy, iż mimo sławy jaką dzieło to słusznie uzyskało, ten nurt prekursorskiej etno­ grafii łączącej terenowe penetracje z dywagacjami porównawczymi nie zna­ lazł wielu naśladowców aż do pocz. X X w. ustępując podróżniczym relacjom z wypraw „dookoła świata" (J. Cook, La Perouse, L.A. Gougainville), a na­ stępnie typowym „antropologom fotelowym" doby pozytywizmu. Ze wzglę­ du na poruszaną w tym szkicu tematykę, warto w tym miejscu wymienić podróżnika, który choć etnografem nie był, to jednak wywarł ogromny wpływ na wzrost europejskich zainteresowań światem przyrody i kultury Ameryki Południowej. Człowiekiem tym był oczywiście Alexander von Humboldt (1842), który w pocz. X I X w. spędził prawie pięć lat na wędrów­ kach po bezdrożach południowoamerykańskiego kontynentu, zapoczątko­ wując wielką falę podróżnictwa do wnętrza krajów, które dotychczas dla ludzi spoza Hiszpanii były całkowicie niedostępne. Tą drogą docierać zaczęły do Europy pierwsze rzeczowe informacje o tubylczych plemionach wnętrza �18 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Gujany i Amazonii, wzbogacając bank danych etnograficznych wyko­ rzystywanych przez ewolucjonistów. Czerpano je od takich autorów jak Maximilian Prinz zu Wied (1820-1821, 1838-1841), Robert i Richard Schomburkgowie (1847-1848, 1841) czy A. Dessalines d'Orbigny (1839). Około połowy X I X w. zaczęły kształtować się instytuq'onalne podstawy nauk antropologicznych (etnologicznych), których dominującym paradyg­ matem stała się koncepcja ewolucyjnego rozwoju społeczeństwa i kultury zbudowana na wierze w jedność psychiki ludzkiej, w uniwersalne zasady postępu, w stadialną względność form kulturowych przechodzących od niż­ szych ku wyższym stopniom złożoności, wreszcie na przekonaniu o doniosłej roli przeżytków jako „żywych skamienielin" umożliwiających rekonstrukcję minionych faz dziejów. Klasyczny ewolucjonizm - dążący do antropologicz­ nych syntez i studiów nad pierwocinami poszczególnych „dziedzin" kultury (np. rodziny, religii, państwa) nie dawał większej zachęty do podejmowania systematycznych badań terenowych konkretnych terytoriów czy ludów, gdyż większym zaufaniem darzył te metody, które pozwoliły zestawiać ze sobą maksymalną liczbę różnorodnych faktów pochodzących z najodleglejszych regionów świata (metoda porównawcza, analiza podobieństw kulturowych i wykorzystywania analogii) nie przejmując się zbytnio ich kontekstualnością (a raczej jej brakiem) i weryfikacją. Do nielicznych badaczy podejmujących się w tych czasach badań tereno­ wych należał obok A.C. Haddona, zajmującego się rdzennymi Australij­ czykami, L.H. Morgan - jeden z głównych twórców ewolucjonizmu kulturo­ wego. Badacz ten już od lat dziecięcych przebywał w okolicach zamiesz­ kałych przez Irokezów (przede wszystkim znał dobrze grupę Seneca) i te pierwsze kontakty przekształciły się później w intensywne zainteresowanie badawcze, których efektem stała się głośna praca Liga Irokezów (1851), gdzie na nowo (po Lafitau) zwrócił uwagę na matriarchalne elementy społecznego systemu. Idąc dalej tym tropem zajął się Morgan bardziej intensywnie sys­ temami pokrewieństwa obficie wykorzystując w swym dziele Systems of Consangunity ond Affinity of the Human Family (1870) nie tylko material irokezki, ale także dane z własnych badań terenowych przeprowadzonych wśród Indian wnętrza Stanów Zjednoczonych, wreszcie u schyłku życia opublikował mniej znaną monografię Houses and House life of American Aborigénes (1881) wykorzystującą po społu materiały etnograficzne i archeo­ logiczne. Głęboką znajomość kultury Irokezów wykorzystał Morgan nie tylko w wymienionych wyżej monografiach, ale swą wiedzę na ten temat wprowadził do najsłynniejszej pracy Społeczeństwo pierwotne (1877) będącej systematycznym wykładem ewolucyjnej wizji kultury (Resell 1964; Terray 1972; White 1951). W tym ogólnym obrazie „pierwotnego społeczeństwa", jak i w teoretycz­ nych konstrukcjach L.H Morgana spory udział mają jego indiańskie bada­ nia, materiały i doświadczenia. Rzec można, iż tak jak dla wielu późniejszych badaczy terenowych poczynając od B. Malinowskiego, także i dla Morgana �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 19 - świat pozaeuropejskich kultur objawił mu się przede wszystkim przez pryzmat jego osobistego oglądu życia Irokezów. Mimo późniejszej silnej krytyki teoretycznych konstrukcji Morgana był on badaczem, który „od­ krył" Irokezów i „wprowadził" ich w obręb światowej antropologii jako swego rodzaju „archetyp" pierwotnego społeczeństwa, który umożliwił mu opracowanie koncepcji rodu macierzyńskiego, rozbudowę klasyfikaq'i syste­ mów pokrewieństwa czy pogłębienie wiedzy na temat narodzin społeczeństw ustratyfikowanych (Ter-Akopjan 1983, s. 277-298). Obok L.H.Morgana wypada także wspomnieć w tym miejscu innego amerykańskiego badacza, który w czasach dominacji „fotelowej antropologii" nie stronił od badań terenowych. Badaczem tym był H.R. Schoolcraft - niestrudzony zbieracz indiańskiego folkloru oraz wybitny znawca tubylczych dziejów, szczególnie zaś kontaktów interetnicznych. Jego kolekcjonerska pasja obejmująca za­ równo indiańską tradycję, historyczne dokumenty, dane statystyczne i ocenę sytuacji współczesnej uczyniła z niego prekursora późniejszych profesjonal­ nych studiów etnohistorycznych, tak dobrze rozwijających się w Stanach Zjednoczonych po I I wojnie światowej (Schoolcraft 1851-1857). Zbliżoną rolę odegrał także inny amerykański znawca indiańskich kultur, a mianowicie J. Mooney, który w 1896 r opublikował klasyczną i do dziś wydawaną książkę The Ghost Dance Religion and the Sioux Out reak of1890. Była ona w ówczesnej etnografii dziełem całkowicie wyjątkowym. Po pierw­ sze chwytała niemal na gorąco wydarzenia związane z kryzysową sytuacją, w jakiej znaleźli się Indianie Sioux po umieszczeniu ich w rezerwatach, odchodząc od konwencji śledzenia tradycji i przeżytków. Po drugie - była pierwszą poważną monografią nowej natywistycznej religii otwierając tym samym oryginalny nurt studiów nad religijnymi przeobrażeniami wśród tubylczych ludów trzech kontynentów. Po trzecie - ukazywała jak można harmonijnie łączyć studia terenowe z poszukiwaniami etnohistorycznymi wykorzystującymi najróżnorodniejszego typu materiały archiwalne (zob. Posern-Zielińska 1972, s. 136-144). Obok indywidualnych badaczy, których naukowa działalność zaważyła w sposób istotny na dziejach antropologii i amerykanistyki, wskazać także trzeba na jedną szczególnego rodzaju instytuq'c, a mianowicie na powołane w Waszyngtonie w 1879 r. Bureau of American Ethnology będące rządową placówką w ramach słynnego „Smithsonian Institution". Jej organizator i pierwszy dyrektor - J.W. Powell uczynił z tego Biura prawdziwe centrum intensywnych badań nad zanikającymi na skutek osadzenia w rezerwatach tradyq'ami i zwyczajami indiańskich plemion. Choć na czoło zadań tej placówki wysunęły się akcenty „ratunkowe" i dokumentacyjne, to jednak także w jej ramach formowały się pierwsze projekty antropologii stosowanej, a wydawane regularnie i znane na całym świecie serie publikaq'i stworzyły 6 6 Dzido Mooney a wydane zostało przez zasłużone w działaniach wydawniczych Bureau of American Ethnology (Annual Report 1892-1893, t. 2, Washington 1896). �20 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI solidne źródłowe podstawy przyszłej XX-wiecznej amerykańskiej antropo­ logii kulturowej (Berkhofer 1979, s. 54; Hultkranz 1966, s. 54). Orientacja dyfuzjonistyczna, która wyrosła z opozycji do klasycznego ewolucjonizmu, rozwijała się przede wszystkim w Europie, a jeśli podej­ mowała badania terenowe na zamorskich terytoriach to bardziej intereso­ wała się Afryką, Azją i Oceanią, aniżeli amerykańskim kontynentem, co oczywiście związane było z kolonialnymi planami europejskich mocarstw. Wyjątkiem w tej mierze była słynna wiedeńska szkoła kręgów kulturowych założona przez P.W. Schmidta i rozwijana przez jego werbistowskich współ­ pracowników. Wszyscy oni nie tylko wzbogacali nowymi pomysłami metodę kulturowo-historyczną, ale próbowali zastosować ją do studiów nad geneza i rozwojem wierzeń, których osią była koncepcja monoteizmu pierwot­ nego konstruowana przez Schmidta w jego głośnym wielotomowym dziele Der Ursprung der Gotesidee (1912-1955). Dla poparcia tej kontrowersyjnej tezy, odwracającej przyjęty dotychczas porządek ewolucji religii, uczniowie Schmidta rozpoczęli serie intensywnych badań terenowych wśród ludów, które uznawano wówczas za najpierwotniejsze, zamierzając w ten sposób zebrać nowy materiał empiryczny wykazujący ostatecznie powszechność i pierwotność wiary w Istotę Najwyższą. Jednym z tych badaczy był M . Gusinde, który w latach 1918-1924 czterokrotnie wyprawiał się do In­ dian Ziemi Ognistej opracowując drobiazgową monografię zamieszkałych tam tubylców w przededniu ich niemal całkowitej zagłady. Praca Die Feuerland-Indianer, choć dość często krytykowana ze względu na przyjmowane przez Gusindego założenia, szybko stała się dziełem bardzo znanym z uwagi na zawarty w nim wszechstronny i uzyskany