21 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9266d9a0604b2aff014ebc119de65e8.pdf 18fdada042839a80729d5707bda0588a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1535 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.241-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INSTYTUT KASZUBSKI Idea utworzenia Instytutu Kaszubskiego jako miejsca w którym współpracowaliby ze sobą reprezentanci świata nauki związani z ruchem kaszubsko-pomorskim z racji swoich zainteresowań badawczych, korzeni rodzinnych czy też utożsamiania się z programowymi celami tegoż ruchu była od dawna obecna w gronie działaczy regionalnych. Wielokrotnie w różnych dokumentach programowych Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego wracano do tego pomysłu, wskazując na konieczność powstania takiej placówki oraz duże osiągnięcia kaszubsko-pomorskiego środowiska naukowego. Wychodząc z założenia, że idea Instytutu jest atrakcyjna i dla ruchu kaszubskiego bardzo istotna grono przedstawicieli świata nauki na początku 1996 r. podjęło działania przygo­ towujące do jego założenia. Pierwsze spotkanie dyskusyjne odbylo się 24 stycznia 1996 r. Uznano wówczas, że istnieje konieczność poszerzenia i intensyfikowania interdyscyplinarnych badań nad społecznością kaszubską, jej przyszłością i dniem dzisiejszym, problemami społecznymi, ekonomi­ cznymi, ekologicznymi itp. W stworzeniu programu takich badań pomocny może okazać się właśnie Instytut, jako miejsce spotkania osób reprezentujących różne ośrodki i dziedziny nauki, a jednocześnie przywiązanych do idei regionalnych. Instytut powinien ponadto spełniać zadania rozproszonego po całej Polsce kaszubsko-pomorskiego środowiska naukowego oraz pomóc w rozwijaniu współpracy międzynarodowej i promowaniu problematyki regionalnej za granicą. Zebranie założycielskie Instytutu odbyło się w Gdańsku 20 listopad 1996 r. Przyjęto na nim statut oraz stworzono rejestr najpilniejszych prac badawczych związanych z szeroko pojętą pro­ blematyką kaszubsko-pomorską: Opracowanie historii Kaszubów oraz pełnej, naukowej mono­ grafii regionalizmu kaszubsko-pomorskiego na tle innych podobnych ruchów w Polsce i Europie, opracowanie i wydanie mapy administracyjnej Kaszub (z podziałem na gminy) z jednoczesnym opracowaniem nazw miejscowości w języku kaszubskim, opracowanie i wydanie serii biografii naukowych głównych twórców regionu, opracowanie stanowiska wobec projektów ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych (w ten sposób podjęcie dyskusji nad statusem Kaszu­ bów jako grupy etnicznej), opracowanie i wydanie bibliografii kaszubskiej, uczestniczenie w przy­ gotowaniu strategii rozwoju regionalnego w poszczególnych województwach oraz w dyskusji nad projektami reformy ustroju terytorialnego państwa, kontynuacja i rozszerzenie badań nad profi­ lem socjologicznym Kaszubów a zwłaszcza wpływu transformacji ustrojowej, w tym wydanie serii monografii społeczno-ekonomicznych poszczególnych gmin, przygotowanie historii literatury, piś­ miennictwa i języka kaszubskiego, reedycja podstawowych dzieł literatury kaszubskiej w opraco­ waniu krytycznym, badania nad dziejami rodzin pomorskich, prowadzenie studiów porównaw­ czych nad Kaszubami i innymi grupami etnicznymi w Europie (w tym również wydawanie materiałów dotyczących tych grup). Instytut Kaszubski ma siedzibę w Gdańsku i jest niezależnym stowarzyszeniem grupującym ludzi, którym idee instytutowe są bliskie. Jednocześnie Instytut ściśle współpracuje ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim oraz Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wej­ herowie, co zostało zapisane w odpowiedni sposób w statucie Instytutu. Instytut został zarejestrowany 22 stycznia 1997 r. Zgodnie ze statutem, głównym jego celem jest „w nawiązaniu do potrzeb i oczekiwań społeczności kaszubskiej oraz tradycji badań kaszuboznawczych, organizowanie prac badawczych i popularyzowanie ich efektów, wzbogacenie i roz­ wijanie regionalnego ruchu kaszubsko-pomorskiego, integrowanie kaszubsko-pomorskiego środo­ wiska naukowego oraz podejmowanie działań na rzecz jego rozwoju". Cele te Instytut zamierza �242 KRONIKA osiągnąć poprzez organizację konferencji i seminariów naukowych, tworzenie zbiorów bibliotecznych, nawiązywanie kontaktów międzynarodowych oraz pomoc w rozwijaniu młodej kadry naukowej. Grono założycieli Instytutu stanowią: prof. Józef Borzyszkowski - historyk, Uniwersytet Gdański, prof. Edward Breza - językoznawca, Uniwersytet Gdański, prof. Hubert Bronk - eko­ nomista, rektor Uniwersytetu Szczecińskiego, dr Klemens Bruski - historyk, Uniwersytet Gdań­ ski, prof. Krystyna Dziworska - ekonomista, Uniwersytet Gdański, prof. Andrzej Groth - histo­ ryk, Uniwersytet Gdański, prof. Zbigniew Grzonka - biochemik, Uniwersytet Gdański, prof. Gerard Labuda - historyk, Polska Akademia Nauk, Poznań, ks. dr Wiesław Mering - filo­ zof, rektor Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie, dr Cezary Obracht-Prondzyński - historyk i socjolog, Uniwersytet Gdański, prof. Wiktor Pepliński - historyk, Uniwersytet Gdański, red. Stanisław Pestka - publicysta, Gdańsk, prof. Hanna Popowska-Taborska - języko­ znawca, Polska Akademia Nauk w Warszawie, dr Kazimierz Przybyszewski - historyk, Uniwer­ sytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, dr Tadeusz Sadkowski - etnograf, Muzeum - Park Etno­ graficzny we Wdzydzach, prof. Jerzy Samp - historyk literatury, Uniwersytet Gdański, dr Witold Stankowski - historyk, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy, ks. mgr Eugeniusz Stencel - teolog, Wyższe Seminarium Duchowne w Pelplinie, prof. Brunon Synak - socjolog, Uniwersytet Gdański, prof. Marian Szczodrowski - germanista, Uniwersytet Gdański, prof. Zygmunt Szultka - historyk, Polska Akademia Nauk w Poznaniu, prof. Jerzy Treder - językoznawca, Uniwersytet Gdański, prof. Edmund Wittbrodt - Politechnika Gdańska, prof. Mieczysław Wojciechowski - historyk, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Decyzją Prezydium Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Instytut otrzy­ mał siedzibę w Domu Kaszubskim, ul. Straganiarska 20/22 (рок. 20). Zarząd Instytutu stanowią: prof, dr hab. Józef Borzyszkowski - Prezes, prof, dr hab. Edward Breza - Wiceprezes, prof, dr hab. Edmund Wittbrodt - Skarbnik, dr Cezary Obracht-Prondzyński - Sekretarz, prof, dr hab. Marian Szczodrowski, mgr Stanisław Pestka oraz prof, dr hab. Zygmunt Szultka - Członkowie Zarządu; Komisja Rewizyjna: prof, dr hab. Krystyna Dziworska - Przewodnicząca, prof, dr hab. Brunon Synak i dr Tadeusz Sadkowski - Członkowie. Sekretariat prowadzi p. Monika Nowicka. W 1998 r. zorganizowano: - Sesję z okazji 75-lecia Związku Polaków w Niemczech, w Buczku Wielkim na Krajnie, w ramach Kongresu Pomorskiego, 14 lutego (wspólnie z Oddziałem ZKP i dr J. Kęcińską); - Sesję popularnonaukową z okazji 650-lecia miasta Kościerzyny, Kościerzyna, 7 maja (wspólnie z Radą i Zarządem Miasta); - Konferencję „Biblioteka i szkoła w służbie kultury i literatury regionalnej", w Luzinie, 22 maja (wspólnie z biblioteką i władzami gminnymi); - „Żece i przigode Remusa, Aleksandra Majkowskiego. Powieść regionalna czy arcy­ dzieło europejskie?", Słupsk, 27-28 maja (wspólnie z WSP, Oddziałem ZKP, Tow. Literackim im. A. Mickiewicza); - Spotkania z prof. J.J. Smoliczem z Uniwersytetu w Adelajdzie (Australia) na temat roli wielokulturowości we współczesnym świecie, 26 czerwca; - Promocję książki Morze i Pomorze w Poezji, 22 czerwca; - Seminaria kaszubskie - spotkania z rzeźbiarzami przygotowującymi kaszubski wystrój ołtarza na pielgrzymkę Ojca św. w Gdańsku, 8 września w Łączyńskiej Hucie oraz 18 listopada i 4 grudnia w Gdańsku; - Promocję książki prof. В. Synaka, Kaszubska tożsamość - ciągłość i zmiana, 30 września; - Wystawę „Stryjec mało znany", Lębork, 12 października (główny organizator: Muzeum w Lęborku), Szczecin, 16 listopada (główny organizator: Książnica Pomorska); - „Muzea pomorskie i ich rola w umacnianiu tożsamości regionalnej" - konferencja z okazji 35-lecia MPiMKP w Wejherowie, 24 października; - Wystawę „1000-lecie Gdańska w wydawnictwach" (wspólnie z B G PAN, Fundacją B G PAN oraz Towarzystwem Miłośników B G PAN), 14 października; �243 KRONIKA - Konferencję poświęconą F . Lorentzowi (giówny organizator: IFPOL UG), 7 listopada 1998; - Konferencję poświęconą 150 rocznicy Wiosny Ludów i ruchu ludowego na Pomorzu, Piaseczno, listopad, połączona z odsłonięciem tablicy pamiątkowej ks. A. Wolszlegerera (główny organizator: J. Ejankowski i Muzeum Historii Ruchu Ludowego w Warszawie). Wydawnictwa: - Wspólnie z Książnicą Pomorską w Szczecinie, dzięki wsparciu wydawnictwa „Bernardi­ nům" w Pelplinie, wydano antologię Morze i Pomorze w poezji, z okazji zakończenia Kongresu Pomorskiego w Szczecinie, 5-7 czerwca 1998; - I K jest współwydawcą książki B. Synaka, Kaszubska tożsamość - ciągłość i zmiana (główny wydawca: Uniwersytet Gdański); - I K jest współwydawcą Księgi Jubileuszowej Królewskiego Miasta Stargardu Gdańskiego; - I K jest współwydawcą katalogu do wystawy „Stryjec mało znany" (wspólnie z Muzeum w Lęborku). opr. Józef Borzyszkowski WYSTAWA K I R G I S K I E G O FILCOWNICTWA W MUSEUM OF MANKING W LONDYNIE Wystawa ta, szeroko reklamowana w londyńskich muzeach, określana była jako przegląd „fascynujących namiotów Azji środkowej z Kirgizstanu." Wbrew tym zapowiedziom w Muzeum ukazano tylko wyroby z filcu. Nie pokazano żadnej jurty, dając tylko jej fotografie Widocznie sprowadzenie większej liczby zabytków, sponsorowane przez firmę British Petroleum, okazało się zbyt kosztowne. Wystawa dała przegląd 25 dużych, wzorzystych dywanów filcowych, przede wszystkim najefektowniejszych, dwustronnie wzorzystych syrmaków i podłogowych tekemetów. Resztę tej czasowej, umieszczonej w dwóch salach, wystawy zajęły typowe wykonywane dla turystów wyroby 0 mieszanych technikach pełnego spilśniania, aplikacji, haftu a nawet patchworku, czyli zszywania barwnych kompozycji z łatek. Była to technika do niedawna nieznana w Kirgistanie i nie mająca nic wspólnego z tradycjami filcownictwa tego kraju. Pokazano trochę przykładów ludowej odzieży wykonanej technikami tkackimi i zdobionej haftami. Na wystawie znalazła się także torba wykonana z haftowanej skóry. Słaba selekcja przedstawionego materiału świadczy zapewne o niewielkich zasobach kirgiskich muzeów, gdy idzie o tak dawną i rozpowszechnioną jeszcze technikę spilśniania. Brak danych co do datacji wyrobów (pochodzą one z X X w. a część jest zupełnie nowych). Nawet pamiętając o względnej nietrwałości filcu braki te trudno usprawiedliwiać. W pobliskim Kazachstanie przechowuje się w wielu muzeach znacznie starsze i lepiej poklasyfikowane wyroby. Nie wydano katalogu a niewielki folder daje jedynie podstawowe informacje o zamieszkiwaniu Kirgizów w jurtach co najmniej od VIII w. Dane o technikach wykonywania wzorzystych filców są skąpe. Brak wyraźnego rozróżnienia syrmaków czy syrdaków, nie wspomina się o tekemetach 1 tuskizach. Informacje o najnowszych syrdakach nie dają prawie wyobrażenia o nieco dawniejszych tradycyjnych rozwiązaniach uzyskiwanych spilśnianiem całych powierzchni. Przedstawiając drewnianą konstrukcję jurty nie wspomina się prawie o sposobach spilśniania dużych, jednobarwnych wojłoków, które ją pokrywały. Brak także informacji o wykonywaniu tradycyjnej odzieży z filcu, obuwia, nakryć głowy i całych okryć. Jedynie analizie ornamentu dywanów poświęcono nieco więcej uwagi. W organizacji tej wystawy, tak cennej ze względu na pionierski temat, zabrakło konsultacji naukowych. Można je było uzyskać w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Filcarzy i u Mary Burkett, która zorganizowała w Anglii wspaniałą wystawę światowego pilśniarstwa. Wystawa ukazała głównie przeznaczoną dla turystów produkcję filcownictwa Kirgizstanu, nie informując o jej dawnych tradycjach. Irena Turnau �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y - „ R U C H " S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 2000 r. wynosi 18.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju-przyjmują jednostki kolportażowe „ R u c h " S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towaro­ wa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 11101053-16551-2700-1-67, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaco­ nej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. To­ warowa 28, Konto: PBK X I I I Oddz. W-wa 11101053-16551-2700-1-67. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „ R u c h " S.A. Oddz. Warszawa, tel. 620-10-39,620-10-19, w. 2442,2366 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fded2b62cf07f222cfa165507a14f7f8.pdf b09a9b9c625c37d1049ea0dd8a7b3cee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1536 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLIV Zeszyt 1-2 Warszawa 2000 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Email: red.etno@iaepan.edn.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Łukasz Smyrski Zdjęcie na okładce przedstawia kobiety spożywające posiłek w czasie rytualnej ofiary Kurban, Bułgaria (1990). (Fot. Łukasz Smyrski) Tłumaczenia streszczeń angielskich: Anna Kuczyńska-Skrzypek Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 2000. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ-CD-ROM; IBR-International Bibliography ofBook Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 6314518, 631 41 37, 0 605 115 592 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Zam. nr 45. Objętość ark. wyd. 20. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I Barbara Olszewska-Dyoniziak - Co to jest postmodernizm w antropologii? Postmodernism in anthropology - what does it mean? Ryszard T o m i c k i - IbéricaFrankowsciana. Przyczynki do zainteresowań Eugeniusza Frankowskiego baskijską kulturą ludową Ibérica Frankowsciana. Contribution to the problem of Eugeniusz Frankowski's interest in the Basque folk culture I w o n a K a b z i ń s k a - Między grupą etniczną a narodem Between ethnic group and nation K a t a r z y n a W r z e s i ń s k a - Problem mniejszości białoruskiej w publicystyce konser­ watystów poznańskich w latach 1918-1939 The problem of the Belarussian minority in Poland in the publications of the Poznań conservatives in the years 1918-1939 D a g n o s ł a w Dem ski - „Najważniejsze, żeby pamiętać..." Cmentarz jako źródło do badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat śmierci "Most important is to remember..." Cemetery as a source for research on collective identity and representations of death. The case of a village community in Belarussia Agata W i ś n i e w s k a - Proces kształtowania się i rozwoju tożsamości etnicznej mieszkań­ ców Wierszyny (Syberia środkowa) Formation and development of ethnic identity of the inhabitants of the village of Wier szyna (central Siberia) A n n a Z i e l i ń s k a - Ziemiaństwo polskie w Republice Litewskiej wobec języka polskiego (okres międzywojenny). Uwagi wstępne Polish landed gentry in the Republic of Lithuania and their attitude to Polish language R a f a ł Beszterda - Rodzina Szulców The Szulc family 5 14 15 37 39 60 63 78 79 97 99 114 115 124 125 138 Część II Anna U r b a ń s k a - Kult bohatera religijnego na przykładzie świętego Wojciecha . . . Cult of religious hero. The case of St. Adalbert Magdalena P r o s i ń s k a - Papież chodzi po Podhalu Wanders Holy Father in Podhale J a r o s ł a w K o l c z y ń s k i - Ofiara z człowieka. Wspomnienie trzech wydarzeń z końca XIX i początków XX wieku w podgórskich wsiach w Polsce Human sacrifice. Memory of three events from the end of the \9 and the beginning of the 20 century in the villages in southern Poland 139 154 155 170 173 tk iA 190 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA A n d r z e j W o ź n i a k - Czasopismo kaukaskiej Polonii Urszula Kaczmarek, Na węgierskiej ziemi. Rzecz o Polonii węgierskiej, Poznań 1999, — ss. 256 - Iwona Kabzińska 10 193 197 �Barbara Olszewska-Dyoniziak, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku, Wrocław 1999, Atla 2, ss. 243 - Iwona Kabzińska Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, edited by Janusz Mucha, East European Monographs, No DXII, Distributed by Columbia University Press, New York 1999, ss. 274 - Iwona Kabzińska Jan Rocha, Murder in the Rainforest. The Yanomani, the Gold Miners and the Amazon, Latin America Bureau, London 1999, ss. 88 - Magdalena Krysińska-Kałużna Belorusy, B.K. Bondarćik, R.A. Grigor'eva, M.F. Pilipenko (red.), Moskva 1998, seria „Narody i kultury", „Nauka", ss. 503, 229 fot. i rycin czarno-białych, 15 ryc. barwnych - Iwona Kabzińska „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 3: 1999, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, ss. 274 - Iwona Kabzińska Miscellanea Ethnomusicologica Ludovico Bielawski dicata - „Muzyka", R. XLIV: 1999, nr 2, ss. 173 - Ewa Dahlig 198 200 201 202 203 205 KRONIKA Wystawa Fotograficzna „Święty Wojciech w polskiej kulturze ludowej", 18.04 - 04.05.2000, Centrum Kultury „Zamek" w Poznaniu - Anna Urbańska Na nowo odczytanie/na nowo pisanie, czyli amerykańskie i europejskie badania slawistyczne u schyłku wieku - Anna Brzozowska-Krajka Międzynarodowe Sympozjum „Folkloryzm na przełomie stuleci" („Folklorizmus na prelome storoći"), Bratysława - Bańska Bystrzyca, 10-12 listopada 1999 - Violetta Przerembska Pobyt naukowy w Bambergu - Agnieszka Szczepaniak Sara - królowa wędrowców. Święto w Saintes-Maries-de-la-Mer, Prowansja - Inga Kuźma 209 210 215 217 220 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac66372aad673b25d1a89db492faa1d4.pdf 86be743284faddd8338c27d25e6dd9fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1663 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1538 Title A name given to the resource Iberica Frankowsciana. Przyczynki do zainteresowań Eugeniusza Franowskiego baskijską kulturą ludową / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.15-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIV: 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD T O M I C K I Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa IBERICA FRANKOWSCIANA. P R Z Y C Z Y N K I DO ZAINTERESOWAŃ EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO BASKIJSKĄ K U L T U R Ą L U D O W Ą Eugeniusz Frankowski (1884-1962) był i nadal pozostaje jedynym polskim etnologiem - iberystą. Spędził w Hiszpanii ponad sześć pracowitych lat (1914-1920). Odwiedził wtedy również Portugalię i Francję. Opublikował sze­ reg artykułów oraz dwie książki. W późniejszych latach mniej lub bardziej intensywnie kontynuował i rozwijał tematykę iberystyczną na marginesie innych zainteresowań. O tym rozdziale jego biografii naukowej wiedzieli wszyscy, choćby z encyklopedii i not bibliograficznych, nigdy jednak nie był on dostatecznie znany ani doceniony . Tuż po I I wojnie Kazimierz Moszyński, podsumowując dorobek rodzimej etnografii i etnologii, napisał o Frankowskim: 1 Swymi pracami, dotyczącymi głównie kultury ludowej Półwyspu Iberyjskiego, ogłaszanymi w ję­ zyku hiszpańskim i portugalskim, zyskał on uznanie przede wszystkim oczywiście w Hiszpanii i Portugalii, a poza tym także we Francji, w Polsce i indziej (Moszyński 1948, s. 215; podobnie Kutrzebianka 1948, s.41). Zgrabnie powiedziane, lecz co oznaczało uznanie w polskim kontekście? Kurtuazyjne gesty czy rzeczywiście wysoką ocenę dzid:, o których mowa? Nie są to pytania bezzasadne. Któż bowiem czytał owe prace, publikowane na peryfe­ riach Europy i zapewne już wtedy niełatwo dostępne, a co gorsza - napisane w egzotycznych językach? Za odpowiedź wystarcza w zasadzie jedna jedyna 1 Moje zainteresowanie zagadnieniem, które ogólnie nazwałem „Iberica Frank owsciana", nie wyszłoby prawdopodobnie poza stadium ubolewania nad istniejącym stanem rzeczy, gdyby nie to wszystko, co zawdzięczam prof. Małgorzacie Terleckiej, córce Marii i Eugeniusza Frankowskich. Później liczba osób, okazujących mi życzliwość i służących pomocą, znacznie wzrosła. Mam nadzieję, że lista nie jest jeszcze zamknięta i kiedyś będę miał okazję przedstawić ją w komplecie. Tu pragnę podziękować w szczególności: dr Carmen Ortiz García (Departamento de Antropo­ logía, Instituto de Filología CSIC, Madryt) za cenne wskazówki i dary, dr Krzysztofowi Smolanie (Instytut Historii PAN, Warszawa) za szczodre dzielenie się archiwistyczną wszechwiedzą, pp. Krystynie Bartosik i Lubomirowi Kosińskiemu (Archiwum Państwowego Muzeum Etno­ graficznego, Warszawa) oraz dr Grzegorzowi Łukomskiemu i mgr Aleksandrze Wysokińskiej (Archiwum Uniwersytetu im. A . Mickiewicza, Poznań) za bezinteresowną uczynność. �16 RYSZARD TOMICKI recenzja, pióra Juliana Talko-Hryncewicza (1920), oparta zresztą - czego autor nie krył - na francuskojęzycznym streszczeniu omawianej książki. Ale wiele do myślenia daje też pokutujące przez dziesięciolecia przekonanie, że dorobek Frankowskiego z okresu hiszpańskiego miał jakoby głównie regionalne znaczenie. Tymczasem to tylko część prawdy. Owszem, dla młodego stażem naukowca z Krakowa, którego I wojna światowa „uwięziła w Hiszpanii" , Hiszpania i Portugalia stanowiły naturalne, bo jedyne dostępne pole etno­ graficznych eksploracji. Z czasem, gdy sytuacja polityczna uległa zmianie, doszła do tego przypirenejska część Francji. Zapalony terenowiec i sumienny dokumentalista dobrze wykorzystał okazję, zapisując na swym koncie osiągnięcia, które zapewniły mu podziw i szacunek miejscowych uczonych oraz trwałą pozycję w iberystycznych bibliografiach. Wszelako jego ówczesne studia i mono­ grafie były z założenia pracami etnologicznymi. Zwykle miały charakter porów­ nawczy i poruszały problemy ogólne, sytuujące się na poziomie badań nad kulturą bez przymiotników i dookreśleń. Czasem dotyczyły metod i warunków uprawiania etnologii. Ich autor, wcześniej demonstrator w Zakładzie Antro­ pologii Uniwersytetu Jagiellońskiego , etnografią zajmujący się dorywczo, dojrzał i zdefiniował się właśnie jako etnolog dopiero w Hiszpanii. Bagaż, z którym wrócił do odrodzonej Polski, nie tylko wpłynął na jego osobistą drogę życiową, lecz także zaznaczył się wyraźnie w historii krajowej etnologii. Jeśli w charak­ terystyce szkół i orientacji okresu międzywojennego powiada się o Frankowskim, że „położył duże zasługi jako propagator antropologicznego punktu widzenia, postulując model antropologii jako nauki o człowieku w wymiarze światowym, a nie tylko regionalnym i lokalnym" (Olszewska-Dyoniziak 1996, s. 151), to warto dostrzec korzenie tej opcji, sięgające lat 1914-1920. Już po śmierci uczonego kilka osób podjęło trud przybliżenia i rozjaśnie­ nia jego związków ze światem iberyjskim. Dużo uwagi poświęcił tej sprawie zwłaszcza Witold Armon ([1978]1981), ale także Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1963; przedruk 1977) i Medard Tarko (1987). Ich wysiłek z pewnością nie był daremny, chociaż z dzisiejszej perspektywy są to publikacje mało satysfak­ cjonujące. Nie znalazły też należytego oddźwięku ani w środowisku etnologicznym, ani poza nim. Przykładem cenny skądinąd słownik biograficzny, poświę­ cony Polakom, którzy znacząco zapisali się w historii i kulturze krajów za­ chodniej Europy (Kwaśniewski, Trzeciakowski 1981). Spośród etnologów można 2 3 2 Zapożyczam wyrażenie od dzielącego ten sam los Stanisława Wędkiewicza (1928, s. 70), którego dawny tekst przypomniał badacz związków polsko-hiszpańskich Piotr Sawicki (1995, s. 116, 120). Demonstrator to pracownik pomocniczy. Na tym stanowisku E. Frankowski był zatrudniony od 1 października 1911 do 30 września 1916 roku; po powrocie z Hiszpanii objął w Zakładzie Antropologii UJ stanowisko młodszego asystenta (1 października 1920 - 30 kwietnia 1921), a następ­ nie starszego asystenta (1 maja - 30 listopada 1921); zob. zaświadczenie rektora UJ z dnia 6 kwietnia 1948 roku, Archiwum PME w Warszawie, spuścizna Marii Frankowskiej, materiały nieuporządkowane (dalej używam skótu PAE-MF). To samo Archiwum jest w posiadaniu spuścizny E. Frankowskiego, także nieuporządkowanej (dalej PME-EF). Ze zrozumiałych powodów wiele dokumentów wytworzo­ nych przez E. Frankowskiego lub jego dotyczących znajduje się w spuściźnie żony. 3 �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 17 tam znaleźć Marię A. Czaplicką, Jana Czekanowskiego, Jana S. Kubarego, Bronisława K . Malinowskiego, Zygmunta Zaborowskiego (antropologa fizycz­ nego czystej krwi), a nawet Pawła J. Schebestę (sic!). Nazwiska Frankowskiego próżno zaś szukać. Tak jakby Hiszpanie nie wyrazili dobitnie oceny jego dokonań, przyjmując go w poczet członków elitarnej Real Academia de la Historia w Madrycie (1918), a następnie odznaczając Orderem Izabeli Kato­ lickiej (w kategorii caballero)*, przyznawanym za wybitne zasługi dla ich kraju (Fernández de la Puente y Gómez 1953, s. 35-49). Łatwo rzucać kamienie do cudzego ogródka. Dodam więc, że w piśmiennictwie etnologicznym w ogóle nie odnotowano iście pomnikowej reedyqi dwóch najważniejszych iberyjskich dzieł E. Frankowskiego - Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1986) i Estelas discoideas de la Península Ibérica (1989). Jednorazowe odrobienie zaległości nie jest możliwe, tym bardziej że obok aktywności naukowej należałoby uwzględnić rolę Frankowskiego jako jednego z „misjonarzy zbliżenia polsko-iberyjskiego" (Wędkiewicz 1928, s. 70) oraz jego działalność patriotyczną na terenie Hiszpanii. Trzeba jednak od czegoś zacząć. Gdy w 1998 roku rozmawiałem z p. Pilar Romero de Tejada, dyrek­ torką Narodowego Muzeum Antropologii w Madrycie, usłyszałem kąśliwą uwagę o Polakach, nagabujących ją zawsze w tej samej sprawie (ilu mogło nas być?), z czego wszakże nigdy nic nie wynikło. Przyjmując wyzwanie, wybrałem na początek wątek baskijski, gdyż wybija się on we wspomnieniach i opra­ cowaniach biograficznych, zgodnie zaświadczających, że Baskowie stali się od pewnego momentu obiektem specjalnej uwagi E. Frankowskiego. Wstępne poszukiwania w Polsce i (zbyt krótkie) w Hiszpanii przyniosły w tej kwestii sporo nowych faktów. Ze względu na ograniczoną objętość artykułu nie wszystkie mogą być zaprezentowane w formie, na jaką zasługują. Dlatego w ramach wybranego wątku wprowadziłem dodatkowe ograniczenia, kon­ centrując się z jednej strony na historii badań i związków Frankowskiego z Baskami, z drugiej - na zewidencjonowaniu powstałych, przygotowywanych i planowanych opracowań. W mniejszym stopniu niż to możliwe przedsta­ wiam okoliczności towarzyszące jego kontaktom z uczonymi baskijskimi, po­ glądy na specyfikę i sposoby badania baskijskiej kultury ludowej, a także opinie samych Basków o osobie i pracach polskiego badacza. WOJENNY K A T A K L I Z M W przejętej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie spuściźnie Marii Frankowskiej (zm. 1996), w masie nie uporządkowanych papie­ rów znalazłem skierowany do niej list, którego autor, planujący jakąś pracę 4 Dekretem królewskim z dnia 26 lutego 1923 r. Oryginał w madryckim Archivo General, Ministerio de Asuntos Exteriores, sygn. C-306, exp. 2 (rok 1923, dokument 4); zob. też Frankow­ ski 1928, s. 113; Łoza 1938, s. 180-181. �18 RYSZARD TOMICKI poświęconą mężowi adresatki, napisał: „przecież Pani Profesor wie najlepiej, że 0 Profesorze jest pisać bardzo trudno" . Święte słowa. A choć przyczyny trudności są wielorakie, łatwo wymienić najpoważniejszą - zagładę podczas I I wojny światowej dokumentaqi z prac terenowych i muzealnych, niepublikowa­ nych opracowań, prywatnego archiwum i specjalistycznego księgozbioru. Zniszczony plon wieloletnich badań nigdy nie został zinwentaryzowany. Nikłe wyobrażenie o nim dają nieliczne, rozproszone wzmianki konstatujące utratę „bogatych materiałów [...] do kultury ludowej Basków" (Klimaszewska, Kutrzeba-Pojnarowa 1959, s. 89) czy „unikalnych materiałów iberyjskich, a zwłaszcza baskijskich" (Frankowska 1973, s. 197). Witoldowi Armonowi, pionierowi studiów nad iberystycznym dorobkiem swego nauczyciela i mistrza, zawdzięczamy najobszerniejszą relację, uzyskaną listownie od M . Frankowskiej w 1978 roku. Mimo że odpowiedni fragment listu był publikowany, zasługuje na przypomnienie jako wyjątkowo cenne źródło wiedzy o materiałach i opra­ cowaniach, które przepadły w 1944 roku: 5 [zniszczeniu uległy] prace już napisane, które spaliły się w naszym mieszkaniu w Warszawie po powstaniu, a były całkowicie przygotowane do druku łącznie z bardzo bogatym materiałem ilustracyjnym (fotografíe i rysunki własnej roboty) i obejmowały: obszerną rozprawę poświęconą zwyczajom dorocznym Basków (ze szczególnym uwzględnieniem zwyczajów agrarnych oraz zwią­ zanych z kultem zmarłych) oraz drugą, również obszerną monografię pt. Sztuka ludowa Basków. Prócz tego zniszczeniu uległo kilka artykułów. Treścią jednego z nich, jak pamiętam, była analiza 1 opis tzw. arguisayolas (deseczki rzeźbione owinięte w sposób ciągły cienkim jak makaron sznurkiem-świeczką. Świeczki te były zapalane w kościele na cześć zmarłych), treścią drugiego artykułu były narzędzia rolnicze Basków. Innych dobrze nie pamiętam, wydaje mi się, że związane były ze sztuką i budownictwem Basków. To były prace ukończone, w opracowaniu natomiast znajdowały się zwyczaje rodzinne Basków. Praca zaawansowana, ale nie doprowadzona do końca. Wraz z tymi rozprawami i artykułami, ukończonymi i przygotowanymi, spaliły się wszystkie materiały iberyjskie profesora zgromadzone przez niego w czasie badań terenowych oraz poszukiwań w literaturze i archiwach, włączając tu poza tekstami, cały bogaty zestaw fotografii i rysunków, w przeważającej, można powiedzieć lwiej części, wykonanych własnoręcznie ( M . Frankowska do W. Armona, 22 października 1978 r., Armon 1981, s. 29-30; podkreślenia w tekście - RT). Podobne, ale mniej szczegółowe wspomnienie zawarła M . Frankowska w szki­ cu biograficznym, napisanym na życzenie hiszpańskiego uczonego José Manuela Gómeza Tabanery (1986a, s. 7-8) i dołączonym do przygotowanej przez niego reedycji Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (Frankowska 1987). Obecnie świadectwa te można uzupełnić garścią danych z odnalezionego niedawno, a dotąd nieznanego szerzej listu E. Frankowskiego z 8 listopada 1944 roku, zawierającego skrótowy opis zbiorów naukowych, rękopisów i innych dóbr, pozostawionych w ocalałym mieszkaniu na Żoliborzu, przy ul. Mickiewicza 30, pod numerem 52, którego lokatorzy musieli po upadku powstania opuścić Warszawę. W liczącym około 2500 tomów księgozbiorze była m.in. „biblioteka hiszpańska i portugalska"; wśród rękopisów i materia5 Nie podaję nazwiska autora listu, nie mając pewności, czy życzyłby tego sobie. �19 IBÉRICA FRANKOWSCIANA łów do planowanych prac część dotyczyła Hiszpanii, Kraju Basków i Por­ tugalii; w dużym zbiorze klisz około 300 sztuk odnosiło się „do etnfografii] Kraju Basków i Iberii"; przy ogólnej liczbie 15000 fotografii i rycin „z całego świata" nie podano geograficzno-kulturowych odniesień . Wykazowi strat, którym musimy się zadowolić, daleko do przejrzystości inwentarza, jakim chciałoby się dysponować. Mimo to nie pozostawia on wątpliwości, że przed wojną, a może i podczas okupacji, Frankowski inten­ sywnie pracował nad tematyką baskijską, przygotowując do druku gromadzo­ ne latami materiały, w najlepszej części osobiście zebrane w terenie. 6 B A D A N I A W L A T A C H 19167-1919? Baskologiczne znawstwo E. Frankowskiego podkreślano przy wielu oka­ zjach i w różnych kontekstach (np. Łoza 1938, s. 189; Armon 1962, s. 156; Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 431; Burszta, Frankowska 1981, s. 186). Gorzej, gdy przychodziło mówić o konkretach. Wtedy pojawiały się różnice zdań w kwestiach podstawowych, jak choćby ta, czy w latach 1914-1920 zajmował się on „zagadnieniami kultury baskijskiej oraz niektórymi elementami hisz­ pańskiej i portugalskiej" (Sokolewicz 1973, s. 185), czy może raczej zaintere­ sował się Baskami w „końcowym okresie swojego pobytu w Hiszpanii", za­ czynając badania w 1917 i wracając do nich w 1919 roku (Armon 1981, s. 26). W Hiszpanii stałym miejscem zamieszkania i pracy Frankowskiego był Madryt, lecz począwszy od roku 1915 odbywał on liczne wycieczki i podróże naukowe po całym Półwyspie Pirenejskim. W sporządzonym wiele lat później, lapidarnym wykazie prowadzonych wówczas badań (Frankowski 1928, s. 111) o Kraju Basków mowa jest explicite dopiero w 1919 roku. Znacznie wcześniej, jesienią 1916 roku, odnotowano badania budownictwa drewnianego na wybrzeżu Morza Kantabryjskiego, a jesienią 1917 roku - badania kultury pasterskiej wzdłuż całych południowych zboczy Pirenejów. Pierwszej informacji nie kojarzono dotychczas z ewentualną wizytą Frankowskiego na baskijskiej ziemi, choć część wybrzeża kantabryjskiego leży w jej granicach. Nowe światło rzuca na te wczesne eksploracje kilka ujawnionych ostatnio zdjęć, wykonanych przez Frankowskiego w Fuenterrabia (prow. Guipúzcoa) w 1916 roku. Tematycznie nie mają one związku z budownictwem, przedstawiają bowiem kobietę w ubiorze tzw. sorory , lecz Frankowski z reguły nie ograniczał się do gromadzenia materiałów z jednej tylko dziedziny. Datowanie zdjęć może rodzić pewne wątpliwości, brak jednak wyraźnej podstawy, by je zakwestionować. Do sprawy tej wrócę przy końcu artykułu, gdzie zaprezentuję też dokładniej niespodziewane znalezisko. 1 6 PAE-MF: E. Frankowski do W. Antoniewicza, 8 listopada 1944 roku, wieś Koszary, pow. limanowski. Rodzaj żałobnicy, charakterystycznej dla kultury Basków; zob. jej bliższy opis w: Frankow­ ski 1925, s. 115. 7 �20 RYSZARD TOMICKI Na pewno Kraj Basków stał się obiektem szczególnego zainteresowania polskiego badacza w 1917 roku. Znakomitym źródłem informacji jest w tym przypadku protokół z posiedzenia Real Sociedad Española de Historia Natural, 3 października 1917 roku w Madrycie, podczas którego polski uczony przedstawił sprawozdanie z badań w północno-wschodniej Hiszpanii. Zawarte w protokóle streszczenie jego wystąpienia [Boletín 1917, s. 456-457] pokazuje nade wszystko, jak odległe od rzeczywistości są ogłoszone po powrocie do Polski, jednozdaniowe charakterystyki badań realizowanych w poszczegól­ nych latach. Oto bowiem latem 1917 roku (w bliżej niesprecyzowanych terminach) badania na obszarze tzw. Prowincji Baskijskich (Álava, Viscaya, Guipúzcoa) i w prowincji Navarra, a więc w całej hiszpańskiej części Kraju Basków , dotyczyły następujących zagadnień: a) zwyczaje i wierzenia związane ze śmiercią - z tego zakresu Frankowski zebrał „nadzwyczaj ważne materiały", m.in. „ciekawe dane o pogrzebach" i wyjątkowo interesującą kolekcję odry sów arguizaiolas, rzeźbionych deseczek służących do nawijania cienkiej woskowej świeczki, używanych podczas uro­ czystości żałobnych (znanych nam już z relacji M . Frankowskiej); b) pierwotne narzędzia do uprawy roli - była to kontynuacja tematu podjętego wcześniej z myślą o monografii zatytułowanej „Los arados primi­ tivos de la Península Ibérica: sus formas diferentes y sus orígenes" (zob. Frankowski 1916); nowy teren przyniósł bogatą dokumentację różnych od­ mian sochy (z czterema, pięcioma i siedmioma rylcami) i innych narzędzi; c) życie i praca pasterzy z dolin Baztán i Valcarlos (prow. Navarra), ze szczególnym uwzględnieniem pierwotnych metod produkcji serów; d) budownictwo ludowe - temat również kontynuowany od dłuższego czasu (sygnalizowany w: Frankowski 1916), do którego zebrano dokumentację fotogra­ ficzną i rysunkową, „wystarczającą, by wykazać, że współczesne kamienne caseríos mają swój początek w drewnianych budowlach palafitowych", podob­ nie jak typowe spichlerze na palach, badane w prowincjach Vizcaya i Navarra. Tylko część materiałów zgromadzonych latem 1917 roku wykorzystana została w książce Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1918). Inne zagadnie­ nia stać się miały przedmiotem odrębnych opracowań. Należało do nich także 8 9 10 8 Ów fragment protokółu występuje w bibliografiach jako odrębna publikacja, której na ogół nadawano tytuł Relato de exploraciones etnográficas verificadas durante el verano de 1917 en las Provincias Vascongadas y Navarra (np. Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 436), rzadziej Relato de exploraciones en las Provincias Vascongadas (np. Wolski 1962, s. 249, przyp. 2). Wszystkie wymienione prowincje - Álava, Viscaya, Guipúzcoa i Navarra - składają się na objęty granicami Hiszpanii historyczny Kraj Basków, którego pozostałą część stanowią prowincje Labourd, Basse Navarre i Soule, położone w granicach Francji. Ze względów praktycznych rezygnuję tu (poza niezbędnymi wyjątkami) z podawania nazewnictwa baskijskiego, powszechnie używanego w posiadającym obecnie znaczną autonomię hiszpańskim Kraju Basków (Euskadi), nie obejmującym Navarry, która pozostaje odrębną jednostką. Caserío - regionalizm, nazwa kamiennego domu mającego spadzisty dach, duży portyk dający schronienie przed deszczem i duży balkon zwany solana; budowle takie występują często w Kraju Basków (Seco, Andrés, Ramos 1999,1, s. 917). 9 10 �21 IBÉRICA FRANKOWSCIANA baskijskie budownictwo mieszkalne, we wspomnianym dziele zaledwie dotknięte, na którego studium czekali z zainteresowaniem baskijscy uczeni (Eguren 1922, s. 106). Z drugiej strony, w powyższym wykazie nie uwzględniono rozpoczętych wówczas badań nad dyskoidalnymi stelami nagrobnymi, być może dlatego, że na razie były to wyłącznie studia muzealne (o obiektach z muzeum w Pampelunie, Navarra, mowa jest w: Frankowski 1918b, s. 4). Osobny punkt sprawozdania dotyczył wizyty w San Sebastián, a ściślej mówiąc - w tamtejszym Muzeum Etnograficznym, niedawno powstałym w ra­ mach Muzeum Municypalnego. Frankowski omówił bardzo dokładnie rozloko­ waną w ośmiu salach wystawę obiektów związanych z różnymi dziedzinami życia ludu baskijskiego oraz eksponatów i materiałów antropologicznych. Relacja utrzymana była w entuzjastycznym tonie. Sprawozdawca podkreślił, że pierwsze w Hiszpanii baskijskie muzeum etnograficzne urządzono wzorowo, zgodnie z najnowszymi wymogami nauki (np. eksponaty zaopatrzono w metryczki z ich nazwami i opisem użytkowania). Słowa wielkiego uznania padły pod adresem twórców ekspozyqi, skupionych w Komisji Etnografii Baskijskiej: jej przewodni­ czącego Marino Tabuyo oraz Pedra Martina de Soraluce, jednocześnie kustosza Muzeum, i José Aguirre, „znakomitego malarza", którego zbierackiej pasji zawdzięczano większość obiektów. Na koniec Frankowski zgłosił wniosek, aby w imieniu Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej przesłać gratulacje Komisji Etnografii Baskijskiej nie tylko za wykazaną inicjatywę, ale i sposób, w jaki potrafiono j ą urzeczywistnić. Zgromadzenie przyjęło wniosek jednomyśl­ nie. Gest ten musiał ująć wszystkich miłośników etnografii w Kraju Basków . Bez wątpienia rok 1917 zaowocował ścisłymi więzami z Baskami działającymi na polu nauki. Świadczy o tym m. in. list wspomnianego już P.M. de Soraluce z 8 października, skierowany do José Miguela de Barandiarána - wtedy wscho­ dzącej gwiazdy archeologii i etnografii, później uznanego za współtwórcę (obok Telesfora de Aranzadi i Enrique'a de Egureny) obu tych dyscyplin w Kraju Basków (Aguirre Baztán 1986; Manterola Aldekoa 1994) . W liście, na margine­ sie różnych spraw, pojawia się wzmianka o E. Frankowskim. Polak musiał zrobić wielkie wrażenie na dużo starszym od siebie Soraluce (zm. 1919), skoro ten pisał o nim: Doctor Don Eugenio de Frankowski, Profesor de Antropología de la Uni­ versidad de Cracovia, emigrado ahora en Madrid y entusiasta de este Museo dono­ stiarra... („Pan doktor [sic!] Eugeniusz Frankowski, profesor [sic!]antropologii na Uniwersytecie Krakowskim, obecnie na wychodźctwie w Madrycie, entuzjasta 11 12 1 1 Wiadomości o Muzeum w San Sebastián znalazły natychmiastowy oddźwięk na kartach wydawanego w Lizbonie periodyku „Terra Portuguesa" z zaznaczeniem, że pochodzą ze sprawo­ zdania o nosso presado colaborador Eugenio de Frankowski (V.C. 1917, s. 170). Autor doniesienia, Vergilio Correia, zaprzyjaźniony z Frankowskim od 1915 roku, podkreślił jego bardzo wysoką ocenę naukowych walorów ekspozycji, polecając pomysł zaopatrzenia obiektów w informacyjne metryczki uwadze organizatorów Muzeum Etnograficznego w Belém. O tej wybitnej postaci, której poświęcono mnóstwo prac (np. Barandiarán Irizar 1992), łatwo dowiedzieć się więcej na internetowej stronie Fundacji J.M. de Barandiarána - http://www. barandiaranfundazioa.com. 1 2 �22 RYSZARD TOMICKI 13 naszego donostiarskiego Muzeum...")- Rzecz jednak nie w sposobie prezentacji. Wzmianka dotyczyła mającego nastąpić wyboru kierownika wykopalisk w słyn­ nej dzisiaj jaskini Santimamiñe (w Basondo-Cortézubi, prow. Vizcaya). Autor listu informował Barandiarána, że wśród rozważanych kandydatur na pierwszym miejscu znajdował się Henri Breuil, na drugim - Hugo Obermaier, na trzecim - w ł a ś n i e Frankowski (Barandiarán Irizar 1989, s. 103-104). Jesień 1917 roku przyniosła jeszcze jedną wyprawę w teren, o której bar­ dzo mało wiadomo. Sam Frankowski podał, że badał wówczas kulturę paster­ ską wzdłuż całych południowych zboczy Pirenejów, a więc także poza trady­ cyjnymi granicami Kraju Basków (włączając Navarre). Być może wtedy przed­ miotem badań stały się też ludowe wierzenia o pszczołach i produktach pszczelarskich, zagadnienie, do którego dwa lata później istniało już sporo materiałów, m.in. baskijskich (Apraiz 1919, s. I V ; Frankowski 1919). Pewność mamy tylko co do tego, że jednocześnie kontynuowane były studia nad ste­ lami nagrobnymi w muzeum w Pampelunie (prow. Navarra) , a najprawdo­ podobniej - również w pobliskim terenie. Nic nie wskazuje, by doszło do odwiedzin Kraju Basków w roku następ­ nym, chociaż 8 sierpnia 1918 roku wy trwały polski eksplorator znalazł się na północy Hiszpanii, w Barros (prow. Santander, obecnie Cantabria), w celu zbadania kolejnej dyskoidalnej steli (Frankowski 1920c, s. 44). Odnotujmy wszelako, że we wrześniu tego roku miało miejsce wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla współczesnej historii Basków. W Oñate (prow. Guipúzcoa) odbył się I Kongres Studiów Baskijskich i utworzono Eusko Ikaskuntza/ Towarzystwo Studiów Baskijskich (hiszp. Sociedad de Estudios Vascos), insty­ tucję naukową, będącą substytutem narodowego uniwersytetu i ogniskiem autonomistycznych dążeń, zarówno w szeroko rozumianej sferze kulturowej, jak politycznej (Estornés Zubizarreta 1983; 1990) . Wśród członków nowego Towarzystwa było wielu ludzi, którzy albo już znali Frankowskiego, albo wkrótce mieli go poznać czy to osobiście, czy za pośrednictwem świeżo wy­ danej, imponującej rozprawy o iberyjskich spichlerzach na palach i palantach, która wzbudziła podziw i wywołała żywy oddźwięk w kręgu prehistoryków, antropologów i etnografów (Gómez Tabanera 1986b, s. 79). Rok 1919 był tym jedynym, z którym po latach powiązał Frankowski (1928, s. 111) wymienione explicite badania w Kraju Basków. Muszę przyznać, że nie potrafię powiedzieć, czym zasłużył on sobie na wyróżnienie. Co i gdzie badał wtedy myślący już z pewnością o powrocie do ojczyzny etnolog? Wiosnę i wczesne lato spędził w Madrycie. Zapewne dopiero po 23 czerwca, gdy skończył przed­ mowę do bynajmniej nie gotowej jeszcze monografii Estelas discoideas de la 14 15 1 3 Forma przymiotnikowa od Donostia, baskijskiej nazwy San Sebastian. Wynika to z porównania materiałów i informacji zawartych w pracach: Frankowski 1918b i Frankowski 1920c (tutaj zwłaszcza s. 57). K r ó t k ą charakterystykę Towarzystwa dał później E. Frankowski w Regionach Hiszpanii (1933, s. 69-70). 1 4 1 5 �23 IBÉRICA FRANKOWSCIANA Ryc. 1. Eugeniusz Frankowski (pierwszy rząd, trzecia postać od lewej) wśród członków Towarzystwa Studiów Baskijskich, Bilbao, grudzień 1919 r.; Archiwum PME w Warszawie Península Ibérica, wybrał się w teren. Był w prow. Navarra, stamtąd bowiem - z rejonu Valcarlos - udał się na obszar położony poza hiszpańską granicą, do Saint Jean Pied de Port, a następnie w kierunku północno-zachodnim ku Biarritz i Bayonne. We francuskiej części Kraju Basków odwiedzał wiejskie cmentarze, zbierając dodatkowe materiały do pracy o dyskoidalnych nagrobkach (Frankowski 1920c, s. 88). Nawiązał wtedy kontakty z członkami Société Bayonnaise d'Études Régionales, uzyskując od nich - podobnie jak od miejscowego kleru - cenną pomoc (Frankowski 1920c, s. 92, 94, 96). Nie wykluczone, że wrócił do Hiszpanii wzdłuż wybrzeża Zatoki Biskajskiej i kontynuował badania w prowincjach Guipúzcoa i Vizcaya, skąd pochodzi szereg danych zawartych w ostatecznej redakcji Estelas.,., ukończonej w 1920 roku. W grudniu 1919 roku spotkał E. Frankowskiego nie lada honor. Towa­ rzystwo Studiów Baskijskich zorganizowało w Bilbao pierwsze Cursos de Metodología y Alta Cultura , będące jedną z form publicznej działalności, służącej przygotowaniu nowych kadr dla różnych dziedzin nauki. Polski badacz zaproszony został do poprowadzenia tygodniowego kursu etnografii i etno­ logii (13-20 grudnia). O programie zajęć niewiele wiadomo , oprócz tego, że 16 17 1 6 Pozostawiam nazwę w oryginale, nie znajdując zgrabnego odpowiednika określenia „alta cul­ tura", gdzie przymiotnik dodany do kultury oznacza bardzo wysoki poziom, najwyższy standard, itp., jak w przypadku ekskluzywnych zakładów fryzjerskich, które nieraz noszą nazwę „Alta Peluquería". Tematyka kursu opisana została w trzystronicowym programie: Cursos de Metodología y Alta Cultura, Euzko Ikaskuntza, San Sebastián: Librería e Imprenta de la Vda. de Z. Leizaola (1919). O istnieniu druku wiem z bibliografii, lecz nie zdołałem się z nim zapoznać. Ciekawą impresję z ówczesnych kontaktów z E. Frankowskim pozostawił jeden z uczestników kursu (Mendoza 1921). 1 7 �24 RYSZARD TOMICKI U 0ii0.61 - L K T m T r A ciioi\u-ii\ASkUNTZA SOCIEDAD D E ESTUDIOS VASCOS Eugeniusz Frankowski SISTEMATIZACIÓN D E L O S R I T O S U S A D 0 5 EN LAS CEREMONIAS POPULARES C O N F E R E N C I A PRONUNCIADA E N E L SALÓN D E L A FI­ L A R M Ó N I C A D E B I L B A O , E L DÍA 15 D E D I C I E M B R E D E 1919, E N L A I N A U G U R A C I Ó N D E L O S C U R S O S D E M E ­ TODOLOGÍA Y ALTA CULTURA ORGANIZADOS POR LA S O C I E D A D D E E S T U D I O S V A S C O S Y R E P E T I D A E L 17 D E M A R Z O D E 1920, E N E L A T E N E O D E M A D R I D . PUBLICACIÓN D E L A S O C I E D A D Ryc. 2. Karta tytułowa broszury z wykładem Eugeniusza Frankowskiego, wygłoszonym 13 grudnia 1919 r. w Bilbao podczas inauguracji kursów zorganizowanych przez Towarzystwo Studiów Baskijskich inauguracji i zamknięciu kursu towarzyszyły wykłady, poświęcone - odpowiednio - systematyce rytuałów występujących w kulturze ludowej i metodom etnologii, oba wydane nakładem Towarzystwa w roku następnym (Frankowski 1920a; 1920b; Estornes Zubizarreta 1983, s. 111). Bardzo interesującym świadectwem, przybliżającym atmosferę otaczającą Frankowskiego, jest opublikowane wraz z pierwszym wykładem wystąpienie Ángela de Apraiz, bodaj najważniejszej osobistości we władzach Towarzystwa, jego głównego ideologa i sekretarza generalnego aż do 1936 roku. Prezentując �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 25 cele przyświecające organizatorom Kursów oraz osobę wybraną do prowadzenia zajęć z etnografii i etnologii, mówił on do słuchaczy zgromadzonych w sali Filharmonii w Bilbao: Było wielkim pragnieniem Towarzystwa Studiów Baskijskich, w końcu zrealizowanym, żeby [Eugeniusz] Frankowski pobył wśród nas przez dłuższy czas i żeby nam pozwolił - przystając na inicjatywę dr [Telesforo de] Aranzadi - opublikować któryś z tych nie wydanych skarbów, jakie posiada, na temat najgłębszych pokładów życia naszego ludu. Ale przede wszystkim, żeby oddał kulturze baskijskiej nieocenioną przysługę, kształcąc ludzi - tak bardzo jej potrzebnych - na tym oto kursie, właśnie się zaczynającym, który ma trwać przez cały przyszły tydzień, a swe najlepsze spełnienie osiągnie w wyprawach badawczych, jakie za kilka miesięcy odbędzie w naszym kraju Pan Frankowski razem z uczniami, którzy zechcą mu towarzyszyć. Jestem pewny, że to wystarczy, abyście już teraz okazywali mu swą wdzięczność; potem zdobędzie wasze uznanie zarówno rzetelnością pracy, jak i nadzwyczajną umysłowością. Od poniedziałku najlepsi spośród was - młodzież, studenci, nauczyciele i nauczycielki, duchowni i artyści - będą uczniami szkoły etnografii, zgodnie z pragnieniem naszego Towarzystwa, które jest własnością wszystkich i wszystkim służy (Apraiz 1920, s. I V - V ) . Nic nie wiadomo o zapowiadanych przez Apraiza na rok 1920 nowych badaniach terenowych Frankowskiego w Kraju Basków. Możliwe, że nie doszły do skutku wobec konieczności dokończenia pracy o stelach nagrobnych i bliskiej perspektywy wyjazdu z Hiszpanii. Bez echa pozostała też prośba o przygotowa­ nie jakiegoś tekstu dotyczącego tamtejszej kultury ludowej, który chciało wydać Towarzystwo Studiów Baskijskich. OKRES M I Ę D Z Y W O J E N N Y Po powrocie do Polski późną jesienią 1920 roku E. Frankowskiego cał­ kowicie pochłonęły sprawy krajowe. Jego stricte iberystyczne i baskologiczne zainteresowania zeszły na daleki plan i stan taki trwał do końca lat dwu­ dziestych. Pewna zmiana nastąpiła w 1929 roku, wtedy bowiem po raz pierw­ szy po długiej przerwie odwiedził ponownie Kraj Basków. Według wszelkiego prawdopodobieństwa była to francuska część tego kraju - Gaskonia. W odniesieniu do całego okresu międzywojennego posiadamy nadzwyczaj skąpą wiedzę. Wprawdzie na temat chronologii i miejsca ówczesnych badań wypowiadano się dość często i zawsze w trybie oznajmującym, jednak z reguły bez wskazania źródeł i ustosunkowania się do innych wersji. W tej sytuacji za jedyną wiarygodną wskazówkę uznać należy zapis w sygnowanym życiorysie z marca 1950 roku, gdzie w części poświęconej „Naukowym badania tereno­ wym i muzealnym" czytamy: „W miesiącach letnich 1929, 1930, 1932, 1935 prowadziłem badania uzupełniające w Kraju Basków w Hiszpanii i Francji". Mowa jest z pewnością o badaniach terenowych, gdyż osobno wymieniono prace w muzeach etnograficznych w latach 1922-1938 „podczas wakacji let­ nich". Tutaj Portugalia, Hiszpania i Francja figurują obok Polski, Belgii, �26 RYSZARD TOMICKI Holandii, Anglii, Norwegii, Szwecji, Danii, Niemiec, Czechosłowacji, Węgier, Austrii, Jugosławii, Bułgarii, Grecji, Turcji i Egiptu . Generalne pytanie, kiedy i na jaki temat prowadzone były badania terenowe i muzealne w Hiszpanii, Francji i Portugalii przed 1939 rokiem, musi na razie pozostać otwarte. Dokładniejsze wiadomości mamy natomiast o uczestnictwie E. Frankowskiego w kongresie baskijskim w 1930 roku. Fakt ten odnotowywano w polskim piśmiennictwie, lecz konia z rzędem temu, kto na podstawie dotych­ czasowych doniesień ustali prawdziwą datę, nazwę i miejsce kongresu. Ówczesny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Warszawie i kierownik Instytutu Etnologii na Uniwersytecie Poznańskim spędził rok 1930 na rozjaz­ dach. Jak wiadomo, uczestniczył w I I I Kongresie Słowiańskich Geografów i Etnografów, 4-17 maja w Jugosławii (Fischer 1930a, s. 200). Następnie wziął udział w X V Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Archeologii Przed­ historycznej, połączonym z I V Sesją Międzynarodowego Instytutu Antropo­ logicznego, 21-30 września w Portugalii (Abramowicz 1991, s. 132-133; Congresso 1931, s. 15, 28). Wcześniej, 28 sierpnia - 7 września, miał ponadto reprezentować Polskę na I I Międzynarodowym Kongresie Sztuki Ludowej w Belgii. Tam jednak nie dojechał; bawił za to w Hiszpanii . Na ile można obecnie odtworzyć chronologię wydarzeń, miały one na­ stępującą kolejność. Najprawdopodobniej wkrótce po powrocie z Jugosławii (maj 1930) Frankowski wyjechał do Hiszpanii na zaproszenie Pierre'a Parisa, dyrektora Institut Français d'Espagne w Madrycie, i spędził w tym kraju „kilka cudownych miesięcy [...] okres roku najbardziej upalny" (Frankowski 1931, s. 248). Czy to w Madrycie, czy gdziekolwiek akurat się znajdował, dotarło do niego zaproszenie na V Kongres Studiów Baskijskich, mający się odbyć 31 sierpnia - 8 września 1930 roku w mieście Vergara (prow. Guipúzcoa). Frankowski przyjął zaproszenie i z powodu kolizji terminów musiał zrezygnować z wyjazdu do Belgii. Po kongresie baskijskim zdążył natomiast udać się do Portugalii. Stamtąd wrócił do Hiszpanii i jeszcze na początku października był w Madrycie . Jak długo tam pozostał, nie wiadomo. 18 19 20 1 8 PME-MF: Życiorys Eugeniusza Frankowskiego, Poznań, 111-1950. W kwestii badań w Kraju Basków podobną informację podał leksykon S. Łozy (1938, s. 180): „W 1929-1935 prowadził badania w kraju Basków hiszpańskich", chociaż określenie terenu badań - wykluczające Francję - j e s t mylące. Także W. Armon (1962, s. 156) pisał o powrocie Frankowskiego do zagadnień iberystyki „w latach 1929-1935, kiedy w miesiącach letnich badał Basków". W późniejszym okresie autor ten twierdził, że Frankowski kontynuował badania nad Baskami „głównie w miesiącach let­ nich w latach 1929-1930, 1932-1933, 1935, 1937-1938", zarówno w Hiszpanii, jak i Francji, przy której dodał: „np. 1933" (Armon 1981, s. 26). Inne wersje, nie zawsze wspominające Basków, a czasem obejmujące także Portugalię, podają: Wolski 1962, s. 249; Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 431; Dziekoński 1963, s. 564. Tarko 1987, s. 30. Zob. sprawozdanie A . Fischera (1930b, s. 206). Mylił się M . Tarko (1987, s. 50, przyp. 19) utrzymując, że na kongresie w Belgii „Frankowski wygłosił referat Sztuka ludowa w dawnych i współczesnych widowiskach obrzędowych i teatralnych". 3 października 1930 roku w Madrycie datowana jest dedykacja na ofiarowanej mu odbitce artykułu José Royo y Gómeza, El torno del Tajo en Toledo, Madrid 1929 (egzemplarz w zbiorach prywatnych RT). 1 9 2 0 �27 IBÉRICA FRANKOWSCIANA Podstawowym źródłem wiedzy o V Kongresie Studiów Baskijskich jest publikacja kongresowa, wydana dopiero w 1934 roku . Oprócz referatów, wygłoszonych w trakcie sesji naukowej, zawiera ona szczegółową, bogato ilustrowaną kronikę różnorodnych wydarzeń i imprez towarzyszących. Zwyczajowo kongres był monotematyczny, tym razem poświęcono go sztuce ludowej. Oficjalne otwarcie, uświetnione obecnością infanta Don Fernando, nastąpiło w niedzielę, 31 sierpnia, przed południem. Tego samego dnia, o godz. 20°°, zainicjowano cykl wystąpień naukowych. Zaszczyt ten przypadł „znakomitemu polskiemu etnologowi", który wystąpił - jak odnotowano w kronice - przed bardzo licznym audytorium (Congreso 1934, s. X X X ) . Referat nosił tytuł Cuestiones generales acerca del arte popular vasco (Uwagi ogólne o baskijskiej sztuce ludowej). Tekst jest ciekawy z kilku powodów. Po pierwsze, pozwala stwierdzić, że wspomniane wcześniej badania z 1929 roku musiały mieć miejsce we francu­ skiej części Kraju Basków, skoro Frankowski mówił w Vergarze: 21 Przyjąłem to zaproszenie z wielką radością, gdyż daje mi ono okazję do odnowienia dawnych przyjacielskich więzi, jakie łączyły mnie z wieloma entuzjastami kultury narodu baskijskiego. Poza tym pozwala mi znowu, po dziesięcioletniej nieobecności, przyjrzeć się na miejscu postępom dokonanym w tej dziedzinie i podziwiać je (Frankowski 1934, s. 3). Po drugie, tekst wyjaśnia okoliczności rezygnacji z kongresu w Belgii, gdyż autor - mówiąc o nasilonym w ostatnich latach zainteresowaniu sztuka lu­ dową - stwierdził: Przed kilkoma laty [w 1928 - RT] odbył się pierwszy Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej w Pradze. W roku bieżącym, w tej samej chwili, gdy toczą się obrady piątego Kongresu Studiów Baskijskich poświęconego zagadnieniom sztuki ludowej, trwa drugi Międzynarodowy Kongres w Belgii, w Antwerpii. Miałem zaszczyt być wyznaczony przez rząd mego kraju do udziału w nim jako oficjalny przedstawiciel Polski. Oba kongresy odbywają się w jednym tygodniu. I ja wy­ brałem ten, który bardziej mnie interesuje i jest bliższy memu sercu (Frankowski 1934, s. 4). Po trzecie, zasadnicza część referatu bynajmniej nie dotyczyła bezpośred­ nio baskijskiej sztuki ludowej, lecz poświęcona była prezentacji własnych po­ glądów na sztukę w ogóle, a w tym kontekście w szczególności na sztukę ludową i sposoby jej badania. W istocie był to szkic teorii formy i emocji w sztuce, pokrywający się z różnymi partiami opublikowanej wkrótce potem w Polsce Sztuki ludowej (Frankowski 1932). Po czwarte, tekst przynosi cenną informację o wykorzystywaniu materiałów iberyjskich w innych opracowaniach, powstających w okresie międzywojennym: W maju tego roku - mówił Frankowski - na drugim [sic!] Kongresie Etnografów Słowiańskich, odbytym w Jugosławii, przedstawiłem referat o pewnych reliktach kulturowych u ludów, które 2 1 Jak się zdaje, żaden z moich poprzedników nie miał tej publikacji w rękach, co sprawiło, że wszystkie bez wyjątku doniesienia na temat kongresu i udziału w nim E. Frankowskiego zawierają poważne błędy. Nie ustrzegł się ich także J.M. Gómez Tabanera (1994, s. 331), umiejscawiając kongres w San Sebastian zamiast w Yergarze. �28 RYSZARD TOMICKI 22 uratowały się z potopu spowodowanego napływem Indoeuropejczyków . Między innymi, miałem okazję mówić o baskijskich i kaukaskich layas, a także o skrzyżowaniu się podobnego do nich narzędzia do uprawy roli z typem bardziej nowoczesnym, przystosowanym do zaprzęgu, na wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego (Frankowski 1934, s. 17). Po piąte, w tekście zajmującym (łącznie z ilustracjami) piętnaście stron druku i podzielonym śródtytułami na kilka części, nieco ponad dwie strony objęto śródtytułem „Sztuka ludu baskijskiego". Kryje się pod nim bardzo interesujący zbiór refleksji i uwag nie tyle nawet o samej sztuce, ile o specyfice kulturowej Kraju Basków oraz roli i zadaniach etnografów i etnologów w roz­ wiązywaniu tzw. problemu baskijskiego. Jeśli chodzi o sztukę, warto tu przy­ toczyć jedną opinię: [...] aby móc mówić o sztuce ludu baskijskiego, konieczna jest znajomość jego życia we wszystkich przejawach. Przed naszymi oczami musi się przewijać długi i bogaty w treści film o jego życiu. Pozwoli on nam odkryć dwa autonomiczne cykle - jeden osobniczy, w który wyraża się istnienie każdego pojedynczego człowieka [...], a drugi kolektywny, cykl roczny, w którym uczestniczą wszyscy członkowie danej społeczności, odgrywając swoje role w grupach wiekowych i grupach statusu, do jakich należą. Wokół tych dwóch cyklów skupia się całe życie zbiorowe i indywidualne. Z nimi powiązane są wszystkie rytuały i obyczaje ludu oraz jego sztuka. W zależności od stylu życia, określanego ze swej strony przez warunki antropogeograficzne środowiska, zwyczaje obu wspomnianych cyklów będą ulegać zróżnicowaniu [...]. Rolnictwo, pasterstwo i rybołówstwo to trzy główne zajęcia ludu baskijskiego, a zarazem trzy różne pola eksterioryzacji jego sztuki (Frankowski 1934, s. 15-16). Gdy czyta się te słowa, mając w pamięci wykaz opracowań zniszczonych w 1944 roku, narzuca się myśl, że wiele, jeśli nie większość z owych prac była realizaqą zarysowanego na kongresie w Vergarze projektu badawczego. Zapewne powstawały one w ostatniej przewojennej dekadzie, gdyż nie ulega kwestii, że badania we Francji w 1929 roku i pobyt w Hiszpanii w roku następnym zapoczątkowały renesans iberystycznych studiów Frankowskiego. Świadectwem są pojawiające się znowu duże publikacje z tego zakresu, zwłaszcza Regiony Hiszpanii (1933), nawiasem mówiąc - dostarczone baskijskim przyjaciołom i odnotowane przez nich w bardzo pochlebnym tonie (Garmendia 1933). OKRES POWOJENNY Ani niepowetowane straty czasu wojny, ani późniejsza konieczność po­ święcenia się głównie odbudowie zrujnowanych uczelni i muzeów nie skłoniły E. Frankowskiego do zarzucenia dawnych zainteresowań. Istnieje na to wiele dowodów, chociaż w latach 1945-1962 nie powstały już - jak się zdaje - żadne nowe opracowania iberystyczne czy baskologiczne. Jedynym wyjątkiem, o ja­ kim wiadomo, był pewien referat, stanowiący ciekawą i nierozwiązaną do dziś 2 2 Mowa o referacie „Pochodzenie sochy nadbałtyckiej", wygłoszonym nie na drugim, lecz na trzecim Kongresie Słowiańskich Geografów i Etnografów (Fischer 1930a, s. 200). �IBÉRICA FRANKOWSCIAN A 29 zagadkę. Pierwszy poinformował o nim W. Armon w nawiązaniu do relacji M . Frankowskiej o pracach zniszczonych w 1944 roku: po wojnie E. Frankowski częściowo zrekonstruował swoją pracę o „arguisayolas", tzn. przygoto­ wał referat po baskijsku pt. Euskerasko argizaielak eta argiolak na V I Kongres Studiów Baskologicznych w Biarritz w 1948 r. Niestety, profesor z przyczyn od niego niezależnych nie mógł się na ten kongres wybrać i nie wiadomo nawet, czy referat ten był odczytany, natomiast wiadomo, że prace Kongresu nie zostały opublikowane (Armon 1981, s. 30). Podobną wiadomość ogłosił później M . Tarko (1987, s. 47-48), według którego był to referat „oparty na wynikach badań nad wierzeniami baskijskimi pt. Euske rasko argizajolak eta argiolak (Baskijskie deski nagrobne), przygo­ towany na V I Kongres Studiów Baskijskich Eusko-Ikaskuntza w Bayonne w 1948 r." T u autor podał odsyłacz do dokumentów z archiwum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza (sygn. 126/41/16) . Dokumenty bywają mylące, nawet jeśli widnieje na nich podpis osoby, której dotyczą, a nieraz kryją dodatkowo prawdziwe pułapki. Błąd, od którego wypada rozpocząć komentarz do przytoczonych doniesień, pojawia się również w archiwalnych dokumentach. Otóż Kongres Studiów Baskijskich, o którym mowa, nie mógł być szóstym z kolei, gdyż ten odbył się w 1934 roku w Bilbao. Siódmy, przygotowany na rok 1936, został odwołany z powodu wybuchu w Hiszpanii wojny domowej, która niebawem spowodowała też zawieszenie działalności Eusko Ikaskuntza, czyli Towarzystwa Studiów Baskijskich (Estomes Zubizarreta 1983), reaktywowanego dopiero w 1978 roku (Estornes Zubizarreta 1994). We Francji, w latach czterdziestych, istniały natomiast baskijskie organiza­ cje i instytucje emigracyjne, wśród nich - działający na polu nauki Ikuska Giza-Ikaskuntza/Baskijski Instytut Badawczy, założony w 1946 roku przez Jose Miguela de Barandiarana (Arregi Azpeitia 1994), oraz Eusko Ikaskuntza Lagunartea/Międzynarodowe Towarzystwo Studiów Baskijskich, któremu od 1947 roku także przewodniczył Barandiaran. W środowisku tym usiłowano podtrzymać tradycję Kongresów Studiów Baskijskich. Do skutku doszły tylko dwa - V I I w Biarritz (1948) i V I I P w Bayonne (1954), ten ostatni już po powrocie Barandiarana do Hiszpanii (1953). Szczęśliwym trafem zachowały się dwa listy J.M. de Barandiarana do E. Frankowskiego wyjaśniające okoliczności wznowienia kontaktów między nimi po I I wojnie. Treść listów, których transkrypcję i tłumaczenie podaję w Aneksie, mówi sama za siebie, ale dla porządku stwierdzić należy, co następuje. List wcześniejszy, pisany 20 sierpnia 1948 roku w Brukseli, to mały karteluszek, zapełniony kilkoma pospiesznymi zdaniami w trakcie obrad I I I Międzyna­ rodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, na co wskazuje wzmianka o ks. prof. Bolesławie Rosińskim, jednym z kilku uczestniczących 23 0 2 3 W aktach oznaczonych podaną sygnaturą znajduje się m. in. sygnowany Wykaz prac drukowanych Prof. dr Eugeniusza Frankowskiego, Poznań, 1 I I I 1950, w którym - pod nr 53 - widnieje zapis: „Euskerasko argizaiolak eta argiolak /Na V I Kongres Studiów Baskijskich, Eusko-Ikaskuntza w Bayonne/, 1948". �30 RYSZARD TOMICKI 24 w kongresie Polaków (Tuwanówna 1948, s. 480) . Powyższy wniosek znajduje pełne potwierdzenie w liście drugim, datowanym 23 sierpnia 1948 roku w Bayonne (Francja) i mającym bardziej oficjalny charakter. Napisano go na papierze z nadrukiem: V I Congrès d'Études Basques, zawierającym błędną liczbę po­ rządkową, którą „przebito" maszynową czcionką na V I I . Do listu załączony był francuskojęzyczny druk informacyjny z identycznym błędem (tym razem nie poprawionym). Stąd zapewne wzięła się późniejsza omyłkowa numeracja kongresu, powtarzająca się i w archiwaliach, i w poświęconych Frankowskiemu publikacjach. Najważniejsze w obu listach jest wszakże co innego. Barandiarán serdeczne zapraszał odnalezionego po latach kolegę do udziału w V I I Kongresie Studiów Baskijskich, zwołanym na 12-19 września 1948 roku w Biarritz, i zachęcał do przygotowania referatu na dowolny baskijski temat. Z pewnością w odpowiedzi na to właśnie zaproszenie powstał tekst po­ święcony argizaiolak (podaję tu poprawną nazwę baskijską w liczbie mnogiej; w shispanizowanej postaci przybiera ona formę argizaiolas). Praca nie była całkiem nowa. Wiadomo, że Frankowski zaczął gromadzić materiały doty­ czące owych oryginalnych „świeczników" latem 1917 roku. Wspomina się o nich w omawianym wcześniej protokóle z posiedzenia Królewskiego Hisz­ pańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, gdy mowa o rezultatach badań nad zwyczajami i wierzeniami związanymi ze śmiercią: o o Szczególne znaczenie ma [...] bogata kolekcja około 50-ciu naturalnej wielkości rysunków argi­ zaiolas [...], będących deskami o długości od 30 do 50 cm., w licznych przypadkach artystycznie rzeźbionymi, przedstawiającymi ludzkie postaci, które to deski okręca się i owija woskowymi świecami [Boletín 1917, s. 456]. Dwa lata później materiały polskiego badacza podziwiał i wychwalał Á. de Apraiz (1919, s. VI), on sam zaś wymienił wtedy studium „Argizaiolas vascas" jako jedno z czterech, będących w przygotowaniu (Frankowski 1919). Nie doczekało się ono publikacji. Zgodnie ze świadectwem M . Frankowskiej, gotowy artykuł na ten temat uległ zniszczeniu w 1944 roku. W jakim stopniu możliwa była rekonstrukcja opracowania, choćby częś­ ciowa, w roku 1948? Czy wojenny kataklizm oszczędził jakąś część dokumen­ tacji, która ułatwiłaby rekonstrukcję? Pewne jest - jak słusznie stwierdził W. Armon - że Frankowski do Biarritz nie wyjechał, a materiałów kongreso­ wych nie wydano. Jedyny napisany po wojnie tekst iberystyczno-baskologiczny przepadł bez śladu, tak jakby powstał w jednym egzemplarzu (wysłanym na kongres), bez brudnopisów i kopii, chociaż inny niepublikowany referat z tego samego roku zachował się w dwóch wersjach i paru kopiach . 25 2 4 J.M. de Barandiaran wygłaszał podczas tego kongresu referat o aktualnym stanie badań prehistorycznych w Kraju Basków (Comas 1956, s. 198). Mam na myśli referat „Stan i zadania etnografii polskiej", wygłoszony podczas X X I I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 9-10 kwietnia 1948 w Krakowie (zob. Dfelimat] 1948, s. 452), a następnie przeredagowany i datowany ostatecznie 5 maja 1948 roku (obie wersje z kopiami w zbiorach prywatnych RT). 2 5 �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 31 Nie można przewidzieć, co w przyszłości ujawnią zasoby archiwalne, te nieuporządkowane, i być może te jeszcze niedostępne. Dopóki nie uzyskamy nowych źródeł wiedzy, wiele kwestii związanych z zaginionym tekstem pozo­ stanie zagadką. Po pierwsze, zaproszenie Barandiarana nadeszło bardzo późno, pozostawiając Frankowskiemu najwyżej dwa tygodnie na przygotowanie refera­ tu. Czyżby tekst istniał w jakiejś postaci już wcześniej? A może został wysłany po terminie, z nadzieją na druk w materiałach kongresowych? Po drugie, zastanawia wybór języka baskijskiego jako konferencyjnego medium i to na przekór sugestiom Barandiarana, który proponował przede wszystkim francuski lub ewentualnie hiszpański. Wbrew pozorom, posługiwanie się euskerą nie było konieczne, żeby „korespondować z uczonymi baskijskimi oraz samodzielnie prowadzić badania terenowe wśród Basków" (Armon 1981, s. 26), a pod­ czas naukowych kongresów wystąpienia w tym języku były prawdziwą rzad­ kością. Możliwe jednak, że w zamyśle autora tekst miał być czymś więcej niż zwykłym referatem. Po trzecie, duży kłopot stanowi tytuł, znany z różnych źródeł w zasadniczo jednakowej postaci: Euskarazko argizaiolak eta argiolak . Konsultacja dokonana w Towarzystwie Studiów Baskijskich w San Sebastian wykluczyła możliwość sensownego odczytania pierwszego wyrazu (znaczą­ cego „po baskijsku, w euskera") w powiązaniu z pozostałymi. Zasugero­ wano jako prawdopodobną wersję Euskal argizaiolak eta argiolak („Baskijskie argizaiolak i świece wotywne") . Skąd ów błąd i jaki tytuł nosił faktycznie tekst posłany Barandiaranowi? Na koniec krótkiego komentarza wymaga postawione wyżej pytanie: czy referat mógł być oparty na ocalałych, choćby szczątkowych materiałach? Domniemanie, że jakimś cudem uniknęła zagłady część dokumentacji z badań terenowych na Półwyspie Iberyjskim i w Gaskonii, brzmi jak pobożne życzenie. To prawda. Mimo wszystko, możliwości takiej nie należy z góry wykluczać. Pierwszą, bardzo wątłą poszlaką w tej sprawie są dwie prywatne fotografie, wykonane w Hiszpanii przed rokiem 1920 i zachowane oddzielnie w spuściznach E. Frankowskiego i M . Frankowskiej . Nie są one zresztą jedynymi prywatnymi zdjęciami, jakie przetrwały wojnę. Słabość poszlaki jest oczywista, istnieje bowiem bardzo duże prawdopodobieństwo, że fotografie zostały wyniesione z Warszawy jesienią 1944 roku, podobnie jak spora liczba przedwojennych, osobistych dokumentów zachowanych w jednej lub drugiej spuściźnie. Takie rzeczy zazwyczaj zabierali ze sobą ludzie, którzy opuszczając Warszawę nie wiedzieli czy kiedykolwiek wrócą do swych domów. 26 27 28 2 6 Zob. też PME-MF, Materiał do odpowiedzi na ankietę I Kongresu Nauki (rkpis sprzed 1951 r.). Konsultacji udzieliła mi za pośrednictwem poczty elektronicznej p. Eva Nieto (Eusko Ikaskuntza, eu-sev @ sc.ehu.es). W Polsce dotychczas ich nie publikowano, niemniej jednak były znane. Jedna z fotografii ilustruje szkic biograficzny autorstwa M . Frankowskiej, włączony do reedycji Hórreos... z 1986 roku, druga ilustruje biogram E. Frankowskiego w monumentalnej Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco (Arozamena Ayala 1982) oraz historię Towarzystwa Studiów Baskijskich pióra Idoii Estornés Zubizarrety (1983, s. 112). Reprodukcję pierwszej z nich zamieszczam w niniejszym artykule (ryc. 1). 2 7 2 8 �32 RYSZARD TOMICKI Poszlaką drugą, o wiele poważniejszą, jest ocalona z wojennej pożogi cząstka iberystycznego księgozbioru E. Frankowskiego, obejmująca niektóre publikacje z lat 1914-1920, a także późniejsze, często opatrzone dedykacjami, zaświadczającymi niezawodnie o ich pochodzeniu. Jakkolwiek to, co się za­ chowało, stanowi nikły w istocie ułamek dawnej iberystycznej biblioteki, nie­ mniej jednak gdzieś, bliżej nieznanym sposobem uniknęły zniszczenia odbitki własnych artykułów, parę książek i numerów czasopism, prace kilku hiszpań­ skich i portugalskich znajomych i przyjaciół. Trzecią poszlaką, a zarazem ogromną niespodzianką, są odnalezienie wśród archiwaliów przechowywanych w PME w Warszawie trzy fotografie wykonane przez E. Frankowskiego w 1916 roku w Fuenterrabia (prow. Guipúzcoa). Jak już miałem okazję wspomnieć, wszystkie przedstawiają - w różnych ujęciach - ubiór tzw. sorory. Dokładniej rzecz biorąc, są to pozytywowe odbitki przeznaczone dla archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, opisane w 1952 roku przez osobę dysponującą informaqami uzyskanymi od autora fotografii. Samo pośred­ nictwo, jak również czas powstania opisu, nie pozwalają wprawdzie wykluczyć jakiejś omyłki, na przykład w datowaniu, ale ewentualny błąd nie mógł być zbyt wielki. Nie ma więc wątpliwości, że przynajmniej te trzy fotografie, dokumentu­ jące badania z lat 1914-1920, przetrwały wojnę w postaci pozytywów i/lub negatywów, z których później wykonano odnalezione odbitki. W chwili obecnej niewiele więcej można na ten temat powiedzieć. Ewentualność, że unikatowe fotografie należały do większego zbioru, dostępnego jeszcze w latach pięćdziesią­ tych, potem zaś zaginionego lub po prostu zapomnianego, jest niezwykle kusząca. Trwające poszukiwania powinny tę kwestię wyjaśnić. Co jeszcze zawierają archiwa? Umiarkowanym optymizmem napawa fakt, że systematyczna kwerenda została dopiero zapoczątkowana. Warszawa - Casa Nuria, maj-czerwiec 2000 r. �33 IBÉRICA FRANKOWSCIANA ANEKS Listy José Manuela de Barandiárana do Eugeniusza Frankowskiego z 1948 r. (Archiwum Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, spuścizna Eugeniusza Frankowskiego, mate­ riały nieuporządkowane) I Bruxelles, 20 de agosto de 1948 Sr. Frankowski (Eugeniusz) Varsovia M i distinguido amigo: Después de tantos anos en que no he sabido ninguna noticia de V., ahora el Prof. Rosiński me ha informado de Vd. que continúa en Varsovia. Estas noticias me han llenado de alegría. Del 12 al 19 del próximo mes de Septiembre se celebrará el V I I Congreso de Estudios Vascos. Mucho nos honraría un trabajo de V. en la sección de Etnología y mucho más la presencia de V d . como en el Congreso de Estudios Vascos de Vergara. Nous vous payerions los gastos, si viniese a darnos una pequeña conferencia. Le saluda su atte. s. y a. 29 José Miguel de Barandiarán * Bruksela, 20 sierpnia 1948 r. Pan Frankowski (Eugeniusz) Warszawa Wielce Szanowny Przyjacielu: Po tylu latach, podczas których nic o Panu nie wiedziałem, teraz prof. Rosiński poinfor­ mował mnie, że jest Pan nadal w Warszawie. Wiadomości te sprawiły mi ogromną radość. W dniach od 12 do 19 najbliższego września odbędzie się V I I Kongres Studiów Baskijskich. Dużym zaszczytem byłby dla nas Pański tekst do sekcji etnologicznej, a jeszcze większym Pana obecność, tak jak na Kongresie Studiów Baskijskich w Vergarze. Nous vous payerions koszty, jeżeli przyjedzie Pan dać nam jakiś mały odczyt. Z pozdrowieniami, Pański oddany sługa i przyjaciel José Miguel de Barandiarán II V I I Congrés d'Études Basques Secretariat: 5, Place Louis-Pasteur Bayonne, le 23 Aout 1948 Sr. Don Eugeniusz Frankowski POZNAŃ M i distinguido amigo: Hace mucho tiempo que había perdido mi contacto con usted hasta el punto de ignorar la dirección para poder reanudar nuestras antiguas relaciones. Ahora, con motivo del Congreso de 2 9 Ks. Bolesław Rosiński (1884-1964), antropolog fizyczny, w 1948 r. profesor Uniwersytetu Warszawskiego (zob. Brzozowski 1989-1991). �34 RYSZARD TOMICKI Antropología y Etnologia que hemos celebrado en Bruselas, varios polacos que han asistido a dicha asamblea me han enterado de que Vd. está de profesor en esa Universidad de Poznan. Esto me ha animado a escribirle unas líneas a fin de informarle a Vd. de que en el próximo mes de septiembre (del 12 al 19) se celebra el V I I Congreso de Estudios Vascos, en Biarritz. Es la Sociedad Internacional de Estudios Vascos quien organiza este Congreso. Como presidente que soy de dicha sociedad me es grato invitarle a Vd. a que nos envíe alguna comunicación relativa a alguno de los temas vascos sobre los cuales Vd. hizo no pocos estudios. Su trabajo nos honraría a todos y no puede Vd. figurarse la alegría con que sería acogido por los congresistas. Podía V d . hacer su trabajo en lengua francesa o, si lo prefiere, en la española. Le invito además a que asista Vd. personalmente a nuestro congreso de Estudios Vascos y así podría V d . leernos su trabajo, largo o corto, como conferencia general en el Congreso. En caso de que viniera Vd. a Biarritz, los gastos de su alojamiento durante los días del Congreso correrían de nuestra cuenta A ver, pues, si se anima Vd. a venir a esta nuestra tierra que le dará a Vd. ocasión de renovar las impresiones ya antiguas de sus andanzas por acá. Esperando será bien acogida mi invitación, quedo de Vd. atto. servidor y amigo o José Miguel de Barandiarán Presidente de la Sociedad Internacional de Estudios Vascos. * V I I Congrés d'Études Basques Secrétariat: 5, Place Louis-Pasteur Bayonne, le 23 Aout 1948 Pan Eugeniusz Frankowski POZNAŃ Wielce Szanowny Przyjacielu: Minęło wiele czasu odkąd straciłem kontakt z Panem do tego stopnia, że nie znałem nawet adresu, aby m ó c wznowić nasze dawne stosunki. Obecnie, przy okazji Kongresu Antropologii i Etnologii, który odbyliśmy w Brukseli, dowiedziałem się od uczestniczących w tym zgromadze­ niu Polaków, że jest Pan profesorem na Uniwersytecie Poznańskim. To zachęciło mnie do napisania paru słów, aby powiadomić Pana, że w najbliższym miesiącu wrześniu (od 12 do 19) odbywa się V I I Kongres Studiów Baskijskich w Biarritz. Organizatorem Kongresu jest Między­ narodowe Towarzystwo Studiów Baskijskich. Jako aktualny przewodniczący Towarzystwa, mam przyjemność zaprosić Pana do przesłania nam referatu na jeden z tematów baskijskich, których badaniu poświęcił Pan niemało czasu. Pański tekst byłaby dla nas wszystkich zaszczytem i nie wyobraża Pan sobie radości z jaką zostanie przyjęty przez uczestników kongresu. Mógłby Pan przygotować swoją pracę w języku francuskim albo, jeśli Pan woli, po hiszpańsku. Zapraszam Pana także do osobistego udziału w naszym Kongresie Studiów Baskijskich, wtedy bowiem mógłby Pan odczytać nam swój tekst, większy czy mniejszy, jako wykład na posiedzeniu plenar­ nym Kongresu. Jeśli Pan przyjedzie do Biarritz, koszty zakwaterowania w czasie trwania Kon­ gresu zostaną pokryte przez nas. M a m nadzieję, że zdecyduje się Pan przybyć do naszego kraju, co stworzy okazję do od­ nowienia dawnych już wrażeń z Pańskich wędrówek po tej ziemi. Oczekując życzliwego przyjęcia mego zaproszenia, pozostaję Pana oddanym sługą i przyjacielem José Miguel de Barandiarán Przewodniczący Międzynarodowego Towarzystwa Studiów Baskijskich �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 35 LITERATURA A f r o z a m e n a ] A [ y a l a ] A . 1982, Frankowski Eugeniusz, [w:] Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Enciclopédico Vasco, vol. X I V , San Sebastián, s. 158. A b r a m o w i c z A . 1991, Historia archeologii polskiej. XIX i XX wiek, Warszawa-Łódź. A g u i r r e B a z t á n , 1986, Etnografía y folklore en el País Vasco y Navarra, [w:]. Á. Aguirre Baztán (ed.), La antropología cultural en España. Un siglo de antropología, Barcelona, s. 107-131. A p r a i z Á. de 1920, Discurso preliminar, [w:] Frankowski 1920a, s. I - V . A r m ó n W. 1962, Eugeniusz Frankowski, Z Otchłani Wieków, R. 28, z. 2, s. 155-157. - 1981, Eugeniusz Frankowski (1884-1962) jako badacz Półwyspu Iberyjskiego, [w:] Pol­ skie badania obcych kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 r., Wrocław, s. 23-31. A r r e g i A z p e i t i a G. 1994, Ikuska. Giza-Ikaskuntza, Instituto Vasco de Investigaciones, I n ­ stituí Basque de Recherches (Sare, Basses-Pyrénées, Francia, 1946-1951), [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 398-399. B a r a n d i a r á n I r i z a r L . de 1989, Cartas a José Miguel de Baradiarán (Primera etapa, 1915-1936), prólogo de J. Caro Baroja, Donostia/San Sebastián. - 1992, Barandiarán. Patriarca de la cultura vasca, Madrid. Boletín 1917, Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural, t. 17 (8). B r z o z o w s k i S.M. 1989-1991, Rosiński Bolesław, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 32, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 89-92. B u r s z t a J., F r a n k o w s k a M . 1981, Frankowski Eugeniusz, [w:] Wielkopolski słownik bio­ graficzny, Warszawa-Poznań, s. 186-187. C o m a s J. 1956, Historia y bibiiografía de los Congresos Internacionales de Ciencias Antropológi­ cas: 1865-1954, México. Congreso 1934, V Congreso de Estudios Vascos. Recopilación de los trabajos de dicho Congreso, celebrado en Vergara del 31 de Agosto al 8 de Septiembre de 1930 acerca de temas de Arte Popular Vasco, San Sebastián. Congresso 1931, O X V Congresso Internacional de Antropologia e Arqueología Prehistórica em Coimbra e Porto, Trabalhos da Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia, t. 5(1), s. 5-35. C o r r e i a V . - patrz V. C. 1917 D [ e l i m a t ] T. 1948, Wyciąg protokółu z X X I I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 38:1947 (wyd. 1948), s. 451-457. D z i e k o ń s k i T. 1963, Prof. dr Eugeniusz Frankowski, Lud, t. 48: 1962 (wyd. 1963), s. 563-570. E g u r e n E. de 1922, El hórreo en el País Vasco, Revue Internationale des Études Basques, 1.13, s. 102-106. E s t o r n é s Z u b i z a r r e t a I . 1983, La Sociedad de Estudios Vascos. Aportación de Eusko-Ikaskuntza a la cultura vasca (1918-1936), Bilbao. - 1990, La construcción de una nacionalidad vasca: el autonomismo de Eusko-Ikaskuntza (1918-1931), San Sebastián. - 1994, Sociedad de Estudios Vascos. Eusko-Ikaskuntza (País Vasco y Navarra, 1918-1936; 1978- ), [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 649-652. F e r n á n d e z de l a P u e n t e y G ó m e z F'. 1953, Condecoraciones españolas. Ordenes, cruces y medallas civiles, militares y nobiliarias, Madrid. F i s c h e r A . 1930a, I I I Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Jugosławii 1930, Lud, t. 29, s. 198-201. - 1930b, I I Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej, Lud, t. 29, s. 206-209 [podpisane A.FJ. F r a n k o w s k a M . 1973, Etnografia polska po I I wojnie światowej (1945-1970), [w:] M . Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 193-270. - 1986, Semblanza biográfica de Eugeniusz Frankowski (1884-1962), [w:] Frankowski 1986, s. 16-24. �36 RYSZARD TOMICKI F r a n k o w s k i E. 1916, Estudios etnológicos: Los signos quemados y esquilados sobre los animales de tiro de la Península Ibérica, Madrid (Memorias de la Real Sociedad Española de Historia Natural, T.X, Memoria 5 , s. 267-310). - 1918a, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, Madrid (Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas, Memoria núm. 18). - 1918b, As cabaceiras de sepultura e as suas transformacoes, Lisboa (odb. z Terra Portuguesa, 1918, nr 25-26). - 1919, Polonia y su misión en Europa, Madrid. - 1920a, Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Discurso preliminar por Á. de Apraiz, San Sebastián. - 1920b, Los métodos de la etnología, San Sebastián. - 1920c, Estelas discoideas de la Península Ibérica, Madrid (Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas, Memoria núm. 25). - 1925, Hiszpanka, Naokoło Świata, nr 16, szpalty 85-116. - 1928, Eugeniusz Frankowski [szkic autobiograficzny i bibliografia], [w:] Kronika Uniwer­ sytetu Poznańskiego za rok szkolny 1927/28..., Poznań, s. 109-113. - 1932, Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce. T. I I I , Warszawa, s. 345-416. - 1933, Regiony Hiszpanii, Poznań. - 1934, Cuestiones generales acerca del arte popular vasco, [w:] V Congreso de Estudios Vascos. Recopilacifn de los trabajos de dicho Congreso, celebrado en Vergara del 31 de Agosto al 8 de Septiembre de 1930 acerca de temas de Arte Popular Vasco, San Sebastián, s. 3-17. - 1986, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, ed. de J. M . Gómez Tabanera, Madrid. - 1989, Estelas discoideas de la Península Ibérica, ed. de J. M . Gómez Tabanera, Madrid. G a r m e n d i a P. 1933, [Rec.:] E. Frankowski, Regiony Hiszpanii, Poznań 1933, Revista Inter­ nacional de los Estudios Vascos, Ano 27, t. 24 (3), s. 497. G ó m e z T a b a n e r a J . M . 1986a, Ante la reimpresión facsimilar de „Hórreos y palafitos de la Península Ibérica" de Eugeniusz Frankowski, [w:] Frankowski 1986, s. 7-15. - 1986b, Estructuras palafíticas y arquetipos culturales, [w:] Frankowski 1986, s. 299-410. - 1994, Frankowski Eugeniusz, [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 329-332. K l i m a s z e w s k a J., K u t r z e b a - P o j n a r o w a A . 1959, Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, Etnografia Polska, t. 2, s. 59-107. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A . 1963, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 X I 1884 - 8 I I 1962, Etnografia Polska, t. 7, s. 425-439. - 1977, Eugeniusz Frankowski, [w:] tejże, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa, s. 92-105. K u t r z e b i a n k a A . 1948, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków. K w a ś n i e w s k i K . , T r z e c i a k o w s k i L . (red.) 1981, Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, Poznań. Ł o z a S. (red.) 1938, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa. M a n t e r o l a A l d e k o a A . 1994, Barandiarán Ayerbe, José Miguel de, [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 132-137. M e n d o z a F. de 1921, Comentando a Frankowski: Discos funerarios en el país vasco, Euskalerriaren Alde, Año 11, núm. 205, s. 19-23. M o s z y ń s k i K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38:1947 (druk: 1948), s. 210-228. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1996, Zarys antropologii kultury, Kraków. O r t i z G a r c í a C , S á n c h e z G ó m e z L . Á . (eds.) 1994, Diccionario histórico de la antropo­ logía española, Madrid. S a w i c k i P. 1995, Polacy a Hiszpanie. Ludzie, podróże, opinie, Wrocław. Seco M . , A n d r é s O., R a m o s G. 1999, Diccionario del español actual, t. 2, Madrid. a �37 IBÉRICA FRANKOWSCIANA S o k o l e w i c z Z. 1973, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.), [w:] M . Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 169-191. T a l k o - H r y n c e w i c z J. 1920, [Rec.:] E. Frankowski, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, Madrid 1918, Wiadomości Archeologiczne, t. 5 (3-4), s. 238-239. T a r k o M . 1987, Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Zasięg, problematyka, metody, Etnografia Polska, t. 31 (2), s. 27-59. T u w a n ó w n a J. 1948, Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Bruksela 15-23 sierpnia 1948, Lud, t. 38:1947 (druk: 1948), s. 479-480. V. C. [V. C o r r e i a] 1917, O Museu Etnográfico de San Sebastian, Terra Portuguesa. Revista Ilustrada de Arqueología Artística e Etnografia, Anno 2 , n 17-20, s. 170. W ę d k i e w i c z S. 1938, Zaniedbana dziedzina humanistyki. Znajomość języków i literatur iberyj­ skich za granicą a w Polsce, Kraków 1928 (odb. z Przeglądu Współczesnego, nr 73-74, maj-czerwiec 1928). W o l s k i K . 1962, Eugeniusz Frankowski, 1884-1962, Polska Sztuka Ludowa,^. 16, nr 4, s. 249-251. o o s RYSZARD TOMICKI IBÉRICA F R A N K O W S C I A N A . CONTRIBUTION TO T H E PROBLEM OF EUGENIUSZ FRANKOWSKI'S INTEREST I N T H E BASQUE F O L K C U L T U R E Summary Eugeniusz Frankowski (1884-1962) was always and remains till now the one and only expert in Iberian cultures among Polish ethnologists. While staying in Spain in the years 1914-1920 he started successfully his scholarly activity and career which soon secured him an outstanding position among Polish ethnologists, especially in the years 1918-1939. Still, his studies and field researches which he carried out on the Iberian Peninsula and published in Spain and Portugal and which made him famous in both countries are hardly known i n Poland. I t is, first of all due to the fact that the basic stock of his materials (field records, big library and a great number of unpublished manuscripts from the 1930s, which were to be published later in Polish) got destroyed in 1944 by German occupants in Warsaw. The article presents the effects of the author's investigations carried out in Spain in 1998 and in Poland. I t is meant the first step to systematic description and analysis of the Frankowski's works on folk culture of the Basques in Spain and France and his cooperation with the Basque scholars. A t the beginning the author describes the materials and manuscripts destroyed during the war. He tries to reconstruct chronology and the scope of subjects of Frankowski's field researches among the Basques. Then he discusses the Polish ethnologist's connections with the Society for Basque Studies, he also tries to find what was left from Frankowski's Basque concern in his scholarly work after World War I I . Two letters written by José Miguel de Barandiarán to the Polish ethnologist in 1948 and found recently are published here for the first time. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9218a22bb5e4b022d9d061b3b40bd902.pdf 81fc161b06a242fdd82f61386020203a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1664 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1539 Title A name given to the resource Między grupą etniczną a narodem / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.39-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 1. M O Z A I K A ETNICZNO-NARODOWOŚCIOWA. SPÓR O L I C Z B Y Przez długie powojenne lata państwa Europy Środkowo-Wschodniej należące do tzw. bloku wschodniego ukazywane były oficjalnie jako homogeniczne pod względem narodowościowym. Stojący na czele „bloku" Związek Radziecki przedstawiano jako kraj dążący w sposób bezkonfliktowy do budowy narodu, w którym kwestie etniczne zostałyby podporządkowane ideom klasowym, rewolu­ cyjnym (Brubaker 1998 ; Iwanow 1991; Matiunin 1993). Dane ukazujące prawdzi­ wy obraz sytuacji opatrzono klauzulą „ściśle tajne" i objęto zapisem cenzury. Punktem zwrotnym stała się gorbaczowowska „pieriestrojka". Rozpad Związku Radzieckiego wyznaczył cezurę w najnowszych dziejach świata. Dawne republiki radzieckie przekształciły się w odrębne państwa. Większość z nich można określić mianem „zorientowanych narodowo" (Brubaker 1998, s. 80-84 ; por. Babiński 1997, s. 10). Okazało się też, że zarówno bezkonfliktowe współżycie różnych narodowości, jak etniczna homogeniczność państw położonych na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej to jedne z wielu współczesnych mitów. W najnowszych dziejach Polski za punkt zwrotny przyjmuje się 4 czerwca 1989 roku . W nowej sytuacji politycznej „Polska stała się krajem ewoluującym 1 2 3 1 Dziękuję prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi za zwrócenie uwagi na tę pozycję. Brubaker wyjaśnia,iż wybrał termin 'państwa zorientowane narodowo', zamiast 'państwa narodowe', by wskazać, iż mowa jest o „dynamicznym stanowisku politycznym" lub „kategorii pozostających w relacjach, choć konkurujących ze sobą stanowisk", nie zaś o „statycznym warunku" (Brubaker 1998, s. 80). Podczas seminarium zorganizowanego 29 marca 2000 r. przez Instytut Krajów Rozwijających się UW, na którym prezentowałam tekst tego artykułu, S. Łodziński zwrócił uwagę na umowność daty 4 czerwca 1989 r. Jego zdaniem, ma ona znaczenie tylko dla ludności polskiej. Dla mniejszości niemieckiej zamieszkałej w Polsce przełomowym momentem było odprawienie pierwszego po wojnie nabożeństwa w jęz. niemieckim na górze św. Anny. Dla ludności ukraińskiej czy białoruskiej zasadnicze znaczenie ma natomiast uzyskanie niepodległości przez Ukrainę i Białoruś. Badania potwierdzają prawdziwość tej tezy w odniesieniu do niektórych członków grupy ukraińskiej (Babiński 1997, s. 112-116). Należy natomiast podkreślić, że Ukraina nie jest powszechnie postrze­ gana przez ludność ukraińską zamieszkałą w Polsce jako ojczyzna. Według Antoniny Kłoskowskiej (1996, s. 190-193) dla młodych intelektualistów ukraińskich ojczyzna ta ma wymiar regionalny. Są nią Bieszczady, wsie Białostocczyzny, Podlasie, Chełmszczyzna. Podobnie dla Białorusinów 2 3 �40 IWONA KABZIŃSKA w kierunku pluralistycznego społeczeństwa obywatelskiego, w którym każdy m.in. ma pełne prawo do kształtowania własnej tożsamości i zachowań narodowo-etnicznych" (Sadowski 1991, s. 6). Obecność przedstawicieli różnych mniejszości etnicznych i narodowych na terenie naszego kraju przestała być tematem-tabu. Jesienią 1989 r. powstała sejmowa Komisja do spraw Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Sprawy mniejszości, którymi przez lata zajmowało się Ministerstwo Spraw Wewnętrznych znalazły się w gestii Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zdaniem Ewy Michny (1995, s. 7), rezygnacja z nadzoru MSW nad grupami mniejszościo­ wymi była pierwszym krokiem w kierunku ich upodmiotowienia. Dziś wiadomo wprawdzie, że na obszarze dawnych państw tzw. bloku wschodniego zamieszkują reprezentanci różnych narodów czy grup etnicznych wciąż jednak trudno określić rzeczywistą wielkość poszczególnych zbiorowości. Oficjalne dane różnią się przy tym - czasem w znaczący sposób - od obliczeń dokonanych przez przedstawicieli mniejszości lub przez tzw. ośrodki niezależne. Tabela I . Mniejszości narodowe w Polsce (rok 1992) (w tys.) Według oceny \ЛТ11 P I С 7 Л Qf*1 l v i i i i cj a ¿u ыл mniejszości oficjalnej niezależnej Białorusini Ukraińcy Łemkowie Rosjanie Słowacy Czesi Niemcy Żydzi Litwini Cyganie (Romowie) Ormianie Tatarzy Grecy i Macedończycy 300 160-300 80 13 ? ? 700 10-15 30 25 15 4 ? 250-350 250-300 13-15 ? 10-15 5-10 350-500 8-10 15-25 25 ? 3 5 20O-230 200-220 50-60 10-13 20 2-3 300-350 15 20 25 8 3 5 Ogółem 1337-1482 934-1258 858-972 5 6 4 Źródło: Rzepliński 1993, s. 44 mieszkających w dawnym woj. białostockim podstawowe znaczenie identyfikacyjne ma region określany jako Białostocczyzna (Sadowski 1995, s. 174-177). Autor podkreśla, iż poprzez przy­ wiązania do Białostocczyzny, która „pozostaje najszerszym obszarem oswojonej ojczyzny", na­ stępuje przywiązanie do Polski jako ojczyzny ideologicznej (tamże, s. 177). Rzepliński wymienia tu Helsińską Fundację Praw Człowieka informując zarazem, że sporzą­ dzone przez nią szacunki oparte są głównie na raportach przygotowanych dla tej instytucji przez poszczególne mniejszości (Rzepliński 1993, s. 44; autor powołuje się na badania Hołuszki, s. 2). W takiej sytuacji nasuwa się pytanie o przyczyny rozbieżności między danymi ośrodków niezależ­ nych a danymi, jakimi operują poszczególne mniejszości. Ukraińcy przebywający na emigracji, przede wszystkim w Kanadzie, szacują wielkość tej grupy na 500 tys. (Łodziński, s. 4; za: Rzepliński 1993, s. 44). Niektórzy przedstawiciele władz niemieckich oceniają wielkość tej grupy na 1 min (Łodziń­ ski, s. 4; za: Rzepliński 1993, s. 44). 4 5 6 �41 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M O różnicach tych informuje na przykład tabela zamieszczona w artykule Andrzeja Rzeplińskiego (1993, s. 44). Autor powołuje się na niepublikowane materiały M . Hołuszki i S. Łodzińskiego. Uwagę zwracają m.in. duże rozbież­ ności danych dotyczących Łemków, Czechów oraz Niemców. Na tym tle interesująca wydaje się zgodność liczb ukazujących wielkość grupy Romów. Prawdziwa mozaika narodowościowa występuje w dawnych republikach radzieckich. Na Litwie np. mieszkają przedstawiciele 109 narodowości (Kobeckajte 1993, s. 209). Na Białorusi ich liczba również przekracza 100. W jednym tylko obwodzie homelskim reprezentowane są 104 grupy narodowościowe i etniczne, przy czym - jak podaje Anatol Złotnikau (1992, s. 228-229) - nie­ które z nich liczą mniej niż 10 osób, zdarzają się nawet reprezentacje jedno­ osobowe. Najwięcej przedstawicieli mają na Białorusi Rosjanie (1342,1 tys.), następnie: Polacy (417,7 tys.), Ukraińcy (291 tys.) i Żydzi (111,9 tys.). Inne grupy liczą łącznie 84,5 tys. (Eberhardt 1992/93, s. 550). Są wśród nich m.in. Cyganie i Tatarzy Krymscy. Ogółem w 1989 r. liczba ludności Republiki wynosiła 10151, 8 tys., w tym 7 904,6 tys. (77,9%) Białorusinów. Warto, jak sądzę, zwrócić uwagę na wyniki spisu ludności przeprowadzo­ nego w Republice Białoruś w 1999 r. Wykazał on m.in. wzrost liczby osób deklarujących się jako Białorusini. W porównaniu z rokiem 1989, procent ten wzrósł z 77,9 do 81,2 przy jednoczesnym spadku liczby Rosjan, Ukraińców, Żydów i Polaków. W przypadku Rosjan spadek ten jest szczególnie widoczny (z 13,2% w 1989 r. do 11% w 1999). Procent ludności polskiej zmniejszył się z 4 , 1 % w 1989 r. do 3,9% w roku 1999 (Goliński 2000) . Na Ukrainie mniejszości stanowią 28% ludności (Czech 1993, s. 97). Trudno jednak (podobnie jak w innych krajach) o precyzyjne określenie wielkości poszczególnych grup. Zauważalne są także różnice danych, jakimi operują badacze. Z informacji podanych przez Michała Kirsenko (1993, s. 187) wynika пр., że obok 37400 tys. Ukraińców i 11400 tys. Rosjan na Ukrainie mieszkają Żydzi (486 tys.), Rumuni (460 tys.), Białorusini (440 tys.), Bułgarzy (234 tys.), Polacy (219 tys.), Węgrzy (163 tys.), Tatarzy (135 tys.), Grecy (99 tys.), Ormianie (54 tys.), Cyganie (48 tys.), Niemcy (44 tys.), Azerowie (37 tys.) i Gagauzi (32 tys.). Mirosław Czech (1993, s. 97) pisze natomiast ogólnie o ok. 11 min. Rosjan, ponad 400 tys. Żydów, ok. 400 tys. Białorusinów i ok. 250 tys. Polaków . Wymienia też Węgrów, Bułgarów, Rumunów, Greków, Tatarów Krymskich i Cyganów, nie podając jednak wielkości tych grup. M . Czech zwraca uwagę na proces rusyfikacji, w którego efekcie ponad 4 min Ukraińców nie uważa obecnie ukraińskiego za język ojczysty (Czech 1993, s. 97). Niewielka jest liczba 7 8 7 Wyniki ostatniego spisu ludności są kwestionowane m.in. przez działaczy Związku Polaków na Białorusi. Ich zdaniem, są one znacznie zaniżone. Liczba ludności polskiej sięga 10-12% mieszkańców Republiki, tj. 1-1,2 min (Goliński 2000). Podobnie kwestionowane były wyniki spisu przeprowadzonego w 1989 г., który wykazał obecność 417,7 tys. Polaków w BSRR. Według działaczy ZPB, liczba ta wynosiła 1-1,5 min. Skrajne szacunki mówiły nawet o 2,5 min Polaków na Białorusi (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 28-31). Por. cytowane tu dane przytoczne przez M . Kirsenko dotyczące liczebności tej zbiorowości. 8 �42 IWONA KABZIŃSKA ukraińskich intelektualistów, a wiele osób, zwłaszcza pochodzących z małżeństw mieszanych, przyznaje się do narodowości rosyjskiej, liczy bowiem na przywileje, większe możliwości i perspektywy (Kirsenko 1993, s. 187). Na podstawie następujących faktów można - zdaniem tego autora - przyjąć, że liczba Rosjan na Ukrainie jest w rzeczywistości mniejsza niż wykazują oficjalne dane. 2. OD G R U P Y E T N I C Z N E J D O N A R O D U : ŁEMKOWIE, GÓRNOŚLĄZACY, P O L E S Z U C Y Oprócz nieoczekiwanego ujawnienia faktu obecności różnych grup mniej­ szościowych (mniejszości narodowych i etnicznych) w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, będących szczególnym przedmiotem moje uwagi, u schyłku X X w. na tych terenach wystąpiło szereg innych zjawisk. Andrzej Sadowski (1991, s. 5) zalicza do nich przede wszystkim: „wzrost znaczenia idei narodowych, nawet wśród małych zbiorowości etnicznych, wzrost roli religii jako znaczącego czynnika określającego odrębności narodowo-etniczne oraz swoiste spotęgowanie problematyki religijno-narodowościowej na pograni­ czach". W tej części tekstu chciałabym skoncentrować się na pierwszym ze zjawisk wspomnianych przez A. Sadowskiego. Przykładem zbiorowości, w której w ostatnich latach bardzo wyraźnie doszły do głosu idee narodowe są Łemkowie (Rusini) . Zjawisko to wystąpiło we wszystkich państwach, w których zamieszkuje społeczność łemkowska: w Polsce, na Ukrainie, na Słowacji, w Czechach i na Węgrzech (Magosci 1992; por. Mihalasky 1998, s. 208-209, 220). W lutym 1990 r. w Użhorodzie po­ wstała pierwsza po I I wojnie światowej organizacja rusińska - Towarzystwo Rusinów Karpackich (z oddziałami na terenie całego Zakarpacia). Domaga się ono m.in. uznania Rusinów za odrębną narodowość i przywrócenia Rusi Zakarpackiej statusu autonomii (Magosci 1992, s. 103). Należy jednak pod­ kreślić, iż za uznaniem Łemków za „grupę etniczną zmierzającą do bycia narodem lub za odrębny naród" (Żurko 1997, s. 55) opowiada się tylko część tej zbiorowości. W Polsce jest ona reprezentowana przez Stowarzyszenie Łem­ ków, zarejestrowane 25 kwietnia 1989 г., z siedzibą w Legnicy (Michna 1995, s. 7; Żurko 1997, s. 55). Należą do niego głównie przedstawiciele młodej inte­ ligencji. Poszukują oni „alternatywnego samookreślenia narodowego", uważa9 9 Tradycyjnie Rusinami albo w miejscowej gwarze Ruśniakami nazywali się wschodniosłowiańscy mieszkańcy regionu Karpat. Jak podaje Marek Dziewierski (1997, s. 325-326) nazwa Łemkowie wywodzona jest od słowa 'łem' (tylko) charakterystycznego dla dialektu łemkowskiego/rusińskiego. Słowo to nie występuje w etnolektach grup sąsiednich. Nazwa ta została nadana Łemkom w połowie X I X w. Z czasem termin Łemkowie wszedł do nauki, literatury, został upowszechniony przez dziennikarzy, przyjął się też wśród samych Łemków/Rusinów. Paul Magosci (1992, s. 97, 101) informuje natomiast, iż na Ukrainie, w 1925 г., wszyscy Rusini karpaccy, niezależnie od identyfikacji, zostali uznani za Ukraińców. Po 1945 r. na Ukrainie i w Polsce oficjalnie zabroniono używania nazwy Rusini. Podobnie postąpiono w Czechosłowacji na początku 1950 r. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 43 jąc się za „część narodu karpatoruskiego, czwartego obok Białorusinów, Rosjan i Ukraińców narodu wschodniosłowiańskiego" (Michna 1995, s. 52). Zwolennicy istnienia narodu łemkowskiego powołują się na fakt występowania odrębnego, literackiego języka łemkowskiego, funkcjonowanie łemkowskiego czasopiśmienni­ ctwa, jak też na bogactwo oryginalnej twórczości folklorystycznej (Żurko 1997, s. 53-54, 57-59). Odwołują się też do wspólnoty losów. Dramatyczną cezurą w dziejach Łemków jest wysiedlenie znacznej (ok. 30-35 tys.) grupy ludności łemkowskiej z ich „małej ojczyzny", tj. z miejscowości leżących na terenie Beskidu Niskiego i Sądeckiego, zwanych przez etnografów Łemkowszczyzną, w ramach tzw. akcji „Wisła" (28 kwietnia - lipiec 1947 r.) na Ziemie Zachodnie i Północne. Jednocześnie ok. 80 tys. Łemko-Rusinów przesiedlono na Ukrainę . Po 1956 r. cześć Łemków (ok. 10 tys.) powróciła z Ziem Zachodnich i Północ­ nych na rodzime tereny, większość z nich pozostała jednak w miejscu przesiedle­ nia (dane te podaję za: Mihalasky 1998, s. 210; por. Dziewierski 1997, s. 326-327; Michna 1995, s. 47-49). Narodowościowe dążenia Łemków przyjmowane są krytycznie, zwłaszcza przez osoby, które wywodzą się ze środowiska łemkowskiego, lecz uważają się za Ukraińców. Część z nich przyznaje się do wspólnych, rusińskich korzeni, traktując własną grupę pochodzenia jako odłam narodu ukraińskiego. W taki sam sposób Łemkowie są postrzegani przez ukraińskich etnografów i historyków (Dziewierski 1997, s. 325). „Opcję ukraińską" reprezentuje Zjednoczenie Łem­ ków, zarejestrowane 30 marca 1990 г., z siedzibą w Gorlicach. Jest ono wspierane przez Związek Ukraińców w Polsce (Michna 1995, s. 7; Żurko 1997, s. 60). Czynnikiem konsolidującym środowisko łemkowskie i ukraińskie w Polsce, „stwarzającym warunki do działalności narodowej", jest pamięć o krzywdach moralnych i materialnych doznanych w wyniku przesiedleń (Michna 1995, s. 51). Badacze zwracają uwagę na zróżnicowanie typów/opcji tożsamości występu­ jących wśród Łemków. Według Jerzego Żurko (1997, s. 54-55), można tu mówić o opcji propolskiej, ukraińskiej oraz łemkowskiej (i tylko łemkowskiej). Ponadto, istnieje liczna grupa Łemków charakteryzująca się „chwiejną postawą wobec tożsamości narodowej", „koniunkturaliści [natomiast] ukrywają swoją tożsamość, a deklarują się jako Polacy i tylko Polacy" (Żurko 1997, s. 55). Podobne typy autoidentyfikacji wyróżnia Ewa Michna (1995), powołując się na wyniki własnych badań przeprowadzonych na Łemkowszczyźnie. Jeden z nich określa ona mianem „Łemko-Ukraińców". Osoby reprezentujące ten typ uznają Łemków za część szerszej wspólnoty rusińskiej, nazywanej obecnie ukraińską i za regionalną grupę narodu ukraińskiego. Drugi typ autoidentyfikacji to „Łemko-Polacy". W grupie tej występuje więź typu państwowego, wynikająca z prze­ świadczenia, że „ludzi zamieszkujących jedno państwo łączy wspólnota intere­ sów". Trzecim typem są „Łemko-Rusini". „Ten typ identyfikacji wiąże się z przekonaniem, że Łemkowie są grupą odrębną od ukraińskiej pod względem 10 1 0 Według P. Magosci (1992, s. 101), w latach 1945-1946 na przesiedlenie na Ukrainę zdecy­ dowało się „dobrowolnie" ok. 200 tys. Łemków. �44 IWONA KABZIŃSKA 11 kultury i etnogenezy , że stanowią odrębny naród razem z Łemkami z terenów dzisiejszej Słowacji, Rusi Zakarpackiej i Wojwodiny" (por. Magosci 1992). Czwarty typ autoidentyfikacji został określony przez badaczkę mianem „Łemko". Reprezentujące go osoby „cechuje silne przywiązanie do wsi, jej mieszkańców, funkcjonującej tam kultury, rdzeniem której jest religia. «Lemkowie» często używają zamiennie dla określenia własnej tożsamości dawnej nazwy etnicznej Rusin". Nie towarzyszy jej jednak „złożona treść znaczeniowa", jak w przypadku „Łemko-Rusinów". Użycie określenia 'Rusin' jest w tym przypadku „typową świadomością nazwy" (Michna 1995, s. 79-83). Ewa Michna, podobnie jak inni badacze, zwraca uwagę na występujące wśród Łemków zróżnicowanie religijne. Podkreśla też, że w świadomości po­ tocznej obecne są podziały na proukraińskich grekokatolików i prawosław­ nych Łemko-Rusinów (Michna 1995, s. 62). Nie znajdują one - jak zwykle w przypadku stereotypów - potwierdzenia w rzeczywistości. Część Łemków należących do Kościoła Grekokatolickiego nie identyfikuje się bowiem z Ukraińcami (Dziewierski 1997, s. 331). Wśród 52 Łemków, którzy wzięli udział w badaniach przeprowadzonych przez Susyn Y . Mihalasky (1998, s. 211) połowa była wyznania prawosławnego, 38% należało do Kościoła Grekokatolickiego. Pojedyncze osoby deklarowały wyznanie rzymskokatolic­ kie (2%). W badanej grupie znaleźli się też zielonoświątkowcy (4%), ateiści (4%) i osoby deklarujące się ogólnie jako chrześcijanie (2%). Naszkicowane tu podziały łemkowskiej zbiorowości nie są zjawiskiem no­ wym. Prawie dwa wieki temu pojawiły się wśród ówczesnych Rusinów hasła rusofilskie i deklaracje zjednoczenia ludności rusińskiej pod berłem cara Rosji. W drugiej połowie X I X w. bardzo wyraźnie zaznaczyła się „opcja proukraińska", popierana - podobnie jak dziś - przez Kościół Grekokatolicki (Michna 1995, s. 33-59; Pactwa 1997, s. 330). Zdaniem Zbigniewa Kurczą (1997, s. 11-12), dzisiejsi Łemkowie podjęli wprawdzie działania świadczące o ich kulturowej odrębności, ich język nie jest też wyłącznie językiem „domowym", lecz funkcjonuje jako język literacki, istnieje ponadto „bogaty zespół [łemkowskich] wartości folklorystycznych", nasuwa się jednak pytanie, „czy wszystko to wystarcza do przedstawienia dowodu, że Łemkowie są narodem, choć dosyć szczególnym, bo nie posiadającym własnego państwa?" . Kurcz stwierdza też, że nikt dziś nie potrafi jednoznacznie i w spo­ sób przekonywujący rozstrzygnąć, kim są Łemkowie (tamże, s. 11). 12 1 1 Łemkowie uważający się za odrębny naród wschodniosłowiański wywodzą swą genezę od Białych Chorwatów, którzy w V I I w. zamieszkiwali górne dorzecze Wisły (Dziewierski 1997, s. 325). Szerzej na temat etnogenezy Łemków pisali m.in.: Kazimierz Dobrowolski (1938) i Roman Reinfuss (1990), patrz też Czajkowski (1999). Łemkowie nie mają wprawdzie własnego państwa, należy jednak przypomnieć, że w okresie międzywojennym podejmowane były próby uzyskania autonomii terytorialnej. W listopadzie 1918 r. na wschodnich terenach Łemkowszczyzny powstała Republika Komańczańska (przetrwała ona do stycznia 1919 г.). W grudniu 1918 r. powołano Rusińską Narodową Republikę Łemków (istniała ona przez 16 miesięcy). Podjęto także próbę utworzenia Republiki gładyszowskiej, której celem było przyłączenie Łemków do Wielkiej Rusi (Michna 1995; Magosci 1992, s. 98; Pactwa 1997). 1 2 �45 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M Dla samych Łemków, jak wynika z badań S.Y. Mihalasky (1998, s. 212, 216), podstawowym kryterium identyfikacji jest pochodzenie, a także emoc­ jonalny stosunek do łemkowskiego dziedzictwa. Można czuć się Łemkiem nie znając języka łemkowskiego , nie mieszkając na historycznym terytorium Łemków, ani też nie wyznając „tradycyjnej religii Ł e m k ó w " i nie zawierając małżeństwa z członkiem własnej grupy . S.Y. Mihalasky doszła do wniosku, iż za Łemka może być uznana osoba, która w znacznym stopniu uległa asymilacji. Jednocześnie większość respondentów badaczki (67%) stwierdziła, że istnieją różnice między Łemkami i Ukraińcami, nie ma natomiast zasad­ niczych różnic między Łemkami i Rusinami. Poszczególne grupy były naj­ częściej postrzegane przez pryzmat stereotypów etnicznych. Ukraińcom np. przypisywano takie cechy jak: pracowitość, upór i skłonność do wywyższa­ nia się. Łemkowie są również pracowici, jednocześnie jednak cechuje ich spokój i łagodność. Szczególnie interesująca wydała mi się wypowiedź, której autor uznał Ukraińców za potężny naród, mający swoje miejsce w historii, Łemkowie natomiast określeni zostali jako grupa lekceważona, zapomniana i zbędna (Mihalasky 1998, s. 218-219). Przykładem grupy, w której w ostatnich latach doszły do głosu idee naro­ dowe są Górnoślązacy. Należy jednak podkreślić, że - podobnie jak w przy­ padku Łemków - „opcję narodową" deklaruje tylko część ludności rodzimej Górnego Śląska. Od początku problem uznania narodowości śląskiej podnoszony był przez dwie organizacje: Ruch Autonomii Śląska i Związek Górnośląski. Zdaniem Mariana G. Gerlicha (1996, s. 193), idea narodu śląskiego (istniejącego lub kształtującego się) nie jest zjawiskiem marginalnym. M a ona poparcie m.in. w „starych, homogenicznych osadach przyzakładowych". Zwolennicy narodu śląskiego odwołują się przede wszystkim do wspólnoty losów, odrębności kulturalnej, silnych więzi z regionem. Związek Górnośląski opowiada się za ideą Wielkiego Śląska, względnie regionu autonomicznego obejmującego hi­ storyczne tereny Górnego Śląska. Granice tego obszaru, wyznaczane przez działaczy Związku nie znajdują jednak uzasadnienia historycznego, ani kul­ turowego. Ruch Autonomii Śląska domaga się restytucji śląskiej autonomii, odwołując się do Ustawy Konstytucyjnej z 15 lipca 1920 г., zwłaszcza arty­ kułów 4 i 5, określających ustawodawcze i finansowe kompetencje Sejmu Śląskiego (Szczepański 1993, s. 209; por. Gerlich 1997, s. 9; na temat RAŚ patrz: Dziadul 2000; Geremek 2000; Kwaśniewski 1997). 24 czerwca 1997 r. Sąd Wojewódzki w Katowicach zarejestrował stowarzy­ szenie pod nazwą Związek Ludności Narodowości Śląskiej (grupą inicjatywną 13 14 15 1 3 W innym miejscu autorka wskazuje, iż język łemkowski i literatura w tym języku są bardzo ważnymi kryteriami łemkowskiej identyfikacji (Mihalasky 1998, s. 214-215). Jeden z respondentów stwierdził, że religią Łemków jest chrześcijaństwo obrządku wschod­ niego (Mihalasky 1998, s. 213). W taki sposób odpowiedziało 53% spośród 52 badanych osób. 35% udzieliło odpowiedzi przeczącej, 12% wybrało odpowiedź „trudno powiedzieć". 1 4 1 5 �46 IWONA KABZIŃSKA był Ruch Autonomii Śłąska). W uzasadnieniu podano, że wybór narodowości zależy od woli zainteresowanych osób. Liderzy Związku powoływali się na przykład Czech, gdzie podczas przeprowadzonego w 1991 r. spisu ludności uwzględniono kategorię „naród śląski" (Szczepański 1999, s. 172) . Decyzja Sądu Wojewódzkiego została zakwestionowana przez ówczesnego wojewodę katowickiego, który złożył odwołanie do Sądu Apelacyjnego. Procedurę reje­ stracyjną wstrzymano. 18 marca 1998 r. Sąd Najwyższy nie wyraził zgody na rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Sędziowie stwierdzili, iż naród śląski nie istnieje. W uzasadnieniu podano, że identyfikacja narodowa jest wprawdzie kwestią subiektywnej decyzji, należy jednak wybierać spo­ śród narodów już istniejących (Szczepański 1999, s. 171; por. Geremek 2000; Kwaśniewski 1997). Kwestia rejestracji ZLNŚ wywołała żywą dyskusję z udziałem naukowców. Jej przedmiotem było przede wszystkim istnienie bądź nieistnienie narodu śląskiego (Gerlich 1997; Kijonka 1997; Kwaśniewski 1997; na temat istnienia narodu śląskiego patrz też: Szmeja 1997, s. 108-109). Dzia­ łacze Związku Ludności Narodowości Śląskiej nie zrezygnowali ze swoich dążeń, zapowiadając odwołanie się do organizacji międzynarodowych, przede wszystkim do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (Geremek 2000; por. Kijonka 1997, s. 4). Zdaniem działaczy RAŚ, ważne jest to, iż Trybunał Europejski „nie odrzucił [ich] pozwu, ale zażądał od polskiego rządu wyjaś­ nienia powodów odmowy rejestracji" (Dziadul 2000, s. 30) . Podobnie jak w przypadku Łemków, wśród ludności rodzimej Górnego Śląska można wyróżnić różne typy identyfikacji. Z badań przeprowadzonych przez M . G . Gerlicha w drugiej połowie lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych w wybranych miastach oraz w osadach i osiedlach przyza­ kładowych wynika, iż jedna trzecia osób (31% badanych) uważała się za Polaków o śląskim rodowodzie, 28% badanych identyfikowało się jako Górno­ ślązacy, 14% zadeklarowało się jako Ślązacy-Polacy lub „polskie Ślązoki", 11% - jako Ślązacy-Niemcy, 7% - jako Niemcy, wskazując jednocześnie na zauważalne w tej grupie efekty procesu polonizacji, 9% badanych okazało indyferentyzm w sprawach narodowych (Gerlich 1994a, s. 130-132). Badania przeprowadzone przez Eugeniusza Kłoska w ponad 20 miejscowoś­ ciach w okolicach Krapkowic wykazały, iż znaczna część badanych (32,1%) zadeklarowała się jako Ślązacy i tylko Ślązacy, 14,2% osób zadeklarowało się jako Ślązacy-Polacy, 13,3% - jako Ślązacy-Niemcy, 11,9% określiło siebie jako Polacy-Ślązacy, również 11,9% zadeklarowało tożsamość niemiecką. W tym przypadku, jak pisze Kłosek (1999, s. 247), istotne znaczenie miała niemiecka identyfikacja rodziców i dziadków ukształtowana przede wszystkim przez fakt 16 17 18 1 6 Jak podaje M.S. Szczepański (1999, s. 172), z możliwości deklarowania śląskiej opcji naro­ dowej skorzystało 44556 osób, tj. 0,5% obywateli. Dla porównania, polską opcję narodową zadeklarowały 59383 osoby, tj. 0,6% mieszkańców, a opcję niemiecką -48969 (0, 55%). Jak zauważył S. Łodziński, zasadnicze znaczenie ma w tym przypadku odpowiedź na pytanie, czy władza może odmówić rejestracji stowarzyszenia (informacja ustna). Autor przeprowadził 100 wywiadów i 218 ankiet (Kłosek 1999, s. 250, przyp. 14). 1 7 1 8 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 47 Tabela II. Typy opcji tożsamościowych występujących na Górnym Śląsku (w procentach) Źródło i obszar objęty badaniami L.p. Typ opcji 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Polacy Polacy o śląskim rodowódIzie „Polskie Ślązoki" G órn oślązacy/Ślązacy Polacy - Ślązacy Ślązacy - Polacy Ślązacy - Niemcy Niemcy - Ślązacy Niemcy Brak odpowiedzi Kłosek 1999 Gerlich 1994a (woj. katowickie) okolice Krapkowic 31,0 14,0 28,0 11,0 7,0 9,0 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 7,3 65,5 32.1 11,9 14.2 13.3 9,2 11,9 27,5 0,5 0,5 6,0 Kłosek 1995 L.py Typ opcji K P B S 1998 woj. katowickie okolice Lublińca wsie należące w okresie międzywojennym okolice Rybnika wsie należące w okresie międzywojennym do Niemiec do Polski do Niemiec do Polski 3,5 22,5 4,9 10,8 35,6 8,0 11,5 19,5 8,0 13,8 32,4 19,7 18,3 4,2 1,4 1,4 28,0 20,7 23,2 12,9 6,1 4,9 27,4 21,6 34,3 3,9 1,9 0 zamieszkania na terenach, które do czasu I I wojny światowej należały do Niemiec. 9,2% osób badanych przez E. Kłoska określiło się jako Niemcy-Ślązacy. Naj­ mniej liczną kategorię stanowili Polacy (7,3%) . Autor podkreśla, że uzyskane wyniki badań były podobne do tych, jakie stwierdzono wcześniej w innych rejonach Górnego Śląska (Kłosek 1999, s. 251). Tymczasem z badań prze­ prowadzonych w latach 1991-1993 przez tegoż autora wraz z grupą studentów w okolicach Lublińca i Rybnika wynika, że w niektórych przypadkach wystę­ powały znaczne różnice (Kłosek 1995, s. 132, 134; por. Tabela I I ) . Od przytoczonych tu danych, pochodzących z badań etnologicznych M . G . Gerlicha i E. Kłoska, znacznie różnią się wyniki badań przeprowadzo­ nych przez Katowicką Pracownię Badań Społecznych w 1998 r. na terenie dawnego województwa katowickiego. Wynika z nich, że 65,5% badanych -pytanych o identyfikację narodową - stwierdziło, iż czuje się Polakami, 27,5% odpowiedziało, iż uważa się za Ślązaków, 6% określiło się jako Niemcy, 19 20 Procentowe wyniki nie sumują się do 100. Zrealizowano 662 ankiety, w tym 298 w okolicach Lublińca i 364 w okolicach Rybnika. �48 IWONA KABZIŃSKA 0,5% podało identyfikację: Ślązak-Polak, 0,5% identyfikowało się jako Ślązak-Niemiec (Dziadul 2000, s. 30) . Według E. Kłoska (1993; 1999), największe znaczenie dla ukształtowania śląskiej identyfikacji regionalnej miało wychowanie w rodzinie, poczucie więzi z miejscem urodzenia i świadomość odmienności kulturowej, której najważ­ niejszym wyznacznikiem jest śląska gwara. Bardzo ważne są również: silne więzi emocjonalne z regionem, awans śląskości, podkreślanie odrębności kul­ turalnej ludności rodzimej Górnego Śląska i wyraźny na Górnym Śląsku antagonizm wobec „obcych" - przybyszy spoza Śląska, zwanych tu „krzaka­ m i " , „ptokami" albo „gorolami", w przeciwieństwie do śląskich „hanysów". Tożsamość mieszkańców Górnego Śląska budowana jest też na poczuciu „śląskiej krzywdy" (Gerlich 1994b; Kłosek 1999) . Z badań przeprowadzonych przez M . G . Gerlicha i E. Kłoska wynika, że na Górnym Śląsku wyraźnie wyróżnia się typ tożsamości regionalnej i regionalno-narodowej: „Polacy o śląskim rodowodzie", Górnoślązacy, „polskie Ślązoki", Ślązacy-Polacy, Polacy-Ślązacy, Ślązacy-Niemcy (por. Rzymełka 1995; Wanatowicz 1995; Bazielich, red., 1995) . Badania przeprowadzone przez KPBS w Katowicach wykazały natomiast, iż dominująca jest „opcja narodowa" (65,5% badanych). Wyprzedza ona znacznie „opcję regionalną" (27,5% odpowiedzi). Badania M . G . Gerlicha (1994a, s. 131) pozwalają ponadto mówić o indyferentyzmie pewnej części ludności Górnego Śląska (9% badanych mieszkańców dawnego woj. katowickiego) w sprawach narodowych. Autor przypomniał, że na indyferentyzm narodowy mieszkańców Górnego Śląska zwracali już uwagę XIX-wieczni badacze (np. ks. Emil Szramek), nie jest to więc zjawisko obce na tych terenach (tamże). Według M.S. Szczepańskiego (1999, s. 172), grupa osób bez identyfikacji narodowej nie przekracza 15% rodzimej zbiorowości Górnego Śląska. Nie podejmuję się oceny, czy jest to liczba znacząca, czy też stosunkowo niewielka. Bardzo ważny jest natomiast - moim zdaniem - fakt równoległego występowania w tej samej społeczności idei narodowych, jak też narodowego indyferentyzmu. Zjawisko to odnotowujemy w końcu X X stulecia, w czasach zapowiadanego zmierzchu państwa narodowego i narodu oraz próby budowania Europy regionów. Starania działaczy Ruchu Autonomii Śląska i Związku Górnośląskiego sygnalizują możliwość zmian w sferze tożsamości rodzimych mieszkańców Górnego Śląska. Zdaniem M.S. Szczepańskiego (1999, s. 172), „potencjalną klientelę ZLNŚ stanowić może grupa tych mieszkańców Górnego Śląska, którzy pytani o identyfikację narodową eksponują raczej przynależność do ojczyzny 21 22 23 2 1 Jan Dziadul, z którego artykułu zaczerpnęłam cytowane tu dane, nie podaje, na jakiej próbie ludności przeprowadzono badania. Porównaj przytoczone wcześniej informacje o jednoczącej roli poczucia krzywdy w przy­ padku ludności łemkowskiej i ukraińskiej. Podobne zjawisko nasilenia się identyfikacji regionalnej, a zarazem wyraźnego odcinania się od polskiej identyfikacji narodowej, można zaobserwować na Śląsku Opolskim (patrz: Kłoskowska 1996, s. 234-277; Śmiełowska 1999; Szmeja 1997). 2 2 2 3 �49 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M prywatnej niż ideologicznej («Jo nie jest ani Polok, ani Niemiec. Jo jest Slonzok»; «Jestem przede wszystkim Slazakiem»; «Jestem wyłącznie Slazakiem»). «Przycumowanie do Polski - pisał Kazimierz Kutz - tak ważne w innych stronach kraju, na Górnym Śląsku było zawsze martwe jak lekcja łaciny»". Jak już wspomniałam, badania etnologiczne wykazały, iż osoby reprezen­ tujące typ tożsamości regionalnej stanowią na Górnym Śląsku grupę dominu­ jącą. Czas pokaże, czy istotnie dokona się zmiana tej „opcji" w identyfikację narodową (co z zapowiadanym zmierzchem narodu?). Czy będziemy świad­ kami powstania narodu śląskiego i czy zostanie on uznany przez społeczeń­ stwo polskie oraz społeczność europejską, a także przez badaczy, którzy do­ tychczas kwestionowali jego istnienie? Chciałabym wspomnieć o jeszcze jednej grupie, w której w ostatnich latach ujawniły się dążenia narodowe. Grupą tą są Poleszucy. Podobnie jak Łem­ kowie i Górnoślązacy, Poleszucy reprezentują ludność pogranicza, od wie­ ków poddaną oddziaływaniu silniejszych sąsiadów i narażoną na asymilację. W przypadku Łemków można mówić o wpływach rosyjskich, ukraińskich i polskich. Podobnie - w przypadku Poleszuków (trzeba tu jednak jeszcze dodać Białorusinów). Na Górnym Śląsku natomiast krzyżowały się wpływy polskie, niemieckie, czeskie, morawskie, austriackie. Należy podkreślić, iż tak samo jak w przypadku wspomnianych wcześniej grup, „opcja narodowa" reprezentowana jest przez część ludności Polesia, przede wszystkim mieszkań­ ców zachodnich obszarów tego regionu. Wielkość grupy popierającej dążenia do uznania Poleszuków za odrębny naród trudno ustalić. W 1988 r. powstała organizacja „Polissie", wspierana początkowo przez Białoruski Front Narodowy. Przywódcy „Polissia" domagali się uznania Po­ leszuków za odrębny naród, wysuwali hasła autonomii. Kwestionowano sło­ wiańskie pochodzenie Poleszuków wywodząc ich etnogenezę od Jaćwingów; nazwa Polesie miała być zastąpiona Jatwiezią. Niektórzy działacze opowiadali się natomiast za połączeniem Polesia z Ukrainą (Kokluchin 1995, s. 121; Kozłów 1993, s. 94). Kwestia odrębności narodowej Poleszuków (podobnie jak omawiany wcześniej problem istnienia narodowości śląskiej) wzbudziła żywą dyskusję z udziałem naukowców. Znamienny był przy tym związek stanowisk z narodowością dyskutantów. Badacze białoruscy, reprezentujący Białoruską Akademię Nauk, Ministerstwo Kultury, Ministerstwo Oświaty, Narodowe Centrum Naukowo-Oświatowe im. F. Skaryny - nawiązując m.in. do badań W. Ignatowskiego i R. Szyrmy - w zdecydowanej większości uznali, że różnice kulturowe i językowe nie pozwalają traktować rdzennej ludności Polesia jako odrębnego narodu. Jest ona częścią narodu białoruskiego i „nie odróżnia się świadomie od Białorusinów" (Kokluchin 1995, s. 120) . Uczeni ukraińscy dowodzili natomiast, że zachodni Poleszucy przynależą do narodu ukraińskiego, są jego częścią, m.in. z uwagi na podobieństwo językowe. Powoływano się tu na 24 2 4 Wydaje mi się, że należałoby mówić raczej o braku różnic w świadomości (lub: pod względem świadomości) Poleszuków i Białorusinów. �50 IWONA KABZIŃSKA badania M . Downar-Zapolskiego, D . Szendryka, J.F. Karskiego. Naukowcy rosyjscy również nie przyznali Poleszukom prawa do nazywania się narodem. Odmówiono go również Łemkom, Hucułom, Pińczukom, zaliczając zarazem do grupy narodów Iżorców, Liwów i Setu. Kryteria tych podziałów nie zostały sprecyzowane (Matiunin 1993, s. 28). Wśród zwolenników istnienia narodu poleszuckiego wyróżnił się mieszkający na Białorusi badacz Gieorgij Antoniuk. Wypowiadając się na łamach poleskiego pisma „Zbudinnie", nazwał on badaczy związanych ze wspomnianymi instytucjami białoruskimi mianem „reprezentan­ tów wielkobiałoruskich sił nacjonalistycznych". Porównał ich także do zwolen­ ników koncepcji tzw. zapadnorusimu , którzy negowali prawo Białorusinów do narodowej odrębności wbrew oczywistym faktom, takim jak istnienie specyfiki językowej, obyczajowej i kulturowej (Kokluchin 1995, s. 120). Działalność organizacji „Polissie" trwała kilka lat. Nie znajdując trwałego poparcia czołowych partii Białorusi, jej liderzy zdecydowali się połączyć działal­ ność polityczną, pozbawioną jednak haseł narodowo-autonomicznych, z busi­ nessem (Kozłów 1993, s. 94). Czy wraz z tą zmianą problem istnienia narodo­ wości poleskiej przestał być przedmiotem dyskusji? Podstawową kwestią wydaje się przy tym nie tylko odrębność językowa czy - szerzej - kulturowa Poleszuków, lecz określenie występujących wśród nich typów tożsamości, a także rodzajów więzi. Czy występują tu więzi o charakterze narodowym? Czy dominującą opcją jest - podobnie jak np. w przypadku Górnoślązaków - opcja regionalna, czy tożsamość państwowa, obywatelska, a może - lokalna? Na podstawie odpowiedzi udzielonej w 1993 r. jednemu z białoruskich etnografów, na pytanie o tożsamość narodową Poleszuków, przez repre­ zentanta tej zbiorowości, należącego do starszego pokolenia, można przede wszystkim wnioskować o zmienności identyfikacji ludności w zależności od narodowej identyfikacji rządzących Polesiem, a także o jej odgórnym określa­ niu i kształtowaniu przez władze. Zapytany o przynależność narodową Pole­ szuków mężczyzna powiedział: „Tego też, synku, nie wiadomo. Przy carze mówiły, że ruskie, to były ruskimi; przyszły Polaki, to mówili, że my Polaki, to niech tam. Niemcy zapisały do Ukraińców, to były Ukraińcy. Teraz żyjemy w Białorusi, oni wiedzą lepiej.., aby życia nie zmieniały" (Kokluchin 1995, s. 346-347) . Pytanie „czy lud Polesia jest narodem białoruskim, ukraińskim czy też stanowi może tertium quid albo jakieś mixtum compositum ruthenese", i jakie kryteria o tym decydują stawiał Józef Obrębski (1936, s. 1). Wychodząc z za25 26 2 5 W tłumaczeniu błędnie określono tę ideę jako „zachodni rusyfizm". Nasuwa się skojarzenie z wynikami badań S. Ossowskiego, przeprowadzonych tuż po zakończeniu I I wojny światowej w tzw. Rejencji Opolskiej. Autor cytuje m.in. wypowiedź 70-letniej kobiety, mieszkającej w osadzie położonej o kilka kilometrów od Giełczyna, świadczącą o indyferentyzmie narodowym rozmówczyni. Powiedziała ona: „Niech my są Poloki, niech my są Niemce, niech my są Ruski, niech my są Pruski, zeby my tylko mogli pracować, zeby był spokój, zeby było co jeść, zeby był cukier dla dzieci" (Ossowski 1967, s. 274). Ossowski podkreśla jednak, iż wypowiedzi tej nie należy uważać za typową dla ludności badanych przez niego terenów. 2 6 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 51 łożenia, że o identyfikacji narodowej decydują „nie te czy inne cechy językowe lub etnograficzne, lecz te przejawy życia narodowego, które wśród nich ist­ nieją i ich świadomość narodowa" Obrębski ustalił m.in., iż „ludzie Polesia - w swej przeważającej masie - nie są ani Ukraińcami, ani Białorusinami. Przestają [też] być Poleszukami. Stają się ludem bez ojczyzny" (Obrębski 1932, s. 2, 21). Mieszkańcy Polesia stanowią, zdaniem Obrębskiego, odrębną grupę etniczną, nie jest to jednak grupa jednolita. „Ludność rozróżnia tu [bowiem] najrozmaitsze grupy lokalne, które wyodrębnia na zasadzie drobnych różnic lokalnych w mowie, stroju, charakterze okolic i zwyczaju. [...] Zróżnicowania tu idą wprost od wsi do wsi i nieraz jedna wieś akcentuje bardzo wyraźnie odrębność sąsiedniej [...] Te wszystkie drobne odłamy nie są łączone w jakieś większe grupy [...] Są to typowe drobne odłamy ludowe, nieznacznie się róż­ nicujące między sobą, lecz nie poczuwające się do jakiejś wewnętrznej łącz­ ności między sobą w większej skali" (Obrębski 1936, s. 10-15). Z badań Obrębskiego wynikało również, że część ludności pogranicznych rejonów Polesia w ogóle nie identyfikowała się z Poleszukami. Także w głębi kraju zauważalna była masowa ucieczka od własnej kultury, niechęć do własnego kraju, języka. Wyjątek stanowił powiat kostopolski i sarneński (Obrębski 1936, s. 17-19). Nasuwa się pytanie, jaka część dzisiejszej ludności Polesia ma świadomość historyczno-etnograficznej odrębności regionu? Jaka część się z nim identyfi­ kuje (identyfikacja regionalna)? Jaki charakter mają więzi między jego miesz­ kańcami? Czy mimo niesprzyjających warunków politycznych w okresie powo­ jennym ukształtowała się tu więź regionalna i regionalna opcja tożsamościowa, czy też - być może - podobnie jak to miało miejsce w latach międzywojnia - większość mieszkańców Polesia uważa się za „tutejszych" lub może tylko deklaruje tego typu opcję nie wyjawiając swoich najgłębszych przekonań? 3. SPÓR O TERMINOLOGIĘ Wspomniane zjawisko ujawniania się idei narodowych w zbiorowościach określanych mianem grup etnicznych, w zbiorowościach, w których dominu­ jącym typem tożsamości jest tożsamość regionalna lub lokalna, może być niezwykle interesującym obszarem badań m.in. dla etnologów. Część z nich, wspólnie z socjologami i historykami, obserwuje też uważnie zachodzące współcześnie procesy z udziałem grup mniejszościowych, dokonujące się m.in. na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. W etnologii, podobnie jak w innych naukach społecznych, zauważalna jest jednak zasadnicza rozbieżność stano­ wisk wobec ujmowania badanych zjawisk w określone kategorie i terminologii stosowanej do ich opisu. Myślę tu przede wszystkim o odmiennych koncep­ cjach posługiwania się kategorią 'grupa etniczna' i 'naród'. Część badaczy (m.in. G. Pełczyński, S. Szynkiewicz, A . Sadowski) operuje szeroko rozumianym terminem 'grupa etniczna', który obejmuje zarówno zbio­ rowości plemienne, grupy etnograficzne, grupy etniczne w wąskim rozumieniu �52 IWONA KABZIŃSKA (nie będące narodami, wyróżniane przez badaczy na podstawie obiektywnych cech kulturowych), jak i grupy o statusie narodu. W tym ujęciu można postawić znak równości między grupą etniczną i narodem. Ewa Nowicka (1989, s. 47) pisze, iż operowanie szeroko rozumianym pojęciem grupy etnicznej jest przydat­ ne w badaniach porównawczych. Pozwala bowiem na porównywanie w ramach jednej kategorii typologicznej różnych zbiorowości, np. Tatarów mieszkających w Polsce, Polaków na Zaolziu, Indian w USA, Łemków na terenie Polski i in. Moim zdaniem, należałoby dodać, że efektem stosowania szeroko rozumianego terminu 'grupa etniczna' powinna być rezygnacja z takich pojęć jak: 'tożsamość narodowa' (i zastąpienie jej 'tożsamością etniczną'), 'mniejszość narodowa' (powinno się ją zastąpić 'mniejszością etniczną'). W literaturze przedmiotu zauważalny jest jednak brak tego typu konsekwencji. Część badaczy (m.in. Z. Jasiewicz i G. Babiński) pozostaje przy rozróż­ nieniu grupy etnicznej - w węższym rozumieniu - i narodu. Obserwujemy zarazem odejście od posługiwania się terminem 'grupa etnograficzna'. Nie wypracowano też dotąd jednej, powszechnie przyjętej i obowiązującej definicji tych pojęć. Najczęściej grupa etniczna wyróżniana jest na podstawie nazwy, uczestnictwa w kulturze postrzeganej jako odmienna od innych, zamieszkiwa­ nia na określonym terytorium (etnicznym), wiary we wspólnotę pochodzenia i świadomości własnej odrębności (Szczepański 1997; Michna 1995, s. 15). Według Fredricka Bartha (1969), odrębność etniczna jest wyznaczana przez granice o charakterze symbolicznym, kulturowym. Proces konstruowania gra­ nic jest jednocześnie procesem kształtowania grupowej tożsamości, a więc formowania się relacji „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Granice te są pojmo­ wane jako wyraz istniejącego obiektywnie zróżnicowania, podczas gdy naj­ częściej mamy do czynienia z różnicami określonymi subiektywnie przez członków danej grupy. W definicji narodu za wyróżnik przyjmuje się więzi krwi (wiara w pochodze­ nie od wspólnego przodka) oraz kształtujące się na ich podłożu więzi kulturowe i psychiczne. Wyróżnikiem narodu jest też często wspólny język, kultura, wartości duchowe, symboliczne, a także posiadanie wspólnego terytorium (państwa) i instytucji służących realizacji określonych celów (policja, sądownict­ wo). Niektórzy badacze podkreślają, iż kryterium językowe nie może być uważane za podstawowy wyróżnik narodu. Z jednej strony istnieją bowiem narody nie posiadające własnego, odrębnego języka (np. Szwajcarzy) , z drugiej zaś - istotny jest nie tyle fakt obecności odrębnego języka, ile jego funkcjonowa­ nie w życiu codziennym. Można tu powołać się na przykład Białorusinów, którzy wprawdzie posiadają własny język literacki, lecz w praktyce większość z nich posługuje się na co dzień językiem rosyjskim lub - w środowiskach wiejskich - gwarą. W referendum przeprowadzonym 14 maja 1995 r. tylko 12,7% osób identyfikujących się jako Białorusini wypowiedziało się przeciwko nadaniu statusu języka państwowego, oficjalnego, językowi rosyjskiemu (Jocelyn 1998, 27 2 7 Na ten temat pisze np. Adler 1993. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 53 28 s. 74) . Według Jocelyna, powyższe fakty wskazują, iż nie można mówić 0 istnieniu narodu białoruskiego. Brak też etniczno-kulturowych kryteriów białoruskiej identyfikacji. Podstawowym wyznacznikiem tożsamości Białorusinów jest fakt zamieszkania na obszarze określonego państwa i poczucie więzi typu administracyjno-terytorialnego. Ich identyfikacja ma charakter polityczny, a dzi­ siejsza Białoruś jest spadkobierczynią BSRR, ściśle powiązanej ze Związkiem Radzieckim (Jocelyn 1998, s. 76, 81). Tego typu stwierdzenie jest z pewnością zbyt ogólne, polemika z nim wykracza jednak poza ramy tego artykułu. Grzegorz Babiński (1997, s. 14) przytacza „nienaukową, zdaje się bezimienną 1 raczej żartobliwą" definicję, według której „naród jest grupą ludzi połączonych wspólnym błędnym przekonaniem co do swoich przodków i wspólną niechęcią do swych sąsiadów". Zdaniem autora, z którym - jak sądzę - można się zgodzić, definicja ta jest „w pewnych aspektach dosyć trafna". Wskazuje bowiem na poczucie odrębności, charakterystyczne dla świadomości narodowej, i na tak często spotykaną obcość wobec innych narodów. Obcość nie musi oznaczać wrogości, cechuje ją natomiast poczucie inności, dystansu i niechęci (tamże). W literaturze funkcjonuje pojęcie państwa-narodu oraz narodu kulturo­ wego (szerzej patrz Adler 1993; Babiński 1997, s. 7-28; Kłoskowska 1996, s. 24-88; Penrose 1995; Żechowski 1997 i in.). Antonina Kłoskowska (1996, s. 24) podkreśla, że naród - w przeciwieństwie do państwa - „jest zbiorem społecznym o charakterze kulturowej wspólnoty". Ten sposób widzenia na­ rodu jest też najczęściej przyjmowany przez przedstawicieli nauk społecznych. Niektórzy badacze postulują, by zrezygnować z operowania terminem 'naród' w pracach naukowych. Należy do nich np. Walerij Tiszkow (1996), a także Sławoj Szynkiewicz (1996). Ten ostatni twierdzi m.in., iż słusznym wydaje się rezygnacja z terminów 'narodowość', 'naroď i 'mniejszość naro­ dowa' w znaczeniu etnicznym. W ich miejsce należy pozostawić 'grupę etniczną' i 'mniejszość etniczną' z zachowaniem utrwalonego już 'narodu', ale „tylko w dyskursie potocznym" (1996, s. 326-327). „Porzucimy w ten sposób - pisze Szynkiewicz - hierarchizację społeczeństwa nie licującą z ogól­ nym dążeniem do równania praw ludzkich" (tamże). Myślę, że pozostawienie 'narodu' jedynie „w dyskursie potocznym" nie zwolni nas od wyjaśnienia, jak należy rozumieć ten termin i od wskazania kryteriów wyróżniających grupę określaną tym mianem. Sławoj Szynkiewicz neguje także zasadność sztucznego -jego zdaniem - wyodrębniania mniejszości etnicznych i narodowych. Przeko­ nanie to uzasadnione zostało w następujący sposób: Jeśli przez mniejszość narodową rozumiemy „mniejszość w składzie narodu państwowego" to auto­ matycznie powinna ona objąć także mniejszość etniczną. Jeżeli zaś przez mniejszość narodową „rozumiemy również etniczną, tyle że «innego (wyższego) szczebla», to wracamy do dziewiętnastowiecznych koncepcji podziału na ludy 2 8 Autor przypomniał wyniki spisu z 1926 г., kiedy to 39,3% mieszkańców miast określiło się jako Białorusini, a tylko 20% spośród nich wskazało na białoruski jako język rodzimy. W 1989 r. natomiast 80, 22% osób identyfikujących się jako Białorusini podało jako rodzimy język białoruski. �54 IWONA KABZIŃSKA prymitywne, rozwinięte i cywilizowane, wyróżniamy stopnie zaawansowania grup ludzkich" (Szynkiewicz 1996, s. 326). Zdaniem niektórych badaczy, zasadniczym wyróżnikiem mniejszości naro­ dowej nie jest kryterium liczebności, lecz fakt posiadania „gdzieś w świecie" własnego państwa narodowego. Ważne jest tu więc kryterium historyczno-polityczne (por. Żechowski 1997, s. 40). Przyjmuje się też, że mniejszości narodowe mają swoich teoretyków i przywódców politycznych, tworzących lobby, domagających się praw przyznawanych tego typu grupom przez orga­ nizacje międzynarodowe. Mniejszości narodowe mogą się też odwoływać do swego państwa narodowego z prośbą o pomoc. Mniejszości etniczne nie otrzy­ mują tego rodzaju pomocy (Żechowski 1997, s. 35). Cytowany tu autor podkreśla, że wymienione przez niego cechy mniejszości mogą się wydawać trywialne, oddają jednak prawdziwy stan rzeczy (tamże). Nie będę tu zagłębiać się w rozważania nad istotą grupy etnicznej i narodu, ani też zajmować się definicją mniejszości narodowych i etnicznych. Pomijam tu także rozważania nad istotą etniczności i definicję tego zjawiska (na ten temat patrz: Babiński 1997; Banks 1996; Jenkins 1998; Jones 1998; Posern-Zieliński 1982 i in.). Zasadne wydaje się natomiast pytanie: W jaki sposób - rezygnując z terminu 'naród' - moglibyśmy opisać i wyjaśnić zjawisko ujawnienia się idei narodowych w małych zbiorowościach etnicznych, zilustrowane tu przykładem Łemków, Górnoślązaków i Poleszuków? Albo: W jaki sposób wytłumaczyli­ byśmy istotę konfliktu między identyfikacją kulturowo-etniczną i poczuciem przynależności do określonego narodu-gospodarza, często przeżywanego przez członków grup mniejszościowych (znakomicie na ten temat pisze Dirck H.J. Van Bekkum, 1999, odwołując się do przykładu przedstawiciela mniej­ szości tureckiej zamieszkałej na terenie Holandii). Czy odrzucenie terminu 'naroď i tylekroć ogłaszana przez różnych badaczy śmierć idei narodu nie są jednak przedwczesne? (por. Gellner 1987; Penrose 1995; Tofflerowie 2000). Wprawdzie w Europie intensywnie forsowana jest idea Europy regionów, jednocześnie jednak następuje integracja na poziomie istniejących państw na­ rodowych (Czarnecki 2000, s. 18). Tendencje te ścierają się ze sobą i czas pokaże, która z nich zwycięży. Jesteśmy np. świadkami silnych dążeń regionalizacyjnych (ich przykładem są działania Ruchu Autonomii Śląska). Od czerwca 1977 r. na rzecz regionów działa Europejska Karta Samorządu Regionalnego, zgodnie z którą „państwa narodowe w Unii powinny nadać regionom tak szerokie kompetencje, że faktycznie stworzą z nich odrębne jednostki admini­ stracyjne. Według tej Karty, regiony mają mieć własny budżet, własne władze ustawodawcze i wykonawcze oraz mają mieć prawo do prowadzenia własnej, regionalnej polityki zagranicznej" (Czarnecki 2000, s. 18) . Jednocześnie jesteśmy 29 2 9 Z inicjatywy Niemiec powołano do życia Komitet Regionów, w skład którego weszły 222 regiony. Komitet ten ma za zadanie doprowadzenie do pełnej decentralizacji w państwach należących do Unii Europejskiej oraz do stworzenia, w ramach Unii, siatki autonomicznych regionów (Czarnecki 2000, s. 18). �55 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M świadkami odradzania się idei narodu wśród członków niektórych grup etnicz­ nych, co - niezależnie od przyczyn tego typu zjawiska - wskazuje wyraźnie, iż nie stała się ona jeszcze przeżytkiem. Zbigniew Kurcz (1997, s. 7) podkreśla, że wiele już razy ogłaszano utratę znaczenia narodu na rzecz zbiorowości o charakterze ponadnarodowym, kla­ sowym czy międzynarodowym (patrz np. de Rougemont 1995? ). Próbo­ wano też zmarginalizować problem mniejszości narodowych. Jednakże, wbrew takiemu stanowisku problemy te są wyraźnie obecne, zarówno w Europie Środkowo-Wschodniej, jak i Zachodniej. Według G. Babińskiego (1997, s. 24) „świat końca wieku X X jest wyraźnie światem kultur narodowych i etnicz­ nych. Nie przeczy temu zjawisko postępującej integracji ponadpaństwowej, zwłaszcza ekonomicznej i politycznej. Wzrost znaczenia etniczności i dążenie do zachowania etnicznych kultur [...] jest naturalną reakcją na uniformizację kultury i dominację struktur ponadpaństwowych. Wiele wskazuje na to, że zjednoczona Europa będzie bardziej Europą ojczyzn niż «stanami zjedno­ czonymi Europy». Nie jest to klęska integracjonistów. Naturalnym środowi­ skiem człowieka jest świat kultury, zwłaszcza kultury narodowej. [...] Kultury etniczne istnieją i będą istniały na różnych poziomach [...]". Na żywotność idei narodowych wskazują m.in. omówione tu przeze mnie przykłady zbiorowości etnicznych, w których ujawniły się „dążenia do bycia narodem". Są one faktem, niezależnie od tego, jakimi przesłankami kierują się liderzy poszczególnych grup, domagający się zmiany ich statusu, jak też nieza­ leżnie od tego, w jaki sposób, przy pomocy jakiego instrumentarium, chcieliby te zjawiska opisać badacze. Faktem jest też istnienie państw narodowych w dzisiejszej Europie. Obserwacja wspomnianych tu zjawisk, ich opis, a także uczestnictwo w procesach dokonujących się przecież na naszych oczach i dotykających nas wszystkich wymaga od badacza zajmującego się problematyką etniczną (naro­ dową) odpowiedzi na pytanie o język opisu i wyjaśnienia badanych zagadnień, o stosowaną terminologię. Jak już wspomniałam, badacze posługują się dziś różnymi pojęciami: 'na­ ród', 'grupa etniczna', 'tożsamość narodowa', 'tożsamość etniczna' itp. Rozbie­ żności można obserwować nawet wśród osób zajmujących się tą samą grupą. Posłużę się przykładem Łemków. W ich przypadku mówi się np. o tożsa­ mości etnicznej (Dziewierski 1997) lub etniczno-narodowej (Pactwa 1997). Ewa Michna (1995) w tytule swojej pracy stawia pytanie: Łemkowie - grupa etnicz­ na czy naród?, Jerzy Żurko (1997) sytuuje Łemków między grupą etniczną a narodem. Cytowany w pierwszej części tego tekstu A . Rzepliński (1993) zali­ czył Łemków do jednej z wielu mniejszości narodowych mieszkających na terenie Polski, tym samym jednoznacznie opowiadając się za uznaniem dążeń 30 3 0 Na karcie tytułowej książki jako rok wydania podano 1946. Praca Rougemonťa ukazała się jednak w 1970 r. Prawdopodobnie datą wydania polskiego jest rok 1995. Widnieje on bowiem obok znaku Copyright dla polskiej wersji tekstu, którego tłumaczką jest Anna Olędzka-Frybesowa. �56 IWONA KABZIŃSKA tej części środowiska łemkowskiego, które pragnie być postrzegane jako repre­ zentacja narodu Łemków. M o i m zdaniem, w badaniach etnologicznych (i socjologicznych) mieszczą­ cych się w nurcie badań nad etnicznością nie należy rezygnować z terminu 'naród' na rzecz szeroko rozumianej 'grupy etnicznej'. Takie stanowisko reprezentuje też np. wspomniany już Zbigniew Jasiewicz (1992). W pracy poświęconej Polakom w Kazachstanie opowiedział się on za zachowaniem terminu 'naroď i 'grupa etniczna' oraz za oddzieleniem 'etniczności' od 'naro­ dowości'. Podkreślił również, iż nie każda grupa etniczna jest narodem i nie każdy naród jest grupą etniczną (Jasiewicz 1992, s. 13) . Nawiązując m.in. do Ernesta Gellnera, wspomniany badacz stwierdził, iż etniczność jest kategorią kulturową, podczas gdy 'narodowość' to przede wszystkim kategoria poli­ tyczna (tamże). Autor podkreślił jednocześnie, że w tradycji polskiej myśli społecznej pojęcie 'narodu' jest raczej łączone ze wspólnotą kulturową, a nie polityczną, choć istnieją narody tworzone na zasadzie uczestnictwa w państwie i etnonarody (tamże) . W swojej książce (Kabzińska 1999), pisząc o wyznacznikach tożsamości Polaków mieszkających na terenach obecnej Białorusi, należących do jednej z wielu mniejszości narodowych w tym kraju, posłużyłam się terminami: 'na­ ród', 'mniejszość narodowa', 'narodowość', 'tożsamość narodowa' i 'tożsa­ mość etniczna', 'identyfikacja etniczna' i 'identyfikacja narodowa', opowiada­ jąc się za ich utrzymaniem w naukach społecznych. Jednocześnie, stosując podwójny zapis typu: tożsamość etniczna (narodowa) spróbowałam rozwiązać dwoistość terminologiczną występującą dziś m. in. w badaniach nad etnicznoś­ cią. Współwystępowanie terminów 'tożsamość etniczna' i 'narodowa' odpo­ wiada jednocześnie rzeczywistej sytuacji badanej przeze mnie zbiorowości. Część należących do niej osób reprezentuje bowiem typ tożsamości narodowej, charakteryzuje się świadomym uczestnictwem w narodowym dziedzictwie, 31 32 3 1 We wcześniejszych pracach, dotyczących Tatarów polskich, Z. Jasiewicz posługiwał się terminem 'grupa etnograficzna' oraz 'grupa etniczna'. 'Grupa etnograficzna' to „zespół ludzi zasiedlających określone terytorium, wyróżniający się pewnymi cechami kulturowymi, posiadający świadomość odrębności tych cech i budujący na niej poczucie odrębności grupowej" (Jasiewicz 1980, s. 148; autor powołuje się na R. Reinfussa). W 'grupie etnicznej', którym to terminem autor obejmuje plemię, narodowości naród, „dostrzegamy [natomiast] takie cechy jak względnie trwałe zespolenie odrębności kulturowych, spośród których najczęściej największe znaczenie ma język i ideologia, zawierająca wizję dziejów i nierzadko również celów politycznych grupy, z przekonaniem jej członków o wspólnocie i odrębności od innych grup ukształtowanych na podobnych zasadach. Grupa etniczna w zakresie zespołu cech wyżej podanych nie utożsamia się, w odróżnieniu od grupy etnograficznej, z żadną inną grupą" (tamże). Autor dodaje, iż „grupa etnograficzna winna być traktowana jako jednostka mieszcząca się w ramach grupy etnicznej i jedynie w szczególnej sytuacji zajmująca miejsce jednostki granicznej między grupami etnicznymi" (tamże). Jak wiemy, oddzielenie kultury od polityki jest często niemożliwe. Dotyczy to także badań nad etnicznością. Obszary te przenikają się, oddziaływując na siebie w różnym stopniu. Nawet jeśli staramy się unikać zagadnień „czysto politycznych", pojawiają się one w tle naszych roz­ ważań, nie sposób też zrozumieć wielu zjawisk badanych przez etnologa bez odwołania się do historycznych uwarunkowań. 3 2 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 57 w niektórych przypadkach natomiast można mówić o tożsamości etnicznej, tj. o identyfikacji z grupą „swoich", z lokalnym terytorium, uczestnictwie w cząstce kultury polskiej, utożsamianej najczęściej z religią rzymskokatolicką i funkcjonowaniem tzw. „polskiego kościoła" . M o i m zdaniem, badanie zjawiska, jakim są narodziny idei narodu w gru­ pach etnicznych - czego przykładem są omawiani tu Łemkowie, Górnoślązacy i Poleszucy - wymaga połączenia co najmniej dwóch perspektyw. Jedną z nich jest perspektywa badacza, niezależnie od tego, czy jest on członkiem badanej zbiorowości, czy pochodzi spoza niej, drugą - perspektywa członków tejże zbiorowości (należy ją jednak odróżnić od perspektywy badacza będącego jej członkiem). Konieczność uwzględniania różnych perspektyw badawczych nie jest dziś niczym nowym dla etnologa. Od dawna bowiem stosowane jest tu podejście zwane etic, umożliwiające ogląd badanego zjawiska z zewnątrz oraz podejście typu emic, stwarzające (do pewnego stopnia) możliwość spojrze­ nia na badane zjawiska z perspektywy członków danej grupy. Tego typu działanie pozwala jednocześnie m.in. na uzwględnienie tzw. subiektywnych i obiektywnych wyznaczników identyfikacji czy tożsamości etnicznej i narodo­ wej. Wydaje się, że w przypadku zjawiska, jakim jest ujawnienie się idei narodowych w małych zbiorowościach etnicznych uwzględnienie tego typu wyznaczników, podobnie jak zastosowanie perspektywy badawczej określanej mianem emic i etic, jest wręcz konieczne. W przeciwnym przypadku nie mogli­ byśmy bowiem w pełni zrozumieć i wyjaśnić zachodzących na naszych oczach procesów i pozostawalibyśmy bezradni wobec prób ich opisu. Zasygnalizowana tu rozbieżność stanowisk dotyczących stosowanej termino­ logii ('grupa etniczna' czy 'naród'?), jak też przyjętej perspektywy badawczej wskazuje, że między grupą etniczną a narodem znajduje się dziś nie tylko wiele zbiorowości (ich przykładem są omawiani tutaj Łemkowie, Górnoślązacy i Poleszucy), lecz, że znaleźli się tam również sami badacze. Ich zadaniem jest jednak ciągłe poszukiwanie pojęć umożliwiających taki opis badanych zjawisk, który oddawałby ich istotę i był najbliższy rzeczywistości ujmowanej z różnych perspektyw badawczych. 33 LITERATURA A d l e r E . 1993, Nacjonalizm i mniejszości narodowe w Europie, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne, z. 107, s. 65-81. B a b i ń s k i G . 1997, Pogranicze polsko-ukraińskie. Etniczność. Zróżnicowanie religijne. Tożsa­ mość, Kraków, Zakład Wydawniczy „Nomos". B a n k s M . 1996, Ethnicity: Anthropological Constructions, London, Routledge. 3 3 Por. uwagi Ossowskiego (1967, s. 251-300) na temat „wielkich Poloków" oraz polskości w sensie etnicznym i ideologicznym, a także uwagi na temat „zbiorowości swojaków". Autor pisze m.in. o ludziach miejscowych, których polskość nie jest ideologiczna i którzy - odczuwając odrębność względem Niemców i mając świadomość etniczną - nie włączają się w polską zbioro­ wość narodową (tamże, s. 274). �58 Barth IWONA KABZIŃSKA F . 1969, Introduction, [w:] Ethnic Groups and Boundaries. The Social Organisation of Cultural Difference, F . Barth (ed.), Boston: Little Brown. B a z i e l i c h B. (red.) 1995, Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, Wrocław, Sudety. Bek k u m van. D . H . J . 1999, To Belong and to Be Different: Balancing National and Ethnic Loyalties in Male Adolescents, [w:] Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, J. Mucha (red.), East European Monographs, nr D X I I , Columbia University Press, New York, s. 149-174. B r u b a k e r R. 1998, Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej Europie, Warszawa-Kraków, Wydawnictwo Naukowe PWN. C z a j k o w s k i J. 1999, Studia nad Łemków szczyzną, Sanok, Muzeum Budownictwa Ludowego. C z a r n e c k i R. 2000, Europa ojczyzn? [w:] Europa ojczyzn. Materiały z seminarium „Rola i znaczenie ojczyzn w zjednoczonej Europie", P. Bromski (red.), Warszawa, NAVO, s. 15-19. C z e c h M . 1993, Kilka uwag o kwestii narodowościowej na Ukrainie, [w:] Ochrona praw mniej­ szości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowowschod­ niej, s. 97-99. D o b r o w o l s k i K . 1938, Elementy rumuńsko-bałkańskie w kulturze ludowej Karpat polskich, Warszawa. D z i a d u l J . 2000, Jaskółka kala gniazdo, Polityka, 29.04.2000, s. 29-30. D z i e w i e r s k i M . 1997, Lemks as an Ethnic Group, [w:] Ethnic Minorities and Ethnic Majority. Sociological Studies of Ethnic Relations in Poland, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 324-332. E b e r h a r d t P. 1992/93, Przemiany narodowościowe na Białorusi w X X w., Przegląd Wschodni, t. 2, z. 3 (7), s. 527-556. G e l l n e r E . 1991, Narody i nacjonalizm, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. G e r e m e k R. 2000, Oto kroczy nowa Europa, Życie, 4-5.03.2000. G e r l i c h M . G . 1994a, O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych". Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. X L V I I I , nr 1-2, s. 130-135. - 1994b, „Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej ludności rodzimej (okres międzywojnia), Etnografia Polska, t. 38, z. 1-2, s. 5-24. - 1996, „Jestem Górnoślązakiem". Co to znaczy?, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 191-196. - 1997, W poszukiwaniu narodu śląskiego, Śląsk, nr 8, s. 6-9. G o l i ń s k i C. 2000, Białoruski jednak triumfuje, Gazeta Wyborcza, 13.01.2000. I w a n o w M . 1991, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa-Wrocław, PWN. H o ł u s z k o M . 1992, Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce, referat przedstawiony na kon­ ferencji „Mniejszości narodowe i religijne w postkomunistycznej Europie Środkowo-Wschodniej", Lublin, 20-22 października 1992 r. J a s i e w i c z Z. 1980, Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? Lud, t. 64, s. 145-157. - 1992, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność i historia, Lud, t. 75, s. 11-54. J e n k i n s R. 1998, Rethinking Ethnicity. Arguments and Explorations, London: Sage Publications. J о ce 1 y n E . 1998, Nationalism, Identity and the Belarusian State, [w:] National Identities and Ethnic Minorities in Eastern Europe, R. Taras (ed.), New York: MacMillan Press Ltd., s. 73-83. J o n e s S. 1998, The Archaeology of Ethnicity: Constructing Identities in the Past and Present, London: Routledge. K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodo­ wej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K i j o n k a T. 1997, Ślązak - czyli kto?..., Śląsk, nr 8, s. 3-4. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 59 K i r s e n k o M . 1993, Polityka Ukrainy wobec mniejszości narodowych, [w:] Polityka narodo­ wościowa państw Europy Środkowowschodniej J.Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowowschodniej, s. 187-191. K ł o s e k E . 1993, „Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Wrocław. - 1995, Meandry współczesnej identyfikacji etnicznej na Górnym Śląsku, [w:] Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, B. Bazielich (red.), Wrocław, Sudety, s. 123-137. - 1999, Tożsamość etniczna śląskiej ludności rodzimej jako element świadomości potocz­ nej i przedmiot naukowej refleksji, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 245-255. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN. К o b e ck aj t e H . 1993, Polityka Litwy wobec mniejszości narodowych, [w:] Polityka narodowoś­ ciowa państw Europy Środkowowschodniej, J.Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, In­ stytut Europy Środkowowschodniej, s. 209-216. K o k l u c h i n W. 1995, Poleszucy, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, A. Sadowski (red.), Białystok, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko, s. 117-132. K o z ł ó w L . 1993, Kwestia Polesia. Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, [w:] Ochrona praw mniejszości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 91-95. K w a ś n i e w s k i K . 1997, Czy istnieje narodowość śląska? Sprawy Narodowościowe, t. 6, z. 1 (10), s. 129-151. K u r c z Z. 1997, Wstęp, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydaw­ nictwo Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 7-16. Ł o d z i ń s k i S. 1992, Struktura narodowościowa Polski i polityka wobec mniejszości w latach 1989-1992, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, raport nr 22. M a g o s c i P. 1992, Karpato-Rusini: obecny status i perspektywy, Sprawy Międzynarodowe, nr 7-12, s. 95-110. M a t i u n i n S. 1993, Narody - konflikty - represje, [w:] Polityka narodowościowa państw Europy Środkowowschodniej, Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 26-30. M i c h n a E . 1995, Łemkowie. Grupa etniczna czy naród?, Kraków, Zakład Wydawniczy „Nomos". M i h a l a s k y S.Y. 1998, Etno-national Orientation Among Lemkos in Poland, [w:] National Identities and Ethnic Minorities in Eastern Europe, R. Taras (ed.), New York, MacMillan Press Ltd., s. 208-224. N о w i c k a E . , 1989, Etniczność a sytuacja mniejszościowa, Przegląd Polonijny, R. 15, z. 1, s. 43-57. O b r ę b s k i J. 1936, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, nr 1-2, s. 1-21. O s s o w s k i S. 1967, Więź regionalna i więź narodowa na Śląsku Opolskim, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa, s. 251-300. P a c t w a B. 1997, Religion and Ethnic-National Identity of Lemks, [w:] Ethnic Minorities and Ethnic Majority. Sociological Studies of Ethnic Relations in Poland, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 333-349. P e n r o s e J. 1995, Globalization, Fragmentation and a Dysfunctional Concept of Nation: the Death Knell of „Nation States" and the Salvation of Cultural Diversity?, [w:] The Ethnic Identities of European Minorities. Theory and Case Studies, B. Synak (red.), Gdańsk, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 11-25. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław, Ossolineum. R e i n f u s s R. 1990, Śladami Łemków, Warszawa. R o u g e m o n t D. de 1995 (?), List otwarty do Europejczyków, Warszawa, Oficyna Wydawnicza Volumen. R z e p l i ń s k i A. 1993, Położenie mniejszości narodowych w Polsce, [w:] Ochrona praw mniej­ szości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 37-66. } �60 IWONA KABZIŃSKA R z y m e ł k a J. 1995, Kilka refleksji o tożsamości regionalnej zwanej górnośląską, [w:] Wokół śląskiej tożsamości, K . Wódz (red.), Katowice, s. 90-93. S a d o w s k i A. 1991, Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków, Instytut Religioznaw­ stwa, Uniwersytet Jagielloński. - 1995, Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Białystok, Trans Humana. S z c z e p a ń s k i M . S . 1993, Regionalizm górnośląski w świadomości społecznej, [w:] Czy Połska będzie państwem regionalnym?, G . Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, Europejski Instytut Rozwoju Regionalnego i Lokalnego, s. 205-233. - 1999, Region pogranicza kulturowego w perspektywie socjologicznej. Przypadek Gór­ nego Śląska, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pograni­ cza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnic­ two Uniwersytetu Śląskiego, s. 161-180. S z m e j a M . 1997, Dlaczego Ślązacy z Opolszczyzny nie chcą być Polakami? [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławs­ kiego, s. 107-117. S z y n k i e w i c z S. 1996, Silva ethnicum, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I. Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, I A E PAN, Biblio­ teka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 319-334. Ś m i e ł o w s k a M . 1999, Śląsk Opolski - pogranicze kulturowe a kwestie narodowe, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 121-146. T o f f i er o wie A. i H . 2000, Kraj okrojony, Polityka, 12. 02. 2000. T i š k o v V . A . 1996, Konceptual'naja evoljucija nacional'noj politiki v Rossii, Issledovanija po prikladnoj i neotložnoj etnologii, nr 100, Moskva, Institut Etnologii i Antropologii R A N . W an at owi с z M . W. 1995, W kwestii tożsamości etniczno-kulturowej Górnoślązaków (refleksje historyka), [w:] Wokół śląskiej tożsamości, K . Wódz (red.), Katowice, s. 84-89. Z ł o t n i k a u A. 1992, MiżnacyjanaTnyja adnosiny na wschodnie-palieskim regionie, [w:] Belarusika. Albaruthenica, kn. 2: Farmiravannie i razviccjo nacyjanal'naj samasvjadomasci biełarusaů. Materyjały miżnarodnaj navukovaj kanferencyi, jakaja adbyłasja u Maladzecznie 19-20 żniunja 1992 g., Minsk, s. 228-233. Ż e c h o w s k i Z. A. 1997, Nation and ethnic groups, [w:] Ethnic minorities and ethnic majority, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 33-45. Ż u r k o J. 1997, Łemkowie - między grupą etniczną a narodem, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 51-62. IWONA KABZIŃSKA B E T W E E N E T H N I C G R O U P AND N A T I O N Summary The article consists of three parts. In the first the author describes ethnic differentiation of some of the states in Central and Eastern Europe, namely Poland, Lithuania, Ukraine and Belarussia. She emphasizes differences in data concerning numbers of particular ethnic groups (national minorities) as they come from different sources: either official censuses or surveys of independent research centres or institutions representing respective minorities. For instance, data recorded by the minority centre indicate 80 thousand of the Lemkos in Poland, while official data say about 13-15 thousand, and independent records about 50 to 60 thousand. In the case of the Germans it is respectively 700 to 100 thousand, 350 to 500 thousand, or 300 to 350 thousand. The second part concentrates on the recent phenomenon: a remarkably increasing importance of nationalistic ideas in small ethnic groups which strive to be acknowledged as separate nations. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 61 The author shows the instances of the Lemkos (mainly those living in Poland), the Upper Silesians (inhabiting the former Katowice district, southern Poland), and the inhabitants of Polesie (those from the western part of that region in Belarussia). It is worth mentioning that only part of the members of each of those ethnic groups are in favour of being acknowledged as a nation, and there are always formal associations speaking on their behalf. In each of those groups there are various options of group identity, they are by no means monolithic in this respect. From among the Lemkos following categories can be distinguished: the Lemkos-Ukrainians, the Lemkos-Poles, the Lemkos-Rusins and the Lemkos. That means that part of the Lemkos consider themselves to belong to the Ukrainian ethnographic group, part of them have become polonized. The inhabitants of Upper Silesia define themselves either as Pojes or as Poles of Silesian derivation, the Silesians, Polish-Silesians, Silesians-Poles, Silesians-Germans, the Germans-Silesians, the Germans. Part of the inhabitants of the region do reveal any definite national auto-identification. Both ethnographic and sociological researches show that in Upper Silesia regional auto-identification prevails. There have been, however no sufficient researches enabling us to ascertain the prevailing type of national identy in Polesie. We do not know how popular there the idea of the separate Polessian nation is, as it is supported by some members of the organization "Polissie" founded in 1988. The third part of the paper is dedicated to problems of terminology. The author pointed out that some of the social scientists dealing with problems of ethnicity employ the terms 'ethnic' (group, identity, consciousness etc) and quit the terms 'nation' (resp. national identity and consciousness). Other authors are in favour of both the terms - 'nation' and 'ethnic group' and consequently (by the way, many scholarly texts lack in consequence) 'ethnic' and 'national minority', 'identity', 'consciousness', 'self-definition'. The problem the author raises concerns the most adequate terms and concepts for describing the situation when the idea of nation appears among small ethnic societies. What terms to use if we give up those of 'nation' and 'national consciousness (identity)'? How to describe and explain the inner conflict between ethno-cultural identity and sense of belonging to a particular 'host-nation', a kind of conflict frequently occuring among members of minority groups? The author maintains that vanishing of the ideas of nation and national states (which were supposed to be replaced by those of regions) was announced too early. Nevertheless at the moment the social scientists are not unanimous as to when to apply the term 'nation' 'national minority' etc. There is no consensus even among those who study the same group. In the case of the Lemkos for instance some authors say about 'ethnic' (M. Dziewierski) others about ethno-national (B. Pactwa) identity. The Lemkos are either defined "between the ethnic and national group" (E. Michna, J. Zurko) or included into national minorities living in Poland (A. Rzepliński). In effect, not only particular groups are "between ethnic group and nation". Some research workers are there too. The author points out that it is a duty of every scholar to seek concepts which would allow for describing particular situations in the most adequate way, so that they would show their very essence. The idea of nation appearing among small ethnic groups belongs to such situations. In considering socio-cultural processes it would be desirable to take into account two perspec­ tives: those referred to as emic and etic, i.e. from both points of view - that of the subjects of the study and of the research workers themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51baf3a85342b86d722c1ad76b6e1065.pdf 65b7193bc28057fc22fdc93c2bef6636 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource pogrzeb obrzędy pogrzebowe - Polska obrzędy przejścia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1798 Title A name given to the resource Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.215-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brencz, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ANDRZEJ t. n, 1987 BRENCZ UAM Po'z.nań POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA Jednym z podstawowych pytań, na które próbowali znaleźć odpowiedź następcy Durkheima, antropolodzy społeczni, dotyczyło kwestii sposobu odzwierciedlania przez rytuał stosunków społecznych. Określano rytuał jako sposób ustanawiania, odnawiania, czy umacniania tradycyjnych więzi społecznych. Twierdzono, że poprzez rytuał wyrażane są konflikty, bądż odzwierciedlane role społeczne. Współczesna antropologia podkreśla komunikacyjną rolę rytuału. Pod pojęciem tym najczęściej rozumie tradycyjnie utwierdzone wzory zachowania, za pośrednictwem których przekazywane są nakazy społeczne. Każda rytualna aktywność, to szereg symboli, w postaci: przedmiotów, czynności, zdarzeń, które posiadają swój wizualny, werbalny, przestrzenny i czasowy wymiar i które się jednocześnie uzewnętrzniają i kondensują w jedno przeżycie. Celem obrzędów religijnych jest ukazanie relacji między fizycznym doświadczeniem, normami społecznymi, zasadami i systemem wartości społecznych, na których opiera się struktura społeczna, a światem nadzmysłowym, irracjonalnym z drugiej strony (E. Leach, 14 - tll). Jeżeli przyjmiemy, że każdy system społeczno-kulturowy stanowi koherentny zespół zintegrowanych zjawisk, między którymi istnieją określone relacje tworząc w ten sposób funkcjonalną całość, to dla zachowania trwałości tego systemu niezmiernie ważna jest stabilność zjawisk i zachowań. Człowiek wnosi do pozornie niezrozumiałego świata odpowiedni konceptualny system, porządek logiczny systematyzujący wszystkie elementy. Otaczające go zjawiska, istoty, przedmioty i zdarzenia należy odpowiednio zakl<lsyfikować i określić wyraźnie nieprzekraczalne granice między nimi. Zdaniem E. Leacha, poprzez stworzenie takiego systemu człowiek redukuje swoją bezradność i niepewność wynikającą z niewiadomej i równocześnie tworzy podstawy funkcjonowania systemu społeczno-kulturowego, do którego przynależy (E. Leach, 30 - 45). Życie społeczne podlega nieustannym zmianom, charakteryzaje je pewna dynamika. Zmiany te mogą się dokonywać w makroskali, w toku dziejów historycznych, i w mikroskali, w określonym wycinku czaso- �-.' 