bezpośrednio od Indian obraz życia społeczności reprezentującej rzeczywiście pod względem organizacji społecznej i materialnego wyposażenia najprostsze znane dotychczas formy. W ten sposób antropologia „odkryła" dla siebie Indian Ziemi Ognistej, podobnie jak wcześniej uczynili to z Irokezami J.F. Lafitau i L.H. Morgan (Gusinde 1951; Koppers 1924). Na nowo tematy amerykanistyczne pojawiły się w schyłkowych nurtach wielkiej dyfuzjonistycznej orientacji i to pod postacią różnych koncepcji migracjonistycznych starających się wykazać transoceaniczne powiązania kulturowe łączące w okresie prekolumbijskim Stary Świat z Ameryką. Posługując się zbieżnościami kulturowymi i wątpliwej jakości analogiami próbowano łączyć w jedną całość dzieje starożytnych cywilizacji wszystkich kontynentów (np. koncepcja kultur megalitycznych) i udowodnić, iż ośrodki indiańskich cywilizacji w Mezoameryce i w Andach powstały w wyniku oddziaływań zewnętrznych impulsów. Do wybitnych badaczy tej grupy na­ leżeli ojciec francuskiej amerykanistyki P. Rivet, argentyński antropolog J. Imbelloni, najbardziej bezpośrednio związany ze szkołą wiedeńską - R. Heine-Geldern, jego amerykański partner G.F. Ekholm, oraz znany skandynawski etnolog E. Nordenskjóld. Listę tę w najnowszych już czasach uzupełnił bez wątpienia Th. Heyerdahl, który swoimi koncepcjami trans- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 21 atlantyckich i transpacyficznych migracji potrafił zainteresować nie tylko kręgi specjalistów, ale i szeroką opinię publiczną. Geograficzna izolacja amerykańskiego kontynentu przyciągała uwagę wielu badaczy słusznie rozu­ mujących, iż fakt ten stanowi wyjątkowo sprzyjającą okoliczność dla wszel­ kiego rodzaju rozważań na temat dróg niezależnego rozwoju, podobnych relacji adaptacyjnych czy jak w przypadku dyfuzjonistów siły oddziaływań cywilizacyjnych centrów pokonujących nawet morskie bariery (Harris 1968, s. 373-392; Voget 1975, s. 339-359). Nowa i jak dotąd największa fala naukowych zainteresowań ludnością indiańską ogarnęła amerykańską antropologię w związku z formowaniem się jej nowoczesnego kształtu za sprawą F. Boasa. Już w dobie I wojny światowej Boas i jego uczniowie w sposób zdecydowany dominowali na antropologicznej arenie Stanów Zjednoczonych. To właśnie oni przystąpili do unaukowienia kulturowej antropologii i wyposażenia jej w koncepqe i metody, które uczynić z niej miały dyscyplinę prawdziwie społeczną i rzeczywiście objaśniającą ludzką kondyq'e w jej partykularnych (etnicznych), jak i uniwersalnych formach egzystencji. Ich reformatorskie pomysły rodziły się w środowisku akademickim, ale testowano je, ulepszano i rozwijano w trakcie badań terenowych prowadzonych w większo­ ści wśród rodzimych społeczności indiańskich. To właśnie w trakcie tych badań i bezpośrednich kontaktów antropologów i tubylczych respondentów powsta­ wały główne zręby współczesnej antropologii, w tym koncepcje kulturowego pluralizmu oraz idea relatywizmu kulturowego, a także postulat badania konkretnych kultur etnicznych w maksymalnie dogłębny sposób - niejako „od środka", tak aby antropolog mógł uchwycić ich unikatową specyfikę (charakter, wzory, konfiguracje). Każdy z ówczesnych badaczy wyspecjalizował się zatem w kulturach jednego obszaru, traktując je jednak jednocześnie jako swego rodzaju case studies umożliwiające lepsze poznanie praw rządzących całą kulturą, a także jako szczególnego rodzaju kulturowe całości rozpoznawalne przez kontekst i wzajemne relacje jej składowych elementów. I tak F. Boas prowadził swe terenowe penetracje wśród Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża, C. Wissler i R. Lowie studiowali głównie plemiona Wielkich Rów­ nin, A. Kroeber poświęcił się badaniom Indian kalifornijskich, a P. Radin zainteresował się grupą Winnebago ze Środkowego Zachodu (Blackwood 1974, s. 321-360). Twórcy amerykańskiej etnolingwistyki z kręgu E. Sapira, w tym przede wszystkim B. Whorf, przenieśli doświadczenia językoznawstwa europejskie­ go na badania języków indiańskich Stanów Zjednoczonych i Mezoameryki. Nie tylko analizowali oni ich wewnętrzną strukturę i dokonywali nowych klasyfikacji, ale co ważniejsze ten właśnie indiański materiał pozwolił im na wypracowanie nowego podejścia na temat relacji wiążących język i kulturę, znanego jako teza relatywizmu językowego, która otwierała drogę przyszłym studiom o charakterze kognitywnym (Burszta 1986, s. 35-58). Na intensywnych badaniach wśród Indian opierali swoje teoretyczne konstrukcje także amerykańscy etnopsychologowie i to zarówno ci, którzy �22 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI odwoływali się do Freuda i Junga (orientacja psychoanalityczna), jak i ci, którzy byli zwolennikami nurtu „kulturalistycznego" nazywanego inaczej „szkołą kultury i osobowości". Rezultatem inspiracji neofreudowskiej w an­ tropologii kulturowej było ukształtowanie się specyficznego podejścia ant­ ropologicznego polegającego na rekonstruowaniu życiorysów zwykłych In­ dian lub też wybitnych jednostek z tego grona, np. wodzów, szamanów, by na tej podstawie analizować kulturowe uwarunkowanie struktury osobowo­ ści i wyrokować o typie etnicznej kultury poszczególnych grup plemiennych. Ten rodzaj studiów zapoczątkowany przez A. Kroebera w 1908 г., kon­ tynuowany był później przez badaczy związanych z antropologicznymi oś­ rodkami Uniwersytetu Columbia i Yale, a do najsłynniejszych opracowań tego typu należały biografie Indianina z plemienia Winnebago P. Radina (1926), Indianina Navajo W. Dyke (1938), Kwakiutla pióra CS. Forda (1941) i znane także w Polsce dzieło L.W. Simonsa (1964) przedstawiające Indianina Hopi. Warto tu zaznaczyć, iż metoda ta wzmocniona także eks­ perymentem podobnego nieco typu zastosowanym przez socjologów (vide Znaniecki i Thomas) rozpowszechniła się bardzo silnie w naukach społecz­ nych szczególnie po I I wojnie światowej. Na gruncie amerykańskiej an­ tropologii kontynuowana była głównie przez O. Lewisa, który spisując losy rodzin indiańskich, metyskich, czy portorykańskich formułował swe głośne i dyskusyjne tezy na temat tzw. „kultury nędzy" (Lewis 1964, 1970, 1976; zob. też: The Culture of Poverty..., 1971). Wśród ludności tubylczej pracowali także wybitni przedstawiciele orien­ tacji konfiguracjonistycznej, a w ich liczbie R. Benedict poszukująca we wzorach kultury odpowiedzi na pytanie na temat logiki budowy konkret­ nych kultur etnicznych. Jej analizy społeczeństwa Zuni i Kwakiutlów, pro­ wadzące do ich interpretacji w kategoriach zapożyczonych od Nietzchego, uznane zostały wkrótce za klasyczne opracowania antropologiczne uwypuk­ lające znaczenie postawy relatywistycznej w studiach porównawczych, międzykulturowych (Benedict 1966). Z kolei dociekliwe badania nad związkami dominacji cech kulturowych poszczególnych plemion a charakterystyką środowiska przyrodniczego kon­ kretnych obszarów geograficznych obu Ameryk umożliwiły amerykańskiej antropologii (C. Wissler, A. Kroeber, H.E. Driver, J.H. Steward) wypraco­ wanie teorii areałów kulturowych, tak użytecznej dla klasyfikacji kultur. To po części antropogeograficzne podejście doprowadziło w rezultacie do wy­ kształcenia się nurtu ekologii kulturowej, czerpiącej także soki z tradycji neoewolucjonistycznych rozważań oraz prób kwantytatywnych analiz komparatystycznych zestawiających cechy kulturowe ważniejszych grup etnicz­ nych całego świata (G.P. Murdock); (zob. Gierszewski 1987, s. 347-348). Obserwacja życia Indian w obrębie rezerwatów, postępującej tam gwał­ townej zmiany kulturowej wywołanej przez kontakt z obcą cywilizacją do­ prowadziła do powstania teorii akulturacji, która szybko okazała się nie­ zwykle przydatnym instrumentem interpretacji procesów przeobrażeń za- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 23 chodzących w społeczeństwach „tradycyjnych" na skutek oddziaływań ob­ cych i dominujących systemów kulturowych. Koncepcja ta miała nie tylko ułatwić zrozumienie żywiołowych procesów zmian, ale także umożliwić sku­ teczne nimi sterowanie, co zaowocowało nową specjalizacją antropologiczną w postaci antropologii stosowanej. Do klasycznych autorów amerykańskich zajmujących się kwestią akulturacji - głównie na przykładzie tubylczych grup Stanów Zjednoczonych - należą R. Redfield, R. Linton i M.J. Herskovits (1936) - twórcy głośnego memorandum z 1935 г., które stało się punktem wyjścia światowej dyskusji na temat definicji akulturacji. Listę północnoamerykańskich kierunków, orientacji i podejść badaw­ czych, które wypracowane zostały dzięki zaangażowaniu się antropologów kulturowych ze Stanów Zjednoczonych w terenowe badania społeczności indiańskich z rodzimych rezerwatów, wspólnot chłopskich Wyżu Andyj­ skiego i Mezoameryki czy rozproszonych w amazońskiej dżungli osad można by było jeszcze rozbudować. Nie zmieniłoby to jednak ogólnej wymowy faktów wskazujących na to, iż w pierwszej poł. X X w. Indianin stał się ulubionym, a może najwygodniejszym „partnerem" amerykańskiego antro­ pologa, który poznając jego życie starał się