216 Andrzej Brencz wym. Dotyczyć może tylko wycinka danej struktury, bądż znacznego jej fragmentu. Każda taka zmiana to przejście przez ustalone i jasno sprecyzowane granice, pociągające za sobą jednak naruszenie istniejącego porządku i może doprowadzić w konsekwencji do zachwiania stabilnego układu. Należy ją w związku z tym przeprowadzić w taki sposób, by powrócić do punktu wyjścia, przywrócić stan pierwotny. W celu uniknięcia potencjalnego zagrożenia, jakie może ona wywołać, sposób jej przeprowadzenia musi być bardzo dokładnie określony i kontrolowany. Warunki te spełniają rytuały, stanowiące jednocześnie elementy strukturyzujące procesy kulturowo-historyczne. Rytuały stanowią " ... szczególnie dramatyczną próbę, by pojedynczą część składową życia w pełni twardo kontrolować i wprowadzać w określony porządek ... " (S. F. Moore B. G. Myerhoff, 117). Na grupę rytuałów, które towarzyszą i regulują zmiany społeczne, zwrócił uwagę na początku naszego wieku A. Van Gennep, tworząc koncepcję rites de passage. Liczne późniejsze prace wykazały, że koncepcja ta, a raczej jej schemat, jest niezwykle przydatny w badaniach rytuałów, jednakże model stworzony przez jej autora należy traktować tylko jako pewną propozycję stanowiącą punkt wyjścia. We współczesne] antropologii, zwłaszcza brytyjskiej, została poddana wielu zmianom i modyfikacjom. Szczególny wkład wniosły prace Edmunda Leacha, Victora Turnera i Terensa Turnera. Niektóre z założeń tych autorów okazały się w badaniach obrzędów pogrzebowych szczególnie przydatne. E. Leach wskazał na znaczenie granic czasowych i przestrzennych, spełniających ważną funkcję w symbolicznej organizacji świata. Ludzie, tworząc określone klasyfikacje, systemy czy kategorie porządkujące, wyznaczają jednocześnie pewne granice w czasie i przestrzeni. Człowiek dzieli tok życia na pewne odcinki czasowe. Między nimi występują interwały, odcinki nie posiadające wymiaru czasowego. Zmia~y społeczne przebiegają w tych interwałach, a więc odbywają się poza czasem. Granice, które czasowo oraz przestrzennie rozdzielają zjawisko, są z natury rzeczy niejasne, dwuznaczne i niebezpieczne. Wyznaczają one i stymulują aktywność rytualną, stanowiąc jednocześnie punkt określający początek i koniec każdego z okresów. Różnice jakie istnieją między dokładnie określoną przestrzenią społeczną i czasem, a granicą która je dzieli, Leach wyraził w szeregu metafor: czas normalny-czas menormainy, kategorie wyraźne-kategorie niewyraźne, profanum-sacrum, w środku skraju (E. Leach, 30 - 45). Uzupełniając teorię rites de passage T. Turner doszukiwał się odpowiedzi i wyjaśnienia problemu, dlaczego przejście odbywa się w trzech fazach i z czym należy wiązać odmienną charakterystykę fazy granicznej. Interesował go szczególnie problem relacji między strukturą rytuału �';I~ POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA 217 j '.. ~ " ~ \, a przejściem społecznym. W swych dociekaniach jako punkt wyjścia obiera charakter, naturę społecznej struktury. Tworząc model obrzędów przejścia zwrócił uwagę na fakt, że strukturę społeczną należy rozumieć jako dynamiczne, hierarchiczne relacje zachodzące między różnymi płaszczyznami (poziomami) struktury. Normatywny porządek społeczny, składający się z kontrastujących, wzajemnie wykluczających się kategorii, tworzy niższy poziom struktury. Poziom wyższy stanowi wspólna podstawa jednocząca kategorie niższego poziomu, sposoby zmian j zasady na jakich się opierają. Między tymi poziomami istnieje wzajemna zctlcżność. Rytuał musi się opierać na tych samych strukturalnych i dynamicznych właściwościach społeczności, musi uosabiać procesy społeczne. Klucz pozwalający na rozumienie rytuału jako formy akcji społecznej i symbolicznej struktury tkwi w rozumieniu społecznych potrzeb. Symbole, z których się korzysta, obrazują równocześnie sytuację wyjściową i wejściową, dalej, różnice między nimi, przyczynę powstania granic, jak i przejście z jednej sytuacji do drugiej. Te symbole umożliwiają ludziom, którzy podlegają obrzędowi przejścia, jak i społeczności, do której powracają ze zmienionym statusem, przystosować się do zachodzących zmian stanowiących cel rytuału. Rytuał obejmuje stan wyjściowy, stan końcowy oraz fazę przejścia, stanowiącą bezpośredni wyraz zasad transformacyjnych, stanowiących podstawę i mechanizm przejŚcia społecznego (T. Turner, 53 -'70). Należy jeszcze dodać, że zdaniem T. Turnera: treść fazy granicznej jest z reguły bardzo różnorodna i zależy od konkreh.ej sytuacji społecznej, to znaczy od rodzaju przejścia, z którym związany jest rytuał i od specyfiki społeczno-kulturowego kontekstu. Natomiast V. Turner wychodzi od założenia, że wszystkie społeczności posiadają podobną strukturę, opierającą się na funkcjonowaniu dwóch przeciwstawnych modeli zachowania. Z jednej strony występuje struktura społeczne, której wszystkie elementy (miejsce, rola itd.) są jasno określone przez wartości, normy, interesy społeczne, z drugiej zaś występuje communitas, stan egalitarny, w którym jednostka jest okresowo uwolniona od przypisanej pozycji. Według V. Turnera życie społeczne, to dialektyczny proces stale zmieniającej się fazy struktury i fazy communitas, dyferencjacji i homogeniczności. Obrzędy przejścia umożliwiają osobnikowi okresowo wyjść ze stanu podlegającego prawom struktury i wejść w stan ,communitas. Ta możliwość rytualnej wymiany wpływa na umacnianie się wartości stanowiących podstawę społeczną i ponowne przywracanie zasady hierarchii (V. Turner, 95 - 97, 164 - 168, 177 - 179). W oparciu powyższe stwierdzenia należy dokonać próby charakterystyki zjawiska kulturowego określanego w literaturze jako obrzęd pogrzebowy. Jednym z krytycznych momentów w życiu społecznym, to śmierć - �218 Andrzej Brencz członka grupy. Strach przed zmarłym, zjawisko śmierci, dusza, instynkt samozachowawczy, rozmaite konflikty pojawiające się w tym momencie, to czynniki zagrażające istnieniu podstawowych wartości i egzystencji grupy {B. Malinowski, 422 - 428; E. Durkheim, 571). Ten moment musi być przezwyciężony poprzez odpowiedni obrzęd. Poprzez obrzęd pogrzebowy można rozumieć kompleks obowiązujących, ustanowionych tradycyjnie i przyjętych przez społeczność form zachowania symbolicznego (por. M. Prosić Dvornić, 41). Przedstawia on system różnorodnych form czynności stanowiących odpowiedź na różnorodne problemy i potrzeby związane ze śmiercią, jakich wymaga społeczność. Z każdym systemem społeczno-kulturowym związana jest specyficzna forma obrzędu, która jednocześnie odzwierciedla wierzenia stanowiące podstawę obrzędu, jak i motywy i wartości, na których opiera się ten system. Śmierć jako zjawisko i obrzęd jako ogólnoludzka odpowiedź na stan zagrożenia (mimo iż niektóre formy zachowania i czynności są zróżnicowane), doprowadziły do tego, że obrzędy te w swych zasadniczych rysach, motywach i celach wykazują na całym świecie zdumiewające podobieństwo (B. Malinowski, 423). U podstaw obrzędów pogrzebowych wszystkich ludów leżą dwa przeciwstawne dążenia; chęć zatrzymania zmarłego, i dążenie do uwolnienia się od niego (S. A. Tokariev, 1'52). Jawią się one z jednej strony w postaci uczucia żalu, z drugiej zaś w formie instynktownego uczucia strachu. Stąd wynika dwojaki stosunek żywych wobec zmarłego: równolegle występuje próba zerwania wszystkich więzi oraz tendencja do utrzymania tych więzi w zmienionej formie. Śmierć człowieka, będąca sama w sobie sprawą jednostki, przekształca się w wydarzenie, w którym uczestniczy grupa społeczna. Obrzqdy związane ze śmiercią posiadają więc znaczenie i konsekwencje społeczne. Poprzez aktywność rytualną przeprowadzoną według wyraźnie określonego wzoru, zachowanie ludzi będących pod wpływem strachu, osamotnionych, zdezorientowanych, zostaje uregulowane i poddane kontroli, by nie kolidowało z interesem i potrzebami grupy. W obrzędzie pogrzebowym dominują dwie zasady: obowiązek uwolnienia grupy od ciała zmarłego, dła którego nie ma już miejsca między żywymi i udzielenie ludziom, których łączyły ze zmarłym określone więzi, pomocy, mającej załagodzić następstwa nieszczęścia, które ich spotkało. Jednocześnie, poprzez odpowiednie postępowanie, następuje przystosowanie całej grupy społecznej do nowej sytuacji. Wiele sposobów realizacji ma charakter uniwersalny. W obrzędach pogrzebowych tło wierzeniowe odgrywa istotną rolę. Niezależnie od denominacji konfesyjnej, europejskie obrzędy pogrzebowe, w tym i polskie, opierają się z jednej strony o zasady obowiązującej religii, standaryzowane przez przepisy liturgiczne, z drugiej zaś opierają się na �POLSKA OBRZF,DOWOŚC POGRZEBOWA 219 reliktach dawnych wierzeń i wyobrażeń eschatologicznych. Oba te systemy, zwane tutaj umownie religią, wskazują na środki, jakimi rytuał, jeżeli zostanie prawidłowo przeprowadzony, może osiągnąć pożądane rezultaty (por. S. F. Moore i B.G. Myerhoff, 125). Religijne wyobrażenia eschatologiczne opierają się na animistycznym spojrzeniu na świat (B. Malinowski, 426). Śmierć nie oznacza końca istnienia, lecz stanowi tylko moment, w którym dusza rozstaje się z ciałem i rozpoczyna inne, nie cielesne bytowanie. Dusza człowieka żyje po jego śmierci fizycznej, nadal należy do wspólnoty społecznej, partycypuje w całokształcie życia. Wspólnotę społeczną stanowi zespół żywych i. zmarłych jej członków (L. Levi-Bruhl, 46 - 47). Jak już wspomniano, człowiek instytnktownie lęka się zmarłego, jako czegoś nieczystego, niebezpiecznego, wzbudzającego grozę, a jednocześnie jest w dalszym ciągu emocjonalnie i społecznie z nim związany. Czy przeważać będzie uczucie strachu, czy odczucie przywiązania, zależeć to będzie w dużej mierze od charakteru systemu religijnego, przyjętego w danej grupie (K. Birekt-Smith, 364 i n.; S. A. Tokariev, 188). Zmarły może być dla społeczności dobry -bądź zły, może pomóc, bądź zaszkodzić. Potencjalna pomoc, bądź szkoda jaką może wyrządzić, zależy od postawy żywych wobec zmarłego i jego duszy. Stąd zachowania członków społeczności, do której należał zmarły, motywowane są przede wszystkim chęcią uregulowania relacji między zmarłym, a społecznością. Zachowania te mają na celu całkowite zerwanie jakichkolwiek więzi ze zmarłym, by uchronić społeczność od niszczącego i zgubnego wpływu, ale jednocześnie mają na celu przedłużenie i podtrzymanie fikcyjnych więzi, by umożliwić zmarłemu i jego duszy egzystencję pośmiertną i z tego względu spodziewać się określonych korzyści. Zachowania, sposoby postępowania :Qależne są bezpośrednio od wyobrażeń o duszy zmarłego, a wyobrażenia te na terenie Polski, mimo niwelacyjnego działania zasad religii katolickiej, są zróżnicowane. Charakterystyczna dla niższych form świadomości heterogeniczność wyobrażeń o duszy zmarłego Levi-Bruhl objaśnia obojętnością wobec logicznych sprzeczności. Umożliwia to dawnym zjawiskom przetrwanie i istnienie obok nowych, często wzajemnie przeciwstawnych sobie (L. Levi-Bruhl, 55 - 56). Jeżeli ta hipoteza jest prawdziwa, to oznacza, że niektóre z wyobrażeń o duszy zmarłego, znane z terenów Polski, powstały w różnych fazach rozwoju koncepcji eschatologicznych. Różnice w ich treści wskazują na różnice w pochodzeniu. Wraz powstaniem nowych wyobrażeń o duszy zmarłego powstają odpowiednie nowe normy zachowania, poprzez które reguluje się w zmieniony sposób relacje między duszą, a społecznością, zgodnie z sumą dotychczasowych wyobrażeń. Praktyki dawne jak i nowe, powstałe o chrześcijański imperatyw "umarłych grzebać" wraz z całym ry- �220 Andrzej Brencż tuałem, nakazują, by ciało, w którym przebywała dusza, pochować w określony i dostojny sposób, a także zrealiwwać wszystkie te obrzędy, które zabezpieczą pośmiertną egzystencję duszy. Podstawowym obowiązkiem rodziny i grupy społecznej jest realizacja obrzędu zgodnie ze wszystkimi obowiązującymi zasadami. Towarzyszy temu przekonanie, że nie powinno zdarzyć się ooś nieprzewidzianego, że nic nie może zakłócić toku obrzędu. To przekonanie działa uspokajająco i przywraca równowagę (por. B. Malinowski, Zwyczaj ... , 334). Powszechne jest wierzenie, że ci,ało zmarłego jest "nieczyste" w związku z tym jakikolwiek kontakt bezpośredni, bądź przebywanie w pobliżu, stanowi potencjalne niebezpieczeństwo dla żywych, a szczególnie zaś dla najbliższych. Istnieje szereg nakazów i zakazów chroniących żywych od szkodliwego wpływu zmarłego i praktyk mających zmusić dusze zmarłego do opuszczenia ciała i świ,ata ziemskiego. Wszystkie te środki ostrożności niezbędne są w sytuacjach, kiedy człowiek wchodzi w kontakt z siłami nadprzyrodzonymi, pozostającymi poza jakąkolwiek kontrolą i rozumieniem. Związek ze zmarłym i jego duszą winien trwać tylko w okresie, kiedy dusza jest jeszcze na ziemi, do chwili jej odejścia na drugi świat, do miejsca wiecznego przebywania. Według wierzeń ludowych z terenów Polski, cz,as pobytu duszy na ziemi jest bardzo zróżnicowany. Na zróżnicowanie to wpływ wywarły póżniejsze chrześcijańskie modyfikacje wyobrażeń eschatologicznych. Według słowiańskich wierzeń ludowych, z o'b.szarów o dominacji religii prawosławnej, dusza przebywa na ziemi przez okres jednego roku, przy czym intensywność oddziaływania duszy na świ,at żywych i stopień niebezpieczeństwa stąd wynikający, sukcesywnie maleje po pochówku. Jako niebezpieczny uW1ażany jest powszechnie okres czterdziestu dni po śmierci. Na obszarach o dominacji religii katolickiej, okres ten wynosi najczęściej trzydzieści dni, przy czym istnieje duże zróżnicowanie regionalne (A. Fischer, 324 - 331, por. także K. Ranke, 45 - 46). W okresie tym mamy do czynienia z rozbudowanym systemem obrzędów oczyszczających. Jeżeli cykl obrzędów pogrzebowych rozpatrywać będziemy z punktu widzenia obrzędów przejścia, to w oparciu o powyższe uwagi m07.na wydzielić i scharakteryzować kilka f.orm społecznych przejść związanych ze zmianą statusu poszczególnych osób lub grup. Dotyczy to osoby zmarłego i jego duszy, najbliższej rodziny oraz krewnych, a także społeczności, z którą związany był zmarły. Zmarły zakończył okres wędrówki ziemskiej, okres pobytu w świecie rzeczywistym, zmienia status żywego członka społeczności na status członka zmarłego. Charakterystyczna jest forma przeniesienia ciał,a na miejsce spoczynku innych zmarłych członków społeczności i odprawienie jego duszy na tamten świat w myśl reguł i zasad zbudowanych w oparciu o obowiązującą eschatologię. �POLSKA OBRZĘDOWOSC POGHZEBOW A 221 Najbliższa rodzina i krewni w strukturze społecznej przechodzą ze stanu normalnego (profanum) w stan pogrążonych w żałobie, a po upływie określonego czasu powracają do stanu normalnego. Śmierć wywołuje także bezpośrednie zmiany w strukturze społecznej: żona, czy mąż osoby zmarłej zmieniają status przechodzą w status owdowiałych, dziecko otrzymuje status sieroty (półsieroty), śmierć gospodarza przynosi zmianę ról, itd. Szczególne znaczenie, choć w polskiej obrzędowości już nieco zatarte, ma obrzęd pogrzebowy dla całej spoleczności. Społeczność ta musi przejść przez okres potencjalnie dlań niebezpieczny, wynikający z zagrożenia rozpadu jej struktury, a także musi urzeczywistnić zmianę jaka zaszła w jej strukturze w związku z stratą jednego z jej członków, wykluczyć go i przejąć członków rodziny w ramach ich nowych statusów. Obrzędy pogrzebowe miały szczególne znaczenie w okresie wspólnoty rodowej. Stanowiły ważny moment kohezji wspólnoty. Szczególnie uwidacznia się to w obrzędowości pogrzebowej Słowiańszczyzny południowej. Według Cajkanovicia, we współczesnej obrzędowości znaleźć można potwierdzenie tezy, że na tym terenie obrzęd pogrzebowy związany był ze wspólnotą rodową. Mimo, iż najwięcej zakazów i nakazów związanych jest z rodziną, domownikami, na terenach, gdzie długo przetrwały resztki wspólnoty rodowej, pewnymi restrykcjami objęta jest szersza wspólnota rodowa, czy nawet plemię. Obecnie obejmuje całą wieś (Cajkanović, 143- 145). Z powyższych ustaleń wysunąć można wniosek, że w obrzędzie pogrzebowym zawarta jest nie tylko odpowiedź na sytuacje wynikające z zetknięcia ludzi z siłami nadprzyrodzonymi, lecz także odpowiedzi na powstałe potrzeby szeregu transformacji w ramach struktury społeczności. Jak już wspomniano, jednym z podstawowych obowiązków żyjących wobec zmarłego jest zerwanie wszystkich dotychczasowych związków, nawiązanie nowych relacji zmarły-żywi, zgodnie z obowiązującymi prze_ konaniami. Proces ten rozpoczynają rozbudowane O'brzędy wyłączania. Nie stanowią one jednego określonego aktu lecz rozwijają się sukcesywnie, przechodząc przez kilka etapów. W obrządku pogrzebowym wydzielone są następujące fazy: zmarły zostaje odseperowany od żyjących, od domowników, dalej przedmiotów, a więc od rodziny i domu, następnie od społeczności i świata żywych. Początki obrzędu wyłączania rozpoczynają się w chwili zgonu. Powszechnie praktykowany jest zwyczaj pojednania zmarłego z żywymi. Religia katolicka wprowadziła do wyobrażeń eschatologicznych dwa elementy: grzechu (będącego naruszeniem zakazów etycz.ny'ch) i nagrody (w przyszłym życiu, jako wyrównanie za uczynki człowieka w życiu doczesnym) (H. Łowmiański, 29). W związku z tym, pojednani'e to traktowane jest jako swoista forma ekspiracji Jednak wzajemne przebaczanie sobie �222 Andrzej Brencz wyrządzonych krzywd, zatargów, pozbywanie się uczucia urazy, ma tak'że na celu przywrócenie równowagi w świadomości ludzi i zatarcie różnic, które stanowiłyby ewentualną przeszkodę w wędrówce duszy na tamten świat. Obrzędy wyłączania nasilają się w chwili śmierci. Mamy tutaj do czynienia z praktykami, które wyraźnie podkreślają powstanie granicy między czasem normalnym i normalnym tokiem czynności i zachowań ludzi a okresem rytualnym. Naleźą tutaj nak,azy zachowania ciszy, dzwonienie, budzenie śpiących domowników, przerwanie czynności gospodarczych. O. Kolberg zanotował w zeszłym stuleciu: "Jak kt,o umrze, to mu się najprzód dzwoni w kościele" (O. Kolberg, t. 10, 77). Zwyczaj dzwonienia dzwonkiem według zwyczajów zanotowanych w połowie naszego stulecia, miał ułatwić zgon (dzwonek dla konających) (K. Kwaśniewicz, 110). Dźwięk w rytuałach przejścia uznawany lest jako oznaka granicy (E. Leach, 63; por. 1. Kovacević, 21 - 32). Uderzanie w dzwony oznacza granicę między profanum, a sacrum, wyznacza początek zachowania rytualnego. Wszystkie wymienione praktyki, zmodyfikowane już na początku XX wieku, oznaczały początek czasu rytualnego, w którym następuje wyraźne fizyczne i rytualne oddzielenie zmarłego od żywych. Wszystkie sprzęty, przedmioty mające bezpośredni kontakt ze zmarłym zostają zniszczone, bądź porzucone. J. Burszta omawiając zwyczaje i obrzędy pogrzebowe na terenie Wielkopolski pisze: " ... Kolejny cykl czynności i zabiegów następuje z chwilą wniesienia trumny. Zmienia się przede wszystkim urządzenie izby, wynosi łóżka, stoły, krzesła, zaciemnia się okna oraz przystraja izbę zielenią i kwiatami. Trumnę ustawia się na stole ... w środku izby, zawsze w ten sposób, że nogi zmarłego skierowane są ku drzwiom ... " (J. Burszta, 183 - 184). Zmarłemu zostaje wydzielona osobna przestrzeń, zmieniony zostaje dotychczasowy układ, tworzy się nowy podział: przestrzeń zmarłego i przestrzeń żywych. Wyłączanie zmarłego następuje także poprzez czynności związane z wynoszeniem z domu. Wynosi się nogami do przodu, uderza trzykrotnie trumną o próg, itd. Funkcję granicy przestrzennej pełni tutaj próg domu. Czynności wykonywane przy wynoszeniu, oprócz symbolicznego uniemożliwienia powrotu zmarłego, oznacza także pożegnanie, oddzielenie zmarlego od domu i rodziny. W symboliczny spos6b następowało także wyłączanie zmarłego z obszaru jego działania gospodarczego, podkreślając zakoń,czenie pełnienia roli gospodarza. Z relacji. O. Kolberga wynika, że kiedyś obnoszono trumnę dookoła podwórza i przystawano przed stajnią, oborą i chlewem (O. Kolberg, t. 10, 217). Rzucanie ziemi na tr:.:mnę wyznacza moment graniczny, w ktćrym zmarły i żywi rozstają się. Według powszechnych wierzeń dusza opuszcza ciało w chwili złożenia trumny i zasypywania mogiły. W polskiej obrzę- �POLSKA OBRZE;DOWOŚC POGRZEBOWA 223 dowości pogrzebowej, podobnie jak na Słowiańszczyźnie, istnieje zakaz rzucania ziemi przez krewnych {A. Fischer, 342). Czynność tę wykonują tylko znajomi i sąsiedzi zmarłego. Stanowi to formę pożegnania zmarłego i oznacza rozstanie się ze wspólnotą. Z powyższego przeglądu wynika, że proces symbolicznego zrywania więzi zmarłego ze światem żywych, przeprowadzany przez obrzędy wyłączania, następuje stopniowo. Równolegle z obrzędami wyłączania przeprowadzano szereg akcji i czynności, których celem było przygotowanie w odpowiedni sposób ciała zmarłego oraz przygotowanie duszy do przejścia ze świata żywych w świat zmarłych. Rytualne wyłączanie duszy zmarłego następuje z chwilą zgonu. Przejawia się w wielu praktykach, które według wierzeń ludowych miały ułatwić zgon. Powstały one na gruncie dawnych wyobrażeń eschatologicznych, lecz zostały przekształcone pod wpływem Kościoła katolickiego. Charakterystyczne w tym względzie jest kropienie wodą święconą ,odmawianie odpowiednich modlitw, dawanie do ręki zapalonej gromnicy. Stare formy, to wyjmowanie poduszki spod głowy, bądź kładzenie zmarłego na ziemi (A. Fischer, 66 - 80, J. Burszta, 181 - 182). Do rytałów włączania naleźą te czynności, które można określić za A. Fischerem jako wyzwalające duszę (otwieranie okien, robienie specjalnych otworów itd.). Do tej grupy należą także te czynności i praktyki, które wyrosły na gruncie powszechnego wierzenia, czy to genetycznie pogańskiego, czy chrześcijańskiego, że zmarły znajdzie się na tamtym świecie w takim stanie, w jakim opuścił świat źywych. Rytualne mycie, ubieranie w specjalny strój (czehieł, giezło), wyposażenie w przedmioty, a współcześnie w atrybuty religijne, mają na celu przygotowanie zmarłego do pobytu na tamtym świecie. Idea ta, towarzysząca ludzkości od dawna, wyrosła na gruncie przekonania, źe życie człowieka trwa nadal w innym wymiarze, przetrwała do czasów nam współczesnych w zmodyfikowanej formie koncepcji defuncti vivi. Czynności te podporządkowane są nadrzędnej zasadzie, którą tak ok,reślił J. G. Frazer: "dusza, która została dobrze wyposażona i jest zadowolona, nie ma powodów, by wrócić i ukarać żywych (J. G. Frazer, 176 - 177). Żywi i martwi należą do tej samej wspćlnoty, wszak, jak pisze A. Fischer, "każdy wieśniak spoczywa naj chętniej na wioskowym, rodzinnym cmentarzu" (A. Fischer, 937). W ramach tej wspólnoty stanowią dwie odrębne kategorie, przynależące do różnych światów, przedzielone wyraźnie zdefiniowanymi granicami. Dopóki między nimi nie zostaną ustanowione relacje, regulowane i określane przez rytuały, każdy kontakt na innej drodze jest nie czysty i niebezpieczny (E. Leach, 30 - 45). Jak już podkreślano niejednokrotnie, w obrzędowości pogrzebowej wyraźnie zaznaczone zostało dwojakie zachowanie żywych wobec zma'rłego; z jednej �224 Andrzej Brencz strony dążenie do zerwania więzi, z drugiej zaś troska o jego duszę i zachowanie wobec niego gdy Jest jeszcze obecny. Zmarły i jego dusza są od chwili zgonu do pogrzebu między żywymi, lecz tutaj nie ma już dla niego miejsca, musi być wyłączony z kręgu żywych, a nie należy jeszcze do świata zmarłych. Jego status, rola, stosu.nek do żyjących, nie są jeszcze określone i zdefiniowane. Podlega w tym okresie oddziaływaniu zasad transformacyjnych, w ramach których odbywa się przejście z kategorii żywych do kategorii zmarłych. Granica między tymi kategoriami stymuluje aktywność rytualną, odpowiada w teorii obrzędów przejścia fazie granicznej. W przypadku obrzędowości pogrzebowej omacza ona koniec statusu żywego i począt€k statusu zmarłego, bądź szerzej, koniec życia ziemskiego i początek życia pozagrobowego. Transformacja ta nie jest procesem jednorazowym i wyraźnie określonym. Oznacza to, że nie kończy się ona w momencie pogrzebu, lecz trwa tak długo, aż zostaną wypełnione wszelkie akcje rytualne przypadające na określone odcinki czasowe, do końcowej akcji oznaczającej zakończenie żałoby. Ta akcja końcowa powoduje zmiany w strukturze rodziny i społeczności, które powracają do stanu normalnego (profanum). W polskiej obrzędowości pogrzebowej, w przeciwieństwie do obszarów np. prawo.sławia, czy świata germańskiego, obrzędy te jawią się w f OTmie rudymentalnej, w zasadzie jedynie w formie wspólnej uczty (stypa, skórka, przepicie skórki itd.), które odbywają się przy udziale rodziny i społeczności w dniu pogrzebu. Jednakże z bogatego materiału porównawczego zestawionego przez A. Fischera wynika, że uczty te odbywały się dawniej (tak jak obecnie na obszarach Kościoła prawosławnego) zwykle w 3, 7, 9, 3D, 40 dniu, w pół roku oraz w rocznicę śmierci. Dokument z ksiąg grodzkich z roku 1687 dowodzi powszechnolości zwyczaju stypy dorocznej. Kościół katolicki odprawia mszę za zmarłych w 3, 7, 9, 3D, 40 dzień oraz w rocznicę po zgonie (A. Fischer, 393). Obrzędy przejścia związane są także z rodziną zmarłego, stanowiącą od chwili śmierci kategorię "pogrążonych w żałobie". Dla społeczności ta ka tegoria może stanowić pewne zagrożenie,;.z racji bliskiego kontaktu ze zmarłYm. W związku z tym zostaje ona symbolicznie i faktycznie wyłączona z czasu normalnego {pr·ofanum), a także oznaczona poprzez odpowiednią formę ubioru. Nie może brać udziału w rozmaitych akcjach, które wykonuje w czasie normalnym. Dotyczy to szczególnie niektórych czynności obrzędowych związanych z obrzędowością rodzinną czy doroczną. Tryb życia rodziny ulega przekształceniu. Obowiązuje powszechnie zakaz wykonywania niektórych czynności domowych i gospodarczych, takich jak: przygotowywanie pożywienia, niektórych czynności przetwórczych oraz prac gospodarskich i polowych. W okresie żałoby nie wolno śpiewać, tańczyć, uczestniczyć w zabawach, weselu, podawać dziecka do �POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA 225 chrztu (por. Z. Staszczak, 108). Istnieje także rygorystycznie przestrzegany zakaz zawierania nowych związków małżeńskich. Ta forma izolacji społecznej wyznacza okres fazy granicz'nej, okres transformacji. Proces ponownego włączania rozwija się etapami, w miarę jak w fazie granicznej następuje modyfikacja więzi ze zmarłym i zmiana statusu społecznego. Proces przejścia, zarówno w fazie granicznej jak i w fazie włączania, wpływa na stany emocjonalne na drodze działania poszczególnych czynności, zakazów i nakazów postępowania. Pozwala na łagodne przejście, przyjęcie nowych ról i inkorporację nowego statusu (por. M. Prosić-Dvornić, 48). W obrzędzie pogrzebowym mamy bardzo często do czynienia z działaniem dwóch potrzeb, wynikających z toku życia normalnego (profanum) i potrzeb rytualnych, które są sobie przeciwstawne. Z tego względu musi dojść do kompromisów, rodzina wewnętrzne obowiązki wypełnia normalnie, jak i wchodzi w normalne relacje ze społecznością, tylko niektóre formy są zredukowane i wyraźnie określone, jako charakterystyczne dla tej kategorii. Śmierć stanowi moment krytyczny, zagrażający podstawowym wartościorn .i egzystencji każdej grupy społecznej. Szczególnie zagraża wartości naczelnej, jaką stanowi integracja i wzajemne powiązania (B. Malinowski, 427). Ten stan zagrożenia zostaje zmieniony przez akcję rytualną, która ma charakter łagodzący i "... może być wyrazem siły i optymizmu ... w sytuacjach niebezpieczeństwa i niepokoju ... " (S. F. Moore, B. Mayerhoff, 136). W obrzqdach pog.rzebowych społeczność uczestniczy w momentach najbardziej krytycznych, w chwili śmierci, w czuwaniu przy zmarłym i przy wyprowadzaniu zmarłego z domu i. wsi na cmentarz. Uczestniczy w tych momentach, które są także krytyczne dla rodziny, a \vięc w tych stanach, w których granice między poszczególnymi kategoriami nie są wyraźnie określone. Dotyczy to pewnych czynności związanych bezpośrednio ze zmarłym, w ten sposób rodzina zostaje częściowo izolowana od zgubnego wpływu zwłok. Udział społeczności w obrzędzie pogrzebowym rozpoczyna się wraz z chwilą przygotowania zwłok. Czynności wykonywali ludzie nie związani z rodziną zmarłego. Byli to najczęściej ludzie starzy, ubodzy, żebracy, dziady proszalne itp., tworząc specjalną kategorię, posiadającą :na niektórych terenach specyficzną nazwę, np. "trupiarki" (por. J. Burszta, 182, A. Fischer, 95 - 96, 107, K. Kwaśniewicz, 110). Kategorię tę stanowią osoby, które: a) zakończyły fazę reprodukcyjno-biologiczną; b) naJczęściej w strukturze społecznej nie odgrywają znaczącej roli. Społeczność wyznacza więc do czynności, które są dla żywych niebezpieczne, tych reprezentantów, którzy z punktu widzenia podstawowych interesów grupy są dlań już mało przydatni. Poprzez prawidłowe przeprowadzenie akcji ry15 "Lud" - t. 71 �226 Andrzej Brencz tu·alnej podnosili swoJ autorytet i społeczne znaczenie. Polskie materiały ni~ dostarczają istotnych wzmianek o obrzędowym oczyszczaniu ty<:h ludzi po zakończeniu ceremonii pogrzebowej, czy też o ich roli w stypie. Obowiązkiem każdego członka społeczności było pożegnanie zmarłego, uczestnictwo w kondukcie pogrzebowym i pomoc rodzinie. Nie przestrzeganie przepisów pociągało za sobą określone sankcje społe<:zne. Świadczą o tym liczne wierzenia związane z konduktem pogrzebowym, nakładające sankcje na ludzi nie uczestniczących w pogrzebie (A. Fischer, 322). Na wiadomość o śmierci, przekazywanej za pośrednictwem umownych znaków, bądź poprzez ozna.cżenie domu żałoby, schodzili się dorośli członkowie wspólnoty lokalnej. Sz·czególne znaczenie ma nocne czuwanie przy zmarłym, szeroko rozpowszechnione w różnych lokalnych wariantach. Interesująca jest nazwa "puste noce" wyraźnie podkreślająca okres przejścia między różnymi stanami rzeczywistości. Społeczność uczestniczyła również w pożegnaniu zmarłego, poprzez symboliczne dotknięcie ręki zmarłego, czy też tylko trumny (J. Burszta, 187). Trumnę z domu wynosili i często nieśli na cmentarz znajomi czy sąsiedzi, stosownie do kategorii płci i wieku. P.ochód porzebowy zatrzymywał się obok kapliczki czy krzyża, lub na granicy wsi. Było to według ludowy.ch przekonań miejsce pożegnania zmarłego ze wsią, często wygłaszano tam mowy pogrzebowe (J. Burszta, 188 - 189; A. Fischer, 290 - 291). W organizacji przestrzeni społecznej zasadniczą rolę odgrywają centrum i granica. Centrum, to miejsca kultowe, kościół, kapliczki, krzyże, stanowiące dla społecmości lokalnej symbol własnej organizacji świętości. Granica wydzielała okreŚoloną przestrzeń dla działań społeczno-religijnych i przeciwstawiała ją reszcie świata. Miejsca te były przestrzeniami koncentracji z jednej strony działań religijno-magicznych, z drugiej, wyznaczaly dla społeczności lokalnej obszar identyfikacyjny (R. Tomicki, 37 - 39). Według materiałów z XIX w. na niekU:rych obszarach Polski rodzina rozstawała się z konduktem p'Jgrzebowym, ponieważ wierzono, że odprowadzenie zwłok przez krewnych na cmentarz mogłoby sprowadzić śmierć do domu (r. w. Pogrzeb, 322, A. Fischer, 334). Mowy pogrzebowe, których teksty zawierały dawniej także' pewne formuły magiczne, później zredukowane, stanowiły formę pożegnania zmarłego przez społeczność wiejską. Wygłaszane były przez osoby pełniące ważne role w społeczności (naj zamożniejsi, bądź najlepsi gospodarze), bądź przez specjalnych mówców zwanych odpraszaczami (K. Kwaśniewicz, 115). Akcentem finalnym było sypanie ziemi, zazwyczaj w formie trzykrotnego rzucania grudek ziemi na trumnę. Charakterystyczny jest tutaj powszechny zakaz rzucania ziemi przez rodzinę i krewnych. �POLSKA OBRZĘDOWOSC POGRZEBOWA 227 Po pogrzebie rodzina urządzała poczęstunek dla uczestników pogrzebu. Ta stara tradycja kulturowa występowała na terenie Polski w dwóch formach: a) smutnej i poważnej; b) wesołej, z małymi śladami smutku i żalu (J. Burszta, 190, K. Kwaśniewicz, 115). Z powyższego przeglądu wynika jasno, że społeczność lokalna przechodzi także przez trzy fazy. Jednakże fazy te w obrzędzie pogrzebowym nie są tak wyraźnie zaznaczone i często występują synchronicznie, nakładając się wzajemnie. Fazę wyłączania zapoczątkowuje zawiadamianie o śmierci. Szczególną jej f.ormą jest bicie w dzwony, które traktować można jako sygnał oznajmiający społeczności o zmianie czasu normalnego w czas rytualny, nakazujący wykonanie szeregu praktyk. Przejścia przez fazę graniczną i włącźania mają charakter i'ntegracyjny i zaraz po pochówku i stypie następuje przejście do stanu normalnego. Jest rzeczą charakterystyczną, że społeczność w tych obrzędach jawi się jako zintegrowana całość. W ten symboliczny sposób zostaje podkreślona negacja istniejącego kryzysu i wskazanie na możliwość przezwyciężenia wewnętrznych niebezpieczeństw, poprzez działanie zintegrowanej całości. W ten sposób, podobnie jak i w innych obrzędach, wskazuje się na podstawowe wartości o charakterze integracyjnym. Społeczność w fazie włączanie, natychmiast po pogrzebie i stypie, rozpoczyna normalny tok życia, a kiedy upłynie przepisany okres czasu, w którym następuje transformacja kategorii poszczególnych jej członków, ponownie ich integruje. Generalnie, obrzęd pogrzebowy, z punktu widzenia społeczności, stanowi deklarację podstawowych wartości i ukazuje prawidłową strukturę społeczną. Między innymi określona zostaje ponownie rola rodziny, pojedynczych członków społeczności, pozycja społeczna, starszeństwo. LITERATURA K. Birket-Smith 1974, Scieżki ku!tury, Warszawa. J. Burszta 1967, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, (w:) Kultura ludowa Wielkopolski. pr zl.JiO'L It. I II, Po,z'nuń, s. 1'77 - 196. V. Cajkanowić 1924, Studije iz religije i folklora, "Srbski Etnografski Zbornik", JL'CXl, Beograd. A. Fischer 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. J. G. Frazer 1933, The Fear of the Dead in Primitive Religion, l, London. O. Kolberg 1962, Dziela wszystkie, t. 10: Poznaftskie, Wrocław-Poznań. L Kovacević 1979, Razbijanje predmeta kao granića pojedinih faza svadbenog rituala, (w:) ·Simpozjum Seoski dani Svetana Vukosavljevića, VII, Prijepolje. K. Kwaśniewicz 1981, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, (w:) Etnografia Polski, przemia.., ny kultury ludowej, pr. zbior., t. II, Ossolineum, s. 89 -126. lS* �228 Andrzej Brencz L. E. H. B. Levi-Bruhl 1954, Primitivni mentalitet, Zagrzeb. Leach 1983, Kultura i komunikacija, Beograd. Łowmiański 1979, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa. Malinowski 1958, Magia, nauka i religia, (w:) Szkice z teorii kultury, Warszawa. 1958, Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich (w:) Szkice z teorii kultury, Warszawa, s. 311 - 388. S. F. Moore i B. G. Myerhoff 1984, Sekularni ritual: forme i znacenja, (w:) "Glasnik etnografskog instituta SANU", t. XXXVIII, Beograd, s. 11'7- 139. M. Prośić-Dvornić 1982, Pogrebni ritual v svetlu obreda prelaza na primeru StonskOff primorjrr, (w:) "E.bnolosklj preglcd",18, Belogrcid, ,. 41 - 53. K. Ranke 1951, Der dreissigste und verzigste Tag im Totenkulillr der Indogennanen, Helsinki. Z. StaszczaK 1985, Obrzęd a obyczaj, Warszawa-Poznań. S. A. Tokariev 1969, Pierwotne formy religii i ich rozwój, Książka i Wiedza. R. Tomicki 1981, Religijność ludowa, (w:) Etnografia Polski, przemiany blltury ludowej, t. II, pr. zbior. Ossolineum, s. 29 - 70. T. Turner 1977, Transformation, (w:) Hierarchia and Transcendence, Van Gorcum, s. 53 - 70. V. W. Turner li9·67 Symbols in Ndembu Ritnal, The Forest of Symbols, Lejda r.w. 1,965, Pogrzeb, (w:) Słownik folklorIt polskiego, pl'. zbior. Warszawa s. ~2,2. Andrzej Brencz THE POLISH FUNERAL RITE AS THE RITE DE PASSAGE (summary) It has been attempted in the paper to analize the traditional funeral rite on the base of assumptions elaborated within British anthropology and ethnology. Conceptions of E. Leach, V. Turner and T. Turner, which refer to A. V. Genep's theory of rites de passage that is now considered classical, were the reference point. Rites associated with death constitute an event in the liIe of a societ.y, and they imply some structural changes. The problem of social transformations, which are conducted by means of rites, is particularly interesting. Funeral rites, conducted according to clearly defined patterns, determine people's behavior so that it would not interfere with primary interests and needs of the social group. If we consider a series of funeral rites using the assumptions of the theories of rites de pasage, we can separate and characterize a few forms of social passages associated with the change of the position of particular persons or groups. This concer·n:~ ithe dead pe:riSon aJl1Jd'h'is 'soul, his do.s-es1 family and relaitives, alnd aliso the society he had been in close contact with. In Polish funeral rites, basically practices and customs directly connected with the dead person have been preserved. Traditional rite forms associated with his closest family and relatives have been changed a bit. On the basis of literature, an attempt of the analysis of the forms of passage is possible to conduct. �POLSKA OBRZĘDOWOŚC POGRZEBOWA 229 The dead person changes his status from a living member of the sC'ciety to the status of a dead one. Characteristic is the form of transfer of the body of the dead to the place of rest of other members of the society, and in sending his soul to the other world the rules and principles established according to the binding eschatology are followed. Close family members and relatilves within the social structure transfer from the normal state (profanum) to the state of being plunged into mourning, and after certain time they return to the normal state. The deah also causes some direct changes in sotial structure: the wife or the husband of the dead person becomes a widow or a widower respectively, the child acquires the status of an orphan, the death of the host brings about a change of roles, and so on. The funeral rite is of particular importance for the entire society, however in Polish funeral rites it has been changed and reduced considerably. This society ha!.>,to pass through a potentiaHy dainger'ous period, as a f!elSulitalf a Ithreart: to the stability of its 'structure, lit rall/slo has ito realize a change !that occured in i1ts structu:re In consequence of the death of one of its members, it has to exclude him from the society and to admit the members of his family with their new statuses. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7076ae6fa7fab3e230d05c2551411563.pdf 4039171a701c58c7e47bc45b2f572614 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kolonizacja mazurska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1799 Title A name given to the resource "Kolonizacja mazurska" i ród Sapiehów w tradycji tzw."Mazurów Wieleńskich" / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.231-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, ;1987 WOJCIECH ŁYSlAK UMCS Lublin "KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHÓW W TRADYCJI TZW. "MAZURÓW WIELEŃSKICH" 1 Należy już na wstępie zaznaczyć, iż termin "kolonizacja mazurska" nie jest pojęciem historycznym i nie występował w dotychczasowych rozważaniach na temat tzw. "Mazurów Wieleńskich", wprowadzony tu jednak został ze względu na niezwykłe zjawisko w folklorze Wielkopolski jakim jest tradycja dotycząca pochodzenia mazurzących mieszkańców Puszczy Noteckiej osiadłych na lewym brzegu Noteci w okolicach Wielenia i Krzyża, a także na prawym brzegu Warty w okolicach WTonek 2. Ponieważ zaś, tak w literaturze przedmiotu, jak i w wspomnianej tradycji, owa kolooizacja łączona jest zawsze bezpośrednio z Sapiehami, stąd też zagadnienia te, pozornie różne i rozbieżne, muszą być traktowane łącznie. Ród Sapiehów wszedł w posiadanie dóbr w Wielkopolsce na początku XVIII wieku, wskutek małżeństwa starosty bobruj skiego, hetmana litewskiego, feldmarszałka rosyjskiego, Jana Kazimierza Sapiehy z Ludwiką Opaleńską, która to wniosła mu w posagu olbrzymie dobra (Koźmin, Rawicz, Wieleń i Radlin) 3. Same tylko "państwo wieleńskie" składało się z pięćdziesięciu pięciu wsi 4. Dobra te pozostały w rękach Sapiehów przez ponad sto lat, umacniając gospodarcze i polityczne znaczenie tej rodziny w Wielkopolsce, "pamięć tego znaczenia przechowała się w nazwie placu 1 Artykuł ten powstał w ramach szerszego opracowania dotyczącego świadomości grupowej tzw. "Mazurów Wieleńskich". 2 Przekazy źródłowe stanowiące bazę źródłową niniejszego opracowania były w każdym wypadku zapisane w warunkach "sztucznych", a więc takich, które były celowo wywołane. Stąd też kalectwo utrwalania stanowi a tym, iż poza zasięgiem badacza pozostaje cała atmosfera towarzysząca narracji w naturalnych warunkach transmisji treści folklorystycznych. Tekst zaś w takim wypadku jest w dużym· stopniu zniekształcony. Niemniej pozwalają one na sumaryczne opracowanie tradycyjnej wiedzy historycznej a pochodzeniu i późniejszej przeszłości tzw. "Mazurów Wieleńskich". 8 Sapiehowie. Materialy historyczno-genealogiczne i majątkowe, wydane nakladem rodziny, Petersburg 1894, T. 3, s. 128. 4 K. Zimmermann, Fryderyk Wielki i jego kolonizacja rolna na ziemiach polskich, Poznań 1915, t. 1, s. 255. �232 Wojciech Łysiak w Poznaniu, Sapieżyńskim do dziś dnia zwanego" - czytamy w obszernej monografii rodu 5. O placu tym w końcu XIX wieku opowiadano: 1. "Cała okolica, która jeszcze t€TaZ nazywana jest Placem Sapiehy, należała kiedyś do księcia Sapiehy i od niego też wzięła swoją nazwę. Jego obszar był swego rodzaju azylem i ci, którzy się tam udawali, oddawali się pod opiekę Sapiehów i byli bezpieczni p~zed pogonią" 6. W roku 1730 dobra wielkopolskie oddziedziczył wojewoda smoleński, Piotr Sapieha 7, który pozbywszy się w 1766 roku swych majątków litewskich, na stałe osiada w Wielkopolsce B. Ród Sapiehów w przekroju dziejów słynął zawsze z dumy rodowej, bogactwa, bezwzględności i samowoli. Byli oni prawdziwymi "królami" w swoich dobrach, tak litewskich, jak i później wielkopolskich. Cechy te ba'rdzo często przewijają się w podaniach jeszcze współcześnie opowiadanych na terenie Puszczy Noteckiej 9. We wszystkich badanych piętnastu wsiach (Hamrzysko, Biała, Mężyk, Miały, Marylin, Piłka, Nowe Kwiejce, Kamiennik, Chełst, Drawsko, Pęckowo, Zawada, Wrz€szczyna, Rosko i Chojno) inf.ormatorzy podkreślają, że to właśnie Sapiehowie byli organizatorami i wykonawcami, "kolonizacji mazurskiej". Należy jednak przy tym podkreślić, iż owa wiedza o przeszłości nie jest na omawianym tere:nie zjawiskiem powszechnym (prócz Choj:na, które nawet wówczas, gdyby taka kolonizacja miała miejsce w rzeczywistości, :nie mogło być nią objęte), bowiem na ogół mieszkańcy badanych wsi nie orientują się już w tym zagadnieniu, mimo iż - jak się to niekiedy podkreśla: "dawniej to wszyscy wiedzieli o Sapiehach i o tym jak nas tu sprowadzili" 10. Bardzo często opowiadania, a w tym wypadku raczej krótkie lakoniczne wzmianki, łączą informatorzy z zarazą, jaka panowała na tymże terenie w drugiej połowie XVIII wieku. Oto przykałdy takich wypowiedzi: 5 Sapiehowie, dz. cyt., s. 128. Platz in Posen, "Rogasener Familienblatt", Rogoźno 10 września 1899, R. III, nr 16, s. 64. 1 Sapiehowie, dz. cyt., s. 329. B Tamże, s. 337. 9 Na mapie folklorystycznej Wielkopolski istnieją dwa ośrodki, w których szeroko rozpowszechniona jest tradycyjna wiedza o Sapiehach. Pierwszy z nich, to omawiany tu "wie leń ski", drugi zaś to "kQźmiński" znany szczególnie z prac C. Pflanza i O. Knoopa. Ponieważ podania z okolic Koźmina w znacznej mierze noszą zbliżone cechy formalne do wieleńskich, stąd też niekiedy będę ilustrował nimi niniejszy materiał. Na uwagę zasługuje tu fakt, iż o Sapiehach opowiadano w Gołuchowie koło Pleszewa. W zapisie Otto Knoopa czytamy: "książę Sapieha miał kiedyś w swojej pysze wejść do kościoła z nakrytą głową. Wtedy czapka sama podfrunęła w górę i tam w górze pozostała", - tenże, Posener Kirchensagen, "Aus dem Posener Lande", Leszno 1908, R. III, nr 12, s. 573. lO inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985, 6 Der Sapieha �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 233 2. "Była cholera, wyniszczyła ludzi, a ten Sapieha zaczął osiedlać tu ludzi we wsiach Piłka, Pęckowo. On ich sprowadził z Mazur" 11. 3. "My wszyscy jesteśmy sprowadzeni z Mazur. Tutaj naród wymarł na cholerę i wtedy książę Sapieha sprowadził tu osadników z Mazur" 12. 4. "Jak tutaj ta cholera panowała, przede wszystkim w Pęckowie i Drawsku, przybyli tu ludzie z Mazowsza" 13. Na ogół jednak informatorzy pomijają ten historycznie uzasadniony motyw i opowiadają o kolonizacji uwzględniając zawsze w wypowiedzi Ifód Sapiehów jako warunkujący czynnik owego osadnictwa: 5. "Książę Sapieha sprowadził tu Mazurów z Mazowsza, oni tu przybyli z »pęckiem«. Osadników było pięciu. On ich tu osadził, bo musieli wykarczować las" 14. 6. "Sapieha tu pozakładał te wszytkie wsie" 15, 7. "Sapieha miał tych ludzi tu osiedlić. Tam gdzie figura stała na »kozim rynku«, to tam była pierwsza chata. Ta Sapieha ją budował" 16. 8. "Sapieha nas tu sprowadził" 17. 9. "My jesteśmy z Mazurów Wieleńskich. Dawni to tu buły bagna i osady rybackie. Wtedy sie ludzie sprowadzili z Mazur, ale czy moi przodkowie tu przyszli, to ja nie wiem" 18. 10. "Rosko datuje się od czasu jak książę Sapieha sprowadził tu 700 rodzin Mazurów z Mazowsza i osiedlił ich tutaj w Puszczy Noteckiej. Ojciec mi opowiadał, że oni byli osiedleni w Rosku, Wrzeszczynie, Pęckowie, Drawsku, Klempiczu, Obrzycku, Piłce i Kruczu. Do Roska sprowadzonych było 30 rodzin" 19. 11. "Hamrzysko nie było mazurskie. Wieś została założona w 1704 roku. Pierwszymi osadnikami byli Stochaj i Mierzwa. Wsie mazurskie zostały zaludnione osadnikami z Mazowsza sprowadzonymi przez księcia Sapiehę za Bolesława Chro'brego (sic!)" 02. Zbiorowa wiedza historyczna o pochodzeniu Mazurów Wieleńskich o nienotowanej skali w folklorze Wielkopolski zmusza do zastanowienia nad eweutalnością rzeczywistego przeprowadzenia "kolonizacji mazurskiej". Śledząc proces dziejowy na tymże terenie, kolonizacja taka wydaje się 11 12 13 Ił 15 1& 17 18 10 10 tenże, 7.08.1985, Inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985, inf. Edward Kuźnicki, Miały, 0.08.1P85, inf. Feliks Teska, Pęckowo, 7.08.1985, inf. Sdward Kuźnicki, Miały, 9.08.1985, inf. Bolesław Gabski, Miały 9.08.1985, Antoni Nawrot, Miały 9.08.1985, inf. Sylwester Tuta, Rosko, 8.08.1985, inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, inf. Antoni Zastrużny, Hamrzysko, 6.08.1985, �234 Wojciech Łysiak być teoretycznie dopuszczalną, dopuszczalna, bowiem nie dysponujemy żadnym materiałem źródłowym I(prócz folklorystyc~no-etnograficznym) potwierdzającym lub wykluczającym taką ewentualność. Od początku XVIII wieku rozwija się na terenie Puszczy Noteckiej osadnictwo olęderskie. Jednakże toczące się w tym czasie wojny (wojna północna 1700 - 1721) i towarzyszące im zarazy doprowadziły do poważnego wyludnienia się istniejących już osad. Zasiedleniem opustoszałych wskutek działań wojennych ziem zajęła się administracja pruska Fryderyka Wielkiego. Nowych osadników sprowadzano między innymi z Polski, zachęcając ich licznymi przywilejami i ulgami. Tylko z sapieżyńskiego "dominium wileńskiego" graniczącego z Nową Mmchią, zbiegło w latach 1754 - 1756, dwustu czterdziestu chłopów 21 i osiedliło się w granicach państwa pruskiego. Obrazu ~niszczenia dopełniła wojna siedmioletnia (1756 - 1762), wczasie której kraje Królestwa Pruskiego zostały zniszczone i wyludnione, zwłaszcza Brandenburgia i Nowa Marchia, graniczące bezpośrednio z posiadłośdami Piotra Sapiehy, 00 pociągnęło za sobą kolejną fryderycjańską akcję osiedleńczą kosztem sąsiednich ziem. Zorganizowano wówczas specjalne komendy organizujące i nadzorujące akcję przesiedleńczą 22. Najbliższa komenda znajdowała się w Drezdenku, której przewodniczył burmistrz Muthmann. Wskutek tej akcji najbardziej ucierpiały właśnie wieleńskie dobra Piotra Sapiehy 23. Biorąc z kolei pod uwagę tradycyjną zależność "kolonizacji mazurskiej" od Piotra Sapiehy można przyjąć, iż taka mogła mieć miejsce dopiero po roku 176624• Trudno jednak z powodu braku odpowiednich materiałów źródłowych określić rozmiary tej akcji. Badania dialektyczne Adama Tomaszewskiego wykluczają szeroką kolonizację osadnikami z Mazowsza. Pisze on bowiem: "w każdym razie jest rzeczą wykluczoną, aby ta ewentualna kolonizacja była tak masowa i silna, żeby ludności od dawna osiadłej mogła narzucić mazurzenie. Legendę o pochodzeniu mazurskim ludności spod Wielenia obalają zupełnie stwierdzone niemazowieckie cechy językowe tej ludności" 25. Dlaczego zatem w lokalnej tradycji pokutuje przekonanie, że to właśnie z Mazowsza byli sprowadzeni osadnicy? Odpowiedź na to pytanie jest K. Zimmermann, dz. cyt., T. 2, s. 145. W. Konopczyński, Fryderyk Wielki a Polska, Poznań 1947, s. 86 - 87, - podaje, że z Wielkopolski uprowadzono w ten sposób około 3000 chłopów z rodzinami i dobytkiem, 13 K. Zimmermann, dz. cyt., T. 2, s. 64. 14 L. Gomolec, Grupy regionalne i lokalne nazwy ludności, (w:) Kultura Ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, Poznań 1964, t. 2, s.27, - informuje, iż miała ona miejsce w latach 1768- 1772, nie podając uzasadnienia tych dat. u A. Tomaszewski, Mowa tzw. Mazurów Wieleiiskich, Poznań 1936, s. 114. 11 12 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHÓW 235 niezwykle złożona i z pewnością zasługuje na osobne opracowanie, jednakże, jak się wydaje, jednym z czynników mających niebagate1ny wpływ na roezwój tej wiedzy jest "mazurzenie" mieszkańców spod Wieltmia, które w konfrontacji z "sąsiedztwem" musiało nosić znamiona inności. Natomiast w tradycji o sprowadzeniu znacznej liczby osadników z Mazowsza może przebrzmiewać echo pamięci o licznym osadzeniu ludności w czasach kolonizacji olęderskiej, zwłaszcza, że była to ostatnia na szeroką skalę zakrojona akcja osiedleńcza na terenie Puszczy Noteckiej 26. Pierwsze lata "kolonizacji mazurskiej" zapisały się także w zbiorowej pamięci omawianej społeczności wiedzą o przywilejach oraz obowiązkach jakie nałożone zostały przez Piotra Sapiehę na tutejszą ludność. Opowiada się tu zatem, iż: 12. "Rodzina Jagiełków dostała od Sapiehów dokument uprawniający ich do połowu ryb na Noteci" 27. 13. "Książę Sapieha nadał mieszkańcom Raska prawo połowu ryb na Noteci za dwa gildeny rocznie, a później musieli u niego za to odrabiać dwa dni w tygodniu" 28. 14. "Jak Sapieha żył, to dał nam prawo do: - wypasania bydła w lasach, - mogli my dwa razy w tygodniu brać drzewo z lasu na opał, ile kto mógł unieść, - dwa razy w roku mogli my brać ściółkę z lasu, - dostawali my drzewo na budowę domów" 29. 15. "Sapieha pozwalał nam zakładać sobie w lesie pola ile tylko .kto mógł wykarczować i obrobić. Niektórzy to jeszcze mieli prawo do szukania i kopania w lesie kursztynu. Jeszcze teraz koło Pęckowa w lesie na »Jelyńcu« są doły po tych kopaczach" 30. 16. "Księciu Sapiesze musieli oddawać rocznie: - 24 guldeny czynszu, - 5 beczek miodu, - kilka garnców chmielu na piwo, - dawać musieli furmanki na osiemnaście mil odległości" 31. 17. "Dawni to tu wszystko zależało od Sapiehów. Musieli tu pańszczyznę odrabiać pięć dni w tygodniu dla Sapiehy" 32. 28 Nie można przyjąć za obowiązujący pogląd Ludwika Gomolcka, iż większość wsi w Puszczy Noteckiej leżących w dobrach Piotra Sapiehy "została w całości zaludniona nowymi osadnikami", tenże, Grupy regionalne ... , dz. cyt., s. 27,. fi inf. Ireneusz Janas, Drawsko, 7.08.85, 28 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, ze inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, sa inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985, 81 inf. Teodor Grześ, 8.08.1985, 12 inf. Sylwester Tuta, Rosko, 8.08.1985, �236 Wojciech Łysiak Jeszcze wspókześnie w niektórych wsiach omawianego terenu pokutuje wiedza o częstych w nich odwiedzinach księcia Sapiehy. W całym pozyskanym materiale źródłowym informacje te są naj liczniej reprezentowane. Z pewnością tkwi w nich duża doza prawdy historycznej, której potwierdzenia nie uda się już prawdopodobnie odszukać w jakichkolwiek innych źródłach. Oto przykłady takich wypowiedzi: 1'8. "Do Kamiennika przyjeżdżał bardzo często, tu gdzie jest tartak to był jego dom" 33. 19. "Do Drawska przyjeżdżał odwiedzać tych Mazurów pięknym powozem" 34. 20. "Rosko było własnością księcia Piotra Sapiehy i on tu często był" 35. Pamięć o "kolonizacji mazurskiej" i łączącym się z nią rodem Sapiehów ZiDalazłateż wyraz w licznych podania toponomastycznych omawianego terenu. Nazwę wsi Miały wyjaśnia się tu w następujący sposób: 21. "Sapieha zakładał te wsie, on pieszo chodził tu i powiedział: »tu będziecie miały« do jakiegoś gospodarza" 36. 22. "Książę Sapieha dawni osadził w ty wsi dziewczyne po jakiś ciężkich przeżyciach i powiedział do ni: »i tu spokój będziesz miała«. Od tego jest ta nazwa naszy wsi" 37. Powstanie nazwy wsi Pęckowo lokalna społeczność interesuje następująco: 23. "Do Pęckowa najpierw przybyło czterech osadników. Oni się nazywali Naj, Przylepa, Marnot i Helak, to chyba był mój przodek. Oni przynieśli z sobą »pęcek« i stąd nazwa. Wtedy to oni wszyscy mieszkali w jednym domu, który im zbudował Sapieha" 38. 24. "Kiedy tutaj przybywali, to szli z »pęckiem«, dlatego tę wieś nazwano Pęckowo" 39. Kilka podań toponomastycznych łączy się także ze wsią Mary lin, która do roku 1935 nosiła nazwę Marianowo: 25. "Marr-ylin to zbudował ten Sapieha dla swojej kochanki, Marii. Jak on założył te wieś, to jej tutaj kazał mieszkać" 40. 26. "Marylin to wziął swoją nazwę od żony Sapiehy, Marii. Inni mówią, inf. Leon Swiątek, Kamiennik, 7.08.1985, inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985, 15 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, 36 inf. Edward Kuźnicki, Miały, 9.08.1985, 37 inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, - obok tych dwóch podań toponomaitycznych, opowiada się tu także, iż "nazwa Miały wzięła się od rzeczki Miałki. Ona jest płytka, czyli miałka". 38 inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985. 39 inf. ks. Ignacy Rapior, Piłka, 10.08.1985. 40 inf. Melania Nawrocka, Kamiennik, 11.08.1985. 33 34 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 237 że to była jego kochanica, ale ja nie wiem czy to prawda, mnie wtedy tam nie było" 41. 27. "Marylin wziął swoją nazwę od żony Sapiehy, Marii, która tu dawni mieszkała przez jakiś czas, bo on jej nie chciał. Jeszcze teraz stoi ten dom drewniany, w którym ona mieszkała. Czasami Sapieha się tu zatrzymywał na noc, jak przyjeżdżał na wielkie polowania" 4"2. Lokalna społeczność pamięta jeszcze, że dawniej wieś ta nazywała się Smrodyniak, co tłumaczy się następująco: '23. ,,'fa nazwa to pochodzi stąd, że oni dawii suszyli kI'owie gówna i je brali na opał i wtedy tam tak śmierdziało" 43. Z kolei o Kamienniku opowiada się: 29. "Nazwa wsi Kamiennik pochodzi z czasów Sapiehy, jak on tu tych Mazurów osiedlał. Oni nie mieli żelaza i wytapiali rude darniową. To żelazo było twarde jak kamień. Jeszcze dzisiaj część wsi nazywają »kowalsko« 44. Na marginesie można tu wspomnieć o kilku podaniach toponomastycznych, które co prawda nie dotyczą okresu "kolonizacji mazurskiej" nie łączą się też bezpośrednio z rodem Sapiehów, jednakże wydaje się, iż zasługują na uwagę, ponieważ łączą się z omawianym terenem, a i nie były do tej pory nigdy publikowane: 30. "Piłka pochodzi od piłki do wycinania drzewa, bo jak przyszli pierwsi osadnicy, to musieli tu wszystko wykarczować" 45. 31. "Dawniej mieszkańcy tu nad Notecią zażywali dużo tabaki. Tą tabakę przechowywali w takim krowim rogu, co był płaski. To zawsze mówili: »Daj z roska«. I stąd się wzięło Rosko" 46. 32. "Ta nasza wioska to pochodzi od męża, bo jakaś kobieta koło Noteci zgubiła męża, a tam tak wrzeszczała, że teraz ta wieś nazywa się Wrzeszczyna, a tu leciała i tu go z,nalazła w Mężyku" 47. Społeczność mazurska przechowała w swojej zbiorowej pamięci także sytuacje i wydarzenia, które były manifestacją charakteru Sapiehów. Ich duma, bezwzględność, okrucieństwo i pycha rodowa znajdowały wyraz tak w krótkich informacjach, jak też w podaniach historycznych opowiadanych na omawianym terenie do dnia dzisiejszego. Przekazy te wiążą się prawdopodobnie z osobą Piotra Sapiehy, o którym opowiadano, iż miał inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. inf. Anna Wrzeszczyńska, Kamiennik, 11.08.1985,- należy przy tym wyjaśnić, iż w wieleńskiej lini Sapiehów nigdy nie było Marii Sapiehy, &3 inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, &4 inf. Melania Nowacka, Kamiennik, 11.08.1985. 45 inf. Feliks Teska, Pęckowo, 7.08.1985. &6 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985. &7 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 41 42 �238 • Wojciech Łysiak "surowy charakter, a sposób jego postępowania często graniczył z okrucieństwem" 48. Dlatego też, jak twierdzi Otto Knoop, "stał się on przedmiotem różnorodnej twórczości, w tym podań" 49. Wiele z tych przekazów odwołuje się do rzekomej swobody obyczajowej Sapiechów, a nawet w niektórych przypadkach, rozwiązłości. W przeszłości na porządku dziennym zdarzały się wypadki uwiedzenia dziewcząt chłopskich przez panów, oficjalistów, dzierżawców i inne osoby wykorzystujące swój urząd i władzę. Zrozumiałym stąd wydać się musi, iż sprawy te, bulwersujące z pewnością najniższe warstwy społeczne, znalazły szerokie odbicie w folklorze, choć ze zrozumiałych względów niechętnie były przekazywane obcym. Folkloryści przełomu XIX i XX wieku prawie zupełnie pomijają to zagadnienie w swoich pracach 50. Nie znaczy to jednak, że informacje takie nie kursowały wśród samej społeczności wiejskiej. Wydaje się jednak, że na zagadnienie uwodzenia dziewcząt wiejskich przez dzierżących władzę należy patrzeć też z innej strony. Otóż dziewczyna wiejska traktowana była przez ewentualnych konkurentów w swojej rodzinnej wsi przede wszystkim jako siła robocza, dlatego też w niektórych wypadkach mogła oczekiwać zalotów jej pana. Jedna z moich informatorek opowiadając z przejęciem o Sapiehach w tym właśnie kontekście, dodała z zazdrością: "dawniej to były czasy!" 33. "Mówią, że ten Sapieha to był wielki »drapieżnik«. Miał on trzydzieści kobiet i jak jeszcze którą chciał, to ją brał" 51. 34. "Jak mu służący nie przyniósł kobiety, którą on chciał, to mu kamień do głowy przywiązywali i topili go" 52. 35. "W kościele Sapieha siedział na chórze i wybierał sobie panienki" 53. 36. "Ten Sapieha to był wielki nicpota. Brał kobiety jak leci. Jak się baby dowiedziały, że on przyjedzie, to się przebierały w najgorsze łachy albo uciekały do lasu, te stare też, żeby mu nie wpaść w oko. On to stawał w kościele na chórze i je sobie wybierał" 54. 37. "Sapieha miał prawo do pierwszej nocy, które zawsze wykorzystywał i nie było na to rady" 55. 38. "Hrabia Sapieha za pokuty miał zbudować kDściół w Piłce i wtedy kościół drewniany został przeniesiony z Kamiennika do Piłki. POWDC. Pflanz, Vas Schloss in Koschmin, Koźmin 1886, s. 9. O. Knoop, Sagen und Erzćihlungen aus der Provinz Posen, Poznań 1893, s. 59. 50 V. Krawczyk, Pan i dziewczyna wiejska w folklorze z terenu obecnego woj. łódzkiego, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", 1973, nr 17, s. 63. 51 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 62 tenże, 9. 08.1985. 6B inf. Brunon Ryżek, Wrzeszczyna, 8.08.1985. 64 inf. Brunon Koza, Wrzeszczyna, 8.08.1985. ss inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. 48 49 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 23<} dem pokuty było to, że Sapieha miał dzieci z dworskimi pannami" 56. Powyższe opowiadanie, potwierdzone w "Kronice parafialnej" parafii Piłka 57, w bardzo wielu wariantach znane jest na niemal całym omawianym terenie. Oto niektóre z nkh: 39. "Kościół w Kamienniku stał i Sapieha coś zawinił wobec swojej organizacji i za karę musiał przenieść ten kościół z Kamiennika do Piłki. Ten kościół z kolei został przeniesiony do Karwina i do chwili obecnej tam jest" 58. 40. "Tam, gdzie jest ta górka, to był cmentarz. Tam coś Sapieha przeskrobał, ale ja nie wiem co, za to musiał przenieść kościół do Piłki. Teraz ten kościół stoi w Karwinie" 59. 41. "Na przeniesienie kościoła z Kamiennika do Piłki to miał Sapieha trzy dni 1. to mu się udało" 60. 42. "W Piłce książę Sapieha postawić miał kościół za to, że kiedyś powiesił dziesięciu Żydów" 61. Z przekazem nr 42 koresponduje kilka innych opowiadań wymieniających podobne "wydarzenia", które .podobnie jak poprzednie przekazy obrazują dumę i okrucieństwo Sapiehów. W przekazach tych znalazły wyraz te elementy, które w sposób szczególny dotykały poddanych wielkiego rodu. Są to bowiem te kwestie, które warunkowały codzienną egzystencję rodzin chłopskich, które godziły w ich "ambicje, niezależność osobistą i godność ludzką, tak często poniewieraną przez dominujących, silnych i uprzywilejowanych" 62. Zresztą nie tylko chłopstwo doświadczało okrucieństwa i niesprawiedliwości Sapiehów. W licznych podaniach z Koźmina czytamy, iż potrafił Sapieha bez namysłu zabić młodego męż·czyznę klęczącego u stóp jego żony 63, wydaje rozkaz zabicia każdego, kto odważyłby się łowić ryby w jego stawach 64. W Czarnym Sadzie pod Koźminem opowiadano o Sapiesze jako o rozbójniku napadającym na swoich sąsiadów 65, natomiast pod Jarocinem opowiada się, iż podczas święta inf. ks. Ignacy Rapior, Piłka, 10.08.1985. "Kronika parafialna", Piłka, s. l, zapisał ks. Albin Kucner, po roku 1945. 58 inf. Franciszek Koza, Chełst, 7.08.1985. 59 inf. Leon Swiątek, Kamiennik, 7.08.1985. GO inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 61 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 62 V. Krawczyk, Ze studiów nad społecznymi aspektami folkloru chłopskiego, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", 1975, nr 18, s. 22. 63 O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen", 1886 R. II, nr 1, s. 30 - 31, Der Blutfleck im Schloss ezu Koschmin. 84 C. Pflanz, dz. cyt., s. 9. 15 Tamże, s. 5. 58 57 �240 Wojciech Łysiak udał się na polowanie, za co został zamieniony w kamień66. Jeśli zaś chodzi a inter.sujący nas teren, to opowiada się tu, iż: 43. "Gdzieś na jakimś drzewie miał być wbity hak i tam Sapieha wieszał ludzi. To drzewo stało naprzeciw tartaku w Wieleniu" 67. 44. "Pod Wieleniem miał zbudować Sapieha cztery kapliczki za to, że powiesił dziesięciu Żydów. Inni mówią, że powiesił wtedy swoich czterech synów" 68. 45. "Sapieha w Wieleniu miał zbudować kapliczkę św. Wawrzyńca za to, że na czterech topolach powiesił swoich czterech synów" 69. 46. "W Wieleniu przy tym zamku był taki duży dąb i Sapieha rzucił kamieniem w syna i kamień osiadł na tym dębie" 70. 47. "Książę Sapieha był panem życia i śmierci tych wszystkich ludzi" 71. 48. "Biada wożnicy, który gdy wiózł możnego pana byłby przewrócił wóz. Na tym samym miejscu, gdzie by się to zdarzyło, natychmiast zostałby powieszany na najbliższym drzewie" 72. 49. "W czasach butnych Sapiehów ulica, która prowadziła w Wieleniu tuż przy zamku, była obsadzona drzewami z oranżerii i bardzo surowo zwracano uwagę na to, by je chronić. Pewnego dnia młody wieśniak 66 Das steinere Pferd bei Jarotschin, "Rogasener Familienblatt", Rogoźno 17 sierpnia 1902, R. VI, nr 8, s. 32. 67 inf. Brunon Ryżek, Wrzeszczyna, 8.08.1985. 68 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 69 inf. Antoni Nawrot, Miały 9.08.1985, - są to prawdopodobnie remlnlSCencje podań, jakie w drugiej połowie XIX wieku zanotowali tu Oskar Kolberg i Otto Knoop. Pierwszy z nich podał wówczas, iż "Sapieha w Wieleniu zabil r<lZ Zyda za to, że mu śmiał łowić ryby w Noteci pod zamkiem. Gdy się o tego Zyda upomniał jeden pan z sąsiedniej Brandenburgii, którego Zyd ów był poddanym, Sapieha kazał pochwytać Zydów na rynku w Wieleniu i naładowowszy niemi wóz cały, odesIał go temu panu, dla wynagrodzenia jego straty i tu kazał ich wyrzucić przed jego zamkiem i obliczem, oddając kilkunastu za jednego. Na odpokutowanie zaś winy spełnionego zabójstwa zalecił mu spowiednik zbudować kaplicę ... " - DWOK, t. II, s. 108 - 109; "Księciu Sapiesze ukradziono kiedyś kilka koni. Podejrzenie padło na kilku ZYdów i zrobiono krótki proces. Wszystkich dziesięciu powieszono. Ponieważ jednak sąsiedni magnat z Czarnkowa, szlachcic von Czarnkowski wstawił się za nimi, gdyż Zydzi byli jego poddanymi, zażądał poważnego zadośćuczynienia. Książę Sapieha kazał więc w Wieleniu złapać dziesięciu Zydów i posłał ich sąsiadowi z zaznaczeniem, że może z nimi uczynić to samo. I tak też się stało. Po wielu latach wyszła na jaw niewinność skazanych, i by pogodzić się z swoim sumieniem, książę w tym miejscu, gdzie powieszono Zydów, na miejscu starej szubienicy, kazał zbudować kaplicę, którą poświęcił patronowi miasta Wielenia, św. Wawrzyńcowi. Jeszcze dzisiaj kaplica stoi" - O. Knoop, Volkssagen und Erzii.hlungen ... dz. cyt., s. 30, Die Lorenzkapelle. 70 inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985. 71 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985. 72 O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ... dz. Cyt.,' s. 59 - 60, nr XIX. 17, Furst Peter Sapieha. �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 241 z Folsztyna, który pierwszy raz opuszczał wieś, jechał ażeby rozne towary zawieść do miasta, wzdłuż tej ulicy. Szeroko otworzył oczy i popadł w zupełne zdumienie nad tym przepychem, który się przed nim roztaczał. Ale przy tym nie zwracał uwagi na konie i stało się nieszczęście. Koło wozu otarły się o te w.spaniałe drzewa poma['ańczowe. Zanim się wieśniak opamiętał złapali go strażnicy i zaprowadzili przed księcia. Ten bardzo rozgoryczony tą swawolą ogłosił karę śmierci, chyba że wykupi się stoma dukatami. Tych jednak nie można było łatwo zebrać i dlatego wyznaczono wykonanie wyroku na godziny poranne następnego dnia. Magistratowi polecono, ażeby kazał wykonać ekezkucję. Jednak jeszcze a dwunastej godzinie krewnym skazanego udało się zebrać pieniądze. Pobiegli z nimi do księcia, książę przyjął ich pieniądze i podarował wieśniakowi życie. Szarzał już poranek, gdy ludzie ze wsi spieszyli, by uwolnić swojego krewnego, ale gdy przyszli, egzekucję już wykonano. Wtedy rozgniewany nadgorliwośdą magistratu książę powiedział: »Czyśde wy panowie nie wiedzieli, że mowa poranna nie jest mową wieczorną? Gdzie teraz moje sto dukatów? Teraz wy je musicie zapładć!«. I tak też się stało. Drzewo to jeszcze do dzisiejszego dnia ma bliznę, która miała takie ,~rwawe następstwa. Zieleni się i kwitnie nadal" 73. Przekazem dopełniającym obrazu okrucieństwa Sapiehów jest opowiadanie a komorze tortur, jaka - zdaniem lokalnej społeczności - znajdowała się w zamku wieleńskim: 50. "W swoim zamku w Wieleniu to miał Sapieha w piwnicy komorę tortur. Jak któryś coś przeskrobał, co mu się nie spodobało, to tam go prowadzili. W ty komorze to były różne takie na'rzędzia, którymi męczono tych ludzi. Cała komora była wyłożona ostrymi nożami, a ich ostrza były ustawione do środka" 74. O. Knoop, Volkssagen und Erzćihlungen .•. , dz. cyt. s. 29, Der Pomeranzenprzekazał M.Beheim-Schwarzbach; Według innych źródeł inny był powód wYdania rozkazu o egzekucji. Kroniki mówią, że książę skazał na śmierć holenderskiego dzierżawcę z Folsztyna i jego pasierbicę z powodu niedozwolonego związku, ale zamienił karę na sto dukatów. Pieniądze zostały dostarczone na miejsce straceń przez dzierżawcę Caspari'ego. które otrzymał od ojczyma, ale było już za późno, gdyż wyrok został wykonany" - tenże, Sagen und Erzćihlungen ... , dz. cyt., s. 58. 74 inf. Anna Wrzeszczyńska, Kamiennik, 11.08.1985, - opowiadania o komorach tortur i narzędziach tortur związane z Sapiehami znane są także z dóbr koźmińskich. W niektórych punktach przypominają one powyższy przekaz. W Koźminie w końcu ubiegłego wieku opowiadano, iż "w znajdującej się jeszcze dzisiaj wieży koźmińskiego zamku miała się znajdować komora tortur. Ostro wyszlifowane noże, kosy, spiczaste haki i niebezpieczne uformowane żelaza wisiały na ścianach i kierowały swoje ostrza do wewnątrz, tak że zacieśniały w pełni pomieszczenie. W swoim gniewie skazywał okrutny książę wielu niewinnych na śmierć, a potem kazał ich wrzucać do tej strasznej komory, gdzie ginęli w okropny sposób" - C. Pflanz, dz. cyt., 73 baum, 16 "Lud" - t. 71 �242 Wojciech Lysiak Pycha i duma rodowa Sapiehów znalazły wyraz także w następującym współczesnym opowiadaniu: 51. "Ten Sapieha, to był bardzo dumny pam. Trzy razy spowiadał się ze swoich grz·echów w różnych kościołach, a miał ich na sumieniu dużo, ale za każdym razem został odprawiony. Jak się ksiądz pytał, kto się spowiada, to on zawsze mówił: »książę Sapieha!« i był podprawiony bez rozgrzeszenia. Dopiero za trzecim razem w kościele w Piłce zmienił odpowiedź i wyznał, że »wielki grzesznik się spowiada!« to został wysłuchany" 75. Patriotyczne, jak się wydaje, cechy Sapiehów, przemieszane jednak z ich okrucieństwem, znalazły wyraz w opowiadaniu Maksa Beheim-Schwarzbacha, zapisanym przez Otto Krnoopa: 52. "Gdy Fryderyk Wielki w latach przed pierwszym rozbiorem Polski, zanim Prusy Zachodnie jemu przypadły, podróżował do Prus Wschodnich, droga jego prowadziła przez posiadłości księżnej Sapieżyny, która gorąco nienawidziła niemieckiego księcia. Za każdym razem zatrzymywał się on w jej zamku. Kiedyś wyraził swój zachwyt nad długą, piękną aleją kasztanową. Gdy jednak następnym razem znowu przyjechał zastał aleję wyciętą. Kazała bowiem księżna zniszczyć to, co sprawiało radość zanienawidzonemu niemieckiemu księciu. Tylko jedn<l drzewo, urzędnik który kierował zcinaniem, uratował przed księżną. Mianowicie swoją pr.ośbę umotywował uwagą, że drzewo to ma dla niego bardzo wielką wartość i wiąże się z nim ważne wspomnienie, gdyż przed wielu laty wielmożna pani, jego syna kazała na tym drzewie powiesić" 76. Niekiedy Sapiehowie stawali się przedmiotem humorystycznych opowiadań, jak np. to w poniższym zapisie: s. 14; W innym natomiast przekazie z Koźmina czytamy: "W komorze tortur księcia Sapiehy w Koźminie znajdować się ma dziwne narzędzie śmierci. Stoi tam żelazna pani z rozłożonymi ramionami, przy których umocowane były ostre jak włos, szerokie noże. Sakazanym kazano pocałować kobietę w usta, na co ręce ściskały się i ofierze obcinały głowę" - Die eiserne Frau, "Aus dem Posener Lande", Leszno 1908, R. III, nr 2, s. 79. Dodać tu należy, że według relacji Ludwiga Martwiga podobne narzędzie śmierci znajdowało się w zamku w Gołuchowie, - tenże, Sagen aus der Kreise Pleschen, "Aus dem Posener Lande", 1910, R. V, nr 3, s. 152, Der grausame Besitzer der Schlosses Goluchow. 75 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 76 O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ... , dz. cyt., s. 59, nr XIX. 16, Friedrich der Grosse und die Kastanierallee, przekazał M. Beheim-Schwarzbach; por. "Rogasener Familienb1att", Rogoźno 25 stycznia 1912, R. XI, nr 2, s. 6 -7, - podanie to łączy się prawdopodobnie z żoną Piotra Sapiehy, Joanną z Sułkowskich, znaną z niechęci do rządów administracji pruskiej po pierwszym rozbiorze Polski, por. Sapiehowie, dz. cyt., s. 338. �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHO W 243 53. "Raz to jechała z Wrzeszczyny do Wielenia baba z JaJami na targ. Jak ona jechała, to zabrała jakiegoś człowieka, on był taki nędzny. Po drodz·e to mu opowiedziała o ciężkich obowiązka,ch jakie na nich wszystkich nałożył ten Sapieha, a w końcu zła powiedziała: »te wszystkie jaja to trza mu w dupe pchać!«. Na targu ten człowiek zrzucił z siebie kapote i ona zobaczyła, że to był Sapieha. Wtedy 00. zaczął brać jaja z kosza ty baby i tłukł je o swoją dupe, żeby prawda była, co ona powiedziała" 77. Nazwisko Sapiehów trafiło także do ludowej toponomastyki. Oto półwysep na jeziorze w Mężyku zwie się tu "wyspą Sapiehy". Opowiada się, iż wyspę tę kazali usypać właśnie organizatorzy "kolonizacji mazurskiej". Ponadto o "wyspie Sapiehy" mówi się tu co następuje: 54. "W Mężyku to był pałac na wodzie i tam był taki most zrobiony na te wyspe, bo tam mieszkał Sapieha" 78. 55. "Sapiehowie mieszkali na ty wyspie, tero nie, bo jak im sie to rozwalyło, to na górze sobie zbudowali. Te słupy po zamku jeszcze tam są" 79. 56. "Półwysep na jeziorze w Mężyku nazywa się wyspą Sapiehy, bo dawni tu mieszkał Sapieha" 80. Przytoczone powyżej przykład tradycyjnej wiedzy o pochodzeniu i póżniejszej przeszłości "Mazurów Wieleńskich" w folklorze Polski zająć muszą szczególne miejsce, bowiem trudno, jak się wydaje, o podobny zbiór w innych regionach kraju. Tradycja, a której tu mowa, daje się w wielu wypadkach potwierdzić w źródłach historycznych. Niekiedy nosi ona wyraźne cechy nieprawdy, która w środowisku wiejskim i tak uznawana jest za prawdę, gdyż jej transmisja opiera się na autoryte,cie narratora. W końcu są w owej trady'cji elementy, a jest ich najwięcej, których wiarygodności nie sposób stwierdzić, bowiem brak jakiegokolwiek źródła potwierającego wymienionych w przekazach wydarzeń. I w tym to miejscu rodzi się pytanie: do jakiego stopnia i czy w ogóle tradycyjna wiedza historyczna "o sobie" utwierdzona niekiedy w folklorze, może stanowić źródło poznania dziejów jakiejś grupy etnograficznej. Problem tu sygnalizowany jedynie, wydaje się być godnym szerokim studiów interdyscyplinarnych 81. Wielokrotnie zwracano uwagę na to, że legendy inf. Brunon Koza, Wrzeszczyna, 8.08.1985. inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. 19 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 80 inf. Stanisław Marnot, Biała, 6.08.1985. 81 Badania takie podjęli między innymi radzieccy uczeni. Na przykład opraco-wanie dziejów Jakucji A. P. Okładnikowa, w jednej trzeciej oparte zostało na analizie legend i tekstów epickich, traktowanych przez autora jako źródło historyczne, por. tenże, Jakutija do prisojedinienija k russkomu gosudarstwu, (w:) Istorija Jakutskaj ASSR, Moskwa 195'5, T. 1; podobnie traktują folklor G. P. Snesariew w pracy 77 18 �244 Wojciech Łysiak są historią narodu. Sformułowanie to niektórzy badacze "przyjęli za wskazówkę metodologiczną i za,częli w tekstach folklorystyeznych doszukiwać się nie tyle ziaren, co całych łanów prawdy" 82. Skala zbiorowej pamięci o pochodzeniu i późniejszej przeszłości "Mazurów Wieleńskich" pozwala przypuszczać, iż musiały one mi€ć oparcie w realiach. Także stan wiedzy historycznej ludu, w tym i tej tradycyjnej, wymaga szczegółowej analizy umieszczonej w kontekście regionalnym i chronologicznym. Omówienie powyższe nie rości sobie pretensji do generalnych rozstrzygnięć. Dlatego problem "kolonizacji mazurskiej" jako zjawiska mogącego mieć miejsce w przeszłości na omawianym terenie pozostawiam otwartym, bowiem, jak twierdzą niektórzy informatorzy badanego regionu: "Tutaj to nigdy żadnych Mazurów nie było" 83 lub "Tutaj to już Mazurów nie ma" 84. fl.Tojciech -Łysiak MAZOVIAN 88TTLEMENT AND THE SAPIEHA FAMILY IN THE TRADITION OF SO-CALLED "lVIAZOVIANS OF WIELEŃ" (smnmary) The second half of ""he XVUIthccntury i~ a .peria,d of dtormy his'tarie eve':lts which with some extnrordinary power occuredi·n :the Wielkopolska regiOln and the neiigthbortng PrulSlsri.anprlQovinC'es.The depo!p'ukllted regions ·of New Marchia amd Hr3mdenburg became the terrain of Freideri,c ,the Great'.s settlement campaign. In order tos'ettle this iter.riiory, ihe conlducted a ruthles;~ dilsplacement of peasantt l'am,ilies in the WielImpoIska reglilCln.This delSlpla'cElmentconceived Oln a wide SCalle, caused a c()filS'ideraibledepopulation ill Piotr Sapieha's "Wieleil county". These f,aeits traJlJsm:I1:,tedOT<lllyh:d 1'0 thes'(ft-·called "Mazoviam s€lvt:lement" klgend which SOUl'ces we can neither oonf:,rm ;nor den0.Y. 'I'.-a.ct.ttli:o.'I1 is itlhe cmly ~'ecJ,j<dd that sdtlememJt in thE' Wieleń lands, orga'ni:zoo, a'c.c.ording to popular beLief, by Pi-c,tr Sapieha, In mo.re tlhan le:1 vi1lagcs of the "Wioleń domain", the "kn()wledge" abou-t :the Mazovian ol"igi"1 ,of thc'se pcop,]e remains preseIlit .iln oral tra,dition untill now. It is accompall'ied by ':,.cvo;·al histod::al D:nd typonymionI legends which dosely eoninect this seMlement with ·:the Sapieha f"mily, cun:d\ovhkh arc sirr,ulitaneously ,plaOl,d miliiln the chronological penl'Gd. Howcveu:, botlh former dialeotological .;)ind recent fo1kl-om;;tic research argue the reality of the physical size of the "Mazovian settlement" as proposed in the bibliography or by the "Mazovi<lns of Wieleń" hemsclves. Horezmskie legendy kak istocznik po istarii religiaznych kultaw Srednej Azii, Moskwa 1983, a także S. N. Azbelew, Istorizm bylin i specijika jolklara, Moskwa 1982. 82 S. Szymkiewicz, Herosi Tajgi, Warszawa 19&4,s. 9. 83 inf. Lean Niezborała, Hamrzysko, 6.08.1985. 84 inf. Helena Wyrw.a, Drawsko, 7.08.1985. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6fba0635dafec629e43d207566d21ca.pdf e53f0912caf98d6b42bd9ccbd4a33379 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1934 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kultura społeczna pogrzeb Tunezja - obrzędowośc pogrzebowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1795 Title A name given to the resource LUD 1987 t.71 Obrzędowość pogrzebowa w Tunezji / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s. LUD 1987 t.71,s.171-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 ANNA BARSKA Opole OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI W sferze życia rodzinnego ważne miejsce zajmują zachowania związane ze śmiercią. W każdej kulturze wyłączeniu jej członka ze społeczności żyjącej towarzyszy obrzędowość sankcjonowana obyczajem. Wyznawcy religii Mahometa odejście pojmują jako wyrok opatrzności boskiej, który należy przyjąć ze spokojem i powagą· Przedmiotem naszych rozważań są obyczaje i obrzędy pogrzebowe jakie występują na obszarze północnej Tunezji 1. Mieszkańcy tego małego państewka (6,5 mln ludności) są w większości wyznania muzułmańskiego. W momencie uzyskania niepodległości (1956 r.) islam uznany został za religię państwową i czynnik zespalający społeczeństwo. Chociaż życie polityczne i społeczne charakteryzuje świeckość, to fakt przynależności religijnej państwa został zadekretowany w konstytucji uchwalonej 1 czerwca 1959 r. w artykule 1. W dokumencie tym w artykule 37 podkreślono również, że stanowisko prezydenta może pełnić tylko muzułmanin. W tym kręgu kulturowym śmierć pojmuje się jako przejście z ciała żywego w stan pozbawiony życia, symbolicznie neutralny. Zabezpieczenie interesów własnych i umierającego wymaga od rodziny spełniania określonych praktyk. Dlatego też zgromadzona wokół łoża rodzina zobligowana jest do recytacji odpowiednich fragmentów Koranu, akcentując zwłaszcza wyznanie wiary: "Nie ma Boga prócz Allacha, a Mohamet jest l Usltalenia zawart-e w arlt)'1kule poooodząz obserwacji :i rOLmów przeprowa.ctl,onych w Tunisie i okolicach w Jataoh 1983 - 11984. Najcem;l1Jiejsze informacje uzydkalIlo ·od dwóclh m~elszkalIlek sto~iicy TUlnezji (rok urodz. 1926 i 1930). PO!ZD:stałiinterlokuto'rzy niechętntie li wymijająco odpowiada]i na, SJtarwi,ane~m py1;ania {) obrzędach pogrzebowych. Ich positawę można wyja,śn<ić koncepcją s:tylu żyiCia oiklreślającą sprawy rodzill1ne jako 'tlalbu. Ponadto wykorz)'1stano lIlas!tępują,ce pozycje ISIOCjOl<Jgkzno-eILnograiiczme: M. Chebel, Le CO'I1PS dans la tradition au Maghreb, Paris' 1984, cd. PUF; J. Quemeneu'r, Rites et coutumes juneraiirelS de Tunis, "lBLA" 1964, nil' 106 - 1e7, s. i2l33 - 244 (Jteks,t arabsko-francuski); K. T,mar:zize1;, Tunisie. Rites et cerem.onies, TU!rllLs1<9'79, ed. MaliLs.onTUlI1~sQerune, iS. 63 - 69; Mały Słownik ku !tury świata arabskiego, Wa'11Szawa '1971; H. de MoIntety, Femmes de Tunisie, Paris 1958, ed. MOu!tOll1, s. 50 - 51; P,or. też: E. SZ)'1mańs'ki, Zwyczaje, obrzędy i symbOle religijne w islamie, w: Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Warszawa ~978, s. 504 - 512. �172 Anna Barska jego wysłannikiem" (La ilaha illa'Llah wa-Muhammad rasul'Llah). Równocześnie dokonuje się wielu zabiegów ułatwiających zejście: na szyję kładzie się trochę wody czerwonej, a w usta wlewa kilka kropli miodu i niewielką ilość wody 2. Czynność ta wiąże się z przekonaniem, iż w godzinie agonii dusza opuszcza ciało poprzez usta, osuszając je. Miód i woda w tej sytuacji mają na celu umożliwić nadejście śmierci, a także ochronić umierającego przed ingerencją szatana. Ręce, stopy i głowę układa się na jednym poziomie, aby zachować sylwetkę. Zamyka oczy, a w razie potrzeby i usta za pośrednictwem chustki podtrzymującej szczękę. Pozostawienie otwartych tych organÓw może w świetle panujących wierzeń spowodować śmierć kogoś bliskiego. Dzieci w tym czasie przebywają poza domem; z reguły u sąsiadów lub krewnych, idzie o to, aby nie słyszały i nie widziały momentu zejścia. Po stwierdzeniu zgonu metodami ludowymi 3 nieboszczyka przenosi się z łó*a na dywan lub matę i kładzie na środku izby, pozbawia się go szat, przykrywa prześcieradłem i rozprostowuje nogi, w konsekwencji czego przybiera on postać określoną jako "wydłużenie zwłok". Wokół umarłego rozkłada się materace, dywaniki i maty, na których czuwają bliscy. Przy głowie zapala się świece i stawia chleb. Pomieszczenie, w którym spoczywa zmarły, nie ma sprzętów, a drzwi pok!yte są suknem. Jeżeli zgon nastąpi wieczorem, wówczas zmarły pozostaje w obrębie domu całą noc. Towarzyszą mu kobiety i recytatorzy Koranu. Ważnym elementem obrzędowości pogrzebowej jest ceremoniał umycia ciała 4. W tym celu przygotowuje się specjalną deskę oraz ciepłą wodę w ilości dwóch lub czterech dzbanów. Zwłoki ułożone na podwyższeniu poddawane są trzykrotnemu polewaniu wodą, równocześnie nieboszczykowi obcina się paznokcie, wąsy, goli brodę, pachy, wkłada watę 2 Miód w :kulturze Maghrebu, Z'W1.ac5,zcza wś'ró<:! iilluzJUłmanów, posiada 'różnorod.ne Itnterpreta'cje. T€fn słod,kii proid'Uktt w)'!sltępuje Z<łTaW,DlO w obrzędowośd we1S€,lnej jalk i pogrzebowej. Podaje się go panu młodemu jako §rodeJk zwiększający popęd płciowy (act'rodyziJaik),ale rÓWIIlocześni.e zabiega się, aby ipaJIllnamłoda me ujrzała kirolPli tego płynu, gdyż w Iteu uroCZylSItościiSltanaw1 <m dl'a Il'liiejzłą wróżbę. Natomiast wysłany prZled ślubem Uichod~ za znak LSiZ'Częśliwy(porte-bonheur) Zwyczajowo spOiŻywa się go w c=ie prakityk pogrrebowycl1. Por. E. WestcT'ffialfck, Les ceremo17Jies du manage au Maroc, Pa,ris 19:al, s. 24, ed. Leroux. 3 SUaU'lI umieroljącego :bada się poprzez: - SlprawdzenJe żyły, która przechodzi pod pOObródkiem; jej puliSlowamie świadczy O'żydu; - prZyikłada.nlie 'Lusterka do rust i nQsa, a mll9tępni'e obser,wowanie jego powierzchonli, pojawienie slię pary sYgIIlalizruje funkcj<Jinawa,nlie or:gan,j~mu. Uśmiech na twarzy umiemjąceJgo w momencie wydalw~ia <JisltaJbnie.go ItclhJ1'ienia iJnltellPUetujesię jalw wejście do raju. �OI3HZWDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI 173 w oczy, uszy i odbyt. W czasie ablucji odmawia się odpowiednie fragmenty Świętej Księgi. Kolejną czynność stanowi opasanie szczęki kawałkiem materiału z bawełny, inne rodzaje tkanin są zabronione. Również nie upiększa się nieboszczyka biżuterią oraz nie chowa w trumnie, a jedynie zawija w całun. Strój umarłego, zgodnie z konwencją religijną, cechuje skromność, a zatem są to spodnie, tunika i turban. Liczba owych szat musi być nieparzysta (3, 5, 7), a także szyta ręcznie. Latem pochówek odbywa się tego samego dnia, kiedy nastąpił zgon, natomiast zimą następnego. Poprzedzają go nieustanne modlitwy. Grupy recytujących zmieniają się, każda z nich musi być nieparzysta. Zmarłego, zawiniętego w całun, a następnie w dywan, przenosi się przez drzwi i kładzie na noszach. Równocześnie formuje się kondukt pogrzebowy złożony wyłącznie z mężczyzn. W tym czasie kobiety przebywające w oddzielnej izbie opłakują zmarłego. Konwój kieruje się do meczetu albo zmierza prosto na cmentarz, gdy odpowiednie modlitwy zostały odmówione w domu. Wypada zaznaczyć, iż wprowadzenie zwłok kobiet do meczetu ma miejsce tylko wówczas, gdy pochówek odbywa się w piątek. W kondukcie uczestniczą lektorzy Koranu, akompaniatorzy, osoby niosące zwłoki i rodzina. W trakcie drogi zmieniają się transportujący, gdyż przenoszenie ciała zmarłego w mentalności grupy traktuje się jako cel dobroczynny, chwalebny, dlatego też nikt nie unika tej zaszczytnej funkcji. W pogrzebie biorą udział również przyjaciele i sąsiedzi, a także dołączają się znajomi, tworząc w ten sposób spory tłum. Jak już wspomnieliśmy, manifestacja ta pozbawiona jest kobiet. W czasie drogi rodzina zmarłego zatrzymuje się i przyjmuje kondolencje od tych, którzy nie mogą wziąć udziału w grzebaniu zwłok. Cmentarz z reguły znajduje się na skrzyżowaniu dróg na małym pagórku, widziany z różnych stron. Jego obecność sygnalizują miejsce ann biel grob{jw. Ciało składa się do uprzednio wykopanego dołu o głębokości 120 cm, s~ćcrokości 60 cm i długości odpowiadającej wymiarom nieżyjącego; głowa winna być skierowana w stronę Mekki 50 Zwłoki za~ W rytuole ablucji obo'wiiązuJe zasada płoi, śdi,śle przes'brzegana W świecie dojrzałych mę;,c;yzn j kobiet. Brak naitormiast precyzyjnych ustaleń w tej sprawie '.V pC'ZYIJ:ldkudzil'cka. Wprawdzie obyczaj nakazuje po:stępowanie idell1tyczne jak wobec dO"o,;)y::h, jedl"\k w ć'y'tuacjach szczc>gó1nych norma ta może być złamGll1a i nie wy\Vołu.;~' C;),l"wnL) fakt mycia dziewczynki przezmężezyznę, a chłopca .v·zez kobietę. OC'))};l zajmująca 'Się myc1iem oiała zobowliązall1la jest przygotować umarłe:",..! ,'trój, atclk7.e przy!Ząd-zić wonności, kitórynlli są m. in. żywica piskacjowa, P'lczki róźy i goździki. Pachnidłami tymi posypuje się sz'czególnie czułe i wrażliwe C7G~CI ci"b 5 W,s.zelkie C7y:ności rytualne należy ls'pełnić poprrez zwrócenie się twarzą w kierunku Me,kki, jednego z ,trzech wielkich ośr,od-ków pielgrzymowtmia muzułmanów. �174 Anna Barska winięte w całun i złożone w grobie pokrywa się kamieniami i ziemią· Sposób ułożenia kamieni sygnalizuje płeć nieboszczyka. Na grób mężczyzny ustawia się dwa w formie stożka, natomiast w przypadku kobiety dostawia się trzeci na poziomie środkowym. Obrzędowość na cmentarzu w dniu pogrzebu zamykają kondolencje składane bliskiej rodzinie zmarłego. Czynność ta nie dotyczy krewnych, uczynienie takiego gestu uznano by za nietakt. Wyrazy współczucia kuzyni zobligowani są złożyć dopiero w domu żałoby po powrocie z pogrzebu. Ważnym filarem islamu jest jałmużna (zakat) 7. Ten podstawowy obowiązek muzułmanina towarzyszy również śmierci. Kobiety odwiedzają miejsce wiecznego spoczynku następnego dnia po pogrzebie przynosz,.ąc ze sobą specjalnie wypieczony na tę okoliczność chleb, który rozdają biednym i żebrakom, co z kolei stanowi formę jałmużny w intencji nieboszczyka. Tę samą czynność powtarza się 3, 7 i 40 dnia po zgonie. Informatorzy przywoływali wierzenie, iż pominięcie tej formy ceremoniału może wywołać negatywną interwencję ze strony zmarłego. Pamięć o tych co odeszli tkwi mocno w świadomości społeczeństwa. Świadczą o tym zwykłe wizyty na grobach bliskich w czwartki oraz uroczyste z okazji następujących świąt muzułmańskich: Ramadan 8, Małe Święto 9, Wielkie Święto związane z ofiarą baranka 10 i L'Achoura 11. " W IkiońcO'wej fazie ceremoniaŁu pogrzeboiwe'go Ie mueddeb przyJkłada ucho do ziemi, a,by upewlnl'Jć s'ię czy dusza zmalrłego już odle'di1ała. Sytua'cję tę opisuje E. de MOLrtiety,op. cit., s. 50. 7 JaŁmużna (zakat) to fOifma O'czyszc.wnia się i CzęSClOwego zwróc·enia nagl"omaidzolrlyoh dóbr Bogu. Rfl21limcja itiego filal'u odbywa się w czasie 'świąt muzułmańskich, a Itraikże jeslt nli1eodłączlnym atTybu'tem obrzędowoś{~i pOIgrzebowej. D Ramadan (palący) dZliewliąty mies1iąc według 'kalendarza muzuŁmańskiego. W świeiUe zaleceń P!l"o,poikawmiesiąlcu tY'm obowiązuje PO[\l od ws'dhodltl do zach:)du :słońca, a także pOIW,sbrz)'lmywalniesię od pcilenia papierosów i ,,>toslunków seksualnych. Kito złami e tę zasadę, uchodzii za. Iniiewielrcę. Post sita:nowi dla wyznawców religii Mahon'1eta Hu!j'lepszą fonmę pokuty za popeł,nione grzechy w diągu rf'ku. ZWOllDlielniz tego olbo,wiązku są 'ludzie s'taJfzy, chorzy, rk,obie'ty w ciąży, mat,ki kwrmiące, ,a t,a,kże podrói.i"i,. Posiłek spożywany wieczo·mm wini'8ln być skrDmny, 'W p;'aiktyce są to przyjędia, na kltórych kons1umuje :siię z!nalczmliiewięcej niż przeciętnie 9 Małe Swięlto (L'Aid as Saghir) zwalne też Swięittelm ZaikJońcwnia, pOInieważ rozpOICzynla'"lię IW i(Jlslt,atniąnoc 'ramadaJl1Itl i Itrwa dwa dni. Zwinlsituje je również tzw. al-fan.tasijja, czyli popis jazdy kJo'l1lnejli IStrzlc1alniez brOnli pa.lnej. Oczywiście, jak każde śWlięto muzułmańskie oibe,jmuje ono modliltwę, w tym przypadku na wolnym powieitlrzlU, ktĆi.·ą z kolei winino poprzedzać rozdzielenie biednym jałmużlny tzw. "przi2rwania pO'J~u". W spo~kalniach "oidzlilnny'ch domi,nltlje atmosfera r<:1',dości .i wesella. W 1984 w cenrtrum miasta TUlnilSUoglądano realizalcję oby'cza;ju z-namLonująceg,Q !ten ,dzień, a nazywanego poltocZinie "świętem dZJieci". Od rodziców �OBRZĘDOWOSC POGRZEBOWA W TUNEZJI 175 W tych szczególnych dniach zapala się świece oraz kadzidła. Niekiedy na gałęziach drzew zawiesza się vota w postaci małych strzępów z lnu, jedwabiu lub flaneli. U wezgłowia umarłych stawia się żywność i zbiorniki napełnione pewną ilością perfum lub wody. Wiktuały te zostaną zabrane przez potrzebujących 12. W świetle tradycji maghrebińskiej groby winny cechować prostota, skromność w przeciwieństwie do obyczajowości europejskiej. Pomimo owych zakazów widzi się mauzolea i pomniki. Istotnym zjawiskiem kulturowym w krajach Maghrebu jest stypa. Zgodnie więc z obowiązującym wzorem naj bliższa rodzina przy wsparciu krewnych i przyjaciół przygotowuje posiłek. Uroczystość ta fetowana jest trzykrotnie, a mianowicie trzeciego, siódmego i czterdziestego dnia po zgonie. To specyficzne spotkanie wymaga określonych potraw, a także recytacji odpowiednich fragmentów Koranu. W tym celu zabija się barana, co stanowi formę ofiary w intencji zmarłego, gotuje się kus-kus 13. O swoistej atmosferze decydują elementy smutku, wspomnienia o tym, który odszedł, modlitwa, a także pojawiające się tematy nawiązujące do spraw życia codziennego. Oczywiście, jak każde przyjęcie wyznawcy religii Mahometa, tak też i stypa pozbawione są alkoholu. Część żywności przygotowanej rozdaje się w formie jałmużny. Po czterdziestym dniu od momentu śmierci zaprzestaje się żałoby. Wdowie wolno wstąpić w kolejny związek małżeński po upływie wym&'ga sit; ofiarow.ania p~€zentu kaŹide:mu d'ziecku ,a ~akże nowego ubranka. SpeŁnienie tej .powi.!1ll1JOśd <it:;,k>umeru uje fa.togt"'2ai:a.,ale mlie zwyczajna, gdyż musi ją wyróimfj'ać Un, na jakim została wykonana. Z,nakiem szczególnym są dekoracje wzbogacone eleme<nta:mi religijnymi, :bądź pomnik wieł,kkgo myśoliciela średnio\\'iecznego, urodzonf'go w Twnlj;s~e- Ibn ChallduJila. lO Wie,lkie Swiiętto {L'Aid o<ll-Kbilr) zwane też Świętem OIDa,r. Przypada ono na dziesią'ty odzień miesją~ dhu'l-hidż:cEa i trwa obecnie dwa dini'. Swięto ltio zostało ustanowi·one dla ·uc.zczlelllEiadlllia, w któ7ill pii'eilgrzymk,a ,slkłada o!fiary ze zw;erząlt w doliniie Mina. SpOlSób za'fzyna>nia wyb:-anego zwier.zęc.ila,o!fiaonnego musi mieć ciharak,te'r ry,t'Ualny. Swięlbo to ,ma \!la celu 'UJma'onia'nie więzi rodzinnych, a zwłaszcza ws.zys.tkiich wierzących wyzna'wców Allacha 11 L'Achoura dziiesiąty dzień pierwszego miesiąioa muhiaI1raan według kalendarza muzułmańskiego. WyróŹiillia g·o świiąteczlność. Jest /to 'czas zalbawy i równocześnie r'ozdaw<Jnia jałmuż,nyoraz odwiedzanie g,-'obów. Wiąże się m. in. ze stworzeniem Adama, pr.zyj~cie je,go skl'U'ohy oraz uratowanlie Noego; a także upamiętnia tragioc,mą śmie.rt' Hus,seina, W'l1IukaPr,xoka. 12 M. Chab€~, o·p cit., s. 69. 13 ku-s-kus narodowa potrawa Maghrebu. PodLS~awę stanowią dr'Oibnhrbka kasza, mięso (bar<lll'li.r.a,wołolwina lub drób) i jat!'Zyrr1Y.Przygotowuje się ją w dwuczęściowym g<l';rrku, gol~ująC os'Olboo jarzy,ny i mięso, 'l1atOi_TIJaslt IDal5zęwsypuje slię na tę część górną w f,ormie silta i ()lna !I1asąc.za się loJp'arami war.zywil1o-miięsnymi Osobno pczynądza sl:ę bardino ostry SOS, w skład kltórego wilinno wchodzić około dwadzieścia pr.2ypT<1W. �176 Anna Barska trzech miesięcy od daty zgonu jej męża. A zatem żałoba dla żony wynosi około sto dni. Zachowanie to wynika z zapisu koranicznego, zabraniającego wdowie zawarcie związku małżeńskiego i równocześnie nakazującego życia w czystości aż do wygaśnięcia tego czasu, który wykluczy jej ewentualną ciążę. Przez długi okres po śmierci ojciec i rodzina odwiedzają grób zmarłego, ma to miejsce z reguły w czwartek po południu 14. Oddanie szacunku przejawia się polaniem grobu wodą. Istnieje też obrzęd rzucania ziarenek prosa na mogiłę. Rytuały te funkcjonują już bezrefleksyjnie. W przeciwieństwie do tradycji europejskiej nie składa się kwiatów. Podczas trwania żałoby kobiety z rodziny zmarłego nie noszą jasnych kolorów, lecz ciemne, a także nie malują się henną 15. W Maghrebie, a zatem i w Tunezji spotyka się rodziny, które właśnie kolor biały traktują jako symbol żałoby. Sytuację tę poświadcza tekst cytowany przez Kamela Tmarzizet: ° :gens diu Maghreb V'OIUS aves oompri,S! Grace a vOitre intelligence une chose subtile. Pour IPleurer vas morts, VOULS portez 'Ie blanc Paraissant peUl1:- atne daJ!1lsun accoutrement etmnge. Vous aves iI'a,j'S!Ofl', Ie blanc est la vra~e ;{X)uleurdu deuil Quel deuiH est plUS!!triste que la blancheur: des che'Veaux?" ,,0 ludzie Maghrebu wy zrozumieti'ście Dzięki waS'zej iJJJteligencji rzecz subtelną Opłakując waszych zmarł)'lch nO'S1idebiel Ukazując być mo·że dziwność stroju MaICier.alcję, biel jeSlt prawdziwym kolorem IXJlZpaczy. Bo cóż smubni1ejszcgo niż białość włosów. 16 Innym problemem na jaki należałoby wskazać, to nakazy i zakazy. W świetle informacji uzyskanych od interlokutorek wiadomo o trzydniowym zakazie gotowania potraw w domu, w którym n3.stąpił zgon dorosłego członka rodziny. Zachowanie to określono mianem .,destruction de la marmite" (rozkład rondelka). Wszelkie posiłki spożywane przez żałobników pochodzą od bliskich i przyjaciół. W pierwszą noc przesy14 Czyli w przeddzień pią!tku, dmli'Clw··oczysiego w TeLgii muzułmańskiej. W o·wym dniu śWliątecznym w południe odbY\Wli siĘ zbiorowa modlitwa w meczecie, po której imam wygłasza kazalillie. 15 Henna to proszek uzyskaJ!1Y z wy.;uszonyC:h lij:s.l:ków krzewów rosnących w -regionach Itropikalnych (Lythrariacees). Pudrem tym koloru żółtego lub czerwonego muzułmanie malują s'topy, dlonie i włnsy. Zabieg ma na cełu ochronę zdrowia, pomyślność i szczęście. Niewątpliwie jest lto środek bakteriobójczy, zabezpieCza slt.opy, balrdzo c.zęsito,nJieosłonięte li dlolnie przed [infekcją. 16 K. Tmalrzize1t, op .cit., s. 69. �OBRZJ;DOWOŚĆ .POGRZEBOW A W TUNEZJI 177 la się czuwającym zupę (sorbę) 17, jajka, chleb i oliwki. Rano natomiast są to jajka i mleko. Niezjedzone wiktuały przekazuje się jako jałmużnę \V intencji zmarłego. Wiele z przywołanych zachowail praktykuje się bezrefleksyjnie. Realizacja ich wynika z przekazu pokoleniowego. Obrzędowość pogrzebowa, zgodnie z nakazem obyczaju, charakteryzuje się prymatem mężczyzn; kobiety w tego typu rytuałach zajmują pozycję marginalną. Angażuje się je tylko w niektórych momentach, a konkretnie zezwala się im na nocne czuwanie, przygotowanie wody do umycia ciała nieboszczyka, wyrażenia żalu. Zakaz bezwzględny dotyczy towarzyszenia zmarłemu w jego ostatniej drodze. Zaduma nad grobem może mieć miejsce dopiero następnego dnia po pochówku. W zestawieniu z całą obrzędowością rodzinną zachowania pogrzebowe odsyłają ją w cień, nie pozwalają jej nawet podkreślić zbyt mocno własnej obecności. W ostatniej drorize kobiety, jeżeli grzebanie jej zwłok przypadnie w inny dzień niż piątek, kondukt pogrzebowy omija meczet. Muzułmańska obrzędowość pogrzebowa na przestrzeni dziejów nie uległa większym zmianom i nadal w środowisku tunezyjskim ma określony schemat, chociaż niektóre zabiegi zostały poddane mutacji. Pewnej ewolucji uległ sposób transportowania nieboszczyka nu cmentarz. Obecnie można spotkać, oprócz zwyczajowych noszy, konwojowania zmarłego samochodem. A zatem elementy ceremoniału są jedynie wzmacniane i potęgowane w zależności od stanu majątkowego rodziny. W świetle poczynionych spostrzeżeń zauważa się szczególny stosunek społeczeństwa muzułmańskiego do śmierci. Nie traktuje się tego zjawiska obojętnie, obserwuje się staranne wypełnianie rytuału towarzyszącemu wyłączeniu członka ze zbiorowości. Istotną rolę wydaje s:ę odgrywa w tej sprawie prestiż społeczny, opinia lokalna, a także obowiązki muzułmanina jako wyznawcy religii Mahometa. ANNA BARSKA FUNERAL RITE IN TUNISIA (S1.mmary) Funeral c:u.,to:ns Clnd rites practised within the Muslim culture hav2 been presented in the P'IJlc-:·. Sociological 2md e·:hnog-raph':c literature as well as con':Nsa;:":·(j·n,,canducted with l1:iheimihabitants of Tuni's and lots sl1JI"1'oundilf1garea's 17 Zupa b<:rdzo popularna w Tunezji, p~dobtnie jak kusL.iku:SI'.G-otujP '-nę ją na bazie kurcza'k<.t,przeróżnych jarzyn, z doda1tkiem czoslllku 12 "Lud" - t. 71 �178 Anna Barska between 1983 - 1984 formed the ba:s'is fQr 'the <:llnalys'is.On the basis of the reports and interviews, various os'tages associated with 'the excluSi<Jr.1of !the dead person from the commUJIJlity has been es.talblished. Maile domi'Ooance dh'<łraciterizes Ithe preselllited behavlilOlr.In this rite women assume a ,margmal role; JtJhef,une.ral IJ'IiJte its~lf puslhes >them ,imlbothe ba0k~r;)lUl1ld.D€'9piJte chal!1ges in life sity/le of Tumisian s'O'cie'ty, a traditional patteI1Il is obligaltory in <the funeral rite; lS'Odialprestige, looa.}opinion and relii/ffi'OO1 detel1mine iIt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d4c375e7f6b8055f61133dbbbe1bb30.pdf 766b5bdc70a8d9b5ffd23c040af91c54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1935 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne mniejszości etniczne i narodowe - Polska Karaimi polscy - obrzędy rodzinne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1796 Title A name given to the resource Obrzędowość rodzinna u Karaimów polskich / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.171-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 GRZEGORZ FEŁCZYNSKI UAM Poznań OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH Karaimi przybyli na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego z Krymu w XIV w. Osadzono ich zwłaszcza w miejscowościach na granicy z państwem Zakonu Kawalerów Mieczowych, ale też sporo było ich gmin (dżamatów) w innych częściach Litwy i na Rusi. W ciągu wieków wielokrotnie zasłużyli się dla Rzeczypospolitej, dlatego władcy Obojga Narodów nie szczędzili im przywilejów. Z oddaniem trudnili się zaWDdem wojskowym, od końca XVII w. zaś częściej już rolnictwem, wielu było też wśród nich wybitnych uczonych. Ponieważ brali oni czynny udział w licznych wojnach i nie mieszali się z ludnością otaczającą oraz z różnych powodów wielu z nich emigrowało - przy końcu w. XIX ostało się tylko pięć dżamatów: w Trokach, Wilnie, Poniewieżu, oraz w Łucku i Haliczu. Mieszkało w nich nieco ponad tysiąc osób. Po II wojnie światowej około trzystu Karaimów osiedliło się w Warszawie, Trójmieście, Wrocławiu i Opolu. Religia jaką wyznają Karaimi - religia karaimska (etnonim grupy jest zarazem jej konfesjonimem) powstała w VIII w. w zajętej przez Arabów Persji. Jej założycielem był Żyd Anan ben Dawid. Wystąpił on przeciwko supremacji tradycji spisanej w Talmudzie. Twierdził, że tylko Biblia jest jedynym dokumentem Objawienia. Środowisko żydowskie uznało go za heretyka, znalazł on jednak wielu zwolenników, których zorganizował w osobną sektę. Sekta ta zaczęła się szybko upowszechniać w krajach opanowanych przez Arabów wchłaniając wiele elementów islamu, a nawet chrześcijaństwa. Misjonarze nauki Anama ben Dawida dotarli też do państwa Chazarów w dolnym biegu Wołgi i nawrócili na swoją wiarę część jego ludności. Po upadku Chazarii, pochodzący prawdopodobnie z dwóch tureckich ludów: z Chazarów i Kumanów wyznawcy karaimizmu przetrwali na półwyspie krymskim jako grupa wyznaniowa i także etniczna. Właśnie część z nich przeniosła się w XIV w. na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Powyższe wprowadzenie historyczne, z konieczności niezmiernie pobieżne, było nieodzowne, gdyż Karaimi polscy nie są w Polsce zbyt dobrze znani. A minęło właśnie sto osiemdziesiąt lat od wydania pierwszej polskiej pracy na ich temat: Tadeusza Czackiego Rozprawy o Ży1~· �Grzegorz 180 Pelczyński dach i Karaitach. Bardziej systematycznie zajęto się tym ludem dopiero w drugiej połowie XIX w. Uczonych zainteresował przede wszystkim język Karaimów i ewentualnie ich literatura 1, także antropologia 2 i historia 3 dotycząca zwłaszcza ich etnogenezy. Najwybitniejsi karaimoznawcy rekrutowali się z samych Karaimów: Abraham Firkowicz, Setaja Szapszał, Ananiasz Zajączkowski, Szymon Firkowicz, Aleksander Mardkowicz, Włodzimierz Zajączkowski, do dziś działa jeszcze Simon Szyszman i Aleksander Dubiński. Najwięcej o tym niewielkim ludzie opublikowano w międzywojniu. Ukazywał się wtedy w Wilnie periodyk "Myśl Karaimska", w jego zeszytach znalazły się bezcenne wprost materiały, zwłaszcza historyczne. Literaturą zaś przeważnie zajmowało się czasopismo "Karaj Awazy" ("Głos Karaima") wydawane w Łucku. Nie zajęli się jednak Karaimami etnografowie, a wydają się oni przecież wymarzonym przedmiotem badań etnograficznych. Postulował je zresztą wybitny turkolog i znawca Karaimów Tadeusz Kowalski 4, lecz na próżno. Kilka przyczynków z zakresu etnografii tej grupy etnicznej zawdzięczać należy orientalistom. W tym artykule o obrzędowości rodzinnej Karaimów oczywiście zostało wykorzystane wszystko - a więc bardzo niewiele, co na ten temat napisano. Przede wszystkim jednak artykuł został oparty na materiałach ż badań przeprowadzonych w latach 1985 - 1986 wśród warszawskich i wrocławskich Karaimów, które dotyczyły całokształtu ich tradycyjnej kultury. Kultura ta była jeszcze w pełni żywotna w ostatnich dziesięcioleciach okresu zaborów, zaś w okresie międzywojennym dostrzegalne w niej były już pewne objawy zanikowe. A ponieważ nie zajmowano się nią prawie wcale, wiele zagadnień z nią związanych jest nadal niezrozumiałych. Należy mieć nadzieję, że się to zmieni. Obrzędy związane z trzema przełomowymi momentami życia: z narodzinami, założeniem rodziny i śmiercią, karaimska kultura wytworzyła z elementów o bardzo zróżnicowanej proweniencji. Elementy te wywodzą się z kultury ludów tureckich, ludów zamieszkujących LitwG i zachodnią Ukrainę, z Biblii, wreszcie z kultury zachodnioeuropejskiej. Choć 1 A. Dubióski, Początki zainteresowań językiem i literaturą karaimską w do końca XIX wieku, "Przegląd Orienltalistyczny", n'[ 2, 1959, s. 135 -144. Tegoż, Z dziejów badań nad językiem i literCLturą karaimską (Od końca XIX w.) "Przegląd Orientalistyczny", nr 2, 1960, s. 145 - 156. 2 J. Czekanowski, Z zagadnień antr-opologii Karaimów, "Myśl Karaimska", it 2, 1M?, s. 3 - 2-3. :1 A. ZajączkoW'ski, Karaims in Poland, Warszawa W61. S. Szyszman, Le Kara'isme ses doctrines et Son 'histoire, Lausanne 1980. 4 T. Kowalski ,Najpilniejsze zadania karaimoznawstwa, Wilno 1936, s. 12 - 13. nauce europejskiej �OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW 181 POLSKICH tylko te tureckie - chyba naj liczniejsze - są rodzime, pierwotne, to jednak wszystkie tworzą spójną całość. Obrzędy przyjęcia do społeczności karaimskiej nowonarodzonego chłopca były bogatsze niż obrzędy przyjęcia dziewczynki. Wynikało to pewnie z wyraźnie wyższej rangi, jaką mieli w tej społeczności mężczyźni. Istniał zwyczaj, znany w turecczyźnie, nie wymieniania ani przez rodziców, ani przez najbliższych krewnych imienia dziecka przed jego narodzeniem i przez pierwszy tydzień po nim, aż do uroczystego nadania imienia w świątyni (kienesie) 5. Chłopcom dawano imiona starotestamentowe, dziewczynkom zaś tureckie, na przykład Gulusz (Uśmiech) czy Altyn (Złoto). Jednakże zwyczaj ten pod koniec XIX w. zaczął zanikać. Karaimi coraz częściej nazywali dzieci takimi imionami, jakie nosili ich chrześcijańscy sąsiedzi, do czego mieli oni w Cesarstwie Rosyjskim specjalne prawo, w przeciwieilstwie między innymi do Żydów 6. Nierzadko zdarzało się, że dorosłe osoby zmieniały sobie imię ze starotestamentowego czy tureckiego na polskie. Obrzędy związane z narodzeniem się chłopca polegały przede wszystkim na jego obrzezaniu, dokonywano je zgodnie z nakazem biblijnym, gdy miał on osiem dni (Rdz 17, 10 - 14). Obrzezanie miało być znakiem przymierza między człowiekiem a Bogiem. Na Litwie obrzezanie odbywało się w domu. W ceremonii uczestniczył knmata czyli ojciec chrzestny, dwie matki chrzestne zwane kumama, ojciech chłopca i mael - rzezak, którego funkcję spełniał najczęściej lekarz, niekoniecznie Karaim. Chłopca ubierano w to, co przyniosły matki chrzestne. "Kuma ta" siadał w fotelu, a do niego podchodziły chrzestne z dzieckim, on brał je na ręce. Odmawiano przeznaczone na tq okazję modlitwy. Kiedy przystępowano do obrzezania mDtki chrzestne -- jedyne obecne przy tym obrzędzie kobiety, musiały się odwrócić. VVicrzono, że jeśli chłopiec podczas samej operacji głośno krzyczy, to znaczy, że przed sobą ma długie życie. Po tej ceremonii odbywało się przyjęcie ella rodziny. Imię nadawano chłopcu w czasie najbliższego nabożeństwa. Bywało, że z dziewczynką postępowano podobnie, to znaczy "kumata" brał ją z rąk matek chrzestnych, modlono się nad nią, nie dokonywano jednak klitorydektomia. Ale obrzęd taki nie był konieczny. Za- A. 5 Zająezkowski, Karaimi na Wołyniu, "Ro!ez.nlik Wołyńs.Wi", t. 3, 1933, s. 158. ft Zizn' C. Panpulov i C. Nejman, nr 2, 1912, s. 77. Ol, Christianskija imena i Kraimy. "Karaimska ja �182 Grzegorz Pelczyński leżał właściwie od zamożności rodziców. Dziewczynkom także nadawano imię w kienesie. Inaczej przebiegały uroczystości narodzinowe w dżamacie halickim. Karaimi haliccy, a także do pewnego stopnia łuccy, różnili się nieco od swych rodaków z Litwy. Różnice te w XIX w. ugruntowywało dodatkowo oddzielenie Halicza od pozostałych gmin zaborczą granicą. Obrzędy narodzinowe u Karaimów halickich opisał J. Grzegorzewski 7 Kiedy urodził się chłopiec, jego ojciec zawiadamiał o tym kapłana (hazzana), ażeby ten dał mu odpis "sir łamaałotłar" czyli pewną część psalmów stopni (Ps 120 - 134). Kartki z psalmami zawieszał następnie w tej izbie, gdzie się jego syn urodził: na ścianach, nad łóżeczkiem, na firankach, którymi po narodzeniu zasłonięto owo łóżeczko. Nazajutrz ha zzan modlił się w kienesie za położnicę. Gdy dziecko miało siedem dni, ojciec zapraszał krewnych i znajomych na wigilię obrzezalną, mijałowyj kece. Najpierw recytowano psalmy, a później zasiadano do zastawionego jadłem i napojami stołu. Śpiewano przeznaczone na tę okazję pieśni: "Jehi szałom bechełenu" i "Ej J eruszłem". Następnego ranka ojciec przychodził do świątyni z ojcem i z matką chrzestną i z dwoma młodzieńcami, którzy się nazywali sołowij kumłar. Dziecko niósł ojciec chrzestny. Przed drzwiami kienesy, brał je starszy sołowij kum i wnosił do środka. W kienesie podawał je młodszemu, który siadał w fotelu. Obrzezania dokonywał sam hazzan za pomocą specjalnego, obosiecznego nożyka, a krwią pomazywał czoło chłopca i także błogosławił go rozpościerając nad nim swe dłonie. W czasie tego obrzędu podawano dziecku pałec do ssania umaczany w pobłogosławionym sorbecie z miodu i rodzynek, który wszyscy obecni uprzednio próbowali. Śpiewano też pieśni obrzezalne, a nadto "Jighdał mechołeł koł". Potem ojciec zapraszał wszystkich na przyjęcie. Kobieta była uważana za nie czystą po urodzeniu chłopca przez sześć tygodni, a po urodzeniu dziewczynki przez dwanaście. (Kpł 12, 1 - 5). Po tym okresie odbywało się jej oczyszczenie. Współcześnie tradycyjna obrzędowość związana z narodzinami została u Karaimów zupełnie zarzucona. Doszedłwszy do odpowiedniego wieku Karaimi zawierali małżeI1stwa. Jeszcze kiedy dżamaty były liczniejsze, a przez to możliwości kojarzenia par większe, Karaimi żenili się młodo, nawet przed dwudziestym rokiem życia. Ale później wiek nowożeI1ców się przesunął, w dwudziesto- 7 J. Grzegorzewski, Caraimika. Język ny", t. 1, cz. 2', 1'9,16 - 1'91,8, s. 294 - 2'96. Łach-Karaitów, "Rocznik Orientalistycz- �OBRZĘDOWOSC RODZINNA U KARAIMOW POLSKICH 183 leciu międzywojennym najczęściej zawierano małżeństwa między dwudziestym piątym a czterdziestym rokiem życia. Karaimi bardzo ściśle przestrzegali małżeńskiej endogamii, co przyczyniło się znacznie do przetrwania ich etniczności. Nie było to wcale łatwe, nie tylko ze względu na małą ich liczbę, lecz także dlatego, że mieli oni sporo dotyczących parzenia się zakazów 8. Generalnie zakazy te wynikały z praw zawartych w Biblii (Kpł 18, 7 - 18), jednakże swoiście je interpretowano. A więc, rzecz jasna, zabronione były małżeństwa z ojcem, z matką, bratem siostrą, synem i córką. Także z następnymi krewnymi ich krewnych, a więc z bratem lub siostrą ich ojców bądź ich matek, z córką bądź synem ich synów, z córką lub synem ich córki, z córką lub synem siostry, synem czy córką braci. Dwóch krewnych nie mogło wchodzić w związki z dwiema innymi blisko spokrewnionymi osobami, na przykład ojciec i syn z matką i córką. To ostatnie uchylił Zjazd Karaimski, który odbył się w 1910 r. w Eupatorii. Mężem i żoną, podobnie jak u muzułmanów, nie mogło być rodzeństwo mleczne. Nie obowiązywało prawo lewiratu uchylone niejako przez księgę Rut (Rt 1). Wobec tylu przeszkóc;l niejednokrotnie z braku odpowiedniej kandydatki na żonę w swoim dżamacie, niejeden mężczyzna w celach matrymonialnych wyprawiał się do innych, nawet na Krym. Brak natomiast inicjatywy w tej materii prowadził nieraz do przymusowego celibatu. Od połowy XIX w. zawierano coraz częściej małżeństwa mieszane, przeważnie karaimsko-polskie. Początkowo spotykały się one z negatywną oceną, lecz z czasem, zwłaszcza w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy nie należały już do rzadkości, były tolerowane. Ci, którzy złamali zasadę endogamii, nadal należeli do społeczności karaimskie,j, Natomiast dzieci ich, chociaż mogły utrzymywać kontakty towarzyskie ze swymi karaimskimi krewnymi, to jednak bezwzględnie nie były uważane za Karaimów. Pary małżeńskie dobierały się w zasadzie bez ingerencji rodziców, lecz wymagały ich aprobaty. Od przyszłego współmałżonka oczekiwano nade wszystko uczciwości, pracowitości i pobożności, Małżeństwa karaimskie były na ogół bardzo trwałe i zgodne. Dopuszczalne były co prawda rozwody, lecz zdarzały się one bardzo rzadko. Przyczyną do rozwodu mogły być fizyczne lub umysłowe niedostatki żony. Kiedy chłopak i dziewczyna postanowili wziąć ślub, powiadamiali oni o tym swoich rodziców prosząc o zgodę. Następnie udawali się oni s M. Allerhand, nr l. 1931, s. 1-17. Das Eherecht der polnischen Karaim, "Zeitschrift fur Ostrecht", �184 Grzegorz Pelczyński do hazzana, aby ustalić datę ślubu. Wtedy to narzeczony zwyczajowo deklarował muhurmacher, czyli jakby zapłatę za jej dziewictwo, najczęściej w pieniądzach. Wpisywało się ją później do intercyzy zwanej szatar, a w razie rozwodu trzeba ją było żonie wypłacić. Po ustaleniu daty ślubu w każdą sobotę w domu narzeczonej gromadziły się panny, a w domu narzeczonego kawalerowie na wieczorkach towarzyskich. U narzeczonej bawiono się przy obficie zastawionym słodyczami stole, śpiewano też i tańczono. Narzeczony natomiast oprócz słodyczy podawał wino. Po kilku tygodniach oficjalnego narzeczeństwa następował wreszcie dzień ślubu. Jak pisze Kowalski 9, przypadał on zwyczajowo w czwartek, a poprzedzało go kilka dni przygotowań. Krzątającym się w kuchni w domu narzeczonego i w domu narzeczonej kobietom nieraz towarzyszyła kapela. Rano, w dzień ślubu, narzeczony wraz z drużbami udawał się do łaźni. A około południa w domu narzeczonej albo w domu gmi'nnym, jeśli takowy się znajdował, odbywał 'się kieleśmiak. Słowo to tłumaczy się jako zaręczyny, ale właściwie chodzi tu o ślub cywilny. Uczestniczył w nim Zarząd Duchowny gminy z hazzanem na czele, drużbowie i druhny oraz wszyscy zaproszeni goście. Zarząd Duchowny sadowił się za jakby prezydialnym stołem, osobno siadali starsi i osobno młodzież. Na dany przez hazzana znak, narzeczeni zbliżali się do nicgo. Na stole znajdował się talerzyk z obrączkami, Pięcioksiąg, "szatar" i kielich wina. Hazzan zapytywał narzeczonego: "W jakim celu wezwuleś nas tutaj?" Na co on odpowiadał: "Ażeby szanowni zebrani zechcieli ~yć świadkami, że ja chcę pojąć za żonę obecną tutaj ... ". Hazzan znów pytał: "Czy chcesz ją pojąć z własnej i nie przymuszonej woli?" Narzeczony odpowiadał "Tak". W czasie tego dialogu narzeczony jedną dłoń trzymał na Pięcioksięgu, a drugą na talerzyku z obrączkami. Z kolei hazzan o to samo pytał narzeczoną. Potem hazz;::mdawał im do podpisania "szatar", podpis składał też on sam oraz wszyscy zgromadzeni. jako świadkowie. "Szatar" był deklaracją pewnych powinności męża w stosunku do żony, dlatego był on jej wręczany i ona go przechowywała. Zwykle chodziło o powinności rzec można oczywiste, ale czasami "szatar" był typowo mieszczańską intercyzą pełną szczegółowych ustaleń majątkowych. Spisywano go nieraz na pergaminie, a jego marginesy ozdabiano. Dokument ten .składano we czworo i wkładano między jego części monetę. Zwyczaj zabraniał rozkładania go i czytania. Ale ponoć nie prze9 T. Kowalski, Pieśni obrzędowe Orientalistyczny", t. 3, '1927, s. 2216. w narzeczu Karaimów z Trok, "Rocznik �OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH 185 strzegano tego, gdy chcąc ponownie sporządzić nowy "szatar" nie wiedziano, jak się do tego zabrać. Dawniej, według Kowalskiego lO, obrączki i niekiedy dwa wisiorski na talerzyku związane były czerwoną, jedwabną nitką. Na stole też stał kielich wina, nad którym hazzan po dialogu z narzeczoną odmawiał modlitwę, i do którego wkładał obrączki czy wisiorki przywiązane do srebrnej łyżki i podawał narzeczonej. Po podpisaniu intercyzy następował wybór marszałka weselnego, "atamana", to znaczy było już zwykle wcześniej wiadome, kto ze starszych będzie piastował jego urząd. Wybór ten polegał na tym, że jeden z kawalerów zapraszał go uroczyście do grona młodych i przyrzekał mu w ich imieniu posłuszeństwo. Wówczas świeżo obrany "ata.man" przesiadał się do młodzieży. Oznaką władzy marszałkowskiej była laska zrobiona z trzech prętów wierzbowych, splecionych razem i związanych czerwonym jedwabiem, u góry ozdobiona mirtem i kwiatami. Sporządzały ją i wręczały drużki. Pomocnikami marszałka były dwie wybrane wcześniej marszałkowe oraz starszy drużba. Według innej wersji, zdaje się późniejszej, "ataman" dzierzył już swoją laskę od początku obrzędu "kieleśmiak" i w ogóle zasiadał wraz z hazzanem i starszyzną gminy. Po podpisaniu "szataru" uderzał laską narzeczonego, niejako pasując go na męża. Ten zaraz potenl rzucał się do ucieczki, gdyż czyhali na niego koledzy chcąc kuksańcami wyrzucić go z grona kawalerów. Miało to charakter zabawy. Na stole, przy którym siedzieli młodzi z "atamanem", zjawiało siG wino. Zaczęto wnosić uroczyste toasty. Tymczasem marszałkowe rozplatały pannie młodej włosy, a następnie sm2rowały je umoczoną w rozcieńczonym miodzie bądź wodzie kolońskiej obrączką. Jeden z młodziel1ców zaczynał wtedy śpiewać długą, tęskną pieśil "Muzuhuł kielil1" ("Smutna narzeczona"), czasami przy wtćrze skrzypiec. ]\'1arszałkowe z -kolei prowadziły dziewczynę przed oblicze rodziców, marszałek to samo czynił z jej przyszłym mężem, a rodzice udzielali im błogosławieóstwa. Po nim sadzali ją na krześle i podawali na tacy karawaj - dużą bułkę pieczoną na uroczystość weselną i znaną też ludności otaczającej Karaimów 11, spoczywał on wśród słodyczy i monet, na nim zaś umieszczano podarunek od narzeczonego oraz welon z białej gazy. Podchodzili do niej hazzan i pan młody, i biorąc za dwa rogi welon, wkładali jej na głowę. IIazzan następnie zaczynał odmawiać modlitwę. Pan młody z "atamanem" i drużbami wychodził. Szedł do swego domu, aby się ubrać do 10 11 Ibidem, s. 224 - 225. Porównaj na przykład passim. O. Kolberg, Białoruś-Polesie, Wrocław-Poznań 1968, �186 Grzegorz Pelczyński ślubu, a oni mieli mu w tym pomagać. A jego przyszła żona z druhrami tańczyła jeszcze przez jakiś czas. Potem wychodziła z nimi do innego pomieszczenia i tam następowało jej ubieranie. W XX wieku, przynajmniej na Litwie, obrzędy po błogosławieństwie rodziców były nieco uproszczone. Otóż gdy marszałkowe posmarowały obrączką umoczoną w wodzie kolońskiej włosy panny młodej, czynili to samo po nich wszyscy obecni. I w tym czasie dziewczęta-druhny przypinały chłopcom do klap marynarek bukieciki białych kwiatów. Któremu chłopakowi dziewczyna bukiecik przypięła, ten był Jej partnerem. Dwie pierwsze najważniejsze pary drużbów dobierano jednak już wcześniej z najbliższej rodziny. Pana młodego ubierali jego drużbowie i "ataman". Nacierali przedtem jego ciało winem. Musiał on też uklęknąć na kożuchu wywróconym futrem na wierzch i przyjąć błogosławieństwo marszałka i wysłuchać jego pouczeń odnośnie do obowiązków męża. W późniejszym okresie wino zaczęto używać już tylko do picia, a pouczenia przybrały formę dowcipów i żartów. W tym samym czasie marszałkowe i druhny ubierały pannę młodą. Przedtem skrapiały jej ciało wodą kolońską. Kiedy włożyły jej pończochy, przewiązywały je nad kolanami sznureczkami zrobionymi z kilku skręconych pasem wełnianych nici. Marszałkowe udzielały jej również pouczeń co do jej przyszłego stanu, ale czyniły to z powagą. Państwo młodzi spotykali się przed kienesą, dokąd się udawali konnymi pojazdami w asyście tych, którzy ich ubierali. Od drzwi kienesy rozpoczynał się powolny pochód w stronę ołtarza: Pana młodego prowadziły pod ręce druhny z pierwszych dwóch par, a pannę młodą drużbowie. Jeśli moda nakazywała szyć suknie ślubne z długim trenem, to niósł go za nią mały chłopczyk. Za młodymi postępował marszałek ze swoimi pomocnicami, rodzice i inni. Śpiewano wtedy pieśń "Piel' chatanej". Przed ołtarzem czekał na oblubieńców hazzan. Ci, doszedłszy do niego, klękali na znak szacunku, wstawali i rozpoczynała się ceremonia ślubna. Duchowny najpierw zadawał im pytania dotyczące ich postanowień, na ich serdeczne palce zakładał obrączki i na koniec udzielał im uroczystego błogosławieństwa. Oni znowu klękali, wstawali i odchodzili od ołtarza już jako małżonkowie. Istniał zwyczaj, że przy pierwszych krokach każdy z małżonków starał się przeciągnąć drugiego na swoją stronę, co miało zapewnić przewagę we wspólnym życiu. Miało to też charakter zabawowy. Jeszcze w kienesie składano nowożeńcom życzenia. Potem wszyscy goście jechali do domu panny młodej na ucztę weselną. Wesele u Karaimów - taj, jak gdzie indziej stanowiło sposobność do okazania swojej zamożności, toteż nie szczędzono na nie wydatków �OBRZĘDOWOSC RODZINNA U KARAIMOW POLSKICH 187 i starań. Przede wszystkim przyrządzano mnóstwo ulubionych przez Karaimów potraw z baraniny. Stąd mawiano w Łucku: "Kerti toj: nece awuz, anca koj" ("Prawdziwe wesele: ile gości, tyle baranów zarżniętych"). Przygotowywano też rozmaite słodycze, między inynmi chałwę, także trunki. Przed nowożeńcami stawiano karawaje. Jeden z nich, zwany reszetka, pieczono w domu panny młodej i miał on kształt okrągły, drugi, prostokątny, pochodził z domu pana młodego i zwał się ładoszka. Karawaje pieczono z drożdżowego ciasta i ozdabiano warkoczykami i różyczkami z tego ciasta. Na reszetce między czterema, przecinającymi się na środku warkoczykami, jest symetrycznie ułożonych osiem różyczek, na przecięciu zaś, na środku bułki znajduje się dziewiąta. Podobnie ozdobiona jest ładoszka. Kiedy wszyscy goście zasiedli do stołu, hazzan błogosławił wino i chleb, czyli karawaje. Potem ten weselny chleb dzielono na kawałki, CI każdy musiał go wraz z winem spróbować. VI/dniu ślubu młodzi pościli i dopiero przy weselnym stoJe mieli oni prawo cokolwiek zjeść. To, co im najpierw podawano po karawaju i winie, musieli w całości spożyć we dwójkę. "Ataman" pierwszy wznosił toast i wygłaszał przemówienie. Przez całe wesele dbał on o porządek i o to, aby goście dobrze się bawili. Do tańca przygrywała kapela. Karaimi polscy nie mieli własnych tańców w przeciwieństwie do swoich rodaków z Krymu (znany taniec krymski kajtarma) i w tej dziedzinie korzystali z kultur ich otaczających. W T~okach jeszcze w dwudziestoleciu popularny był lancier (kadryl) przyniesiony ponoć przez żołnierzy napoleońskich w 1812 1'. i w tym czasie bardzo modny na całej Litwie, lecz zachowali go tylko Karaimi. O północy następowało zdjęcie welonu. Ta, która go nosiła, siadała na krześle pośrodku sali, a do niej podchodził hazzan i marszałkowe. Odpinały one welon, a kapłan odmawiając modlitwę zdejmował go i podawał jednej z marszałkowych, druga wpinała w jej włosy kwiat, a tamta rzucała welon pannom. Która go pierwsza złapała, ta naj prędzej miała wyjść zamąż. Znany ten zwyczaj miał zapewne świeższą datę. Dawniej, gdy panna młoda wstała z krzesła już bez welonu, kawalerowie łapali panny i usiłowali je na nim posadzić. Którą się udało pierwszą posadzić, ta miała pierwsza porzucić swój panieński stan. Młodą otaczały kołem zamężne kobiety i wokół niej tańczyły i śpiewały. Na tym zwykle kończył się pierwszy weselny dzień. Goście może się jeszcze jakiś czas bawili, lecz niebawem się rozchodzili. Nowożeniec na noc zostawał u swojej żony. Następnego dnia z rana zjawiali się znowu goście. "Ataman" miał �Grzegorz Pelczyński 188 obowiązek obudzić młodych małżonków. Znowu ucztowano, znowu śpiewano i tańczono przy wtórzp kapeli. Na Litwie podawano krupnik specjalnie przyrządzoną wódkę, li0dawano go we flaszkach obwiązanych czerwoną wstążeczką. Przed wieczorem, jeżeli był to piątek, wszyscy udawali siG do swoich domów, także pan młody. O zmierzchu zaczynała się sobota dzień święty dla Karaimów, którą nie godziło się obchodzić huczną z8bawą· Nie godziło się też, jak zresztą w każde święto, zbliżać do kobiety. W sobotę rano marszałek i drużbowie wiedli nowożeńca do kienesy. To samo marszałkowe i druhny czyniły z młodą mężatką. Oboje mieli już w świątyni przygotowane miejsca. W czasie nabożeństwa modlono się w ich intencji. A wieczorem znów się spotykano na "uHu toj szabataj" ("wielkim sobotnim ucztowaniu"). W zależności od zamożności rodzin nowożeńców, wesele mogło trwać nawet jeszcze kilka dni. Obecnie bardzo rzadko mają Karaimi okazję do spotkania się na uroczystościach ślubnych i chociaż dokładają staraó, nie są już one takie, jak dawniej. Nieczynne są już kienesy, ostatni w Związku l~adzieckim karaimski kapłan, Szymon Firkowicz, zmarł w 1982 L, ostatni na świecie, dziewięćdziesięcioletni Rafał Abkowicz mieszka we Wrocławiu. Obecnie częściej niestety społeczność ta gromadzi się na uroczystościach pogrzebowych, już też odbiegających od tradycji. Wszelkie kontakty z nieboszczykiem czyniły Karaimów nieczystymi (Lb 19, 11 - 16). Niemniej jednak w razie śmierci kogoś z najbliższych pokalania nie szło uniknąć. Należało umyć zwłoki, ubrać Je (dawniej zawijano je tylko w prześcieradło) i umieścić w trumnie. Nieboszczyka leżącego w trumnie przykrywano wyczesanym lnem. Najbliższą rodzinę zmarłego obowiązywały bardzo surowe przepisy dotyczące żałoby. Musieli czuwać oni przy zwłokach siedząc na specjalnych niskich taboretach aż do dnia pogrzebu, ubrani na czarno. Nie mogli oni w tym czasie wykonywać żadnych innych czynności. Jedzenie przynosili im krewni. W trakcie czuwania przy nieboszczyku paliła się cały czas świeca. Nie wolno jej było zgasić, musiała się ona do końca dopalić, a nową zapalano od dogasającej. W niektórych rodzinC1ch w chwili zgonu zatrzymywano wskazówki ściennego zegara oraz za~łaniano lustra, co zostało niewątpliwie przejęte od chrześcijańskich sąsiadów. Jeszcze w pierwszej połowie XIX w. Karaimi haliccy do czuwania przy zwłokach wynajmowali Żydów. Jest to tym bardziej zaskakujące, że obydwie grupy były do siebie na ogół ustosunkowane nieprzychylnie. Z usług Żydów zrezygnowano w Haliczu w 1839 r. 12 12 B. Janusz, Karaici w Polsce, Kraków 192,7, s. 72. �OBRZĘDOWOŚC RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH 189 W dzień pogrzebu, kiedy już wynoszono trumnę, wyprowadzano też żałobników, co dokonywali opiekujący się nimi krewni. Udając się na cmentarz uczestnicy pogrzebu nie mogli odwiedzać żadnych innych grobów. Po złożeniu trumny do grobu, uczestnicy ceremonii rzucali na nią po garści ziemi. Odmawiano też modlitwy, którymi kierował hazzan. Po pogrzebie wszyscy myli ręce, jal< zresztą po każdym przyjściu z cmentarza. Czyniono to w domu, gdzie urządzano stypę. Brali w niej udział, oprócz najbliższej rodziny zm"lrłego, ts.kże ha zzan oraz dalsi krewni i znajomi. Wszyscy oni siadali przy stole, żałobnicy na swoich niskich taboretach. Na stole znajdowało się tylko wino w kielichu i chleb. Hnzzan odmawiał modlitwę nad winem i chlebem, próbował je, po czym podawał rodzinie nieboszczyka, aby również je spróbowała. Ostatni, do którego doszedł kielich, wypijał zawsze wino do końca. Po tym obrzędzie dopiero wnoszono jedzenie. Typowa żałobna potrawa u Karaimów, znana też Tatarom polskim, to jajma, jest to placek pieczony pół na pół z mąki pszennej i kukurydzianej z dodatkiem maku. Mak również dodawano do innych ciast podawanych na stypie. Przez cały tydzień po pogrzebie najbliższa rodzina zmarłego nadal nie robiła właściwie niczego poza siedzeniem na swych niskich stołkach i wspominaniem nieboszczyka. Po tygodniu przychodził hazzan, a z nim krewni. Znów modlił się nad winem i chlebem, które tak samo, jak na stypie, spożywał on i rodzina zmarłego. Z kolei krewni wyprowadzali ich z domu, a ich taborety odwracali do góry nogami. Na obrzęd spożywania wina i chleba zapraszano jeszcze duchownego w pierwszą miesięcznicę i rocznicę śmierci. Cmentarz karaimski - zerat pokrywała zwykle bujna roślinność, gdyż zwyczaj zabraniał usuwania z niego czegokolwiek, a zwłaszcza ścinania drzew. Nie mógł ulec likwidacji żaden grób, nawet bardzo stary i prawie nie do zauważenia w gęstwinie roślin. Karaimi mieli głęboki szacunek dla miejsc, gdzie doczesne szczątki ich zmarłych oczekiwały zmartwychwstania. Dlatego też jeździli modlić się na zeraty do miejscowości dawno już opuszczonych przez Karaimów, do Kukizowa i do Lwowa. Wielką świętością dla Karaimów polskich i krymskich był cmentarz w dolinie Jozafata nieopodal twierdzy Czufut Kale na Krymie pamiętającej pradawl1C!świetność tego ludu. Na cmentarz ten przewożono zmarłych z Li twy i z Rusi, którzy pragnęli być pochowani w ziemi przodków. Znajdują się tam też pomniki ku czci zmarłych pochowanych gdzie indziej zwane Joldży taszy. Nagrobek karaimski ma kształt prostokątnej płyty, za nlą, po kilkunastocentymetrowej przerwie znajduje się grób. Na płycie umieszczano imię i nazwisko nieboszczyka, lata, w których żył oraz epitafium, wszy- �190 Grzegorz Pelczyński stko to w języku karaimskim bądź hebr~jskim. Epitafia te ze wschodnią emfazą wyrażały ból po śmierci bliskiej osoby, jej niebywałe zasługi i cnoty. Na nowszych nagrobkach, na przykład na karaimskIm cmentarzyku w Warszawie, są one znacznie skromniejsze, na przykład: "Tynczłych anyn dżanyna" - "Spokój jego duszy". W każdą rocznicę śmierci zapalano świecę na cześć zmarłego i modlono się a jego zbawienie. Gdy zaś nawiedzano jakiś grób na cmentarzu, to zanim rozpoczęto modlitwę, dotykano grobu przez chusteczkę. Chusteczkę tę potem starannie płukano w pobliskiej rzece czy jeziorze. Do obrzędów rodzinnych u Karaimów można jeszcze zaliczyć urodziny, choć zdaje się nie wszyscy je obchodzili. Była to pewnie dosyć nowa praktyka. W dniu urodzin krewni i znajomi składali jubilatowi życzenia i uczestniczyli w urządzanym przez niego przyjęciu. GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI F AMIL Y CUSTOMS AT POLISH KARAITES (summary) The Karaites came from Crimea to the Lithuanian-Polish territories in the X~Vth century. As far back as during the interwar period, the culture of this group was vivid in five centers: Troki, Vilnius, Poniewież (Kaunas Lithuania), Łuck and Halicz. It is confirmed by their traditional family customs which are preserved there and are unknown to ethnography. In this custom, biblical tradition, motifs known to other Turkish people or to the nations that live in their neighborhood can be easily noticed. Contemporary Karaites, about 200 of whom live in the Polish People's Republic, still attempt to pursue, in so far as they can, their old customs. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16579c9ff542890685f1135b3d6f45f9.pdf f7014f290522002f61759df752d34746 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1936 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Chantowie - kultura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1797 Title A name given to the resource Polskie zainteresowania kulturą Chantów (XVI-początek XX w.) / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.191-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 WŁADYSŁAW BARANOWSKI Uniwersytet Łódzki POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW (XVI - początek XX w.) Dwoma naj bliżej spokrewnionymi z Węgrami narodami są mieszkający w dorzeczu rzeki Ob Chantowie IMansowie 1. Typ antropolqgiczny współczesnych Chantów i Mansów bardzo poważnie różni ich od Madziarów. Pamiętać jednak trzeba, że rozdzielenie się tych ludów nastąpiło znacznie dawniej niż przed tysięcleciem, a przez ten okres czasu zarówno Węgrzy, jak i tzw. Obi-ugryjczycy mieszali się z różnymi innymi ludami. Natomiast języki ich zalicza się do wspólnej grupy ugryjskiej 2. Ongiś, w daleki€j przeszłości, zarówno jedni jak i drudzy zamies~iwali wschodnioeuropejskie tereny nad Wołgą i Kamą. Później Madziarzy ruszyli ze swych siedzib na południowy-zachód, aby wreszcie za Karpatami, na Nizinie Panońskiej, znaleźć sobie nowe siedziby. Chantowie i Manwwie, między którymi w tamtych czasach różnice językowe były bardzo małe, pozostali nad Kamą, na obszarze zwanym wówczas Jurgią lub Jurgą. Kponika kijowSka pod 1096 r. notuje opowiadanie Diuriata Rogowicza z Nowogrodu a mieszka11cach tej krainy Jugorach, prawdopodobnie ludach jugryjskich, ale być może samodyjskich 3. Z kolei również i arabscy autorzy piszący w XIII w. o ludach północno-wschodniej Europy oraz z północI'o-zachodniej Azji wspominają o krainie Jura, do której z ziem Nadwołżańskich Bułgarów dojechać było można na saniach ciągniętych w psy. Arabscy pisarze wspominali również a prymitywnych nartach, jakich wówczas używali mieszkańcy krainy Jura. Na temat położenia owej krainy Jugra czy też Jura istnieją różne hiHelsingfors .1883; S. Patkanow:-' 1897; S. Patkanow, D. R. Dialekte, Budapest 1911; G. Starciew, Ostjaki. Socialno-etnograficzeskij oczerk, Leningrad 1928; W. K. Sztiejnic, Chantyjskij jazyk, {w:] Jazyki i pismlennost' narodow Siewiera, Leningrad 1937, t. 1; W. Steinitz, Ostjakisches Worterbuch, Helsinki 1949, t. 1-2; M. A. Siergiejew, Narody Obskogo Siew;em, Nowosibrsk 1953; N. M. Kokosow, W. Nikulun, W. I. Charin, Chant y-Mansijskij nacionalnyj okrug, Swierdlowsk 195 6. 2 P. Hajdu, Narody i języki uralskie, Warszawa 1971, s. 13'8 - 186. ł B. Trautman, Die altrusiche Nestorchronik, Leipzig 1931, s. 167 - 168. l A. Ahlquist, Die Irtyschostjaken Fuchs, Laut- und Unter Wogulen und Ostjaken, und ihre Volkspoesie, St. Petersburg Formenlehre der sii,d-ostjakischen 1 �192 Władysław Baranowski potezy 4. Przypuszcza się jednak, że w' końcu XI w. nazwa ta odnosiła się do obszarów leżących na zachód od Gór Uralskich, a wiGc w północno-wschodniej Europie. Frawdopodobnie jednak później, w XII i XIII w., zarówno ludy Komi (Zyrianie) jak i Rosjanie z Wielkiego Nowogrodu poczęli napierać na ziemie Jugrii, której mieszkańcy przesuwali się coraz bardziej na \vschód, aż poza Ural, na pl awie niezamieszkałe tereny północno-zachodniej Syberii. Prawdopodobnie pewna ich część została po zc1chodniej stronie Gór uralskich, ale nie przedsbwiajilc wic;kszej siły zostali wchłonięci przez żywioł osadników rosY,iskich czy też przez ludy Komi. Przewnżająca jed!l'lk czę,~ćdawnych mies'zkańców Jugrii przeniosła się na północno-zachodnie ziemie Syberii. W końcu XV w. ziemie te dost<:\ły się pod zwierzchnictwo Moskwy. Były to więc pierwsze podboje państwa rosyjskiego na azjatyckim terenie. Z drugiej strony, od południa, w tym samym niemal czasie na ziemie Jugrii szła ekspansja Tatarów z chanatu syberyjskiego. Rywalizacja ta jednak szybko została zakończona, a zwycięskie oddziały J enmaka włączyły chanat syberyjs,1<i do ziem podległych Moskwie. Nazwa nadawana Mansom, zajmującym prawdopodobnie zachodnie czy też południowe części Jurgii, Wogułów, pojawia się po raz pierwszy w końcu XIV stulecia. Natomiast nazwa mieszkających bardziej na północy i wschodzie Chantów, zwanych Ostiakami, występuje dopiero w źródłach w XVI w. Słowo Chanti ma odpowiednik w węgierskim słowie ltad, obecnie: wojsko, ongiś: plemię. Bardziej skomplikowana jest nazwa Ostiaków, pod którą w przeszłości podciągano nie tylko Chant ów, ale również i niektóre inne ludy. Np. nazwa Jienisiejskich Ostiaków dotyczyła zupełnie odrębnego pod względem językowym ludu Ketów (obecnie jest ich tylko około 1 tysiąca), natomiast nazwa Narymscy Ostiacy odnosiła się do Selkupów, ludu należącego do grupy językowej samodyjskich (samojedzkich) rodziny uralskiej. Niekiedy jednak dotyczyła ona Chantów. Podporządkowanie Chantów władzy państwa rosyjskiego nie spowodowało większych zmian w ich życiu. Carskiej administracji obowiązani oni byli tylko płacić specjalną daninę, tzw. jasak, oddawaną w skórach cennych zwierząt, najczęściej soboli. Natomiast im samym zostawiono bardzo daleko idącą autonomię wewnętrznego życia. Na czele niezbyt 4 W. N. Czerniecow, Oczerk etnogienieza obskich jngrow, "Kratki je Soobszczeni ja Instituta Istorii Matierialnoj Kultury Akademii Nauk SSSR", 1941, t. 9; tenże, Driewnjaja istorija Niżniego Priobja, Moskwa 1963; A. P. Smirnow, W. 1. Moszinskaja, W. N. Czerniecow, 1. M. Zołtariew, Knltura driewnich plemien Priuralja i zapadnoj Sibiri, Moskwa 1957; Por. też W. N. Czerniecow i W. 1. Moszyńska, W po- szukiwaniu Od Wołgi starożytnej ojczyzny do Oceanu Spokojnego, ludów ugryjskich, Warszawa [w:] Sladami 1958, s. 219 - 256. dawnych kultur. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 193 licznych plemion dali wodzowie, zwani niekiedy przez Rosjan książętnmi, przcwr wic dziedzicznymi, niekiedy jednak obierani przez ogół mieszkanców. Zagadnieniem spornym jest to, czy w tamtych czasach wśród Chantów istniały już stosunki feudalne, czy chantyjscy ks.iążęta byli j:J~ feudahll11i ". Najprawdopodobniej jednak panowały tam dopiero stosunki sprzyjające \'v'ytworzeniu się feudalizmu, które zresztą nigdy się tc;m r:ic rCt.vv'inęly. Wysoki jasak, który musieli płacić Chantowie, a także różnego rodzaju nadużycia ze ~:trony administracji carskiej, powodowały niezado\·volenic. Do Z!1D.cznego ruchu powstańczego, który ogarnął liczne ludy póJr;ocno-zachodnicj Syberii, doszło w 1607 r. Powstańcom chantyjskim udało ~::ę n3wet z:Jj[~Ćcc:adę Bcrewwo (Bieriozowo). W 1609 r. ruch ten jedm<", został ~tlumioi1Y 6. Oprócz administracji carskiej we znaki dawała się również Chan tom dzi:lłalno:~ć nje~lczciwycll kupców rosyjskich i zyriailskich, którzy za bezc~n ~kupywali od nich skóry zwierząt futerkowych, najczęściej ofiarując z" rlie małowarto;;eio,vc towary rzemieślnicze lub przemysłowe, a wreszcie tak atrakcyjną dla ludzi północy wódkę. Niezadowolenie wzbudzała dzic1łoJno;;ć IZo,ścioła prawosławnego, który bezwzględnymi metodami próbował Chuntów chrystianizować. R,lrdzo poważne zmiany zaszły w życiu Chantów po Rewolucji PaździpLTl.ikowej 7. Władze z całą energią zajęły się pozornie skazanym na vvym-:ncie mClleńkim narodem. Zorganizowana została należyta opieka lekar::ka, pow~taly szkoły z wykładowym językiem chantyjskim, poczęto wydawać w tym jc;zyku książki i czasopisms. Nastąpiły również wielkie zmi2ny w życiu gm;podarczym. W 1931 1'. utworzony wstał Narodowy Okrc;'~ Char.tyj~·'w-Mansyjski, którego stolicą stało się nowo wybudov.'une miasto Chanty-Mansijsk. Naród, któremu przed Rewolucją Paźs. W. Bachruszin, Ostjackije i wogulskije kniażestwa w XVI - XVII ww., Por. też N. N. Stiepanow, K woprosu ob ostjako-wogulskom fieodal zm;e. ,.SowieŁskaja EŁnografija", 1936, nr 3, s. 19 - 3'5. f; E. D. Prokofiewa, Chanty i mansy, [w:] Narody Sibiri, Moskwa-Leningrad 1956, s. 57-1. , Odnośnie do zmian zachodzących w życiu narodów północnych po Rewolucji 1917 r.; Por. D. K. Zielenin, Narody Krajniego Siewiera posZe W;elikoj Oktjabrskoj Soc:"alisticzeskoj Riewoljuci;, "Sowietskaja Etnografija", 1'93'8, nr 1, s. ,15- 52; I. S. Gudkow i W. W. Sienkiewicz, Soc:alizm w bytlL chantow, "Sowietskaja Etnografija", 19 O, nr 4, s. 78 - 99; M. A. Siergiejew, Malyje narody Siew;era w epochu w'.'':alizma, tamżc, 194'7, nr 4, s. 126 -15-8; tenże, SociaZ;sticzeskoje stroitieZstwo u narodnostiej S ewernoj Sibiri i Dalniego Wostoka, [w:] Narody Sibiri, s. 513 - 569; F. Naumow. Prieobrażen"je malych narodow Obskogo Siew tera k socialisticzeskoj kulturie, "Woprosy Istorii", 19'7'4, nr l, s. 31 - 43; I. S. Gurwicz, Polwieka aVltonomii narodnostiej Siew. era SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1'980, nr 6, s. 3 - 16 i n. 5 Leningrad 13 "Lud" 1925. - t. 71 �194 Władysław Baranowski dziernikową liczni uczeni przepowiadali szybkie zniknięcie, zupełnie dobrze rozwija się, a liczebność jego wzrasta 8. Według danych ze .spisu ludności w 1959 r.9 Chantów było w Związku Radzieckim 19,4 tysiące, według zaś spisu z uno r. 21 tysięcy 10. Pierwszą polską relację o tym dalekim kraju leżącym na styku dwóch kontynentów, Azji i Europy, dał znakomity humanista, profesor uniwersytetu krakowskiego, Maciej z Miechowa, zwany Miechowitą 1l, który był zarówno wybitnym geografem, histrykiem, jak i lekarzem. W 1517 r. wydał on w Krakowie niewielkie dzieło historyczno-geograficzne pt. Ttractatus de duabus Sarmatii, Asiana et Europiana et de contentis in eis, które przez długie lata dawało podstawowe informacje dla czytelników zachodnioeuropejskich a wschodniej Europie oraz północno-zachodniej Azji. Cieszyło się też ono olbrzymią poczytnością, tłumaczone było na różne języki europejskie, doczekało się też okołu dwudziestu wydań 12. Przez długie też lata było ono naj poważniejszym żródłem dla czytelnika zachodnioeuropejskiego o ziemiach leżących w reJonie Gór Uralskich. O Jugrii. pisał Miechowita w wielu m;ejscach swej pracy; Podawaj on nawet jej odległość od niektórych miast rosyjskich, a więc "odległej od Moskwy () 500 wielkich mil niemieckich w kierunku na północy wschód" 13 lub też, że od "Ustiugi (Wielikij Ustjug) do Jugrii 500 wiorst" 14. Z tych zresztą mało precyzyjnych danych wynikałoby jednak, że owa Jurgia leżała na wschód od Gór Uralskich. Miechowita kilkakrotnie zaznaczał, że Węgrzy, zanim przybyli na teren Panonii, zamieszkiwali właśnie kraj zwany Jugrą, albo Jurgią L, B Bardzo niechętnie ustosunkowany do Związku Radzieckiego uczony estoński, Villem Emits w 1938 1". pisał: "Obecnie w ZSRR robi się dużo dla popr;,wy ich bytu. Stworzono tam dość rozległą sieć spółdzielczą, szkolną. organizacje o charakterze kulturalno-społecznym, organizowano służbę zdrowia, przeprowadzono wzg~ęjną komunikację na tych niezmiernych zresztą przestrzelliach, założono telefony, rozpoczęto również hodowlę różnych roślin kulturainych, co dotąd uważane było tam za niemożliwe", V. Ernits, Polska a Hgrofinowie i ruchy ngroJiilskfe, Warszawa 1938, s. 15. 9 Atlas narodow mira, Moskwa 1964, s. 158. 10 Słownik geografii ZSRR, Warszawa ,1974, s. 116. 11 K. Buczek, Maciej Miechowita jako geograf Europy Wschodniej, iw:] Maciej z MiechOwa 1457 - 1523. Historyk, geograf, lekarz, organ:zator 1lail.'<Ż, Wrocław-Warszawa 1960, s. 75 - 157. 12 H. Barycz, Wstęp, [w:] Maciej z Mzechowa, Opis Sarmacji Azjatyckie) i EHropejs:-'żej, Wl"Oclaw 1972, s. 5. )3 Maciej z Miechowa, op. cit., s. 51. 14 Tamże, s. 74. 15 Tamże, s. 44. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANT()W 195 W innym miejscu autor ów pisał: "noszą nazwę od Jugrii, krainy scytyjskiej i aż do naszych czasów Czesi, Polacy i Słowianie nazywają ich Hungrami bądź IIugami lub Hungarami . " Jugrowie na Węgrzech mają taki sam język i ostrą wymowę jak Jugrowie mieszkający w Jurgii scytyjskiej. Tyle, że Węgrzy Panonii są chrześcijanami, mają większą kulturę i żyją w dostaku, gdy Jugrowie scytyjscy dotąd są poganami pozbawionymi kultury ... Jugria leży najbardziej na północy i nie ma w niej bardzo wysokich i niedostępnych gór. W rzeczywistości w Jugrii są góry pokryte gęstymi lasami, ale dostępne i łatwe do wejścia, średniej wielkości, skaliste i kc:mieniste, jakie są na całej Północy na krańcach ziemi graniczącej z Oceanem Północnym ... Jugrowie w Jugrii scytyjskiej nie upr&wiają ziemi, nic sieją, nie mają chleba, wina, 'ani piwa, żyją nędznie VI l<\sach i podziemnych jamach, żywią się rybami i mięsem zwierząt, odziewają się futrami różnych zwierząt. Jugrowie są poddanymi ks:ęcia moskiewskiego i jako daninę składają mu futra soboli, lisów polarnych i innych podobnych zwierząt, bo nic innego nie mają ... " 16. W innym znów miejscu Maciej z Miechowa stwierdzał: "Jugrowie, mil'szkaj[)cy bliżej Oceanu Północnego, łowią ryby i chwytają morskie psy i cielęta. Z ich skór robią bicze, torby i worki, a tłuszcz przerabiają i sprzedajCJ. W Jurgii ... są góry średniej wielkości, a nie góry bardzo wysokie, jak niektórzy pisali. Po tych niewysokich górach, ciągnących się na całej Północy, wzdłuż wybrzeża Oceanu, wspinają się wychodząc z morzu ryby zwane mors ... Ludzie tamtejsi chwytają je i zabierają zęby dość duże, szerokie, białe i bardzo ciężkie. Wiozą je potem do 1\/10skali na sprzedaż, a 1\:loskale i sami ich użyvvają i wysyłają też do Tatarii i Turcji do wyrobu rękojeści mieczy, szabli i noży. Ciężar takiej rękojeści powoduje więk:;zy i silniejszy cios i dlatego biorą je ludzie, którzy tn?, walczą i zabijają ... W Panonii Jugrowic sq chrześcijanami, ic~ protoplaści w Jugrii są poganarr.i. Wqgrzy w Panonil [:"ą ogładzeni i kulturalni, mają dostęp do wszelkich dóbr, ale w ogóle Jugrowie są ludźmi leśnymi, dzikimi i żyjqcymi nędznie w dzikiej krainie ... " 17. Trzeba przyznać, że opis Obi-ugryjczyków, chociaż może nie jest zbyt dokładny, to jednak nie zawiera żadnych błędów. A l1Qwet taki pozornie nonsensowny zwrot, Ż2 mieszkańcy Jugrii żyją "nędznie w lasach i podZi'~;'l.'/(;ll >mach" jest naj zupełniej uzasadniony. Przecież jeszcze w XIX i w pierw~:zych btach XX w. wiele zimowych domostw Chantów stanowiły prymitywne budynki wpuszczcne dość głęboko Vv ziemi.ę 18. lB 1; Tamże, s. ;),1 - 55, Tamże, s. 7'; - 78. 1': For. np, W. N, Czernicow, Czum, s. 85 - 92; Z. P. SokoloWCl. O~)Sko-lLgorskije 13° "Sowietskaja Etnografija", 193n, nr 6, żiliszcze i jego ustrojki, Moskwa 1957, �196 Wladyslaw Baranowski IvIiechowita nie odbywał podróży do dalekich krajów uralskich. Nasuwać się więc może pytanie, skąd czerpał on swe wiadomości. Wysuw~me są przypuszczenia, że opierał się on na relacjach os6b, ktćre przebywały na tamtych terenach, lub też na informacjach od moskiewskich lub tatarskich jeńców wojennych 19. W połowie XVI w. o kraju Jugra, z którego ongiś wyszli Węgrzy, wspominał Marcin Bielski 20. Z kolei znów włoski autor przebywający na terenach Polski i Litwy, Aleksander Gwagnin, pisał o północnych ludach, a wśród nich prawdopodobnie i oChantach, U::,rz'j' 7.ywili się głównie upolowanymi zwierzętami i rybami, nie znali rolnicl\va, a bQdąc poddanymi władcy rosyjskiego składali mu trybut z futer 21. Polakiem, który w trzecim ćwierćwieczu XVII stulc:.:ia dc.:l '..ickawy opis Chnntów i Mansów, był Adam Kamieński-Dlużyk. Podczas \'I()jcn polsko-rosyjskich dostał się on do niewoli i został wysłcmy na Sji;cri:::. Póżniej, po powrocie do kraju, przygotował on op:s swej wGdrów},j, w którym zamieścił bardzo bogaty materiał dotyez"lcy różnych hld6w .sybersyjskich. Opis ten pozostawał niewydanym aż do lat siedemdziesiątych XIX w. 22 Adam Kamieński-Dłużyk odbył podróż aż po najd2lsze kresy panowania rosyjskiego na Dalekim Wschodzie 23. Przejeżdżając przez ziemie zamieszkiwane przez Mansów i Chantów, z zainteresowaniem obserwował te egzotyczne dla niego ludy. Pisząc o Chantaeh autor ten zwracał uwagę, że najważniejszym ich zajęciem było łowiectwo i ryboEstwo ("Ci nie sieją, nie orzą, tylko rybami żyją, a ptactwem, któncgo tam moc wielka, mianowicie łabędzie, gęsi, kaczki ... Ryby sobie wędzą na zimę s. 5 -15; taż, K istorii żiliszcza obskich Hgrow, .,Sowictskaja Etnografija", 1957. nr 2, •. 88-105 i in. 19 Barycz, op. cit., s. 19. 20 M. Bielski, Kronika to jest h:storyja świata, Kraków 1551, s. 434. 21 A. Gwagnin, Kronika Sarmaciej europskiej, Kraków 1611, ks. 7, s. 17 - 18. 2~ A. Kamiel1ski-Dłużyk, D;aritlsz więzienfa moskiewskiego miast i miejsc spisany, Iw:) Warta. Ksiqżka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskicmll, proboszczowi przy płaństwa w dniu s. 3-8:2- 338. Wojc:eclia tJ) Poznaniu 1874 r. od jego przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, 50-letnie(Jo l:a- Poznal1 1874. tej relacji por. B. P. Polewoj, Zabytyj istocznik po etnografii O soczinienii Adama Kamienslwgo-Dlnżika, "Sowiebkaja Elnografija", 1965, nr 5, s. 122 - 1:29; Z. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii. "Poznaj Świat", 1966, nr 3, s. 33 - 36; A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, "Etnografia Polska", l'!lI68, t. 12, s. '81; tenże, Wklad Polaków w badaniach nad ludami Syberii i ich kulturą, "Lud", 1'968, t. 51, cz. 2, s. 511; tenże, Syberyjskie szlaki, Wrocław ,1972, s. 12'9-130; S. Kałużyński, Najstarsza polska relacja z wędrówek na Syberię, :[w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, Warszawa 1'969, t. 3, s. 67 - 82 i in. 23 Sibiri O znaczeniu koścżele Św. 23 kwietnia XVII wieka. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 197 rozmaite i tłustość rybię zbierają w naczynie z brzozowej skóry wyrobione, po cerbrów dwa; to piją ciepło po kwarcie, co nam było w podziwieniu wielkim"). Polski autor zwracał uwagę, że Chantowie sporządzali sieci z włókna pokrzywy. Podał on również trochę informacji o odzieży Chantów ("Sami ci Ościaki chodzą w rybich skórach i obuwie z tego noszą, kożuchy gęsie i łabędzie"). Pisał on też o tym, że niekiedy Ostiacy nosili koszule utkane z włókna pokrzyw. Podawał on równiez informacje o pożywieniu Chant6w, w którym coraz to poważniejszą rolę odgrywał chleb. U ludności rosyjskiej wymieniali oni bowiem złowione ryby za chleb, albo raczej za mąkę. Kamieński-Dłużyk podawał również ciekawe informacje o spożywaniu przez Chantów trujących grzybów, które powodowały u nich stan halucynacji ("jadają jakieś bedłki na kszt8.łt muchomorów, to się tak popiją gorzej niż gorzałką, to u nich bankiet najlepszy"). Ciekawe były informacje Kamieńskiego o czci jaką oddawali Chantowie poszczególnym ptakom ("bo różnie wierzą i w łabędzie, i w kaczki, i w żórawie; bogami ich nazywają; a w którego ptaka wierzą, to go nie jedzą, tylko obłupiwszy, na drzewa obleką, skórę i temu się modlą i kłaniają"). Otóż prawodopodobnie wzmianka ta dotyczy totemistycznych wierzeń Ostiaków. Uważali oni, że poszczególne rody wywodziły się od różnych zwierząt lub ptaków, którym jako przodków danego rodu należało oddawać specjalną cześć. Drobne informacje o Chantach podał wzięty do rosyjskiej niewoli w 1707 r. i zesłany na Syberię polski oficer Ludwik Sienicki, które je opublikował w wydanej w 1754 r. w Wilnie książce pt. Dokument osobliwego mi/osierdzia Boskiego. Pisał on, że Chantowie zajmują się głównie rybołóstwem, że odzież wyrabiają częściowo ze ściągniętych skór dużych ryb. Pewna przesada była w jego informacji, że "wodę za boga adorują" 24. Drobne informacje o Chantach podał zesłany w końcu XVIII w. na Syberię oficer wojsk kościuszkowskich Józef Kopeć. W swych pamiętnikach zamieścił on trochę, niezbyt zresztą istotnych, informacji o Chantach 2;;. Sporo wiadomości o Chantach zamieścił w swej pierwszej polskiej książce o Syberii, wydanej w Warszawie w 1837 r., Józef Kobyłecki. 2~ L. Sienicki, Dokument osobliwego m;losierdzia Boskiego, Wilno 1754, s. 9; Por. też A. Kuczyński, Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego, "Etnografia Polska", 1970, t. 14, zesz. 1, s. 86 - 87; tenże, Op'sanije Sibirii XVIII w. Materiały L. Sienickogo o sibirskich aborigienach i ich kulturie, "Sowietskaja Etnografija", 1972, nr 2, s. 32 - 33; tenże, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972, s. 146. 25 J. Kopeć, Dziennik, Berlin 1863, s. 238 - 239. �198 Wladyslaw Baranowski Był on oficerem artylerii rosyjskiej stacjonującej w Warszawie. Po wybuchu Powstania Listopadowego nie chcąc uczestniczyć w walkach z rodakami, poprosił o wysłanie go na inny teren. Odkomenderowany został do Tobolska na Syberii. Tam jako adiutant dowódcy okręgv. artyleryjskiego odbywać musiał liczne podróże służbowe 26. Kobyłecki w swej książce o Syberii poświęcił Ostiakom sporo miejsca. Prawdopodobnie przebywając przez dłuższy okres czasu w Tobolsku, służbowo był wysyłany na tereny zamieszkiwane przez ten lud. Informacje więc jego dotyczące tych Obi-ugrów czynią wrażenie jak najbardziej prawdziwe. Trochę miejsca poświęcił Kobyłecki sprawie pożywienia Ostiaków. Podobnie jak i autorzy rosyjskich relacji o tym ludzie stwierdzał, że w przygotowywaniu zimowych zapasów bardzo dużą rolG odgrywają zapasy ze złowionych w ciepłym sezonie ryb. Chantowie stosowali trzy sposoby przygotowywania ryb na zimę: suszyli je wi~:c na słońcu, rozgotowywali w dużych kotłach i sporządzali z nich rodzaj bulionu, lub też wysuszone ryby sproszkowywali. Nadmieniał on również, że Chantowie chcąc się znaleźć w stanie zamroczenia czy też ekstazy, pili specjalny napój przyrządzony z muchomorów, po którym dostawali zresztą później bardzo silnych bólów głowy. A więc było to powtórzenie tego, o czym pisał Kamieński-Dłużyk. W sposób dość powierzchowny opisywał Kobyłecki odzież Chantów. Zaznaczał, że najważniejszą rolę odgrywały w niej wyroby wyprodukowane ze skóry. Jednocześnie jednak używali koszul z zakupionych materiałów tekstylnych, najczęściej granatowego koloru, na które dopiero zakładali luźną wierzchnią odzież szytą z jeleniej skóry. Zaznaczał również Kobyłecki, że są oni bardzo niechlujni. Jako zimowe mieszkania mieli Chantowie na północy specjalnie wykopywane w ziemi doły, na których ustawiali coś w rodzaju zadasLenia. Na południu, gdzie częściej stykali się z dawna tam osiadłą ludnością rosyjską czy też tatarską, budowali drewniane chaty 27. źli J. K. (Kobyłecki), Wiadomość o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834, Warszawa 1837, s. 160 - ,1'65; O autorze tym por. Z. Librowicz, Polacy w Syberii, Kraków 1884, s. 150 - 151; M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928, s. 170 -171; W. Armon, Kobyłecki Józef, [w:] Polski słownik bio.graficzny, Wrocław 196'7 - ,196r3, t. 13, s. 179; A. Kuczyński, Syberyjsk'e podróże Józefa Kobyleckiego, "Poznaj Świat", 1'96'9, nr l, s. 33 - S16; tenże, Syberyjskie szla1<:i, Wrocław 1'972, s. 241 - 253; L. Bazylow, Syberia, Warszawa 1975, s. 157; W. Baranowski, Pierwsza polska książka a Syberii, "Acta Universitatis Lodziensis", 1977, seria l, z. 16, s. 69 - 75. 27 Odnośnie tego typu budownictwa u Chantów por. Z. P. Sokolowa, Obsko-llgorskije doszczatyje postrojki, "Kratkije Soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR", 1959, t. 31, s. 60 - 67. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 199 Wśród Chantów niemal powszechny był zwyczaj płacenia za żony specjalnej opłaty. Według Kobyłeckiego, wynosiła ona mniej więcej wartość sumy 30 - 50 rubli. Ulubioną zabawą Chantów było urządzanie pantomimy, w której naśladowali zachowanie się różnych zwierząt i ptaków. Niekiedy zresztą w tych zalecaniach się Chantów udających parę zwierząt występowały pewne elementy seksualne. Kobyłecki podkreślał, że w wierzeniach Chantów bardzo dużą rolę odgrywał kult niedźwiedzia. Było to zresztą zjawisko znane również i u innych ludów północnej Azji, lub nawet Europy 29 i Ameryki 30. Skóra niedźwiedzia odgrywała również bardzo poważną rolę w uroczystych przysięgach Chantów. Kobyłecki nie był nastawiony na to, aby przedstawić całą kulturę ludową Chantów. Podał jednak sporo informacji dotyczących różnych dziedzin ich życia. Bardzo obszerną relację o Chantach i ich kulturze dała polska autorka z pierwszej połowy XIX w., Ewa z Wendorfów Felińska 31. Pochodziła ona z ziemiaMkiej rodziny z terenu Białorusi. Jako osiemnastoletnia dziewczyna poślubiła wołyńskiego ziemianina, rodzonego brata znanego literata Alojzego Felińskiego 32. Po śmierci małżonka przebywała ona w żywym ośrodku kultury polskiej, jakim był wówczas Krzemieniec. Na terenie tego miasta związała się z działalnością niepodległościową. W związku ze sprawą Szymona Konarskiego 33 została aresztowana i zesłana do osady w północno-zachodniej części Syberii, Berezowa (Bieriozowa), leżącej na terenach zamieszkiwanych przez Chantów. Pozostawała tam w latach 1839 - 1841. Jeszcze we wczesnej młodości pisała ona pamiętnik, który został wydany znacznie później 34. Również na zesłaniu w Berezowie i w Saratowie pisała ona swe wspomnienia, które częścio28 Odnośnie tego problemu istnieje bardzo bogata literatura. Dokładny wykaz jej w pracy H. J. Paproth, Stlldien iiber das Biirenzeremoniell, Biirenjagdritten und Burenfeste bei den tungusischen Volkern, Uppsa~a 1976, s. 333' - 360. 29Por. np. J. Witort. Z nad Morza Białego, rękopis Biblioteki Zakladu Narodowego im. OssoliiJkich we Wrocławiu, nr 7246. :l" Por. np. B. Kohutnicki, Podobieństwo elementów kliltu niedźwiedzia u ludów pólnocnych obszarów Ameryki i Azji, "Etnografia Polska", 1'965, t. 9, s. 332 - 33ł. 31 Por. P. Chmielowski, Ewa z Wendorfów Fealińska, [w:] Autorki polsk'e tviel<:u X IX, Warszawa 1'885, s. 4·85 - 541; A. Jelski, Sylwetki zasłużonych niewiast polskich z nad Niemna, Dniepru i Dżwiny, Wilno 1906, s. 4 - 12; T. Tarkowski, Felińska Ewa, Iw:] Polski słownik biograficzny, Kraków 194.3, t. 6, s. 407 - 408. 32A. Bar, Faliński Aloizy, [w:] POlski słownik biograficzny, t. 2, s. 408 - 410. 33Por. A. Barszczewska, Szymon Konarski, Warszawa 1976, s. 180 - 181. 3~E. Felińska. Pamiętniki z źycia, Wilno 1856 - 18,60, seria l, t. 1 - 3; seria II, t. l - 2. �200 Władysław Baranowski wo drukowane były w wileńskim periodyku "Athenueum", w latach 1845 - 1849, w skróconej formie książkowej ukazały się drukiem w 1850 r., a w całości w latach 1852 - 1853, również w Wilnie 35. Pamiętniki te zostały następnie przetłumaczone na język angielski i trzykrotnie wydawane drukiem w Wielkiej Brytanii 36. Z angielskiego przekładu przetłumaczono je na język duński 31. Dzięki więc tym przekładom zachodnioeuropejscy czytelnicy mogli się zapoznać z życiem Chantów. Mimo jednak tego, że Felińska, podobnie jak i większość panien z ziemiańskich dworów otrzymała tylko domowe wyksztułcenie, była ona jednak prawdopodobnie dobrze oczytaną w stosunkowo nielicznej jeszcze wówczas literaturze ludoznawczej. Problematyka ta wyrażnie ją zresztą interesowała. Z pewnością najwięcej miejsca w swych pamiętnikach przeznaczyła ona dla opisów kultury ludowej syberyjskich Rosjan 38. Opisywała również życie i kulturę przebywających w okolicach Bel'ezowa Chantów. Języka chantyjskiego nie znała. Możliwości więc porozumienia ze słabo znającymi rosyjski syberyjskimi autochtonami była mocno ograniczona. Bardzo często jednak, czy to w samym Berezowie, czy w jego okolicach, czy też podczas drogi powrotnej na brzegach rzeki Ob, stykała się ona z Chantami, obserwowała warunki ich życia, kulturę materialną czy też zwyczaje. Zbierała o nich informacje od znających język chantyjski mieszkańcach Berezowa. Notowała zasłyszne od tamtejszych bajarzy chantyjskie legendy. W sumie podała ona znaczny i bardzo ciekawy materiał odnoszący się do życia i kultury tego syberyjskiego narodu. W swych pamiętnikach zamieściła Felińska liczne opisy zewnętrznego wyglądu Chantów. "Ostiak całą swą powierzchownością tak się różni od ludzi, na których zwykliśmy patrzeć, że trzeba koniecznie go widzieć, aby sobie zrobić dokładne wyobrażenie, jakie sprawia widok tej szcze35 E. Fellińiska. l,Vyjątki z dziennika pisanego w Berezowie, "Athenaeum", 1845, cz. 3; vVspomniEnia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, tamże, 1849, cz. 4- 6; Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, Wilno 1850; Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, Wi'1no 1852 - 1853, 't '1 - 3; Por. lCCe:lzjoe z 'nid'1: K \V1tte, "Gazeta WI2!T'Szawlska", 1850, nr 2'71; F.Z. (Zieliński), "BibJi.ol~,eku Warsz<l'W:slka", 1'851, cz. 2; J. L Kraszew:sk1i, "Ga,zeta Wa1rszawska", 1853, nr 82, 87, 286; "P:.zegląd Pc'?,nań>:ki", 1853, n:r 169; "Gazeta Codz:i:cfma", 1853, nr 21'2 i im. 36 F. Lach-Szyrma, Revelations of Siberia by a banished Lady, wyd. I, LondOil1 1852, t. 1 - 2; wyd. II, LOJ1Jd·Otn 1853, t. 1 - 2; wyd. III, LandOin 1854, t. 1 - 2. O tłumac-u :['ej książki na język alDi.gielski pCJI' W. Choj,naeki, J. Dąb1'OlWlSki, KI'Y'sltyn L<hch-Szyr:ma. SYn ziemi ma,zurskiej, Ols,:?Jtyn 1971, s. 1.94- 196. . 3; C. SCreiTlZ~m, Siberien skildret of en forvist polsk Dame, K(}penh2,g.~'>n 1855. 33 W. Ba:r,aalowski, Polskie relacje o rosyjskiej kuJturze ludowej 1831 - 19;:0 (w dru,ku). . �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTÓW 201 gólniejszej postaci" 39. Nie posiadali oni na twarzy żadnego zarostu, "mężczyźni tego narodu zwykli wyrywać sobie z brody włosy póki~ aż te stracą władzę odrastania, 00 czyni ich twarz nieporosłą, jak u kobiet, niewydelikacając wszakże rysów i robiąc ich grubość wydatniejszą. Włosów na głowie nie postrzygają, tylko rozdzieliwszy środkiem głowy na dwie różne połowy, splatają je przy uszach w dwa warkocze; inni mniej schludni spuszczają je na plecy w nieładzie. Niektórzy w splątane warkocze wplatają także sznurki paciórek. Na szyję zawieszają także sznurek szklanych dużych paciórek, na którym pospolicie zawieszają mosiężny krzyżyk, jako świadectwo, że należą do obrządku chrześcijańskiego". Bardzo często Chantowie, zarówno mężczyźni jak i kobiety, stosowali tatuaż na twarzy przez nakłuwanie odpowiednich wzorów igłą wpuszczając pod skórę błękitną farbę. W nadzwyczaj dokładny sposób opisywała Felińska odzież Chantów 40. Trzeba też stwierdzić, że o sprawach tych pisaał ona z dużym znawstwem 41, które, być może, spowodowane było poważną edukacją krawiecką, jaką otrzymywała każda panna z ziemiańskiego dworu na kresach. Warto tu może dodać, że Felińska zwracała uwagę, że odt.ież ta, wykonana zwykle ze skóry renów, wyprawiana domowymi sposobami z pomocą tłuszczów rybich, powodowała, że "Ostiacy nieznośnie śmierdzą właściwym sobie odorem. Jeżeli Ostiak wejdzie w dom jakikolwiek mimo wietrzenia i kadzenia, trudno pozbyć się smrodu przez pół doby" 42. Sporo informacji podała Felińska odnośnie do odżywiania Chantów. Zwracała uwagę, że bardzo często nie czynili oni odpowiednich zapasów na zimowe miesiące co powodowało, ie niejednokrotnie stawali się ofiarami głodu. Wówczas zdarzały się nawet wypadki ludożerstwa 43. "Rząd zapobiegając podobnym wypadkom, utrzymuje w Berezowie magazyn zaopatrzony w mąkę, każąc przedawać po cenie umiarkowanej, ale familie tylko bliżej mieszkające Berezowa mogą korzystać z tego dobrodziejstwa ... Dodać do tego trzeba, że Ostiacy nie mają pieców, nie umieją piec chleba i nie są przyzwyczajeni robić z mąki innego pokarmu, jak Felińska, op. cit., wyd. WOOo 185'2, t. 1, s. 169. Ta:ni;e, t 1, 'S, 170 - 173. II W świetLe radzieckich badań €ItnograficZIl1y·ch wy,raM]lle w1dać ja.k doikładne hyly oP'lsy Feliń.'ikiej -doityc.zą.ceodzieży Ch3ll,tów. Por. np. W. F. Pryitkowa, Typy wierchniej odió:dy narodow Siewiera, "Kra:tJkaje Soobszenlija Instituta Etno.grafii Akiatdieml~ N<1uk SSSR", 1952, t. 15, s. 18 - 212; !Jaż, Odieżda chantow (XVII - XX ww.), "Sbo.Tlnik Musiej<1 AnhopollOlgii .i EUTlJogra.fii!i' Akadiemi.i Nauk SSSR", 1953, t. 15, 39 tO s. 123 - 2:J3i t2 43 i,n. Felit'lska, op. cit., t. 1, s 123. Tamże, t. 1, s. 263 - 265. �Wladyslaw 202 Baranowski podkłócenia polewki, w której zgotowała się ryba" 44. Kilkakrotnie w swych pamiętnikach zwracała uwagę Felińska na to, że Chantowie "nie gardzą żadnym jadłem; jedzą co tylko jeść się daje i w organizm ludzki przyswoić może. Psy są mniej wymyślne niż Ostiacy. Mięso lisie, wronie, niedźwiedzie, kiszki, zdechliny, ryby śmierdzące, wszystko to jedzą czy to w stanie surowym, czy zgotowane. Jednak częściej surowe" 4.,. Podawała również Felińska informacje a niektórych potrawach przygotowywanych przez Chantów. Opisywała również, jak podczas zimy koczujący blisko Berezowa Chantowie chodzi po rosyjskich domach i z głodu zbierali rf żnego rodzaju odpadki, pomyje itp. A utorka omawianych pamiętników zwracała uwagę na pijaństwo, które dla Chantów było straszliwą plagą. "Ostiak, gdy w Dim namiętność jest już rozbudzona, odda ostatniego lisa za kilka kieliszków wódki". Zwracała również uwagę na to, że często wykorzystywali to rosyjscy kupcy, którzy mimo zakazów władz "nadużywając słabość tych biednych ludzi, podwożąc im skrycie ten zgubny napój wydzierają im owoc ich pracy" 46. W pamiętnikach Felińskiej znalazło się kilka opisów czumów i drevvnianych domów zamieszkiwanych przez Chantów prowadzc:c~ch b::rdziej osisdły tryb życia oraz wyposażenia wnętrz. Oto np. opis letniego przenośnego pomieszczenia: "małe szałasy z kory brzozowej, podobne do szater cygańskich bez drzwi, bez okien, to domy letnie Ostjaków. " Przywykłszy do mnóstwa sprzętów po domach naszych, które się wydają nieodbicie potrzebnymi, trudno sobie wystawić, jak małem człowiek obejść się może. Naczynko z kory brzozowej do czerpania wody, necułeczki z tegoż samego materiału, kilka takichże łyżek i kilka skór z renów, otóż i cał;' majątek, wystarczający na potrzeby fami!ii" 47. f\. oto opis innego siedliska Chant6w: "Była to chałupa z drzewa, do p:-.!owy wpuszczona w ziemię, wszakże bez okien. Dach był pokryty drzewem i narzucony po wierzchu ziemią. W górze wyrobiony otwór, służyło to do ujścia dymu. Światło się wdzier2ło przez ten otwór, jak przez drzwi otwarte. W rogu izby stało ognisko ... Nad ogniskiem był zawieszony kocioł żelazny ... Pod ścianą w głębi leżały drwa równo ułożone w kształcie sofy, czy ławy. Na nich pokładzione były skóry z renów. Widno, że to służyło i do siedzenia i za łoże dla familii. Na prawo stała duża skrzynia, obita blachą, i jeszcze ze dwa podobnychże małych kufereczków, dowód zamożności gospodarza ... w kącie stało wiaderko H 4S 46 ·17 T,a<:nże, :t. Tamże, t. Tamże, t. Tamże, t. l, s. 26,2. l, s .. 103. Por. ;też t. l, s 124. 1, s 2'57. 1, s. 121. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 203 z kory brzozowej, czerpaczka i łyżki z tegoż materiału, necułeczki kilka czerepów: otóż i cały sprzęt bogatego Ostiaka" 48. Zamieściła Felińska również opis innego typu siedliska Chantów: "Była to chata drewniana, trochę większa od zwykłych chat naszych chłopów, ale cztery ściany składały cały dom. Nie było ani sieni, ani żadnego innego przybudowania. Nie było też okien w tej chacie. Drzwi bardzo niskie służyły za wyjście dla ludzi, otwór w dachu Sblżył za wyjście dymu. Przez ten otwór, równie jak przez drzwi, wciskało się trochę światła, resztę ciemności rozpędzał ogień. Na środku jurty był kwadrat podniesiony nad ziemię, jak by nasza kuchnia. Boki tego kwadratu, zabudowane drzewem, między które nasypano ziemi i ubito. Na środku tego kwadratu nakłada :::ię ognisko, boki próżne zastępują miejsce stołu, pod .ścianami były ławki z grubego drzewa, przeznaczone zapewne do spania, a może i do siedzenia" 49. Pedała również Felińska trochę informacji a rzemieślniczej produkcji domowej Chantów 50. Tak w~ęc omawiała sprawę wyrobu płótna, sznurów i sieci z włókien tamtejszych pokrzyw. Były one znacznie większe niż te, które Felińska spotykała w kraju. "Zadziwiła mnie n2dzwyczajna bujność tej rośliny, przechodziła bowiem wzrostem wysokie konopie. Włćkna były długie i bardzo mocne, ale grube". Oglądała również Felińska płótno tkane z włók:cn pokrzyw, "było ono dobrze, gęsto wyrobione i zdawało się wyglądać mocne jak skóra, tylko żółtawe" 51. Trochę, chociaż niezbyt dużo informacji podała Felińska a myśliwstwie Chantów. Dość dokładnie opisywała odwagę z Jaką atakowali oni tylko z nożem rozjuszonego niedźwiedzia 52. Jednym z podstawowych zajęć Chantów był chów renów 53. Otóż sprawom tym poświęciła Felińska w swych pamiętnikach dość dużo miejsca, a informacje jej były zgodne z tym, co podaje literatura etnograficzne i zootechniczna dotycząca tych zagadnień 54. W nadzwyczaj dro" Tamie, t. 1, s. 122 - 123. Tan1żc, t 2, s. 28. so Odn:Jśnie tE,go -p!'oh1ernu p:)r. U. Si-re1itl;s, Domasznyje riemiesla. ostjak.ow i wovU/ow, "Jeżegockiik 'Dolbohlkogn Gubierll1ja,lnQg.o ML~s;ieja", 1905, wyp. 15; 1906, wyp.16 SI Fcblska, op. cit., t. 2, s.29. "~ T<.Lm2:e, it. 1, s. 167. 5:l Tamże, t l, s 201 - .'W9. -ł!1 a driewnosti i proisehożi porodoobrazowanija domaszniclJ iiwotnyC'h, Mo;skwa-Lcmi'lngf'ad 1940, t. l, s. 171 -189; G. M. Wa,i'Jewicz i M G. Lewi'n, 'l'ipy oleniowodst'Wa i ich proisehożdienije, ,,8ow.ietiEikaja Etnogl'a[ija", 1955, nr 1, s. 63 - 92: E. P. P,I'olkofiewa, Chanty i mansy, [w:] Narody :Jibiri, 5. 580 - 5&1; G L. Karicw, Oczerki po istorii Tazwitija seiwiernogo olenieU'odstwa, ArchCl,ngielsk 1958, s. 7 - 45; Ist,oTiko-e-tnografiezeskij atłas Sibiri, Moskwaó I dicnni PJr. niP A. M. Zol'OI~o:riewi M. G. Lewin, K woprosu oleniewr;dstwa, [w:] Problemy pT'oisehożdieni.ja, ewoljueii �204 Władysław Baranowski biazgowy sposób podawał jak należało postępować z renami, które na miesiące letnie należało przeganiać w chłodniejsze okolice w górach. W bardzo dokładny sposób opisywała też Felińska uprząż zakładaną na reny, konstrukcje lekkich sań, do których były one zaprzęgane. Z dużą dokładnością podawała jaką wartość i do czego się nadawały skóry z zabitych młodych czy też starszych renów, jaką wartość przedstawiało mięso z tych zwierząt, jakie ich części uchodziły za największe przysmaki itp. Sporo informacji podała Felińska odnośnie wewnętrzne~ organizacji chantyjskiego środowiska. Były to z pewnością informacje pochodzące ze sfer terezowskich urzędników, którym podlegała przeważająca część tego ludu, zamieszkująca olbrzymi powiat, którego ośrodkiem była właśnie ta osada. Wątpić bowiem należy, aby o tamtych sprawach informowała się autorka pamiętników od samych Chantów, przeważllie nie znających zupełnie, albo bardzo słabo język rosyjski. Pisała więc o podziale Chantów na tzw. watahy, o zakresie władzy i obowiązków, jakie mieli ich naczelnicy. Do dziś dnia nadzwyczaj kontrowersyjnym zagadnieniem jest sprawa władzy, jaką posiadali tzw. ostiaccy książęta oraz genezy wytworzenia się tej instytucji 55. Felińska zamieściła sporo materiału odnośnie np. uprawnień czy też ceremoniału, jaki zachowywał tzw. książę obdorski, uważany w tamtych czasach za najwyższego naczelnika Chantów z północno-zachodnich kresów Syberii. Sporo informacji podała też omawiana autorka o opłatach w futrach zwierząt, które Chantowie, tak jak i inni syberyjscy autochtoni, musieli składać, jako tzw. jasak na rzecz skarbu państwa. Poruszała również Felińska sprawę małżeństw wśród Chantów. Szczególnie dokładnie omawiała sprawę opłat jakie pan młody lub jego rodzina musiała wnosić oblubienicy. Zwracała również uwagę. że dawniej zdarzały się wypadki, że bogaci autochtoni mieli więcej niż po jednej żonie. Od czasu jednak rozpowszechnienia się chrystianizmu zwyczaje te prawie zupełnie zanikły 57. Towarami, które Chantowie nabywali głównie u rosyjskich kupców -Leningrad chantow 1961, s. 11 - 54; M. W. Lukin, Matierialy XIX-lO gody XX w.), "Sowielskaja (koniec p ooleniewodstwu wostocznych Etnolgrafija", 1979, !nr 6, s 1tO- - 1:20 i in. 55 P,1)r. np. Dachru'lzin, op. cit., s. 17 - 83; Sli'lepal1JC>N, op. cU., s. 19 - 35 i in. POlr też Z. P. Sokolowa, Socialnaja organizacija chan/ow i mansi w XVIII - XIX w., Moskwa 1983, s. 119 - 163. 56 Felil1:s:ka, op. cit., t. l, EJ 1112- 113. 57 Tiamże, s. 174 - 175. OdnoŚ/nie dwu- lub wielożeilstwa w dawl1Jie}szych cw'salch u Chan;tów por Z. P. Sokołowa, Bracznyj wozrost u chantow i mansi w XVIII- XIX w., "Sowietskaja E tl1Jografija", 1982, llIr 2, s. 75. 1 �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 205 były: mąka, tytoń, wyroby metalowe, jak np. noże, siekiery, gwoździe, "blaszki mosiGżne służące do ozdób", różnokolorowe szklane paciorki oraz "perkale, kitajki i sukna w jaskrawych kolorach". Handel z Chantami przynasil rosyjskim kupcom bardzo poważne dochody. Np. według 1"eliilskiej w pud żytniej mqki, który w Berezowie przedstawiał wartość 30 - 70 kopiejek, otrzymywało się skórę z piesaka, która na miejscu w Berczowie miała wartość 3 rubli. W wymianie jednak handlowej istniały specjalnc zwyczaje. Oto "aby handlować z tymi narod8mi koczującymi trzeba nauczyć siG ich j<:;zyka, poznać obyczaj każdej familii" 58, Według Faliilskiej, Chantowie VI małym jeszcze stopniu zorientowani byli w znaczeniu pieniędzy. "U nich wyraz wartość odnosi się do futer ... ". Skóra wiewiórki (białki) miała wartość 20 kopiejek, gronostaja 40 kopiejek, piesClka 3 rubli. Kupując różne towary od rosyjskich kupców Ch2ntowie nic pytali się nigdy o cenę w pieniądzach, ale w ilości różnych skór ;'9. Można tu zresztą dodać, że ten sposób prowodzenia wymiany handlowej znany był u wielu ludów półno~y, między ji111ymirównież u Korni (Zyrian) 60. Sporo informacji podała Felińska o wierzeniach Chantów. W okresie, w którym przebywała ona w Berezowie, formalnie byli już oni wyznawcami prawosławia. Chrystianizacja ich była jednak bardzo powierzchowna i ogranicza la się przeważnie do cerkiewnego ślubu, chrztu dziecka oraz noszenia otrzymr.nego podczas tej uroczystości krzyżyk}. J edilGcześnie jednak w środowisku chnntyjskim relikty szamanizmu pozostały bardzo silne. W mniemaniu Ostiaków nie zachodziły specjalne konflikty między wierzeniami jednej czy też drugiej religii. Niemal każdy z Chantów, "aby z2dość uczynić wymaganiom obu obrzędów, godzi jak może dawną wiarę z newoprzyjętą". Bardzo często noszono więc na piersiach krzyżyk, a jednocześnie oddawano cześć domowym bóstwom, wyrabianym z drewna człekokształtnym figurkom. 'Irochę miejsca poświęciła Felińska opisom reliktów wierzeń chantyj~kich związanych z kultem drzew, a szczególnie starych modrzewi. Sama zresztą była naocznym świadkiem takiego rytualnego obrzędu oddawania czci starym drzewom modrzewiowym, jak podawał "obróconym twarz4 ku nawisłym modrzewiom, robiących jakieś pantomimy i bełkocących coś w języku dla mnie niezrozumiałym" 61. Felińska, op. cit., t. l, s. 112- 113. Felifls,k'a, Op. cit., t. 1, s 102. 6~ Por. np. A. S. Zabojew, Driewnij "dienieŻ'nyj" sczot komi, "Sowietskaja E't'D.ograDija", 1978, il, 1, s. 10:3 - 109. Ul Fclili!"ka, Op. cit., t l, s. 14'7. Odno:5nle wier.zeń rel-igijnycth Cha'!lJtów poor. K. F. K<l,-jalainen, Die Rerligion der Jurga-Volker, "Folkloce FellorłJ's OornmUJnicat;,ons", 19~1 - 1927, nr 41, 44, 63; W. Sleinitz, Totemismus bei den O$tjaken in Si5:; 59 �206 Władysław Baranowski Pisała rówmez Felińska o rozpowszechnionym wśród Chantów, podobnie jak i wśród innych ludów północnej Syberii i Ameryki 6~, kulcie niedźwiedzia. Jak wspominała, "Ostiacy mają także dla niedźwiedzi pewną cześć religijną; wszakże po zabiciu jedzą ich mięso, nie omieszkając jednak nigdy po zdjęciu skóry przeprosić za swą zuchwałość; odjqte łapy umieszczają obok swych bogów domowych, wyrządzając im cze~ć religijną" 63. Sporo informacji podała również polska autorka o roli szamanów w życiu chantyjskiej społeczności. Felińska interesowała się również bogatym folklorem chantyjskim H. Nie znając języka tego ludu, korzystała z opowiadań rosyjskich zawodowych opowiadaczy bajek, które słuchała podczas długich zimowych wieczorów w Berezowie. W swym pamiętniku zanotowała ona rbwnir'Ż dwie bajki chantyjskie £5. Naturalnie, można mieć pewne zastrzeżenia C7.ytekst ich został wiernie przekazany przez narratorów, czy nie nastąpiły tu pewne wzbogacenia fabuły, dostosowania ich do wymogów rosyjskich słuchaczy. Z pewnością jednak były to pierwsze teksty chantyjskiego folkloru podane w języku polskim. W okresie kiedy Felińska notowała swe obserwacje dotyczące Chantów lub nawet i wcześniej, wielu Rosjan opisywało ich życie i kuHurę. Mimo to bardzo dokładne relacje polskiej autorki ocenić~można jako jedne z najciekawszych. A wreszcie nie bez znaczenia jest i to, że pamiętniki polskiej autorki cieszyły s:ę dużą poczytnością w innych krajach Europy i one też informowały czytelników z Zachodu o tym molel1kim syberyjskim narodzie. W 1840 r. za działalność patriotyczną zesłany został na teren zachodniej Syberii Rafał Błoński, który tam przebywał przez 17 lat foG. birien, "El11il1G;3", vxmij tL obsk.ich s. L,11 - 233 i 0'11. 1938, s. ugroli" 125 - 140; Z. P. SokobN<t, "SbO'rnik Ml1'Zic~a A"tr-;;.pologoj i Eitinogr<1fii", Pieriezytki ricligioznuch 1970, wierot. 27, 'iZ IdO':'macje te sązgo'dine z zebramymi z,na'czmie .pó~n'icj maftcr~l,ilami, pJC R. Mitus'oNa, 1'vliedw:cżyj prazdnik u aganskich ostjalww Surgutskogo rajona, "Te>DJllskij Kraj", 1926, !nr l; I L A\vdiej.Ciw, Dramaticzeskije prieds.tawLenija na miedwicżem prazdnik1e u mansi, "SOWiEI~iSJ\I:j Siewier", 63 Fei:ió.:lk,~, op. cit., t. l, s'. liI Od:1o~:-:l:c z tego ,,i'lc;lnu b:.tdail etno7;ajii, is;orii, foUdcru }9,,9, nr 2, s HU - 207. 65 61i 1935, nr 3 - 4 i in. 167, i jazy ku zakresu 1:}::)r. chantow Feliń3ka, op. cit., t. l, s. 213 - 2:.25. lVI. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Bl01iski Rafał, [11/:] PoLski sŁownik b,iograficzny, Syber'yjskie s:laki, s. ,263 - 263 i in. N. P. Niek;)~~lkij, i mansow, Ob:or "So·.vietskaja li-tieratul'Y pJ EiJ!:'og.