jednocześnie doskonalić własny warsztat badawczy i wypowiadać na temat ogólnych reguł budowy i funk­ cjonowania kultury. Podobną rolę w brytyjskiej antropologii społecznej odegrał afrykański Murzyn, a w etnografii rosyjskiej (radzieckiej) syberyjski tubylec. Tak silnie uwarunkowane preferencje miały swoje dobre i złe strony. Ta swoista kulturowo-geograficzna specjalizacja pogłębiała znajomość kon­ kretnych kultur, ale sprzyjała także pewnej jednorodności i jednostronności wynikającej z braku szerszych perspektyw komparatystycznych. Sytuacja zaczęła się zmieniać zdecydowanie dopiero po I I wojnie światowej (w od­ niesieniu do Stanów Zjednoczonych), kiedy to antropologowie amerykańscy coraz chętniej wyruszali na wyspy Pacyfiku, do Czarnej Afryki i do krajów azjatyckich. Ta nowa strategia badań terenowych podyktowana została nie tylko potrzebą znalezienia „świeżych", dotąd jeszcze nie badanych społecz­ ności, ale także naukową ekspansją Stanów Zjednoczonych wspartą znacz­ nymi środkami finansowymi. Nie bez znaczenia były także pewne trudności na arenie lokalnej odstręczające od kontynuowania „tradycyjnych" kierun­ ków badań terenowych. Wiązały się one przede wszystkim ze wzrastającą niechęcią społeczności indiańskich w USA względem antropologów, których intensywne penetracje rezerwatów nie tylko stały się uciążliwe - czego anegdotycznym wyrazem jest znana dykteryjka opowiadająca o składzie typowej indiańskiej rodziny zło­ żonej z tubylczych rodziców, grupki dzieci i jednego antropologa, ale także coraz częściej oceniano je jako nieprzydatne dla samych Indian. Ich ostre słowa krytyki pod adresem antropologów zawierały przede wszys­ tkim zarzuty o to, iż mimo wielu dziesięcioleci badań studia te w niczym istotnym nie poprawiły losu Indian, a ich jedynym efektem stał się rozwój samej antropologii kulturowej jako nauki Białego człowieka oraz często �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI błyskotliwe kariery wielu badaczy tubylczych kultur. W tej sytuacji narastała niezbyt sprzyjająca atmosfera w rezerwatach, a antropologa coraz częściej zastępował historyk. Ten bowiem - dzięki znajomości i umiejętności interp­ retacji starych dokumentów stawał się często rzecznikiem i ekspertem strony tubylczej w jej roszczeniach rewindykacyjnych względem administracji sta­ nowej czy federalnej (Posern-Zieliński 1977). W tym samym czasie stopniowo, acz systematycznie ulegała zmianie atmosfera w krajach Ameryki Łacińskiej, które opanowywała fala antyamerykańskich nastrojów żywiąca się zarówno uzasadnionymi obawami przed hegemonią północnego mocarstwa, jak i nacjonalistyczno-populistyczno-rewolucyjną demagogią. Amerykański badacz terenowy stawał się w tej sytuacji człowiekiem często niezbyt mile widzianym a nawet czasami podejrzewanym o agenturalne powiązania. Nic więc dziwnego, że zaczęto szukać nowych przestrzeni badawczych na innych kontynentach, jak i na nowych obszarach antropologicznych zainteresowań (studia nad imigran­ tami, grupami subkulturowymi, mniejszościami religijnymi, czy wreszcie nad różnymi aspektami współczesnej amerykańskiej cywilizacji). Domi­ nujący niegdyś w antropologii kulturowej motyw indiański schodził de­ finitywnie na plan dalszy, zajmując miejsce mniej więcej dostosowane do znaczenia i roli ludności tubylczej w dzisiejszym życiu Stanów Zjedno­ czonych. Antropolog amerykański przestał być przysłowiowym członkiem rodziny indiańskiej, a stawać się zaczął uważnym obserwatorem współ­ czesnego świata i dzisiejszej Ameryki. Odkrywanie Ameryki w obrębie studiów antropologicznych, choć od­ bywało się głównie w ramach zainteresowań badaczy ze Stanów Zjednoczo­ nych, to jednak bardzo wyraźnie zaznaczyło swą obecność w Europie, i to przede wszystkim za sprawą głośnych studiów francuskiego etnologa C. Lévi-Straussa. Pomijam tu badania specjalistyczne ukierunkowane na poznawanie Ameryki Indiańskiej, które tworzyły odrębny nurt zaintereso­ wań w ramach europejskich studiów antropologicznych (etnologicznych). Wypracowana przez tego wybitnego badacza teoria i metoda strukturalna wykorzystywała jako etnologiczne tworzywo przede wszystkim dane po­ chodzące z kultur indiańskich. Ich dobra znajomość inspirowała i rozbudza­ ła antropologiczną refleksję C. Lévi-Straussa, z drugiej zaś strony nowe strukturalistyczne podejście, rewolucjonizujące w pewnym sensie warsztat etnologiczny, prezentowane było na różnych stadiach swego rozwoju niemal wyłącznie na przykładach zaczerpniętych ze sztuki, mitologii czy organiza­ cji społecznej rdzennych mieszkańców Nowego Świata. Ta amerykań­ ska przygoda C. Lévi-Straussa zaczęła się w latach 1935-1939 kiedy to francuski etnolog wykładał na uniwersytecie w Sao Paulo, wyprawiając się w tym czasie w głąb Brazylii celem poznania stanu zachowania tubylczych kultur i oceny kondycji tzw. „ludów pierwotnych" będących dotąd głównym przedmiotem zainteresowań antropologii. Literacko-naukowym rezultatem tych podróży stała się słynna książka Smutek tropików, w której znaleźć �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 25 można wiele uwag i refleksji zapowiadających późniejsze propozycje teoretyczno-metodologiczne C. Levi Straussa (1964). Odwiedzani przez niego Indianie Bororo, Kaduewo, Nambikwara i Tupi-Kawahib stali się dla późniejszego twórcy strukturalizmu reprezentantami świata, po którym peregrynując można zanurzyć się w przeszłość, obcować z nieskażonym cywilizacją „stanem pierwotnym", rozpoznawać nieuświadamiane reguły rządzące-kulturą i społeczeństwem, odkrywać „egzotykę" in­ nych kulturowych kręgów, a oswajając się z tą obcością postrzegać w nowym świetle własną europejską cywilizację, wreszcie zastanawiać się nad rolą etnologa w procesie poznawania odległych kultur i nad ograniczeniami jego instrumentów badawczych. Po powrocie do Europy C. Lévi-Strauss zaniechał dalszych osobistych penetracji „etnograficznych krańców świata" koncentrując się całkowicie na rozwijaniu i udoskonalaniu swej antropologii strukturalnej. W tym jednak dziele z podziwu godną konsekwencją wykorzystywał obficie materiały ame­ rykańskie zebrane przez minione i współczesne mu generacje badaczy. W ten sposób każdy czytelnik Antropologii strukturalnej czy Myśli nieoswojonej zgłębiając meandry strukturalnych propozycji interpretacyjnych poznawał także po części świat indiańskich kultur, który na kartach książek C. Lévi-Straussa przywoływany był jako egzemplifikacja prostych, logicznych i ukrytych pod powierzchnią obserwowalnych zjawisk uniwersalnych reguł budowy i funkcjonowania kultury (Lévi-Strauss 1969, 1970). Najbardziej ulubionym poligonem strukturalnych analiz C. Lévi-Straussa był obszar południowo-amerykańskiej mitologii, której znajomość była u te­ go badacza wręcz zdumiewająca. Czterotomowy zespół analitycznych w treś­ ci dzieł składających się na cykl „Mitologiques" {Le cru et le cuit, 1964, Du miel aux cendres, 1967, L'origine des manieres de table, 1968 i L'homme nu, 1971) znany w edycjach anglojęzycznych jako Introduction to a Science of Mythology jest nie tylko próbą wykazania reguł transformacji mitów, a więc i myślenia mitycznego, ale stanowi także wielki „corpus" mitów indiańskich od Matto Grosso do Północno-Zachodniego Wybrzeża, które ukazując we­ wnętrzną różnorodność wątków i konkretno-kulturowych kontekstów służyć miały w istocie udowodnieniu tezy o ich wewnętrznej zbieżności logicznej świadczącej o uniwersalności form działania umysłu ludzkiego (Paluch 1990). Świat indiańskich wyobrażeń był dla C. Lévi-Straussa nie tyle rzeczywistoś­ cią mentalną przedstawicieli konkretnych kultur, co wygodną przestrzenią umożliwiającą docieranie do głęboko skrytych w nieświadomości tajników ludzkiego myślenia. W jednej ze swych ostatnich prac Drogi masek (1985) poświęconej ana­ lizie korespondencji zachodzącej między sferą mitów, sakralnych obiek­ tów i obrzędów C. Lévi-Strauss jeszcze raz sięgnął do bogato udokumen­ towanego etnograficznymi materiałami obszaru Północno-Zachodniego Wy­ brzeża, którego rdzenna kultura fascynowała wielu badaczy poczynając od F. Boasa. Przeprowadzając swe misterne strukturalne analizy francuski �26 ALEKSANDER POSERN-Z1ELIŃSKI klasyk antropologii narzucił sobie większy rygoryzm w traktowaniu ma­ teriału nie ignorując w tym stopniu czynnika czasu, przestrzeni i kontekstu etnicznego, jak czynił to w swoich „Mitologiques". Wręcz przeciwnie - starał się zbudować dzieło, które połączyłoby dwa ważne pryncypia współczesnych badań - wnosiło wkład w rozpoznanie dziejów funk­ cjonowania i przekształceń konkretnej kultury i dawało asumpt do budowy uniwersalnych twierdzeń antropologicznych wzbogacających nie tylko naszą wiedzę o Ameryce i jej mieszkańcach, ale ułatwiających nam zro­ zumienie kultury w ogólności. Wydaje się, że C. Lévi-Strauss był ostatnim znaczącym etnologiem, który sięgając do amerykanistycznych materiałów budował swe misterne konstruk­ cje strukturalistyczne wzbogacając i inspirując całą światową humanistykę. Wprawdzie nadal wielu współczesnych czołowych antropologów uprawia swą dyscyplinę odwołując się do przykładów z Nowego Świata, to jednak coraz częściej problematyka stricte amerykanistyczna staje się przedmiotem studiów wyspecjalizowanych w tym kierunku badaczy, którzy bardziej skłon­ ni są rozwijać swe zainteresowania „obszarowe" i pogłębiać znajomość kulturowych realiów tej części świata przy wykorzystaniu najnowszych pro­ pozycji i metod antropologii, aniżeli wykorzystywać swą amerykanistyczna kompetencję i znajomość problematyki dla tworzenia nowych dróg rozwoju antropologii ogólnej. Zjawisko to nie jest niczym szczególnie osobliwym i mieści się w ramach coraz bardziej popularnej tendencji podziału an­ tropologii na „specjalizacje terytorialne" umożliwiające ściślejszą współpracę interdyscyplinarną oraz bardziej intensywne i pogłębione studia. To właśnie tego rodzaju nowe podejście przyczyniło się w ostatnich latach do wielkiej fali krytycznej refleksji na temat wcześniejszych rezultatów ba­ dawczych z zakresu studiów nad Ameryką Indiańską. Nurt dekonstruktywizmu - tak silny we współczesnej humanistyce - zaznaczył się także i na tym obszarze umożliwiając powstanie prac ukazujących wiele zdawałoby się już dobrze poznanych zagadnień z całkowicie nowej strony. Część tych wysiłków skierowana została w stronę ukazującą jak w procesie „odkrywa­ nia" i „poznawania" Ameryki i jej rdzennych mieszkańców następowało formowanie się specyficznego europejskiego (w sensie kulturowym) obrazu Nowego Świata, który był bardziej konstrukcją „wymyśloną", aniżeli próbą faktycznego odwzorowania rzeczywistości. Proces ten zapoczątkowany zo­ stał w dobie odkryć i podbojów, ale kontynuowany był przez cały okres późniejszy nie wyłączając lat, w których pojawiały się już poważne studia naukowe. Te „wymyślone" obrazy brane dotąd często za „obiektywny" opis faktów i zdarzeń (jak np. kanibalizm Indian południowo-amerykańskich; Arenš 1979, Tomicki 1983) składały się z co najmniej trzech różnych faktur - warstwy eurocentrycznych uprzedzeń, wzorów postrzegania świata i scientocentrycznych idiosynkrazji, warstwy rzeczowych, choć nie zawsze pełnych obserwacji i wreszcie warstwy złożonej z przeinaczeń, mimowolnych zafałszowań, błędnych interpretacji i nieporozumień będących efektem trudności �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 27 w dialogu międzykulturowym (Buchowski 1992, s. 52-57). Współczesne „od­ krywanie" Ameryki przebiega więc jakby dwutorowo. Z jednej strony jest to „dekonstrukcja" dotychczasowego dorobku i próba odsiania ziaren od plew, przy jednoczesnym poznawaniu meandrów kształtowania się klasycznej wie­ dzy o Ameryce, z drugiej strony jest to próba kontynuacji badań ameryka­ nistycznych, ale dość gruntownie przeorientowanych. Reorientacja ta jest wynikiem zarówno ogólnej sytuacji we współczesnej antropologii jak i wewnętrznych przewartościowań zachodzących w studiach amerykanistycznych. Po pierwsze, odchodzi się wyraźnie od dotychczaso­ wych neopozytywistycznych wzorów uprawiania nauki przeciwstawiając się ich scientyzmowi bardziej humanistyczną interpretację starającą się nie tracić z pola widzenia człowieka i świata jego wartości poprzez rozwijanie podejścia typu „emic" zgodnego z postulatami kognitywistycznej orientacji. Po drugie rośnie zainteresowanie nowymi obszarami badań - takimi jak: studia etnicz­ ne nad kontaktami interetnicznymi, etnorozwojem, etnocydem, formowa­ niem się nowych jednostek etnicznych itp., studia etnoekologiczne czy wresz­ cie etnohistoryczne. Po trzecie coraz większy nacisk kładzie się na tego rodzaju studia, które nie tylko zaspokajałyby cele poznawcze, czy posiadały status istotności teoretycznej, ale które mogłyby także mieć znaczenie prak­ tyczne - szczególnie dla samych rdzennych mieszkańców Nowego Świata, pomagając im w przetrwaniu, adaptacji do nowych warunków i w przyszłym rozwoju uwzględniającym specyfikę etnicznej kultury (Posern-Zieliński 1989, s. 18-35). W ten sposób antropologia, która zaciągnęła tak olbrzymi dług u Indian obu Ameryk, służących od zarania tej dyscypliny za jeden z głów­ nych obiektów studiów, chciałaby go choć w części spłacić, służąc swą wiedzą, teoriami i koncepcjami tym, których na skutek Kolumbowego od­ krycia przed 500 laty nie tylko pozbawiono szansy dalszego, niczym nie zakłóconego rozwoju, ale zepchnięto na margines życia amerykańskiego kontynentu. Literatura A c o s t a J. de 1968 Historia natural y moral de las Indias, Madrid. América 1982 América y la España del siglo XVI. Homenaje a Gonzalo Fernández de Oviedo. Primer cronista de Indians, F . de Salono, F . del Pino (red.), Madrit. A r e n š W. 1979 The Man-Eating Myth. Anthropology and Anthropophagy, Oxford-New York A v e r k e v a J.P. 1979 Istorija teoretičeskoj mysli v amerikanskoj etnografii, Moskva. Aztek Anonim 1959 Zdobycie Meksyku, Т. Milewski (opr.) Wrocław-Kraków B e n e d i c t R. 1966 Wzory kultury, Warszawa. �28 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI B e r k h o f e r R.F., jr 1979 The White Man's Indian. Images of the American Indian from Columbus to the Present, New York. B l a c k w o o d B. 1974 Americanist Studies, [w:] Т.К. Penniman 1974, s. 321-360. Broži K. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1, Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin. Buchowski M. 1992 Racjonalność. Translacja. Interpretacja, Poznań. B u r s z t a W. 1986 Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław. B u t i n o v N.A. 1968 Papuasy Novoj Gvinei, Moskva. L a s C a s a s В. de 1951 Historia de las Indias, México-Buneso Aires. 1956 Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Warszawa. 1966 К istorii zavoevanija Ameriki, Moskva. Cocchiara G 1971 Dzieje folklorystyki w Europie, Warszawa. C o m a s i. 1975 Origen de las culturas precolombinas, México. C r a n s t o n e B.A.L. 1961 Melanesia. A Short Ethnography, London D'Olwer L.N. 1952 Fray Bernardino de Sahagún, México. D e s s a l i n e s d ' O r b i g n y A. 1839 L'homme américain, Paris. D y k e W. 1938 Son of Old Man Hat. A Navajo Autobiography, New York. Dzieje 1989 Dzieje Inków przez nich samych opisane, J . Szemiński (wyb.), M . M r ó z (opr.), Warszawa. E l I n c a G a r c i l a s o de l a V e g a 1991 Kroniki prawdziwe, Warszawa. Frankowska M. 1967 Podstawy gospodarki wiejskiej w Peru w ostatnim okresie panowania Inków i pier­ wszym stuleciu po konkwiście. Wiek XVI i pierwsza potowa XVII w., Poznań. Ford CS. 1941 Smoke From their Fires. The Life of Kwakiutl Chief, New Haven. G i e r s z e w s k i Zb. 1987 „Teoria areału kulturowego", [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa-Poznań, s. 347-348. G u s i n d e M. 1951 Hombres primitivos en la Tierra del Fuego, Sevilla. Harris M. 1968 The Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of Culture, New York. Hanke L. 1951 Bartholome de Las Casas. An Interpretation of His Life and Writings, The Hague. H e y e r d a h l Th. 1983 Z kontynentu na kontynent. Początki żeglugi i migracji, Gdańsk. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 29 Hultkranz Л 1966 North American Indian Religion in the History of Research. A General Survey, Part I, History of Religions, t. 6, nr 2. H u m b o l d t A. v o n 1842 Reisen in Amerika und Asien, t. 1-4, Berlin. Indians 1987 Indians and Europe, C . F . Feest (ed.), Aachen. J u d e r í a s J. 1920 La leyenda negra, Madrid. K n o r o z o v J.V. 1955 „Soobščenie o delach v Jukatane" Diego de Landa как istoriko-étnografičeskij istočnik, [w:] D . de Landa, Soobščenie o delach v Jukatane (1566), Moskva-Leningrad, s. 1-96 K o p p e r s W. 1924 Unter Feuerland-Indianer. Eine Forschungsreise zu den súdlichsten Bewohnern der Ende mit M. Gusinde, Stuttgart. Kronikarze 1988 Kronikarze kultur prekolumbijskich, M . Sten (opr.), Kraków. K u p e r A. 1987 Między charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. L a n d a D . de 1941 Relación de las cosas de Yucatan, Cambridge. L e ó n - P o r t i l l a M. 1967 Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych, Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1964 Smutek tropików, Warszawa. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. 1985 Drogi masek, Łódź. L e w i s O. 1964 Sanchez i jego dzieci. Autobiografia rodziny meksykańskiej, Warszawa. 1970 Rodzina Martinezów. Zycie meksykańskiego chłopa, Warszawa. 1976 Nagie życie, t. 1-2, Warszawa L u t y ń s k i J. 1956 Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Łódź. M a s o n P. 1990 Deconstructing America. Representations of the Other, London-New York. M ü h l m a n n W.E. 1968 Geschichte der Anthropologic, Frankfurt a.M.-Bonn. Mythen 1982 Mythen der Neuen Welt. Zur Entdeckungsgeschichte Lateinamerikas, U . H . Kohl (red.), Berlin. Paluch A.K. 1990 Mistrzowie antropologii społecznej. Rzecz o rozwoju teorii antropologicznej, War­ szawa. P e n n i m a n Т.