-a£ija", Krak6w 1928, 's. 206 - Z09; Z. Balicka, Kraków 1936, ,t. 2, s. 1'39; Kuczyński, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 207 CHANTOW W swych pamiętnikach 67 podał on znaczny materiał do kultury Chantów, których życie dobrze poznał. Pisał więc o sposobach poruszania się tych autochtonów po śniegu przy pomocy nart. Sporo miejsca poświęcił miślistwu. Podkreślał, że byli oni doskonałymi strzelcami z łuków. Z pewnym zdziwieniem notował, że niejednokrotnie zgłodniali na polowaniu żywili się oni surowym mięsem ("zgłodniały na polowaniu zabitą wiewiórkę rozdziera i najprzód krew wysysa, a potem zjada surowie rnięso" 68). Podał on również trochę informacji o praktykach religijnych Chantów oraz o działalności szamanów. Wspomniał również o rezydujących w Obdorsku książętach ostjackich, z którymi się jednak nie stykał, gdyż w tamtej miejscowości nigdy nie był, a informację ó nich zaczerpnął prawdopodobnie z opowiadań syberyjskich Rosjan 69. Informacje o Ostiakach podawał zesłany na Syberię w 1814 r. Rufin Piotrowski. Pisał więc o terenach na których zamieszkują Chantowie, o ich koczowniczym trybie życia, o powierzchownej chrystianizacji, o skłonnościach do pijaństwa. Wspominał też o rosyjskich kupcach, którzy pływali po rzekach z beczkami wódki na łodziach. W cyniczny sposób za niewielkie ilości wódki, którą Chantowie wypijali na miejscu, uzyskiwali od nich drogie futra zwierząt. Niekiedy jednak takie transakcje koilczyły się tragicznie dla tych szalbierzy, "gdyż Oshaki raz dobrze podochociwszy ciągle się domagają o wódkę, i to już hez zamiany za skóry, a gdy jej zabraknie, lub kiedy oszust chce jej zostawić dla nowego obłovvu, o to wcale nie pytają i chcą ją mieć jakimkolwiek sposobem; przemocą wGwczas ]JTornyszlennik odbiwszy od brzegu odlJływu, lecz Of.:tjaki albo na swoje łódki siadają, albo wprost rzucają się wpław do rzeki (a swymi łódkami zręcznie kierują i c10brze pływają) i gonią za uciekającym, c; gdy go dopadną, to i wódkę wypiją i futra odbiorą i promy~zlennik2 utopią lub zabiją. OstiBk pijany to ~zdony człO\viek" 70. Wspominał również Piotrowski o syfilisie, kbry czynił straszliwe spustoszenie wśród Chantów. "Zimny klimat, życie nędzne i kOCZ'.ljące, brak zupełnie między nin~i samych lek;:;rzy zn8jących się na tej chorobie, zupełne prawic niepodobieństwo poddania tych pokoler\ pod pewne U'.t2.Wy porządku i zmuszenie ich do uległości przepisom h~gienicznym, \vszy,·tko to przerażającym sposobem sprzyja rozwijaniu się tej niebezpiecznej zarDZy tak dalece, że połowę tej całej nieszczęśliwej ludności n; Pobyt na Syberii RafaŁa BŁDńskiego K!'a:ków 1867, ·,..,yd. II, Krakow 1873. nl Wyd II, 6l TU'll;':e, ;0 R l,. przez niego samego w Rzymie opisany, 33. s. 34. Piob·O\\',k'. Pamiętniki z pobytu na Suber/Ii, P:clZna!'l 1861, t. 2, s. 248. �Władysław 208 Baranowski płci obojga można uważać za dotkniętą tą chorobą, która zwykle się kończy przedwczesną śmiercią. Jeżeli można wierzyć świadectwu niektórych lekarzy, ktćrzy się nad skutkami tej zarazy między tą ludnością zastanawiali, można prawie być pewnym, że jeżeli rząd naprędce zaradczych jakich środków nie użyje, w przeciągu lat kilkudziesi(~ciu ta ludność nieszczęśliwa Ostiaków w wielu okolicach zupełnie się wypleni" i1. Również podawał Piotrowski informacje o technice przenoszenia się Chantów z miejsca na miejsce 12. Pisał również Piotrowski o myśliwstwie Ostiaków i innych ludów północno-zachodniej Syberii. Wspominał, że podst&wowe zn,lc;~enie miały u nich łuki, wielu już jednak z nich posiadało strzelby. Polowania najczęściej urządzcme były zimą, gdyż myśliwy korzystać; \VÓWCZ"s rnogli z nat. "Lyże, ktćre na własne widziałem oczy, były dr('wniane, mhły długości m jmniej trzy łokcie, a szerokości sześć do ośmiu Celli; w całej swej długości i ,'zerokości dla zmniejszenia cil;żaru były wyżłobione, a ściany boczne i spodnie były bardzo cienkie, koniec paedn i zaGstrzony i na kształt płozów u sani nieco w górę podniesiony. Na saP-lym środku długości łyż z wierzchu jest poprzecznik z rzemienia dość c;zeroki, pod też poprzecznik podsadzają się nogi, często te łyże zapewne, aby się lepiej ślizgały, podbijają skórą łosią lub jelenią szerścią do śniegu" i3. Na polowania wychodzili Ostiacy całymi grupami. Po zabic1u z\vicrzęóa zostawiali go na miejscu i gonili za następnym. Mieli zresztą pewność, że żaden myśliwy z innej grupy go nie ruszy, gdyż "byłaby to wielka kradzież, za którą między sobą surową wymierzają sprawiedliwość" 74. J ak stwierdzał Piotrowski, Ostiacy potrafili odbywać b3rdzo dalekie drogi, kierując się "tylko po gwiazdach i słońcu". Docierali więc nawet z bardzo odległych miejscowości do Archangielska, przebywając w jedną stronę po tysiąc pięćset wiorst. Podawał również Piotrowski informacje o odzieży ostiackiej. Niektórzy z nich przywdziewali już co prawda odzieży rosyjską. najczęściej jednak odziewali się w skóry 75. Opisywał również Piotrowski jak postępowali Ostiacy, gdy podczas podróży lub polowania zaskoczyła ich śniegowa zadymka. Otóż kładli się oni na śniegu, twarzą ku dołowi. Śnieg ich przysypywał, (lle zć1razem chronił od wiatru i mrozu. 71 72 73 74 75 T2Jrnże, t. Tamże, It. Tamże ,t. Ta,m,,"e, t. Tamie, t. 2, s. 249. 2, s. 249. 2, s. 249 - 250 2, s. 250. 2, 13. 251 �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTUR"\ CHANTOW 209 Trochę miejsca poświęcił również Piotrowski ostiackiej hodowli renów. Podawał również ów autor informacje o używaniu do zaprzęgów psów 76. Trochę informacji o Chantach podał dawny zesłaniec syberyjski, autor specjalnej pracy o Zabajkalu, Agaton Giller. W drodze na teren Wschodniej Syberii przejeżdżał przez tereny zamieszkiwane przez Chantów i prawdopodobnie się z nimi stykał. Pisał zresztą w następujący sposób: "Ostiak w tomskiej guberni, którego ufność udało mi się pozyskać, opisywał mi następnie wróżby swoich szamanów". Te zresztą informacje dotyczące wróżb tamtejszych szamanów przedstawiały też chyba największą wartość w relacji Gillera o Chantach. Pozostałe informacje były n ••tomiast stereotypowe i dotyczyły takich spraw jak prymitywnie wyznawanego przez nich christianizmu, zupełnej zależności żon od mężów, porzucania niedołężnych i chorych, typowych cech tego ludu ("lud niechlujny, leniwy, chytry") itp. 77 Bardzo cenny materiał dotyczący myśliwstwa i rybołówstwa w tzw. Narymskim Kraju w dorzeczu środkowej Obi dał Julian Biesiekierski 78. Za udział w Powstaniu Styczniowym zesłany został na Syberię, gdzie przebywał w Narymie. Do kraju wrócił dopiero w 1870 r. Bieskierski był zapalonym myśliwym. W "Kalendarzu Myśliwskim Ilustrowanym" za lata 1903 i 1904, opublikował on artykuł o myśliwstwie w Naryniskim Kraju 79. Wspominał tam zarówno o swych własnych przygodach, jak również o technice łowieckiej i rybackiej stosowanej przez miejscową autochtoniczną ludność. I tu nasuwają się problemy z Jakimi ludami syberyjskimi stykał się Biesiekierski. W swych wspomnieniach wymieniał on Ostiaków i Tunguzów. Nasuwa się jednak pytanie, czy wymienieni przez Biesiekierskiego Ostiacy byli Chantami, czy też częściowo może Selkupami (lud mówiący językiem grupy samodyjskiej), których ze względu na wiele wspólnych cech kultury w tamtych czasach nazywano również Ostiakami 80. Na terenie Kraju Narymskiego mieli swe siedziby zarówno jedni jak i drudzy. Tamże, t. 2, s. 252. O zmaozcmiu psich z<liprzęgów W życiu ludów północnej p~r. Istoriko-etnograjiczeskij atlas Sibiri, s. 55 - 77; M. G Le1wJil!1, O proischożdienii itipach uprajżnogO sobakowodstwa, ,,8awiiret:olkaja Et,nO'gmifija", 1946, nr 4, '.s. 75 - 106. 76 Syberii 77 A. Giller, Opisanie Zabajkalskiej Krainy w Syberyi, Up~k 1867, t.2, s. 294- - 295 J. W. Koby1ań.srki, Biesiekierski Julian Lambert, ~w;] Polsloi słownik biograKraków 1936, t. 2, .s. 89 - 90. 79 J Briresiekierski, Wspomnienia myśliwskie z pobytu w Nary.mie", "Kalendarz Myśliwski Ilustrowany", 1903, s. 87 -1M; 1904, s. 66 - 84. 80 Hajdu, op. cit., s. 151. 73 jiczny, 14 "Lud" - t. 71 �210 Wladyslaw Baranowski Materiał dotyczący myśliwskich sposobów Ostiaków (a więc z pewnością zarówno Chantów, jak i Selkupów) podany przez Biesiekierskiego był bardzo duży. Opisy podane przez tego autora posiadają znaczną wartość dla badań nad techniką myśliwską autochtonicznej ludności tamtych terenów w sześćdziesiątych latach XIX stulecia. Pisał ją zresztą znakomity znawca problematyki myśliwskiej, który doskonale zdawał sobie sprawę z wartości różnych sposobów działalności łowieckiej. Stosunkowo mniejszą wartość przedstawiają opisy tego dutora dotyczące techniki rybackiej Ostiaków. Wreszcie inne informacje o Ostiakach, jak np. o prymitywnych ich warunkach mieszkalnych, braku higieny i in., nie przedstawiają większej wartości dla badań nad kulturą tego ludu. Sporo informacji o Chantach, które docierały nie tylko du krajowego, ale również i zagranicznego czytelnika, podał Ludwik Niemojowski 81. Zamożny ziemianin z Wieluńskiego, jeszcze jako młody człowiek zajmował się działalnością literacką. Już wówczas wykazywał on zainteresowania problematyką etnograficzną odbywając wędrówki po kraju mających na celu "zbieranie legend ludowych" 82. Za powiązania z działalnością Powstania Styczniowego został skazany na śmierć, który to wy~ok został następnie zamieniony na syberyjskie zesłanie 83. Przebywał początkowo na terenie północnej części guberni jenisiejskiej, następnie zaś bardziej na południu. Przez pewien czas pracował u kupca, z którego polecenia odbywał liczne podróże po bliższych czy nawet i dalszych okolicach Syberii. Czy to podczas drogi na zesłanie, czy też póżniej podczas pobytu w północnej części guberni jenisiejskiej, czy nawet podczas podróży służbowych odbywanych z polecenia swego pryncypała kupca, mógł Niemojowski zapoznać się z Chantami. Prawdopodobnie była to jednak znajomość dość powierzchowna. Przypuszczalnie nigdy nie mieszkał wśród Chantów, nie poznał też ich języka. Natomiast Niemojowski był inteligentnym i bystrym obserwatorem. Podczas niezbyt długiego obcowania z przedstawicielami ludności chantyjskiej potrafił zauważyć specyficzne 81 H. Ludwika Syberii polsko-r9syjskich Niemojowski w w Polscy [N:] badacze H. Cederbaum, "Odgłosy", 1971, kultury 11976, s Wrozlaw-Gdańsik biograficzny, Jakutów, z tlam/ego Powstanie 1863, 1864, 1865 i 1866,Warszawa słownik W'roc!aw świata, styczniowe. 1917, s. 46 - 47. I[W:] Wyroki Historia [w:] R 14, nr "Obrazki 1974, If]r 10, s. Niemojowskiego, etnografii, Polski Ltisty 316. Hu:naln'i;sityczny", Ludwika dziedzinie 82 L. Nierr.<Jj:Jwski, W'ar!Slzawa 1881, t. 1, 'S 8~ "Pr.zel?)ląd pmca0h Ludwik, Literat-powstaniec, s2'l.aki, s. 378 - 379; H. M. MałgOlwlslka, Syberyjsk.ie Niemojowskiego, Etnograji,a W. Arme'n, Nieznany KOIll"lkows.ki, s. 10; Kuczyńl,lki, 7, Syberii" 129 - 139; taż, kontalotów 107 -115; taż, Wrocł<alw 1978, t. 23, s" 28 - 29; 1977, s. Powieści 36 - 37. i szkice audytoriatu obyczajowe, polowego z lai �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 211 CHANTÓW cechy ich kultury. Z pewnością też zbierał o tym informacje od Rosjan, czy też nawet i od własnych rodaków, dobrze znających to środowisko. A wreszcie nie można pomijać i tego, że Niemojowski był oczytany w literaturze rosyjskiej dotyczącej autochtonicznej ludności syberyjskiej. Prawdopodobnie jeszcze podczas pobytu na Syberii, czy też Z8L,Z po powrocie do kraju, napisał on pracę pt. Pierwotne plemiona Syberii, kt:'Jra w 1Sn r. zostala opublikowana w periodyku "Wędrowiec" 84. Znalazł się tam znaczny ustęp o Chantach. Rozprawa ta weszła następnie do zbiorowego tomu () Syberii różnych prac tego autora, wydanym w 1375 r. s;; W 1lHl3r. ukzała się angielski przekład tej książki 86. Poaane przez Niemojowskiego informacje o Chantach były jednak dość powierzchowne. W porównaniu z bardzo poważnymi badaniami rosyjskich uczonych prowadzonych już w tamtych latach nad autochtoniczną ludnością Zachodniej Syberii, nie posiadały też one większej wartości. Natomiast z pewnością zasługują na uwagę ze względu na poczytnośc tego autora zarówno w Polsce, jak i w krajach anglojęzycznych. Wpływały też one na ukształtowanie się stereotypu Ostiaka z2równo w społeczeństwie polskim, jak i zachodnim. A wreszcie o Chantach pisało wielu innych jeszcze polskich pamiętnikarzy, którzy w drugiej połowie XIX w. zesłani zostali na Syberię. Pisali więc o nich Stanisław Krupski (X. Purk) 87, Ferdynand Władysław Czaplicki 89, Ignacy Drygas 90, Apolinary Świętorzecki 9\ Jakub Gieysztor 92, Jan Stanisław Jodłowski 93, Wacław Sieroszewski 94, August Iwański 9': i wielu jeszcze innych Polaków. Były to przeważnie dość krótkie powierzchowne wspomnienia więźniów gnanych na zesłanie przez tereny, na których spotykało się Chantów. Wartość też tych pobieżnych ~postrzeżeń, dokonywClnych nawet przez ludzi o wyraźnie etnograficznych zi'linteresowal~i~ch, jDk np. Sieroszewskiego, była przeważnie niewielka. " Pierwotne L. Nicn:oj<)wski, plemiona S. Krup"ki s.• :3 - 46. bi C, F Czap:licki, 1~71, S. 108 - 14,. (X. II Purk), a lrtyszu, Luźne karty KJmków "WędrOlw.iec", Syberii, s. 154 - 155. 8.; T. ,.;i:'~I.W)jolwski, ObraZJki SybeT'ii, Warszawa ; L. Niem.;jowk:i, Siberian Piatures, London :18721, se:rcla. 2" t 6, 1875, s. 78 - 84. t. 1, 1883, pamiętnika zbiega So 1123- 135. z Sybiru, Lipisk 1869, s. 51 - 59; Itenże, Obr,az Syberii, 1877, K,raków F. Le wi:.c:ki, Niewola, Urywe1k z pQll7l.iętnika SybirCLka, Lwów 1877, s. 66 _ 67. 1. n"ygoh, WS)Jomnif'"lia chlopa powSJtańe-a, Kraków W13, 5 74 - 76. !I. Z. K,owct.lcwsk:l, Ze 'w-;)Jomnień wygnańca, WiłrJIo 1912, s. 121 - 1:2.(2:. "" Pamiętniki .1aK.óba Gieysztora z lat 1857 - 1865, Wli:l:no 11913, -s. 233. ~3 J.J (J. S. Jodłowski), Wspomnienia z dalekiej północy, Kl'osno 1909. H D" "' W. y, Sic.po.S.ZC!W.'lki, Pamiętniki. soni:>.", Pamiętniki A. Iwańsk: W.spomnienia, [w:] Dzieła, Krwków 1959, 1968, s. 202:. 1832 - 1876, Wars.zawa 5.231 �212 Wladyslaw Baranowski Ks. Jan Chyliczkowski 96, przebywający na Syberii prawdopodobnie w następnych latach po Powstaniu Styczniowym, już po powrocie do kraju w 1898 r. opublikował książkę o Syberii. Chantom poświęcił on spory ustęp 97. Oparty on był jednak nie na własnych obserwacjach autora, a prawdopodobnie na nie najlepiej zresztą dobranej literat'Hze rosyjskiej dotyczącej tego zagadnienia. Nie posiadał on też poważniejszego znaczenia naukowego. Polską uczoną, która interesowała się Chantami, była Maria Antonina Czaplicka 98. Wyjechała ona jako stypendystka Kasy im. Mianowskiego do Anglii i związała się z tamtejszymi uniwersytetami pracując w zakresie etnologii nad różnymi ludami syberyjskimi. W latach 1914 - 1915 brała udział w wyprawie naukowej zorganizowanej przez uniwersytety brytyjskie i amerykańskie. O Chantach pisała marginesowo w szeregu swych prac poświęconych ludom syberyjskim 99. Opracowała również o nich syntetyczny specjalny artykuł, w którym szczególnie uwzględniła problemy ich etnogenezy, kultury materialnej, kultury społecznej i wierzeń. Opublikowany on został w wielkiej brytyjskiej encyklopedii religioznawczej 100. A wreszcie trzeba wspomnieć, że jednym z najwybitniejszych badaczy Chantów był uczony-samouk, o którym trudno jest powiedzieć, czy był Polakiem czy też tylko Rosjaninem polskiego pochodzenia, Aleksander Dunin-Horkawicz. Od 1890 r. pracował w służbie leśnej w północnej części guberni tobolskiej. Bardzo blisko zżył się on z tamtejszymi autochtonami. Był autorem napisanego w języku rosyjskim fundamentalnego dzieła typu tzw. krajoznawczego o północnej części guberni tobolskiej, wydanego w latach 1904 - 19111°1, a także szeregu mniejszych prac, z któ96 ności O tY:ffi Syberii sYJskich w aubOtrze por. W. Baranowski, iD ksiażce dzifdzinie Jana Pruba Chyliczkowskiego, etnografii. 1976, s. 23 - 312. 97 J. Chyli'Ozko\vski, Syberia Materiały pod zarysu z konferencji względem etnografii [w:] Historia we etnograficznym, rosyjskiej kontaktów Wrodawiu, lud- polsko-ro- Wrodaw administracyjnym, WŁocławek 1898, s 2:66- 275. 98 K Dohrowolslki, Czaplicka Maria Antonina, [w:] Polski słownik biograficzny, Kraików 1938, ,t. 4, s. 173; Z. SJolko1ewicz, Miejsce ettnograjii polskiej w nauCe obcej (do 1939 r.), [w:] llistoria etnografii polskiej, WmcłaJw W73, s. 176 - 177i in. 99 M. A. CZiaphcka, Aboriginal Siberia. A Study in Social Anthropology, Oxford 1914; taż, The Influence of Environment upon the Religi.ous Idea and Practices of the Aborigenes of Northern Asia, "Folk-Lolre", London 1914" vol. 25; taż, My Siberian Year, London 1916; t1a'ż, Sibierw. Siibiri,aks. S'iberian, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh 1920, vol. 11 i in 100 M A. Czalplicka, Osty kas, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh 1917, vol. 9, s. 575 - 58l. 111 A. A. Dunin-Gorka1wic,z, Toboliskij Siewier, S. PiEJtierburg 1904, t. 1; Tobołsk 1910, t. 2, Toil:J/o!lsk1911, t. 3. roln'iczym i przemysłowo-handlowym, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 213 CHANTOW rych częsc pozostała w rękopisie 102. Zamieścił on w nich olbrzymi materiał etnograficzny dotyczący Chantów. Nic więc dziwnego, że dzieło Dunin-Horkawicza wymieniane jest jako jedna z podstawowych pozycji dotyczących kultury tego ludu 103. Natomiast zagadnieniem bardzo trudnym i skomplikowanym, wymagającym odrębnych studiów monograficznych jest to, czy ów Polak z pochodzenia, tak bardzo zżyty ze środowiskiem północno-zachodniej Syberii, który nigdy nie wrócił do kraju (zmarł w 1927 L), zachował poczucie przynależności narodowej, czy też uległ zupełnej rusyfikacji. Lista polskich autorów relacji czy też drobnych wspominków o Chantach jest znaczna. Na poważniejszą uwagę zasługuje jednak dla pierwszej połowy XVI w. Maciej z Miechowa, dla pierwszej połowy XIX w. Ewa Falińska i być może, o ile uda się stwierdzić, że można go uważać za Polak, dla końca XIX i początku XX w. Aleksander Dunin-Horkawicz. Porównując polskie relacje dotyczące Chantów z dziewiętnastowiecznymi lub nawet i dwudziestowiecznymi materiałami, które wyszły spod pióra rosyjskich, czy też i innej narodowości autorów, trzeba stwierdzić, że nasi obserwatorzy i badacze pisali wiernie i rzetelnie o życiu tego małego ugryjskiego ludu. Z pewnością pomijane przez naukę radziecką pisane w języku polskim relacje, których wiarygodność nie wzbudza zastrzeżeń, mogą poważnie wzbogacić stan wiedzy o tradycyjnej kulturze Chantów. A wreszcie wspomnieć trzeba, że relacje te zapoznawaly polskiego czytelnika z życiem tego syberyjskiego ludu, że wreszcie dzięki przekładom prac Felińskiej i Niemojowskiego kształtowały one obraz Chantów w zachodnioeuropejskiej opinii. WŁADYSŁAW BARANOWSKI POLISH INTERESTS OF THE CHANTS' CULTURE (summa'ry) I'n Po.lish li,1,craiur-c concerining non-EuropeaJl1 lteJI1rIii()/f.).eis' ;tJhere aTe I1JUmerous desarlpti0111S OlE Sihe'Jiiail1natiOin\S P,olish s-our-eels de:scriiibing ,one of Ithem, thalt is the ~~,lion of Chant.s, hove beelrl presenlted li'n this paper. These souree!s c-o;njsi~texclusively of rcopolks written by peqp.le 'who for vairHlo\.llS reasons stayed in .'that reg-ioin, 102 W. I Wasiiiew, 1. P. Pribylslkicj, Diejatielnost' A. A. Dunin-Gorkawicza Etnografii Obskogo Siewiera, "T,rudy In:siti,tUJtaEtnograf.ili im. N. N. Mikuoho-Kakraj.a", J 9~2, nowaja Blie.rl~ja,It. 110, s. 141 - 146. u: oblasti 103 E. D. Prokto.fiewa, Chanty i mansi, [w:] Narody Sibiri, s. 1003. �214 Władysław Baranowski They have been presented chronologically in the paper (from the XVIth century lo lthe beghlinJiJn:gof the XXth icenlturry), from the point of view of the~r a9plicaitioDi to cCillitempo,rary 'ethnograophi1ca,1rei:>'earch The 'a'urtho,s of rClportts dLscHs'sed LTIthe paper are the f'Ol1aWling: Maciej f,Dom Mieohow, Adam Kamień5kii-Dłużyk, Józef Kopeć, Józef Kobyłecki, EW,a Felin~ka, Rafał Błońs:ki, RuHn Piotrowski, Agaton Gi/llier, LudwLk Bie.S'ieberski, Ludwik Niemojewsk1i, Antoni<lla CzapHcka, Alek.sander DunilJ1-Hork!aWl~cz.In 'bheir reporlbs they devoted most a'tiCJnti'on :to the problems of ,matelri:a,l culture and the belief,,, of Chants. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d722794d321c2b40e2ffc5acc09ea21.pdf e0e92e26afdf60574fb714191ceccb36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1929 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1790 Title A name given to the resource Kilka uwag o pewnej brytyjskiej recepcji dzieła Lévi-Straussa / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.97-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 MICHAŁ BUCHOWSKI UAM Poznań KILKA UWAG O PEWNEJ BRYTYJSKIEJ RECEPCJI DZIEŁA LEVI-STRAUSSA Zarówno Claude Levi-Strauss, jak i Edmund Ronald Leach - a ci właśnie uczeni będą przedmiotem niniejszych uwag - należą do najbardziej znanych postaci współczesnej antropologii światowej. I tak np., według danych zaczerpniętych z Social Sciences Citation Index, w okresie od stycznia do sierpnia 1981 roku spośród antropologów na Levi-Straussa powoływano się najczęściej, bo 234 razy; drugie miejsce na tej liście zajął Gregory Bateson (168), zaś trzecie Leach (133). Dość wyraźnie dystansowali oni pozostałych reprezentantów swej dyscypliny 1. W sposób pośredni świadczy to o wpływie, jaki badacze ci wywierają na potoczne myślenie antropologiczne - zapewne nie tylko obecnej dekady. Fakt, że poza nimi w czołówce cytowanych osób znajduje się szereg badaczy kwalifikowa,nych do grona strukturalistów (np. Mary Douglas, Victor W. Turner, Rodney Needham) staje się jednocześnie wyrazem rozpowszechnionego raczej sądu o przemożnym wpływie tego kierunku na oblicze etnologii II połowy XX stulecia 2. Opinia, że wymienieni powyżej Brytyjczycy (choć Turner i Dougla.s znaczną część swych karier naukowych spędzili w Stanach Zjednoczonych), by odwołać się do nazwisk najbardziej znanych, są strukturalistami, byłaby \wielkim uproszczeniem. kh zastosowania strukturalizmu są nie tylko dalece zróżnicowane, ale i krytyczne. Rzeczą zrozumiałą wydaje się, że na stanowiska metodologiczne tych badaczy wpływ wywarła szkoła funkcjonalna i to w obydwu jej wariantach podstawowych - Bronisława Malinowskiego i Alfreda R. Radcliffe-Browna. Każdy z grona tych "strukturalistów" akcentował ponadto inny aspekt te1 A. Kuper, Anthropology and anthropologists. The moden! British scho'Jl, London 1983, s. 186. 2 Batesona trudno uznać za strukturalistę; ponadto związalI1Y jest on bardziej z nauką amerykańską. Niemniej jego pierwsza Naven (1936), odegrała ważną rolG w przełamaniu funkcjonalistycznego opisu i wyjaŚil1iiania faktów kulturowych i była w pewnym sensie prekursorska dla orientacji strukturo-funkcjonalizmu, a przede wszystkim istotna w kontekście sporu o charakter relacji między empirią a abstrakcją. który pojawi się w dalszej części tekstu. " "Lud" - t. 'J1 �98 Michal Buchawski go typu spojrzenia na kulturę: Needham podkreślał dualizm kodów kulturowych, Douglas kładła nacisk na anomalię i tabu, Turner natomiast na emotywną funkcję działań symbolicznych i strukturę rytuału 3. Przedstawienie wpływu, jaki LENi-Strauss wywarł na antropologię społeczną w Zjednoczonym Królestwie, byłoby przedsięwzięciem tyleż ponętnym i interesującym, co i ambitnym, znacznie przekraczającym możliwości penetracyjne tego szkicu. Stawiam sobie przeto zadanie o wiele bardziej powściągliwe, a przy tym właściwie w większej mierze wykazujące oryginalność programu antropologicznego Leacha. Poprzez zrelacjonowanie cech najwaimiejszych jego prac, ze szczególnym uwzględnieniem zasadniczych punktów zbieżnych i rozdźwięków zachodzących między wizjami badawczymi obydwu uczonych, przedstawić chciałbym wybrane kwestie recepcji hipotez francuskiego etnologa nu gruncie brytyjskim. Przy okazji przekonać się będzie można, jak bez krępującego naśladownictwa, można próbować wypracować własne tezy korzysbjąc z bogatych zasobów czyichś myśli. Dorobek Levi-Straussa jest na polskim gruncie stosunkowo dobrze znany, czego częściowym wyrazem są chociażby artykuły prezentowane w tym tomie. Znacznie gorzej przedstawia się jednak sytuacja jeśli chodzi o znajomość osiągnięć współczesnej brytyjskiej antropologii społecznej, w szczególności zaś jej orientacji strukturalizującej 4. Ten właśnie motyw sprawia, że w przedstawieniu związków Leacha z paryską ortodoksją strukturalizmu odwoływał się będę przede wszystkim do prac autora biografii naukowej Levi-Strauss. Ta "metoda nie wprost", jakby to można określić, służąca ukazaniu wielkości dzieła prekursora antropologii strukturalnej, ponieważ ujawnia ona moc oddziaływania jego idei na empiryczny bastion funkcjonalizmu, ma zatem swój cel uboczny - przybliżenie czytelnikowi pojskiemu fragmentu osiągnięć tej mało znanej (w stosunku do osiągnięć) gałęzi antropologii rodem z Wysp Brytyjskich. Jeśli tylko uda mi się zrealizować te skromne zamierzenia (które dla specjalistów w tej problematyce wydać się mogą momentami aż nazbyt oczywiste), to przesłanie tego szkicu uznać będzie można za wypełnione. 3 Przykłady takich prac: R. Needham (ed.), Right and lejt: essays in dual sym- bolic classijication, Chicago 1973; M. Douglas, Purity and danger. An analysis oj the concepts oj pollution and taboo, LO'l"l'don1966; V. Turll1er, The 'ritual process. and anti-structure, Chicago 1969. Wykładnią tego są tłumaczenJia {a właściwie ich brak) prac reprezentantów tej dyscypliny na język polski. Tak naprawdę ostatnią pozycją okazuje się szkic autorstwa E. Leacha Levi-Strauss, Warszawa 1973 (oryginał <lll1gielskiiz roku 1970~). Wskazując na tą kilkuniastoletnią lukę mam oczywiście na myśli bardziej wspólczeSll1Ydorobek antropologów brytyjskich. Structure 4 �KILKA UWAG •.. 99 Rozważania nasze rozpocząć wypada od kwestii wyjątkowo złożonej ale i chyba najbardziej znanej - stosunku do e m p i r i i. C.. G. Seligman wyraził się ponoć, iż: "Badania terenowe w antropologii są tym, czym krew męczeruników dla Kościoła"". Pogląd ten jest powszechnie akceptowany i na ogół respektowany, natomiast badania terenowe uznaje się za swego rodzaju rytuał inicjacyjny prawdziwego antropologa. Rosemary Firth posługuje się w tym względzie metaforą obrzędu przejścia; adept ant.ropologii przygotowuje się wpierw do porzucenia swego statusu laika, następnie udaje się do badanej społeczności (faza liminalna), by w k~ńcu wrócić do środowiska akademickiego i - po napisaniu pracy - być uznanym za prawdziwego antropologa 6. Podobny pogląd, przynajmniej na płaszczyznie zasady ogólnej, podziela Levi-Strauss. Jego wywody w tym względzie w sposób jednoZJnaczny świadczą o randze jaką przywiązuje on do pracy w terenie dla formułowania hipotez badawczych; badania takie są też jedną z "cech dystynktywnych" etnografii wśród innych nauk. Myślę, że odpowiednie cytaty najlepiej zdadzą z tego faktu sprawę. W swej polemice z Gurvitchcm 7 L(~vi-Strauss pisał np.: "Zaden z nas (antropologów - M. B.) nie usiłował nigdy zastąpić przez zastygły typ czy strukturę tej drgającej rzeczywistości. Poszukiwanie struktur występuje w drugiej fazie, gdy - po przeprowadzeniu obserwacji tego, co iSltnieje - usiłujemy z tego wydobyć te jedyne elementy stałe i zawsze cząstkowe, które pozwalają porównywać i porządkować" (s. 421). Zaś kilka stron dalej zwierza się: "Spędziłem najpiękniejsze lata mojego życia badając pewne «zbiorowe jednostki makrosocjologiczne». Ale gdy je wspominam, nie potrzebuje; barbarzyriskiego zwrotu, który obraża uszy i człowieczeństwo; wspomnienie moje określa je bowiem imionami: Kaduweo, Bo1'01'0, Nambikwara, Munde, Tupi-Kawahib, Mogh i Kuki a każde przypomina mi jakieś miejsce na ziemi, jakiś wycinek moich dziejów i dziejów świata (... ). Oto moi świadkowie, wystarczający, by pokazać związek moich poglądów teoretycznych z rzeczywistością (... )" (s. 427- B). I choć wielu egzegetów autora Smutku tropików lekceważy fakt jego bytności wśród społeczeństw pierwotnych, to przecież nie sposób uznać go za "badacza gabinetowego". Prawdą pozostaje jednak, iż terenowe doświadczenia Levi-Straussa znacznie odbiegają od tych, które stały się udziałem wielu antropolo5 Department of Anthropology 1972- 73, London School of Economics 1972, s. ·1, za: L M. LeWlis, Religion in context. Cults and charoisma, Cambridge 1986, s. 1. 6 R. Firth. From wife to anthropologist, w: S. T. Kimball, J. B. Watson (eds.)·,. Crossin(J cultural boundaries, San Francisco 1972, s. 10 - 32. 7 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, r. XV. ,. �100 Michal Buchowski gów brytyjskich. Czyż można zasadnie porównywać jego kontakty z południowoamerykańskimi Indianami z dogłębnością studiów przeprowadzonych przez - powiedzmy - Turnera wśród Ndembu w Afryce? Generalnie rzecz biorąc, etnolodzy francuscy reprezentowali raczej typ wielokrotnych, ale krótkotrwałych wizyt w terenie, podczas gdy Brytyjczycy preferowali jednorazowe, lecz długie pobyty 8. Była to przypuszczalnie jedna z przyczyn ukształtowania się różnych typów antropologii. Analogicznie niejako sądzi się zresztą, że społeczeństwa badane przez poszczególnych uczonych wywierały swe piętno na prezentowanych przez nich teoriach. Ian M. Lewis uważa więc, że na strukturalistyczne tezy Levi-Straussa wpłynęła m. in. sytuacja społeczeństw jakie badał: przez stulecia dziesiątkowanych i wypieranych, poddanych wpływom innych kultur, zachowujących w swych umysłach pewne res~~ myślowe, wykorzystujących, jak ów bricoleur, wszelkie znajdowane elementy do tworzenia całości kulturowych 9. Już na tym wstępnym poziomie Leach wysuwa w sLosunku do autora Myśli nieoswojonej swe zastrzeżenie. Ponownie zilustrujmy to może wypowiedziami osobistymi, wziętymi zresztą z pracy przełożonej na język polski 10. ,,( ... ) Russowscy «szlachetni dzicy», którzy pojawiają się na kartach prac Levi-Straussa, zamieszkują świat bardzo oddalony od brudu i smrodu, stanowiących przecież normalne warunki pracy antropologa prowadzącego badania w terenie. (... ) Levi-Strauss podczas wszystkich swoich podróży po Brazylii nigdy nie pozostawał w jednym miejscu dłużej niż kilka tygodni, nigdy też nie był w stanie przeprowadzić z żadnym z tubylczych informatorów swobodnej rozmowy w ich własnym języku" (s. 18 - 19). Pobieżny kontakt może prowadzić do zbudowania modelu, ale po dłuższym pobycie okazuje się, iż był on niewiele wart i rzeczy są o wiele bardziej skomplikowane, niż to na początku wydawało. "Levi-Strauss nigdy nie miał okazji przeżyć tego demoralizującego doświadczenia, wobec czego nigdy też nie porusza związanych z nim zagadnień" (s. 19). W konsekwencji tworzone przezeń modele nie są adekwatne w stosunku do rzeczywistości. ,,(... ) Levi-Strauss znowu ulega do tego stopnia fascynacji logiczną perfekcją opisywanych «systemów», że traci z pola widzenia fakty empiryczne" (s. 113). "Logiczne dowody ilustrowane są przez odpowiednie dane etnograficzne, ale nie zwraca się zupełnie uwagi na przypadki negatywne (... )" (s. 118). Przykłady te w sposób wystarczający chyba ujawniają stosunek Leacha, 8 A. Richards, African systems 2, no. 2, 1967, s. 286 - 98. G 1. M. Lewis, op. dt., s. 9. 10 E. Leach, op. cit. of thought: an Anglo-French dialogue, "Man" �KILKA UWAG ..• 101 Jego brytYJskich kolegów, do statusu empirii w koncepcji Levi-Straussa. Jednakże tak poważna kwestia nie mogła się sprowadzać jedynie do pytania o charakter i intensywność prowadZ'OlIlych badań. Podłoże tego "konfliktu" posiada swe o wiele bardziej głębokie przesłanki. JUl w pisanym w latach wojny artykule Jinghpaw Kinship Terminology Leach zwraca uwagę, iż należy wyraźnie oddzielać przynajmniej trzy poziomy uzyskiwanych danych: fak1tyczne zachowania, statystyczną średnią tych zachowań i model tubylczy 11. Podkreśla on tym samym, jak rćżnych poziemów dotyczyć mogą teorie konstruowane przez badacza, jak łatwo - bez wnikliwych obserwacji - można je mylić, a przez to, jak dalece modele badawcze odbiegać mogą od trafnych rekonstrukcji rzeczywistości. W swej pracy Political systems of Highland Burma 12 ujawnił, jak różne są postulowane wzorce od bieżących wyborów oraz jak symbole, wyrażone najczęściej w rytuałach, służą jednostkom jako układ odniesienia sankcjonujący podejmowane działania, poprzez które realizują one swe dążenia polityczne. Ta ostatnia praca okazała się też formą dialogu z tezami Levi.-Straussa oraz jego traktowaniem danych empirycznych. Część' fundamentalnego dzieła antropołoga francuskiego Les structures elementaires de la Parente 13 (zwłaszcza r. 15 i 16) dotyczyła społeczności Kachin w Birmie, na pograniczu z Assamem i Junanem. Właśnie tam, w latach 1939 - 43 (z przerwami), prowadził swe badania Leach; w etnografii tego terenu czuł się zatem dostatecznie kompetentny. Tymczasem Levi-Strauss operował jedynie danymi zapośredniczonymi (głównie: W. J. S Carrapiett, C. Gilhodes, O. Hanson, H. J. Wehrli). Konkluzje do jakich dochodził badacz francuski nie zgadzały się z obserwacjami angielskiepo terenowca. "Z bezpośredniego doświadczenia - pisze on - wiedział~!1', że znaczna część e'tnografii, na której opierał się Levi-Strauss, była całkowicie błędna, ale z tego samego bezpośredniego doświadczelIlia wied7iałem też, iż liczne jego odkrycia dotyczące tego społeczeństwa były niezwykle wnikliwe" 14. Przypomnijmy może z grubsza przedmiot tego sporu. Levi-Strauss użył społeczności Kachin jako przykładu echange generalise. Struktura tego społeczeństwa reprezentuje unilinearny, a konkretnie patrylinearny typ pochodzenia rodowego z matrylateralnym, asymetyrcznym syl E. Leach, Jinghpaw k'nship terminology, w: E. Leach, R.ethinking anthropo1961, s. 30. Jest to przedruk z J. R. A. L z roku 1945, który ukazał się dopiero w roku 1950. 12 E. Leach, Political systems of Highland Burma, London 1954. 13 C. Levi-Strauss, Les structures elementaires de la Parente, Paris 1949. l4 E. Leach, Social anthropology, Fontana: Glasgow 11982,s. 44. li logy, London �102 Michal Buchowski sternem małżeństwa kuzynów przeciwległych. System taki powoduje, że dwie grupy lokalne pozostają ze sobą w ciągłej relacji "dawców żon" i "biorców żon", a zatem jedna z grup uiszcza stale opłat<: malżeń.ską drugiej z nich. Levi-Strauss dochodzi m. in. do wniosku, iż: kolo włączonych w to grup musi się zamykać, dobra materialne krqżą VI jednym kierunku, zaś kobiety w drugim; sugeruje ponadto, że w systcinic wartości społecznych kobiety cenione są wyżej od d':lbr m:tLClialnych i a randze społecznej decyduje posiadana ich ilość; poligamia prowad.ći do destabilizacji egalitarnego systemu i ksztsłtow:mi:, pocbLlW indYJskiego systemu kastowego (reprezentowanego przez pj~ć zu.sadniczych klanów). Do innych konkluzji dochodzi Leach. W rzeczywistości system złożony jest z wodzów, arystokracji i gminu tworzących lokalne jednostki krewniaczo-polityczne uwikłane w sieć wzajemnych relacji. Uleg:l on również cyklicznym przekształceniom od bardziej demokratycznego gwnlao, po hierarchiczne gumsa. Ranga społeczna zależy cd nJg;omadzonych dóbr, a nie kobiet; oznacza to, że grupy "dawców żon" posiadają wyższy status od "biorców żon". Opłata małżonka (bydło) jest natychmiast niemal konsum1owana przez producentów na wydawanych przez wodzów uroczystościach; od częstotliwości ich wystawiania, nie zaś ilości posiadanych sztuk bydła, zależy status społeczny. Systemowi jdw takiemu nie grozi samodestrukcja a immanentne sprzeczności, nie dające się wyjaśnić przy pomocy teorii wymiany uogólnionej, rozwikłać można bez wykraczania poza sam system. To pewne oderwanie od empirii prowadziła Levi-Straussa do spekulacji na temat ewolucyjnych przekształceń odległych przestrzennie systemów pokrewieństwa. Jeśli więc jego analizy wniosły do dyskutowanego zagadnienia bardzo wiele cennych ustaleń, to jednak nie uniknął on błędów, które zdaniem Leaeha wynikały z traktowania systemu pokrewieństwa w oderwaniu od systemów ekonomicznego, terytorialnego i politycznego 15. Późniejsze wydania ich dzieł oraz inne prace świadczą o tym, żr: w kwestii tej nie ustąpił właściwie żaden z nich 16. Levi-Strauss kon- 15 For. E. Leach, plications oj Political materilateral systems ... , op. cit.; cross-cousin E. Leach, 'The structurai imw: E. Leach, Heihinkinu anthroartykułu z roku 1951). Oczywiście, s~1 marriage, op. cit., s. 54 - 104 (jest to przedruk to jedynie wybrane momenty ich polemiki. lu Swiadczy o tym choaiażby fakt że w przypadku ~Htykulu wymienioncgo w przyp. 15 Leach nie wprowadził żadnych poprawek, czy też jego wypowiedź z roku 1982 (przyp. 14). Ze swej strony Levi-Strauss starał sil; odeprzc(- szereg zarzutów Leacha w poprawianej wersji Elementarnych strlLktHr z roku lD67. Tłumaczenie angielskie: The elementary structures oj kinship, Boshm lD(i9, zwłaszcza strony 234 - 245. W argumentacji swojej Levi-Strauss wkazuje przede wszystkim :1a pology, �KILKA UWAG ... 103 sekwentnie zainteresowany był bardziej w ideach, a nie w empirii i sądził, że to Leach musiał się pomylić w swych badaniach. Ten ostatni zaś, jako badacz wychowany w tradycji Malinowskiego, uznał, że w tym względzie i w tym sensie jest tak samo empiryczny, jak inni badacze z Wysp Brytyjskich. Siłą rzeczy powracamy tutaj do problemu już sygnalizowcHlego -- relacji modelu (tak tubylczego, jak i badacza) do rzeczywistości. Leach odróżnia wyraźnie idee od faktów i z pełną świadomością potrafi uwzgl(:;dniać obydwa te aspekty. "Obserwujący musi .-zaznacza on rozróżniać między tym, co ludzie rzeczywiście robią, ,J. tym, co ludzie mówią, że robią; tzn. między indywidualnie interpretowanym normalnym zwyczajem z jednej strony, a normatywną zasadą z drugiej" li. Hzeczone skoncentrowanie się przez Levi-Straussa na ideach znajduje swój wyraz w jego poglądzie nakazującym traktować rzeczywistość jako niedoskonałe odbicie strukturalnych wzorów. Wygląda to czasami tak, jakby ten pierwszy na podstawie badań empirycznych budował modele wyjaśniające, natomiast drugi - odwrotnie -dla abstrakcyjnych modeli (strukturalnych wzorców) poszukiwał wspierających je danych. Wykorzystując tutaj niezwykle trafną analogię zaczerpniętą z muzyki, tak chętnie stosowaną przez Levi-Straussa, a tak przystępnie objaśnioną przez Leacha w jego Culture and Communication (r. 9), powiedzieć można, że etnolog francuski rekonstruuje (ustanawia, komponuje - jak bricoleur, ze znajdowanych elementów!?) partytury dzieł muzycznych i niezbyt obchodzą go wykonania poszczególnych orkiestr, poszczególne koncerty; antropolog brytyjski zaś poprzez analizy jednostkowych wykonań muzycznych i towarzyszących im okoliczności pragnie odtworzyć partyturę, którą jej odtwórcy w rzeczywistości się kierują. Spostrzeżenie to dotyczy nie tylko zagadnienia systemu Kachin, lecz całokształtu twórczości obydwu badaczy. W praktyce badawczej granica ta bywa delikatna i zawiła, lecz jej konsekwencje epistemologiczne są oczywiste. Problem powyższy pociąga za sobą, lub raczej zawiera w sobie, kwestię następną - k o n t e k s t o w ość zjawisk kulturowych. W koncepcji strukturalistycznej założona jest ona z góry. Każdy element struktury określa się przez jego położenie w obrębie jej całości i w powiązaniu z innymi jej elementami. Wyraźmy to może słowami Leacha, który nawiązując do wprowadzonej przez siebie terminologii pisze: "W systemie to. że szereg wywodów Leaeha jest ehybionyeh, że przypisuje on mu rzeczy, któ·:'ych on sam nie napisał i że nie podważa on wcale ogólnej trafności rekOinstrukej:i systemu Kachin. tym bardziej zaś wymiany uogólnionej. Por. też Levi-Strauss, Antropologia stTltkt!lralna, op. cit., s. 415 (przyp. 24); C. Levi-Strauss, Structural vol. II, New York 1978,s. 83 oraz 111 - 112 (przypis 1). 17 E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 130. �104 Michal Buchowski komunikacji pozawerbalnej ozna1ki, ,podobnie jak cząsteczki dźwiękowe w języku mówionym, nie mają znaczenia jeśli występują w izolacji, lecz tylko wówczas, gdy stanowią elementy układów. Znak lub symbol nabiera znaczenia tylko wtedy, gdy odróżniony jest od jakiegoś innego przeciwstawnego znaku lub symbolu" 18. Współczesne podejście do badań jest zdaniem tego badacza - funkcjonalistyczne. "Obecnie każdy szczegół zwyczaju postrzega się jako część całości; uznaje się, że detale rozpatrywane w izolacji pozbawione są znaczenia tak samo, jak odosobnione litery alfabetu" 19. Choć jednak pojęcie kontekstowości występuje w obydwu teoriach, to znacznie się ono różni. Znajduje to swe odzwierciedlenie w postawie omawianych tu antropologów. Dla Levi-Straussa kontekst oznacza raczej miejsce określonego elementu w szeregu permutacji tego samego typu. Leach kontekst ujmuje w duchu funkcjonalistycznym, co pociąga za sobą rozpatrywanie każdego wzoru strukturalnego w obrębie całokształtu zjawisk kulturowych. "Dla mnie - podkreśla on - «kultura» jest pojęciem istniejącym wyłącznie jednostkowo Permutacje i transformacje uwzorowanych struktur, które uznaje za interesujące, nie są tym, co ujawnia się, gdy porównujemy skrajnie odmienne systemy SpDłeczne, ale tym, co znajdowane jest w pojedynczym systemie ::połecznym, zarówno synchronicznie, w danej określonej fazie jego historii, jak i diachronicznie, w trakcie jego historycznego rozwoju" 2il. Przywołany uprzednio przykład systemu pokrewieństwa u Kachinów może znowu być ilustracją tej rozbieżności ~aryski uczony bez specjalnych skrupułów odwołuje się do form pokrewieństwa innych społeczeństw azjatyckich i indoeuropejskich, by tylko móc wesprzeć swoje generalne tezy, traktując system Kachin jako jedną z permutacyjnych możliwości systemu społecznego. Antropolog z Cambridge (choć Political Systems pisał pracując jeszcze na LSE) stara się wyjaśniać zasady funkcjonowania struktury Kachin poprzez uwzględnienie partykularnego kontekstu całości zjawiska z jego uwikłaniami w zagadnienia polityczno-ekonomiczpe i światopoglądowe; nie wyizolowuje - jak twierdzi - systemu zawierania małżeństw, wymiany kobiet na inne dobra. Przyjęcie tych odmiennych zasad postępowania badawczego oraz założeń wyjściowych pozwala Levi-Straussowi na nie1ograniczone wędrówki po kontynentach, co tak krytykuje Leach, zaś temu drugiemu nakazuje pozostawanie w jednorodnym kontekście (co bynajmniej nie wyklucza metody porównawczej). 18 -E. Leach, Cultlire and communictation. The logic by which symbols are con- nected, Cambridge 1976, s. 49. 19 Ibidem, s. 1. 20 E. Leach, Introduction, w: E. Leach, D. A. Aycock, Structuralist myth, Cambridge 1983, s. 1. tions of biblical interpreta- �KILKA 105 UWAG •.• Dlatego też autor Mythologiques może deklarować poszukiwanie struktur uniwersalnych i globalnych, a Leach jedynie struktur właściwych określonym społecznościom z możliwością wskazania pewnych ogólnych zasad budowania modeli świata i społeczeństwa. Dotychczasowe wywody mogą właściwie prowadzić do negacji osądu, iż Edmund Leach jest kontynuatorem idei Levi-Straussa po drugiej stronie kanału La Manche. Ukazują one bowiem różnice w podejściu analitycznym obydwu badaczy. Spróbujmy zatem pokazać te elementy koncepcji strukturalistycznej, które znajdują swe odzwierciedlenie i zastoS:::lwanie w praktyce antropologicznej autora Kultury i komunikowania. Istnieją bowiem niechybnie jakieś przesłanki pozwalające na określanie zespołu propozycji teoretycznych szeregu antropologów społecznych, wśród nich Leacha, mianem neostrukturalizmu brytyjskiego. Leach zresztą wielokrotnie przyznaje się do długu wdzięczności zaciągniętego wobec swego francuskiego mistrza. "Levi-Strimss potrafił często dostarczyć mi pomysłów nawet wtedy, gdy w rzeczywistości nie wiedziałem co mówi" 21: "Najpierw antropologii nauczyli mnie Malinowski i Firth. Oznacza to, że na początku byłem «czystym», empirycznym funkcjonalistą. Znacznie później wpłynął na mnie przemożnie wielce nieempiryczny strukturalizm Levi-Straussa" 22. To ostatnie stwierdzenie zdaje się zresztą po części odzwierciedlać sytuację natury ogólniejszej. "Antropologia brytyjska pisze Kuper - zawsze czerpała swe fakty z Imperium, lecz jej teorie tradycyjnie pochodziły z Francji" 23. Tak np. było z Radcliffe-Brownowską interpretacją Durkheima; podobnie być może stało się też z Leachowską recepcją Levi-Straussa. Jednej z głównych poszukiwanych przez nas zbieżności upatrywać należy chyba w pojęciu s t r u k t u r y. W ujęciu strukturo-funkcjonalizmu, głównie oksfordzkich kontynuatorów Radcliffe-Browna, stosowano ten termin w rozumieniu zbliżonym do biologicz.nego. Użycie autora Dróg masek odwołuje się do tradycji wypracowanej przez lingwistów i folklorystów; nawiązuje ono do matematycznego pojmowania struktury 24. "Moje osobiste użycie pojęcia «struktura» w antropologii społecznej pisze Leach - jest (... ) różne zarówno od użycia rozwiniętego przez Radcliffe-Browna i Fortesa (... ), jak i Levi-Straussowskiego zastosowania transformacyjnego zapożyczonego z Jakobsonowskiej fonologii, choć mój inżynieryjny punkt widzenia zbliżony jest bardziej do tego drugie21 E. Leach, Introduction, w: E. Leach (ed.), The structural of myth and structural, op. cit., study totemism, London 1967, s. XVII. E. Leach, Social anthropology, A. Kuper, op. cit., s. 168. 24 Par. E. Leach, Introduction, s. XVI. 22 op. cit., s. 4~. 23 w: E. Leach (ed.), The �106 Michal Buchowski go, niż pierwszego" 2f>.To poszukiwanie struktur "rządzących" danym systemem, choć o tak zróżnicowanym zasięgu - uniwersalnym w przypadku Levi-Straussa, partykularnym w przypadku Leacha - łączy obydwu uczonych. U podłoża tego typu postawy leży wspólny dla całego strukturalizmu pogląd określany przez Ernesta Gellnera "emancyjnym" 26. Powierzchnia zjawisk jest tylko zewnętrznym przejawem ukrytych praw i struktur, które są właściwym przedmiotem poszukiwań; ich odkrycie i opisanie pozwala na wyjaśnienie wszelkich fenomenó\v. Krytykując tradycj~ oksfordzką napisał Leach, że: "Funkcjonalizm w sensie matematycznym nie interesuje się powiązaniami między częściami całości, lecz zasadami dzii'llania systemów częścio"vych" 27. Po latach pracy deklaruje zaś co następuje: "To, co interesuje mnie jako antropologa społecznego, to nie tylk:> fakt, że istoty ludzkie zachowują się na wiele nieoczekiwanych sposobów, ale to, że uwzorowanie tych różnic w zachowaniu także się różni; to właśnie ciągłość i zmienność w tych leżących u podstaw wzorach jest w centrum mojego zainteresowania. To raczej uwzorowanie, a nie powierzchowna forma zachowania społecznego jest tym, co przenosi znaczenie" 28. I chociaż także w ujęciu "struktury" rysują się wskazane rozbieżności, to niewątpliwie jest to pojęcie wiążące obydwa stanowiska 29. W kontekście tego, co odnotowaliśmy dotychczas, zrozumiałym chyba wyda się fakt, że zasadniczym zapożyczeniem (bądż zbieżnością, gdyż Leach podkreśla często, iż do wielu ustaleń dochodził niezależnie, co wynikać mogło z jego znajomości idei transformacji i algebry binarnej ze studiów inżynieryjno-matematycznych; niemniej - jak już podkreślono E. Leach, Glimpses of the unmentionable in the history of British social an"Annual Revliew of Anthropology", vol. 13: 1984, s. 10. 26 E. Gellner, What is structuralisme?, w: Theory and explanation in archeology, London 1982, s. 99 - 100. 27 E. Leach, Rethinking anthropology, op. cit., S, 6. 28 E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 176 - 7. 29 Levi-Strauss uważa, że pojęaie struktury, choć tak różnic rozumiane przez poszczególne orientacje antropologiczne, okazało się niezbędne dla dalszego rozwoju tej dyscypliny. Dlatego w okresie wojny wielu badaczy, jak np. on i Fortes, doszli do niego niezależmie (por. LeV'i-Strauss, Antropologia 'strukturalna, op. cit, s. 424). Dodajmy, że w oryginalnej wersji rozdZJiału XV zamieszczonego w Ant1'opologii strukturalnej, który ukazał się w: A. L. Kroeber (cd.), Anthropology to-dali, Chicago 1953, s. 524 - 533, na str. 525, po zdaniu "W żadnym przypadku nie może ona zatem być sprowadzana (struktura społecz,na M. B.) do całokształtu stosunków społecZJnych w danym społeczeństwie" {s. 367 tłum. polskiego) następownł przypis, który głosił, że "Ta sama lidea okazuje się przenikać godne uwagi studium E. R. Leacha «Jinghpaw kinship terminology>,". Zapewne świadczy on o pokrewieństwie pojmowania struktury społecz,nej jakie Levi-Strauss dostrzegał w pracy Leacha. W Antropologii strukturalnej przypis ten nie został zamieszczony. 25 thropology, �KlLKA uwAG ... J07 - nie umniejsza on przy tym roli Levi-Straussa w formowaniu się jego stanowiska teoretycznego) zaczerpniętym z dorobku Levi-Straussa, jakie pojawia się w koncepcji Leacha, okazuje się metoda - m e t o d a s t r uk t u r a l n a. Kolejnym przedsądem o charakterze filozoficzno-światopoglądowym leżącym u podłoża tej metody jest pr:wkonanie, że kultura stanowi system kOli1Unikowania, iż jej wytwory dadzą sic; interpretować jako akty k () ill U n i k o wan i a, ciągła wymianu komunikatów. To fundamentalne z~)ło'LenieLćvi-Straussa Leachakceptuje jako jedna z mQżliwOści in1t.:rprebcji zjawi~k społec~no-symboVcznych. Część jego prac pisana jest właśnie w takim "komunikacyjnym" duchu 3Q. rvletoda powyższa, wsparta owym założeniem, że kultura stanowi w pewien sposób uporządkowaną całość, pozwala na dekodowanie występuj<lcych \v nicj relacji strukturalnych. WzbO\"acenie jej o umiejętnie wkon~ponowa:1c w całość analizy kategorie obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa oraz communitas Victora Turnera zezwala Leachowi na formułowanie rozwii)zań starych problemów antropologicznych. Za takie uznać można chociażby błyskotliwe propozycje interpretacyjne totemizmu, kazirodztwa czy składania ofiary zawarte w CuUure and Communication. Posta',va polegająca - generalnie - na wykorzystaniu metody strukturalnej, przy jednoczesnym zaniechaniu wielu elementów "filozofii' tego kierunku wyraża się dobitnie w Leachowskim traktowaniu Biblii jako mitu. Pismo Święte, jego zd3Jniem, przedstawia te same cechy strukturalne, co opowieści mityczne społeczeństw pierwotnych; są to np. zasady kontradykcji, transformacji metaforycznych i metonimicznych grup wątków tematycznych. Przyjęcie metody strukturalnej umożliwia mu zatem rzucenie nowego światła na problemy biblioznawstwa. Spojrzenie na Biblię jako na tekst mityczny różni go jednak ponownie od Levi-Straussa. Przyjęcie metody nie oznacza automatycznie akceptacji całości wizji kultury i społeczeństwa. Momentem wyjściowym jest tu choćby odmienne definiowanie mitu. Leach, w nawiązaniu do Malinowskiego, uznaje mit za sposób waloryzacji światopoglądowej podejmowanych działail, opowieść z przeszłości prawdziwą dla wyznawców danej kosmologii; to samo dotyczy Starego i Nowego Testamentu: "Traktuję tekst bibli:iny jako mitologię a nie historię" 31. Levi-Strauss przyjmuje natomiast, iż mit jest pewn~ Lmtastyczną opowieścią. Samo zajęcie się przez Leacha tekstem 8iblii jest konsekwencją odrzucenia podziału społeczeństw 30 Czego wyraz daje choCIiażby w Culture and comm1tnication, op. cit. Patrz szczególnic r. 1: ,.f<:mpiryśc; a racjonaliści: transakcje ekonomiczne i akty komunikowania", s. :1- 7. 3\ E. Leach, Why did Moses have a sister?, w: E. Leach, D. A. Aycock, Structuralist ... , OJ). cit., s. 39. �108 Michal Buchowski na "zimne" i "gorące", preliterackie i literackie, zygce poza historią i w historię uwikłane. Przynależność Biblii do tradycji społeczeństw literackich wyklucza niejako stosowalność metod antropologicznych w odniesieniu do wytworu będącego w pewnym sensie "zapisem społeczeństwa gorącego". Tymczasem odrzucenie przez Leacha sztucznego - w jego opinii - podziału społeczeństw i ich wytworów kulturowych, czyni możliwym podjęcie takich studiów. Przyznać trzeba, że rezultaty tego potrafią być fascynujące. W biblijnych przypowieściach, tak jak w innych przypadkach, "Analizujący (... ) musi znaleźć sposób odkrycia sensu za nonsensem" 32. Na koniec tych rudymentarnych uwag spróbujmy je zreasumować. Nie ulega zatem wątpliwości, iż (1) strukturalizm Levi-Straussa wywarł wpływ na koncepcję antropologii społecznej uprawianej przez Leacha, co ten ostatni przyznaje. Wpływ ten dotyczy tak (2) pewnych przesądzeń ogólnofilozoficznych, jak np. "emancyjnego" poglądu na zjawiska społeczne, "komunikacyjnej" wizji kultury, (3) rozumienia niektórych pojęć analitycznych, np. struktury, jak i (4) stosowania metod analitycznych służących wyjaśnianiu zagadnień antropologicznych. Zachodzące różnice, które korzeniami swoimi sięgają tradycji funkcjonalizmu, polegają głównie na: (1) odrzuceniu generalnej "filozofii" strukturalizmu, zwłaszcza zaś poglądów na temat uniwersaLności struktur myślowych; (2) partykularnym zasięgu rekonstruowanych struktur; (3) rozpatrywaniu zjawisk kulutrowych i społecznych w ich jednorodnym i kompleksowym kontekście, zarówno diachronicznym, jak i synchronicznym; zdecydowanym nacisku kładzionym na związek abstrakcyjnych teorii ze zja\viskami empirycznymi i - co jest konsekwencją tego punktu - (5) silnym podkreślaniu statusu badań terenowych w całokształcie procedury poznania an tropologicznego. Akceptacja tak heterogennych założeń zezwala Leachowi na deklarację, iż ". " jeśli mój rodzaj antropologii społecznej może być uważany tak samo za «strukturalistyczny», jak i «funkcjonalistyczny», to dzieje się talk, gdyż czuję, że strukturalizm Levi-Straussa, który zwraca baczną uwagę na semantyczne uwzorowanie pojęć operujących jako idee normatywne, daje nam nowy wgląd do (... ) tradycyjnych problemów" 33. Cytat ten, podobnie jak przedłożone w tym szkicu uwagi, wskazuje też na możliwość "zaślubin" funkcjonalizmu brytyjskiegog z francuskim strukturalizmem. Jest on też, tak jak cała postawa badacza Leacha, którą usiłowano zaledwie zarysować, przykładem próby twórczej reinterpretacji dzieła stworzonego przez bohatera tego tomu - Levi-Straussa. 32 E. Leach, approaches to the study of the Bible during D. A. Aycock, Stru:tural'st., op. cit., s. 25. E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 130 - 131. twentieth 33 Anthropological century, w: E. Leach, the �KILKA MICHAŁ 109 UWAG ... BUCHOWSKI A FEW REMARKS ABOUT THE BRITISH RECEPTION LENI-STRAUSS OF THE WORK OF (summary) In the paper the author traces the main spheres of influence of Levi-Strauss hypotheses on social anthropology which is practised by Edmund Leach. He shows that this influence concerns: l) some views of a general-philosophical nature, e.g., the "emanative" view (in the understanding of E. Gellner) on social phenomena, the possibility to accept the point of view of culture as a set of "communictative acts"; 2) the understanding of some analitical notions, e.g., of the notion of structure; 3) selective application of the structural method for the examination of ethnographic materials (including the Bible). There have also been presented some differences which, in many cases, are the result of the influence of the tration of British functionalism on Leach's attitude towards research. There should be included among the main divergencies: l) renunciation of the general "philosophy" of structuralism, particularly outlooks on the universality of structures of thinking; ,2') declaration for a local range of reconstructed structures; 3) investigation of social and cultural phenomena in their homogeneous context (both diachronic and synchronic); 4) a decided emphasis made on the relationship between theory and practice, and 5) an emphasis on the importance of field work within the whole research procedure of a social anthropologist. The entire text of Leach, on the one hand, conveys the attractiveness of Levi-Strauss structural anthropology, and on the other hand, points to the originality and consistency of Leach's anthropology. He has succeed in formulating a research program which refers to functional and structural traditions that are apparently contradictory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ced3e958179d425c9727c8362914df74.pdf ef0fb5e9e517a9c1a6741a702cecab88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia szwedzka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1792 Title A name given to the resource Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925 / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.127-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 II. ARTYKUŁY, MATERIAŁY WALDEMAR KOPCZYŃSKI Szczecin TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ W LATACH 1900 -1925 Celem mmeJszego opracowania jest ukazanie tendencji badawczych w etnologii szwedzkiej w okresie pierwszego ćwierćwicza XX wieku. Starano się jednocześnie zwrócić uwagę na fakt, iż był to okres kształtowania się etnologii szwedzkiej jako samodzielnej nauki, wyemancypowanej z innych nauk społecznych óW1czesnejSzwecji. Do początków XX wieku w Szwecji dominowały zasadniczo dwa nurty badań ludoznawczych: a) badania amatorskie, które prowadziła grupa dobranych informatorów terenowych i entm;jastów rodzimej sztuki ludowej oraz b) badania pracowników muzealnych, gromadzących materiały terenowe dla potrzeb muzealnych archiwów. Można śmiało stwierdzić, że XIX wiek był "złotym okresem "dla szwedzkiego muzealnictwa 1 jak i początkiem kształtowania się szwedzkiej myśli etnologicznej 2. Wiek XIX to zainteresowania badaczy rodzimą kultmą chłopską, zainteresowania rozwijające się na tle badań językoznawczych. Początek XX wieku w etnologii szwedzkiej to okres pojawienia się zdolnej grupy młodych badaczy, w pmcy których inspirowały teoretyczne i metodologiczne publikacje przedstawicieli szkoły historycznej , zwłaszcza F. Graebncra i B. Ankermana 3. 1 Patrz np. A. A. Bringeus, Artur Hazelius and the Nordic Museum. "Ethnologia Scandill1avica" 1974, s. 5 -116. 2 Przykładem może być np. praca G. O. Hylten - Cavalliusa pt. Wdrend och Wirdare (tom I z roku 1863, tom II z roku 11868) uznawana w Szewcji za pierwszy podręcznik do nauki etnolog~i. 3 Przesłanki d dyrektywy metodologiczne szkoły historycznej sformu)bwał F. Graebner w pracy pt. Methode der Ethnologie wydanej w 191il roku. �128 Waldemar Kopczyński Jednym ze zwolenników teorii przenikania wytworów kulturowych na gruncie etnologii szwedzkiej był S. EriX!on, który roz.począł swoje badania osad chłopskich w roku 1912.4 Jego badania nad zabudową skandynawską charakteryzują się częściowo formalną typologią, częściowo teor·ią kulturowo - geograficznych przemieszczeń.5 S. Erixon uważał, ze gospodarstwo duńsko-skańskie zgadzało się z niemieckim, i że było ono zainspirowane frankońskim. Warto wspomnieć, że terminy nucLear family i grand family zostały wprowadzone do etnologii szwedzkiej właśnie przel. S. Erixona w jego interesującym dziele Garden och Jamiljen z roku 1921.6 S. Erixon związany był pracą badawczą z Nordiska Museet w Sztokholmie, które to muzeum od 1906 roku wydaje etnologiczne czasopismo "Fataburen", pierwszy znaczący periodyk naukowy etnologów szwedzkich. Skoro mowa o czasopismach etnologicznych ukazujących się w interesującym nas okresie, to należy wspomnieć o "Folkminnen och Folktankar", "Rig", "Bygden". Obok S. Erixona poważn y wpływ na rozwój szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925 wywarł N. Lithberg. Według tego badacza, badania etnolog.iczne nie powinny dotyczyć jednego tylko obsza.ru kulturowego, powinny wychodzić poza granice danego obszaru. W badaniach etnologicznych N. Lithberg zwraca uwagę na zapożyczenia kulturowe i dyfuzję, a kulturę ujmuje perspektywicznie. Etnologia jest dla niego historią kulturJ Przedstawicielem etnologii szwedzkiej uprawianej na gruncie bada!'l lingwistycznych jest w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku K. B. Wiklund, badacz lapońskich dialektów północnej Szwecji. Praca K. B. Wiklunda jest przykładem żywych zainteresowań kulturą lapońską. Z innych badaczy interesujących się Lapończykami należy wymienić E. Kleina i A. Hamberga. Pierwszy zajmował się formami budownictwa lapońskiego, drugi forma·mi zagród Lapończyków górskich i morskich. Szamanizmem wśród Lapończyków zajmowali się E. Reuterskiold, H. Rosen i G. Hallstrom. M. MinH1hagen., Bondens bostad. En studie rorande boningsliingans form, och foriindring i sydostra skane. Lund 1973, s. 13. 5 E. Erixon., Nagra bidrag till det Nordiska husets historia. "Fataburen" 1917. zeszyt 4, s. 145 -198. 6 O. Lofgren., Family and Household among Scandinavian Peasants. "Ethnologia Scandinavica" 1974, s. 19. 7 N. Lithberg., Allmogeforskningen och etnologien. "Fataburen" 1919, zesz~·t l i 2, s. 15. 4 funktion �TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ 129 Cikawą pracą omawianego okresu jest dzieło P. G. Wistranda Svenska fo~kdriikter z 1907 roku. Jest to praca, która zawierała pierwszy usystematyzowany opis regionalnych strojów ludowych Szwecji. Technologią produkcji wśród szwedzkiej społeczności chłopskiej interesował się N. Keyland, podobnie jak S. Erixon pracownik Noriliska Museet. Budownictwem i wsiami kościelnymi w Szwecji zainteresował się S. W.allin 8 a także J. Hadorphs. Badaczem wierzeń ludu szwedzkiego był T. Norlind, którego praca Svenska a~mmogens liv i fo~ksed, folktro, och folkdiktning (1925) stanowiła przedmiot dyskusji wśród etnologów szwedzkich. Wśród tych badaczy, którzy zasługują na uwagę z racji ich wkładu w rozwój szwedzk~Ej myśli etnologicznej, wymienić należy C. W. von Sydova, działającego naukowo w Lund i Goteborg. Jako współtwórca Instytutu Etnologii przy Uniwersytecie w Lund (1920) interesował się żywotnością tradycji wśród społeczności chłopskiej Szewcji, wypracowując metody badawcze i terminologię przyjętą przez etnologów w badaniach nad żywotnością tradycji ustnej i pisanej.9 Inny szwedzki etnolog E. Hammarstedt, współpracownik A. Hazeliusa zasłynął z wydanego w 1905 roku dobrze zredagowanego kwestionariusza, który dotyczył obrzędów bożonarodzeniowych w Szwecji. Znany etnolog szwedzki S. O. Jansson nazywa nawet E. Hammarstedta "twórcą szwedzkiej etnołogii".1° Z powyższego jasno wynika, że wśród pierwszych generacji ebnologów sz.wedzkich przedmiotem prowadzony'ch badań była kultura rodzima. Baciacz.;omawianego okn~su dążyli do etnologicznej charakterystyki poszczególnych regionów Szwecji jak i do globalnego ujęcia kultury narodowej. Zainteresowania te nabierały charakteru systematycznych badań terenowych, co w konsekwencji doprowadziło do zebrania imponującego i interesującego ffiJ.teriału dokumentacyjnego. Trzeba jednak zdać sobie sprawę z faktu iż "tradycje zbieraczy musi,ały przyczynić się do tego, że pewne typu narzędzi i sprzętów są bogato reprezentowane, podcza gdy innych nie ma wcale" 11. 8 S. Wallin., De svenska prcistgardarna som objekt kult1!'rhistorisk forskning. "Fataburen" 1915, z. 4, s. 129 -142. 9 Zob. G. Berg .. Erforschung der schwedischen Volkskultur. (w:) Schwedische Volkskundc. Quellen. Forschung. Ergebnisse. Praca pod red. S. Svenssona. Stockholm 1961, s. 23. 10 Patrz S. O. Jansson., KulturQrenzen und Kulturwege. (w:) Schwedische Volks- kzmae. Quellen. op. cit., s. lOS. Patrz N. A. Bringeus., t. XXI, z. I, 1977, s. 39. 11 8 "Lud" - t. 7l Krytyka źródeł etnologicznych. "Etnografia Polska" �130 Waldemar Kopczyński Drugim kierunkiem badań szwedzkiej etnologii omawianego okresu było badanie kultur pozaeuropejskich. Na tym polu zasłynął wybitny amerykanista - etnolog, wytrawny badacz terenowy E. Nordenskiold, który w latach 1905 - 1914 prowadził badania wśród Indian Peru, Boliwi i Brazylii. E. Nordenskiold, uznawany słusznie za "ojca" szwedzkich badań amerykanistycznych 12, zgromadził unikalne zbiory kultur indiańskich wraz z cenną dokumentacją fotograficzną. W roku 1919 utworzono na sztokholmskim uniwersytecie pierwszą w kraju katedrę etnologii. Od tego czasu etnologia staje się odrębną nauką. Posiadając status nauki uniwersyteckiej ma jednocześnie własny program badań i metodologię. Tak jak przed utworzeniem katedry etnologii tak i w późniejszym okresie przedmiotem badań pozostanie rodzima kultura chłopska i rybacka z jednej strony i kultury pozaeuropejskie z drugiej. Badania kultur pozaeuropejskich nie były oczywiście dominujące a prowadziła je niewielka grupa szwedzkich etnologów ze wspomnianym E. Nordenskioldem na czele. W omawianym okresie w tworzeniu pierwszych śmiałych hipotez etnologicznych odgrywa tzw. teoria dyfuzji wytworów kulturowych reprezentowana przez niemiecką szkołę historyczną. Podobna sytuacja ma miejsce również w innych krajach skandynawskich, a zwłaszcza w Danii. Charakterystyczne w rozwoju szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925 stają się wspólne spotkania etnologów skandynawskich. Pierwszy taki zjazd odbył się w Sztokholmie w roku 1920, wcześniej kontakty etnologów skandynawskich odbywały się na zasadzie wspólnych badań, wystaw czy opracowań naukowych. Myśl współpracy szwedzkich etnologów z kolegami z innych krajów zostanie wprowadzona w życie zwłaszcza przez S. Erbwna i jego młodszych kolegów. Na koniec niniejszych rozważań można pokusić się o stwierdzenie, że lata 1900 - 1925 były okresem, który stworzył podstawy do istnienia etnologii jako samodzielnej nauki o statusie uniwersyteckim. Utworzenie katedry odbiło się na poziomie prowadzonych badań etnologicznych i publikacjach naukowych. Przedmiotem prowadzonych w tym okresie badań była rodzima kultura chłopska, jej poświęcono najwięcej studiów, co pozwoliło późniejszym generacjom szwedzkich etnologów nakreślić areały kulturowe obszaru Szwecji 13. 12 Patrz s. H. Wassen., Commemorating Erland Nordenskiold. "Goteborgs Etnografiska Museum Arstryck" 1977, s. 13. 13 Zob. np. O. LOfgren., Historical perspectives On Scandinavian Peasantries. "Annual Review Anthropology" 1980, vol. 9, s. 206 i in. �TENDENCJE WALDEMAR RESEARCH BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ 131 KOPCZYŃSKI TRENDS IN SWEDISH ETHNOLOGY IN THE YEARS 1900 - 1925 (summary) Research trends in Swedish ethnology between 1900 and 1925 have been discussed in the paper, emphasizing that it was a period of establishing ethnology as an independent scientific discipline with university status ~the Department of Ethnology at the University in Stockholm, Sweden" has existed since 1919)., It has been pointed out that the first generations of Swedish ethnologists started research on: a) home folk culture (S. Erixoll:, N. Keyland, C. W. von Sydow, E. Hammarstedt), and b) extra-European cultures (E. NordenskiOld). It has been stressed simultaneously that the so-called theory of diffusion of cultural products (N. Lithberg and S. Erixon) played a role in the formation of the first hypotheses within' Swedish ethnology between 1900 - 1925. In the paper., attention has been pa'id to the phenomenon of scientific research contacts of Swedish ethnologists (most often they were the workers of museums) with ethnologists from other Scandinavian countries. This interesting idea of cooperation has been popularized by S. Erixon and his followers. I· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db74ea80fd7fe48c7afded37ecf6a600.pdf 2db4e557e4c3ae47efeaacbe09146fb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1932 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Płn. Chicago - społeczność indiańska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1793 Title A name given to the resource Sukces wśród najuboższych.Chicagowscy Indianie i ich elita / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.133-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 JANUSZ MUCHA Uniwersytet Jagielloilski SUKCES WŚROD NAJUBOŻSZYCH. CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 1 Wstęp Indianie amerykańscy to jedna z naj uboższych grup etnicznych 2 w Stanach Zjednoczonych. Istnieje wiele raportów dotyczących ich sytuacji. Niektóre wspominane były w literaturze polskiej 3. Przypomnijmy kilka faktów odnoszących się do lat sześćdziesiątych. W 1967 roku 90% mieszkań, w których żyli Indianie, znajdowało się ponieżj dopuszczalnej w USA granicy standardu. Średni tygodniowy dochód rodziny indiańskiej wynoEiił 30 dolarów, podczas gdy dochód rodziny nie-indiańskiej wynosił 130 dolarów. Bezrobocei w rezerwatach szacowano na 46% osób zdolnych do pracy. Wskaźnik zachorowań na cukrzycę był wśród Indian 7 do 15 razy (w różnych rezerr'watach) wyższy, niż u nie-Indian. Indianie dożywali średnio 64 roku życia, podczas gdy pozostali Amerykanie 71 lat 47. PCld koniec następnej dekady Indianie nadal należeli do najuboższych grup etnicznych Ameryki 5. Wielu Indianom, ale też wielu na temat tej zbiorowości. l Badanid, których częściowe rezultdty publikowane są w tym tekście, sfinansJwane zastaly przez American Council of Learned Societies, któremu winien jes'_cm wdzięczność_ Przede wszystkim jednak podziękowania należą się tym wszystkim Indianom chicagowskim, z którymi rozmawiałem. 2 Terminu "grupa etniczna" używam tu w szerokim znaczeniu, obejmującym zarówno zbiorowości wyodrębniające się od otoczenia społecznego swymi cechami narodowymi, religijnymi, jak i "rasowymi". Por. na ten temat mój artykuł Prze- obrażenia społeczeństw wieloetnicznych pod wpływem konfliktów etnicznych, w: Za- pod redakcją Hieronima Kubiaka i Andrzeja K. Palucha, Wrocław, Ossolineum 1'980_ 3 Por. np. mój artykuł Z prerii na ulicę. Przemiany indiańskiej społeczności Chicago, "Lud", t. 69, 1985. 4 POI'. np. Gerard Littman, Alcoholism, Illness, and Social Pathology among American Indians in Trans'tion, w: American Journal of Public Health and the Nation's Health" 60, 9, September 1970, s. 1771; Bruce A. Chadwick, The Inedible Feast, w: Native Americans Today: Sociolo[lical Perspect;ves, ed. by Howard M. Bahr, Bruce A. Chadwick and Robert C. Day, New York 1972, s. 13.2. "Par. Thomas Sowell, with the assistance of Lynn D. Collins (ed.), Essay.' and Data on American Ethnic Groups. The Urban Institute 1978, ss. 257 - 58. łożenia teorii asymilacji, �134 Janusz Mucha instytucjom rządowym, wydawało się, że wyjściem z dramatycznej sytuacji w rezerwatach byłaby emigracja zarobkowa do wielkich miast, połączona z możliwie częstymi wizytami "w domu", to znaczy w rezerwacie. Zróżnicowanie społeczne tradycyjnych społeczności plemiennych to głównie podział według płci, wieku , podział na kasty, klany, grupy pokrewieństwa 6. W miejskich społecznościach zbiorowości genetycznie plemiennych utrzymać się mogły faktycznie tylko tradycyjne związki rodzinne. Włączenie się Indian do życia w ramach nowoczesnego podzi:llu pracy spGwGdowało pojawienie się nowego, w przyp3dku tej grupy etnicznej, charakterystycznego dla miasta, zróżnicowania społecznego. Według raportów z przeprowadzonych w latach 1~68 i 1969 badań indiallskiej społeczności Chicago, podzielić można ją było na trzy podstawowe kategorie społeczno-ekonomiczne. Około 70% Indian miało należeć do mało stabilnej społecznie zbiorowości osób zajmujących sif; dorywczą, niewykwalifikowaną pracą fizyczną (daily-pay labor), około 20% do ustabilizowanej klasy robotniczej, a 10% do klasy średniej, rozproszonej wśród klasy średniej całego miasta 7. W tym tekście interesować mnie będzie głównie ta ostatnia grupa. Jak wiadomo, w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie istnieją obecnie 173 indiańskie grupy kulturowe 8. Mimo tej różnorodności, wci'1ż trwają, jak się wydaje, pewne cechy wspólne wszystkim grupom india/lskim, których szczególne natężenie pozwala odróżnić ich kulturę od kultur nie-indiańskich. Wymieilmy tylko kilka z nich: hojność i nacisk na dzielenie się tym wszystkim, co się posiada; niechęć do antagonizowania innych i do mieszania się w cudze sprawy; przykładanie wielkiej wagi do systemu pokrewieilstwa, z czym wiąże się poczucie odpowiedzialności przede wszystkim za krewnych, a także wychowywanie dzieci przez szeroko rozumianą rodzinę; traktowanie pracy jako czegoś, dającego przede wszystkim satysfakcję, a dO'piero potem pieniądze; niechęć do współzawodniczenia z nie-Indianami; na okręgu, a nie na linii oparta koncepcja Por. np. Raymond Firth, Spoleczności l1ldzkie. Wstęp do antropologii społecz1965 (1'956), ss. 114 - 46; Harold E. Driver, Indians of North l1merica, Chicago and London 1'9'75(1961), ss. 330 - 4-1, Abraham Rosman and Paula G. nubel, The Tapestry of Culture. An Introduction to Cultural Anthropology, Nc's York 1985, ss. 49 - 9':1. 7 Par. George D. Scott, John K. Whitc and Estelle Fuchs, Ind 'ans WId t heir Education in Chicago, w: National Study of American Indian Education. Serics II, NO.2. 1969, ss. 2 -7; Estelle Fuchs and Robert J. Havighurst, To Ure on lhis Earth. American Indian Education. Garden City, NY 1973, ss. 107 - 09. s Par. Edward H. Spicer, The American Indians. Cambridge, Mass and London, England 1982, s. 13. 5 nej, Warszawa �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 135 czasu i przestrzeni, łącząca w jedno to co było, jest i będzie, to co jest tu i to co jest tam 9. Te cechy kulturowe utrudniają Indianom skuteczne współzawodniczenie z innymi grupami etnicznymi w nowoczesnym, wielkoprzemysłowym mieście. W każdej grupie, nawet naj uboższej i naj gorszej przystosowanej do życia w Jej społecznym otoczeniu, istnieć muszą i istnieją ludzie, którzy w opinii własnej i opinii innych członków grupy odnieśli sukces. Celem tet{0 tekstu jest przeanalizowanie wzorów sukcesu WŚTód amerykal'l.skich indIan mieszkajqcych w wiekim mieście. Zimą roku 1982 i wiosną roku l (;2:1 przeprowadziłem długie wywiady z 34 Indianami żyjącymi w Chicago, będącymi, wedle moich informacji, ludźmi sukcesu. Niektóre ich nazwiska znalazłem w rozdziale "Indiański biznes" w broszurze American Indian Community Se'rvice Directory, wydawanej przez niewielką indiańską uczelnię chicagowską o nazwie NAES College (wydania z roku 1981 i 1982). Inne nazwiska podali mi sami Indianie. Zainteresowany byłem rozmowami tylko z tymi ludźmi, którzy zdaniem własnej społeczności odnieśli sukces w swej zawodowej działalności poza-indiańskiej, ale równocześnie znani byli jako członkowie tej społeczności. Kilka osób nie chciało ze mną rozmawiać, podając różne powody. Gdy pytałem o dalsze nazwiska, po odbyciu wspomnianych 34 wywiadów, okazywało się, że otrzymywałem wciąż te same, znane mi już nazwiska. Z tego względu przypuszczać można, że w liczącej 5 do 10 tysięcy osób społeczności indiańskiej w Chicago istnieje tylko kilkadziesiąt osób, o których wiadomo, że w swej poza-indiańskiej działalności odnieśli sukces, nie asymilując sie przy tym w pełni. Być może więc zbiór osób, z którymi rozmawiałem, jest reprezentatywną (choć nie dobieraną losowo) próbą interesującej mnie tu zbiorowości. Gdy mamy do czynienia z tak małą liczbą osób jak trzydzieści cztery, niemożliwe jest prowadzenie jakichkolwiek subtelnych analiz statystycznych. Nie chodzi mi zresztą o przedstawienie danych statystycznych. Moim celem jest tylko analiza pewnych wzorów działalności, uważanej za reprezentującą sukces przez członków bardzo biednej i słabo dostosowanej do nowoczesnego przemysłowego społeczeństwa zbiorowości etnicznej. Historię samej tej zbiorowości przedstawiłem w artykule cytowanym w przypisie trzecim. Podane są w nim też inne źródła informacji Por. np. Richard G. Woods and Arthur M. Harkins, Indian Ameri~'a1}s in Minneapolis 1968, s. '8; Wilcomb E. Washburn, The Indians in America, New York et al. 1975. ss. 12 -21, Ill; Murray L. Wax and Rosalie H. Wax, Religion among American Indians, w: .,The Annals of the American Academy of Political and Social Sciences", vol. 436, March 1978, ss. 28 - 30; Rosalie H. Wax and Robert K. Thomas, American Indians and White People, "Phylon" XX, 4, Winter 1961, ss. 306, 310 - 12. 9 Chicago. �Janusz Mucha 136 2. I n d i a ń s k i e c h a rak t e r y s t Yk i badan ej p rób y Indianie, z którymi przeprowadzane były wywiady, reprezentują 17 plemion, ale ich większość pochodzi z czterech plemion. Mamy tu więc siedmiu Chippewa, czterech Winnebago, trzech Sioux i trzech Cherokee. Chippewa and Sioux to od lat jedne z największych "plemion chicagowskich" 10. Dwadzieścia pięć osób urodziło się w rezerwatach (dwie z nich oświadczyły, że stało się to przez przypadek, ale oba te "przypadki" polegały na tym, że rodzice przybyli specjalnie do rezerwatu, aby dziecko urodziło się "w domu" i rodzina spędziła tam później co najmniej sześć miesięcy). Pięć innych osób urodziło się w małych wioskach indiańskich ulokowanych poza rezerwatami. Tak więc tylko cztery osoby nie urodziły się w społeczności indiańskiej. Trzydzieści jeden osób zarejestrowanych było w swoich plemionach. Pozostałe trzy nie były zarejestrowane z powodów biurokratycznych. Dwadzieścia sześć osób oświadczyło, że są Indianami pełnej krwi, a pozostali mieli w sobie od jednej czwartej do trzech czwartych krwi indiańskiej. Jedenaście osób zadeklarowało, że mówiły one biegle w swoim języku plemielmym. Siedemnaście innych osób było w stanie porozumiewać się w tym języku, choć z mniejszymi lub większymi trudnościami, a sześć osób nie znało wogóle swego języka. Dwadzieścia osób było kiedyś, lub w ostatnim czasie, bardzo aktywnymi członkami chicagowskiej społeczności indiańskiej, podczas gdy pozostali to mniej lub bardziej bierni jej członkowie. Bierność oznaczała tu, że uczestniczyli oni w pow-pow kilka razy w roku (tańce powo-wow odbywają się w Chicago około 15 razy w roku), bądż też, że uczestniczyli rzadko w rutynowych imprezach indiańskich, ale na przykład wystawiali swe prace na wystawach .organizowanych przez chicagowskie stowarzyszenie artystów indiańskich. 3. I n n e c h a rak Indianie, t e r y s t Y k i P rób y z którymi rozmawiałem, to przede wszystkim mężczyzll1 (23) w wieku od 40 do 50 lat. Sześć osób miało mniej niż 40 lat, a osiem więcej niż 55 lat. Trzy osoby były już na emeryturze; trzy były czasowo bezrobotne (lata 1982 i 1983 to okres wielkiego bezrobocia \'1 stanie Illinois, a zwłaszcza w Chicago), ale poprzednio pracowały stale i bez 10 POr. np. Woods i Harkins, op. cit., s. 20. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 137 kłopotów; szesc osób pracowało we własnych, mimo iż bardzo niewielkich, przedsiębiorstwach, a pozostali byli wysoko wykwalifikowanymi robotnikami bądź pracownikami umysłowymi. Piętnaście osób przybyło do Chicago, gdy nie mieli jeszcze 20 lat, a trzynaście osób między 21 a 30 rokiem życia. Tylko cztery osoby z tych dwćch grup oświadczyły, że miały jakieś problemy z adaptacją do miejskiego życia w Chicago. Trzy osoby przyjechały do Chicago w ramach organizowanej przez BuremJ of Indian Affairs akcji przesiedleń 11. Siedemnaście osób było właścicielami domów lub mieszkań, w których żyły. Pozostali wynajmowali mieszkania o zupełnie przyzwoitym, nawet jak na warunki amerykańskie, standarcie. Ponad jedna czwarta próby (9 osób) miało co najmr:iej akademicki stopień bakałarza (B. A. lub B. Sc.), a ponad jedna trzecia próby (12 osób) studiowała kiedyś na wyższych uczelniach, ale nie uzyskała żadnego stopnia akademickiego. Trzy osoby nie ukończyły nawet szkoły średniej (high-schooL), uważanej w Ameryce za szkołę niezbędną dla otrzymania jakiejkolwiek stałej pracy. Pozostałe dziesięć osób ukończyło szkołę średnią oraz kursy zawodowe różnego typu i różnej długości trwania. Niezbędne jest wspomnienie w tym miejscu problemu alkoholizmu, do którego z konieczności trzeba będzie kilkakrotnie wracać. Nie pytałem moich rozmÓwców o nic na ten temat, ale dziesięć osób (ośmiu mężczyzn i dwie kobiety) samych oświadczyło mi, że miało w swoim życiu poważne problemy związane z nadużywaniem alkoholu. Pięć z tych osób znalazło się w jakimś okresie w stanie nałogowego alkoholizmu i żyło na ulicy w społeczności alkoholików (skid row). Trzy z tych pięciu osób są obecnie "niezależnymi biznesmenami". Sześciu mężczyzn (z ośmiu) stwierdziło, że ich problemy alkoholowe narodziły się lub poważnie rozwinęły w czasie służby wojskowej. 4. P r z e s z k o d Y d o p o k o n a n i a Jak wspomniałem w poprzedniej części tego tekstu, droga większości indial'lskich ludzi sukcesu z Chicago do pozycji zajmowanych obecnie nie była szczególnie zawikłana. Niektórzy z nich napotykali jednak trudności, które mogą być typowe dla innych Indian, tych, którzy nie osiągnęli w mieście sukcesu. Cztery osoby, z którymi rozmawiałem, wspominały o trudnościach z zaadaptowaniem się do miejskiego życia w Chica11 Na temat tej akcji piszę w pracy cytowanej w przypisie nr 3. �138 Janusz Mucha go. Trzy z nich uznały, że organizacja przestrzeni miejskiej, oparta na zasadach innych niż te, do których wcześniej przywykły, przyczyniła się do ich wstępnych niepowodzeń zawodowych i ogólnie - życiowych. J eden z tych ludzi, dziś uznany indiański 8rtysta-malarz, podkreślił jednak inny czynnik jako znacznie istotniejszy. Przybył on do Chicago prosto z rezerwatu, korzystając z organizowanej przez BIA akcji przesiedleń, gdy miał 22 lata. Po raz pierwszy w swym życiu znalazł się tu w środowisku prawie całkowicie pozbawionym Indian. Jak wspominał, samotność była dla niego najwnżniejszym problemem. Nie było trudno przezwyciężyć ją, ale trzeba było by w tym celu zacząć uczqszczć'..ć;do "indiańskich barów". Na to jednak nie miał jeszcze wtedy ochoty. Inny mężczyzna, obecnie projektant elektrowni, po uk0l1czeniu szkoły podstawowej w rezerwacie, poszedł do szkoły średniej umieszczonej poza. jego granicami. Mówił wówczas przede wszystkim swym własnym, plemiennym językiem, a w niewielkim zakresie łamaną angielszczyzną. Porządne nauczenie się angielskiego zajęło mu ponad rok. W Chicago, dokąd przybył po ukończeniu szkoły średniej, w wieku 18 lat, nie mógł przystosować się do "psiego świata" białych ludzi, którzy "szczekali na siebie i gryźli się nawzajem". W końcu nauczył się pracować z nimi, ale do dziś żyje w prawie zupełnej izolacji od nich. Ale nie było łatwo nauczyć się nawet współpracować z białymi. "Biała" koncepcja czasu dopuszcza sytuację, w której ludzie rządzeni są przez swe zegarki. Koncepcji tej przybysz nie był w stanie zrozumieć. W końcu przyzwyczaił się do "białego pojęcia czasu", a nawet doszedł do przekonania, iż jest to jedyna trafna koncepcja wtedy, gdy współpracować ze sobą mają duże grupy ludzi. (Do podobnego wniosku doszło po latach również paru innych Indian, z którymi rozmawiałem). Przez około dziesięć lat był na krawędzi wyrzucenia z pracy za stałe spóźnianie się. Uratować go miało bardzo solidne wykonywanie obowiązków wtedy, gdy był w pracy. Inną, bardzo ważną przeszkodą, którą wielu amerykańskich Indian musiało przezwyciężyć, było pijaństwo. Według Littmana, w latach sześćdziesiątych, wśród Indian ,,44% śmierci osób dorosłych związane było z użyciem alkoholu, a 3 (14%) spośród 22 śmierci dzieci było skutkiem nadużycia alkoholu przez rodziców" 12. Następna dekada nie zmieniła sytuacji. "Współczynnik śmiertelności Indian z powodu marskości wątroby jest mniej więcej trzy razy wyższy niż taki współczynnik dla całej ludności USA. Aresztowania wywołane nadużyciem alkoholu są liczniejsze, a wywołane nadużyciem alkoholu śmiertelne wypadki drogowe są znacznie częstsze wśród Indian w porównaniu z innymi grupami. Ponadto, współczynnik samobójstw wśród niektórych grup indiańskich 12 Por. cytowana praca tego autora, s. 1771. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 139 wydaje się być bezpośrednio powiązany z wysokim poziomem spożycia alkoholu" 13. Prawie jedna trzecia próby musiała stawić czoła wspomnianemu problemowi. Wszyscy oni zdołali go przezwyciężyć. Interesujące są ?arówno drogi, które prowadziły Indian do alkoholi7.ri1u, jak i sposoby wydobywania siC;z niego. Wcześniej przedstawiłera pewne ogólne infarmncje na temat tych osób, z którymi rozmawiałem, a które kiedyś piły. Obecnie chciałbym skoncentrować się na wzorach picia i przezwyciężania alkoholizmu. Prezentowanie tych kwestii nie ma na celu podtrzymywania tradycyjnego w literaturze amerykailskiej obr2zu Indianina-pijo.ka, Jecz rna wskazać pewne źródła problemu, a także możliiNości pozbycia się go. Z grubsza biorąc, moglibyśmy mówić o "indiańskich" i "nie-indiańskich" początkach nadużywania alkoholu wśród badanych Indian. Moim zdaniem do pierwszej grupy zaliczyć można cztery, a do drugiej sześć osób. Rozpocznijmy od tych powodów picia, które są w znacznej mierze, choć nigdy jedynie, związane z faktem bycia Indianinem. Dwóch mężczyzn rozpoczęło nadużywanie alkoholu - choć, jak twierdzili, nie był to jeszcze alkoholizm - w wojsku, a więc w środowisku nie-indiańskim. Pfźniej jednak znaleźli się w Chicago, nie mogli przyzwyczaić się do życia miejskiego, do samodzielności, samotności, wywołanej brakiem innych Indian. Tutaj dopiero różnice między obyczajami indiańskimi a obyczajami tkwiącymi w dominującej kulturze białego człowieka nabrały jaskrawego charakteru. Mężczyźni ci znaleźli sposób na rozwiązanie swoich kłopotów pijąc w czasie wolnym od pracy. Piątkowo-sobotnie intensywne picie ciągnęło się w ich przypadku przez ponad dziesięć lat. Trzeci mężczyzna uczęszczał do średniej szkoły poza rezerwatem, z białymi Amerykanami. Oni wiedzieli znacznie więcej niż on o tym wszystkim, co się w szkole liczyło. Oni byli lepszymi uczniami, zachowywali się zawsze o wiele swobodniej niż on. Miał poczucie niższości. Przezwyciężyć mógł je jedynie przy pomocy alkoholu. Tylko picie dawało mu odwagę, której potrzebował w kontaktach ze swymi kolegami. Służba wojskowa umocniła tylko ten nawyk. Jedna kobieta, należąca do tej grupy, wychowana była w swej kulturze plemiennej przez bardzo tradycyjną i autorytarną matkę. W jej rodzinie, czy - szerzej mówiąc - w jej rezerwacie, dbano o dzieci w sposób właśriwy, ale brakowało tam czułości i ciepła. Kobieta "-a potrzebowała jednak owego ciepła i czułości. Wychowanie spowodo\ 'ało, że rozluźnić się nie mogła bez dodatkowego silnego bodżca. Gdy lJ liała 13 '1978, Alan L. Sorkin, s. 5Q. The Urban American Indian, Lexington, Mass. and Toronto �140 Janusz Mucha kilkanaście lat okazało się, że takim,' bardzo jej potrzebnym środkiem może być alkohol. Później dorosła, wyszła za mąż za białego i przestała pić. Żyła przez całe lata jako zamożna reprezentantka klasy średniej, mieszkająca z mężem w eleganckiej dzielnicy. Po siedmiu latach pobytu w Chicago natrafiła przypadkiem na plakat z2.cl:ęcający do udziału w pow-wow. Zaczęła uczestniczyć w spotkaniach w instytucjach indiańskich i bardzo pragnęła zaprzyjaźnić się z Indianami. Ci jednak nie chcieli jej zaakceptować z uwagi na jej pozycję klasową i miejsce zamieszkania. Zaczęła więc uczęszczać do "indiańskich barów", zapraszała pijących i pijanych Indian do swego i swego męża eleganckiego mieszkania. Przyjaźni tym sposobem nie znalazła, wyrzucono ją natomiast za pijaństwo z kierowniczego stanowiska w banku. W końcu jednak doszła do siebie, znalazła nową, dobrą pracę w innym banku, a równocześnie stała się szanowaną aktywistką kilku indiańskich organizacji. "Nie-indiańskie" początki nadużywania alkoholu są częstsze w analizowanej tu próbie ludzi sukcesu. Podobnie jak w poprzedn:m przypadku, choć nieco inaczej, powiązane są one głównie ze służbą wojskową. Trzech mężczyzn rozpoczęło picie w siłach zbrojnych nie dlatego, że czuli się samotni bez innych Indian, lecz dlatego, iż picie uważane tam było za jedyny, społecznie akceptowany, sposób spędzania wolnego czasu. Jedna osoba zaczęła pić ze swym ojcem, Indianinem, który pracował z białymi jako robotnik przy budowie kolei, a później ośrodków uniwersyteckich. Był on solidnym pracownikiem, ale podobnie jak jego koledzy, spędzał większość czasu z dala od domu i jedyną rozrywkę znajdowali oni wszyscy w piciu. Piąty mężczyzna, którego indiańska matka także piła wiele, zaczął sam picie z białymi kolegami w szkole średniej. Pił od tego czasu niemal bez przerwy przez ponad dwadzieścia pięć lat. Jedyna kobieta należąca do tej kategorii piła dość dużo ze swymi białymi koleżankami przez około cztery lata, dopóki nie wyszła za mąż i nie zaszła w ciążę. Pięć osób (tylko mężczyźni) z mojej próby znajdowało siG kiedyś w chicagowskim skid row, a więc w ulicznej społeczności nałogowych alkoholików. Tylko jedna z tych osób należy do grupy o "indiańskich" początkach i powodach alkoholizmu. Jednakże wszyscy oni spotkali na ulicy innych alkoholików - Indian. Każdy z przypadków owych pięciu osób jest bardzo interesujący, ale tu skoncentrujemy się na jednym z nich. Jest to przypadek Indianina (nazwijmy go Johnem), będącego obecnie uznanym artystą, pracującego we własnym studio. Jako młodzieniec mieszkał w dużym mieście w Teksasie, gdzie ukończył szkołę średnią. Już w szkole pił z kolegami. Po zdobyciu dyplomu wyjechał do Kalifornii i spędził tam osiem lat stale pijąc. W ogóle nie może sobie �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 141 przypommec pierwszych trzech lat pobytu w tym stanie. Pamięta natomiast, że później pracował przez rok jako drukarz, upijając się co tydzień. Po roku dostał płatny urlop, jedyny w życiu, ale nie mógł sobie przypomnieć tego, co robił przez cały następny rok. Wrócił później do Teksasu, gdzie pracował dorywczo i pił codziennie. Pamięta on też, że około dwadzieścia lat temu przyjechał ze stanu Kolorado do Chicago i tu kompletnie pijany wypadł z pociągu. Następnie dziesięć lat spędził John na ulicy z innymi nałogowymi alhokolikami. Wiele razy był aresztowany, wiele dni i nocy spędził w więzieniu. Był wówczas zadowolony, gdyż było mu ciepło i nie był głodny. Często bywał zabierany do szpitali, gdyż alkohol zniszczył mu zdrowie fizyczne i psychiczne. Jedna z ulicznych społeczności nałogowych alkoholików znajduje się na Wilson Avenue w dzielnicy Uptown, gdzie mieszka znaczna część chicagowskich Indian. Tu również John dotarł. Po raz pierwszy cd czasu dzieciństwa spotkał Indian i wiele czasu spędzał pijąc między nimi i z nimi. Razem z nimi otrzymywał też pomoc od indiańskich instytucji i organizacji, jak na przykład American Indian Center czy S1. Augustine's Center. Ich pracownicy socjalni próbowali wytłumaczyć mu, że czas już na porzucenie picia i wzięcie się w garść. Ale on czuł się dobrze pijąc na ulicy ze znajomymi. Kierując się radami wziął jednak udział w kilku spotkaniach, jednego z paru w Uptown, klubu Anonimowych Alkoholików (AA). Nie lubił jednak wówczas tych spotkań. Ostatni raz, gdy po miesiącu spędzonym na oddziale psychiatrycznym jednego ze szpitali w Uptown wyszedł na ulicę, zdał sobie sprawę z tego, że miał już 45 lat, nie posiadał zupełnie nic, był ciężko chory, a ważył 25 kilogramów. Miejski wydział szkolenia zawodowego dał mu pomoc finansową i skierował go do ośrodka rehabilitacyjnego prowadzonego przez charytatywną organizację żydowską. Pracował w nim około jednego roku i to z trudnościami, gdyż z jednej strony ciągnęło go do picia, a z drugiej zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństw, związanych z piciem wciąż był przecież poważnie chory, miał na przykład poważne problemy z koordynacją pracy rąk. Przebywanie w ośrodku zobowiązywało go do uczestnictwa w spotkaniach klubu AA. Dopiero po kilku latach doszedł do wniosku, że spotkania te miały ogromne znaczenie dla jego powrotu do równowagi psychicznej. Pracujący w ośrodku rehabilitacyjnym psycholog zorientował się, że ręce Johna są słabe i nie wyćwiczone, ale zręczne i wysłał go na kurs artystycznego wiązania węzłów. Po ukończeniu szkolenia John zaczął wytwarzać sznurowe wieszaki na kwiaty, sprzedawał je, kupował sznur, robił nowe wieszaki, itp. Ośrodek rehabilitacyjny wysłał też Johna do lokalnej dwuletniej uczelni, którą ukończył w terminie. Przez cały ten czas żył z zasiłku dla bezrobotnych. Po �142 Janusz Mucha otrzymaniu dyplomu uczelni podziękował organizacjom charytatywnym, które się nim opiekowały i zrezygno,wał z dalszej pomocy finansowej. Na spotkaniach AA przekonano go bowiem, że powinien sam się utrzymywać, a nie obciążać sobą społeczeństwo. Nikt nie mógł go teraz zrozumieć - pracownicy socjalni zetknęli się po raz pierwszy z osobą, która z własnej woli rezygnowała z zasiłku i chcieli wysłać go do psychoanalityka. Również i później niewiele osób mogło go zrozumieć. Wszyscy patrzyli na niego jak na wariata, gdy po roku samodzielności wypełnił dobrowolnie i uczciwie deklarację podatkową. Obecnie John wynajmuje pracownię i sklep, zarabia wystarczająco, aby żyć dostatnio i wygodnie, studiuje psychologię na jednym z chicagowskich uniwersytetów i zbliża się do otrzymania stopnia bakałarza. Jest też uważany za jednego z najbardziej interesujących artystów indiańskich w mieście. Cztery aspekty powyższej historii są charakterystyczne dla tych wszystkich Indian, którzy kiedyś przeszli przez "skid row", a później osiągnęli sukces. Po pierwsze, nie znaleźli się tam dlatego, że byli Indianami. Po drugie, sami musieli podjąć decyzję o tym, że czas już rzucić picie; jak to zwykle bywa, podjęcie decyzji było łatwiejsze niż cały proces jej realizacji. Po trzecie, ważnym czynnikiem pomagającym im w powrocie do trzeźwego życia był program AA. Niektórzy z nich wciąż uczestniczą w tym programie. Po czwarte, pozbycie się narogu byłoby niemożliwe bądź poważnie utrudnione bez życzliwości instytucji opiekuńczych i ich pracowników socjalnych. Ci członkowie mojej próby, którzy byli kiedyś alkoholikami, ale uniknęli "skid row", zawdzięczają pozbycie się nałogu z jednej strony swej własnej "sile moralnej", a z drugiej zwierzchnikom, przyjaciołom i krewnym. Powody, dla których tak szeroko przedstawiam tu problem alkoholizmu wśród Indian leży w jego "ideologicznym" znaczeniu. Zgodnie z powszechnymi, również wśród samych Indian, przekonaniami, (1) Indianie są bardziej niż inne grupy etniczne podatni na działanie alkoholu, (2) częściej niż przedstawiciele innych grup etnicznych spotkać ich można w "skid row", i (3) w ich przypadku jest praktycznie rzeczą niemożliwą wydostanie się ze wspomnianej, ulicżnej społeczności nałogowych alkoholików. Nie mam żadnych kwalifikacji dla podejmowania dyskusji w pierwszej sprawie, ale zdaniem cytowanego wcześniej Sorkina, "nie istnieją dowody na jakąkolwiek nadzwyczajną fizjologiczną wrażliwość na alkohol ze strony jakiejkolwiek grupy etnicznej, włączając w to Indian" 14. Zwrócić chciałbym też uwagę na to, że nic nie wskazuje jak na razie na to, aby Indianie "czystej krwi" mieli większe problemy 14 Ibid., s. 57. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 143 z alhokolem, niż w pełni uważane za Indian osoby, mające znacznie mniejszy ułamek krwi indiańskiej. Jeśli chodzi o drugie zagadnienie, to nawet dobre antropologiczne studia nad "skid row" nie wyjaśniają go w pełni 1G. Przedstawione powyżej przykłady pokazują natomiast, że trzecia teza nie jest prawdziwa. Wydostać się ze "skid row" jest bardzo trudno, ale jest to możliwe. Dostanie się tam oraz wydostanie się stamtąd nie jest w żaden sposób związane z faktem przynależności do takiej czy innej grupy etnicznej. Nawet jeśli ktoś dostał się na "skid row" i jest Indianinem, może później zdobyć wyższe wykształcenie i osiągnąć zawodowy i życiowy sukces. Istnieje dość popularna opinia, w ostatnich latach jednak podważana 16, że dyskryminacja rasowa i etniczna może być istotnym powodem niepowodzeń członków mniejszościowych grup etnicznych w przemysłowej Ameryce. Z tego względu konieczne jest w tym miejscu przyjrzenie się tej kwestii na omawianym tu przykładzie indiańskich ludzi sukcesu. Zdaniem Benny Bearskina, z którym wywiad przeprowadził Studs Turkel17, tylko ci Indianie są w Ameryce dyskryminowani w pracy zawodowej, którzy sami aktywnie się do tego przyczyniają złym wykonywaniem obowiązków. Bearskin to kultywujący tradycyjne wartości Indianin Winnebago/Sioux, od dziesięcioleci aktywny przywódca chicagowskiej społeczności indiańskiej, a przy tym pracujący od lat jako spawacz przy budowie wielkich kotłów. Indianie z St. Paul w stanie Iv1innesota, badani przez Harkinsa i Woodsa, nie czuli się dyskryminowani (choć ich przywódcy mieli w tej kwestii przeciwną opinię) 1$. Według Chadwicka i Bahra, "Hipoteza, mówiąca iż wysoki poziom bezrobocia Indian amerykańskich w powiecie Umatilla był konsekwencją dyskryminacji ze strony pracodawców, nie uzyskała żadnego poparcia. Zadna z trzech miar dyskryminacji wymierzonej przeciw Indianom nie była znacząco skorelowana z którąkolwiek z miar bezrobocia" 19. Faktem jest równocześnie, Por. np. Hugh Brody, Indians on Skid Row. The Role of Alcohol and CommuProcess of Indian Urban Migrants, Ottawa 19'71; MerrU Singer, Family Comes First: An Examination of the Social Networks of Skid Row Men, w: Enman Organization 44, 2, Summer 19,85. 16 Par. np. William Julius Wilson, The Declining Significance of Race. Blacks and Changing American Institutions. Chicago <Ind London 1'980 (1978); Stanley Lieberson, A Piece of the Pie. Blacks and the White Immigrants Since 1880. Berkeley et al. 1980. 17 Par. Studs Turkel, Division Street: America, New York 1967, 55. 1J4 - 42. 18 iArthur M. Harkins and Richard G. Woods, Indian Americans in St. Paul: An Interim Report. Minneapolis 1970, s. 16. 19 Bruce A. Chadwick and Howard M. Bahr, Factors Associated with Unemployment Among American Indians in the Pacific NorthWest, w; "Phylon" XXXIX, 4, Winter 1978, s. 364. 15 nity in the Adaptive �Janusz Mucha 144 iż w wielu miejscach, na przykład w okręgach wiejskich, w małych miastach, a nawet w niektórych metropoliach, dyskryminacja ma miejsce 20. Indianie, z którymi rozmiawiałem, podzielają wspommaną opImę Bearskina. Dwudziestu jeden spośród nich (trzy piąte) oświadczyło, że nigdy i nigdzie nie byli dyskryminowani z powodu swych cech etnicznych. Niektórzy wyraźnie stwierdzali, podobnie jak Bearskin, że autorami opinii a dyskryminacji Indian są sami ci Indianie, którzy z różnych powodów nie byli w stanie pracować w sposób zadowalający. Byli oni wyrzucani z pracy z powodu złego wykonywania swych zadań, ale interpretowali to jako dyskryminację etniczną. Inni ludzie, z którymi rozmawiałem, pamiętali różne rodzaje dyskryminacji wymierzonej przeciw nim. Trzy osoby wspominały "żarty etniczne", ale nie podchodziły do nich poważnie i same je opowiadały, nie uważając ich za dyskryminację. Osiem osób (jedną czwartą) dotknęła jednak prawdziwa dyskryminacja, ale poza Chicago, głównie w regionach Stanów Zjedncczonych zamieszkałych przez wielu Indian. Niektóre z tych ośmiu osób nie były obsługiwane w barach i restauracjach właśnie dlatego, że były Indianami. Inne miały z tego powodu kłopoty ze znalezieniem pracy, albo z odpowiednim dla stażu, doświadczenia i kwalifikacji awansem. Tylko dwie osoby uznały, że dyskryminowano je w Chicago. Jedna z nich, mechanik, powiedział mi, że nawet gdy bardzo dobrze pracowału, niektórzy majstrowie stale ją poprawiali po to, aby pokazać, że Indianie nie pracują tak, jak powinni. Osoba ta nie wiązała powyższych faktów z dyskryminacyjną atmosferą Chicago, lecz raczej z antagonizmem rniędzy Indianami a białymi imigrantami z Appalachów (tzw. hillbillies), stanowiącymi skądinąd bardzo interesującą grupę kulturową 21. Inny mężczyzna, spawacz kotłów, powiedział mi, że nie wie nic o jakiejkolwiek otwartej dyskryminacji, ale zaobserwował, że choć od lat bardzo dobrze pra- 20 Par. np. Howard Discrimination Against Winter 19172, s. 4 - 11. M. Bahr, Urban Bruce Indians m A. Chadwick, Seattle, w: and The Joseph Indian H. Strauss, Historian 5. 4, 21 Na temat tej grupy, zarówno jej imigracji do Chicago, jak i naturalnego środowiska kulturowego pisał na przykład Clarus Backes w serii artykulów zatytułowanych: Uptown: The Promised Land, w: "Chicago Tribune Magazine" 22 September 1968; Poor People's Power in Uptown, tamże, ,29 September 1963; Appalachia: The Source, tamże, 8 October 1968. O jej migracji do innych wielkich miast informują na przykład prace: Phillipp Obermiller and Robert Oldendick, Political Activity among Appalachian Migrants, w: "Social Science Quarterly" 65, 4, December 1984'; czy Martin N. Marger and Phillipp J. Obermiller, Urban Appa- lachians Ethnicity, and Canadian Maritime w: "International Journal Migrants: A Comparative of Comparative Study of Sociology, XXIV, Emergent 3 - 4, 1983. �CHICAGOWSCY INDIANIE 145 I ICH ELITA cuje, nigdy nie został majstrem, ani starszym cechu. Te istotne w jego zawodzie pozycje zajmowane były zawsze przez białych. Jak viidać z powyższego, etniczna dyskryminacja przeciw Indianom nie może być uznana za istotną barierę utrudniającą im zawodowy sukces w Chicago. 5. I d e a ł s u k c e s u dowisku u a m e l' y kań skich I n d i a n w Ś l' 0- miejskim Uderzające jest to, że gdy Indianie dyskutują nad ideałem sukcesu, są zarówno bardzo realistyczni, jak i pozostają pod wpływem dominujących w Ameryce standardów. Realizm i bardzo niski poziom aspiracji materialnych odzwierciedlone są na przykład w takich deklilracjC1ch, jak ta, iż rzeczywiście liczy się nie tyle wykształcenie i zamożność, co osobista uczciwość i poszanowanie podstawowych zasad moralnych. Innym przykładem tej, kategorii jest pogląd, iż osiągnięcie sukcesu omacza możliwość utrzymania siebie i swojej rodziny oraz życie zgodne z własnymi zasadami, nawet jeśli ktoś utrzymuje się dzięki niewykwalifikowanej pracy fizycznej. Realizm, niski poziom aspiracji materialnych, ale i wpływ dominujących w Ameryce standardów, odzwierciedlane są i przez przeciwstawne deklaracje: sukces to stanie się niezależnym biznesmenem, ale Indianie wychowani są w taki sposób, że nigdy nie staną się bizne~menami. Tak więc, przynajmniej w tym pokoleniu, nie osiągną sukcesu. Spotyka się wprawdzie indiańskich ludzi sukcesu - dobrze wykształconych i zamożnych prawników i hiznesmenów - ule kompletnie się oni zasymilowali i nie przyznają się do swej indiańskości. Najbardziej charakterystyczne dla mojej próby są jednak nieco inne opinie. Zgodnie z jednym wzorem, jeśli chodzi o sukces, nie ma żadnych różnic między Indianami a nie-Indianami. Dobre wykształcenie i dążenie do uzyskania osiągnięć są dla każdego człowieka gwarancją sukcesu. Gdy przeciętne wykształcenie Indian będzie w końcu znac7l1ie wyższe, będą oni mogli dostać znacznie lepszą pracę, a równocześnie będą oni lepiej zdawać sobie sprawę z zakresu szans. Zgodnie z innym wzorem, Indian obowiązują inne wymogi odnoszące się do przynoszącego sukces życia w miastach amerykańskich. Indianin powinien oczywiście być w stanie utrzymać siebie i swą rodzinę, mieć stałą pracę oraz unikać alkoholu. Musi jednak równocześnie utrzymywać plemienne i ogólno-indiańskie wartości i sposoby życia, pomagać innym Indianom, dzielić się pieniędzmi i czasem z innymi Indianami, działać na rzecz swego plemienia w rezerwacie oraz na rzecz miejskiej społeczności indiańskiej. Ten ostatni wymćg jest najbardziej popularny wśród osób, z którymi rozmawiałem. 10 "Lud" - t. 71 �146 Janusz Mucha Przedstawiony ostatnio wzór sukcesu jest moim zdaniem ogromnie istotny i może służyć jako częściowe wyjaśnienie faktu, iż tak mało jest indiańskich ludzi sukcesu, znanych i akceptowanych przez własną społeczność. Po to, aby osiągnąć sukces w normalnym, amerykańskim życiu, konieczne jest zainwestowanie znacznej ilości czasu i wysiłku. Trudno tu nawet dzielić własny czas ze swą rodziną, a gdy pretensje do czasu danej osoby zgłasza również bardzo wymagająca wspólnota etniczna, sytuacja staje się bardzo trudna. Jak się jednak okaże, nie jest ona beznadziejna. Nacisk na wartości plemienne, a także ogólno-indial1skie, będący ważnym elementem ideału sukcesu Indian, nawet miejskich, ma niewątpliwe pozytywne konsekwencje społeczne dla utrzymania społeczności indiańskich, a także dla kulturowej i społecznej tożsamości pnących się po społecznej drabinie Indian. Niski poziom aspiracji, zarówno materialnych jak i związanych z formalnym wykształceniem, niesie jednak ze sobą pewne niebezpieczeństwa. Jest on oczywiście nie tylko przekładem na współczesny język niektórych tradycyjnych elementów kultur, ale także reakcją obronną w sytuacji, w której Indianie stanowią ekonomiczne i społeczne dno społecznej hierarchii. Oznacza to jednak również, że człowiekowi, który osiągnął sukces materialny, trudno pozostać człon-kiem społeczności etnicznej. Kilka osób, z którymi rozmawic\łem, kładło nacisk na to, że biznesmeni indiańscy, czy szerzej Indianie należący do amerykańskiej klasy średniej, nie są lubiani w American Indian Center (zarówno przez personel, jak i przez osoby korzystające z jego usług) i w innych instytucjach etnicznych. Kilku indiańskich biznesmenów zwróciło mi uwagę na to, że instytucje i organizacje indiańskie rzadko zamawiają u nich jakieś usługi, choć mogłoby to być korzystne dla obu stron. Model Indianina, który po to, aby osiągnąć sukces życiowy, nie musi być ani bogaty, ani wykształcony, przekazywany jeE:t też przyszłym pokoleniom indiańskich przywódców w Chicago. Gdy zwiedzałem średnią szkołę a nazwie Little Big Horn American Indian High-school, będąsą częścią składową jednej z normalnych średnich szkćł chicagowskiej dzielnicy Uptown, byłem zdumiony częstą nieobecnością wielu Liczni6w oraz tym, że ogromny ich procent zupełnie porzuca szkołę. Biała nauczycielka, bardzo życzliwa wobec swych uczniów i wobec kultur indiańskich, wyjaśniła mi, że szkoła nie chce upierać się przy star.dardach typowych dla klas średnich i że po to, aby być dobrym człowiekiem, nie musi się być absolwentem szkoły średniej. Tego typu nadopiekuńczy i pozornie liberalny sposób rozumowania i działania ma oczywiste ,m- �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 147 tyliberalne czy nawet konserwatywne konsekwencje 22, utrzymując Indian na dnie społeczeństwa. W rezultacie takiej polityki szkoła nie kładzie silnego nacisku na poziom wykształcenia, jaki zapewnia swym uczniom. Bardziej ambitni rodzice, nawet ci, którzy byli na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych radykalnymi bojownikami o prawa Indian do odrębności kulturowej, wypisuJą dzieci z tej szkoły i przenoszą je do lepszych placówek oświatowych. Little Big Horn jest szkołą coraz mniejszą, i jeśli nic się nie zmit.'ni na lepsze, zostanie ona zamknięta. Ilość instytucji indiańskich w mieście zmniejszy się. Nie ma powodu sądzić, że chicagowscy Indianie są nieśwIadomi konsekwencji wspomnianego modelu aspiracji. Jednakże wykształcenie, rozumiane jako kanał awansu społecznego jednostki, nie jest dla nich, a przynajmniej dla bardzo wielu spośród nich, wartością n2jwyżsZą. Są przecież wartości co najmniej równie istotne, jak na przykład podtrzymywanie więzi społecznej w wielkiej grupie rodzinnej, wzajemna pomoc. Indianie mogą być też świadomi faktu, iż wykształcenie nie gwarantuje im wyższego statusu zawodowego. Na podstawie badań empirycznych, Chadwick i Bahr stwierdzają, że "wzrost osiągnięć w dziedzinie wyc;:ształcenia wśród Indian w prowincji Alberta w Kanadzie nie był powiązany ze spadkiem bezrobocia i z redukcją wydatków na pomoc socjalllą, lecz te ostatnie rosły nadal". To samo dotyczyć miało Kaliforni w USA 2:;. Do tej kwestii jeszcze wrócę. 6. W z o l' Y s u k c e s u z aw od ow eg o Wiedząc już, jakiego typu przeszkody musieli Indianie przezwyciężyć i jak wyobrażali sobie oni sukces człnków własnej grupy etnicznej, możemy przeanalizować faktyczne wzory ich zawodowego sukcesu Emerytów rozważać będziemy w takich kategoriach zawodowych, do jakich należeli przez znaczną część swego życia zawodowego. Otrzymamy w ten sposób pięć grup: bezrobotni; robotnicy; technicy; pracownicy umysłowi i osoby pracujące na własny rachunek ("niezależni biznesmeni"). Pierwsza grupa, Indian obecnie bezrobotnych, ale równocześnie uważanych za ludzi sukcesu, jest w mojej próbie bardzo mała, ale jest też bardzo interesująca. Powstaje przede wszystkim pytanie, dlaczego inni !la tcn temat np. Lewis Coser, Unanticipated Conservative Consequences w: Social Problems 16, 3, D6'9. '3 Erucc Chadwick i Howard Bahr, cyt. praca,' s. 357; por. też Rosalie and Murray Wax, Ind an Edue alien for iVhat?, w: The American Indian Today, ed. hy Stuart Levine and Nancy Oestrich Lurie, Ealtimore 197'2 (l~N}5), ss. 257 - 67. ~, FOL of Li'Jeral 10' Thcoriz,'nr;, �148 Janusz Mucha ludzie uważali te osoby za przykłady sukcesu w swojej społeczności etnicznej (ci Indianie, którzy mnie do nich skierowali, świadomi byli ich ówczesnego statusu). Gdy popatrzymy na indiańską stronę działalności tych bezrobotnych okaże się, że mogą oni być dobrymi modelami osobowościowymi dla swej społeczności. Jedna kobieta była przez kilka la t prezesem zarządu American Indian Center, Q i później znana była tarn z silnego charakteru. Kilka lat temu jej córka, obecnie studentka prawa jednego z najlepszych uniwersytetów Wschodniego Wybrzeża Stanów, zdobyła tytuł Miss Indian Chicago. Jeden mężczyzna uczy swego języka plemiennego w Newberry Library w Chicago i przygotowuje przekład na język angielski opowieści i legend ze swego rezerwatu. Inny mężczyzna jest członkiem jednej z grup muzycznych w American Indian Center i wraz z nią gra na bębnie i śpiewa podczas k:,żdej );0:;'-7(;011'. Wykształcenie wspomnianych trzech osób określić można jako ;")[ZCciętne w warunkach amerykańskich. Kobieta ukończyła szkołę ~;rcdniił, a później kilka kursów zawodovvych i roczną szkołę dla sckret2i'ck. Pierwszy mężczyzna studiował przez kilka lat na jednym z chicagowskich uniwersytetów, którego nie ukończył ze względów finansowych. Drugi mężczyzna po szkole średniej uczęszczał przez jeden rok do szkoły technicznej. Przebieg pracy zawodowej tych osób również uznać można za dobry. Kobieta pracowała w kilku różnych instytucjach, a później była asystentem do spraw indiańskich w odniesieniu do trzech stanów Środkowego Zachodu podczas spisu ludności w roku 1980. Z uwagi na bId, iż miała już ponad 50 lat, trudno jej było po ukoI1.czeniu spisu znaleźć nową stałą pracę. Zastanawiała się więc nad sprzedażą swego eleganckiego i obszernego mieszkania i nad przeprowadzeniem się do swego rezerwatu, gdzie spodziewała się znaleźć dobrą pracę. Pierwszy mężczyzna pracował kiedyś jako robotnik budowlany, technik w laboratorium, póżniej kierownik laboratorium. Przedsiębiorstwo, w którym pracował do roku 1982, straciło zamówienia rządowe i zostało rozwiązane, a on wraz z wieloma innymi pracownikami stracił pracę. Historia drugiego mężczyzny była podobna. Podsumowując dominujący w tej nielicznej kategorii wzÓr można powiedzieć, że niekorzystna sytuacja ekonomiczna w Ameryce, a zwłaszcza w Chicago, na początku lat osiemdziesiątych spowodowała, że te osoby, aktywne w życiu społeczności indiańskiej i pracujące wcześniej bez kłopotów, nagle znalazły się bez pracy. Następna grupa to robotnicy. Było ich w mojej próbie siedmioro. Troje z nich nie ukończyło szkoły średniej, chociaż jedna uczyła się na kursach, po których mogła uzyskać ekwiwalent dyplomu szkoły średniej. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 149 Następne trzy miały średnie wykształcenie, a siódma osoba studiowała kiedyś przez kilka semestrów w kilku uczelniach poza Chicago. Zawody tych ludzi to: spawacz kotłów, robotnik budowlany, hydraulik, kierowca, ślusarz. Więcej niż połowa tych osób była kiedyś lub obecnie bardzo aktywnaw życiu chicagowskiej społeczności Indian. Wzory kariery zawodowej tych robotników nie były szczególnie skomplikowane ani interesujące, z wyjątkiem dwóch osób. Jeden mężczyzna, urodzony w rezerwacie w Kanadzie, przybył do Chicago gdy miał 20 lat. Szybko znalazł pracę w fabryce. Nie był jednak zadowolony z płacy, zmienił więc fabrykę i w tej drugiej pracuje przez ostatnie dwadzieścia pięć lat. Jego żona jest również Indianinem kanadyjskim i robotnikiem fabrycznym. Oboje zarabiają dobrze, nie mają dzieci i w interesujący sposób wydają oszczędności. Kupują domy w Chicago i z dużym sukcesem grają na giełdzie. Równocześnie za własne pieniądze prowadzą rekonstrukcję plemiennego cmentarza w Kanadzie, gdzie spędzają też wszystkie wakacje, pracując za darmo dla plemienia. Oboje mają bardzo niskie wykształcenie (ani żona, ani mąż nie ukończyli szkoły średniej, ale obecnie na specjalnych kursach przygotowują się ~o egzaminu, dającego uprawnienia podobne do uprawnień uzyskiwanych po szkole średniej). Prenumerują jednak gazety, których robotnicy chicagowscy, nawet ci ze średnim wykształceniem, w zasad,de nie czytają:" "Chicago Tribune" oraz "Wall Street Journal". Inny interesujący moim zdaniem przypadek dotyczy mężczyzny, który tuż po ukończeniu szkoły średniej przybył do Chicago w roku 1923. Od tego czasu stale tu pracował aż do emerytury w roku 1980. Podczas prawie sześćdziesięciu lat swego życia zawodowego robił najróżniejsze rzeczy. Był kowalem w fabryce, zawodowym graczem w baseball, sprzedawcą w sklepie sportowym, inspektorem do spraw mostów w komunalnym wydziale dróg i oczyszczania miasta, stanowym dyrektorem programu wypoczynku instytucji Work Progress Administration, dyrektorem programu wypoczynku w stoczni wojskowej na Jeziorze Michigan podczas drugiej wojny światowej, a w końcu sprawaczem kotłów. Przez całe swe życie był bardzo aktywnym członkiem chicagowskiej r::połeczności Indian. Pod koniec lat dwudziestych był jednym z organizatorów pierwszego klubu indiańskiego w Chicago. W latach trzydziestych był współorganizatorem stowarzyszenia Indian Service League i pierwszej indiańskiej drużyny koszykówki. W latach czterdziestych był współtwórcą organizacji religijno-kulturalnej pod nazwą Longhouse 2~. W latach 1953 i 1960 był jednym z chicagowskich delegatów na doroczne konfe2' Na temat wszystkich tych organizacji tyku:e cytowanym w przypisie nr 3. więcej informacji znaleźć można w ar- �150 Janu.sz Mucha rencje wielkiej organizacji pod nazwą National Congress of American Indians. W roku 1961 był jednym z indiańskich współorganizatorów konferencji Indian całej Ameryki, odbytej na Uniwersytecie Chicagowskim pod patronatem wybitnego antropologa Sola Taxa. Później był członkiem zarządu American Indian Center, a także kilku innych organizacji swej społeczności etnicznej. Następna grupa indiańskich "ludzi sukcesu" z Chicago to "technicy". Składa się ona z pięciu osób - jednej kobiety i czterech mężczyzn, jest więc mniejsza niż grupa robotników. Trzy z tych osób to technicy w laboratoriach elektronicznych i szpitalnych, jeden to sierżant piechoty morskiej, a kobieta jest dyplomowaną pielęgniarką. Wszyscy oni ukońcZyli szkołę średnią i tylko sierżant nie kształcił się dalej (był on jednak bardzo młody i zamierzał podjąć dalszą naukę). Pielęgniarka miała akC'.demicki stopień RSc. ze swej specjalności, jeden mężczyzna studiował kiedyś przez kilka semestrów inżynierię na jednym z chicagowskich uniwersytetów, a później uczył się malarstwa w American Academy of Arts. Inni również uzupełniali wykształcenie w szkołach zawodowych lub uczelniach. Dwie o50by były kiedyś lub ostatnio bardzo aktywne w społeczności indiańskiej Chicago, reszta zaś uczestniczyła w różnych imprezach w mniej lub bardziej bierny sposób. Wszyscy przychodzili od czasu do czasu na pow-pow, a dwóch dość biernych członków było znanymi indiailskimi artystami. Najbardziej interesująca jest historia pielęgniarki. Nazwijmy ją Mary. Ukończyła ona w młodości Indian Haskell Institute, słynną uczelnię indiańską (wówczas szkołę średnią, dziś półwyższą), znajdująq się w Lawrence w stanie Kansas. Studiowała później przez trzy lata w pro,,,,,adzonej przez kościół luterahski uczelni dla pielęgniarek i po skończeniu jej została dyplomowaną pielęgniarką. W roku 197B, dwa lata przed emeryturą, pojawiła się możliwość uzupełnienia wykształcenia i uzyskania stopnia bakałarza. Nikt jej do tego nie zmuszał. Z jej dotychczasowym wykształceniem i praktyką było to zupełnie zbyteczne. Chciała jednak przekonać się, czy potrdi się jeszcze uczyć. Ukończyła kilka dodatkowych kursów i stopień uzyskała. Pielęgniarka przybyła do Chicago w latach czterdziestych i od tego czasu aż do emerytury była bardzo aktywna w społeczności indiańskiej. Była członkiem plemiennego klubu Winnebago, przez jedenaście lat była .członkiem zarządu American Indian Center, przez kilka lat byb redaktorem miesięcznika "The V/arrior", wydavvanego przez Centrum. Mary pracowała jako pielęgniarka w wielu instytucjach -- w Czerwonym Krzyżu, w fabrykach, w szpitalach, na plażach miejskich. W roku 1965 St. Augustine's Center for the American Indians otrzymał ftmdusze w ramach rządowego programu walki z nędzą i zatrudnił ją jako �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 151 opiekuna społecznego. Pracowała tam przez siedem lat. Nie mogła jednak dłużej znieść sytuacji, na którą patrzyła z bliska. Była przygnębiona tym, że Indianie nie umieją i nie chcą sami wyrywać się z nędzy, że są rodziny mieszkające od trzech pokoleń w Chicago i stale korzystające z pomocy socjalnej. Ludzie ci znajdowali setki powodów mających udowodnić absolutną niemożliwość wydostania się ze swej trudnej sytuacji o własnych siłach. Mary zrezygnowała z tej pracy i kilka ostatnich lat przed emeryturą pracowała znowu jako pielęgniarka w szpitalu. Zaraz po przejściu na emeryturę pojechała na trzy tygodnie na wycieczkę do Europy. Chciała oglądnąć wszystkie te zabytki, o jakich niedawno uczyła się uzupełniając wykształcenie. Po powrocie z Europy udała :się na dwa lata na wyspę Dominikę, gdzie pracowała jako ochotnik VI ramach rządowego programu Korpus Pokoju. Gdy wróciła do Chicago tuż przed moją rozmową z nią, zaczęła ponownie rozglądać się za jakąś interesującą pracą. Znowu chciała robić coś dla chicagowskich Indian. Czwartą grupą indiańskich ludzi sukcesu jest w mojej próbie zbiór pracownikć,w umysłowych, obejmujący urzędników, kierowników, projektantów i asy'stentkę uniwersytecką. Zbiór ten jest dość duży. Składa się z dwunastu osćb: 'Siedmiu kobiet i pięciu mężczyzn. Ludzie ci są, co oczywiste, lepiej wykształceni, niż członkowie zbiorów omawionych poprzednio.Dwie osoby mają stopień magisterski, cztery osoby stopień bakałarza. Jedna osoba ukończyła Institute of Lettering and Design, a także American Academy of Arts, dwie o'soby spędziły co najmniej jeden rok w wyższej uczelni, a pozostałe trzy ukończyły tylko szkołę średnią i kursy zawodowe. Prawie wszystkie te osoby były bardzo aktywne w społeczności indiallskiej. Tylko dwie osoby uznać można za dość bierne, ale jedna z nich to artysta sale wystawiający swe prace n'1 wystawach sztuki indiańskiej, a druga pracowała bardzo aktywnie jako ochotnik podczas wszystkich wakacji dla 'swego plemienia w Kanadzie. Wśród osób szczególnie aktywnych było trzech byłych członków zarządu American Indian Center, w tym dwóch byłych prezesów tego zarządu. Inni byli również działaczami tego centrum, a także takich stowarzyszeń, jak Native American Committee, czy Indian Council Fire. Co bardzo interesujące, dziewięć spośród tych dwunastu osób pracowało kiedyś, na którymś z etapów swej kariery zawodowej, albo dla swego własnego plemienia, albo w jednej z instytucji indiańskich w Chicago, jako płatni funkcjonariusze. Wtedy jednakże, kiedy z nimi rozmawiałem, pracowali zawodowo w rozmaitych prywatnych, stanowych lub federalnych instytucjach w Chicago. Zbiór pracowników umysłowych jest dość duży i prawie równo podzielony między mężczyzn i kobiety, i dlatego przedstawię tu bliżej jeden przypadek kariery kobiety i jeden przypadek kariery mężczyzny. �152 Janusz Mucha Kobieta, którą nazwiemy Anną, spędziła prawie całe swe życie w Chicago i jego suburbiach. Stopieil bakałarza z socjologii uzyskała na jednym z najlepszych uniwersytetów miasta, a później została zatrudniona przez sąd dla nieletnich jako opiekun osób mających wyrok z zawieszeniem. Pracowała tam dwa lata, po czym wyszła za mąż i przez 19 lat nie pracowała. W eleganckim przedmieściu Chicago wychowywała dzieci. Po rozwodzie ukoilczyła studia magisterskie z filologii angielskiej na jednym z uniwel'Sytetów i zaczęła uczyć angielskiego w lokalnej dwuletniej uczelni w miejscowości, w której posiadała dom. Przez jeden rok pracowała później jako nauczycielka w indiailskim oddziale szkoły podstawowej w Uptown, a następnie uczyła znów w swej miejscowości. Po pewnym czasie zaproponowano Annie pracę wykładowcy na uniwersytecie, a następnie została starszym asystentem na studiach magisterskich. Przygotowuje równocześnie doktorat. Po jego obronieniu planuje zostać profesorem w instytucie studiów indiailskich w którymś z uniwersytetów, gdziekolwiek otworzy się taka możliwość. Ona sama, a także jej matka i dzieci, są bardzo aktywni w społeczności indiailskiej w Chicago. Drugim przykładem z tej grupy jest mężczyzna, który urodził się i wychował w indiailskiej wiosce w nie dalekim od Chicago stanie Michigan.Nazwijmy go Adamem. Gy był uczniem szkoły średniej, musiał równocześnie pracował jako pomywacz w restauracji, aby zarobić na utrzymanie. Po ukoilczeniu szkoły przez kilka lat 'służył w marynarce wojennej. Następnie pracował kilka lat w samochodowej firmie General Motors i ukoilczył w tym czasie (ze stopniem Associate) instytut prowadzony przez to przedsiębiorstwo. W General Motors Adam rozpoczął karierę jako kierowca na torze prób, a ukoilczył jako kierownik średniego szczebla. Następnie pracował na stanowiskach dyrektorskich w kilku innych firmach produkujących różne maszyny. Był póżniej przez jeden rok dyrektorem jednego z centrów indiailskich w stanie Michigan.Ośrodek ten Adam sam zorganizował na prośbę starszyzny swego plemienia. Po roku przegrał konkurs na stanowisko, które zajmował dotąd. Sam wprowadził zasadę, że formalne wykształcenie musi być ważnym kryterium doboru dyrektora, a zgłosił się jeden kandydat ze znacznie lepszymi formalnymi kwalifikacjami. Przez następne lata pracował więc jako dyrektor kilku innych instytucji indiailskich w Waszyngtonie. Był także w tym mieście, a później w Chicago, dyrektorem rządowych agencji zajmujących się sprawami Indian. W Chicago nie jest on bardzo aktywny w życiu miejskiej społeczności indiailskiej, gdyż możliwy byłby konflikt interesów między działalnością społeczną a działalnością zawodową. Był jednakże jakiś czas (dopóki taki konflikt się nie ujawnił) członkiem zarządu American Indian Health Service. Ukoilczył in- �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 153 diański NAES College ze stopniem bakałarza i działa w stowarzyszeniu absolwentów tej uczelni. Ostatni, wyróżniony przeze mniej zbiór indiańskich ludzi sukcesu, to "niezależni biznesmeni", czy raczej osoby pracujące "na włalsny rachunek". Jest ich siedmioro: dwie kobiety i pięciu mężczyzn. Ich wykształcenie jest stosunkowo wysokie, choć niższe niż w poprzednio omówionej kategorii - dwie osoby miały stopień bakałarza, jedna kończyła właśnie studia prowadzące do' tego stopnia, dwie osoby ukończyły dwuletnie uczelnie typu "business college" i tylko dwie szkołę średnią i kursy zawodowe. Zakłady, jakie osoby te prowadziły, miały bardzo różny charakter. Wszystkie były jednak bardzo małe. W żadnym z nich liczba pracowników nie przekraczała dziesięciu osób. Dwóch Indian było współwłaścicielami firmy zajmującej się handlem wysokogatunkową stalą, jeden był właścicielem firmy hydraulicznej, jedna osoba prowadziła własną restaurację, jedna kobieta, wraz z trojgiem przyjaciół, prowadziła wspólną firmę produkującą filmy video, jedna miała zakład fryzjerski, a jeden mężczyzna był artystą pracującym we własnym stud:o. Z wyjątkiem fryzjerki, wszystkie te osoby zaczęły działalność na własną rękę stosunkowo późno, na ogół po dość długiej karierze jako soby na kierowniczych stanowiskach w przedsiębiorstwach tej samej branży. Połowa grupy "biznesmenów" to ludzie w przeszłości bardzo aktywni w indiańskiej społeczności Chicago. Pozostali nie byli nigdy działaczami, ale nikt z nich nie był zupełnie bierny. Przyjrzyjmy się nieco bliżej jednemu przykładowi. Mężczyzna, Bill, urodził 'się w rezerwacie w Oklahomie. Po szkole średniej i "business college" spędził wiele czasu w marynarce wojennej, a później w ulicznej społeczności nałogowych alkoholików w Chicago. Po szczęśliwym wyleczeniu się z nałogu, co zajęło mu również nieco czasu, bill został bardzo znanym, choć równocześnie bardzo kontrowersyjnym przywódcą Indian chicagowskich. Pracował na stanowiskach kierowniczych kolejno w kilku przedsiębiorstwach zajmujących się handlem różnymi gatunkami stali, wykorzystywanej w różny sposób i w różnym celu. Był szefem biura, specjalistą od spraw handlowych, a nawet członkiem zarządu jednego z nich. Gdy Bill nauczył się już wiele o przemyśle stalowym i o handlu, zdecydował z przyjacielem-Indianinem, pracującym w tej samej branży, że czas otworzyć własną firmę. Przy pomocy państwowej instytucji SmalI Business Administration, a także niewielkiego stowarzyszenia American Indian Business Association, mając świetne rekomendacje od poprzednich pracodawców, otrzymał pożyczkę bankową. W końcu otworzył z przyjacielem firmę, która powoli, ale sy'stematycznie rozwija się. Początkowo działała ona w oparciu o specjalne przepisy ułatwiające �154 Janusz Mucha funkcjonowanie małych przedsiębiorstw będących własnością przedstawicieli upośledzonych mniejszości etnicznych, ale wkrótce te przywileje przestały być potrzebne. 7. W n i o ski. a problematyka N a jn iższe sukcesu war stw Y I n di a n m iej sk ich Spośród trzydziestu czterech osób, z którymi rozmawiałem, dziewiętnaście (bądź dwadzieścia jeden, jeśli dodamy dwie spośród trzech osób bezrobotnych) należą do indiańskiej "klasy średniej", to znaczy do kategorii pracowników umysłowych i "biznesmenów". Stanowią więc oni ponad połowę mojej próby chicagowskich Indian będących ludźmi sukcesu. Indiańska klasa średnia to zbiorowość, która według wspomni8.nych na początku tego tekstu badań z lat 1968 i 1969 stanowiła około lGo/~ całej społeczności chicagowskich Indian. Dla autorów raportćv.J ze wspomnianych badań bardzo interesującym faktem było to, że zarówno najlepiej zasymilowani Indianie, jak i najaktywniejsi przywódcy społeczności etnicznej rekrutowali się właśnie z tej nielicznej grupy. W moich badaniach nie byłem zainteresowany najbardziej zasymilowanymi Indianami. Jeśli więc ich z konieczności pominiemy, to i tu widać fakt, iż ludzie mający wyższe pozycje społeczne i wyższe wykształcenie znajdują się częściej wśród przywódców spoleczności etnicznej, niż inne osoby. Jak przypominałem wcześniej, według cytowanych badań około 7G% społeczności chicagowskich Indian to mało stabilna zbiorowość os6b zajmujących się dorywczą, niewykwalifikowaną pr~cą fizyczną (doily-pay l' bor). Nie wiadomo, jak wielka jest dziś ta zbiorowość, ale nie wydaje mi się, aby w czasie recesji ekonomicznej początku lat osiemdzie:-;iątych była cna mniejsza. Analiza tej grupy ma ogromne znaczenie z uwagi na jej wielkość, a badania wzorów sukcesu Indian mieszkających w Chic~go ma, moim zdaniem, sens głównie dlatego, że pokazuje drogi, jakimi również inni Indianie mogliby poprawić swą pozycję społeczną. Indianie migrują wciąż z rezerwatów do wielkich miast. Same 1'ezerw~ty ulegają jednak ciągłym zmianom, a liczba przybyszów jest teraz zriacznie mniejsza, niż była w trakcie trwania rządowego progromu przesiedleń. Ci, którzy przybywają obecnie do wielkich miast, są przypu::zczalnie lepiej przygotowani do asymilacji do życia miejskiego (nie mówię tu o procesie tracenia przez nich tożsamości indiańskiej, który zresztą też zachodzi, ale jest inną sprawą), niż byli ludzie imigrujqcy tu wielkimi falami przed dziesięcioleciami. Można by więc postawić hipotezę, iż gdyby nie okresowe załamanie gospodarcze i trwalsze od nie·· �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 155 go duże bezrobocie, Indianom łatwiej byłoby obecnie o sukces w wielkim mieście. Na początku tego artykułu wspomniałem o pewnych cechach, które zdaniem amerykańskich antropologów są wspólne "kulturom indiańskim" i które czynią Indian osobami, którym trudno współzawodniczyć z innymi grupami w nowoczesnych, miejskich i przemysłowych sytuacjach. Popatrzmy jeszcze raz na te cechy w chwili, gdy znamy już pewne wzory sukcesu u tych Indian, którzy w taki czy inny sposób podtrzymują swą indiańską tożsamość i w mniejszej lub większej mierze uczestniczą w życiu społecznym swej grupy etnicznej. Według antropologów, oparta na kręgu koncepcja czasu i przestrzeni była ważną barierą kulturową przeszkadzającą Indianom w adaptacji do nowoczesnego życia przemysłowego. Nie można lekceważyć tego rysu kulturowego, ale też w świetle wyników prezentowanego tu sondażu wydaje się, że wspomniany wpływ jest obecnie mocno wyolbrzymiany. "Przesadna" hojność i dzielenie się własnymi pieniędzmi i czasem z innymi Indianami mogłoby być faktycznie istotnym proglemem w egoistycznym społeczeń'stwem. W opinii wielu tradycyjnych Indian, kt6rym udało się osiągnąć 'sukces w mieście, te idee hojności i dzielenia się są żywe głównie jako idee, ale nie jako praktyka. (Moje własne doświadczenia z jednego z rezerwatów w stanie Wisconsin skłaniałyby mnie do poglądu, że sytm:cja w rezerwatach je~t wciąż bliższa tradycji). Niechęć do współzawodnictwa z nie-Indianami wydaje się istotną barierą psychologiczną, utrudniającą sukces w mieście, w którym Indianie to tylko bardzo drobna mniejszość. Pewne refleksy tej postawy i ich konsekwencje widoczne były w przedstawionych powyżej przykładach. Z drugiej strony jednak, wydaje mi się, że postawa ta nie jest dziś bardzo popularna wśród Indian. Wielu ich mówi raczej, że nie są niczym gorszym od białych. Ci, o których mówi ten artykuł, pr{bują to udowodnić, inni znajdują liczne powody wyjaśniające to, że w kontaktach z białymi jednak przegrywają. Fakt, iż tak wielu Indian zajmuje się dorywczą, ciężką, niewykwalifikowaną pracą fizyczną powoduje, że nie całkiem przekonuj a, mnie tezy, iż praca dawać musi Indianom przede wszystkim zadowolenie, na dalszy plan odsuwając gratyfikację finansową. Oczywiście, możemy interpretować pracę dorywczą jako ten rodzaj działalności, który nie jest powiązany z jakimkolwiek dłuższym niż jeden dzień zobowiązaniem wobec pracodawcy i daje "pracownikowi" wolność udania się "do domu" wtedy, gdy sobie tego życzy i do pracy tylko wtedy, gdy uzna to za niezbędne. Ci ludzie, którzy utrzymają taką postawę wobec pracy i uważać ją będą za jedną z istotnych cech tożsamości indiańskiej, nie będą w stanie osiągnąć w mieście sukcesu. Jednakże, co istotne, wśród Indian, �156 Janusz Mucha z którymi rozmawiałem, nie spotkałem wcale przykładu takiego interpretowania indiańskości. Co więcej, ludzi ci, uważając rodzinę za jedną z naczelnych wartości (choć wskaźnik rozwodów był wśród nich ogromny) sądzili, że znacznie bardziej indiańską cechą jest 'Stałe dbanie o własną rodzinę, niż bardzo częste i nie planowane jeżdżenie tu czy tam, nawet jeśli chodzić miało by o podróże między rezerwatem a miastem. Według osób należących do mojej próby, to nie plemienne kultury indiańskie przeszkadzają Indianom w przynoszącym sukces współżawodnictwie z innymi grupami etnicznymi, lecz raczej zanik kultur plemiennych tak w miastach, jak i w wielu rezerwatach. Wróćmy jednak raz jeszcze do Indian - ludzi sukcesu. Byli oni zgodni w opinii, która może różnić ich poważnie od tradycyjnej samoidentyfikacji Indian, przeciwstawiających swą kulturę kulturze grupy dominującej. Wszyscy ci Indianie, którzy albo w przeszłości, albo obecnie, byli bardzo aktywnymi przywódcami swej społecznoścj, zapytani byli przeze mnie o to, w jaki sposób udawało im się godzić solidną pracę w mniej lub bardziej "białym" świecie z równoczesnym aktywnym uczestnictwem w życiu społeczności etnicznej. Wszyscy oni odpowiedzieli, że Indianami byli jedynie wiecz.orami i w ciągu weekendów. W biurze, laboratorium czy w fabryce byli pracownikami, a nie Indianami. Tak więc, indiańskość to ich zdaniem tylko jeden z aspektów osoby ludzkiej. Jest to aspekt ważny, ale i inne mają znaczenie. Ci ludzie, z którymi rozmawiałem i którzy nie byli w stanie łączyć pracy zawodowej i pracy społecznej w środowisku indiańskim, redukowali tę drugą lub nawet rezygnowali z niej i koncentrowali się na pierwszej. Tylko cztery 'osoby mogły być, w pewnym sensie i w pewnym zakresie, Indianami nawet w czasie pracy zawodowej. Ich przykład pokazuje warunki, w jakich jest to możliwe. Osoby te były prezesami lub bardzo ważnymi (głównie ze względu na swą pracę zawodową) członkami zarządu American Indian Center. Z tego względu uczestniczyć musieli w wielu konferencjach odbywających się w czasie ich godzin pracy zawodowej. Było to możliwe, ale tylko dlatego, że równocześnie zajmowali oni względnie niezależne, kierownicze stanowiska w firmach, w których byli zatrudnieni. Dawało im to pewną elastyczność i możność dysponowania własnym czasem pracy. Wszyscy byli jednak również bardzo dobrymi pracownikami i ich zwierzchnicy zdawali sobie >sprawę z tego, że przedsiębiorstwo nic nie straci w wyniku ich chwilowej i niezbyt częstej nieobecności. Ten sposób łączenia działalności społecznej i zawodowej jest oczywiście ograniczony do bardzo wąskiej grupy Indian. Zdaniem niektórych z tej mniejszości, kierowanie sprawami indial1skimi i kierowane ludźmi w pracy zawodowej nie muszą utrudniać się nawzajem, ale mogą się wspomagać, z uwagi na kumulację doświadczeń. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 157 Gdy Indianie, z którymi rozmawiałem, pytani byli a to, co mogło by pomóc innym członkom ich zbiorowości etnicznej w osiągnięciu sukcesu, podkreślali oni dwie naczelne wartości. Pierwsza to idea (w ich opinii ogólno-indiańska) samowystarczalności, polegania w swym życiu tylko na sobie i na swej własnej pracy, a nie na instytucjach opieki społecznej - państwowych lub nawet indiańskich. Drugą wartością jest wykształcenie. Indiańscy ludzie sukcesu byli bardzo krytyczni wobec chicagowskiego indiailskiego systemu edukacyjnego, który część z nich sama kiedyś budowała. Jakość wykształcenia i te dziedziny studiów, które najlJcłniej odpowiadają zapotrzebowaniu ze strony rynku pracy, powinny być ich zdaniem rozwijane w pierwszym rzędzie. Nacisk na wykształcenie wydaje się tu bardzo istotny, choć optymizm jest chyba przedwczesny wśród tych, którzy wiążą z nim wielkie nadzieje. Wspominałem już o tym wcześniej. Też niektóre najnowsze prace z zakresu ::;Ludiówetnicznych sugerujel, że rozwiązanie sytuacji naj uboższych grup poprzez rozwój ich edukacji nie musi być ani proste, ani oczywiste. Zdaniem Liebcrsona, który badał w szczególności sytuację czarnych Amerykanów, podnoszenie przez nich wykształcenia często ni~ gwarantuje lepiej płatnych posad 25. Zajmował się on przede wszystkim sytuacją panującą przed wprowadzeniem w Ameryce systemu ,.affirmative action" 26 i w czasie, gdy rasowa dyskryminacja była bardzo silna. Obecna sytuacja Indian jest oczywiście inna. Dyskryminacja na ynku pracy nie jest silna, ale rynek pracy się zmienil, a bezrobocie, nawet wśród wykształconej młodzieży, jest wysokie. Inna sprawa jest jf::!dnakw tym miejscu ważniejsza. Stephen Steinberg, interesujący się między innymi żydowską i wIoską grupą etniczną w Ameryce, doszedł do wniosku, że poziom wykształcenia danej grupy jest jedną z konsekwencji jej pozycj: ekonomicznej 27. Według danych, jakie przedstawił, poprawa sytL:acji ekonomicznej jest koniecznym (choć nie wy'starczającym) wMunkiem wstępnego awansu edukacyjnego, który później ułatwia dalszy awans ekonomiczny grupy. Jeśli Steinberg ma rację, to Indianie amerykailscy, jako grupa etniczna, mogą osiągnąć sukces edukacyjny w skali masowej tylko wówczas, gdy ich ogromna najniższa warstwa robotników żyjących z dorywczej pracy oraz z zasiłków zostanie wyeliminowana. Ta indiailska "underclass" to oczywiście tylko drobna część ogólnoamerykańskiej najI Paf. cytowana praca Liebersona, zwłaszcza część druga, ss. 123 - 252. System ten wymaga od instytucji państwowych i korzystających z rządowych zamówiel1 lub dotacji zatrudniania przede wszystkim członków upośledzonych grup mniejszościowych. ~7 Par. jego pracę: The Ethn;·c Myth. Race, Ethnicity and C!ass in America, Easton 1381, ss. 1'28- 50. 2:; 20 �158 Janusz Mucha niższej warstwy ekonomiczno-społeczno, omawianej na przykład w cytowanej tu wcześniej książce Williama J. Willsona. Według tego autora, po to, aby pomóc amerykańskim biednym grupom etnicznym (interesuje się on głównie Murzynami), nie trzeba podejmować żadnych specjalnie do nich adresowanych programów opieki społecznej. Konieczna jest raczej odbudowa gospodarki i taki program szerokich reform ekonmicznych, który prowadziłby do pełnego zatrudnienia mieszkańców gett i do dania im szansy utrzymania się na przyzwoitym poziomie. Nawet jeśli wszyscy trzej wspomniani tu uczeni mają rację, nie musi to oznaczać, że miejskie społeczności indiańskie (tekst ten nic brał pod uwagę Indian mieszkających w rezerwatach) będą musiały przez całe dziesięciolecia czekać na to, aż ci ich przedstawiciele, którym udaje się osiągnąć sukces, będą stanowili większą ich proporcję. Zmiany świadomościowe, jak na przykład odmowa akceptacji "kultury nędzy", nacisk na wykształcenie, mają swoje znaczenie. Podobnie istotne wydają się być solidarność ogólnoindiańska i podjęcie działalności politycznej tak na lokalnym, jak i na ogólnokrajowym forum. Janusz Mucha AMERICAN INDIAN SUCCESS IN THE URBAN SETTING (summary) This paper aims to present the patterns of American Indian success ill an urban setting. American Indians are one of the poorest ethnic groups in America, but like any other group, they have their own relatively successful membef"s. In the Winter of 1982 and the Spring of 1983, the author interviewed thir~y four persons who were considered by the Indian community in Chicago as successful in their professional life and were also well known to this commun:ly. The charecteristics of this sample group are presented in the paper. The obstacles that Ind"ans had to overcome, including difficulties with adaptation to urban life, drinking and discrimination, are discussed. The ideal of the success of American Indians in the city, presented by the intervieved persons, is discussed. The author attempts to find out to what extent this ideal is reflected in actual occupational career patterns of Indians. He divided his sample into five categories: recentiy unemployed persons, blue-collar workers, technicians, office workers, and independent businessmen, and then presented some characteristics of each group. as well as examp:es. At the end of the paper. the problem of the success of the whole urban Indian community, individually and as a group. is discussed in relation to the recent socia-economic situation. tr. J. M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f572c8eb3ac9b794e889d5bae8b689a.pdf 1d2d949602140bd394b4d6917165bbae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4492 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4177 Title A name given to the resource Spis tresci/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Longin Malicki Sztuka tle ludowa Pomorza zbiorów Muzeum Gdańskiego na Pomorskiego w Gdańsku Feliks Markowski Zabytki fiach Feliks Markowski Bolduan Ziemi Wiktora Architektura w Tadeusz 131 pracach Kaszubskiej w litogra­ Gosienieckiego ludowa Katedry Polski . 176 północnej Architektury i Pla­ n o w a n i a W s i P o l i t e c h n i k i Gdańskiej 181 Materiały do Slowińców 184 bibliografii sztuki ludowej RECENZJE Maria Przeździecka Ksawery Piwocki Wilhelm Gaerte: Volksglaube uchtum Ostpreussens Roman Reinfuss ka ludowa und i J a n Swiderski: w Polsce" Bra­ 185 „Sztu­ 185 kronika 187 summary of articles 189 Pe3K>Me 191 Na okładce Gryf „skrzypiec diabelskich", zdobiony drewnianą maszkarą. Miechucino, pow. Kartuzy. Wl. Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. Fot. Adam Podlewski. Na stronie tytułowej: Gołąbek, drzewo, papier. Mirachowo, pow. Kartuzy. Fot. Adam Podlewski. 'A', 'ose �polska sztuka ludowa K W A R T A L N I K I N S T Y T U T U S Z T U K I P A N R O K X V I 1 9 6 2 NR 3 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y P i wódki, prof, d r R o m a n Rednfussi, prof, d r T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: prof, d r R o m a n R e i n fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r Antna Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h ­ niczny : Maria Klukowska, okładka i układ g r a f i c z n y : Józef Wilkoń. Tłumacze: D o r i s R o n o w i c z (ang.), R a ­ dosław Szaczkus (ros.). Red..: I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b4a58ac0651f33df366653dad568d15.pdf 8cd56772098d797625081a5b6e4202ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4176 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Language A language of the resource ros, ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S H PUBLISHED F B Y T H E A R T INSTITUTE N. 2 YEAR BOOK SUMMARY Woźnowski DECORATIVE 1 126 BUTTER L K OF T H E POLISH XVI A ACADEMY R T O F SCIENCES 1962 OF ARTICLES m a s o n r y o w i n g t o t h e s a n d s t o n e a v a i l a b l e i n these parts. This c r a f t w a s handed d o w n f r o m generation to generation i n some families. I n o r d e r t o c a r r y out O w i n g t o the lack o í w o r k s o n decorative butter this h e a v y w o r k , t h e stone masons f o r m e d p a r t n e r ­ m o u l d s , t h i s a r t i c l e i s based , a b o v e a l l , o n m a t e r i a l s h i p s . T h e y m a d e t h e f a m o u s m i l l stones, stones c o l l e c t e d toy t h e a u t h o r i n v a r i o u s p a r t s o f P o l a n d f o r e l e c t r i c m i l l s , t r e a d m a l l s a n d w i n d m i l l s a n d also and f o u n d i n m u s e u m s . T h i s m a t e r i a l ( a b o u t 210 stones f o r s h a r p e n i n g a x e s a n d s c y t h e s . T h e r e w e r e specimens) i s enough t o give a general description s o m e w h o s p e c i a l i z e d i n g r a v e s t o n e s a n d crosses a n d of t h e t e c h n i q u e a n d o r n a m e n t a t i o n a p p l i e d . T h e s e others w h o p r o d u c e d b u i l d i n g stone. U n t i l t h e First m o u l d s w e r e used t o shape l u m p s o f b u t t e r a n d t o W o r l d War, t h e Hungarians a n d t h e Slovaks were measure amounts. T h e o r n a m e n t a t i o n is o n t h e inside o f t h e m o u l d and is impressed o n t h e t o p of i m p o r t a n t customers f o r t h e i r p r o d u c t i o n , then came J e w i s h " m i d d l e m e n " a n d , o f course, t h e l o c a l people t h e l u m p o f b u t t e r . T h e m o s t f r e q u e n t l y used w e r e w h o p u r c h a s e d t h e i r p r o d u c t s a t t h e fairs. Despite p r e s s - m o u l d s ( f i g . 1—4). T o o b t a i n f i g u r e s (lambs, the various d i f f i c u l t i e s experienced b y t h e Łemkowie h e a r t s ) f i t t i n g m o u l d s w e r e used ( f i g . .14), a n d p a t s due t o t h e complicated political situation resulting a n d r o l l e r s w e r e a l s o used f o r i m p r e s s i n g t h e p a t t e r n on t h e s u r f a c e o f t h e l u m p o f b u t t e r . T h e u s e o f f r o m t h e t w o w a r s , s t o n e m a s o n r y is s t i l l a t r a d e m o u l d s d e v e l o p e d i n t h e second h a l f o f t h e 1 9 t h t h e r e t i l l t h i s v e r y d a y , a l t h o u g h t h e r e a r e n o t n e a r l y so m a n y s t o n e m a s o n s n o w as t h e r e o n c e w e r e . century a n d they remained very popular till t h e outbreak o f t h e First W o r l d War. A t present they are v e r y r a r e l y used, w i t h t h e exception o f m o u l d s Jacek Olędzki — SYMBOLICAL W A X OFFERINGS for d i v i d i n g b u t t e r i n t o portions. These decorative FROM T H E VILLAGE OF KADZIDŁO (KURPIE) butter m o u l d s w e r e used i n n o r t h e r n , western a n d The archaic symbolical ritual o f votive offerings south-eastern Poland. Most o f t h e m w e r e gouged o r has o n l y existed i n t h e village o f Kadzidło ( i n the t u r n e d : a) l o n g ( f i g . 1, 8, .12. 13, 15, P l a t e I ) , b ) s q u a r e K u r p i e r e g i o n ) s i n c e 1957. I t w a s i n t r o d u c e d b y ( P l a t e I I ) . c ) r o u n d (Ic, 3a, b , 4, 10, 1 1 , P l a t e I I I , I V ) , F a t h e r M i e s z k o , w h o h a s a l o t t o h i s c r e d i t i n t h i s d) i n g o t s h a p e d . A m o n g t h e r o u n d f o r m s , t h e r e a r e : area. H e i n t r o d u c e d i t p a r t l y w i t h t h e i n t e n t i o n of c u p - s h a p e d ( f i g . 4) w i t h o u t d e c o r a t i o n , b o w l - s h a p e d restoring ancient traditions, partly following the ( f i g . 3a) w i t h r i c h l y d e c o r a t e d base, w i n e - g l a s s s h a p e d e x a m p l e Of n e a r b y B r o d o w e Ł ą k i , w h e r e t h i s ritual (fig. 3 b ) , a n d c y l i n d r i c a l ( f i g . 6, 7). F i t t i n g m o u l d s , i s p r a c t i s e d , a n d p a r t l y as a n e x p r e s s i o n o f h i s c o m p o s e d o f t w o h a l v e s ( f i g . 5) w e r e used f o r a n o t h e r interest i n t h e everyday affairs o f h i s parishioners. purpose. T h e y w e r e n d t f o r m e a s u r i n g b u t t e r , b u t This r i t u a l is p a r t o f t h e ceremony connected w i t h o n l y f o r d e c o r a t i o n ( f i g 14, 9), s h a p i n g f u l l f i g u r e s , the feast o f S t . Roch a n d i s l i n k e d u p w i t h t h e particularly t h e popular lambs. c u s t o m o f blessing c a t t l e w i t h incense, a custom W h i c h i s o b s e r v e d o n t h e m o r n i n g o f t h i s feast. T h e The butter moulds were made of wood b y a actual ritual o f symbolical votive offerings takes carpenter, after w h i c h t h e pattern w a s gouged o u t place i n t h e i n t e r v a l between t h e v o t i v e Mass a n d inside. T h e decorative m o t i f s used a r e t y p i c a l o f the S u n g Mass a n d consists i n w a l k i n g r o u n d t h e the technique used i n decorating w o o d . T h e y a r e altar c a r r y i n g t h e votive offerings three times. The various c o m b i n a t i o n s o f s i m p l e elements. M o t i f s a n d r i t u a l ends w i t h a p r a y e r t o S t . Rodh t o t a k e care features w h i c h a r e characteristic f o r t h e given of t h e livestock. r e g i o n c a n b e o b s e r v e d , as w e l l a s a n u m b e r o f common features. I n t h e moulds f o r pressing butter, T h e v o t i v e o f f e r i n g s a r e h i r e d f r o m t h e „brat h e w h o l e o f t h e i n s i d e w a s d e c o r a t e d : t h e sides s t e w n y " f o r t h e payment o f a fee a n d a r e returned being covered w i t h notches, w h i l e t h e m a i n m o t i f to t h e m after t h e r i t u a l is over. T h e fact that n o t w a s c a r v e d o u t o f t h e b o t t o m , o f t e n w i t h a n o r n a ­ m a n y o f t h e p a r i s h i o n e r s p a r t i c i p a t e i n t h e ritual mental border ( f i g . 13). T h e c o m p o s i t i o n Of t h e accounts f o r t h e fact that t h e n u m b e r o f votive o r n a m e n t a t i o n d e p e n d e d o n t h e shape o f t h e m o u l d . o f f e r i n g s i s r a t h e r s m a l l ( a b o u t 50). A l l o f t h e m a r e I n t h e r o u n d forms, a x i a l patterns prevailed (Plate t h e w o r k o f t w o persons. T h e y t a k e t h e f o r m o f a l l IV), characteristic of plant ornamentation, a n d the animals kept i n the farms of t h e surrounding centrifugal patterns, characteristic of geometrical d i s t r i d t , e v e n d o g s ( f i g . 7). w h i c h a r e n o t f o u n d i n ornamentation. I n t h e long-Shaped moulds, the o t h e r v o t i v e o f f e r i n g s because t h e d o g i s r e g a r d e d composition is either horizontal o r vertical. W i t h as a n „ i m p u r e " a n i m a l . O n t h e o t h e r h a n d , there the v e r t i c a l compositions, s y m m e t r i c a l p l a n t patterns are n o symbolical figures representing m a n , his prevail (Plate I ) . I n horizontal patterns (Plate I I ) h e a l t h a n d f e r t i l i t y , a s t h e r e a r e i n B r o d o w e Łąki. there is a tendency t o d i v i d e t h e plane i n t o t w o A l l the v o t i v e Offerings a r e made o f bees-wax. Their parts, each o f W h i c h h a s a c e n t r a l o r n a m e n t o n a s h a p e i s d e f i n e d b y t h e g e n e r a l f o r m o f t h e piece c o m m o n a x i s ( f i g . 3—7). W h e r e f i g u r e m o t i v e s a r e o f w a x , a s i s t h e c u s t o m i n t h e K u r p i e region. used, t h e y f i l l t h e w h o l e s q u a r e p l a n e . However, there i s plenty o f freedom i n modelling The ornamentation o n t h ebutter rollers is usually the details a n d t h e votive offerings a r e n o t so striped, a n d sometimes a rhythmic figure motif e l a b o r a t e as t h e y a r e i n B r o d o w e Ł ą k i . arrangement (Plate V I ) . Krystyna Kaczko — W I N C E N T Y S Z Y M A — FOLK Krystyna Marczakowa — T H E FOLK STONE S C U L P T O R F R O M R A C H O W I C E (Gliwice District) MASONRY O F T H E ŁEMKOWIE The a u t h o r gives a p e n p o r t r a i t o f Wincenty ( b o r n 18186). H e c a m e f r o m t h e v i l l a g e o f R a c h o w i c e T h e poor crops i n t h e r e g i o n i n h a b i t e d b y t h e Ł e m ­ i n Silesia a n d d i d c a r v i n g f r o m his earliest childhood k o w i e ( s o u t h - e a s t e r n p a r t o f I^zeszow Voivodsihip) days. T h e o l d e s t o f h i s w o r k s t h a t h a v e b e e n preser­ made their economic situation difficult a n d this v e d a r e f o u r b a s r e l i e f s o r n a m e n t i n g t h e doors of forced t h e m t o take u p h a n d i c r a f t s , m a i n l y stone Mieczysław MOULDS — O �wardrobes and several crosses i n h i s v i l l a g e ( f i g . 2), which were done a t t h e b e g i n n i n g o f t h e p r e s e n t century. I n his l a t e r w o r k s , a p a r t f r o m f i g u r e s o f the saints, the m o t i f o f t h e w o r k o f t h e m i n e r is seen several t i m e s i n h i s c a r v i n g s ( f i g . 4, 7). A l l his sculptures a n d c a r v i n g s a r e e x e c u t e d i n soft wood and covered w i t h p o l y c h r o m e . I n a d d i t i o n t o his carvings a n d s c u l p t u r e s , S z y m a also m a d e w o o d e n toys. His w o r k , w h i c h d i d n o t w i n r e c o g n i t i o n i n his own m i l i e u , is n o w t o be seen i n t h e c o l l e c t i o n s of the Museum a t G l i w i c e . Krystyna Marczakowa — EXHIBITION KOPOLSKA F O L K A R T A T L U B L I N OF WIEL­ The rapid u r b a n i z a t i o n o f t h e W i e l k o p o l s k a r e g i o n accelerated t h e d i s a p p e a r a n c e of c e r t a i n t r a d i t i o n a l forms of f o l k a r t t h e r e . M a n y r e l i c s o f t h i s a r t w e r e destroyed d u r i n g t h e wair. T h i s b e i n g t h e s i t u a t i o n , the e x h i b i t i o n o f W i e l k o p o l s k a f o l k a r t , o r g a n i z e d thanks to the g r e a t e f f o r t s o f w o r k e r s o f t h e W i e l ­ kopolska museums, w a s a n e x c e p t i o n a l o p p o r t u n i t y to become f a m i l i a r w i t h t h e l a r g e a n d v a r i e d c o l l e c ­ tion of e x h i b i t s , m o s t o f t h e m o n s h o w f o r t h e f i r s t time. The w o o d c a r v i n g s w e r e o f g r e a t a r t i s t i c v a l u e , particularly t h e w a y s i d e s h r i n e s w i t h t h e h e a d o f the Sad C h r i s t (fig. 2—4). T h e p a i n t i n g s o n glass i n the W i e l k o p o l s k a r e g i o n w e r e m o s t l y i m p o r t e d f r o m the Sudeten f o o t h i l l c o u n t r y . O n t h e o t h e r h a n d , t h e set of p i c t u r e s o n l i n e n a n d p a p e r t e s t i f i e d t o t h e widespread o c c u r r e n c e o f t h i s a r t i n t h e W i e l k o p o l ­ ska region. A s r e g a r d s t h e f o r m a l a n d i e o n o g r a p h l c aspect, they a r e s i m i l a r t o t h e p i c t u r e s f r o m c e n t r a l Poland a n d i n t h e east a n d s o u t h o f P o l a n d . T h i s П О Л Ь С К О Е is m o s t p r o b a b l y d u e t o t h e i n f l u e n c e o f p i c t u r e s b r o u g h t h e r e b y p a i n t e r s a n d p i c t u r e dealers f r o m S k u l s k a ( K u j a w y ) ( f i g . 11, 12). T w o c a r v e d d i s t a f f s o n s h o w a t t h e e x h i b i t i o n ( f i g . 15) s h o w i n g t h e i n f l u e n c e of w o o d c a r v i n g s f r o m c e n t r a l P o l a n d a n d S i l e s i a c o n f i r m t h e thesis t h a t o r n a m e n t a l w o o d c a r v i n g was o r i g i n a l l y a general f o r m o f o r n a m e n t a t i o n a l l o v e r P o l a n d a n d t h a t t h e f a c t t h a t i t is n o t g e n e r a l l y f o u n d t o d a y is d u e t o t h i s a r t h a v i n g d i e d o u t i n s o m e areas. T h e c e r a m i c w a r e o n s h o w , m o s t o f t h e e x h i b i t s b e i n g 1 9 t h c e n t u r y pieces ( f i g . 18) g i v e a good idea o f t h e o l d k i n d s o f p o t t e r y once p r o d u ­ ced i n w o r k s h o p s n o l o n g e r e x i s t i n g a n d i n some cases f r o m w o r k s h o p s t h a t a r e s t i l l i n p r o d u c t i o n t o d a y . I t w a s o n l y p o s s i b l e to b e c o m e a c q u a i n t e d w i t h t h e grey p o t t e r y once nroduced i n this region thanks to reconstructions of o l d forms executed specially f o r the organizers of t h e e x h i b i t i o n b y c o n t e m p o r a r y p o t t e r s ( f i g . 16). Ewa Fryś-Pietraszkowa — CRACOW FOLK POTTERY COMPETITION AND VOIVODSHIP EXHIBITION Pottery, w h i c h w a s once a v e r y widespread craft i n Cracow Voivodship, m a i n l y represented b y richly p a i n t e d glazed ceramic w a r e , began to decline i n t h e m i d d l e o f t h e 19;h c e n t u r y a n d t h i s process h a s b e e n c o n t i n u i n g e v e r since, t h e n u m b e r o f p o t t e r y m a k i n g c e n t r e s g e t t i n g less a l l t h e t i m e . S e v e n t e e n c e n t r e s ( o u t o f t h e 23 e x i s t i n g ones) e n t e r e d f o r t h e l a s t c o m p e t i t i o n . S o m e o f t h e p o t t e r s used f o r m s t h a t are n o longer used i n practice a n d others made efforts to meet the domands of the modern customer ( d e c a n t e r s , w i n e - g l a s s e s , b r e a k f a s t sets). Н А Р О Д Н О Е И С К У С С Т В О КВАРТАЛЬНЫЙ ЖУРНАЛ ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК № 2 ГОД И З Д А Н И Я X V I Р 1962 Е 3 Ю М Е Мечислав Вожновский — У К Р А Ш Е Н Н Ы Е Ф О Р М Ы ДЛЯ М А С Л А . Ввиду того, что нету е щ ё работ, к а с а ю щ и х с я украшенных форм д л я масла, с т а т ь я основана, прежде всего, на м а т е р и а л е собранном в ц е н т р а х производящих эти ф о р м ы , и на м у з е й н ы х э к с п о ­ натах. Этот материал п о з в о л я е т в ы в е с т и о б щ у ю х а р а к ­ теристику применяемой т е х н и к и и орнамента ( о к о л о 210 объектов). Рассматриваемые нами ф о р м ы с л у ж и л и д л я моделировки г л ы б м а с л а и отмеривания о п р е д е л ё н ­ ного его количества. В н у т р е н н я я п о в е р х н о с т ь ф о р ­ мы была покрыта орнаментом, п р е д н а з н а ч е н н ы м для штамповки п о в е р х н о с т и масла. О ч е н ь часто употребляли ф о р м ы т.н. т и с н ё н ы е (рис. 1—4). Д л я выделки ф и г у р у п о т р е б л я л и составные ф о р м ы ( ф и ­ гурки ягнят, сердца) — (рис. 14), т о ж е у п о т р е б л я л и плоские п л и т ы и в а л и к и , к о т о р ы м и о т б и в а л и о б ­ разец на поверхности готовой г л ы б ы масла. Ф о р ­ мы развивались во I I п о л о в и н е X I X века и б ы л и популярны в п л о т ь до н а ч а л а I мировой войны. Ныне почти совсем в ы ш л и из обихода, за и с к л ю ­ чением формочек у п о т р е б л я е м ы х д л я д е л е н и я м а с ­ ла на определённые порций ( д о л и ) . Украшенные ф о р м ы н а х о д и м на территории с е ­ верной, западной, ю г о - в о с т о ч н о й П о л ь ш и . В б о л ь ­ шинстве с л у ч а е в это ф о р м ы д о л б л е н н ы е и л и т о ч ё ­ ные: а) п р о д о л г о в а т ы е (рис. 1, 8, 12, 13, 15, — Т а ­ блица I), б) к в а д р а т н ы е ( Т а б л и ц а I I ) , в) к р у г л ы е (Таблица H I , I V — рис. l a c , ЗаЬ, 4, 10, 11), г) г л ы б о ­ образные. Среди к р у г л ы х ф о р м в ы д е л я ю т с я ь к р у ж - к о о б р а з н ы е (рис. 4) — не и м е ю щ и е декораций, т а з о о б р а з н ы е (рис. За), и м е ю щ и е богато у к р а ш е н н о е донце, р ю м к о о б р а з н ы е (рис. 36), т и с н ё н ы е (рис. 6,7). Д р у г о е н а з н а ч е н и е и м е л и составные ф о р м ы (со­ с т о я щ и е из д в у х п о л о в и н о к — рис. 5). И м и не от­ м е р и в а л и масла, и м е л и л и ш ь декоративное н а з н а ­ чение (рис. 14,9), м о д е л и р у я п о л н ы й р е л ь е ф ф и г у ­ рок, особенно ф и г у р о к ягнят. Ф о р м ы д л я м а с л а в ы д е л ы в а л и из дерева на столярном станке, затем д о л б и л и внутри и у к р а ­ шали. В п р и к л а д н о м искусстве н а х о д и м детали, т и п и ­ ческие д л я т е х н и к и у к р а ш и в а н и я по дереву. Орна­ м е н т ы состоят из р а з н ы х к о м б и н и р о в а н н ы х п р о с т ы х д е т а л е й . М о ж н о заметить в них мотивы и х а р а к ­ т е р н ы е ч е р т ы , свойственные этому округу — м о ж н о заметить т а к ж е много с о в м е с т н ы х черт. В ф о р м а х д л я прессовки масла у к р а ш и в а л и всю в н у т р е н н ю ю часть, б о к о в ы е стенки п о к р ы в а л и нарезями, на д н е н а х о д и л с я ц е н т р а л ь н ы й мотив, очени часто д о п о л н я е м ы й береговым орнаментом (рис. 13). К о м п о з и ц и я орнамента зависела от ф о р м ы п л о с ­ кости. В к р у г л ы х ф о р м а х доминирует осевая с и ­ стема ( Т а б л и ц а I V ) , х а р а к т е р и з у ю щ а я р а с т и т е л ь ­ н ы й орнамент и ц е н т р а л ь н а я система, которая х а ­ рактерна геометрическим орнаментом ( Т а б л и ц а I I I ) . В п р о д о л г о в а т ы х ф о р м а х орнамент в ы п о л н е н в г о р и з о н т а л ь н о й и л и в е р т и к а л ь н о й композиции. В к о м п о з и ц и и в е р т и к а л ь н о й находим, п р е и м у щ е ­ ственно, симетрический орнамент (образцы р а с т е ­ ний) — ( Т а б л и ц а I ) . В г о р и з о н т а л ь н о й композиции ( Т а б л и ц а I I ) заметна тенденция р а з д е л а плоскости 127 �на две части, в к а ж д о й н а х о д и т с я ц е н т р а л ь н ы й орнамент на совместной оси (рис. 3—7). И с п о л ь з у е м ы е тут ф и г у р н ы е мотивы, з а п о л н я ю т п о л е п р я м о у г о л ь ­ ника. Орнаменты в а л и к о в х а р а к т е р н ы системой полос, и л и ритмическим р а с п о л о ж е н и е м мотивов, п р е и м у ­ щественно ф и г у р ы х ( Т а б л и ц а V I ) . И з исследовании по каменной с к у л ь п т у р е на т е р р и ­ тории Л э м к о в . Ч . 1. К р и с т и н а М а р ч а к — Н А Р О Д ­ НОЕ К А М Н Е Д Е Л Ь Е У ЛЕМКОВ. Н и з к и е с е л ь с к о х о з я й с т в е н н ы е у р о ж а и на з е м л е Л э м к о в (юго-восточная Ч а с т ь Ж е ш о в с к о г о в о е в о д ­ ства) б ы л и п р и ч и н о й т я ж ё л о г о э к о н о м и ч е с к о г о п о ­ л о ж е н и я , заставившего и х з а н и м а т ь с я ремеслом, г л а в н ы м образом к а м н е д е л ь е м г и з - з а б л и з о с т и п е с ­ чаника. Это р е м е с л о у д е р ж и в а л о с ь в н е к о т о р ы х семьях в течение н е с к о л ь к и х п о к о л е н и й . Д л я п р е ­ одоления т я ж е с т е й к а м е н о т ё с ы о б ъ е д и н я л и с ь в „ к о м ­ пании". Они выделывали славные мельничные жернова, жернова д л я к о н н ы х приводов, д л я э л е к ­ трических мельниц, т о ч и л ь н о е камни д л я топоров и кос. Одни д е л а л и н а м о г и л ь н и к и и к р е с т ы , д р у г и е ж е и з г о т о в л я л и с т р о и т е л ь н ы е камни. Д о 1 мировой войны с е р ь ё з н ы м и п о т р е б и т е л я м и п р о д у к ц и и б ы л и венгерцы и словаки, затем п о с р е д н и к и - е в р е и и, конечно, окрестное н а с е л е н и е на р ы н к е . Несмотря на р а з н ы е трудности, в о з н и к ш и е из с л о ж н о й п о л и т и ч е с к о й обстановки, я в и в ш е й с я р е ­ з у л ь т а т о м д в у х войн, каменотёсное р е м е с л о , п о с т е ­ пенно замирающее, с у щ е с т в у е т у Л э м к о в , по с е ­ годняшний день. Яцек Олендзкий — С И М В О Л И Ч Е С К И Е Ж Е Р Т В Ы ИЗ В О С К А В ДЕРЕВНЕ К А Д З И Д Л О ( К У Р П Е ) Архаический ритуал символического ж е р т в о ­ приношения с у щ е с т в у е т в деревне К а д з и д л о (в К у р п я х ) л и ш ь с 1957 года. В в ё л его в этой местности ксёндз-каноник М е ш к о : частично с намерением в о с ­ кресить старинную традицию, частично с л е д у я п р и ­ меру, л е ж а щ и х п о б л и з о с т и , Б р о д о в ы х Л о н к , где этот обряд выступает, а т а к ж е , отчасти, к а к п р о я в ­ л е н и е интереса к п о в с е д н е в н ы м д е л а м п р и х о ж а н . Этот обряд в составе т о р ж е с т в , с в я з а н н ы х с и н ­ д у л ь г е н ц и е й в день св. Р о х а . Н а м е р е н и е м его я в ­ л я е т с я о к у р и в а н и е и п о с в я щ е н и е скота, к о т о р ы е происходят ранним у т р о м в этот день. Зато сам обряд с и м в о л и ч е с к о г о ж е р т в о п р и н о ш е н и я совер­ шается во время п е р е р ы в а м е ж д у обедней а п о з д н е й ( л и т у р г и е й ) и з а к л ю ч а е т с я в троекратном обносе приношений вокруг а л т а р я и з а к а н ч и в а е т с я м о ­ л и т в о й к св. Р о х у , с п р о с ь б о й п о к р о в и т е л ь с т в о в а т ь ж и в о м у инвентарю. П р и н о ш е н и я , о п л а ч и в а е м ы е , берут у „ б р а с т е в н ы х " и им ж е в о з в р а щ а ю т с я п о с л е обряда. М а л о е ч и с л о у ч а с т в у ю щ и х в обряде п р и х о ж а н п р и в е л о к тому, что к о л и ч е с т в о п р и н о ш е н и й н е б о л ь ш о е ( о к о л о 50). В с е п р и н о ш е н и я с д е л а н ы 2 л ю д ь м и . Приношения представляют животных, которых можно увидеть в окрестных хозяйствах, находится д а ж е ф и г у р к а собаки (рис. 7), к о т о р у ю о б ы ч н о о п у с ­ кают п р и и з г о т о в л е н и и п р и н о ш е н и и в д р у г и х м е с т ­ ностях, так к а к собака я в л я е т с я „ н е ч и с т ы м " ж и в о т ­ ным. Нехватает, зато, символов, о т н о с я щ и х с я к ч е ­ л о в е к у , его з д о р о в ь ю и плодовитости, к о т о р ы е в ы ­ ступают в Б р о д о в ы х Л о н к а х . В с е п р и н о ш е н и я с д е л а н ы из п ч е л и н о г о воска. И х форма начертана о б щ и м с и л у э т о м г л ы б ы , с д е ­ л а н н о й по традиционной (в К у р п я х ) конвенции. Трактовка д е т а л е й о ч е н ь у с л о в н а я и н е п о д в е р г а е т ­ ся такому развитию, к а к о е встречаем в Б р о д о в ы х Лонках. Кристина К а ч к о — В И Н Ц Е Н Т Ы ШИМА-НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР ИЗ Р А Х О В И Ц (ПОВЯТ ГЛИВИЦЫ) А в т о р статьи н а ч е р т а л а образ народного с к у л ь тора, у м е р ш е г о в 1946 году. Ш и м а , р о д и в ш и й с я 128 в 1886 году в с е л е Р а х о в и ц ы в С и л е з и и , з а н и м а л с я ваянием с р а н н е г о детства. Самой ранней, с б е р е ­ ж ё н н о й его работой я в л я ю т с я 4 барельефа, укра­ ш а ю щ и е двери ш к а ф а , а т а к ж е н е с к о л ь к о крестов в д е р е в н е (рис. 2) — с д е л а н ы х в н а ч а л е нащего с т о л е т и я . В с к у л ь п т у р а х п о з д н е й ш е г о времени кроме ф и г у р с в я т ы х , н е с к о л ь к о р а з п о я в л я е т с я тема труда горняка (рис. 4, 7). В с е с к у л ь п т у р ы и з г о т о в л е н ы из м я г к о г о дерева и п о к р ы т ы п о л и х р о м и е й . К р о м е скультур изготовлял Шима дервянные игрушки. У м е р в 1946 году. Е г о т р у д ы , к о т о р ы е н е б ы л и п р и ­ з н а н ы в его собственной среде, н а х о д я т с я сейчас в коллекции гливицкого музея. Кристина Марчак — В Ы С Т А В К А ТВОРЧЕСТВА ВЕЛЬКОПОЛЬСКИ ПОЛЬШИ) НАРОДНОГО (ВЕЛИКОЙ Б ы с т р ы й процесс у р б а н и з а ц и и на территории Велькопольски, привёл к у с к о р е н и ю замирания н е к о т о р ы х т р а д и ц и о н н ы х ф о р м народного т в о р ­ чества. В о е н н ы е д е й с т в и я п р и ч и н и л и с ь к о п у с т о ­ ш е н и ю п а м я т н и к о в этого творчества. В этой с и ­ туации, в ы с т а в к а народного творчества В е л ь к о п о л ь ­ ски, у с т р о е н н а я в е л и ч а й ш и м у с и л и е м работников м у з е е в В е л ь к о п о л ь с к и , даёт и с к л ю ч и т е л ь н у ю в о з ­ можность познакомиться с большими и всесторон­ ним к о м п л е к т о м экспонатов, п о к а з а н н ы х , в б о л ь ­ шинстве, в п е р в ы й раз. В ы с о к и м и х у д о ж е с т в е н ­ н ы м и качествами о т л и ч а л а с ь э к с п о н и р у е м а я с к у л ь п ­ тура по дереву, особенно с т о л б ц е в ы е ( с л у п о в е ) ч а ­ совенки с о б л и к о м И и с у с а О з а б о ч е н н о г о (рис. 2—4). Ж и в о п и с ь на с т е к л е , к о т о р у ю встречаем на т е р р и ­ тории В е л ь к о п о л ь с к и , з а в е з е н а сюда, п р е и м у щ е с т ­ венно, и з районов, р а с п о л о ж е н н ы х у подножья Судетов. Зато, к о м п л е к т к а р т и н на п о л о т н е и на бумаге свидетельствовал о хорошем ознакомлении с этим творчеством на территории В е л ь к о п о л ь с к и . Ф о р м а л ь н о и и к о н о г р а ф и ч е с к и эти к а р т и н ы с х о ж и с к а р т и н а м и из средней, восточной и ю ж н о й П о л ь ш и , ч т о п р о и з о ш л о , повидимому, под в л и я н и е м д о в о з и ­ м ы х сюда к а р т и н д р у г и х х у д о ж н и к о в и торговцев картинами из С к у л ь с к а ( К у я в ы ) — рис. 1 1 , 12. П о м е щ ё н н ы е на в ы с т а в к е 2 п р я с л и ц ы , навя­ з ы в а ю т в своём резном орнаменте к и с к у с с т в у р е з ь ­ б ы из С р е д н е й П о л ь ш и и С и л е з и и (рис. 15). Это п о т в е р ж д а е т тезис, ч т о п р и к л а д н о е искусство по д е р е в у б ы л о , п е р в о н а ч а л ь н о , распространено в целой П о л ь ш е , а его современное н е р а в н о м е р н о е распро­ странение я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м з а м и р а н и я этой о т р а с л и в н е к о т о р ы х р а й о н а х страны. Э к с п о н и р у е м ы й к о м п л е к т керамики, состоящий, п р е и м у щ е с т в е н н о , из экспонатов X I X века (рис. 18), п о з в о л и л с о р е н т и р о в а т ь с я в д а в н е й ш е м производ­ стве центров, п е р е с т а в ш и х у ж е п р о и з в о д и т ь , но и т а к и х , к о т о р ы е п р о и з в о д я т п о с е г о д н я ш н и й день. М о ж н о б ы л о о з н а к о м и т ь с я с серой к е р а м и к о й ког­ д а - т о п р о и з в о д и м о й на этой территории, однако, т о л ь к о б л а г о д а р я р е к о н с т р у к ц и и с т а р ы х форм, сде­ л а н ы х п о п о р у ч е н и ю организаторов (рис. 16). Эва Ф р ы с ь - П е т р а ш к о в а — К О Н К У Р С И В Ы С Т А В ­ К А НАРОДНОГО ГОНЧАРНОГО ДЕЛА КРАКОВ­ СКОГО ВОЕВОДСТВА. Г о н ч а р н о е д е л о •— п р е д с т а в л е н н о е здесь, преиму­ щественно, к р а ш е н о й к е р а м и к о й — б ы л о некогда о ч е н ь р а с п р о с т р а н ё н н ы м р е м е с л о м в Краковском воеводстве, а его з а м и р а н и е д а т и р у е т с я с полови­ н ы X I X в. и н е п р е р ы в н о п р о д о л ж а е т с я процесс постепенного з а м и р а н и я его центров. В последнем к о н к у р с е у ч а с т в о в а л и г о н ч а р ы из 17 центров (из о б щ е г о к о л и ч е с т в а 23 д е й с т в у ю щ и х центров). Ч а с т ь авторов и з г о т о в и л а ф о р м ы , к о т о р ы е уже в ы ш л и из обихода, а н е к о т о р ы е д а ж е пробовали н а к л о н и т ь с я к н у ж д а м современного потребителя ( г р а ф и н ы , р ю м к и , сервировка д л я завтрака). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/659d592064836e064d30e8b939c0e1a5.pdf c8404c3527c15750f7f1ab7c2917c419 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4175 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 124-125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N R 20 marca 1962 r. zmarła w K o ­ niakowie (Śląsk Cieszyński) w y b i t ­ na artystka l u d o w a M a r i a G w a r k o wa, urodzona w 1896 r . Była o n a laureatką l i c z n y c h nagród n a w y ­ stawach i k o n k u r s a c h s z t u k i l u d o ­ wej. K o r o n k i j e j r o b o t y e k s p o n o ­ wane były również n a w y s t a w a c h za granicą. W i e l e spośród n a j z d o l ­ niejszych h a f c i a r e k i koronkarek śląskich należało d o g r o n a u c z e n ­ nic M. G w a r k o w e j . W s p ó ł p r a c o w a ­ ła również z Zespołem ,,Śląsk". W ostatnich l a t a c h s p r a w o w a ł a n a d z ó r artystyczny w spółdzielni k o r o n k a r ­ skiej C P L i A w K o n i a k o w i e . Za w y b i t n e osiągnięcia w dzie­ dzinie r o z w i j a n i a s z t u k i r e g i o n a l n e j i w pracy społecznej M . G w a r k o w a odznaczona była S r e b r n y m Krzy­ żem Zasługi. P o g r z e b j e j o d b y ł się na koszt M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki. 19 lutego 1962 r. zmarła w T a ­ tarach (pow. Ostrołęka) M a r i a K o nopkowa, u r o d z o n a w 1880 r . N a ­ leżała ona d o n a j z d o l n i e j s z y c h i najbardziej c z y n n y c h t w ó r c z y ń l u ­ dowych n a t e r e n i e Kurpiowszczyz­ ny. W y k o n y w a n e p r z e z nią t k a n i n y , hafty, w y c i n a n k i , f i g u r k i z c i a s t a i pisanki w i e l o k r o t n i e nagradzano' na konkursach i w y s t a w a c h s z t u k i ludowej. O d 1960 r. Konopkowa otrzymywała stałą z a p o m o g ę M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i S z t u k i . O s t a t n i e wyróżnienie — I n a g r o d ę n a k o n ­ kursie pieczywa obrzędowego — otrzymała na kilka dni przed śmiercią. Izba z a m i e s z k i w a n a przez K o ­ nopkowa jest j e d n y m z najlepiej zachowanych t r a d y c y j n y c h wnętrz kurpiowskich i została o s t a t n i o w y ­ korzystana j a k o t z w . „ I z b a Pracy Twórczej" C P L i A . Wystawa została przygotowana bardzo s t a r a n n i e przez m g r Ewę Jęczalik, k t ó r a j e s t r ó w n i e ż autorką k a t a l o g u . Z a w i e r a o n interesujący wstęp (wprowadzający w zagadnie­ n i a r z e ź b y l u d o w e j D o l n e g o Śląska i referujący w ogólnym zarysie s t a n badań n a d t y m z a g a d n i e n i e m ) , s z c z e g ó ł o w y s p i s eksponatów (z p o ­ d a n i e m numerów inwentarza) oraz 8 t a b l i c z f o t o g r a f i a m i rzeźb. W o b e c dużej wartości n a u k o w e j zarówno samej w y s t a w y j a k i k a ­ talogu, t y m bardziej p r z y k r y jest jego w y j ą t k o w o n i e e f e k t o w n y w y ­ gląd. W y d r u k o w a n o k a t a l o g na p a ­ pierze n i e m a l „gazetowym", ilustra­ cje — b a r d z o źle w y k o n a n e — za­ łączone są n a o s o b n y c h k a r t k a c h . O d b i j a t o rażąco o d k a t a l o g ó w este­ tycznie wydawanych przez inne muzea. * W M u z e u m N a r o d o w y m w Po­ z n a n i u czynna była w m a r c u w y ­ stawa pt. „Polskie malarstwo i rzeźba l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n a ze z b i o r ó w w ł a s n y c h m u z e u m w g sce­ n a r i u s z a m g r a S t . Błaszczyka. W Muzeum Gliwickim otwarto stałą w y s t a w ę śląskiej s z t u k i l u ­ dowej od X V I I I w. do czasów współczesnych. Z g r o m a d z o n o kilka­ set eksponatów reprezentujących wszystkie dziedziny plastyki ludo­ w e j : b u d o w n i c t w o , sprzęty c o d z i e n ­ n e g o użytku, g a r n c a r s t w o , w y r o b y ze skóry i żelaza. W i e l e miejsca poświęcono s t r o j o m i w y r o b o m j u ­ b i l e r s k i m . Pokazano również pla­ s t y k ę o b r z ę d o w ą , m a l a r s t w o i rzeź­ bę. * O d l i s t o p a d a 1961 r. M u z e u m wystawy w Sandomierzu posiada wystawę etnograficzną, z o r g a n i z o w a n ą dzięki Wśród w y s t a w sztuki l u d o w e j s t a r a n i o m M u z e u m Świętokrzyskie­ San­ w I k w a r t a l e b r . należy o d n o t o w a ć g o w K i e l c a c h , M u z e u m w przede w s z y s t k i m k i l k a interesują­ d o m i e r z u i P r e z y d i u m P R N w S a n ­ Scenariusz i naukowe cych ekspozycji zorganizowanych domierzu. opracowanie wystawy — mgr M a ­ przez muzea. plas­ Muzeum E t n o g r a f i c z n e w e W r o ­ r i a n P d k r o p e k , o p r a c o w a n i e — inż arch. Zbigniew cławiu zorganizowało w y s t a w ę d o l ­ t y c z n e nośląskiej rzeźby l u d o w e j o d X V M I W i l m a . * do ok. poł. X I X w . E k s p o z y c j a b y ­ Działalność i konkursy muzeów — ła p r o j e k t o w a n a — p o wystawie śląskiego m a l a r s t w a n a s z k l e — jako jedna z c y k l u w y s t a w m o n o ­ graficznych poświęconych plastyce ludowej na D o l n y m Śląsku. S t a n o ­ wi ona przede wszystkim próbę przedstawienia i usystematyzowa­ nia zgromadzone w muzeum ma­ teriału z a b y t k o w e g o . P o k a z a n o o k . 