К. 1974 A Hundred Years of Anthropology, New York. P i n o F . del 1979a Contribución del Padre Acosta a la constitución de la etnologia: su evolucionismo, „Primer Congreso de la Sociedad Española de Historia de la Ciencias", Madrid. �30 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 1979b Los Reinos de Méjico y Cuzco en la obra del P. Acosta, [w:] J . Acina Franch, Economía y sociedad en los Andes y Mesoamérica, „Revista de la Universidad Complutense de Madrid", t. 28, nr 117, s. 13-43. P i n o D i a z F . de] 1982 Culturas clasicas y americanas en la obra del Padre Acosta; [w:] F . de Solano y F . del Pino (red.), América y la España del siglo XVI. Homenaje a Gonzalo Fernández de Oviedo. Primer cronista de Indians, Madrid, s. 327-362. P o m a de A y a l a F . G . 1936 Nueva Coránica y Buen Gobierno, Paris. Posern-Zielińska M. 1972 Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. P o s e r n - Z i e l i n s k i A. 1977 Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy, „Lud", t. 61. 1989 Etnologiczne studia latynoamerykanistyczne. Potencjalne i pożądane kierunki roz­ woju, [w:] Kierunki badań nad problemami kulturowymi Ameryki Łacińskiej, War­ szawa, s. 18-35. P r i n z zu W i e d M . 1820-1821 Reise nach Brasilien 1815-1817, t. 1-2, Frankfurt a.M. 1838-1841 Reise ins das innere Nordamerika in den Jahren 1832-1834, t. 1-2, Koblenz. R a d i n P. 1926 Crashing Thunder. The Authobiography of a Winnebago Indian, New York. R e d f i e l d R., L i n t o n R., H e r s k o v i t s M.J. 1936 A memorandum on the study of acculturation, „American Anthropologist", vol. 38, Nr 1. Resell C. 1964 Lewis Henry Morgan: American Scholar, Chicago. 1972 Terray E. Morgan and Contemporary Anthropology, [w:] Marxism and „Primitive Society", New York. Rowe J.H. 1964 Ethnography and Ethnology in the Sixteenth Century, Kroeber Anthropological Society Papers, vol. 30, Berkeley. 1965 The Renaissance Foundation of Anthropology, "American Antrhropologist", Nr 1, s. 1-20. S a h a g ú n B. de 1975 Historia general de las cosas de Nueva España, México. Schomburkg Richard 1847-1848 Reisen in British-Guiana in den Jahren 1840-1844, t. 1-3, Berlin. Schomburkg Robert 1841 Reisen in Guiana und am Orinoko, Berlin. S c h o o l c r a f t H.R. 1851-1857 Historical and Statistical Informations Respecting the History, Condition and Prospects of the Indian Tribes of the United States, t. 1-6, Philadelphia. Simmons L.W. 1964 Wódz Słońca. Autobiografia D.C. Talayeswy, Indianina z plemienia Hopi, War­ szawa. Sten M. 1980 Malowane księgi dawnych narodów Meksyku, Kraków. T e r - A k o p j a n N.B. 1983 Posleslove, [w:] L . H . Morgan, Liga Hodenosavni iii irokezov, Moskva, s. 277-298. The Culture 1971 The Culture of Powerty. A Critique, E . B . Leacock (ed.), New York. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 31 T o m i c k i R. 1983 Kanibalizm, czyli wyobraźnia na krańcach świata, „Problemy", nr 12, s. 40-44. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław. V i t o r i a F . de 1954 O Indianach, przedmowa M . Żywczyński, Warszawa Voget F.W. 1975 A History of Ethnology, New York. V o i s é W. 1962 Początki nowożytnych nauk społecznych. Epoka renesansu, jej narodziny i schyłek, Warszawa. W a l i g ó r s k i A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa. Wedin Á 1966 El concepto de lo incaico y las fuentes, Studia Historia Gothoburgesia, vol. 7, Goteborg. White L A . 1951 Lewis H. Morgan's Western Field Trips, „American Anthropologist", vol. 53, nr 1. Ż y w c z y ń s k i M. 1956 Las Casas, jego życie i działalność, [w:] В. de Las Casas, Krótka relacja o wynisz­ czeniu Indian, Warszawa, s. 7—100. A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Development of Anthropology and 500 Years of the America's Discoveries Summary Anthropological (ethnological) studies of the Amerindian cultures have played an import­ ant role in the development of that branch of social sciences since its very beginning. It has created a special kind of feedback between transformations of anthropology and significance of researches centered upon native American cultures. That importance of the Indo-Americanistic data, gathered in the course of the New World's anthropological "discoveries" has been manifested in various ways: 1) by substantial "enriching" of our knowledge on cultural diversity of the Amerindians and better understanding of the extra-European people; 2) through creative "inspirations" leading often to new theoretical interpretations; 3) by using the Amerindian "ethnographical reality" as an usefull area for different case studies, facilitating the analysis and testing of new hipotheses and approaches. Anthropology has that way discovered a new cultural reality, en-larging its knowledge on the Amerindian tribes and nations, "contributing" to the formation of new images of "primi­ tive" and "egzotic" cultures, then introducing them into social sciences and public opinion. On the other side anthropology has seriously influenced the development of the Amerindian studies by creating new concepts and tools of interpretations which helped to understand much better the New World's past and present. However, the major point of interest is limited in this article to the first above mentioned aspect of the analysed relationship, namely to the influence and function of the Amerindian studies in the history of main stream cultural anthropology. The important place of the Amerindian studies within anthropology has been effect of a few basic factors: 1) since its discovery the American continent became an area of intensive European penetration and settlement. That process has created serious interest of many generations of explorers in observing the Amerindian life, which resulted in wide range of �32 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI reports from the conquestador's chronicles to the ethnographers' modern monographs. There is no doubt, that many of them very strongly influenced the anthropological thought; 2) the enormous development of cultural anthropology in the U.S. at least since the Boasian time and in smaller degree in some Latin American countries after the I I World War has strongly oriented this discipline toward studies of indigenous cultures, which were analysed from different points of view and interpreted according to the principles of new theoretical orien­ tations; 3) anthropological data gathered in Amerindian field have been tested as a very useful! material in comparative studies. It has happened in those researches in the discovery of universal cultural regularities specially in the areas isolated from each other, as the Americas used to be in precolumbian times, or in the diffusionist studies trying to find out the common traits in Old and New World civilizations and explaining them as a result of ancient transoceanic influences; 4) last but not least factor is connected with the unique possibility to conduct ethnohistorical studies on the process of great clush of cultures resulting from the discovery, conquest and settlement of the Americas by Europeans and covering a period of 500 years. General preliminary remarks have been followed by the basic part of the article devoted to the presentation of the history of relationship between the formation of anthropology and studies of the Amerindians cultures. The first period of the history covers the Rennaissance marked by extensive writing of Spanish, Mestizo and Indian croniclers, tkanks to whom Europeans started to learn something about the native peoples of the New World. Their "egzotic" image was not only composed of pieces of real observed facts and processes, but was also formed by regular stereotypes of the "others" mixed with traveler's phantasies based partially on ancient and medieval imaginations and resulted also from simple misunderstand­ ings of alien cultures. In spite of that mixture of European idiosyncrasies and descriptions of the Amerindian reality many cronicles represented an unique documentary value. In majority of them we can find authentic and detail observations supplemented by ethnographical com­ mentaries, sometimes containing even first theoretical considerations. Travellers and missionaries reports played still very important role in the Enlightment as a serious sources of information, but their authors did not originate from the Spanish empire any longer, because majority of them were French, English and German. T o the most famous and influencia] accounts of that period pertained works by J . Lafitau and A . von Humboldt. In the 19th century dominated by positivism and evolutionism the Amerindian themes ap­ peared in writings of the first American field ethnographers (H.R Schoolcraft, J . Money) as well as in works of theoretically oriented anthropologists (L.H. Morgan). Representatives of classical diffusionism had no special interest in the Amerindian studies, but some of them carried out serious fieldworks among native people of the Tierra del Fuego, trying to find out data supporting the concept of the Supreme Being as an universal primordial religious belief (M. Gusinde, W. Koppers). But the Amerindian studies became more attractive for the epigonal adherents of diffusionism mostly interested in transoceanic contacts between New and Old World centers of civilization. The biggest impact of the Amerindian studies upon cultural anthropology took place in the United States in the years of the domination of the Boasian school. All new developed and leading anthropological orientations, including cultural relativism, configurationism, ethnopsychology, ethnolinguistics, studies of acculturation and culture areas approach, tested their hipotheses and assumptions by earring out fieldworks among Native American societes. Those research activities resulted in feedback gratiffications by creating new inspirations and impulses to further development and omprovement of already established approaches and theories. The American cultural anthropology has been studying the Amerindian population very extensively in contrary to the British social anthropology specialised in fieldworks carried out among African tribes and Asian peasant communities. However that trend in the cultural anthropology of the United States became weaker explicitly after the I I World War. Many �33 500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I factors could be classified as responsible elements for that pfenomena but among most important were following: 1) lowering social prestige of cultural anthropology among the American Indians themselves and development of unfavorable atmosphere discouraging schol­ ars to visit reservations; 2) the rise of anti-American attitudes in the Latin American countries; 3) reorientation of fieldwork geography giving preferences to "new" more "attractive" and ethnographically unexplored areas in Oceania, Black Africa, Asia and even Europe; 4) emerging of new research problems facilitating the shift from the sudies of "primitive societes" toward studies on modern complex societes including immigrant etnic, subcultural and religious minorities and current transformations of the pluralistic American civilization. The process of using Native American data for improvement of anthropology has been also taking place in Europe, but rather in limited way. Structural studies initiated by C . Levi-Strauss have been the best egzample of that kind of research. Almost all data analysed by the French anthropologist were taken from the mythology, social or­ ganization and sacral art of the different Amerindian cultures. C . Lévi-Strauss could be also treated as one of the last famous scholars who extensively utilized the Amerindian material for the creation of original theoretical constructions, which strongly influenced many social and humanistic disciplines. Since then Amerindian problem have not been usually studying by theoreticians contributing to the general anthropology but rather by regular "area specialists" trying to continue the process of New World discoveries in benefit of better understanding the American Indian culture and history. In the last part of the article the functions of current critical remarks on some results of the Amerindian studies are presented. Special attention has been paid to the deconstructivistic approach enabling new interpretations of already established "objective knowl­ edge" and elimination of "scientific stereotypes" impact of which on the image of the Indo-America "invented" by travellers, missionaries and anthropologists has been significant. As an effect of this new approach current "discoveries" of Indian America are taking place in two different dimensions: 1) it is a re-evaluation of all hitherto prevailing research statements and the tendency to their reinterpretation; and 2) it is a continuation of the original Amerindian studies on the basis of modernized methodology, theory and research "praxis" respecting "emic" side of reality, stressing applied aspects of fieldwork results in benefit of target societies, according to the principles of the "ethno-development" and combining neglected areas of studies with efficient and prosperious approaches as ethnohistory, ethnic studies or ecological anthropology. Translated by the Author �Wódz Pawnisów; wg: Catlin 1844, vol. 2, tabl. 138 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac8248b7572e4c5f2513a897dd9ccdc2.pdf e823617e6c3e5694bbcfe63b201ed88f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1513 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1400 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2, s.3 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XXXVI Zeszyt 2 J' Warszawa 1992 �R E D A K T O R : WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Projekt okładki: Ryszard Tomicki Rysunek na okładce: Wódz Meach-o-Shin-gaw (Mały Biały Niedźwiedź) wg: G . Catlin, Letters and Notes on the Manners, Customs and Conditions of the North American Indians, London 1844, vol. 2, tabl. 134 Etnografia Polska © Copyright 1992. All Rights Reserved All Papers and Photos are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland P L ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-026 Warszawa, Anielewicza 25 m. 104, 96, tel. 381488, 38 2627 Zam. nr 57/92. Objętość ark. wyd. 13,5. Nakład 900 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Od Redakcji 5 Cześć I Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i - Rozwój badań antropologicznych a 500 lat od­ krywania Ameryki Development of Anthropology and 500 years of the America's Discoveries . . Maria P a r a d o w s k a - Wkład Polaków w rozwój Ameryki Łacińskiej A Contribution of Polish Emigrants to the Development of Latin America . . . 7 31 35 52 Cześć I I Janusz M u c h a - Indianie a miasto białych ludzi. Indiańska obecność w Chicago w X I X wieku American Indians and an American City. "Indians" Chicago in the 19th Century Adam W a l a s z e k - Rzeczywistość oswojona: Imigranci w amerykańskim mieście, 1870-1920 Challenging Reality: Immigrants in an American City in 1870-1920 Ryszard T o m i c k i - Indianie w Warszawie - 1884 r 53 62 65 80 81 Cześć III Witold R. J a c ó r z y ń s k i , Dariusz W o ł o w s k i - Rebelia protestancka we wsi indiańskiej Vega del Sol The Protestant Rebellion in Chinantec Village - Vega del Sol Witold R. J a c ó r z y ń s k i , Dariusz W o ł o w s k i - Odkrywanie Nowego Świata - Wspomnienia z Meksyku Discovery of the New World - Memoirs from Mexico 103 128 131 166 ��Od Redakcji Wydawać by się mogło, że wobec problemów, jakie przeżywa współczes­ ny świat maleje historyczna wielkość 500 rocznicy odkrycia Ameryki, a może lepiej: pięćwiecza jej odkrywania, i wymiar tego wydarzenia w dziejach ludzkości, że jest to tylko jeszcze jedna okazja do naukowych debat, or­ ganizacji kolejnego sympozjum, wystawy, opublikowania paru nowych - i przypomnienia starych tytułów, po które sięgają wyłącznie osoby zainte­ resowane Ameryką. Odkrywanie Ameryki, jak każdy proces poznawania nowego, kontaktu z nieznanym, czy nie poznanym do końca odbywa się na wielu płaszczyz­ nach. Zawsze jest też tak, że ci którzy przypisują sobie miano odkrywców są zarazem postrzegani przez innych. Odkrywcy i odkrywani zamieniają się rolami. Obok „odkrywania Ameryki" przez Europę trwał i trwa nadal proces „odkrywania Europy", przez Amerykę (by pozostać tylko przy tych dwu kontynentach). Odkrywcami są ludzie o różnej wrażliwości, umiejętności obserwowania świata i dzielenia się swymi odkryciami, różnym zasobie wiedzy. Rola ta przypada w udziale podróżnikom, żołnierzom, zesłańcom, misjonarzom, naukowcom, turystom, a także ludziom zupełnie przypadkowym. Mimo, że historia odkrywania Ameryki jest długa i - jak na tak długi okres oraz nęcącą tematykę przystało - obfituje w setki dzieł i nazwisk badaczy (o czym przypominają w swych artykułach: Aleksander Posern-Zieliński i Maria Paradowska), nie jest to zamknięty rozdział w dziejach nauki. Każdy nowy badacz uzupełnia go o kolejne stronice. Artykuły Adama Walaszka, Janusza Muchy oraz Witolda R. Jacórzyńskiego i Dariusza Wołowskiego są rezultatami badań przeprowadzonych w ostatnich latach, efektem bezpośredniego zetknięcia się z mieszkańcami Ameryki lub pracy w amerykańskich archiwach i bibliotekach. Czy to zbieg okoliczności, że okrywanymi i badanymi przez nich grupami są właśnie Indianie, choć kontynent ten - wciąż (nie tylko geograficznie) podzielony na Północ i Południe - zamieszkany jest przez wiele innych grup etnicznych, �6 OD REDAKCJI rasowych, kulturowych... Jednak tylko Indianie zachowali status pierwo­ tnych, rdzennych mieszkańców Ameryki, a ich dzieje - jakże często mitologizowane i kaleczone zarazem, stały się źródłem zainteresowania m.in. Europejczyków tą właśnie grupą ludności obu Ameryk. Współczesne bada­ nia pozwalają na demitologizację obrazu Indian, oddają głos im samym i obnażają płytkość nie tak jeszcze dawnych, naiwnych a nierzadko uwłacza­ jących tym ludziom wyobrażeń o „czerwonoskórych". Oprócz wspomnia­ nych artykułów wymownym przykładem są tu wydobyte przez Ryszarda Tomickiego reakcje na obecność Indian w Warszawie, zamieszczone w pol­ skiej prasie codziennej z 1884 r. Wyniki badań terenowych, efekty pobytu w indiańskiej wiosce lub mieś­ cie, którego mieszkańcami są m.in. Indianie, noszą zawsze ślad osobowości badacza. Od niego samego jednak zależy, jaką cząstką prywatności obdarzy tekst, jak szeroką sferę, często bardzo osobistych przeżyć i obserwacji zde­ cyduje się udostępnić Czytelnikom, ukazując jak wielkie znaczenie mają dlań pojedyncze postacie a nie anonimowe, „reprezentatywne" grupy. Po raz pierwszy na łamach „Etnografii Polskiej" publikujemy fragmenty Dziennika badaczy, pisanego na gorąco w terenie, jakże autentycznego, pełnego poezji a przecież nie pozbawionego naukowej rzetelności, cennych obserwacji i wniosków świadectwa badań etnologicznych. 