70 obiektów rzeźby w d r z e w i e i kamieniu, reprezentujących sztukę religijną w s i dolnośląskich, oraz ule f i g u r a l n e . К A dowe, pisanki i zabawki. Osobny dział s t a n o w i ł y p r a c e rzeźbiarzy i m a l a r z y amatorów. W M u z e u m w Żywcu zorgani­ z o w a ł o w y s t a w ę „Sztuka l u d o w a w perspektywie rozwojowej". Na w y ­ s t a w i e p o k a z a n o współcześnie w y ­ konane wycinanki i kwiaty z ko­ l o r o w y c h bibułek. E k s p o n a t y zebrał w drodze penetracji terenowej w p o w i a t a c h Żywiec i Sucha — d y ­ rektor muzeum, J. Studencki. * Wydziały Kultury przy PRN, woj. katowickiego, pod patronatem Wydziału K u l t u r y P r e z y d i u m W R N i poszczególnych muzeów, z o r g a n i ­ zowały k o n k u r s n a z a b a w k i i pa­ miątki regionalne. W konkursie m o g l i uczestniczyć z a r ó w n o p r a c u ­ jący z a w o d o w o w danej dziedzinie, j a k i a m a t o r z y . Pokonkursową w y ­ stawę zgromadzonych zabawek u rządzono w M u z e u m w C h o r z o w i e . I nagrody nie przyznano. Cztery nagrody Iii przyznano: Kubaszczykowi, Anczykowi, Niemcowi i Glu­ zie. * W l u t y m o t w a r t a była w Z a ­ kopanem wystawa p t . „Sztuka i rękodzieło P o d h a l a " , zorganizowana przez C P L i A i C B W A . Komisarz w y s t a w y i a u t o r k a scenariusza — W a n d a Gentil-Tippeńhauer. P o d s t a ­ w o w ą częścią w y s t a w y była tra­ d y c y j n a i współczesna s z t u k a g ó ­ r a l s k a : snycerka w drzewie, zdob­ n i c t w o w m e t a l u , h a f t y i stroje, ceramika, wreszcie malarstwo na szkle. W ś r ó d współczesnych m a l o ­ w i d e ł n a szkle w y r ó ż n i a j ą się szcze­ g ó l n i e b a r d z o interesujące obrazy m a ł o znanego, zmarłego w 1960 r, artysty plastyka, K u b y Kostynowicza. N a w y s t a w i e p o k a z a n o rów­ nież p r a c e uczniów L i c e u m T e c h ­ nik Plastycznych im. Antoniego K e n a r a (rzeźba w d r z e w i e , cera­ m i k a ) o r a z Z a s a d n i c z e j Szkoły Z a ­ wodowej ( t k a n i n a , k o r o n k i ) . Obie szkoły n a w i ą z u j ą do t r a d y c j i r e ­ g i o n a l n y c h . D o interesujących eks­ ponatów należały również prace zakopiańskich artystów plastyków z zakresu z d o b n i c t w a wnętrz. K a t a l o g w y s t a w y w y d a n y przez M u z e u m Ziemi Szamotulskiej w ( K r a k ó w 1962. 48 s, n l b . Szamotułach urządziło p o d k o n i e c C B W A 1961 r. w y s t a w ę w i e ń c ó w d o ż y n k o ­ o r a z w k ł a d k a w jęz. f r a n c u s k i m ) w y c h , połączoną z k o n k u r s e m n a z a w i e r a w s t ę p pióra Józefa G r a ­ b o w s k i e g o , szczegółowy spis e k s p o ­ najładniejszy wieniec. natów o p r a c o w a n y p r z e z W . G e n t i l - T i p p e n h a u e r oraz liczne ilustra­ cje. Strona wydawnicza katalogu się w y s o k i m poziomem W M u z e u m w Chorzowie o t w a r ­ odznacza ciekawy t o w s t y c z n i u w y s t a w ę s z t u k i l u d o ­ z a r ó w n o ze w z g l ę d u n a w e j . P o k a z a n o e k s p o n a t y z z a k r e s u układ g r a f i c z n y , doskonałe i l u s t r a ­ r z e ź b y i m a l a r s t w a , m a s k i o b r z ę - cje, j a k dobrą jakość p a p i e r u . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3dfdfeed222f6abeb224793bef0f7a9.pdf ca442e9bfd6721b24982592f6a172bcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4488 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource Kraków garncarstwo, ceramika garncarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4174 Title A name given to the resource Konkurs i wystawa garncarstwa ludowego województwa krakowskiego/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 118-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ii. 1. Franciszek Stefański: Kogut, ceramika mai. pobiał­ ką, wys. 15 cm. Radłów, pow. Tarnów. II. 2. Maciej Tracz: „Jeździec na koniu", cerami­ ka mal. i glazur., 19 X 20 cm. Dębina, pow. Bochnia. i Ewa Fryś-Pietraszkowa KONKURS I WYSTAWA W O J E W Ó D Z T W A G RNCARSTWA LUDOWEGO K R A K O W S K I E G O „Garncarze, garncarze, co po was zostanie? W kolei skorupy, a w karczmie pisanie..." Garncarstwo kowskiego Polsce — było niegdyś — podobnie szeroko Produkowano n a terenie zresztą jak w rozpowszechnionym t a m przede wszystkim zurowaną, n i e r a z b a r d z o b o g a t o w o j . kra­ całej rzemiosłem. ceramikę w y r o b u Siwaków. L i c z b a przekroczyła gla­ malowaną, a w n i e ­ l i c z n y c h t y l k o ośrodkach udało się stwierdzić wątpliwie prawie tradycję ośrodków g a r n c a r s k i c h nie­ 90 miejscowości k i e d y t o w y g a s ł o o k o ł o 20 /o z n a n y c h o ś r o d k ó w , po­ fl nad Э0 /о do zamarło в Liczba tej pory I Oleśnica), ze względu połowie czynnych zmniejszyła Nidek, pracy nych w 26 o ś r o d k ó w lówka, wymienia­ n a podeszły z 17 o ś r o d k ó w k u r s t e n został z o r g a n i z o w a n y cechach drychów, Lipnica Wadowice, zorganizowani (m. i n . Kraków , 3 Murowana, Żywiec). Istniały Nowy również byli w Alwernia, A n ­ Targ, Sławków, cechy garncar­ konkursie d l a garncarzy Prezydium Pracowni PAN. WRN w Badania Pozostałe zgłosiło przez Wydział Krakowie Sztuki czynne jeszcze Brodła, P r o s z o w i c e , R o z t o k a , z nich n p . dlatego, w y j ą t k o w y m . S t o s u n k o w o w c z e ś n i e zaczął s i ę n i e s t e t y obecnie dó niezdobiomych doniczek jest zjawiskiem poza i Brodła , t y m terenem 4 Nidek), raczej różnych że produkcja ośrodki Sztuki (Buczków, przyczyn, niektóre i c h ogranicza się n a kwiaty. Garn­ carze k o n k u r s e m . Niektórzy, przeważnie obeznani już z po- Fragment piosenki, zanotowanej w N i d k u . „Ko­ l e j " — oznacza t u k o l e i n y n a drodze. Z . B . G ł o w a , Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. I I , „ P o l s k a S z t u k a L u d o ­ w a . 1956, n r 3. ss. 192—195. J . K o s t y s z , Z dziejów krakowskiego garncarstwa, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1951, n r 1—2, ss, 7 i dalsze. E. P i e t r a s z e k , Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskich w XVIII i pierwszej pól. XIX w., „ P o l ­ s k a S z t u k a L u d o w a " . 1961, n r 1, s. 5 1 , n r 2, s. 101. 2 118 4 nierównym współudziale Instytutu w K r a k o w s k i e m u p a d e k t e g o s t a r e g o rzemiosła, który 3 dość Kon­ Kultury w y r a ź n i e z a z n a c z a się już w I I p o ł o w i e X I X w i e k u , 1 w z udział Zalas, Żywiec) n i e przy­ dość co (Zalas przy Ludowej do konkursu wsiach swój w o j . krakowskiego. stąpiły s k i e w niektórych zaprzestali bądź też z i n ­ powodów. 27 t w ó r c ó w n i e w z a s a d z i e n i e j e s t m o ż l i w e . W w i e l u ośrodkach, osobnych kilka (Mi­ garncarze wiek, stulecia. r . 1955 — już się o d a l s z y c h w zwłaszcza m i e j s k i c h , g a r n c a r z e naszego około gdzie n y c h przez Z. B . G ł o w ę , a l e wyczerpujące j e j ustale­ 2 1 s t o p n i u z a i n t e r e s o w a l i się �dobnymi Sącza), imprezami (jak przygotowali różnorakich np. garncarze na wytworów, konkurs inni ze po nadesłali parę sztuk, i to n i e zawsze Starego kilkadziesiąt zaledwie najbardziej po charaktery­ stycznych naczyń. robach 0 świadomie misy, bańki Uwagę zwracały ( i l . 7) o r a z pełna m i c z n a rzeźba „Chrystus F r a s o b l i w y " z tej p r z y c z y n y , a także z innego powodu. Również Tokarski, z wał żych zespołów o m n i e j więcej w y r ó w n a n y m 1 dwojakami. a wytypowanie wśród niemożliwe. końcu nich najlepszych przyznano poziomie, było po prawie kilka nagród poszczególnych s t o p n i : 3 nagrody 4 .. II „ t y l k o swoje Ceramika w do starej pochodzący przez dawnych form andryehowskich. nadawały j e j b a r w n e cera­ Stanisław zadokumento­ malowaną Feliksa z B i e l a n , p o w . Oświęcim, deko­ ( i l . 16). istnienie skromnie pokazana jego wyrazu Chochołowie, nagroda) rakter I p o zł. 1.500, Rzeszowskiego zamieszkały Eksponaty można było b o w i e m podzielić n a k i l k a d u ­ W nawiązuje k o l i s t y m kształcie). racyjne Ocena wyników k o n k u r s u nasuwała dość duże t r u d ­ ności Reczkowski c e r a m i k i podhalańskiej i słowackiej ( n p . płaskie bańki misą Matusiaka do Indywidualny malatury o cha­ geometrycz­ n y c h i roślinnych m o t y w a c h , chętnie s t o s o w a n e 1.000, (II nawiązywała przez tego garncarza . 7 a pozostali 4 ,. III „ 800, 6 „ IV „ 600, garncarze otrzymali W omawianej nielicznie nagrody za nictwo, dla zachęcenia i c h d o udziału w uczest­ Zaginęła lowania wionych przez Wydział K u l t u r y P r e z y d i u m W R N wy i S z t u k i , wynosiła oraz 18.300 złotych. na wystawie, urządzonej w K r a k o w i e w d n i a c h o d 27 l i s t o p a d a d o 10 g r u d n i a r. Wśród pierwszy zgromadzonych eksponatów wysuwała się n a j b a r d z i e j na efektowna plan grupa już niestety się także garncarzy umiejętność m i s , n a których figuralne (nieraz tami" w Plon k o n k u r s u p o k a z a n o mieszczą Skomiel­ t o i „całą wymalowali), okolicach znana Bochni. konkursie jedynie Maciej malistycznych Tracz 8 z muzykan­ wśród garncarzy reprezentował ( I I nagroda) z bardzo których ładny na ptaszek szeczególną cza ośrodek w S t a r y m Sączu n i e pokazał r ó w n i e interesujących — Józef Biliński i j e g o (I nagroda) cząwszy cechowała od duża brzuścach, technicznym i bodą stosuje o n d a w n ą opanowaną trudną monstrował na kolekcję f o r m na nóżkach, u t r z y m a n y c h na w y s o k i m ornamentykę, Z pięknym dzbanie. może ( I I nagroda). garncarza dużą swo­ m . i n . dobrze fladrowania, ( i l . 6), n i e c o trzeciego form, po­ pasterskich rynek artystycznym. sztukę dat L u d w i k W i l u s z robach dzbanów czy aż do k o m p l e t u k a w o w e g o , poziomie różnorodność np. t r a d y c y j n y c h o spłaszczonych Bilińskiego którą Również mniej N a niektórych tywów, na nagroda) a wyjątkowo odbijały na ładną dzbany wy­ cechy wykazują m a l o w a n e ki — Stanisława zestaw w y t w o r y garncarzy z Rab­ Kościelniaka miniaturowych Z p r o d u k c j i Rączki ( I I nagroda naczyniek) tylko i malowany oraz d r u g i , p o k r y t y piękną, p r a w i e przypominały dobre tradycje za Jana ładny Rączki. dzban ( i l . 3) czarną glazurą —• t e g o słynnego garncar­ skiego r o d u . I nagrodę uzyskał szowskiego, także J a n R e c z k o w s k i Targiem. Garncarz rze właściwości polew, przez dopuszczanie ceramicznych. uzyskuje z ten pochodzi pogłębiał swą w i e d z ę z a w o d o w ą pracowniach i zakładach on Niwy z w Znając ciekawe d o Z l e w a n i a się i z a c i e r a n i a turów poszczególnych motywów. W niektórych Rze­ wielu 6 paski i drobne Stefańskiego wytwory te ostro czerepu. Naj­ Stefańskiego esowatym z kropek, Zdobiny tle profilu (III on tylko kwiatki gałązki. brązowo-czerwonym W i e l e ośrodków (Rybna, Sławków) stosuje obecnie obracającym się szerokie to smukłe ( i l . 12), o z d o ­ Chrzanów, B r z e s k o tylko ornament, kręgu, a więc białe, pasy. p r z e s k r o b a n e Nowe. wykonany przez wąskie środek linią falistą, odsłaniającą tło n a c z y n i a . T e n r o d z a j p r y ­ mitywnego nik s g r a f f i t o w y b i j a się n a czoło wśród t e c h ­ dekoracyjnych, krakowskich stosowanych garncarzy. przez Chyba współczesnych największa część e k s p o n a t ó w z d o b i o n a była t y m sposobem. Wincenty Knapik dob­ Zalas, skąd ceramiki (I pochodzi. użytkowej, stawowych, jak nagroda) rzania pszczół, kon­ drobiu i wy- bryki. Wykonał w której garnki, d z b a n k i — znajdowały efekty B. B a z i e l i e h , Garncarstwo starosądeckie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1958, n r 2. L. M a l i c k i , Garncarstwo w Rabce-Poddziale, „Prace i materiały e t n o g r a f i c z n e " , t . V I I , 1948/9. 5 ograni­ z Rybnej, pow. K r a k ó w , r e p r e z e n t o w a ł równocześnie p o b l i s k i ośrodek 6 pod N o w y m Franciszka większe o łagodnym, na Podobne malatury. b i o n e t y l k o r y t e m , o r a z f i g u r k a k o g u t a ( i l . 1). prążki oraz ornamentyki. — jednak ligraficznej drobiazgowej wyrobach białe, z y g z a k o w a t e Plariaka, zauważyć można dążenie d o p r z e s a d n i e k a ­ i naczyń. odgrywały z Radłowa, p o w . Tarnów. M a l u j e ładniejsze Pawła znaczenie jeździec garncarz czone d o n a j p r o s t s z y c h l i n e a r n y c h i p u n k t o w y c h m o ­ zade­ zdobionych, starosądeckiego, Mniejsze na z Dębi­ oraz n a k o n i u ( i l . i l . 2, 5). S z k o d a , że t e n z d o l n y 5 moty­ udaną serię g w i z d k ó w o a n i - kształtach, u w a g ę zasługują te ma­ nawet muzykę niegdyś Ośrodki n y . Dał o n w y j ą t k o w o pięknego występowały ceramiki m a l o w a n e j . B o g a t o z a p r e z e n t o w a ł j ą zwłasz­ młodsi koledzy, Płaziak i W i l u s z . W y r o b y bardzo ze n e j Białej, p o w . Myślenice. następnych konkursach i w y s t a w a c h . Łączna s u m a nagród, u s t a n o ­ przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y grupie nadesłane w y t w o r y rynki on — miski, olbrzymią oprócz czy ładne, się także n a c z y n i a n a trzech charakterystyczne nóżkach, serię form pod­ pękate do p o d k u ­ poidła d l a dla Chrzanowskiego im- T Ę Fryś, Ośrodek garncarski w Bielanach, „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1956, n r 4 — 5 . St. K o w a l s k i , Garncarze i garncarstwo w pow. bocheńskim, „ O r l i L o t " , 1950, n r 8. 8 119 �11. 3. Jan Rączka: Dzbanek, glazur. i mai., wys. 32 cm. Rabka, pow. Nowy Targ. II. 4. Andrzej Rozkocha: „Gwiz­ dek", glazur., wys. 10 cm. Ruda Ka­ meralna, pow. Brzesko. 11. 5. Maciej Tracz: „Kogutek" — gwizdek, częścio­ wo glazur., wys. 11 cm. Dębina, pow. Bochnia. II. 6. Ludwik Wilusz: „Cedzak", glazur., 18 X 2 5 cm. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. II. 7. Jan Reczkowski: Bańka mal. i glazur., wys. 24 cm, Ф g. 5 ст. ф d. 11 cm. Niwa, pow. Nowy Targ. II. 8. Andrzej Rozkocha: Garnek, mai. pobiałką i glazur., wys. 17 cm, ф g. 18 cm, ф d. 13,5 cm. Ru­ da Kameralna, pow. Brzesko. ЩШШШШШШШШ �Jí. 9. Fragment ekspozycji i stoisko Wincentego Knapika, Rybna, pow. Kra­ ków. II. 10. Jan Chmiel: Dzbanek, glazur., wys. 34 cm, 0 д. 10 cm, 0 d. 13 cm. Andrychów, pow. Wadowice. H. 11. Albin Zawartka: Dwojaki, gla­ zur., wys. 12 cm, ф g. 13 cm, 0 d. 7 cm. Garnek glazur., wys. 14,5 cm, Ф g. 13,5 cm, ф d. 9 cm. Nowe Brzes­ ko, pow. Proszowice. tr * �T e n sposób d e k o r a c j i cechował r ó w n i e ż m i s k i M i ­ chała K l i m k i e w i c z a z C h r z a n o w a , nowanym, serii dzbanków rekwizyt kich. rej ładne w s w y m sto­ kremowo-zielonkawym tego garncarza dawnych Miał on kolorycie. żartobliwych gęsto sztuczek podziurkowaną t y l k o •Wtajemniczeni Wśród zwracał uwagę szyjkę, znajdowali jeden, towarzys­ na właściwe któ­ miej­ sce, b y w y p i ć z a w a r t o ś ć n a c z y n i a bez r o z l a n i a płynu. Przypadkowe, uzyskane w kolorystyczne w czerwonawym t l e dodawały Zawartki wego, i postaci Proszowice. wykonał tradycjach Brzesko, Opanował z garncarzy Andrzej również prostym ze Sławkowa. Kameralnej, nie stosunkowo leżało ( I I I nagroda). wcale. niedawno pobliskim Rzepienniku, Rozkocha No­ ciężkich Rudzie naczyń na Albina dość Nowak w efekty plam z Brzeska o zdobioną ośrodka dopiero w Kulesy Szczepan malowanie je wypału, naczyniom Ceramikę prymitywnych formach, sgraffitem, W uroku ( i l . 11) i Stanisława pow. pow. czasie ciemnozielonych pow Na jeden Gorlice, pierwszy plan w ś r ó d j e g o w y r o b ó w w y s u w a ł y się d w a g a r n k i , n i s k i e i szerokie, których górne części brzuśców ozdobione b y ł y p r o s t y m , b i a ł y m w z o r k i e m n a c z a r n y m t l e ( i l . 8). Garncarz oraz t e n dał ładny żonej m. i n . n a wystawę gwizdek szyjce w postaci ( i l . 4). D w a j jedyną zwierzątka o bracia Andrzeja Rozkochy, Józef i J a n , przysłali n a c z y n i a n i e m a l o w a n e , wane, a dwojaki także i między glazuro­ nimi maślnicę, rynkę. Wyroby pokazali biskwitowe, fajkę wydłu­ bardzo też proste, garncarze zdobione z jedynie Radwanu, glazurą, pow. Dąbrowa Tarnowska. Od nia omówionych Jana wyrobów Chmielą odbiegały ( I I nagroda) nieco różniał się zwłaszcza t r a d y c y j n y d z b a n (do roku 1946 p o d o b n e dzbanki n a brzuścu p l a s t y c z n y m i z foremek. (il. 10). d z b a n e k , brodatej lindra. i Drugą sprzedawane ozdobiony twarzy, stanowił n a szyjce nakryty wiekiem to liczne analogie ma były dekorowa­ zdobinami, odciskanymi ciekawostkę Naczynie Wy­ „kalwaryjski" na odpustach w K a l w a r i i Zebrzydowskiej), ny naczy­ z Andrychowa. bardzo w ceramice tzw. „żyd'' wyobrażeniem podobnym ciekawe d o cy­ rodowody europejskiej. W s p o m n i e ć także t r z e b a produkcję J a n a Błaszczyka (III nagroda) z Podegrodzia pod Starym T y l k o t e w y r o b y spośród z e b r a n y c h bione były pomocą Zwracała brak już stempelków uwagę duża liczba d a w n y c h , za­ zarzucone ceramicznych. ze w z g l ę d u na naczj'nia. j a k — dzbanami mniej trojaki, rynki naczynia pasterskimi, poza produkuje dzbanów, stanowią zwykłe, a się nawet bowiem ogrodnicze wspom­ podkurzaczami się d w o j a k i , n a nóżkach, cedzidła, flaszowate i t y m podobne. również garnków, obecnie w doniczki. na za ( i l . 18). przedmiotów wykonało zdo­ odciskanymi i n . — w w i e l u Stoiskach powtarzające kształtów i gwiazdkami, n a ogół zapotrzebowania a nawet П. 12. Franciszek Stefański: Dzban glazur., wys. 33 cm 0 g. id. 13 cm. Radiów, pow Tarnów. II. 13. Józef Biliński: Bańka, mal. i glazur., spłaszczona z jednego boku dła wygody przy noszeniu, wys. 23 cm, (fig. 3 cm, ф d. 12,5 cm. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. II. 14. Stanisław Tokarski: Miska, mal. i glazur., wys. 9 cm, ф g. 28 cm, 0 d. 11,5 cm. Chochołów, pow. Nowy Targ. II. 15. Feliks Matusiak: Świnka — skar­ bonka, mal. i glazur., wys. 11 cm. Bielany, pow. Oświęcim. 11. 16. Jan Reczkowski: „Chrystus Fraso­ bliwy", rzeźba ceramiczna, glazur., wys. 21 cm. Niwa, pow. Nowy Targ. II. 17. Ludwik Wilusz: Kropielniczka glazur., wys. 25 cm. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. nadto już garncarzy nianymi i i odpowiednich pomnianych Wielu listkami Sączem. na w y s t a w i e sprzedaż różnych Coraz misek podstawę produkcji większości ośrodków �и 15 1<¡ 17 123 �II. 18. Jan Błaszczyk: Bańka, głazur. ornament ciskany stemplem, nakładany, wys. 29 cm, śred. 2 cm, średnica dolna 16 cm. Podegrodzie, pow. Sącz. K o n k u r s n i e objął w p r a w d z i e kich to ze w s z y s t ­ c z y n n y c h ośrodków k r a k o w s k i c h , n i e umniejsza jednak tak bynajmniej dużej liczby pierwszy tacji no twórców wy­ górna Nowy możność produkcji jeszcze idące jego znaczenia. Zgromadzenie z ceramiki dało dokonania przeglądu wyrobów p o raz i dokumen­ ośrodków k r a k o w s k i c h . Obecnie wyciągać n a tej podstawie wnioski, ale zebrany materiał c h a n i e w przyszłości o p r a c o w a n i e trud­ jakieś ułatwi dalej niesły­ syntetyczne zagad­ nienia. N i e można pominąć r ó w n i e ż d r u g i e g o , co n a j m n i e j tak samo wpływu ważnego aspektu w y s t a w y tej i m p r e z y k u r s u zaproszeni wystawy i w i konkursu n a garncarzy. zostali n a zjazd czasie d y s k u s j i Uczestnicy w dniu — kon­ zamknięcia w y p o w i a d a l i się o tej i m p r e z i e z d u ż y m u z n a n i e m , obiecując n a s t ę p n y m r a ­ zem pokazać wyrobów. stawą większe Równie i lepiej opracowane w i e l k i e było ze s t r o n y publiczności. zestawy zainteresowanie w y ­ Poza entuzjastycznymi w p i s a m i w książce p a m i ą t k o w e j ś w i a d c z y ł y o t y m z a ­ k u p i e n i e większości eksponatów, przed wystawy, zamknięciem 0 dalsze możliwości d o k o n a n e n a długo oraz liczne z a k u p u 'podobnych zapytania przedmiotów. F a k t y t e p o w i n n y stanowić d o w ó d d l a czynników o r ­ ganizujących nych Drugi dziej dział udane czesnego rafki wystawy próby stanowiły nawiązania odbiorcy, mniej do jak komplety potrzeb współ­ śniadaniowe, k a ­ i kieliszki, flakony n a k w i a t y czy dekoracyjne t a l e r z e . ' W y d a j e się j e d n a k , ż e n a j w i ę k s z e zbytu m a trzecia bogato grupa reprezentowana wyrobów, p i e wysunęły się z d e c y d o w a n i e podobnych Radłów). w postaci zwierzaków Na uwagę —• d r o b n a g a ­ miejsce ptaszków, (Dębina, zasługują Bielany i inne) koników Ruda także i tym Kameralna, skarbonki w sprzedaż l u d o w y c h w y r o b ó w charakterze dekoracyjnym i artystycz­ pamiątkarskim ( z w ł a s z c z a d l a C P L i A i P T T K ) , ż e ' p o w o d z e n i e m cieszą się n i e t y l k o sprowadzane z d a l e k a s i w a k i c z y zdobio­ n e b i s k w i t y . Właśnie w y r o b y k r a k o w s k i c h garncarzy p o w i n n y zapełnić p ó ł k i s k l e p ó w i k i o s k ó w z pamiąt­ kami w Krakowie. Dotychczas stety tego r o d z a j u kontaktów z tych Na w tej gru­ zabawki, miniaturowe naczyńka iflNowy Sącz, B a b k a , N i w a , gwizdki możliwości niespodziewanie na wystawie lanteria ceramiczna. N a pierwsze oraz łub b a r ­ o n i e nawiązano handlowych z garncarzy. zakończenie wspomnieć należy oprawie wystawy, zaprojektowanej art. w piast. Marię ładnych, Miejskiej 1 umiar Czarnecką. ale niewielkich Biblioteki w środków te, d o uniknięcia m o n o t o n i ę (rozpraszały a k c e n t y figurki, doskonały okaryny artykuł i podobne pamiątkarski. Fot. w stanowiły właściwe c e r a m i k i , a p e w n ą , dość trudną p o s t a c i pięknych k r a k o w s k i c h Chust. Jan Świderski. prostota p l a s t y c z n y c h . Szare tło d l a z g r o m a d z o n e j lichtarzyki, maty cechowały półki stanowią słomiane urządzoną wystawowych kształcie ś w i n e k (zwłaszcza z a b a w n i e m a l o w a n a ś w i n ­ a także i podesty, plastycznej Ekspozycję, salkach Publicznej, stosowaniu o i w y k o n a n e j przez k a z B i e l a n — i l . 15) c z y z a s k l e p i o n y c h k u l . Z a b a W k i drobiazgi nie­ żadnym barwne � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7fb28174f2b31ecfee3d8cfdf72696c.pdf 1ca6c5a03f361af7906101cf7aaa5872 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Jezus Chrystus - w rzeźbie ludowej Konin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4172 Title A name given to the resource "Boże Męki" w I połowie XVIII wieku na terenie powiatu konińskiego w świetle ksiąg grodzkich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 105-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jego „Madonnę Skępską" zakupiła C P L i A . gólnym upodobaniem Wacław rzeźbi ża i d ł u t ; r z e ź b s w y c h n i g d y n i e m a l u j e . zwierzęta. urodzony Skirzyński, w 1919 r „ z. zawodu, jest twórcą l i c z n y c h rzeźbionych wie kapliczek i figur nagrobnych. mat; w gospodarstwie, w kaplicz­ sztuki Skępskiej" Częstochowskiej" ( i l . 5), „ M a t k i ( i l . 4) i i n . Pracuje Bral również udział w c e p e l i o w s k i m karskim w 1958 г., g d z i e uzyskał Wincenty trza kościoła w Z a w i d z u . dziej samodzielne, Teraz dekoracyjne, wie r. przeważnie M Boską by w i e j s k i e " . Współpracuje szopkarskim otrzymał z CPLiA. drugą nagrodę. bar­ znanych jącą „ba­ kiej w w wysta­ 1959 r . w 1898 r . w S i e r p c u , amator, dużą prac figurki „Matki Bos­ oryginalnością tematu. Żurawińskiej", d l a której m a szczególny kult; n u j e duża biegłość kompozycje wzoru, w drzewie w y k o n a n e bez cechujące ( i l . 11). W s z y s t k i e sierpeckim, w i interesu­ zawsze j e m a l u j e . D o c i e k a w ­ należą konkretnego najczęściej W ( i l . 6). W y k a z u j e techniczną j a k Huras, wykonuje rzeźbi wykonał również interesującą rzeźbę „Chrystusa u p a ­ kompozycje u r o d z o n y w 1918 r . w Chądzynie, podobnie jego których kościoła biegłość rzeźbiarską Kocot, r z e ź b y pełne i r e l i e f y ; pomocy za pomocą dłut, w z o r u j ą c płaskorzeźbach, a także n a rzeź­ m u z interpretację Zygmunt jego urodzony n a oleodrukach, pracach szych dzu, stolarz, Sier- zaczerpniętej Uczestniczyła p o w . sierpeCkiego Huras, najczęściej bach u r o d z o n y w 1924 r . w Z a w i ­ Dużyński, ciemnozielono o tematyce d o obrazów. piaskowcu i w drzewie, swych znane są poza g r a n i c a m i k r a j u — zwłaszcza w U S A . Stanisław rzeźby ludowej Franciszek N a konkursie Rzeźby ramy powtarza w swych z Dzieciątkiem, B o ­ Ukrzyżowanego oraz wykonuje sztuki się t r a f n i e uogólnione — (Skępską, lesną i inne), F r a s o b l i w e g o , rzeźby ciemnobrązowo, a więc w kolorach tradycyjnych w m i e s z k a t a m i o b e c n i e , pracując j a k o o g r o d n i k . Rzeźbi w topo­ n a w y s t r o j u wnę­ tworzy chwilach ( i l . 8). „Organista i organiścianka", a także m i s t e r n i e w Zawidzu, z z a w o d u cieśla. lowym, o ornamencie w z o r o w a n y m wolnych malowane: fioletowo, zdobione wyróżnienie. Dawniej rzeźbił g ł ó w n i e o ł t a r z y k i w d r z e w i e w z otaczającego j ą życia, j a k n p . „ J e ź d z i e c n a k o n i u " dla CPLiA. 1896 Prace dzieci, peckiem. Boskiej w rzeźbi. i k o n k u r s i e szop- ( i l . 9), u r o d z o n y Krajewski u r o d z o n a w 1897 Gołębiowska, j e j , b a r d z o p r y m i t y w n e , zbliżone d o twórczości są z a w s z e w ludo­ w Płocku. Skirzyński w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a t e ­ „Madonny Szczypawka r o k u w Mościskach, g m i n a Gójsk, p r a c u j e n a w ł a s n y m drze­ w Rościszewie, uzyskała 1957 r. pierwszą nagrodę n a w y s t a w i e wej Helena rolnik Polichromowana statua „Madonny z L o u r d e s " , u m i e s z c z o n a ce n a grobie jego m a t k i z C P L i A . Rzeźbi w d r z e w i e l i p o w y m , za pomocą n o ­ Z e szcze­ się jego prace pewną znamio­ warsztatowa. j a k zresztą n a całem Mazowszu dającego p o d k r z y ż e m " i szopkę n a k o n k u r s C P L i A P ł o c k i m t w o r z y jeszcze w i e l u m n i e j z n a n y c h , a może (pierwsza i l . 7). W s p ó ł p r a c u j e i nagroda F o t : Stefan Z — stale — il. 1, 2, 4, 6, 8, 9; Marian Deptuszewski A R C H I W U M „BOŻE MĘKI" nie odkrytych ludowych W PIERWSZEJ Przedpełski d o źródeł POŁOWIE historycznych, a XVIII szczególnie do masowych przekazów z a w a r t y c h w księgach kich — uzyskało j u ż n a d o b r e p r a w o przy opracowywaniu etnografii, takich j a k budownictwo odzież, czy też urządzenie z wiejskie, dziedziny WIEKU NA zywaniu niektórych duchowej i społecznej, t a k i c h wartość zagadnień z pomocą szeregu jakiej zakresu przykładów wieku, zwrócić księgi t e mogą być źródłem ży we i figur przydrożnych. wspomnianych Informacje dokumentach przy krzy­ n a t e n temat są t r u d n e d o zna­ a w wyjątkowych przy j a k np. magia XVIII mierze badaniach n a d stosunkowo wąskim problemem opisy, co j e s t zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n e kultury s o w y c h m a t e r i a ł ó w h i s t o r y c z n y c h służących d o badań ludowa nad grodz­ pragnę za uwagę w y p a d k a c h dość o g ó l n i k o w e rozwią­ dziejami źródłach połowy KONIŃSKIEGO l e z i e n i a i r a c z e j Skąpe. Często są t o j e d y n i e w z m i a n k i , Wykorzystując materiały z konińskich ksiąg z pierwszej POWIATU Zwrócono czy p r a w o l u d o w e . kich w TERENIE SĄDOWYCH rolnictwo, i z b y chłopskiej. także uwagę n a i c h bezcenną grodz­ obywatelstwa tematów — il. 5, 7. — il. 3, 10; Jan Swiderski H I S T O R Y C Z N E G O W ŚWIETLE GRODZKICH K S I Ą G Sięganie twórców. n ato, ze stają trakcie ludowej. Często się z r o z u m i a ł e d o p i e r o współczesnymi nika ogromna w kultury d l a większości m a ­ materiałami wartość opisów, badań wzmianki w w zestawieniu opisowymi. Stąd w y ­ które d o k o n y w a n e są n a d współczesną kulturą ludową; 705 �dzięki t y m m a t e r i a ł o m o p i s o w y m bowiem się n a m k o n k r e t n e kształty z j a w i s k wzmiankowanych w źródłach Za jedno z najbardziej badaniach czy w s i zostały o t o interesujące nas materiały przydrożnych, z a w a r t e w księgach dotyczące figur relacyjnych grodu konińskiego: historycznych. w a r t o ś c i o w y c h źródeł nad dziejami A zarysowują przedmiotów uznane przy sądowe C i e n i n Z a b o r n y , r o k 1701, w i z j a , W o j e w ó d z k i e Archi­ w u m Państwowe w Poznaniu ( W A P P ) , K o n i n , Relacje księgi g r o d z k i e , a spośród n i c h szczególnie księgi t z W . m a n u a l n e ; (Rei.) 1, f. 88 v . : „relacyjne", zużytkowane w „ N a ostatek figurę B o g a Wszechmogącego alias wierają one wyjątkowo niezwykle niniejszym artykule. Za­ bogaty interesujących materiał z a r ó w n o dla etnografa problemów k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i d o zagadnień szlacheckiej wsi pańszczyźnianej К nienia znaczenia t y c h źródeł kowanie. Publikacji lacyjnych poświęcone są w teriały d o d z i e j ó w siewicza. Na wszystkim z ksiąg dawnictwo chłopa resującego W. zagadnienia że w jedynie cząstkę grodzkich. Poza Mękach" swe obydwa wizjach Przede pracach p u ­ materiałów tym — wy­ dla inte­ Mąk". wymienionych odnajdujemy fragmentarycznych oparł „Bożych Dereprzede Niestety, 2 re­ „Ma­ J. są bezużyteczne blikowano żych ksiąg pochodzących Rusiński . w s z y s t k i m dlatego, relacjach grodzkich grodzkich źródłowe nas doce­ ich publi­ wielkopolskiego" relacji również Dowodem całości t r z y t o m o w e inwentarzach te w y d a w n i c t w a obyczajowych jest szerokie materiałów do zawartych wzmianki o najczęściej w w „Bo­ krótkich, zawierających opisy pól, Mękę nowozbudowaną i drzewo wszystko dynku w „[...] płosa [...] lewczanych Święta, archiwalnych o „Bożych kumentach, nych w do dziejów Mękach" nie publikowanych i manifestacje w y c h oraz ugody Dochodzimy tam, źródłach; Wzmianki w nie a możemy w relacyjne szukać przede dokumenty te to majątko­ w o figu­ źródłach wszystkim się z za­ wszędzie opisów pól; w punktu- terenie. krzyży i f i g u r przydrożnych — grodu konińskiego. Dla pierwszej połowy X V I I I w i e k u wykorzystałem t u 17 ksiąg s e r i i relacji relacji manualnych oraz 13 ksiąg i N a zakończenie t y c h p a r u u w a g w s t ę p n y c h nadmienić, ż e z e b r a n e powiatu konińskiego skie, w czasach, oblat . 3 chciałbym m a t e r i a ł y dotyczą s z e r e g u w s i (obecnie o których liskie) w jego granicach województwo poznań­ piszę, w o j e w ó d z t w o przedrozbiorowych, niż dzisiaj. G r a n i c e te obejmowały — terenami dzisiejszego siejszych powiatów powiatu Konin Turek, — Słupca część i ka­ znacznie szerszych Koło, poza dzi­ Pleszew. P o r . : J . B i e l e c k a , Organizacja i działalność kan­ ziemskich i grodzkich wielkopolskich XIV— wieku, „ A r c h e i o n " , t . X X I I , 1964, s, 130. J . Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t . I — I I I , W r o c ł a w 1956—1957; W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu ka­ liskiego, t . I , W r o c ł a w 1955, s. X X I X , 810. P o m i j a m t u w y d a w n i c t w a z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y z ksiąg r e ­ l a c y j n y c h z i n n y c h terenów P o l s k i (np. Inwenta1 celarii XVIII 2 106 wsi, WAPP, Konin, ciągnie się o d B o ż e j M ę k i aż d o szet- granic [...}". 1733, proteśtacja, WAPP, Konin, R.O. 8, f. „[...] o d t e g o miedzą idąc d o k o p c a k a m i e n n e g o , jest za b r o d e m Biskupie, „Pole p o d Bożą 1735, w i z j a , ozime Bożej M ę k i Drzewce, WAPP, świecką który [...]". K o n i n , R.O. 8, f. 346: k u Grabienicom na folwarczku prosto [...]". 1738, w i z j a , Boża Męką Męka przez WAPP, nowo, Konwent starej Wielebnych k i e h postawiona, a raczej nocnym K o n i n , R e i . 13, f. 156: zamiast erygowana, swego Męża kierą ścięta, sposobem piłą w z rozkazu tamże blisko Księży Lęndz- przez ludzi w s i H e l e n y z Z i e l o n a c k i c h Rościszewskiej p o d nieobytność Spośród konińskich ksiąg g r o d z k i c h p r z e j r z a ł e m — księgi 1727, podział prawie [...]". koło porąbana, i dyspozycji poderżnięta, miejscami p. a potem pozluzowana, sie­ kru­ c y f i k s Od n i e j o d e r w a n y i i m i ę Jezus w y r y s o w a n e spodziewać z myślą o z a g a d n i e n i u i niemal widzieliśmy wykorzysta­ o p i s a c h t y c h „ B o ż e M ę k i " służyły c z a s e m za ry orientacyjne [...] Łukom dotyczące s p o r ó w należy obalone innych do­ t u d o w n i o s k u , że w z m i a n e k sądownictwa, gdzie i źródeł graniczne. przydrożnych kresu polskiej. się też skatalogowanych protestacje rach wsi znajdują katalog f u n d i t u s podcięte i 290 v . : będącej, także Wielkie, Bożą dla ubo­ R e l a c j e i o b i a t y , (R.O.) 6, f. 638 v . : blikacjach. ich obrócone Szetlewo mały t a k z B o ż e j M ę k i , j a k o też z b u ­ p o d nią będącego, porąbane wióry „[...] zawiera budyneczek g i e g o p o d nią z b u d o w a n y a opisów t y c h n i e uwzględniono w w y m i e n i o n y c h p u ­ Nie i kierą w y c i ę t e , słup p o s i e k a n y item przy tej nowej Bożej i t a k n a chłopa Męce stara sie­ ścięty, ab antiquo stojąca a l i a s z n a k [...]". Święta, 1739, u g o d a g r a n i c z n a , W A P P , K o n i n , R.O. 9, f. 5 4 1 : ,,[...] w y z n a c z y ć kopiec Bromkom samym przy n a d rowem, krzyżu, jak który idzie teraz stoi ku nad t y m r o w e m [...] d a l e j zaś s a m a d r o g a wardęSka aż d o B r o n i k g r a n i c z y ć b ę d z i e [...]". Święta, 1739, w i z j a , W A P P , „[...] k o p i e c drodze graniczny wardęskiej Siąszyce, [...] Stojącej 1739, podział K o n i n , R e i . 13, f. 206 v . : n a b o k u Bożej Męki przy [...]". wsi, WAPP, Konin, R.O. 9, f. 394 v . : „[...] z a g o n e k n a t a m t e j s t r o n i e d r o g i k u p o l u u g o r u z a o r a n e g o t r o j g i e m s t a j p r z y B o ż e j M ę c e [...]". T r ą b c z y n , 1740, w i z j a , WAPP, „ P ł o s k a [...] pierwszym n a której K o n i n , R.O. 9, f. 619: s t a j u , u Bożej Mę­ k i , ż y t o n a p ó ł z o s t e m [...]". rze dóbr ziemskich województwa krakowskiego 1576—1700, w y d . A . K a m i ń s k i , A . K i e ł b i c k a i S. P a ń k ó w , W a r s z a w a ,1956, s, 537). K s i ę g i r e l a c y j n e g r o d u k o n i ń s k i e g o mają o d ­ mienną n o m e n k l a t u r ę w porównaniu z księgami innych grodów w i e l k o p o l s k i c h . Por.: Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t. I , W r o c ł a w 1956, s. X V . 3 �Motila Bienna, 1740, w i z j a , WAPP, Konin, R.O. 9, oznaczać k r z y ż e . D z i s i a j żymi f. 525 v . : „Item n a p r z e c i w k o tej płosie k u Bożej Męce kawal- Mękami" przydrożne Do ców 4 [...]". Sługocinek, 1742, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 10, f. 182: bując „[...] oddaje tworzyć się groch zasianego na s k i m staje, j e d n y m o d Bożej M ę k i folwarku pań­ [...]". Bratuszyn, 1747, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 317: ,.[...] w gościńcu bratuszyńskim cego o d drogi d o T u r k u żyta na pniu idącej, p o l e w e j stoją­ stronie od Bożej Męki, prętów 2 [...]". I.lehynek, 1748, podział w s i , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 660: związane bardzo wygląd wykorzystanymi mi o posiekanym wyzna­ my jedynie wiadomość Wielkiego jącej nieco dla w sktadków 111 przez 2 s t a j " . filantropijna przydrożne „[...] i t e m p r o s t o w wiania nież Kleczew, 1749, podział ki" K o n i n , R.O. 1 1 , wzmianka „W polu średnim, g d z i e t e r a z o z i m i n a , f o l w a r k ciąg­ Pierwszym zagadnieniem nasuwającym się związku z p r z y t o c z o n y m i ź r ó d ł a m i j e s t p o t r z e b a lenia, co r o z u m i a n o w W i e l k o p o l s c e łowie X V I I I wieku Dochodzimy krywczego, że były z wyobrażeniem to zresztą przede ukrzyżowanego je na to n i e d w u z n a c z n i e teriałach opis w „Bożej jedyny Męki" „Boża nie od­ Mąk" na przede dowodem wszystkim 1739 r. ze Świętej, tradycje rzeźbione z XIX liński . ma­ Drzewiec. pą — te jednego nazywają Męką". Za i go dane tego się także w s z e l k i e są przez inne spotykane Obok krzyży 5 8 9 9 „Bo­ starych krzyży raźnie już p r z e k a z krzyżem, figury, źródłach i lub a „figury" z tuż infor­ Wykorzysta­ wyjaśnić, miały jak od­ wspaniałe wielkopolskich Nowak krzyże świątkarzy i Paweł ma­ dzież z 1756 r . . Są Bry­ Natomiast materiałów dru­ wać w ..Boże żadnych na podstawie się 7 w znalazły się Cho­ figur . 9 przeze wyraźnie interesujące w znajdu­ pow. tylko wzmianki, nie cytowanych bardzo wy­ 1 7 5 5 . Figurę danych o wyglądzie możemy Kle­ mówi świętego Szamocina, u s y t o w a n i u krzyży, Męki" z r o k u 1749 z z roku to jednak figury. n i e oznaczała Nepomucena wówczas inwentarzu 8 kryć mamy Jana popularnego w po wsiach oczywiście z Zarzewka, także zawierające również Męki") bardzo mogą jesteśmy Mąk". niestety (jeżeli św. jemy „Bożą mogą figurze tego Wzmianki jak Męka" z O są­ wzmianki j a k można pozbawieni „Bożych stawiano Wzmiankę o figurze Męki" Uwagę dotyczącą wieloznaczności określenia ..Boża Męka" z a w d z i ę c z a m p . m g r o w i S. Błaszczy­ kowi. W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 54,3: „ W i d z i a ł p r z y t y m tenże w o ź n y [...] n a d r u g i e j s t r o n i e d r o g i , n a ­ przeciwko n o w e m u gościńcowi, p r z e z p . Chorążego rekwjrenta postawioną Bożą M ę k ę d ę b o w ą [...]" S. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 1, s. 9 i nast. ' W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 496: „[...] począwszy od w s i , t o jest o d o g r o d u , w k t ó r y m s t a t u a św. J a n a Nepomucena w y s t a w i o n a [...]" J . Deresiewicz, Materiały c y t . w y t i . , s. 7 6 : „Fundamentów założenie, g d z i e m a być k a p l i c a f u n ­ dowana, n a pagórku jadąc d o M a r g o n i n a ; a d praesens na t y m m i e j s c u f i g u r a ś w . J a n a N e p o m u c e n a wy­ stawiona." W związku z f i g u r a m i p r z y d r o ż n y m i warto przytoczyć n a d e r interesującą w i a d o m o ś ć o dębach 4 tradycji stawiania nowych Drzewcach. w i e k u , j a k Franciszek „Boże obiektu. „święte" w rów­ e czewa. z o b u zapisów „Boża upra­ jest Mę­ takich wyko­ dwie — samego zarówno określeniem giej strony — n a t o , że dotyczące dzić s k o n f r o n t o w a w s z y Figury punktów ona historyczne z zaczerpniętym krzyże, żebraka. Interesująca w n e t u źródła n i e potrafią ległe ona krzyża „Bożej rzystanych źródeł „Bo­ zapewne Jest krzyżu zdobienia wanym Innym pod to starej In­ „małym „Bożej miejscu Dowiadujemy się z n i e g o o p o s i e k a n y m słupie i o d e r ­ krucyfiksie. dla dogodnych natomiast co d o krzyże cytowanych z Całkowicie macji Wskazu­ wszystkim Chrystusa. w po­ Męka". wcale pochodzący w usta­ pierwszej p o d określeniem tu do wniosku, żych wykracza­ o Była o pozostałościach nowym więc chronologiczne. zbudowanym żebraczego. tejże obok. nący się o d f i g u r y d o b o r u [...]". to z może­ na Męce" z L u b - informacja dworu jeden a Zabornym. fundacja świadectwem d a w n e j f. 748: •/. stanowi zniszczo­ tu „Jezus" ramy ubogiego", procederu — 5 ze dodać Bożej Po­ wzmianka­ krucyfiksie napisie od­ Męki". komentarzu 1753 r. pró­ materiałów „Bożej „dębowej Cieninie to przy o przyjęte szczegół Męką" dochodzimy Drzewcach, o z poza budyneczku w każde staje osiem składów r a c h u j e s i ę " . w M ę c e " oraz Szetlewo, 1749, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 12, f. 112 v . : wsi, WAPP, i Męki" żą staj, słupie „Bożej cza się jęczmienia o d Bożej M ę k i rachując aż d o l n u Bożą M ę k ę płoska t r o j g i e m w figury religijnym \ wyników już „Bo­ wszelkie zgromadzonych nej stowa kultem XVIII-wiecznej za teresujący ..W j a r z y n n y m także p o l u za stodołą pańską z są często skromnych na podstawie , .Bożej na w s i wielkopolskiej nazywane tych nas mnie zoriento­ bowiem materiałach jako spełniających f u n k c j e z n a k ó w g r a n i c z n y c h . P r z e k a z t e n b r z m i : „ I t e m dęby s t a r o d a w n e , przed strugą z w y ż pomienioną stojące d w a , z n a k i g r a n i c z n e n a kształt o s o b y l u d z k i e j n a s o b i e mające. I t e m za tąże Strugą d r u g i e d w a dęby, takież p o d o b n e z n a k i na sobie reprezentujące [...]" ( W a r d ę ż y n e k 1748, W A P P , K o n i n , R e i . 16, f. 314 v.) M o ż n a sądzić, że c e l e m o w y c h „ z n a k ó w [...] n a kształt o s o b y l u d z ­ k i e j " znajdujących się n a dębach b y ł o zagwaran­ towanie nietykalności granicy. Mało jest jednak p r a w d o p o d o b n e , a b y b y ł y t o p o s t a c i e świętych, gdyż z a p e w n e zostałyby p r z e z w o ź n e g o zidentyfikowane. U ż y c i e n i e ściętego d r z e w a j a k o t w o r z y w a spoty­ k a m y p r z y f i g u r z e św. B e n o n a z K r o b i w p o w . Gostyń, d a t o w a n e j n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u i p r z y ­ pisywanej Walentemu z Grabonoga. Pisze o n i e j A . G l a p a w n o t a t c e Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1956, n r 4—5, s. 24)1. 107 �punkty orientacyjne pomagające w opisach pól. Bę­ kiem nocy dąc O b i e k t a m i p o w s z e c h n e g o k u l t u , g w a r a n t o w a ł y o n e gicznych trwałość zresztą rynem nów, oznaczeń granic. Warto tutaj w której śmiertelnym przesunięcie wypadkiem. krzyża O ku dowiadujemy za o b r ę b e m z wsi. Mówi zebranych wiejskich jest o ukarane Mękach" z te­ połowie X V I I I t y m zupełnie materiałów. Wielkopolsce zatem znalazłyby jasno Możliwość w wie­ zabudowań potwierdza o opisach się nich w na pewno w więk­ występo­ obrębie niewielka; brak wzmianek Męki" Sewe­ się, ż e stały o n e p r z y d r o g a c h , p o ­ w a n i a krzyży w nież T. zostało „Bożych renu p o w i a t u K o n i n w pierwszej szość za w s p o m n i e ć o opowieści z B o r o w e j , p o w . T a r ­ 10 to opisach „Boże niektó­ figur któ­ pod w XVIII w i e k u odbywały mach w prac terenowych Poznaniu sposobie remu w leczenia położenie chałup i i n n y c h budynków w i e j s k i c h . Inaczej n a j p r a w d o p o d o b n i e j tuowanie figur. Podana gurze z Kleczewa p r z e d s t a w i a ł o się u s y ­ przeze m n i e w z m i a n k a o f i ­ z roku 1749 w s k a z u j e co prawda n a j e j p o l n e położenie, j e d n a k j u ż f i g u r a z r o k u 1755 . z Zarzewka wyraźnie u s y t u o w a n a jest w e w s i . u Częste p o s ł u g i w a n i e się w znanych nam zach z p o w i a t u K o n i n f i g u r a m i i krzyżami nymi jako punktami przeka­ przydroż­ g r a n i c z n y m i n i e oznacza oczy­ wiście, ż e b y ł y o n e s t a w i a n e c e l o w o j a k o z n a k i g r a ­ n i c z n e . U d a ł o się n a t o m i a s t natrafić 12 wyraźnie stwierdzający przydatność na dokument figury w D o k u m e n t t e n t o „Manifestacja" A. z ojczymowi, roku 1748 p r z e c i w k o rzejewskiemu, cie swemu właścicielowi K o n i n . Wiadomość magii. Zbierzchowskiego A. w s i Budzisław w wydaje się tak Mie­ powie­ stępnie z a p r a s z a przebywa już pasierba we d o Budzisławia. K i e d y t e n dworze, pów u z b r o j o n y c h w przedsięwzięcia ojczym nasyła nań chło­ kije, cepy i kosy. R e z u l t a t y najwidoczniej „czułego" ojczyma, pod­ gdyż n i e spełniły dalej czytamy: tego zamierzeń „[...] tychże Etnografii gruźlicy. Sposób UAM o oryginalnym ten zalecał nogami cho­ d o góry, n a krzyż. Bardzo istotna — kwestia, stępujących w ramach k i m byli w bardziej religijnego ludności tematu tak licznie połowie „Bożych że w p r o w a d z a dla naszego fundatorzy pierwszej teresujące XVIII Mąk" i w. — wy­ na te­ innych figur, n a s bezpośrednio w i n ­ etnografów zagadnienie Chłopskiej. form Dlatego życia kwestię tę p o r u s z a m , choć z e b r a n e m a t e r i a ł y t y l k o w części u p o ­ ważniają cych mnie „Bożych do tego. Mąk" z W przekazach terenu powiatu dotyczą­ Konin dwu­ k r o t n i e t y l k o u j a w n i a się f u n d a t o r . I t a k d o w i a d u j e ­ my się w na przykład, Drzewcach że „Boża Męka" zniszczona została w y s t a w i o n a p r z e z k o n w e n t c y ­ stersów z L ą d u , w ł a ś c i c i e l a l i c z n y c h w i o s e k w licy. Lubsto- Druga wa wzmianka, Wielkiego poza ramy muje o pochodząca z 1755 г., a w i ę c chronologiczne stojącej przy z oko­ wykraczająca przyjęte drodze, wizji w nieco pracy, naprzeciwko infor­ gościńca, „[...] p r z e z p . C h o r ą ż e g o r e k w i r e n t a p o s t a w i o n e j żej M ę c e " Czy interesująca, że przytoczę w i ę k s z y j e j f r a g m e n t . M i e r z e j e w s k i Katedry 1959 i n f o r m a c j ę w d r a l p a n i e się o p ó ł n o c y , przydrożny jest roku tym inwentarzach się „ d z i e w o s ł ę b y figurą", u z y s k a n o w czasie badań p r o w a d z o n y c h w r a ­ się czy Kró­ rej renie p o w i a t u K o n i n wizjach ma­ przetrwała na terenie p o w i a t u K o n i n do dzisiaj. Z r y c h choćby w s i j a k o o b i e k t y , weriług k t ó r y c h określa W przydrożnych l i k o w a , w s i n i e z b y t o d l e g ł e j o d miejscowości, w rów­ wsi. praktykach m a g i c z n y c h T r a d y c j a funkcji nas 15 ta, t a k s k r o m n a baza materiałowa do stwierdzenia, szczyźnianych łącznie z Bo­ . wsiach inicjatywy że „Boże Męki" w Wielkopolsce właścicieli upoważnia były w pań­ stawiane dóbr i wy­ ewentualnie jeszcze p r z e z p l e b a n ó w w i e j s k i c h ? O c z y w i ś c i e , że n i e . Źródła dają jednak pewne hipotezy wykluczającej, każdym wysunięcia poważnie ograniczającej szy szczyźnianych w X V I I I w . w f u n d o w a n i u f i g u r i k r z y ­ jakieś podobieństwo dziewosłębów który n i e miał n a d l a t ¡1(5, a z babą swatał i c h , a myśląc o ważne jest to wszystko manifestanta pod chłopca, mającą f i g u r ą skórze." 1 3 d l a nas stwierdzenie, We że l a t 70 robił, wzmiance tej pod figurami, ży przydrożnych. wielkopolskich do razie chłopów umyślnie p o i ł i s a m z n i m i pił, s p r o w a d z i w ­ na udział podstawy a w Dodatkowych hipotezę argumentów dowujących tę nie ciężkiej sytuacji materialnej pańszczyźnianego w dostarcza dobrach chłopów analiza podbu­ szczegól­ i społecznej szlacheckich pań­ chłopa w Wiel­ a z a p e w n e także i p o d k r z y ż a m i , o d b y w a ł y się w b i a ­ k o p o l s c e . N a l e ż y pamiętać, ż e początek p i e r w s z e j po­ ły łowy wsi dzień zbiorowe magicznym, ujawnia obrzędy satanicznym. W się chęć zjednania o Charakterze obrzędzie z sobie wyraźnie Budzisławia mocy szatańskich XVIII wielkopolskiej p o d figurą p r a k t y k ny oraz ludowej t a k słaba nie w zabiegach formacja magicznych roli przecenia­ myśli, i n t e n c j i . I n ­ z B u d z i s ł a w i a u p r a w n i a nas także d o puszczenia, że f i g u r y i bardziej popularne w krzyże przydrożne przy­ były t y m indywidualnych, okrytych mro- T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, W a r s z a w a 1958, s. 60. P o r . p r z y p . 7. u Występowanie krzyży granicznych zarejestro­ w a ł d l a P o m o r z a i n w e n t a r z P i a ś n i c y M a ł e j z 1678 г.: „[...] skarżyli n a p o m i e n i o n y c h posesorów Częstkowa, że o n i k r z y ż e graniczne stare powycinali". 1 0 1 1 208 ruiny n a s k u t e k działań gospodarczej wojennych niejszych jeszcze przemarszów w o j s k w p r z e z nienaturalność o d b y w a n y c h charakterystyczne d l a magii w i e k u t o czasy północnej. W i ę k s z o ś ć ekonomicznie, gospodarstw że musi i okresie chłopskich posługiwać groź­ woj­ jest się d o ­ starczanymi przez p a n a w r a m a c h tzw. „załogi" pod­ stawowymi narzędziami pracy. Inwentarze z t e g o o k r e s u p r z e p e ł n i o n e są także strofalnym stanie chłopskich chałup i wizje danymi o kata­ i zabudowań G. L a b u d a , Inwentarze starostw puckiego i kościerskiego Z XVIII wieku, T o r u ń 1954, s, 65. " W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 375. P o r . : T . S e w e r y n , Niszczenie dzieł sztuki wy­ nikiem zabiegów magicznych, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , ¡19613, n r 3, s. 149 i mast. P o r . p r z y p - 5. 1 4 15 �gospodarczych, należały których zresztą wystawienie do p a n a Wsi. W i konserwacja tych warunkach S. Błaszczyk byłoby zdo­ uwłaszczeniu być się n a w y d a t e k związany z fundacją „Bożej Mę­ fundacje ki" danych do­ o l b r z y m i e j większości chłopów n i e ł a t w o czy f i g u r y . Bardziej starczają chłopa materiały mówiące pańszczyźnianego. bociznami mógł przekonujących o i najrozmaitszymi być każdej sytuacji Chłop chwili społecznej t e n , obciążony innymi świadczeniami, pozbawiony ziemi, uprawiał, przerzucony n a i n n e g o s p o d a r s t w o prostu sprzedany. Pan wsi, niepodzielny l u b po właściciel się j e ­ dynie godnym d o r e p r e z e n t o w a n i a w s i r ó w n i e ż Bogiem. Kontrola rozciągnięta nia przezeń także obowiązków tuacji w y d a j e się w i e l c e nad przed chłopem dopilnowanie pań­ spełnia­ religijnych. W takiej prawdopodobne, że sy­ dyspo­ nujący środkami m a t e r i a l n y m i p a n w s i troszczył o wszelkie o b i e k t y służące u m o c n i e n i u w i a r y ludu, pomnażając jednocześnie własne się wśród zasługi re­ ligijne. wskazującym dóbr j a k o n a fundatorów krzyży i na właścicieli figur przydroż­ o kapliczce —• Z . J . ] pojawiają święci krzyży strzec i się n a w s i l i c z n e mają staraniach o dostatek." Interesująco czące z przedstawiają fundacji innych terenów nictwach się XVIII-wiecznych Polski, źródłowych. m i e j s c u , ze tych względu resującego nas włlkierze w i e j s k i e , normujące ne wsi 1 9 . W należy wilkierzu skiego W . Leskiego z r o k u ległych tu jego Lubawa, cony „Bożym zentujące nicy przy wsi której dla których s t a w i a n o „ B o ż e M ę k i " , b y ł o — j a k s t w i e r ­ znajdować. dza potrzeby doda." J . K. Haur — „[...] otrzymanie stwa n a u r o d z a j n e m i e j s c a " 16 cy F i g u r y i krzyże p r z y d r o ż n e 0 czym d o w i a d u j e m y badań terenowych się w — stawiano wyniku jako błogosławień­ . również — etnograficznych Obronę przed pomorem 1 i n n y m i klęskami, j a k o z a p o r ę broniącą z ł y m siłom wejścia n a t e r e n miej­ wsi. Stawiano scach samobójstw, nego dziecka mordów, lub ludzkiej, n a mogiłach w polu i w l e s i e o r a z w także znalezienia czaszki downych objawień, je w nieochrzczo- miejscach ludzi cu­ pochowanych i n n y c h jeszcze szczególnych Nie t r u d n o nych wyżej jest dostrzec, funkcji że „Bożych większość Mąk" z poda­ zainteresować mogła głównie właściciela w s i . K r z y ż e i f i g u r y c h r o ­ niły przed klęskami żywiołowymi jego wioskę oznaczały wyróżniające się czymś w y j ą t k o w y m sca na jego jednak i w ziemi. Ew. chłopskie samodzielną krzyży XVIII-wiecznej Wielkopolski c h y b a j e d y n i e c h ł o p o m prowadzącym b a r d z i e j miej­ fundacje i figur przypisać m o ż e m y n a t e r e n i e oraz gos­ korskiego figur W nim: wicz , dzo wiecie wiąże rozkwitu wielu fundacji, i c h związek dziedzin z się zaczątek sztuki ludowej. uzyskaniem wspaniałego Sens przez w i e l k o p o l s k i c h z i e m i — dostrzegł i d o s k o n a l e J . K . H a u r , Skład abo skarbiec sekretów oekonomiey zieraiańskiey, s. 89. l e 17 T . S e w e r y n , Kapliczki..., tych chłopów wyraził znakomitych K r a k ó w 1690, z według artykuł, mówią­ figur, do są starostwa do Zawiera cena n a d s t a w k i e m , z a t o dać przez B. i J . Leskie- ale za to bar­ ten temat. Jest Słaboszewic w ona wsi: „Aby fundacji gospodarcze. do druku jedyną, na dotycząca postawić łą- wykorzystania zagadnień instrukcje informacje Sandomierz. znaleźć 21 przygotowanym 1752 r . miał zawsze chełmińskim . dokumentów — karą, r o k u 1692/1706 p r z e z ciela polecenie statuę św. Jana to po­ właści­ Nepomu­ 3 talary bite i ko- rzec ż y t a s z t u k a t o r o w i , a l e i p o s t u m e n t d o t e g o z r o ­ bić powinien i nasadzić Zacytowane ogromne szlachty szczeniu, z k t ó r y m woj. i uczynek konserwowaniu n a t r a f i a m y n a jedną uwła­ po treści repre­ urzęd­ wiejskim winą J . Bartysia, A. Keckową interesującą zek dopiero rodzajem instrukcja pod zamek w „Figury jako d l a w s i czynszowych i c h wyborze, nymi. masowo o dawnym Baranowskiego, wiej­ że i k a p l i c z k i wyrastają Podobny przydrożnych krzy­ chłopów drzewo p o s z u k i w a n i u materiałów skim. przez w Innym w podarczą, i n a d t o — b y ć m o ż e — s a m o r z ą d o m Indywidualnie stawiane 2 0 jedynie T. Działyńskiego oczynszowanym, działalność czego poświę­ Chrystusa konserwować obalały, powia­ artykuł Jezusa można w w i l k i e r z u w y d a n y m w 2 2 wypadkach Do nie chełmiń­ szlacheckich p o w i n n i starsi stawiać się pracę wewnętrz­ biskupa Czytamy naszego drogach ozdobnie postawić specjalny Mękom". Zbawiciela na inte­ 1766, w y d a n y m d l a p o d ­ jurysdykcji znajdujemy wydaw­ n a zawartość w s i się t e n niechrześcijański celów, w wydawnictw publikującą życie materiału, doty­ przydrożnych opublikowane Wśród pierwszym materiały figur w z chłop się 18 zysków. jednym których zwracał o pomoc w s w o i c h własnych t r o s k a c h o b y t , aby że w d o b y t k u już n i e pań­ kosztem, sobie, Grabonoga kapliczek, nych będzie t u i c h p r a w o d o z i e m i i p ł y n ą c y c h z n i e j Przypomnijmy z s k i e g o , a l e chłopskiego, święci, d o k t ó r y c h mękę Głównym m o m e n t e m artykule chłopskich ustawieni którą ziemi i chłopów n a n i e j mieszkających, c z u j e szczyźnianym o b e j m u j e ro­ w Z k o ń c a X V I I I — początku X I X w . Pisze o n : „[...] [ p o materiały zainteresowanie Jak i wsiach czynszowych wsi. a się z jedynie wskazują figurami wilkierzy, figur na przydroż­ we obowią­ wsiach konserwowania we — został n a ł o ż o n y n a mieszkań­ Inaczej dziłem, przedstawiała i w figur 2 3 wyraźnie konserwowania zagrodowej, tych gips." dworów dowiadujemy stawiania ców na się zapewne, sprawa n i e w i e l k i c h , najczęściej jak już fundacji dowo­ krzyży jednowioskowych wiejskie XV—XVIII w., „ A r c h i w u m K o m i s j i P r a w ­ n i c z e j " , t . X I , K r a k ó w 1938, s. X V , 512. J w . , s. 3 4 1 i n a s t . J w . , s. 175. Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVI—XIX wieku, t. I , W r o c ł a w 1958, s. L X X V I I I , 749. J w . , s. 466. 2 0 c y t . w y d . , s. 25 i n a s t . 2 1 22 S. Błaszczyk, „Studia M u z e a l n e " , Kapliczka ludowa z Grabonoga, t . 1И, P o z n a ń 1957, s. 132. 18 " S. K u t r z e b a i A. Mańkowski, Polskie ustawy 2 3 109 �pańszczyźnianych cie dobrach Konin. W wioskach gury, mające także — poważne poza torów w krzyży a figur XVIII mianowicie: k t o był ze nym podobnie wytwórcą rzeźb i w XVIII z Grabonoga „Bożymi sobie stręczało kłopotów. szczególnych ukrzyżowanego miejskiego pańszczyźnianych świątkarza polach? najprawdo­ obrazów przeka­ rzemieślnik Takim wieku renomowa­ religijnych sławny był ehłop-rzeź- Z rozsianymi p o pol­ mniej Wystawienie trudności, była zapewne r o ­ krzyża nie natomiast najpewniej na­ postać dziełem l u b też w y s p e c j a ­ wiejskiego. „Boże M ę k i " t o t y l k o jeden nie najbardziej po zacytowanym Mękami" Chrystusa sprawy, wykonawcą był t o rzeźbiarza c z y o d l e w c y lizowanego p o w . K o n i n •— wyspecjalizowany biarz Walenty biono n a funda­ rozsianych jak w nych drogach społeczne, z t e m a t ó w — zresztą reprezentatywny podjęte n a podstawie dowych ksiąg g r o d z k i c h . M o g ą — które m o g ą b y ć materiałów uzyskanych z są­ o n e dostarczyć n y c h d a n y c h r ó w n i e ż d o badań n a d i n n y m i pew­ 2 2 5 Sztuka kultury miłośników, i dem sał, a także jeszcze śledzić Wielkopolska, że w y z b y w a odziedziczonej gdzie całym Polski urbanizacji t a k znacznych artystyczny w ludo­ ziem proces jeszcze Polski. naszego jego ludu bogactwie p r z e d s t a w i a się p o d t y m w z g l ę ­ o której już Oskar się (np. w p o ojcach stroju) kultury Kolberg p i ­ swej n a rzecz dawnej, przeni­ kających z m i a s t a n a w i e ś n o w y c h w z o r ó w . O d cza­ 110 o zawierają odzieży. m.in. kapitalne Równie wyposażeniu czeladniczej cenne wnętrza n a ogół rea­ szłacheckich\ Księgi wszystkim w rejestrach informacje — ruchomości —- d o t y ­ są m a t e r i a ł y mówiące dworku szlacheckiego, n a folwarku, a niekiedy nawet izby chału­ p y chłopskiej. Dość l i c z n e są także w z m i a n k i o o b r a ­ zach. Wymieniają o n e czasem, na został sporządzany, którym obraz wykonania . Wspomnieć 2 5 teresujących mice. niekiedy Poza o b o k t e m a t u , materiał, także i technikę należy informacjach t y m inwentarze o o ludowej i wizje jego dość i n ­ cera­ w s i znajdujące się w księgach g r o d z k i c h — z r a c j i z a w a r t y c h w n i c h dokładnych gą spisów stanowić wiejskich rzemieślników podstawowy i wiejskich materiał małomiasteczkowych do — mo­ rejestracji ośrodków garncar­ skich w X V I — X V I I I w . Księgi macji o grodzkie są kulturze czasów jest sądowych jedna liczy dów kie oczywisty przez grafa ksiąg terenem jedno­ p o n a d tysiąc lata niezwykle ponad z kart. się w n i o s e k , jeszcze D o naszych archiwach grodzkich, wydaje długie infor­ zresztą i c h liczba. się w sobie skarbnicą korzystanie z zawartych w nich ogromna zachowało sięcy prawdziwą w s i . I c h zaletą, cześnie utrudniającą materiałów, będą 15 t y ­ których nie­ Z tych wzglę­ ż e księgi grodz­ także dla etno­ interesujących poszukiwań Zbigniew Jasiewicz źródłowych. P a n a Jezusa ukrzyżowanego obrazek w r a m i k a c h n a d r e w n i e m a l o w a n y [...] piąty, n a k t ó r y m j e s t w y ­ m a l o w a n y Ż y d śmieszną sztuką [...]", a l b o również z i z b y d w o r s k i e j ze Sługocinka w 1744 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 10, f. 5 9 6 : „[...] o b r a z 1 kopersztyc h o w y n a ścianie p r z y l e p i o n y [...]". SZTUKI dotych­ sztuki kierunku n i e poczynił i gdzie d o r o b e k jest mieszkańców i badaczy w wschodniej, barwności. I n a c z e j mało ogółowi się r a c z e j ludowej postępów można wielkopolskiego szerszemu zwracała środkowej i ludu znana Uwaga wej grodzkie przede m i m o ż e dotyczą po dworach Marczakowa WYSTAWA WIELKOPOLSKIEJ czas sztuki ludowej, spisywanych dziedzi­ * Z artykułu a n o n i m o w e g o ( K . M . , Do malow­ niczej podróży po Wielkopolsce, „Przyjaciel Ludu", L e s z n o 1839, s. 223) d o w i a d u j e m y się o wziętości W a l e n t e g o : „ Z różnych s t r o n też z a m a w i a n o u n i e ­ g o o b r a z y i r z e ź b y i za n i e d r o g o p ł a c o n o . " P o r . n p . o b r a z y z i z b y d w o r s k i e j z Osieczy z 1749 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 12, f. 77 v . : „[...] Krystyna nami liów czące rzeczywistym l ü b małomiasteczkowy. Wielkopolsce i d l a etnografa figurach Słaboszewie, miejski if i ­ religijnym — jako w. w Mąk", t a k licznie wystawniejszych podobniej, zie dóbr w e wsiach połowie najważniejszej Przy powie­ d o właściciela w s i . wyjaśnia „Bożych w i w gospodarcze n a właścicieli pierwszej nie uzasadnieniem podstawy należała n a j p e w n i e j Wskazanie szlacheckich t y c h dbałość o k r z y ż e su LUDOWEJ W LUBLINIE gdy Kolberg skiem ską minęło przeszły nosiła dwie nowe tradycyjnej. prowadził w się d r u g a uległy zupełnej wojna zagładzie zbiory zawierające 80. z w Poznań­ N a d Wielkopol­ których zabytkach Szczególnie czyła czowych, wojny, straty Wielkopolskim swe badania już l a t ponad każda ludowej p o d t y m względem światowa, w Heleny i bezcenne, zazna­ czasie zdeponowane w Wiesławy przy­ kultury której Muzeum Cichowi- b o często ostatnie szczątki d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j W i e l k o p o l a n , a t a k ­ że i większość zabytków w terenie na hitlerowskiej w kańcy okresie wielkopolskiej została okupacji, w s i byli kiedy przemocą zniszczo­ miesz­ wysiedlani � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc6e55bc31c8595ef6b8fa64d4b16758.pdf 6b8865ced3f696221a5b7fda6613b550 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4010 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.306 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART POPULAIRE POLONAIS Revue mensuelle P O L I S H V O L Monthly T re R E К A R T v i e w Ś A R T Y K U Ł Y Ć T E O R E T Y C Z N E Julian Krzyżanowski — Sprawa Iudouiości ш poezji AditlYui Mickiewicza. Karol Homolacs — O wailości zdob­ nictwa ludowego. O P R A C O W A N I A Roman Heinfuss — Szopka z Sieteszy ш powiecie prze­ worsk m. Maria Znamierowska-Prufferowa — Rzeźbiarze ludowi na Kujawach Aleksander Wojciechowski — Te­ matyka społeczna i polityczna ш wycinance łou ickiej. D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Franciszek Kotula— Etnograficzne „wykopaliska" u' Rze­ szowie. Janina Stanhiewiczowa — Wojewódzka Wystawa sztuki ludouiei iu Łańcucie. Zojia Kurkowa — IV Powojenny Konkurs Szopek ш Krako­ wie. Wojciech Kalinowski — Zagadnienie terminologii budownictwa drewnianego. Roman Rejnfuss: Drithomira Stranska. Lidowe Kroje v Ceskoslovensku. — Spra­ wozdanie z działalności Państwowego Insytutu Sztuki Ludowej za iok 1919. R O K III LISTOPAD - GRUDZIEŃ 1 9 49 W z o r c o w n i a Nr. Nazwa цТЬ PdbbL %jjjy£\£>.& IIOŚC C e n a . ЪХ^А. А.шщк.. .jy.. . t \ r 11-12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66ce9f68a5bed15b5be48cfe3a9d30fa.pdf 90691c85bd6b461d710fe495978c8546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4311 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource szopka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4013 Title A name given to the resource Szopka z Sieteszy w powiecie przeworskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.328-336 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bye. 1. Rysunek perspektywiczny szop­ ki z Dąbrówek wg. szkicu A. Jaworczaha ,,a" miejsce gdzie ustawiony był żłóbek SZOPKA W Z SIETESZY POWIECIE PRZEWORSKIM ROMAN W X X I tomie Ludu z r. 1932 opublikował A. Jaworczak interesujący opis szopki ze wsi Dąbrówek, położonej w powiecie łańcuckim ). W artykule t y m podany jest przebieg przedsta­ wienia szopkowego, konstrukcja szopki i lalek, oraz teksty pieśni śpiewanych przy tej okazji. W bieżącym roku w związku z badaniami pro­ wadzonymi w sąsiednim powiecie przeworskirn, udało m i się wejść w posiadanie materiałów do przedstawienia szopkowego granego w Sieteszy, wsi oddalonej od D ą b r ó w e k o 15 k m w kierunku południowo-wschodnim. Ze względu na to, że nowe m a t e r i a ł y częścio­ wo uzupełniają a częściowo rozszerzają wiado­ mości o szopce, podane przez Jaworczaka, uwa­ żam, iż będzie rzeczą pożyteczną i ten drugi opis opublikować Jak wynika ze szkiców i notatek Jaworczaka szopka z D ą b r ó w e k stanowi niewielki budyneczek o w y m . 60 X 60 X 40 cm, n a k r y t y dachem d w u spadowym, pozbawionym ściany frontowej. Wew1 328 T REINFUSS nątrz w rogach znajdują się po jednej, z każdej strony, dwie niewysokie budki (niezbyt szczęśliwie nazwane przez Jaworczaka „wieżami"), w których, zwrócone na przeciw siebie, umieszczone są drzwi. W podłodze szopki wycięta jest szpara, biegnąca między jedną b u d k ą a drugą, kończąca się po obydwu stronach szerszymi otworami, służącymi do wkładania lalek. Żłóbek wraz z otaczającymi go figurkami znajduje się mniejwięcej w środku scenki między poruszającymi się z tyłu k u ­ kiełkami a widownią. Ten właśnie sposób rozplanowania sceny jest największą oso­ bliwością szopki z Dąbrówek, gdyż zwykle żłóbek umieszczony bywa w głębi, zaś figurki ruchome na przodzie, od strony widzów. Szopka z Sieteszy, przedstawiona na ryc. 2, różni się od wyżej opisanej w sposób bardzo istotny. Budynek jej składa się z niszy nakrytej daszkiem dwuspadowym, zamknięty po bokach dwoma wieżami. K r a w ę d z i e daszku obiega ażu­ rowa listwa, u góry zaś w trójkącie szczytowym �Bye. 2. Szopka znajduje się rzeźbiona w drzewie ozdoba, przy­ pominająca pęk wachlarzowato rozchodzących się ku dołowi promieni. U dołu w środku niszy umieszczona jest p r z y b u d ó w k a , stanowiąca w ł a ­ ściwą stajenkę betlejemską. Nakryta jest ona da­ chem słomianym, również dwuspadowym, z t r ó j ­ kątną ścianą szczytową, w której wycięta jest 8-promienna rozeta. Krawędzie daszka zdobią wycinane listwy. Ponad daszkiem stajenki biegnie zrobiona z deski szarfa z napisem: „GLORIA I N AKCESS I Z DO", a nad nią rodzaj ganeczku z balustradą, składającą się z 4 toczonych filar­ ków. Po obu stronach stajenki w tylnej ścianie wycięte są proste okna, przez k t ó r e kukiełkarz obserwuje przebieg przedstawienia. Wieże, stanowiące boczne ściany niszy pesiadają podstawę k w a d r a t o w ą , są jednopiętrowe, nakryte niskimi daszkami ostrosłupowymi, gdzie dawniej tkwiły chorągiewki. W dolnej kondyg­ nacji wież w ścianie zwróconej ku widzowi znaj­ dują się drzwi, górą łukowate, przez które wysuwa się lalki. Nad drzwiami, wykonane z profilowanej z Sieteszy. deseczki, naklejone są t r ó j k ą t n e gzymsy, zaś ponad nimi widnieją otwory okien podklejone od spodu kolorową, niebieską bibułką, skąd przedostaje się światło o umieszczonych w e w n ą t r z wieży świe­ czek. Nad górnym daszkiem szopki znajduje się na pionowej desce sześcioramienna gwiazda, w y k o ­ nana w formie pudełka ze ścianą frontową w y klejoną czerwonym celofanem. W e w n ą t r z gwiazdy w czasie przedstawienia pali się świeczka. Opisana tu budowla wysoka na 95 cm, po­ siada podstawę o wymiarach 100 X 40 cm, w k t ó ­ rej wycięta jest wzdłuż przedniej krawędzi szpara z odgałęzieniami, wiodącymi do drzwi obu wież i w kierunku stajenki. Służy ona do poruszania kukiełkami. Na trzech bokach podstawy ustawiony jest drewniany parkan o dosyć rzadkich sztache­ tach, od w e w n ą t r z zalepionych czerwoną bibułką, aby nie były widoczne patyki, na których poru­ szają sie- kukiełki. Powierzchnia szopki pomalowana jest jasno­ niebieską farbą olejną, dachy i deska podtrzymu- �Arc. 3. Postać króla jąca gwiazdę na czerwono, gzymsy, listwy przy daszkach i okna r i złocone, zaś filarki na ganecz­ ku i napis (GLORIA etc) srebrne. Wewnątrz stajenki ustawiony jest żłóbek, w k t ó r y m była rzeźbiona z drzewa postać Dzie­ ciątka (dziś brak), po bokach zaś żłóbka rzeźbione z drzewa i. odziane w ubiory ze szmalek stoi..; Matka Boska i Św.- Józef, a koło nich, tylko n eco w tyle rzeźby drewniane wołu i osła. ; Poza wymienionymi wyżej figurkami zgro­ madzonymi w stajence należy do szopki 31 ru­ chomych kukiełek, na które składają się: postacie Trzech Króli, diabeł, śmierć, Cygan z niedźwie­ jadącego na wielbłądzic. dziem (ryc. 4), dziadek (ryc. 5), pasterz, 2 muzy­ kantów, 2 chłopców z cepami, 2 Żydów, żołnierz, Węgier z olejkami, Hiszpan, Niemiec, Holender, L i t w i n , Rusin, ,,łacinnik", 9 postaci kobiecych w t y m czarownica z m a ś l m c ą do robienia masła i 2 luźne figurki zwierzęce, przed­ stawiające owcę i psa. Kukiełki wykonane są zasadniczo z drzewa. Głowa, korpus i patyk do podnoszenia stanowią jedną całość. Ręce (z drutu) są u przeważnej części figurek nie­ ruchome. Pewne tylko lalki, jak np. czarownica, diabeł, Cygan muzykant mogą poruszać r ę k a m i dzięki połączeniu z dodatkowym drutem, k t ó r y ; �szopkarz pociąga w odpowiednich momentach. Takie samo urządzenie umożliwia paru lalkom poiuszanie głową. U czarownicy głowa umieszczona jest na strunie luźno przewleczonej przez otwór w korpusie. Z chwilą gdy szopkarz wypuści z ręki s t r u n ę głowa spada, dzięki czemu może być odegrana scena, w której śmierć ścina czarownicy głowę przy pomocy kosy. Poszczególne figurki ubrane są w szaty w y ­ konane z materii, k a w a ł k ó w futra i filcu. Pewne postacie męskie jak: żołnierz, młócący chłopi i jeden z m u z y k a n t ó w mają czapki rzeźbione w drzewie i pomalowane farbą olejną. W kukieł­ kach męskich wykonawca figurek starał się przy pomocy odpowiedniego kostiumu podkreślić cha­ rakter poszczególnych postaci, ich przynależność zawodową, czy narodową. I tak np. Trzej K r ó l o ­ wie ubrani są w szaty orientalne z „bogatymi" płaszczami, spadającymi z ramion, na głowach mają korony lub „ m i t r y " (ryc. 3), chłopi odziani są w długie parciane koszule przepasane pasem, kamizelki bez r ę k a w ó w , na' głowach zaś noszą krakowskie rogatywki lub okrągłe magierki, Żydzi mają sobolowe czapy i długie czarne chałaty. Du­ żą też u w a g ę p r z y w i ą z y w a n o do zaopatrzenia f i ­ gurek w odpowiednie atrybuty. Pasterz trzyma w ręce długą u góry zakrzywioną laskę, j a k ą w i ­ dujemy u pasterzy biblijnych, dziad dźwiga wo­ rek, Węgier ma flaszkę z olejkami, Cygan k i j , k t ó r y m pogania niedźwiedzia, muzykanci instru­ menty. Wśród postaci kobiecych nie widać tak wielkiej rozmaitości. Odziane są one w zwykłe ubiory wiejskie, jedne w gorsetach i spódnicach Byc. 4. Cggan z niedźwiedziem. z naszywanymi tasiemkami, inne w ubrania z i ­ mowe, z chustkami zakręconymi dookoła szyi. Stroje te są potraktowane dosyć konwencjonalnie i nie uwzględniają charakteru regionalnego posz­ czególnych postaci. Od reszty odbiega jedynie f i ­ gurka czarownicy, posiadająca ruchome ręce i głowę, a jako atrybut maślnicę, w której robi masło. Serię figurek zamykają postacie zwierząt. Wymienić tu należy osła i wołu, stojących w sta­ jence, konia, wielbłąda i słonia, na których jadą Trzej Królowie, owcę, psa, niedźwiedzia. Figurki te wykonane są z drzewa, jedynie niedźwiedź po­ siada tułów pokryty futrem (ryc. 4). Rozpatrując kukiełki z Sieteszy cd strony artystycznej zwrócić musimy uwagę przede wszystkim na głowy, w których wykonanie wło­ żył artysta niewątpliwie najwięcej wysiłku. Mimo właściwego dla ludowej rzeźby schematyzmu w traktowaniu pewnych szczegółów twarzy w wie­ lu figurkach przebija się stosunkowo duża doza realizmu, co w efekcie zarówno wśród kukiełek kobiecych jak i męskich, daje galerię typów peł­ nych wyrazu i między sobą dosyć silnie zróżni­ cowanych. Dążenie do indywidualnego opraco­ wywania poszczególnych twarzy najwidoczniejsze jest wśród postaci kobiecych, gdzie wyrazu nie można zmieniać przez środki tak proste jak doma­ lowanie wąsów czy brody. Widzimy więc wśród omawianych tu figurek kobiecych trwarze okrągłe o pełnych policzkach (ryc. 6), inne znów owalne lub wydłużone (ryc. 7); łuki nadoczodołowe są raz silniej zaznaczone, innym razem prawie niewi- Rgc. 5. Dziad i pasterz z szopki w Sieleszg. �doczne; nosy krótkie szerokie, odcięte od czoła, lub długie, stanowiące przedłużenie kości czołowej. W niektórych twarzach uwidocznione są wydatne kości policzkowe, w innych uderza pewien prognatyzm. Jeszcze bogatszą galerię typów dal rzeźbiarz w serii kukiełek męskich. (Ryc. 8 —13). Pewne z nich jak np. żołnierz lub jeden z grajków posiadają twarze tak indywidualne w wyrazie, że możnaby je wziąć niemal, za szkice portretowe. Owych kilkadziesiąt figurek do szopki o twa­ rzach potraktowanych w sposób realistyczny, ze świadomą tendencją do podkreślania cech indy­ widualnych, wywołuje mimowoli pewien scepty­ cyzm w ocenie typizacji, jako jednego z najważ­ niejszych kryteriów, odróżniających ludową pla­ stykę figuralną od nie ludowej. Nikt nie zaprze­ czy, że omawiane tu kukiełki są bezwzględnie „ludowe", niemniej w bogatej galerii, przedsta­ wiającej różne narodowości i zawody, trudno by­ łoby d o p a t r y w a ć się typizacji w traktowaniu po­ staci. Niekiedy zjawia się ona tam dopiero, gdzie rzeźbiarz daje figurki postaci biblijnych, jak np. postaci Trzech Króli, z których dwaj posiadają twarze prawie identyczne (ryc. 14). Przyczyna leży być może w tym, że artysta mógł się tu posłużyć jakimś obrazkiem dewocyjnym, k t ó r y narzucił mu wzór gotowy. Że wykonanie figurek poprze­ dził autor pewnymi studiami świadczy o t y m duża wierność z jaką odtwarza postaci egzotycznych zwierząt np. słonia czy wielbłąda. Zwierząt tych rzeźbiarz niewątpliwie nie znał z autopsji, w przeciwnym razie słoń nie byłby mniejszy od wielbłąda, konia, czy nawet psa. Podczas gdy w szopce z Dąbrówek figurki są zasadniczo nieme, szopka z Sieteszy posiada tekst, zresztą zaczerpnięty bez zmian z drukowanej kan tyczki ). 2 Zespół chodzący z szopką składa się z dziada, Żyda, dwóch „ministrów" (ministrantów — po­ mocników), ubranych w wojskowe czapki kościusz­ kowskie i pasy wykonane z papieru, oraz drewniane szable, kukiełkarza, poruszającego lalkami, wreszcie kapeli. Zadaniem Żyda jest wyszukiwanie domów, w których mogłoby być odegrane przedstawienie. Kiedy Żyd wytarguje już wstęp do chałupy idzie dziad i składa życzenia świąteczne, winszując gospodarstwu szczęścia, by „wszystko dobrze się chowało i w polu udawało", vaś pannom lub chłopcom rychłego ożenku i do­ brej partii. Przy życzeniach prosi dziad o miej­ sce dla szopki, która z całym korowodem wchodzi do izby przygotowanej już na odegranie wido­ wiska. „Ministrańcia" niosą szopkę i ustawiają w kącie izby, by obsługa kukiełek była niewidocz­ na. Przy zaświeconych w szopce światłach „mini- 332 T �strańcia" wraz z kapelą śpiewają kolendę, zaczy­ nającą się od słów. „Zaświeciła jasna gwiazda w obłoku, w obłoku..." a następnie kolendę' „Do nóg Twoich się zbliżamy...". W tym czasie zjawiają się kukiełki, które przy akompaniamencie muzyki i śpiewu odbywają swo­ je charakterystyczne tańce i oddają ukłony. Zgod­ nie z tekstem kantyczki defilują przed żłóbkiem pasterze (Franek, Stach, Kuba), a po nich Mazur, Rusm, Litwin, Węgrzyn, Niemiec, „Holenderczyk", Wioch, Hiszpan, Francuz, Cygan, Zyd i „Łacinnik", z których każdy wygłasza k r ó t ­ kie przemówienie okraszone paru słowami za­ czerpniętymi ze „swego" języka lub ich parodią ). 3 W pewnym momencie pojawia się na scenie czarownica, z przeciwnej strony wychodzi śmierć i ścina jej głowę. Po zniknięciu śmierci diabeł porywa czarownicę i wynosi. Scena ta jest niema. Na zakończenie korowodu zjawiają się postacie Trzech Króli, podczas gdy szopkarze śpiewają pieśń: „Królowie jadą z wielką paradą, A gdzie? gdzie! Ze wschodu słońca Szukają końca Zbawienia...". Po występach kukiełek wychodzi na front u k r y t y za szopką dziad i zaczyna w sposób hu­ morystyczny wywodzić swoje żale, mające na celu wyjednanie wśród widzów możliwie największych datków. Po otrzymaniu owej rzekomej jałmużny, żegna się dużym drewnianym krzyżem uwiązanym na końcu długiego różańca z kasztanów (zamiast paciorków) i zaczyna się modlić, wygłaszając pa­ rodię pacierza: „W imię ojca i syna, Kaśka i Maryna, wieczne odpoczywanie w stodole na sianie. U m a r ł a mi baba wczora, nie była wiele chora, poszedłem do księdza, proszę o pokropienie a on m i wynajduje wielkie zahańbienie i mówi m i ty głupi chłopie pochowaj sobie b a b ę w przy­ kopie. Biorę na wózek ciągnę z kościoła aż m i pot ciecze z czoła. Jedzie pan — co sły­ chać chłopie — chamie, a na wieki wieków ament, a bieda panie jak się człowiek koniem stanie. U m a r ł a mi baba wczoraj, nie była wiele chora, poszedłem do księdza, proszę o pokropienie a on m i wynajduje wielkie zahańbienie i mówi t y głupi chłopie pochowaj se babe w przykopie. Zrobię bal nazapraszam na bal trochę księży, p a n ó w i chłopów, jest tu was trochu księży, p a n ó w i chłopów, a je­ steście gorsi od ruskich popów, a jak się nie poprawicie to jeszcze jedne tako babe zjecie. Wyl oz organista na wieżo i patrzy czy kogo 333 �Л у с . 14. Trzej Królowie nie wieżo, oj wieżo, wieżo umarłego, bardzo pana bogatego, jeszcze panu nie dzwonili a już pana diabli wzięli. Wieczne odpoczywanie w stodole na sianie a światłość wiekuisto niech im kamieniami świsto. Kaśka goło, Maciek goły, ścigały się do stodoły. Kaśka na piec, Maciek za nio w y ­ w a l i l i kasze z banio, a j o siedział na lipie i wywclołem na nich wszystkie slipie". 334 Do tego „pacierza" wplata dziad aktualne dowcipy pod adresem słuchaczy, a odchodząc m ó ­ wi: „Niech będzie pochwalony, który stworzył świat zielony, za kogo to sie mom modlić? czy za te duszyczki co u m a r ł y , żeby były zdrowe? czy za te duszyczki co ciała potrzebują?" Na t y m kończy się przedstawienie szopki. Pcdany wyżej opis z Sieteszy jest dla nas interesujący z k i l k u względów. Zgodnie z tym, co przed szeregiem lat napisał Jaworczak, a co w zupełności potwierdziły dzisiejsze badania, szop­ ka, jako marionetkowy teatrzyk o treści przed­ stawienia, jasełkowego jest w okolicach Łańcuta zasadniczo nieznana. Z a r ó w n o szopka z D ą b r ó ­ wek, publikowaan przez Jaworczaka, jak i opisana tu szopka z Sieteszy, są zjawiskami dosyć przy­ padkowymi, młodymi, wprowadzonymi pod w p ł y ­ wem lektury w postaci kantyczek. W Sieteszy zainaugurował szopkę Jan Ulman, k t ó r ą sam j ą zbu­ dował ok. r. 1900 i w y s t r u g a ł lalki, zebrał zespół i wyreżyserował całe widowisko. Mimo, że zasadnicza treść przedstawienia jest pochodzenia obcego, z Szopki z S i et e szg. zaczerpnięta z odpustowego druku dewocyjnego, całość nie jest pozbawiona elementów tradycyj­ nych. J u ż sam zespół, składający się z żywego „dziada", „Żyda" i dwóch „ministrów" przebra­ nych w stroje niby wojskowe, stanowi resztkę z zespołów kolędniczych, k t ó r e w okresie świąt Bożego Narodzenia obchodziły wieś z „Herodem", odgrywając krótkie przedstawienia jasełkowe. Z tradycyjnego repertuaru owych „Herodów" przedostały się pewne elementy do tekstów wygła szanych przez szcpkaizy. Dotyczy to przede wszystkim wesołych intermediów, w których występuje dziad lub Żyd. Humorystyczna trawestacja pacierza wygłasza­ na przez dziada jest tego klasycznym przykładem. Parodiowanie modlitw i innych czynności zwią­ zanych z religią nie należy w kulturze ludowej do rzadkości. Przypomnijmy sobie chociażby ów tak często po wsach słyszany sposób żegnania się: „W imię Ojca, kijem ojca, m a t k ę laską, dzieci trzaską". Utwory tego rodzaju oddawna były przez etnografów zbierane i opracowywane ). W parodii pacierza z Sieteszy jest jednak pewien rys specy­ ficzny, wymagający podkreślenia, jest to miano­ wicie satyra na stosunki społeczne, w której uwy­ pukla się z jednej strony charakterystyczny dualizm w sposobie traktowania ubogich i boga­ tych przy udzielaniu posług religijnych, z drugiej zaś uwidacznia się klasowa, antagonistyczna po­ stawa biednego chłopa w stosunku do księży, panów i chłopów (oczywiście tych najbogatszych we wsi). 4 �P R Z Y P I S Y 1 ) A l . Jaworczak: Szopka w Dąbrówkach, pow. Łańcut. Lud X X I , 1931. ) Tytułu i miejsca wydania kantyczki, której posiadany egzemplarz pozbawony jest karty tytuło­ wej, mimo starannych poszukiwań nie udato mi sic; ustalić. Jest to mała książeczka o foi macie podłuż­ nym 152 X U l mm posiadającej na stronie 11 wy­ drukowaną kolendę, zaczynającą się od stów: „Anieli w n ebie śpiewają . ' 2 Fotografie Дуг. 15 Składana wykonał skrzynka :1 ) np. Włoch: Divo monsiore nostro grand amore, A portaso un belpiastro, Delimoni Macaroni. Siderlata, efratata, Combelini biszkoptini. Period bombink ) W. Rosiński: Parodie i żarty w rzeczach reli­ gijnych. Mater, antrop. arch, i etnograf. Т. X I . S. Gonet: Przedrzeźn anie pacierza. Lud X 220. Ą Roman Reinfuss. do przenoszenia kukiełek. �КУКОЛЬНЫЙ ТЕАТР В СЕТЕШЕ, ПРЖЕВОРСКОГО У Е З Д А В селе Сегеша, в р о ж д е с т в е н с к и е д н и , д а н о Пыло марионеточное представление религиоз­ ного характера, на фане Р о ж д е с т в а Х р и с т о в а . З д а н и е театрика представлено на р и с . 2. В ы р е ­ з а н н ы е и з дерева и одетые в т р я п и ч н ы е одеж­ д ы куклы в ы г л я д я т довольно реалистично, что, главным образом, п р о я в л я е т с я в способе т р а к ­ т о в к и л и ц , п р е д с т а в л я ю щ и х большое разнооб­ р а з и е типов (рис. 4 — 13). В текст, п о ч е р п н у т ы й и з молитвенников, включены также народные мотивы и, м е ж д у прочим, п а р о д и я н а молитву, п р е д с т а в л я ю щ а я недолю мужика, которому из-за его бедности б ы л о о т к а з а н о в похоронах его у м е р ш е й ж е и ы . LES MARIONETTES DE SIETESZA DANS LE DISTRICT DE PRZEWORSK. Dans le village de Sietesza, dans la periode de Noel, on a donne une representation de marionettes, sur le theme religieux d'e la Naissance du Christ. Le batiment du petit theatre est represente par le des. No. 2. Les poupees sont en bois et habillees par des chiffons' ce qui les rend assez realistes. Cela se voit specialement dans la manierę de traiter les visages, ce qui enrichit I'assortiment des types (dess. 4 — 13). Au texte, tire des imprimes religieux distribute ii la kermesse, sont entremeles des textes populaires. comme p. ex. la parodie de la priere d'un pauvre paysan, qui exprime son triste sort, car on refuse de lui enterrer sa lemme. A PUPPET—SHOW AT SIETESZA I N THE DISTRICT OF PRZEWORSK. In the village Sietesza there was performed du­ ring the Christmas holidays a puppet—show of a re­ ligious character based on the birth of Christ. The theatre hall is shown in plate 2. The puppets were of wood and dressed in rag costumes; their realistic character is especially 336 T notable in the manner of making the faces, which are most varied in type (plates 4 — 13). With the text, taken from a devotional tract, are intermixed popular peasant themes including a parody of a pra­ yer, which describes the fate of a peasant, who cannot bury his dead wife because he has not sufficient money. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e70dcfd6ce6589a48db12c8f7e983ed.pdf e6e60cff406084773cf96a1161a59390 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Kujawy - twórcy ludowi Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4014 Title A name given to the resource Rzeźbiarze ludowi na Kujawach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.337-343 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text m RZEŹBIARZE LUDOWI NA KUJAWACH Ryc. 1. Matka Boska Skępsha wyk. J. Centko­ wski fot. A Czarnecki, Muzeum Miejskie w Toruniu. MARIA P r a w d z i w ą rewelację w dziedzinie współ­ czesnej plastyki ludowej stanowią prace J A N A CENTKOWSKIEGO, k t ó r y wykazuje ogromne moż­ liwości twórcze. Jan Centkowski urodzony we Wło­ cławku dn. 20.1.1913 г., a obecnie mieszkający w Nieszawie jest wnukiem robotnika, pracującego niegdyś w warzelni soli w Ciechocinku, a synem piekarza z Włocławka. Miał ciężkie, sieroce dzie­ ciństwo. Siedem lat chodził do szkoły początko­ wej, gdzie uczono go m. in. robić warząchwie i inne drobne przedmioty. Pasał krowy u obcych ludzi i kilkakrotnie zapadał na zdrowiu. Służył w wojsku i w czasie wojny dostał się do niewoli, był ranny, krótko był w Oświęci­ miu. Z domu wyniósł Centkowski pamięć pracy rzeźbiarskiej ojca, k t ó r y wyrzeźbił jedną M a t k ę Boską Skępską. Brat artysty Leonard, wojskowy, rysował i malował portrety. ZNAMIEROWSKA - PR IJFFERO W A Samotnik, skupiony, żyjący intensywnym ży­ ciem w e w n ę t r z n y m , Jan Centkowski zaczął rzeź­ bić dopiero, gdy miał 24 lata. O pobudkach, k t ó r e go skłoniły do zajęcia się rzeźbą około roku 1937 mówi: „myślałem, że będzie wojna i że trzeba będzie j a k ą ś p a m i ą t k ę zostawić po sobie". Rzeźby jego wiążą się z przeżyciami w e w n ę t r z n y m i , z jego wizjami i poczuciem niedoli „chciałem zrobić, żeby to stale było — dla swojej pomocy" mówi. W poczuciu skromności tłumaczy się: „bo nie mam fachu, a o drzewo najłatwiej i nie mam na­ rzędzi do szewstwa, a drzewo jak się zepsuje, to wezmę inny kawałek". Rzeźby swoje robi Centkowski z gruszy, ja­ błoni, orzecha i lipy. Ostatnio „dla p r ó b y " użył topoli, sądząc, że szybciej pracę wykona. Jako narzędzia używa małego nożyka, d ł u t k a zaś od niedawna, jedynie do wykonania korony. Uprzed­ nio rysuje ołówkiem twarz i ornament na płasz- 337 �Ryc. 2. Jan Centkowski rowska - Prufferowa. Fol. Maria Znamie­ czu. W swoim życiu wyrzeźbił zaledwie około siedmiu postaci. Tematyka jego prac obraca się dotychczas wyłącznie w tradycyjnym kręgu reli­ gijnym. Postaci rzeźb to przede wszystkim Matka Boska Skępska; raz jeden wyrzeźbił Chrystusa Ukrzyżowanego i M a t k ę Boską Piekarską. Wzory czerpie on z rzeźb widzianych w ko­ ściele i w kapliczkach przydrożnych, z obrazków i innych dewocjonalii. W stosunku do J. Centkowskiego jesteśmy w tej wyjątkowej sytuacji, że możemy kolejno prześledzić jego twórczość po­ czynając od drugiej rzeźby, j a k ą wykonał w swoim życiu. Jest nią Matka Boska Skępska, zrobiona z orzecha w stożkowatej bryle i dwustopniowym cokole (ryc. 1). Postać ta znacznie odbiega od tradycyjnych form. Rzeźbiarz p o t r a k t o w a ł ją anaturalistycznie, modelując pozbawioną włosów głowę z w y r a ź n y m i uszami, szerokim nosem i w y ­ pukłymi oczyma, sprawiającą niesamowite wra­ żenie. 