500-lecie odkrywania Ameryki jest nie tylko „sprawą amerykanistów". Jest to bowiem okazja do głębokiej refleksji nad problemem kontaktu kul­ turowego, który ma nie tylko wymiar naukowobadawczy lecz także po prostu ludzki, etyczny, psychologiczny... Jest to okazja do przemyśleń nad zakresem pojęć: „my", „oni", „obcy", i „swoi". Refleksja ta wydaje się szczególnie potrzeba w chwili, gdy pękają granice, padają mury, gdy ci, którzy wczoraj byli przez nas uważani za obcych - dziś stają się swoimi, gdy dalecy przeradzają się w bliskich (terytorialnie, przestrzennie, uczuciowo), gdy z różnymi odczuciami patrzymy na napływające do Polski coraz liczniej­ sze grupy mieszkańców innych krajów i kontynentów. Oni też patrzą na nas, odkrywają... Może nawet wiedzą o nas więcej niż my o nich? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c1d161db9ef32fa2d661c2737d2f10e.pdf 4ee45141c87eff42131cc6c7e37bc5ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2660 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2473 Title A name given to the resource Matczyny ból nie ma granic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.62-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Matczyny ból nie ma granic Opis śmierci w czasopismach kobiecych Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek Chcę tu zanalizować kilka opisów nagiej, tragicznej s'mierci zamieszczonych w pismach kobiecych. Abstrahuję od problemu, czy przytoczone wypadki rzeczywiście miały miejsce. Wystar­ czy mi, że są przedstawiane - i prawdopodobnie odbierane przez częs'ć audytorium - tak, jakby były prawdziwe. Podkreśleniu prawdziwości służy podawanie danych bohaterów - imion, ini­ cjałów nazwiska, wieku, miejsca zamieszkania - oraz zamie­ szczanie zdjęć. Pisma, z których pochodzą omawiane teksty, można podzie­ lić na dwa rodzaje. Do pierwszego należą Cienie i Blaski, Z ży­ cia wzięte i Sukcesy i Porażki. Zawierają one prawie wyłącznie opowiadania, przedstawiane jako prawdziwe historie opisywane przez czytelników. Historie dotyczące s'mierci pojawiają się głównie w rubryce Ludzkie dramaty lub podobnych - Rozstania i powroty, Na przekór przeciwnościom itp. Wyłom stanowi tutaj opowiadanie Straciłam przyjaciela - jest ono pracą na konkurs Największe osiągnięcie mojego życia. Opowiadania nie mają charakteru reportażowego. Jeśli nawet pojawiają się jakieś zdję­ cia, są one tylko umowną ilustracją. Zupełnie inaczej jest w przy­ padku artykułów z pism takich, jak „Życie na gorąco", „Naj", „Na żywo" i „Pani domu". Widać to już po nazwach rubryk, w których zamieszczane są tego typu teksty - „Reporterzy przed­ stawiają", „W tajemnicy", „Temat tygodnia". Pojawiają się licz­ ne zdjęcia i szczegóły, dzięki którym możemy umiejscowić opi­ sywane wydarzenia. Jak już zostało powiedziane, przedmiotem opisu jest śmierć nagła, najczęściej w wyniku wypadku samochodowego lub z po­ wodu nagłej i niespodziewanej choroby, zwłaszcza spotykająca osoby bardzo młode. Jeżeli mamy do czynienia z chorobą, to uważa się że ona sama zwykle nie jest śmiertelna, zgon następuje w wyniku błędu lekarskiego lub zaniedbania. Tylko trzy spośród przytaczanych historii dotyczą zabójstwa, jedna samobójstwa. Philippe Aries pisząc o stosunku do nagłej śmierci w średnio­ wieczu, przeciwstawiają śmierci zapowiedzianej, poprzedzonej znakami. „Skoro śmierć miała być w ten sposób zapowiedziana, nie mogła być nagła, repentina. Kiedy nie uprzedzała o sobie, przestawała być koniecznością groźną, ale oczekiwaną i chcąc nie chcąc akceptowaną. Burzyła wtedy porządek świata, w który wszyscy wierzyli, stawała się bezsensownym narzędziem przy­ padku, a czasem przejawem gniewu Bożego." W analizowanych artykułach przeciwstawia się nagłą śmierć raczej chyba śmierci ze starości, a przynajmniej w późnym wieku, ale również, jak u Ariesa, jest ona czymś, co burzy porządek świata. Dlatego naj­ pierw pokazuje się bohatera tuż przed nieszczęściem, jeszcze wpisanego w ten porządek.. „ [Dzieci] beztrosko wracały do do­ mu. Szły poboczem drogi, trzymając się za ręce..." [15] , „Przez kuchenne okno obserwowałam, jak mój synek wskakuje na rower i pędzi po naszej ulicy." [6] Nic nie wskazuje na zbliżające się nieszczęście, życie toczy się w pełni normalnie. Nie ma żadnych znaków zapowiadających tragedię. Podkreślony jest spokój pa­ nujący w naturze. „Wtedy przed rokiem też był piękny, wiosenny dzień." [6]. Znaki pojawiają się dopiero po fakcie, wskazują na to, że porządek już został naruszony. „Po półgodzinie usłyszałam syrenę karetki pogotowia." [6], ,J*rzed blokiem stał wóz policyj­ ny, klatka pełna była gapiów." [2] Śmierć w pewnym sensie zaburza następstwo czasów, w którym przyszłość jako oczywista konsekwencja teraźniejszo­ ści jest możliwa do przewidzenia, zaplanowania. Pokazuje dy­ stans, który w rzeczywistości je dzieli. Podważa wiarę w sens myślenia o dniu jutrzejszym. „Wszystkie nasze plany okazały się niewiele warte. Tamtego dnia mieliśmy pojechać do rodziców mojego ukochanego, by powiedzieć im, że będą mieli wnuka." [12] Zmarły powinien żyć, jest silnie związany ze światem. Te związki pokazuje się przez umieszczenie go w porządku spo[ 2 I Mimo złego stanu zdrowia po porodzie lekarze wypisali panią Barbarę do domu n 2 Rodzice 3-letniej Mitenki nie mogą pogodzić się ze śmiercią swego dziecka 62 �łecznym - zwykle jest osobą posiadającą liczną rodzinę, która go potrzebuje. „Bogdan osierocił dwoje dzieci: 10-letnią Zuzie, i 9-letniego Bartka. Na pogrzebie strasznie płakały." [10] Pod­ kreślają to zdjęcia rodziny zmarłego (il. 1.) To zachwianie po­ rządku szczególnie wyraźne jest w przypadku s'mierci dzieci. Daje się tu do zrozumienia, że zmarły one zbyt wczes'nie, nie przeżywszy w pełni swego życia. „Syneńku, w bólach cię urodzi­ łam, tyle cię pielęgnowałam, a teraz ja, matka, muszę przycho­ dzić na twój grób. Zamiast doprowadzić do pierwszej komunii, opłakuję ciebie..." [5] W tej wypowiedzi wyraźnie widać prze­ konanie, że sytuacja, w której dziecko umiera przed rodzicami, jest nienormalna, nienaturalna. Początkowo, aby ratować zagrożony porządek s'wiata, bliscy zmarłego odrzucają złą nowinę, nie przyjmują jej do wiadomo­ ści. „Ofiary? Jakiej ofiary?! - nic do mnie jeszcze nie docierało." [2] ,Moie to nie o ich dziecko chodzi? Milenka jeszcze wczoraj była przytomna (il. 2). Płukanie żołądka nie jest przecież aż tak skomplikowane?!" [9] Bliscy nie mogą uwierzyć, że ktos', kto je­ szcze do niedawna należał do s'wiata żywych, ich s'wiata, może umrzeć lub być zagrożony s'miercia. W opisie podkreśla się jego dobrą kondycję fizyczną. „To musi być pomyłka! Jesteś naj­ zdrowszym i najbardziej wysportowanym człowiekiem, jakiego znam!" [3] Również dołączone zdjęcia przedstawiają przyszłego zmarłego, gdy jeszcze jest żywy i zadowolony z życia. Sam opis s'mierci jest zazwyczaj bardzo oszczędny. Oczywi­ ście zdarzają się drastyczne szczegóły. „Widziałam, jak porusza­ ły się jego oczy, a potem Michał zaczął sinieć." [5] Ale to należy do rzadkos'ci. Moment s'mierci bywa czasem wręcz pomijany. „Po roku Jacek zachorował na AIDS. Minęło dziewięć miesięcy, zostałam sama." [4] Być może dzieje się tak dlatego, że nagła s'mierc stanowi wyrwę w normalnym funkcjonowaniu s'wiata, otwiera wrota chaosowi. Czytelnik chce zachować do tego dy­ stans, obserwować chaos tylko z daleka. Poza tym, tak jak opis cudzego cierpienia kieruje nasze myśli ku własnemu cierpieniu, opis cudzej s'mierci przypomina nam o własnej s'miertelnos'ci. Prawdopodobnie zresztą dokładny, kliniczny opis agonii byłby zbyt drastyczny dla odbiorców. Masowy odbiorca wcale nie pra­ gnie, by opis był bardzo realistyczny. Jak twierdzi Dwight Macdonald, kultura masowa „odbiera treść zarówno głębszej rzeczy­ wistości (seks, śmierć, porażka, tragedia) jak prostym, sponta­ nicznym uciechom, ponieważ rzeczywistość byłaby zbyt realna, a uciechy zbyt żywe ". 3 Czasem bliski dowiaduje się o nieszczęściu w ogóle dopiero po fakcie, od osób trzecich. „W słuchawce usłyszałem zapłakany glos szwagierki: „Bogdan... nie żyje. Rozbił się pod niemiecką granicą". [10], „Nazajutrz dowiedziałam się, że miał wypadek, prowadząc samochód po pijanemu. Uderzył czołowo w zaparko- waną ciężarówkę. Zginął na miejscu." [1] To dodatkowo oddala s'mierc. Zamiast szczegółowego opisu umierania pojawia się szczegółowy opis miejsca i okolicznos'ci s'mierci, często wzboga­ cony zdjęciami, ( i l . 3.) Zaspokaja to potrzebę uczestnictwa u czytelników. Zwłaszcza zdjęcia dają im możliwos'ć przeniesie­ nia się na miejsce tragedii. Przeniesienia intelektualnego, bo nie cielesnego, a też nie do końca emocjonalnego. Czytelnik może poznać i zrozumieć tragedię bez konieczności osobistego jej przeżywania. Staje się kimś' w rodzaju widza w stanie czystym, opisanego przez Edgara Morina. „Widz się przygląda. Widzem jest w równym stopniu czytelnik dziennika czy czasopisma. Nowe techniki wytwarzają typ widza w stanie czystym, to znaczy ode­ rwanego fizycznie od widowiska, ograniczającego się do bierne­ go patrzenia. Wszystko się rozgrywa przed jego oczami, ale on nie może niczego dotknąć, nie może włączyć się cieleśnie w to, co obserwuje. W zamian za to wzrok widza dociera wszędzie, zarów­ no do buduaru Brigitte Bardot, jak i do międzyplanetarnej rakie­ ty Titowa." A także na miejsce tragicznej s'mierci. To, co powiedziałam do tej pory, skłania do stwierdzenia, że w gruncie rzeczy to życie, a nie s'mierc, jest tematem tych histo­ rii. Wszystkie one koncentrują się wokół osób bliskich zmarłe­ mu, ich przeżyć. Wyrażają to choćby niektóre tytuły opowiadań - „Matczyny ból nie zna granic" czy „Nie chciałam ślubu, teraz bardzo żałuję". Podkreślają one więzi łączące bliskich ze zmar­ łym. Również na zdjęciach przyszły zmarły jest pokazany w oto­ czeniu rodziny. Przywoływane są przedmioty, które należały do niego. ,Mariola z kąta wyciąga rowerek. (...) Teraz dzieci jeżdżą po podwórku na rowerkach, a ja mojego synka jut nie zoba­ czę..." [5] Kontrast między trwałością rzeczy materialnych a nietrwalos'cia, ulotnos'cia życia ludzkiego podkreśla grozę s'mierci. W dodatku pamiątki pozostałe po zmarłym przypomi­ nają o nim, powiększając żal i ból bliskich. Duże wrażenie robi zdjęcie matki z rowerkiem należącym do jej zmarłego dziecka (il. 4.) czy rodziców w pokoiku, który od s'mierci dzieci nie zo­ stał przemeblowany. Takie przywoływanie pamiątek po zmar­ łych jest zgodne z tradycją. Odnajdujemy to choćby u Kocha­ nowskiego, który rozpoczyna tren V I I słowami: nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory/ mojej najmilszej cory!/ Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie,/ żalu mi przydajecie?" Warto odwołać się wlas'nie do Trenów, gdyż ich temat - nagła s'mierc dziecka - jest analogiczny do tematu rozważanych tu opisów ga­ zetowych. I podobnie jak w tych ostatnich chodzi o przeżycia osób bliskich zmarłemu, w Trenach s'mierc Urszulki jest w grun­ cie rzeczy tylko pretekstem do pokazania przeżyć Kochanow­ skiego. Ą 5 Aby uratować porządek s'wiata, bliscy udają, że zmarły nadal należy do s'wiata żywych, przynajmniej w takim sensie, że moż­ 3 Hżb/eta Шивка г Rom/adom nie może otrząsnąć się po trageśi, jaka ją spotkała ni �na coś dla niego zrobić, a tym samym włączyć go jako przyczy­ nę w swoje działania. Takim działaniem może być szukanie od­ powiedzialnych za nieszczęście. ,JMatczyny ból nie ma granic, może czas przyniesie ukojenie. Ale teraz Mariola szuka odpowie­ dzi na pytanie: kto jest winien." [5] Dość często odpowiedzialno­ ścią za nieszczęście obarczają siebie samych, jak w artykule pod znamiennym tytułem „Czy odpowiadam za śmierć mojego bra­ ta?". Jeśli istnieją jacyś faktyczni sprawcy tragedii, osoba bliska może czuć się współwinna, jak matka zamordowanej dziewczy­ ny, która wyznaje: „Do dziś nie mogę sobie wybaczyć, że odra­ dziłam Ani wezwanie policji. Może wtedy nic by się nie wydarzy­ ło... " [2] Znalezienie winnego jest ważne również dlatego, że do pewnego stopnia neguje przypadkowość śmierci. Staje się ona konsekwencją czyichś działań, a więc znajduje swoje miejsce w porządku świata. Inną tego typu działalnością jest dbanie o grób zmarłego. Grób jest czymś, z czego zmarły będzie niejako korzystał. Cza­ sem bywa to interpretowane bardzo dosłownie. „Grób Michała jest murowany: Mariola uczepiła się myśli, że trzeba zrobić tak, aby ziemia swoim ciężarem nie uwierała dziecka." [5] Wszystko to pozwala wierzyć, że zmarły jeszcze nie całkiem odszedł, a przynajmniej funkcjonuje w uporządkowanym świecie. Skoro ciągle można coś dla niego zrobić, jest w jakiś sposób obecny, quasi-żywy. Skrajnym przejawem tej tendencji jest udawanie, że zmarły żyje. Philippe Aries, opisując śmierć we współczesnym świecie, pisze o wystawianiu zwłok w sali domu pogrzebowego. „Czasem pokazują go w specjalnej inscenizacji, jak gdyby jeszcze żył, przy biurku, w fotelu, a nawet z cygarem w ustach." Ale jed­ nak kiedyś wreszcie życie wraca do normy. Może okazać się wte­ dy, że śmierć ta była dla bliskich w jakiś sposób przydatna. „To doświadczenie sprawiło, że patrzę na świat trochę inaczej niż moi 6 rówieśnicy. Na pewno rozumiem więcej i częściej zastanawiam się nad życiem" [3]. Podsumowując, schemat takich opisów wygląda następująco. Pokazane jest normalne życie zwykłych ludzi, na których nagle spada nieszczęście w postaci niespodziewanej śmierci kogoś bli­ skiego i kochanego. W pierwszy momencie odrzucają oni tę wia­ domość, potem cierpią, a cierpienie to jest zwiększane przez przedmioty przypominające o zmarłym. Następnie skupiają się na realnym działaniu, które ma i m ułatwić zaakceptowanie nie­ szczęścia - szukanie winnego, opieka nad grobem. W końcu ży­ cie wraca do normy. Opisywane zdarzenia nie są w żaden sposób niezwykłe, w tym sensie, że nie ma nic niezwykłego w sposobie przeżywania cierpienia przez ich bohaterów. Wiadomo, że prasa brukowa żywi się sensacją, niezwykłością. A jednak nie publiku­ je się tekstów o zmarłym, który byłby złym człowiekiem, które­ go śmierć stanowiłaby dla rodziny szczęśliwe zrządzenie losu. Bohaterkami nie bywają matki, które wiadomość o śmierci dziecka skwitowałyby wzruszeniem ramion. Dlaczego opis naturalnego sposobu przeżywania tragedii jest atrakcyjniejszy od opisu przeżycia niecodziennego? Tym, co najbardziej niepokoi czytelnika, jest moim zdaniem zagro­ żenie porządku świata. Nagła śmierć jest tym silniej przeżywa­ na, tym bardziej wstrząsa czytelnikiem, i m bardziej burzy ład. Dlatego ważne jest pokazanie harmonii, która panowała, zanim nastąpiło nieszczęście. Dlatego też podkreśla się, jak bardzo bliscy kochali zmarłego i jak wielki jest ich ból po jego stracie. Na myśl o tym, że takie nieszczęście mogłoby stać się kiedyś jego udziałem, czytelnik odczuwa lęk. Ale odczuwa też zado­ wolenie, widząc, jak wielkie cierpienie go omija. Aby czytelnik był w pełni zadowolony z artykułu, matczyny ból musi nie mieć granic. SPIS W Y K O R Z Y S T A N Y C H 1. Straciłam przyjaciela, „Cienie i Blaski", nr 6, czerwiec 1997, Praca konkursowa: Największe osiągnięcie mojego tycia. 2. Tragiczna miłość, „Z życia wzięte", nr 4 (37), 14 02 - 27 02 97, ru­ bryka „Ludzkie dramaty". 3. Zostanę z tobą aż do końca, „Sukcesy i Porażki", nr 10 (23), 02 05 - 15 05 97, rubryka „Na przekór przeciwnościom". 4. Tylko rodzice wiedzą, Że jestem nosicielką wirusa HIV, „Nąj", nr 28/97 (146), 7 lipca - 13 lipca 1997, rubryka „W tajemnicy". 5. Matczyny ból nie ma granic, „Ш}", nr 20/97 (142), 1 2 m ą j a - 18maja 1997, rubryka „Reporterzy przedstawiają". 6. Przed nami cale życie, „Sukcesy i Porażki", nr 14, 29.06 - 10.07.97, rubryka „Rozstania i powroty". 7. Czarna seria w tczewskim szpitalu, „Życie na gorąco", nr 43, czwar­ tek, 23 października 1997, rubryka „Temat tygodnia". 8. Zamordowano moją przyjaciółkę, „Z życia wzięte", nr 19, 12.09 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. ARTYKUŁÓW: - 25.09.97, rubryka „Ludzkie dramaty". W szpitalu szukali ratunku..., „Życie na gorąco", nr 1, wtorek, 30 grudnia 1997, rubryka „Temat tygodnia". Czy odpowiadam za śmierć mojego brata?, „Naj", nr 51/97 (173), rubryka „W tajemnicy". Popełniłam wielki błąd, „Z życia wzięte", nr 22, 24.10. - 06.11.97, rubryka „Ludzkie dramaty". Me chciałam ślubu, teraz bardzo żałuję, „Na żywo", nr 11, wtorek, 27 maja - 9 czerwca 1997, rubryka „To jest miłość!" Nie potrafdam ocalić jej przed śmiercią, „Cienie i Blaski", nr 11, li­ stopad 1997, rubryka „Wieczne wyznania". Rodzice oskarżają - Marcin byl torturowany! Popełnił samobójstwo!, „Pani domu", nr 15, środa, 9 kwietnia 1997, rubryka „Temat tygodnia". Pobocza śmierci, ,Życie na gorąco", nr 22, środa, 28 maja 1997, ru­ bryka „Temat tygodnia". PRZYPISY: 1 Philippe Aries, Człowiek i śmierć, tł. Eligia Bąkowska, PIW, Warszawa 1992, p. 24 Liczby w nawiasach kwadratowych odsyłają do numeru artykułu w spisie zamieszczonym na końcu tekstu. Dwight Macdonald, Teoria kultury masowej, [w:] Kultura masowa, red. Cz. Miłosz, Paryż 1958, s. 29 Edgar Morin, Kultura czasu wolnego, [w:] Antropologia kultury, 2 3 4 64 red. Grzegorz Godlewski, Wydawnictwa UW, Warszawa 1995, s. 494 Warto też zauważyć, że zarówno przedmioty należące do zmarłego, jak i miejsce śmierci (wypadku) mają charakter mediacyjny, należą zarówno do świata żywych, jak i do świata zmarłych. Za zwrócenie mi na to uwa­ gi dziękuję Tomkowi Rakowskiemu. Philippe Aries, op. cit., ss. 588-589 5 6 