338 I Rzeźbę tę robił Centkowski pasąc krowę w pobliżu wysoko na drzewie umieszczonej figury świętego. Sam też tłumaczy t ę twarz mówiąc: ,,to jest Matka Boska Skępska robiona, ale rysy świętego Antoniego co w t y m ogrodzie jest. Twarz strugałem z twarzy św. Antoniego — podszedłem bliżej i się przyglądałem". Postać ta o frontalnym układzie symetrycznym jest prawie pozbawiona linii ramion. Złożone dło­ nie zdające się wyrastać bezpośrednio z piersi, wymodelowane zostały jako dwudzielna wypu­ kłość, na której palce zaznaczył artysta za pomocą k i l k u wrębów. U dołu na płaszczu półksiężyc. Strona dekoracyjna sprowadza się przede wszystkim do wyżłobień i karbów zdobiących koronę. Zwarte modelowanie bryły zdradza rzeź­ biarskie zacięcie, zdolność do syntezy, umiejętność wydobywania plastyki oraz zdolność swoistego rozwiązywania problemu uproszczeń. Trzecia rzeźba j a k ą wykonał w swoim życiu jest również Matka Boska Skępska z drzewa orze­ chowego, w rysach, w w y p u k ł y c h oczach na płas­ kiej twarzy zdradzająca pewne podobieństwo do poprzedniej (ryc. 5). W rzeźbie tej przypomina­ jącej drewniane bożki, uderza dysproporcjonalna głowa, stanowiąca wraz z koroną prawie połowę całej postaci, a mogąca być przykładem akcentu hiperbolicznego powszechnie znanego w ludowych rzeźbach słowiańskich. Nos w kształcie stożka rozciętego wzdłużnie, szerokie usta. Głowa osa­ dzona na szerokiej szyi, włosy w Ickach zasłania­ jących skronie, spuszczają się na szyję. Ręce i płaszcz z półksiężycem zaznaczone podobnie, jak w rzeźbie poprzedniej. Strona dekoracyjna wyraża się w bogatym żłobkowaniu przedniej części w y ­ sokiej korony, przybywa t u jeszcze motyw kwiatu o 5—8 płatkach, rozmieszczonych na ramionach korony. K w i a t y b ł a w a t k ó w zdobią piersi. Poniżej, z lekko wypukłego serca z krzyżem, rozchodzą się promienie. Nowy również element dekora­ cyjny pojawia się w postaci wyrzezanej koronki, zdobiącej kołnierz płaszcza. Cała postać robi też niesamowite wrażenie kamienną powagą swego głęboko ludzkiego w y ­ razu. Czwarta jego praca, to częściowo polichro­ mowana rzeźba Matki Boskiej Skępskiej wykonana z jabłoni (ryc. 7). Tu po raz pierwszy zastosował dłutko. Rzeźbę tę cechuje duża okrągła głowa z sze­ roką twarzą i t r ó j k ą t n y m podbródkiem, z dwoma pasmami włosów, rozdzielonych nad czołem. No­ wy element dekoracyjny stanowią zaznaczone żłobkowaniem, przyciemnione włosy, dalej płaszcz spływający w fałdach, którego przód od góry do dołu zdobi rytmicznie biegnący ornament w po­ staci płaskorzeźby z rombów i prostokątów, w y ­ stępujących również na kołnierzu płaszcza. Z tyłu trzy fałdy, ozdobione r y t y m ornamentem falistym. Twarz pomalowana' usta i policzki — ccglasto, źrenice — niebiesko, b r w i — czarno. Rzeźbę tę cechuje swobodne traktowanie b r y ­ ły, harmonia i prostota. Piąta z kolei rzeźba to Chrystus Ukrzyżowany, również wykonany z jabłoni. Sam przyznaje, iż wzór do tej rzeźby wziął z pamięci Chrystusa, widzianego w roku 1937 w katedrze we Włocław­ ku, trochę też spoglądał „na pasyjkę" aluminiowa Rzeeba ta sprawiała mu trudności, to �też dolna część postaci została lepiej wymodelo­ wana oraz bardziej syntetycznie potraktowana niż górna, z którą, jak sam przyznaje borykał się i wielokrotnie przerabiał ,,u Chrystusa kilka razy twarz była zestrugiwana, bo nie było tego cha­ rakteru męki Chrystusa". Szóstą pracą był różaniec wyrzeźbiony z tar­ niny, a następną, siódmą, Matka Boska Piekarska z drewna orzechowego (ryc. 8). Cała postać nie­ słychanie rzeźbiarska zdaje się w sposób naturalny w y r a s t a ć z pnia drewna. Zwarta, monumentalna bryła kloca szlachetnie wymodelowana, przemawia potęgą syntetycznego ujęcia, jakąś k a m i e n n ą i su­ rową powagą. Stara twarz Matki Boskiej przypo­ mina postać mnicha średniowiecznego. Po raz pierwszy wprowadza tu artysta t r u d n ą postać ma­ łego Jezusa na ręku trzymającego książkę, z dło­ nią odwróconą ku górze. Postać Jezusa znako­ micie skomponowana, doskonalą w ruchu, zdradza nowe jeszcze możliwości kształtowania bryły. Występuje też nowy element dekoracyjny w postaci dwudzielnej, dookolnym ornamentem zdobionej korony oraz sztywnych fałdów szaty, spływającej do stóp Jezusa, k t ó r y z profilu przy­ pomina chińską figurynkę. Sugestywne wrażenie ogromnie potęguje zna­ komite dobranie drewna, którego jasne słoje tworzą jak gdyby szal, spływający na plecy Matki Boskiej, zaś ciemny słój na ramionach Jezusa i na lewej części korony zamyka kompozycję, podkre­ ślając egzotyzm postaci oraz nadając jej szczególne walory kolorystyczne. Ósma z kolei rzeźba to znowu Matka Boska Skępska, wybitnie różniąca się od poprzednich (ryc. 6). Postać cała o symetrycznym układzie skomponowana w stożku, smukła z małą kształtną głową na cienkiej, wyniosłej szyi, wyrastająca z ramion, których górna część stanowi płaską po­ wierzchnię. Owal młodej twarzy, zakończony ostrym podbródkiem, czoło, skronie i uszy od­ słonięte, szerokie łuki b r w i nad spuszczonymi po­ wiekami. Włosy zaznaczone rytmicznie łamaną linią karwów, nadają tej postaci cechy współ­ czesnej sylwetki kobiecej, do której jak sam przyznaje, chciał upodobnić rzeźbę. Nowy element dekoracyjny występuje tu w postaci bogatej ornamentyki płaszcza, rozdzie­ lonego na wzdłużne pola, kolejno płaskie i w y ­ pukłe, gęsto wypełnione rytmicznym ornamentem geometrycznym wklęsłym i w y p u k ł y m w postaci okrągłych linij esownic, gwiazdek, rombów, i prostokątów, stwarzając obraz misternego r y ­ sunku. Ażurowa koronka również jest potrakto­ wana dekoracyjnie. Cała lekka, finezyjna postać o skupionym wyrazie twarzy, gra pełnią harmonii T llni^li^mHiiiL^! P.yc. j . Matka Boska Skępska wykonał J. Cenlkowski jo;. A. Czarnecki 339 �i subtelności, '.przypominając rzeźbę ł r a n c u s k ą . Sam autor określił j ą mianem „wesoła". Rzeźby Jana Centkowskiego omawiam nieco dłużej, gdyż stanowią one świetny m a t e r i a ł do studiów nad rozwojem formy, kompozycji i kształ­ towania bryły. Obserwując jego kolejne prace widzi się, że artysta idzie po linii największego oporu, że stawia sobie wciąż nowe, coraz t r u d ­ niejsze problemy i zadania i rozwiązuje je coraz lepiej, wprowadzając wciąż nowe elemetny w kształtowaniu b r y ł y i w stronę dekoracyjną rzeźb. To, że artysta brał za wzór postaci świętych z obrazów, staje się dla niego jedynie punktem wyjścia, gdyż nie naśladuje on tych wzorów, lecz stwarza na widzianym, lub z a p a m i ę t a n y m tle własną wizję, k t ó r ą kształtuje, wydobywając z b r y ł y rzeźbiarskiej jej wielorakie możliwości. Rzeźby jego cechuje bogactwo i zdolność plastycz­ nego kstałtowania bryły, umiejętne wykorzystanie tworzywa, szlachetność rysunku i formy, harmo­ nia, finezja, oryginalność, dynamika i sugestywność wyrazu. Gra świateł i cieni odsłania wciąż ich nowe wartości plastyczne. M i m o iż J. Centkowski obraca się w k r ę g u niewidzialnego świata swoich wierzeń i mimo, iż czerpie wzory z tradycyjnych przedmiotów k u l t u religijnego, rzeźby jego cechuje dążenie do praw­ dziwego realizmu, k t ó r e m u nadaje wybitne piętno prawdziwej poezji. ; Artysta ten wciąż idzie po drodze pokonywa­ nia trudności w osiągnięciu nowego wyrazu swoich koncepcji artystycznych. Każda poszczególna jego praca, to materiał do studiów nad wspaniałym przejawem żywej, współczesnej plastyki ludowej. F E L I K S BŁASZCZYK urodził się 10 maja 1870 r. w Nieszawie. Ojciec jego był czyprem na Wiśle. W domu było siedmioro dzieci. Była bieda. Nie posyłano go do szkół, musiał pasać gęsi i krowy. Następnie nauczył się piwowarstwa, służył w w o j ­ sku i cztery lata był w Kiszyniowie. Po przyjeź­ dzie z Rosji w k r ó t k i m czasie powrócił do bro­ waru, gdzie pracował kilkadziesiąt lat. Jeszcze w dzieciństwie zaczął wyrabiać i dziś wyrabia laski o rączkach rozwiązanych antropomorficznie, wiatraki, pułapki, solniczki, stołki, wózki, skrzypeczki itp., a wreszcie „osóbki". Szczególnie zajmował się tym, gdy mu się nu­ dziło przy pasieniu krów. Zachęcił go do tego w i ­ dok rzeźbiarskiej pracy ojca. Podobno w owym czasie około 1880 r. we Włocławku było trzech rzeźbiarzy, a w Nieszawie dwóch. Ryc. 6. Matka Boska Skępska, wykonał J. Centkowski. Fot A. Czarnecki Rzeźby swoje robi F. Błaszczyk przeważnie z lipy, a ostatnio również z „białodrzewu". Jako narzędzie pracy służy mu zwykły nożyk, czasem pomaga sobie toporkiem i świderkiem. Maluje swe �rzeźby farbą olejną lub wodną, a czasem oddaje do pomalowania malarzowi pokojowemu. F. Błaszczyk człowiek pogodny, towarzyski, mimo podeszłego wieku pełen sił życiowych jest prawdziwie zamiłowany w swej pracy „nic, tylko bym siedział i robił takie rzeczy ze szczerego ser­ ca" mówi. W życiu swym wyrzeźbił około 50 „osóbek". Wzory do swych rzeźb czerpie cn z obrazów i rzeźb widzianych w kościele, a tak­ że z figur przydrożnych. Cechuje je frontalny u k ł a d postaci, uproszczenie formy i pewna jej t y ­ pizacja oraz geometryzowame bryły, co wyraźnie występuje w postaciach M a t k i Boskiej Skępskiej, wyrzeźbionej z kloca stożkowatego. Charaktery­ zuje je też pewna dekoratywność w traktowaniu bryły, w rytmice żłobkowań, włosów, brody i pal­ ców, w zastosowaniu wklęsłego ornamentu na ko­ ronie, płaszczu i cokole, a także element ruchu. Niejednokrotnie uderza w nich surowy modelunek i pewna nieudolność. Polichromia jego rzeźb wyraża się głównie w zastosowaniu barwy niebieskiej, zielonej złotej, brunatnej, ciemno-brązowej i pomarańczowej. W dziełach Błaszczyka wielokrotnie dadzą się zauważyć reminiscencje rzeźby kościelnej, szcze­ gólnie w barokowym potraktowaniu św. Antoniego. Przy pewnej nieporadności technicznej, charak­ teryzuje je też duża doza realizmu, plastyka formy oraz ekspresia. Jego święci o sugestywnych w y ­ razach twarzy to często zatroskani lub ogarnięci grozą i lękiem wieśniacy, przypominający czasem pełne dynamiki postaci z teatru szekspirowskiego. F. Błaszczyk jest w pełni swych sił i wciąż stwarza nowe rzeźby figurek, nie wychodząc jed­ nak w tematyce poza zakres k i l k u postaci. JACENTY L A S K O W S K I . W Lubrańczyku, pow. Włocławek, mieszka 60-letni rzeźbiarz Jacenty Laskowski, ojciec jego, weteran 1863 г., bezrolny kowal Piotr, rzeźbił ołtarzyki z M a t k ą Boską Skępska dla siebie i dla krewnych, przerysowy­ wał i kolorował obrazki z książek itp., a syn o sobie mówi: ..smak żem wziął do tego widząc że ojciec nie miał czasu". J u ż od 10-so roku życia, Jacenty zdradzał wybitne zainteresowania historyczne. Zbierał sta­ rożytne monetv. zabytki prehistoryczne, czytał książki i zaczął rzeźbić w drzewie orły polskie według wzorów z ułańskich czapek, a następnie postaci Matki Boskiej Skępskiej, następnie ozdoby do mebli, ramki, laski o głowicach zoomorficznych itp. W domu była bieda. Uczył się na stel- Byc. 3. Matka Boska Skępska wyk, wł. Muzeum Miejski- go w Toruniu. J. Centkowski Byc. 4. Matka Boska P ekarska wyk. wł Muzeum Miejskiego w Toruniu. J, Centkowski �Ityc. 9. 1 el iks Blaszczyk, Nieszawa. lot. Г. Jaków czy h macha, robił wozy, drzwi, brony, stoły, półki, czer­ paki, stępy, a w wolnych chwilach rzeźbił figury świętych. Syn jego Bolesław zginął na wojnie. Posiadał on zdolności i zamiłowania rzeźbiarskie. Wykonał w drzewie Św. Franciszka i różańce, sarny, jele­ nie itp. Drugi syn Jacentego, Bogusław obecnie b ę ­ dący w wojsku również jest rzeźbiarzem. pow. Włocławek. Karol Ziomko pochodzi ze wsi Antonówka gm, Werba, pow. Włodzimierz. Między innymi zajęciami rolnymi i gospodarskimi, robił ramki i szkatułki. Tu po raz pierwszy w życiu wyrzeźbił z wierzby przy pomocy noża i dłuta i pomalował Chrystusa Ukrzyżowanego. Wyrzeźbił go z pamięci, za wzór biorąc jedynie mały, me­ talowy krucyfiks. Obecnie wnuk Jacentego, syn córki — FRA­ NEK M A T U S Z E W S K I objawia zdolności rzeźbiar­ skie, które dziadek pragnie rozwijać w tej czwar­ tej latorośli rzeźbiarzy. Rzeźby Jacentego i jego synów obok swych walorów, zdradzają duże skłonności do mecha­ nicznego naśladownictwa. Młody rzeźbiarz J A N N O W A K O W S K I z L u ­ bienia, samouk, autor glinianych figurek do szopki, idzie już w kierunku współczesnej rzeźby nie opar­ tej o tradycyjną t e m a t y k ę religijną. K A R O L ZIOMKO. Wobec tego, że omawiamy sztukę ludową na Kujawach, należy csobno wspomnieć o rzeźbiarzu, k t ó r y w 1945 roku przy­ był z Wołynia do wsi Michalin, gm. Bądkowo, Tych k i l k u wymienionych twórców zapewne nie wyczerpuje listy rzeźbiarzy kujawskich. Sły­ szymy jeszcze tu i ówdzie o rolnikach, szewcach i innych, którzy w swym życiu wykonali nie jedną rzeźbę. Zaznaczyć trzeba, iż ludową rzeźbę figuralną spotyka się na wsi bardzo rzadko. Obecne przekształcenia socjalne jakim ulega wieś i miasteczko, p r ą d y jakie ogarniają społecz­ ność wiejską, uświadomienie sobie wartości w ł a s ­ nej, rodzimej kultury, posiadającej indywidualne oblicze, niewątpliwie odbiją się na sztuce ludowej również w zakresie rzeźb, gdyż artysta ludowy przestaje być bezimiennym i z mroku wychodzi ku pełni życia twórczego. �Н А Р О Д Н Ы Й РЕПЧ11КИ K Y H B C K O i i Iv'ai; и т. других местностях Полыни, ф и г у р ­ ная народная резьпа is Кунпекоп земле выра­ жается предметами религиозного культа, ńenno же ])езьоо|"| ('кемнекой Пожией осо- Матери. с м а т р и в а я па Ill птлПище з а коровами, творит свои многочисленные ф и г у р ы , и Инг) Цепткоп- ского, создавшего в cnoeii ж и з н и т о л ь к о семь произведений фигурно]"! резьбы, цеди viv и и ii LI ii в i;oTopi>ix в ы ­ I ! произведениях о е з ы м я п п ы х народных твор- явился цог. неоднократно в ы я в л я е т с я п|)(ч;ра(чюе чув­ i- ними следует н а з в а т ь семью р е з ч и к о в .Мяс­ ы , им резчика. ство г л ы о ы . Среди сот.рем(Ч1пых т в о р ц о в - р е з ч п - ковских нз .МкПрапьчика, ког, следует отметить проживающего г. Псшапс да, — отца Иц(Ч1та и братьев Полеглава 80-тп.итпего Феликса П л а щ и к а , которы ii, при­ гуслава. Наряду влоцланекого уези По- LES SCULPTEURS POPULAIRE EN США VIE. La sculpture populaire figurative en Cujavic comme aussi autre part en Polognc. apparait dans les objcls de culte rcligieux, surtout dans les sculptures de la Sainte Vierge de Skępno. Les oeuvres anonymes des artistes populaires sont souvent caracterisees par un sentiment parfait de la composition tout entiere. Parmi les artistes contemporains, il faut mentionner Felix Błaszczyk age de 80 ans et habitant a Nieszawa qui en gardant les vaches, cree ses nombreuses statu­ ettes. Jean Centkowski dans sa vie n'a cree que sept statuettes, mais qui sont empreintes d'un talent de sculpteur remarquable. En outre, i l faut mentionner la familie de sculpteurs Laskowski, le pere—Jacinthe ct les deux freres — Boleslas et Boguslas, a Lubrańezyk, district dc Włocławek. Ryc. 10. I.aslia wykonana przez Feliksa Błaszczyka własność Muzeum Miejskiego w Toruniu. FOLK SCULPURE I N THE KUJAWY DISTRICT. The folk figural sculpture in the district of Kuja­ wy — as well as throughout Poland — takes the form of objecs of the religious cult, and especially in sculp­ tures representing the Virgin Mary. The works of unnamed artists from the people are often characterised by an excellent sense of the form. Among contemporary artists must be mentioned the 80-year old Feliks Błaszczyk, l i ­ ving in Nieszawa, who carves numerous works while minding the cows,, and also Jan Cent­ kowski, who, though he has so far done only se­ ven figural sculptures is revealing real outstanding talent. Then there is the family of sculptors—the La­ skowskie, father, Jacenty and his two sons Bolesław and Bogusław — they are from Lubrańczyk in the Włocławek district. 343 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3b4d2d1f2f5e0463aa6a5bd82efce5d.pdf f02aa8c05e3f8deaf73db08620494eea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4315 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4017 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.357-368 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJEWÓDZKA W Y S T A W A RZESZOWSKIEJ W SZTUKI LUDOWEJ ŁAŃCUCIE JANINA l ^ r u g a z kolei wystawa rzeszowskiej sztuki ludowej urządzona była przez Wojewódzki W y ­ dział K u l t u r y i Sztuki oraz Centralą Rolniczą w wyjątkowo trudnych warunkach organizacyj­ nych (brak środków lokomocji), słabiej obesłana w porównaniu z zeszłoroczną wystawą, a pomy­ ślana była jako dalszy ciąg zapoczątkowanej w ubiegłym roku planowej akcji w zakresie przy­ stosowania wytwórczości ludowej do potrzeb mia­ sta. Wystawa ta trwała od 10.IX do 10.X r. b. urządzona w Ośrodku Muzealnym w Łańcucie. Ekspozycją wystawy przeprowadził art. mai. prof. Bielecki Włodzimierz z Rzeszowa przy pomocy art. malarek Hanny Milewskiej i Janiny Golczyńskiej, uczestniczek ekipy naukowej łódzkiego S TAN KIE WICZO WA Muzeum Etnograficznego, przeprowadzającej w t y m czasie badania terenowe w rejonie Łańcuta. Zebrano od 110 wystawców około 670 ekspo­ natów. Część z pośród nich, przeważnie tkaniny, wyłączono z ekspozycji, przeznaczając do sprze­ daży w czasie trwania wystawy. Do ekspozycji użyto około 300 przedmiotów. Najliczniejszy był dział ceramiki, potem koronek, tkanin, zabawek z drewna, pisanek, wyrobów koszykarskich z w i k ­ liny i łupanego drewna, oraz rzeźby Szczepana Woźniaka. Całość uzupełniona była wybranymi eksponatami muzealnymi, ze zbiorów organizują­ cego się w Łańcucie Muzeum Etnograficznego, dla pokazania podłoża, na k t ó r y m wyrosła tradycyjna wytwórczość miejscowa. Zbiory te pochodziły Ryc. 1. Ozdobny brzeg „rańlucka" muślinowego, z trzema różowymi pwkami, tkanymi w regularnych odstępach opięciu i sz(ściu nitkach, haUowany ciemno-wiśniowymi nićmi, ściegiem dzierganym i nakładanym. Ryc. 2. Podobny brzeg „rańlucłm" muślinowego, haftowany tym samym ściegiem, nićmi ponsowymi i czarnymi. 357 �Bye. 9. „Królik" gwiz dawka gliniana lepiona, również przez Kępę Władysława z zakupów ostatnio poczynionych przez ekipę pod kierunkiem dr Janiny Krajewskiej, dyrektorki Muzeum Etnograficznego w Łodzi. W w y n i k u zeszłorocznego konkursu ceramiki, na obecnej wystawie pokazano próby częściowego przystosowania wytwórczości niektórych garnca­ 10. wą. „Baranek" Wykonała wykonana rzy do potrzeb miasta. Garncarze ci pochodzili przeważnie z powiatu łańcuckiego. Wystawiono d r o b n ą galanterię ceramiczną, poszukiwaną obec­ nie na rynku, jak: m'seczki, talerzyki, popielnicz­ ki, wazoniki i figurki. Duże naczynia znane z po­ przedniej wystawy służyły do dekoracji. zabawka leviona i polewana brązową pole­ w 1949 r. Chmiel Emilia ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut. �Wyróżniały się drobiazgi Andrzeja Ruty z Za­ lesia, swoim starannym wykonaniem, dobrą po­ lewą i właściwym sposobem zdobienia oraz figurki-gwizdawki Kępy Władysława z Medyni Gło­ gowskiej, wyrabiane z czerwonej gliny, czasem pobielane lub częściowo polewane nieregularnymi plamami zielonej i brązowej polewy (wchodzą w grę względy oszczędnościowe), proste w formie, ciekawe w ekspresji, odcinające się od reszty drobiazgów swoim etnicznym charakterem. Poza t y m duża różnorodność doniczek do i ośliń, Prucnala Jana, Kępy Władysława, Kota Józefa, Kuźniara Józefa i innych z Zalesia i Me­ dyni Głogowskiej, prostych logicznych w formie, pobielanych, czasem polewanych ze zdobioną pla­ stycznie krawędzią, lub kielichowatych na nóż­ kach oraz różnego rodzaju i wymiaru, polewa­ nych i niepolcwanych miseczek, dzbanuszków, fla­ koników, dwojaczków itp. drobiazgów, wyrabia­ nych na miejscowy użytek, zbywanych na tar­ gach i uroczystościach w dniach okolicznościo­ wych. Tego rodzaju drobiazgi dostarczyli: Gąsior Stanisław, Piela Józef, Woś Antoni, Welc Michał, K u ź n i a r Jan, Kowal Walenty i inni również z te­ renu powiatu łańcuckiego. i Dotychczasowa praktyka wytwórców wykaza­ ła, że przy wyrobie drobnej ceramiki najlepiej wypadają miniatury niektórych naczyń u ż y t k o ­ wych o kształtach tradycyjnych, gdyż zachowują niewypaczone formy i wdzięk pierwowzoru. Brak właściwych wzorów wazoników do cię­ tych kwiatów, tłumaczy się tym, że przedmioty te nie są związane z tradycją wytwórczą terenu a inspiracja w t y m kierunku jest trudna, niepo­ wołana jest wręcz szkodliwa, a z nią przeważnie spotykają się garncarze ludowi. Jako przykład mogą służyć popielniczki —- psie budy, i — gołębniczki, z ładnie dobrana polewą, starannie realistycznie wykonane przez Mariana Pielę, zdol­ nego, czternastoletniego chłopca, który ma żywą wyobraźnię i umiejętność zdobnictwa postaciowego i figuralnego. Inny przykład z tej kategorii to wa­ zoniki i lichtarze w kształcie pniaczków z grzyb­ kami. Wyrobem klockowych koronek z Ośrodka Bo­ bowa t r u d n i ą się przeważnie wiejskie kobiety z najbliższych okolic Bobowy, wykonując je spo­ sobem nakładczym lub domowym, na podstawie wzorów, dostarczonych przez Spółdzielnię, lub na­ wet zdobytych przygodnie. Brak właściwego kie­ rownictwa artystycznego i fachowej organizacji wytwórczości, zbytu i zaopatrzenia w surowiec, są głównymi mankamentami Ośrodka. Pokazane na wystawie wzorce mogą służyć jako przykłady dobrej techniki klockowej, mającej swoją tradycję w terenie. Najstarszą k o r o n k a r k ą jest ob. Wojna T Ryc. 6. Niciana feo?on/;o klockowa (średn. 15 cm.) wy­ konała w [У49 r. Sewerynowa Janina z Bobowy p Gorlice Byc. 7. Kołnierzyk do' stroju' kobiecego, zdobiony haftem białym, wykonany ściegiem płaskim i techniką dziurkową Byc. 8. Kołnierzyk od koszuli kobiecej, haftowany białym haftem wypukłym (podkładanym), łączonym z techniką dziurkową �Tekla z Bobowy (80 lat), Sewerynowa Janina, Tłuczek Helena, Sarkowicz Janina, oraz Magiżanka Hanusia i inne. Miejscowe tkactwo ludowe prawie zanika wraz z zanikaniem używania stroju ludowego, dla nawiązania więc do tradycji przedstawiono muzealne eksponaty, aby choć fragmentarycznie po­ kazać, jak wyglądało tkactwo ludowe w technice lnianej i wełnianej. Pokazano między i n n y m i kilka białych lnianych 1 jeden muślinowy ,,rantuchów'\ Są to wąskie, długie, bo sięgające za kolana, płó­ cienne nakrycia głowy z czerwonymi tkanymi czlakami, zdobione p i ę k n y m haftem czarnym, ciemno-wiśniowym i czerwonym, o archaicznych, tradycyjnych wzorach. Również chusta biała, lnia­ na, z czerwonymi tkanymi szlakami i wyszyciem na jednym rogu, wykończona krótkimi pasmami frendzli na rogach, jest bardzo ciekawym i cha­ rakterystycznym p r z y k ł a d e m miejscowym. Stara sukmana ,,płótnianka" podszyta pasia­ stą tkaniną samodziałową z naturalnej wełny ciemnej i jasnej w pasy szare i brązowe o niere­ gularnej szerokości, również była rzadkim okazem miejscowego tkactwa ludowego. Ryc. 4. Gwizdawka „chłop z kurą" wyko' nana przez Kępę И łady sława tą samę tech­ niką, częściowo polewana bezbarwną glazurą (wielkość naturalna). Ryc. 5. „Kobiela z dzieckiem" lagoż auto­ ra (wielkość naturalna}. Żywe ośrodki, w przeciwieństwie do zbiorów zabytkowych, nie reprezentują właściwości re­ gionu, gdyż pokazane dekoracyjne tkaniny lniane z Ośrodka ..Leżajsk ' w technice i we wzorach kopiują tkactwo białostockie. Bieżąca wytwórczość tkacka Ośrodka „Korczyna", jest ściśle użytkową, nawet bez akcentu etnicznego. Interesujące były niektóre próby indywidualne ob. Dudka (starszego) z Leżajska, w których po­ szukuje właściwego charakteru dla dekoracyjnego tkactwa rzeszowskiego, jak również w tkaninach, wykonanych techniką haftu tkackiego, widać opa­ nowanie trudności technicznych, zwłaszcza w roz­ wiązaniu szlaków tkanych w osnowie i w w ą t k u . Jak nigdzie w Polsce zachowała się żywa for­ ma znanych i znakomitych pisanek rzeszowskich, robionych t r u d n ą i skomplikowaną techniką wie­ l o b a r w n ą woskową (batik). Pisanki te cechuje świeżość, bogactwo m o t y w ó w i barw, powtarza­ jących się w swoich elementach, a jednocześnie są one różnorodne i niepowtarzalne, gdyż prawie nie spotyka się dwóch jednakowych pisanek. Z wielkim upodobaniem i smakiem zajmują się wiejskie kobiety i dziewczęta kwiaciarstwem na użytek własny. Robią pomysłowe, kompozy­ cyjnie ułożone bukiety i ozdoby do stroju i uro­ czystości okolicznościowych, na wysokim poziomie artystycznym i technicznym. Bardzo interesujące były również plecionki z w i k l i n y i rogoziny, w y ­ rabiane przez repatriantki, zamieszkałe w Radym­ nie, Jaśle i najbliższych okolicach Rzeszowa, obfi­ tujących w trzciną potrzebną do wyrobu tych 1 �Rys. 3. „Konik", zabawka, lepiona, pobielana i częściowo pole­ wana, brązową polewą. (Wielkość naturalna) wykonał w 1949 r. Kępa Władysław ze wsi Medynia Głogowska, powiat Łańcut. przedmiotów. Zabawki drewniane ludowe wciąż oczekują na organizację zbytu. Rzeźba ludowa rzeszowska na tej wystawie reprezentowana była tylko przez Szczepana Woż­ niaka. Chcąc przystosować swoją twórczość do użytku współczesnego, w y k o n a ł kilka figurek typów wiejskich. Rzeźbiarz ten jest jednym z lep­ szych twórców ludowych, a w swoim przystoso­ waniu i przestawieniu tematyki, staje się trochę bezradnym, miejscami brak mu nowych założeń i koncepcji. Ryc. 11 Twórczość ludowa, żeby żyć, musi się przy­ stosować do życia współczesnego, a w tym prze­ stawieniu mogą się zmienić formy. W tym przy­ padku wydaje się, że sprawa wymaga dalszej wzmożonej opieki i poprawy w a r u n k ó w mate­ rialnych. P r ó b y przystosowania się do współczesnych w a r u n k ó w u garncarzy, przeprowadzone w ro­ dzimej fermie tych twórców i z własnej ich i n i ­ cjatywy wypadają dobrze, jako przykład w pow. łańcuckim służyć mogą udane miseczki, talerzyki i niektóre drobiazgi Andrzeja Ruty. „Rarituch" łniany samodziałowy, tkany zwykłym spłolem płóciennym, zdobiony różowymi szlakami, oiaz Haftem płaskim i dzierganym w kolorze czarnym w odmiennym motywie tradycyjnego ornamentu. 361 �IV P O W O J E N N Y K O N K U R S W KRAKOWIE Ryc. 1. SZOPEK Szopka wykonana przez Ludwika Zygmunta w r. 1949 fot. R. Reinfuss ZOFIA W dniu 22.XII 1949 odbył się na Rynku K r a kowskim I V powojenny konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską, zorganizowany jak zwykle przez Dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Do konkursu zgłoszono 40 szopek, co w stosunku do roku zeszłego stanowi nieznaczną zwyżkę. Ogólny poziom szopek był w bieżącym roku bardzo wysoki i w y r ó w n a n y . Nie było żadnych „dziwactw" w rodzaju papierowych modeli Sukiennic, kościołów, wieży Eifla i tp. Dwa razy tylko zanotowano tak zwane „stajenki" w formie drew- 362 I KUBKOWA nianych szop krytych słomą, które jako obce tradycji krakowskiej nie były przez sąd konkursowy brane pod uwagę. Ten sam los spotkał szopkę w stylu z czasów „Młodej Polski", w y k o n a n ą z papieru przez pewnego inteligenta. W tegorocznym konkursie przeważały szopki średniej wielkości i małe, b r a k ł o natomiast zupełnie dużych ze scenkami dla przedstawień kukiełkowych. Wśród średnich przeważał zdecydowanie typ szopki z dwupiętrowo nad sobą położonymi w n ę k a m i i trzema wieżami, z których środkowa nakryta jest kopułą, boczne zaś posiadają zakoń- �Яус. 2. SzopSka iiyluiiuina prz.cz 'Zdzisława w r.' l'J4'J Jul. li. Reinfuss Dudzika czenia gotyckie zbliżone do wież kościoła Mariac­ kiego. Wśród małych szopek najwięcej było t r ó j wieżowych nakrytych dachami w formie stożka, lub (wyjątkowo) ostrosłupa. Szopek w których wieże były nakryte kopulami było zaledwie dwie. Pięciowicżowe szopki, wymagające większych nieco rozmiarów wystąpiły tylko dwa razy, przy­ czyni w jednym wypadku wszystkie pięć wież miały nakrycie stożkowate, w drugim środkowa wieża nakryta była kopułą. Podobnie jak w roku zeszłym prócz koloro­ wych papierów do wyklejania szopek użyte były obficie różnokolorowe metalowe folie, co powięk­ szało wrażenie bogactwa i tak bardzo obfitych ozdób. Cztery pierwsze nagrody połączone z zaku­ pem szooek uzyskali: Franciszek Tarnowski, mu­ rarz z Krowodrzy, Tadeusz Ruta murarz z Grze­ górzek, Zdzisław Dudzik robotnik ze Zwierzyńca i Antoni Wojciechowski murarz zamieszkały przy ulicy Dietla. Szopka Tarnowskiego zbudowana na założe­ niach przeważnie gotyckich (ryc. 3) stanowi bar­ dzo ciekawą próbę rozwiązania części środkowej zbudowanej na podstawie kwadratowej i nakrytej dwoma krzyżującymi się dachami dwuspadowymi, z których wyrasta wieża nakryta kształtną kopuła 7 latarnią i chełmern. W szopce Dudzika (ryc. 2) odbiegającej wyglądem swym dosyć znacznie od klasycznej szopki krakowskiej, uderza bardzo udatne stopienie poszczególnych elementów sko­ piowanych wiernie ze starej architektury miasta Krakowa. Należy podkreślić, że wszystkie dotych­ czasowe próby tego rodzaju przedsiębrane przez szopkarzy w latach ubiegłych kończyły się z regu­ ły niepowodzeniami. Szopki Wojciechowskiego i Ruty były okazami pięknymi, ale zasadniczo nie wnoszącymi nic nowego ani w kompozycji ogól­ nej, ani w szczegółach wykonania. Trudno w ramach krótkiej recenzji omówić wszystkie nagrodzone szopki, których ogółem było aż trzynaście, nie licząc tych, co otrzymały drobne nagrodv pocieszenia. Wśród szopek odznaczonych jedną z dalszych nagród wyróżniła się oryginalnym ujęciem szop­ ka T,. Zygmunta funkcjonariusza P.K.P., który opierając s ę na elementach gotyckich stworzył całość bardzo spokojną zarówno w kształcie jak i w kolorze (rvc. IV Szopka L . Zygmunta stanowi przykład żywotności szopkarstwa krakowskiego, k t ó r e nie wyczerpane w pomysłach szuka wciąż nowych rozwiązań. ; 1'yc. 3. Szopka wykonana przez Franciszka Tarnowskiego w r. 1449 fol. 11. Reinfuss �Z A G A D N I E N I A T E R M I N O L O G I I B U D O W N I C T W A DREWNIANEGO Na marginesu' obozu sulejowskiego J С T A Jęta J«tka grzęda Część k o n s t r u k c j i wiqzaru dachowego, ł ą c z ą c a pozio­ mo krokwie i z a b e z p i e c z a j ą c a j e przed r o z s u n i ę c i e m . Ze względu na w y s t ę p u j ą c e tu s i ł y r o z c i ą g a j ą c e ł ą ­ czone J e s t z krokwiami na nakładkę p r o s t ą z kołkami lub na nakładkę płetwową. WOJCIECH W czasie prac na tegorocznym obozie naukow y m s t u d e n t ó w historii sztuki w Sulejowie wytoniło się cały serezg zagadnień wymagających szybki ego opracowania. Jednym z nich jest sprawa terminologii konstrukcji i form architekteniąznych. Zagadnienie to, szczególnie wyraźnie w y s t ę puje w drewnianym budownictwie wiejskim, przy 364 T К AL INO WS KI opisach którego spotykamy zarówno stare nazwy ludowe jak i współczesne terminy konstrukcyjne, Brak ustalonych i jednolitych nazw utrudniał w y ­ raźnie porozumienie w rozmowach pomiędzy h i storykami sztuki, architektami i etnografami, biorącymi udział w obozie, gdyż każdy z nich używał innych terminów dla określenia tych samych form �konstrukcyjnych. Terminy te wywodzące sit; z róż­ nych źródeł, bądź oparte na nazwach ludowych, bądź zaczerpnięte z dawniejszych opracowań na­ szych i obcych, a nawet z współczesnych podręcz­ ników budowlanych, którymi w braku słownika terminologicznego posługują się nieraz historycy sztuki w dążeniu do ustalenia pewnych nazw, w y ­ magają koniecznie rewizji i ustalenia pewnego stałego i jednolitego dla wszystkich opracowań naukowych słownictwa. P o ż ą d a n y m byłoby tu stworzenie komisji składającej się z historyków sztuki, etnografów i architektów, t j . przedstawi­ cieli tych specjalności, które interesują się zagad­ nieniami budownictwa drewnianego, celem opraco­ wania słownika terminologicznego budownictwa drewnianego. Prace nad t y m zagadnieniem rozbi­ jałyby się na dwa etapy. 1-szy polegał by na ze­ braniu wszystkich t e r m i n ó w dotyczących budow­ nictwa drewnianego, używanych dotychczas w p i ­ śmiennictwie naukowym i w słownictwie ludo­ wym. 2-gi na opracowaniu słownika ustalającego jednolitą terminologię. Celem uniknięcia jakichkolwiek nieporozu­ mień, pożądanym by było, aby każdemu termino­ w i w słowniku towarzyszył odnośny rysunek lub fotografia wyjaśniająca dostatecznie omawianą formę konstrukcyjną czy plastyczną. Prace przy­ gotowawcze przy ustalaniu słownika możnaby ująć w formę kartoteki ustawionej wg. działów rzeczowych np. ściana i jej części konstrukcyjne, dach, urządzenia ogniowe itd. K a r t y takiej karto­ teki składałyby się z jednej strony z ustalonej obo­ wiązującej nazwy oraz z t e r m i n ó w dotychczas używanych, z drugiej z rysunku i tekstu wyjaśnia­ jącego dany termin. Rzeczowy układ kartoteki w czasie pracy pozwoli na wyeliminowanie dużej ilości kart z odsyłaczami, co przy układzie alfa­ betycznym ze względu na wielką ilość istniejących t e r m i n ó w byłoby nie do uniknięcia, oraz przy ko­ lejnym wykonywaniu r y s u n k ó w zapewni pewną kontrolę, że nie opuści się pewnych form konstruk­ cyjnych dla których brak jest jakiejkolwiek usta­ lonej nazwy w literaturze fachowej. „LIDOVE CESKOSLOVENSKU" KROJE V DRAHOMIRA STRANSKA Cz. I Czechy, nakład Firmy J. Otto, Praga bez daty, 4,|, stron 277, 100 tablic na kredowym pa­ pierze częściowo barwnych, 2 mapy. Praca Stranskiej podzielona jest na dwie czę­ ści ogólną i szczegółową. W części ogólnej oma­ wia autorka w 3 pierwszych rozdziałach rozwój historyczny czeskich ubiorów ludowych, wyróż­ niając zespół form archaicznych, które dziś za­ chowały się już tylko w postaci rzadko występu­ jących reliktów (np. płachty i zawoje w ubiorze kobiecym, płócienne „gacie" i kierpce u mężczyzn;, zespół form zapożyczonych z ubiorów warstw nieludowych, oraz pewne elementy, k t ó r e znalazły się w ubiorze wiejskim jako wynik twórczej działalności samego ludu. W omawianych tu roz­ działach materiał uporządkowany jest w sposób systematyczny, każda część stroju opracowana jest w jej rozwoju historycznym, na tle znanego au­ torce materiału porównawczego. Opisując poszcze­ gólną część ubioru stara się Stranska ustalić czas i wskazać drogi, którymi weszła ona do zasobu ludowej przyodziewy. W związku z przemianami, jakim ulegają stroje ludowe minionych wieków pod w p ł y w e m kultury miejskiej zwraca autorka u w a g ę zarówno na krój, ozdoby, jak i na sam materiał a nawet T' jego b a r w ę . Pierwotnie, podobnie jak i u nas, ubiory ludowe utrzymane były przeważnie w ko­ lorze białym (płótno i naturalna biała wełna), późniejsze stroje, mieniące się bogactwem jaskra­ wych kolorów, wzorowane są na barwnych szatach noszonych w minionych czasach przez warstwy nieludowe. W dalszym ciągu części ogólnej opisuje autor­ ka geograficzne zróżnicowanie ludowych ubiorów na obszarze Czech i stara się wyjaśnić zarówno przyczyny, które sprzyjają wytworzeniu się róż­ nic regionalnych, jak i te k t ó r e je zacierają w y ­ wołując procesy wyrównawcze. W oświetleniu Stranskiej regionalne zróżni­ cowanie ubiorów potraktowane jest nie w sposób statyczny, jak się to czasem zdarzało w dawniej­ szych pracach etnograficznych, ale jako zjawisko dynamiczne, ulegające pod w p ł y w e m różnych wa­ r u n k ó w ustawicznym zmianom zarówno w czasie jak i przestrzeni. Sporo miejsca poświęca autorka na omówienie różnic zachodzących w ubiorze ludowym w zależ­ ności od pory roku, okoliczności w k t ó r y c h ubiór 365 �bywa noszony (ubranie codzienne, świąteczne, obrzędowe i od tego jaki jest wiek i stan c y w i l ­ ny noszącego (ubiór dzieci, młodzieży, żonatych itd.). Część historyczną kończy Stranska ustępem, w k t ó r y m oświetla proces zanikania stroju ludo­ wego. W porównaniu z Polską na niektórych obszarach Czech zaczęły ubiory ludowe wychodzić z użycia bardzo wcześnie. W okolicach Pragi np. już w roku 1836 włościanie nie ubierali się w stroje tradycyjne. Ważną datą w dziejach ubiorów ludowych na te­ renie Czech był rok 1848, w k t ó r y m zniesiono pańszczyznę. Chłop wyzwolony z niewoli osobistej, sytuowany lepiej pod względem ekonomicznym, starał się oderwać od wszystkiego, co przypomina­ łoby mu czasy pańszczyźniane i zarzucał też strój. Jednym z bardzo ważnych czynników, k t ó r e wpły­ w a ł y na zanikanie lub przemiany ubiorów ludo­ wych było przebudowa ekonomiczna gospodarstwa wlościońskiego w ciągu l i polowy wieku X I X . Tam gdzie ubiory wykonywane były z materia­ łów samodziałowych, przestawano je nosić gdy upadł nieopłacalny w zmienionych warunkach wy­ pas owiec i przestano siewać len oraz konopie, co wywołało brak niezbędnych do wyrobu samo­ działów surowców. W innych znów stronach, gdzie wcześniej rozpowszechniły się w ludowych ubio­ rach materiały fabryczne, wzajemny wyścig w sto­ sowaniu kosztownych i pracowitych ozdób dopro­ wadził do tego, że stroje ludowe stały się zbyt drogie i musiały ustąpić wobec miejskich, któro k o n k u r o w a ł y ceną. Osobny rozdział w części ogólnej stanowi opis materiałów u ż y w a n y c h przy wyrobie ludowych ubiorów i to zarówno samodziałowych jak i po­ chodzenia fabrycznego. Obszerne ustępy poświę­ cone tam są ludowemu farbiarstwu oraz ręcznemu drukowi na płótnie. Na zakończenie ogólnej części pracy podaje Stranska opis ludowych sposobów odświeżania i przechowywania odzieży, które to wiadomości niesłusznie przez etnografów bywają zwykle po­ mijane. Szczegółowa część pracy składa się z opisów 15 głównych typów stroju występujących na te­ renie Czech właściwych. Opisy te ujęła autorka w 5 grup, a mianowicie: ubiory ludności zamiesz­ kującej na południowy zachód od Pilzna (okolice Chodska, Stribrna, Pilzna i Plasska), między Pilz­ nem a Piskiem (tzw. Poszumavie i Pracheńsko), Czechy południowe (Netolicko, Doudlebsko, Elata i ok. Taboru), tereny położone dookoła Litomysla i Pelhrimova (2 grupy), Czechy północne (Na- 366 i chodsko i pogórze Karkonoszy) oraz Czechy środ­ kowe. Opis poszczególnego stroju obejmuje na wstę­ pie garść niezbędnych wiadomości o grupie etno­ graficznej, która stroju tego używa (nazwa, hi­ storia, zasięg, warunki geograficzne), uwagi na temat odmian lokalnych a następnie zwięzłą ana­ lizę ubioru kobiecego i męskiego ilustrowaną licznymi rysunkami w tekście z odnośnikami do tablic umieszczonych na końcu. Praca Stranskiej posiadająca w części ogólnej charakter syntetyczny, w części szczegółowej roz­ padająca się na szereg monografii terytorialnych daje sumienny obraz tego, co o strojach ludu czes­ kiego można dziś jeszcze powiedzieć. Przejrzysta w układzie, dobrze ilustrowana ma wszelkie wa­ lory pozwalające uważać ją za dzieło wartościowe. Szkoda jedynie, że zwłaszcza w części ogólnej słabo uwypukliła autorka pewne momenty spo­ łeczne oddziałujące na kształtowanie się ubiorów ludowych. W pracy Stranskiej społeczność wiej­ ska rysuje się jako całość rozbita jedynie na grupy płci i wieku. Wiemy jednakowoż, że obok tego istnieje jeszcze na terenie wsi skomplikowane uwarstwienie klasowe, na którego jednym bie­ gunie stoi zamożna grupa kmieci, na drugim zaś warstwa bezrolnych w y r o b n i k ó w . Ekonomiczne różnice zachodzące wśród mieszkańców wsi od­ bijają się jaskrawo na ubiorze u ż y w a n y m przez poszczególne klasy społeczne, które inaczej się odziewają, w różny sposób reagują na czynniki zewnętrzne powodujące zmianę mody itd. Niezbyt plastycznie zarysowuje się również w omawianej pracy problem walki, jaka rozgrywa się w związ­ ku z kolejnymi przemianami stroju między ele­ mentami konserwatywnymi a tymi, które na te­ renie wsi są rzecznikami zmian i pionierami po­ stępu. Dla czytelnika polskiego książka Stranskiej stanowi l e k t u r ę szczególnie interesującą ze wzglę­ du na to, że w materiale czeskim znajdzie on w y ­ jaśnienie całego szeregu problemów związanych z genezą niektórych, późniejszych form ubiorów ludowych na terenie Polski południowo-wschod­ niej, a w szczególności Śląska. Należy sobie życzyć aby w czasie możliwie najkrótszym pojawiły się dalsze dwie zapowie­ dziane części wydawnictwa, z których jedna obej­ mie opracowanie ubiorów ludowych na Morawach, druga zaś na obszarze Słowacji. R. Reinfuss �SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U BADANIA SZTUKI Pierwszoplanowym zagadnieniem Instytutu w roku sprawozdawczym było zapoczątkowanie prac nad metodą badania sztuki ludowej opartą na nau­ kowych podstawach filozofii markistowsko-leninowskiej. Konferencja pracowników naukowych Instytutu, zwołana w tym celu wespół z zaproszonymi przed­ stawicielami Wydziału Sztuki Ludowej Departa­ mentu Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki, Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków oraz Biura Nadzoru Estetyki Produkcji, na podstawie referatu dyrektora Instytutu — Tadeusza Zyglera oraz dys­ kusji, dała początkowe zręby, na podstawie których opracowano instrukcje i kwestionariusze do letniej kolektywnej akcji badawczej terenowej. Materiały, tyczące się metody, zostaną opublikowane w mono­ grafii sztuki ludowej ziemi opoczyńskiej, będącej terenem badań w roku 1949. Badania terenoive przeprowadzone były w okre­ sie od 7 lipca do 10 września kolektywnie w obrębie powiatu opoczyńskiego w dwóch turnusach i obej­ mowały całokształt ludowej twórczości artystycznej tego regionu: budownictwo, zdobnictwo (wraz z plastyką), literaturę, muzykę i taniec. Uczestni­ kami ekip badawczych byli pracownicy Instytutu (14 osób) oraz studenci etnografii, historii sztuki, muzykologii i Wyższych Szkół Artystycznych z War­ szawy (4 osoby), Krakowa (4 osoby), Poznania (3 osoby), Torunia (2 osoby) i Łodzi (1 osoba). Bazą był Obóz Historyków Sztuki pod Sulej owem, skąd przy pomocy dwóch pólciężarowych samocho­ dów Instytutu, dokonywano wyjazdów w teren. Turnus pierwszy, od 7 lipca do 9 sierpnia, kiero­ wany był przez dyr. T. Zyglera, turnus drugi od 15 sierpnia do 10 września przez kierownika Sekcji Budownictwa i Zdobnictwa dr R. Reinfussa. W obu turnusach łącznie przebadano 68 wsi, zbierając po­ nad 3.000 notat metrykalnych, zdjęć, próbek tkanin, nagrań fonograficznych itp. co pozwala na synte­ tyczne ujęcie artystycznej twórczości ludu opoczyń­ skiego. Ponadto S e k c j a B u d o w n i c t w a i Z d o b ­ n i c t w a (kierownik dr R. Reinfuss) przeprowadziła badania na terenie Orawy, Gorców, powiatów woj. krakowskiego; chrzanowskiego, bialskim, wadowickim, krakowskim, nowotarskim, myślenickim, limanow­ skim, bocheńskim, brzeskim, tarnowskim, dąbrowskim i mieleckim; woj. rzeszowskiego: tarnobrzeskim, łańcuckim, przeworskim, rzeszowskim, przemyskim; woj. lubelskiego: zamojskim, cieszanowskim i l u baczowskim. Przedmiotem badań było budownictwo i zdobnienie zewnętrzne chałup, zdobnictwo wnętrza (meblarstwo, wycinanki, malowanki), tkactwo, strój i jego zdobienie (haft), zdobnictwo w metalu, pi­ sanki. Zapoczątkowano też badania nad sztuką ludomą proletariatu miejskiego. Sekcja M u z y k i (kierownik prof. M. So­ bieski), dzięki uzyskaniu specjalnego samochodu do­ konała 885 nagrań, z tego 442 z terenu opoczyńskiego w ramach obozu naukowego oraz 443 nagrania z te­ renu woj. poznańskiego (pow. pow. Gostyń, Konin, Krotoszyn). Ponadto dokonano 5 wyjazdów penetraeyjnych w teren woj. poznańskiego. Ogólna liczba nagrań wynosi 18GG, T PAŃSTWOWEGO LUDOWEJ ZA R O K 1949 Opracowanie materiałów. Opracowano w dziedzinie meblarstwa ludowego i druków na płótnie zbiory muzeów w Szczecinie, Koszalinie, Darłowie, Białogardzie, Słupsku, Wdzy­ dzach, Międzyrzeczu, Wrocławiu, Jeleniej Górze, Brzegu, Bytomiu, Cieszynie, Olsztynie, Szczytnie, Łodzi, Krakowie, Zakopanem, Lublinie i Zamościu. Przetranskrybowano 60 pozycji nagrań oraz skata­ logowano nagrania do pozycji 1669 Opracowano wątki bajkowe do I I I tomu pracy — „Bajka polska w układzie systematycznym" — prof, dr J. Krzyżanowskiego, oraz zebrano 4.600 po­ zycji bibliograficznych i 3.400 indeksowych w zakre­ sie pieśni ludowych. W materiale zgromadzonym w ramach ogólno klasyfikującego schematu (prof. Bystronia) prze­ prowadzono próbę podwójnej klasylfikacji wew­ nętrznej, w celu umożliwienia poszukiwania z uwzględnieniem treści (wątek, motyw) oraz po­ czątków pieśni z odsyłaczami do bibliograficznych kart zbiorczych. Archiwum Instytutu (kierownik mgr Wł. Kolago) zainwentaryzowało i sporządziło opisy me­ trykalne 5.986 pozycji w tym: Nagrań na płyty decelitowe 1.669 sztuk Zdjęć fotograficznych (klisz) 1.395 Próbek tkanin 955 Odbitek klocków do drukowania tkanin 850 Rysunków mebli (wielobarwnych i w tuszu) 414 Rysunków i plansz wielobarwnych tka­ nin, stroju i haftów 350 Rysunków zdobnictwa architektonicz­ nego, zdobnictwa w metalu, wycinanek, pająków i różnych przedmiotów 353 „ Razem 5.986 sztuk Ogółem liczba pozycji Archiwum sięga 15.000. Biblioteka powiększyła się o 99 pozycji (ogółem 174) oraz 296 arkuszy map. Wydział Wydawniczy (kierownik mgr Barbara Suchodolska) wydał nr 11—12 miesięcznika Polska Sztuka Ludowa za rok 1948 oraz IG numerów w 6 zeszytach za rok 1949 (rocznik I I I ) o ogólnej obję­ tości 23 arkuszy formatu А w nakładzie 5.000 egzemplarzy. W przygotowaniu do druku są nastę­ pujące prace: Prof, dr J. Krzyżanowski — „W świecie baśni ludowej" — rozprawa syntetyczna, około 20 ark. druku. Prof, dr J. Krzyżanowski — „Lud i folklor w twórczości Słowackiego". Dr R. Reinfuss — „Druki ludowe na płótnie", około 15 ark. druku. P. Grzegorczyk — Bibliografia Plastyki Ludo­ wej Polski i Pogranicza — około 8 ark. druku. M. i J. Sobiescy — Muzyka i Pieśń Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej (rys. monograficzny). M. i J. Sobiescy — Wielkopolskie Wiwaty. Współpraca Instytutu z szeregiem instytucji po­ krewnych w roku sprawozdawczym ogromnie się nasiliła. Na zaproszenie Komitetu Organizacyjnego Ogólnopolskiego Festiwalu Muzyki Ludowej, organizowanego przez Ministerstwo Kultury i Sztuki л 367 �oraz Polskie Radio, pracownicy naukowi Sekcji Mu­ zyki przygotowali teren Wielkopolski licznymi roz­ jazdami, opracowali komentarz dla tego regionu oraz zorganizowali od strony programu, doboru wyko­ nawców i komentarza Koncert Wielkopolskiej Mu­ zyki Ludowej w Poznaniu (24.IV.1949) jako jedna z prób Festiwalu. Na samym Festiwalu w Warsza­ wie Instytut sprawował nadzór etnograficzno-muzyczny nad programem i eliminacjami wszystkich grup regionalnych, biorących udział w Festiwalu, a na konferencji pofestiwalów ij kierownik Sekcji prof. M. Sobieski wygłosił refeiat. Na polecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki Sekcja Muzyki wzięła udział w przygotowawczym obozie zespołów ludowych (22.VII — 11.VIII.1949), wyjeżdżających do Moskwy przygotowując program muzyczny, tekst komentarza ustnego oraz wstęp do programów drukowanych. W związku z Wystawą Chopinowską organizo­ waną przez Komitet Wykonawczy Roku Chopinow­ skiego Instytut udzielił pomocy przy kompletowaniu eksponatów z muzeów regionalnych. Ponadto Instytut współpracował z Działem Sztuki Ludowej Departamentu Twórczości Minister­ stwa Kultury i Sztuki przy doborze eksponatów na regionalne wystawy oraz w jury konkursów arty­ stów ludowych, z Biurem Współpracy Kulturalnej z Zagranicą udzielając informacji i zdjęć dla zagra­ nicy, z Biurem Amatorskiego Ruchu Artystycznego służąc swoimi materiałami i konsultacjami oraz z Centralą Przemysłu Ludowego i Artystycznego dostarczając opisów, zdjęć i plansz z zakresu zdob­ nictwa, meblarstwa, tkaniny i stroju ludowego. Ścisła współpraca rozwinęła się z Polskim To­ warzystwem Ludoznawczym przez udział pracow­ ników naukowych Instytutu w komitecie Wyko­ nawczym, Zarządzie, zjazdach i Komitetach Redak­ cyjnych Towarzystwa oraz przez wymianę mate­ riałów naukowych. Wymianę wydawnictw prowadził Instytut z in­ stytucjami naukowymi w: Polsce, Związku Radziec­ kim, Czechosłowacji, Węgrzech, Francji, Szwajcarii i Szwecji. Zrecenzowano na życzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty 3 prace prze­ znaczone do druku z zakresu muzyki. Poradnictwo i udzielanie informacji w zakresie wszystkich dziedzin sztuki ludowej w roku spra­ wozdawczym znacznie się rozwinęło. Z materiałów S e k c j i B u d o w n i c t w a korzy­ stali w czasie pobytu w Krakowie etnografowie sło­ waccy, prof. M. Gotkiewicz, studenci Architektury Po­ litechniki Krakowskiej. Szereg plansz z zakresu zdob­ nictwa architektonicznego zostało wystawionych na zorganizowanej wspólnie z Sekcją Zdobnictwa wy­ stawie dla nauczycieli rysunków w Krakowie w kwietniu 1949 r. S e k c j a Z d o b n i c t w a wykonała na zamó­ wienie Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz mu­ zeów regionalnych w Rabce, Myślenicach i Zakopa­ nem kopie szeregu plansz, z archiwum Sekcji korzystał Regionalny Urząd Planowania, Centrala Przemysłu Włókienniczego, etnografowie polscy i słowaccy, młodzież uniwersytecka i Wyższa Szkoła Sztuk Pla­ 368 i stycznych w Krakowie używając plansz do wy­ kładów. S e k c j a M u z y c z n a służyła swoimi materia­ łami i informacjami: Instytutowi Etnologicznemu Uniw. Poznańskiego, Muzeum Wielkopolskiemu, Muzeum Etnograficznemu w Toruniu, pracownikom nauko­ wym (4 osoby), Studium Wychowania Fizycznego przy U. P. oraz Służbie Polsce, kompozytorem (7 osób), Polskiemu Radiu, pracownikom świetli­ cowym, nauczycielom i zespołom ludowym. Sekcja Tańca udzielała porad zespołom, świetlicom oraz na życzenie Biura Współpracy z Za­ granicą rozpoczęła przygotowanie obszernej (około 80 str.) informacyjnej pracy o polskich tańcach l u ­ dowych dla ZSRR i Bułgarii. Sekcja L i t e r a t u r y dostarczała materiału do konkursu na opracowanie baśni ludowych, sporzą­ dziła odpisy tekstów dla folklorystów zagranicznych: dr H. Schwarzbauma (Palestyna), dr Jivar Kemppinen (Finlandia) oraz przygotowywała materiał do konwersatorium uniwersyteckiego, prowadzonego przez kierownika Sekcji. А г с h i w u m. dostarczyło 124 zdjęć do katalogu wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie, 260 — na użytek prasy angielskiej i holenderskiej, 40 dla U.S.A. do ilustracji odczytów o polskiej sztuce l u ­ dowej. Do katalogu wystawy „Sztuka i Rękodzieło Ludowe — 9 zdjęć, dla redakcji tygodnika Z.M.P. „Świat Młodych" — 8. Ponadto dostarczono 298 zdjęć do opracowań naukowych, artykułów, ilustra­ cji odczytów itp. i 10 fotogramów dużego formatu dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Z plansz Instytutu dla ilustracji wykładów ko­ rzystało Państwowe Ognisko Kultury w Warszawie. Popularyzacja wiedzy o sztuce ludowej wyraziła się w 24 godzinnych odczytach wygłoszonych przez pracowników naukowych Instytutu (dr R. Reinfussa, prof. M. Sobieskiego, mgr. J. Sobieską, T. Zyglera) w Darłowie, Krakowie, Lublinie, Mszanie Dolnej, Poznaniu i Wrocławiu, w artykułach drukowanych w czasopismach: Kwartalnik Muzyczny, Ruch Mu­ zyczny, Poradnik Muzyczny, Radio i Świat, Orli lot, w sześciu dwudziestopięcio minutowych audycjach muzycznych i jednej czterdziestopięcio minutowej słowno-muzycznej w Polskim Radio oraz w szeregu wywiadów udzielonych prasie w rezultacie czego ukazało się szereg artykułów o sztuce ludowej w Trybunie Ludu, Polsce Zachodniej, Dzienniku Ludowym, Gazecie Poznańskiej, Ekspresie Poznań­ skim i innych. Wyposażenie Instytutu wzbogaciło się o 3 samo­ chody półciężarowe do badań terenowych w tym jeden specjalny, z wmontowanymi aparatami fono­ graficznymi do nagrywań, 2 aparaty filmowe wąsko­ taśmowe, 4 aparaty fotograficzne wysokiej klasy z wyposażeniem, przybory kreślarskie, rysunkowe itp. Instytut w roku sprawozdawczym liczył 19 pra­ cowników stałych w tym 12 — naukowych, 2 — pomocniczych i 5 administracyjnych. Z dniem 1 stycz­ nia 1950 г., zgodnie z rozporządzeniem Ministra Kultury i Sztuki Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej włączył się w ramy organizacyjne Pań­ stwowego Instytutu Sztuki jako Sekcja Sztuki Lu­ dowej Wsi i Miasta. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd841be3366e3c65b953f8bb7ea9e64a.pdf 3c010845c513d94411723020ae494072 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6371 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource dramat liturgiczny liturgia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5944 Title A name given to the resource Święta gra / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.93-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leeuw, Gerardus van der Benedyktowicz, Zbigniew (tł.) Sikora, Sławomir (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GERARDUS VAN DER LEEUW oniższe wyimki pochodzą z rozdziału książki wiel­ kiego holenderskiego fenomenologa Gerardusa van der Leeuwa Święte i świeckie piękno. Świę­ tość w sztuce. Tłumaczenie tego tekstu drukowaliśmy już w numerze 3-4: 1991 naszego pisma. Ale ponieważ tekst ten odegrał ogromną rolę w początkowej fazie myśle­ nia Węgajt nad możliwością wskrzeszenia dzisiaj średnio­ wiecznego dramatu liturgicznego, przypominamy raz jesz­ cze ów rozdział, ale już w formie skróconej, obejmującej wszelako najistotniejsze jego wątki. P / Święta gra. Reminis cencj e Taniec i dramat N a całym świecie dramat wywodzi się ze świętej gry, której celem było zapewnienie i umocnienie cyklu ży­ cia. W decydujących chwilach, takich jak czas siewu i żniw, czy też przesilenia zimowego i letniego, święta gra jest odtwarzana. Jeden bądź więcej mówców wystę­ puje przed chór, naśladując wiosnę, zimę, śmierć, życie, czy też zwierzęta, demony lub bóstwa, od których ocze­ kuje się, że rzecz się powiedzie. Takie odgrywanie głogu [hawthorn] lub Majowego Króla wypędzającego zimę i uroczyście wprowadzającego lato, taki certamen [spór] pomiędzy Hiems [Zimą] i Ver [Wiosną], który odnaj­ dujemy jeszcze u Szekspira, jest źródłem dramatu. Czy grający odziani są w zielone stroje i ozdobieni kwiatami, czy pojawiają się jako niedźwiedzie i inne święte zwie­ rzęta, czy też wyobrażają bogów lub duchy, w każdym przypadku tańczą. Początkowo tylko tańczą. Pierwotnie aktor jest tym, który prowadzi taniec i interpretuje wszystko to, co porusza całą grupę w dosłownym tego słowa znaczeniu. W Grecji ten rozwój daje się prześle­ dzić bardzo wyraźnie. Orchestra albo przestrzeń tańca to scena, na której chór porusza się wolnym, tanecznym krokiem. Chór, który jest prawdziwym aktorem drama­ tu zarówno w tragedii, jak i komedii, zawsze pozostaje [w] centrum akcji. Z tańca wyrasta muzyka, z muzyki poezja, poezja zaś ostatecznie wywołuje wielorakie dzia­ łanie mitu i sagi zamiast jednolitego, typowego porząd­ ku natury, który panuje w niepodzielnym życiu. Rytm tańca wciąż jeszcze uderza w pełnym mocy ruchu posta­ ci Ajschylosa. Dramat także składa się z ruchu i kontrruchu. Pozostaje to prawdą nawet wówczas, kiedy pro­ wadzący taniec i chór od dawna już zostali zastąpieni przez grupę aktorów, i odkąd chór towarzyszy jedynie akcji. Kiedy Arystoteles, rozwijając psychologię drama­ tu, poszukiwał istoty tragedii w perypetii i rozpoznaniu, w stylu świętej gry, której podstawą i celem jest zarów­ no wielki cykl biegnący od śmierci do życia, odwrócenie przeznaczenia, jak i pełna bólu i szczęśliwa świadomość powiązań wewnątrz życia - czyż nie przywodzi to na myśl obrazu Labiryntu? Zakrętów, zwrotów i obrotów, nagłych rozpoznań jakiegoś niespodziewanego wyjścia albo nagłej konsternacji wynikłej z napotkania sieci ścieżek bez wyjścia? (...) Dramat Jednak dramat nie należy wyłącznie ani do samego tańca, ani do poezji, ani do muzyki samej, lecz do nich wszystkich razem. W rzeczywistości wiąże się on funda­ mentalnie także ze sztukami plastycznymi i architekto­ nicznymi, ruchem i kontrruchem, grą linii i płaszczyzn. Dzieło dramatyczne jest zatem bogatszą formą sztuki niż sama sztuka teatralna czy odgrywanie. W poszczegól­ nych narodowych tradycjach dramatycznych, jak np. wajang wong na Jawie, odkrywamy, że taniec, poezja i muzyka łączą się organicznie w artystyczną całość. Taniec wciąż jeszcze jest sztuką, która odgrywa naj­ ważniejszą rolę w strukturze dramatu. Dramat może obyć się bez słów i bez muzyki, ale nigdy bez ruchu. N a­ wet cień dramatu, jakim jest film, posłuszny jest tej za­ sadzie, chociaż odtwarza tylko to, co pozostało po ży­ Wniebowstąpienie Chrystusa; w podtrzymywanej przez cztery Anioły mandorli Chrystus wzlatuje w stronę wyciągniętej ręki Boga; płaskorzeźba na szkatułce z kości słoniowej; Frankonia, XII w; w: Jean-Claude Schmitt Gest w średniowiecznej Europie, Oficyna Naukowa, Warszawa 2006 93 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE wym ruchu. Rytmiczny taniec sam w sobie nie jest jesz­ cze dramatem. Ten ostatni pojawia się tylko wtedy, kie­ dy ruch spotyka się z kontrruchem; kiedy dwie grupy zbliżają się do siebie, unikają siebie, kuszą się wzajemnie bądź walczą ze sobą. Wtedy, kiedy przewodnik wyłania się z chóru, nie tylko występując na przód, ale także sy­ tuując się w opozycji do innych; kiedy rytm nie tylko stawia pytania, ale także niesie odpowiedzi; kiedy melo­ dia przyłącza się do rytmu, rodzą się pieśń i antyfona, recytatyw i refren. Jeżeli akcent pada na słowo, rodzi się dialog. Lecz wszystko to ma charakter uzupełniający. walki czy to pomiędzy dwoma bóstwami, czy latem i zi­ mą, czy śmiercią i życiem. Punkt szczytowy tego drama­ tu pozostaje nadal niezmiennie ten sam, przejście od śmierci do życia i odwrotnie. (...) Do schematu sacer ludus należy także małżeństwo sakralne, które łączy męskiego i żeńskiego nosicieli ży­ cia. Król i Królowa Maja są tego klasycznymi przykłada­ mi, które pojawiają się w wielu wariantach. W starożyt­ nym Rzymie zamiast pożądanej pięknej kobiety zwycięski bohater znajdował staruchę Annę Perennę [starożytna rzymska bogini roku], co wzbudzało śmiech widzów. Wkrótce okazywało się jednak, że Anna Perenna była także nosicielką życia. Wyobrażała ona jedy­ nie życie minionego roku. Jest ona komiczną, starą ko­ bietą, która - schrystianizowana jako Befana (od Epifania) - jest ciągle jeszcze grzebana we Włoszech po­ śród barbarzyńskiej muzyki i niepohamowanej radości. Wszystko to, choć dzieje się żartem, jest także li­ turgią. Jest to jednocześnie liturgia, żart i dramat stosownie do pierwotnego kontekstu tych idei. Póź­ niej tendencje te rozejdą się: w misterium uroczystej liturgii małżeństwo będzie święte, podczas gdy na po­ pularnej scenie będzie ono przedmiotem wyjątkowo prostackich żartów. Ale w tym miejscu życie jest jesz­ cze nierozdzielną jednością. Śmiejemy się ze świętości i klękamy przed mocą życia nawet wtedy, gdy objawia się ona prymitywnie i sprośnie. (...) W sacer ludus pojawia się tylko jeden lub, co najwy­ żej, dwóch bohaterów, jako wrogowie lub kochankowie. Nawet wtrącane żarty odnoszą się jedynie do najbardziej elementarnych spraw, tych, które mówią o zwycięstwie, porażce, i o tym co najważniejsze, o stosunkach pomię­ dzy płciami. Jesteśmy zdziwieni tym, co mają do przeka­ zania ludowy zwyczaj i prymitywny dramat, kiedy mówią o seksie i robią żarty ze spraw seksu, a jeszcze bardziej, gdy widzimy, jak niedwuznacznie znajdują się one w centrum ich uwagi i zainteresowania. Dawni drama­ turgowie, nawet Arystofanes i Szekspir, stale pamiętają 0 tym. Zapominamy, że wygnaliśmy do teatru podkasanej muzy i rewii wszystko, co komiczne i prostacko sek­ sualne, i że nie powinno być powodem do dumy, że w naszej kulturze możemy łączyć seksualność i humor przede wszystkim z sytuacjami zarezerwowanymi dla do­ rosłych, a tylko rzadko goszczą one w normalnych oko­ licznościach. W społeczeństwach pierwotnych liturgia 1 aischrologia [używanie sprośnych i nieprzyzwoitych słów, mowa obelżywa], dramat i akt seksualny, znajdują się na jednym planie. Nie tylko popularne sztuki, któ­ rych jedynym celem jest zabawianie, nie znają granic pod tym względem. W misteriach greckich aischrologia była rytuałem, przez który przechodziły szacowne matrony i który miał liturgiczny charakter w tym samym stop­ niu co obsceniczne piosenki w czasie rzymskiego święta Anny Perenny. Nie ma bardziej dostojnego ruchu (...) Od niepamiętnych czasów ludzkość próbuje nadać swemu życiu tę dramatyczną formę. Nie tylko pewnym poszczególnym zdarzeniom życia, lecz życiu samemu, chce ująć je w największym możliwym skrócie, skonden­ sowaniu. Zycie i śmierć, tak jak występują one w natu­ rze i w życiu człowieka, wieczny cykl od życia do śmierci i od śmierci do życia, monotonny, lecz poruszający jak bicie serca rytm, który pulsuje wszędzie, wewnątrz nas i dookoła nas, jest dramatycznie przedstawiony jako ruch i kontrruch. Nawet przedhistoryczne rysunki na skałach, wyobrażające między innymi sceny myśliwskie, nie są niczym innym jak przedstawieniami dramatyczny­ mi. Człowiek kształtuje wydarzenia ze swego życia wedle z góry ustalonego ruchu i wiąże to z tym, co miało miej­ sce w pierwotnym czasie. W ten sposób życiu dana jest konsystencja i zapewnienie szczęścia. Powstaje dzieło sztuki, które nazywamy tańcem, zabawą, obrzędem [ga­ me], dramatem, ale także liturgią - dla nich wszystkich proponowałbym jedną wspólną nazwę: sacer ludus. Sacer ludus Dramatyczny schemat, który dzisiaj wciąż jeszcze posiada moc wśród społeczności pierwotnych i w zwy­ czajach ludowych, można również odnaleźć w niezliczo­ nych przykładach u narodów cywilizowanych. Z grupy młodych ludzi, składającej się z samych dziewcząt albo dziewcząt i młodzieńców, oddziela się pojedyncza oso­ ba, przewodnik tańca, stopniowo przybierając coraz to bardziej rolę, która w rzeczywistości przynależy całej wioskowej lub plemiennej młodzieży. Jest on (ona) no­ sicielem życia, tym, który przynosi nowe życie, zbawcą. Choć triumfalnie oprowadzany, to jednak zmierza on (ona) do nieszczęśliwego końca - wykpiony, zostaje na­ stępnie wygnany, utopiony lub spalony. Oto nowe ży­ cie, które starzeje się i umiera, by zrodzić się ponownie. Ten, który niesie życie, ubrany jak stary mężczyzna lub stara kobieta, jest wyśmiewany lub poniewierany, a ostatecznie zabity, lecz po pewnym czasie ponownie powstaje. Oczywiście to tylko schemat. W rzeczywisto­ ści sacer ludus występuje w niezliczonych wariantach. Najczęściej jest dwóch aktorów, jeden wyobraża życie, drugi - śmierć; czy lepiej, jeden - życie, które umiera, drugi - życie, które powstaje. Tak pojawia się temat zmartwychwstania, a dramat przyjmuje formę walki, 94 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE i kontrruchu niż ten pomiędzy mężczyzną i kobietą, a żart i kpina przynoszą tak ulgę, jak i pewność. świecie i życiu, najostrzejszą satyrą i bezlitosnym mo­ tywem. Tragedia grecka bez wątpienia jest sztuką reli­ gijną, ale już nie w znaczeniu magicznym. Przeszła już sekularyzację i osiągnęła nową jedność świętości i piękna, zawdzięczając to zagorzałej i bolesnej walce 0 życie w jego boskim i ludzkim wymiarze. (...) Sekularyzacja Teatr zaczyna się na ulicy. Teatr angielski ma swoje początki w karczmie przykrytej do połowy dachem; na­ śladuje on niedźwiedzie ringi, gdzie zwierzęra walczyły, czy raczej były zaszczuwane na śmierć. N a dole było miejsce do stania, a na galerii miejsca siedzące. Można by także powiedzieć, że dramat wyłonił się z kościoła na plac przykościelny, ze świątyni na rynek. Historia dra­ matu jest historią sekularyzacji. Możemy prześledzić dwie różne linie rozwoju, jedną prowadzącą coraz dalej od religii i drugą poszukującą jedynie tego, co religijne: (...) Współczesny dramat zaczyna się jako komedia ty­ pów. Nie tylko Scapin, ale także l’avare, le bourgeois gentilhomme, le malade imaginaire są typami, a nie posta­ ciami we współczesnym tego słowa znaczeniu. John Falstaff, Mistress Ouickly, Aguecheck oraz niezliczeni głupcy i klowni są tipi fissi. Ale właśnie dlatego, że są oni postaciami typowymi, są oni także ludźmi, często na wielką skalę. Dawna forma jest jednocześnie i przy­ jęta, i przekroczona. U Szekspira często odnajdujemy dawne sacer ludus, nawet w formie dramatycznej: dow­ cipy Christophera Sly w Poskromieniu złośnicy, pojedy­ nek Armado i Costarda w Serc staraniach straconych. Akcja jest niemal zawsze typowa: zazdrość, dziecięca niewdzięczność, zwątpienie, mizantropia. A jednak nie występowali na scenie więksi ludzie niż Otello, Lear, Hamlet czy Tymon Ateńczyk, właśnie dlatego, że ich człowieczeństwo jest czymś więcej niż zwykłym czło­ wieczeństwem; właśnie dlatego, że są oni mocno zako­ twiczeni we wszystko obejmującej przeszłości. Nikt nie jest Learem i każdy nim jest; nikt nie jest Tymonem czy mizantropem, ale każdy może w nim rozpoznać sie­ bie. Jeżeli dramat całkowicie odstąpi od typów, jed­ nostka pozostanie rzeczywistym bohaterem, ale będzie reprezentowała tylko siebie, pojedynczą osobę, której nie można już będzie odnaleźć na widowni. W złotym wieku współczesnego dramatu treść 1forma pozostają więc pod wieloma względami związa­ ne z dawną treścią i dawną formą. Naśladując przy­ kład tragedii greckiej, osoby są wciąż postaciami mi­ tycznymi, a przynajmniej arystokratycznymi. Bogowie, półbogowie i królowie kroczą po scenie. Inni, jeśli nie są służącymi dla rozrywki klownami, są typami posłań­ ców i służących. Autorzy ciągle jeszcze nie ufają sobie na tyle, by porzucić zasady na rzecz indywidualności, wybierają [postaci] na mocy urzędu, czy też urodzenia: w tym także kryje się pierwotna idea. Kiedy pojawił się dramat mieszczański, sekularyza­ cja posunęła się o krok dalej. Jednak nacisk na typo­ we, ponadosobowe pozostaje silny. Zaledwie zniesiono ten typ - wprowadzono symbol. SACER LUDUS Tragedia i komedia grecka i Atellan i pantomima Misteria greckie i helenistyczne i Liturgia kościelna J 1 Komedia włoska Średniowieczne przedstawienia miseryjne I Opera i Oratorium 1 ------------ Przedstawienia pasyjne ------------ Muzyczne pasje i - i Dramat klasyczny i Dramat mieszczański i Dramat muzyczny (...) W historii dwukrotnie mieliśmy do czynienia z seku­ laryzacją dramatu. Po raz pierwszy miało to miejsce, kie­ dy sakralna sztuka grecka wyspecjalizowała się i zaczęła przedstawiać pełny koloryt całego życia ludzkiego. Jego treść pozostała związana z nadludzkimi bogami i posta­ ciami heroicznymi; forma zaś stale była budowana wo­ kół odmian losu. Ale w swojej istocie wyzwoliła się ona od starożytnej treści i formy. Bohaterowie i bogowie sta­ li się ludźmi, aż nadto ludzkimi ludźmi. Pojedynczy bóg, który śpiewał i tańczył na zmianę ze swoim orszakiem, zastąpiony został przez cały rój różnego rodzaju postaci. Tam, gdzie bohater jest ciągle jeszcze prawdziwym bo­ giem, pojawia się on jako deus ex machina, by przeciąć poplątane węzły ludzkich zdarzeń. Jest to pozostałością dramatu starożytnego. Znajdujemy wiele takich pozo­ stałości nawet w formie. W Bachankach Eurypidesa pierwotna rama jest jeszcze wyraźnie widoczna: śmierć boga, lament nad odchodzącym życiem i zmartwych­ wstanie wśród pieśni radości. Jak widzimy, chór pozostał centralną postacią nawet wtedy, kiedy był zbyteczny, czy nawet jawnie niszczycielski dla akcji. Jednak patos tragedii greckiej i w mniejszym stop­ niu komedii greckiej ustanowił duży dystans pomiędzy sobą a sacer ludus. Podstawowa perypetia stała się no­ śnikiem najgłębszych greckich idei o bogu i człowieku, Liturgia Inną ścieżką, która wiedzie nas od pierwotnej jed­ ności, prócz tej prowadzącej do świeckiego dramatu, jest ta, jaką idzie liturgia kościelna. (...) Liturgia Kościoła chrześcijańskiego bez wątpienia jest świętym dramatem, który najbardziej zbliża się do 95 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE ów drugi uczeń wyprzedził Piotra i przybył pierwszy do grobu” - św. Jan 20:4], który staje się wyścigami w przedstawieniach Wielkanocnych. Ponadto w czasie całego misteryjnego widowiska pasyjnego obecna jest postać komiczna, jak mercator, sprzedawca oliwy, któ­ ry jest tak samo niezbędny jak lambe (nieprzyzwoicie śmieszna służąca, która rozwesela rozpaczającą matkę, Demeter) w świętym dramacie eleuzyńskim w Grecji. Gospodarz domu, w którym odbywa się Ostatnia Wie­ czerza, a przede wszystkim diabły, dostarczają okazji do śmiechu i, swoim wygłupianiem się, uwłaczającym, lecz przede wszystkim sakralnym, pobudzają płodność. Roz­ poznajemy jednak, że te elementy humorystyczne, szczególnie kiedy uzyskują bardziej niezależne znacze­ nie, muszą prowadzić do sekularyzacji. Rytualna radość ustępuje miejsca radości dla samej radości. Z drugiej strony z pewnością mylimy się, nie pozwalając na więk­ sze oswojenie się ze świętością, niż na to pozwala nasza metodystyczna ortodoksja. Przedstawienie misteryjne traktuje święte osoby w taki sam sposób jak bajki trak­ tują św. Piotra, czy nawet Boga. Józef zostaje oszuka­ nym mężem, Maria Magdalena jest mile widziana na­ wet przed swoim nawróceniem, a żona Noego zostaje sekutnicą, która wzbrania się przed wejściem do Arki. Nawet Chrystus nie jest oszczędzony. Wydaje mi się, że potrzeba skontrastowania tego co podniosłe komicz­ nym, przymus, by uczynić rzeczy najbardziej straszne i bolesne dającymi się znieść poprzez wypowiadane głupstwa i niegodziwości jest ważniejsza niż brak sza­ cunku. (...) perfekcji. Wyrasta z niego, typowy dla teatru przejścio­ wego, dramat liturgiczny: przedstawienie pasyjne i wielkanocne z czasów średniowiecza, „przedstawienie misteryjne”, takie jak przetrwało w Oberammergau. W rękopisie z IX wieku znajduje się tzw. wielka­ nocny trop, rozwinięcie melodii i słów, liturgicznych wersów, w których zawiera się jądro przedstawienia dramatycznego: Aniołowie czuwający przy grobie za­ pytali kobiety: Quem quaeritis in sepulchro, o Christicolae? (Kogo szukacie w grobie, o czciciele Chrystusa?) Odpowiedziały mu one: Jesum Nazarenum crucifixum, o Coelicolae. (Ukrzyżowanego Jezusa z Nazaretu, o mieszkańcy Nieba.) A na to Aniołowie: Non est hic, surrexit sicut dixerat. Ite, muntiate, guia surrexit de sepulchro. (Nie ma go tu. Zmartwychwstał, tak jak zapowie­ dział. Idźcie i rozgłaszajcie to, ponieważ powstał z grobu.) Po tym kontynuowano zwykłą liturgię z introitem: Resurrexiet adhuc tecum sum (Powstałem i jestem z powrotem z tobą). Jesteśmy tu świadkami rozwoju liturgii dramatycz­ nej w mniej lub bardziej niezależny dramat. Tak więc liczne dramatyczne działania mają swoje źródła w ko­ ściele, gdzie też czasem pozostały. Nie mamy już Gro­ bów Wielkanocnych, ale ciągle mamy jeszcze bożona­ rodzeniową szopkę. Kiedy w XII wieku scena nie była już ustawiana w kościele, ale poza nim, na cmentarzu, kiedy aktorami przestali być księża, a stali się świeccy. I kiedy język, pierwotnie łacina, został zaślepiony po­ czątkowo przez półłacińską mieszaninę, a w końcu przez języki narodowe, było jasne, że dramat stał się niezależny. Dramat, który wyrósł z liturgii, jest religijny zarów­ no w formie, jak i w treści. W XIII wieku clerici vagantes w czasie przedstawień pasyjnych nosili jeszcze ma­ ski. Wiele przedstawień wielkanocnych zawierało całą historię zbawienia, zaczynając od upadku Lucyfera. W tym pragnieniu jednej wszystko obejmującej pery­ petii (której świadectwo znajdziemy jeszcze w Obe­ rammergau) widzimy ścisłe powiązanie z sacer ludus. Sposób, w jaki się te przedstawienia ogląda, czy raczej w nich uczestniczy, także na to wskazuje. Nie siedzi się tam jak w teatrze, lecz bierze udział w kulcie. Istnieje popularne wierzenie, że ktokolwiek zobaczył na Wiel­ kanoc podniesienie krzyża, który był pogrzebany przed ołtarzem w Wielki Piątek, nie umrze w nadchodzącym roku. Podniesienie krzyża jest typową formą przejścio­ wą pomiędzy liturgią i dramatem. Dwa pradawne składniki są tu także obecne: przede wszystkim taniec. W tyrolskim przedstawieniu wielka­ nocnym wykonuje się taniec dookoła Grobu Chrystu­ sa i currebant duo simul [„Biegli oni obydwaj razem, lecz Liturgia Z punktu widzenia teologii sztuka dramatyczna mieści się w liturgii. Bowiem niezależnie od tego, czy jest ona bogata czy zubożała, rozwinięta czy okrojona, w każdym przypadku liturgia kościelna jest dramatem i w każdym przypadku jest sztuką. „Spójrzcie na litur­ gię, jest ona transcendentna i dominująca, pomiędzy różnymi formami sztuki chrześcijańskiej; stworzył ją Duch Boży, by mieć w niej przyjemność”. Nie znaczy to, żeby liturgia miała przedstawiać przede wszystkim dzieło sztuki. „Kościół nie szuka w niej ani piękna, ani ozdobnych motywów, ani też nie szuka poruszenia ser­ ca. Nie pragnie on niczego ponad modlitwę i zjedno­ czenie się ze Zbawcą; i z tego miłosnego uwielbienia wypływa samorzutnie bezgraniczne piękno”. Kościół żadną miarą nie jest instytucją dramatyczną. Piękno liturgii należy do wspaniałych darów bożych, które ob­ darowują nas, kiedy szukamy Królestwa Bożego. W każdym innym przypadku liturgia staje się widowi­ skiem i grzechem. Ale nie zmienia to faktu, że liturgia zawsze jest dramatem, a tym samym także sztuką. Kazanie w każdym przypadku jest formą sztuki retorycznej, nawet wtedy, jeśli kaznodzieja nie dąży rozmyślnie do piękna. Widzieliśmy, że dramat wyrósł z prymitywnej 96 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE liturgii i że w ciągu swojej historii podzielił się na du­ chowy i świecki, liturgię i teatr. Jeśli chcemy teraz powrócić do dramatu, nie do jego historycznych, lecz teologicznych źródeł, do jego źródeł w boskim two­ rzeniu, wówczas obie ścieżki muszą się z powrotem połączyć; musimy wówczas wrócić do liturgii. Nie mamy tu na myśli liturgii, którą odnajdujemy wszę­ dzie u zarania historii, lecz liturgię Kościoła Chrystu­ sa, służbę bożą, która zaczyna się z „Pieśnią Aniołów” z Ewangelii św. Łukasza, a kończy hymnami świętych przed tronem baranka, jak czytamy w Objawieniu. Z punktu widzenia chrześcijan ruch i kontrruch, z którego wyrasta dramat, ma swoje źródło w ruchu i kontrruchu człowieka względem Boga, w świętym spotkaniu. Tak jak inne sztuki liturgia musi zawierać coś staro­ żytnego. Być nowoczesnym to największy błąd, w jaki może popaść liturgia - powiedział Friedrich Schleierma­ cher. Formy liturgii należą zawsze do wczoraj. Nie jest to żaden romantyzm ani umiłowanie archaiczności, lecz sposób osiągnięcia obiektywności. W kazaniu używa się, lub przynajmniej powinno się używać, języka naszych dni. Ale w liturgii używa się albo innego, specjalnego ję­ zyka kultu (pierwotnie greki, potem łaciny), albo przy­ najmniej języka odbiegającego daleko od codziennego. „W Kościele różnica pomiędzy dzisiaj i wczoraj musi być zniesiona, nic nie może wyglądać tak, jakby powstało dzisiaj”. Starożytne formy, starożytny język są właściwsze dla słowa bożego niż formy codzienne i codzienny język. Dlatego gdy Kościół wychodzi do świata, by nauczać i kazać, przemawia on językiem świata. Ale kiedy powra­ ca on do modlitwy i wspólnoty z Bogiem, przemawia ję­ zykiem liturgii, w którym tak wiele pokoleń prowadziło już swoją rozmowę z Bogiem. W czasach sekularyzacji i racjonalizmu nie jest to rozumiane. Liturgia jest wyjaławiana lub unowocze­ śniana tak, by odpowiadać duchowi czasu. I tak np. Re­ nesans wywarł fatalny wpływ na liturgię „relatywizując świętość poprzez odniesienie jej do ludzkiego piękna”. Wiele zniknęło, łącznie z sekwencjami muzyki Kościo­ ła. Teksty hymnów uległy całkowitej racjonalizacji. Ale najgorsze było rozdzielenie uczynione pomiędzy liturgią i pobożnością ludową, pomiędzy liturgicznym i codzien­ nym życiem, separacja, przez którą przede wszystkim Kościół katolicki musi cierpieć do dziś. Wszystko to spowodowane jest zgubną i chorobliwą pychą, która kusi człowieka, by traktował się tak poważnie, iż zapo­ mina, że życie ludzkie ma naturę gry. Tym samym zapo­ mina on o Bogu. Ponieważ spotkanie Boga z człowie­ kiem i człowieka z Bogiem jest świętą grą, sacer ludus. Teologiczna istota tańca, tak jak ją odkryliśmy, polega na ruchu; dramatu zaś na ruchu i kontrruchu. Bóg po­ rusza się; schodzi na ziemię. Wtedy kukiełki na ziemi, czy, jeśli ktoś woli, kości w wyschłej dolinie Ezechiela, poruszają się. Bóg rozpoczął, my idziemy w Jego ślady. Ponieważ jesteśmy tylko „maskami i kukiełkami Boga” - jak mówi Luter, czy „zabawkami Boga” - jak twierdzi Platon. Najstarszym dramatem, dramatem, który rządzi światem, jest dramat spotkania Boga z człowiekiem. Bóg jest protagonistą. My tylko przeciwnikami. I gramy niebezpieczną grę, ponieważ dzielimy ten zaszczyt z dia­ błem. Jeśli liturgia nie nakłania nas do adoracji i ofiary, zaczynamy nawet wyobrażać sobie, że to my daliśmy im­ puls dramatowi. Dramatyczność znika z naszego życia i nagle jesteśmy ponownie martwymi marionetkami, których kontrruchowi brakuje ruchu. Przełożyli Zbigniew Benedyktowicz i Sławom ir Sikora Visitatio Sepulchri: Maria Magdalena (Monika Paśnik-Petryczenko) Gernrode, maj 2000; fot. Tomasz Jarnicki 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3cc714ba1af545916cb68c4cb9d2fcd.pdf 2c0083d7e5d3d0ff359dfdd4b6a8872d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5905 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5498 Title A name given to the resource Swat informuje rodziców panny o planach małżeńskich kandydata/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 15) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15. Swat informuje rodziców panny o planach małżeńskich kandydata Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat: 1 - informował rodziców młodych o planach małżeńskich, 2 - poznawał ze sobą młodych i na tym jego rola się kończyła, 3 - brak tradycji, 4 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 60.-70. XX wieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia ,,idzie w swaty" ?celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek?zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają?[...] 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa - czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „ posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag"', „wiano"[...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a6683debf230783ea5db9852d4da152.pdf 6543153d52d63b28bde11a6804193e1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5900 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5493 Title A name given to the resource Nazwy gwarowe dla osób kojarzących pary, IV/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 10) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Nazwy gwarowe osób kojarzących pary, IV Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Osobę kojarzącą pary nazywano: 1 - drużba, drużbo (31.34.XII/XVI), 2 - drużko (wg Olesiejuka), 3 - starosta, 4 - inne odpowiedzi (zob. mapy 7-9,12-14), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badaó terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od polowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci PAE): - punkty zaznaczone kolorem szarym pochodzą z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na niebiesko zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (Olesiejuk, 1971), - punkty podkreślone na żółto zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (mapę sporządzono na podstawie danych z mapy 630 Nazwy osoby pośredniczącej w zawieraniu małżeństwa (zob. AJKLW, 1992). Na mapie opracowanej przez autorkę pracy nie dokonywano rozróżnienia na płeć osób kojarzących małżeństwa (co uczyniono na mapie 630), by mapa stała się bardziej czytelna. Badania prowadzono w latach 70. XX wieku (w 1973 r. opracowano część V kwestionariusza, tj. Etnographica - suplement pod red J Burszty zob AJKLW 1979:11). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje iobrzędyweselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się. zeza zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna ?, kobieta ?- wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28084a2443b2e25bf3b9babac377e81e.pdf 3392d9b88cb57fe7df5fcddf72c69228 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5899 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5492 Title A name given to the resource Nazwy gwarowe dla osób kojarzących pary, III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 9). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Nazwy gwarowe osób kojarzących pary, III Opracowała. Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Osobę kojarzącą pary nazywano: 1 - faktor, faktorka,faktur,fakturka,kalfaktur(17.27.XIII),faftur,fafturka(wgAJŚ),2-inneodpowiedzi(zob.mapy7,8,10,12-14),3-brakodpowiedzi, 4-brak tradycji. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w XIX wieku. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci PAE): - punkt oznaczony kolorem szarym oznacza dane z literatury XIX-wiecznej (Saloni, 1903), - punkty podkreślone na pomarańczowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (zob. AJK: mapa 146 Swat. pyt. XX, 38, AJK, 1966:182-186), - punkty podkreślone na brązowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (zob. AJŚ, 1974: mapa 735), - punkty podkreślone na żółto zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (mapę sporządzono na podstawie danych z mapy 630 Nazwy osoby pośredniczącej w zawieraniu małżeństwa (zob. AJKLW. 1992). Na mapie opracowanej przez autorkę pracy nie dokonywano rozróżnienia na płeć osób kojarzących małżeństwa (co uczyniono na mapie 630), by mapa stała się bardziej czytelna. Badania prowadzono w latach 70. XX wieku (w 1973 r. opracowano część V kwestionariusza, tj. Etnographica - suplement pod red. J. Burszty, zob. AJKLW 1979:11). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia, „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa/.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki?Jak było dawniej? Jak nazywająten zwyczaj i tęczynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek?zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fce16fe61c92d755dc29e58a6745bfa.pdf b1ee3adf72efde52d61720fdbfb930d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5898 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5491 Title A name given to the resource Nazwy gwarowe dla osób kojarzących pary, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 8) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Nazwy gwarowe osób kojarzących pary, II Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Osobę kojarzącą pary nazywano:1 - r a j ,rajfur(16.19.VIII),2 - rajek, rojnik (20.19.XII), 3 - rajca, 4-rajko, 5-rajbieda, 6-rajbasz, 7-inne odpowiedzi (zob. mapy 7,9,10,12-14), 8 - brak tradycji, 9 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie materiałów z badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci PAE): - punkty oznaczone szarym kolorem zostały wytyczone na podstawie literatury XIX-wlecznej (głównie prace 0. Kolberga), - punkty podkreślone na zielono zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (atlas ADV, m. NF5 Brauchtum bei derHeirat. Name des Werbers, sporządzona w 1955/56 przez L. Martina - materiały dotyczą lat 30. XX wieku), - punkty podkreślone na niebiesko zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (Olesiejuk, 1971), - punkty podkreślone na żółto zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (mapę sporządzono na podstawie danych z mapy 630 Nazwy osoby pośredniczącej w zawieraniu małżeństwa (zob. AJKLW, 1992). Na mapie opracowanej przez autorkę pracy nie dokonywano rozróżnienia na płeć osób kojarzących małżeństwa (co uczyniono na mapie 630), by mapa stała się bardziej czytelna. Badania prowadzono w latach 70. XX wieku (w 1973 r. opracowano część V kwestionariusza, tj. Etnographica -suplement pod red.J. Burszty zob AJKLW, 1979:11). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „ idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b0b33ad8243b2121dcceaa0b74603c2.pdf bc5520eb806628b5259b0ded86380607 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5897 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5490 Title A name given to the resource Nazwy gwarowe dla odób kojarzących pary, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 7) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Nazwy gwarowe osób kojarzących pary, I Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Osobę kojarzącą pary nazywano: 1 - swat, swatka, swatowa i pod. svaf oraz schwatt (wg ADV), 2 - swach, swacha, swaszka, swak (15.16.X, 15.16.XVI, 16.16.IX) i pod., 3 - swatacz (wg AJKLW), 4 - swatek, 5 - inne odpowiedzi (zob. mapy 8-10,12-14), 6 - brak tradycji, 7 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od polowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają Informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały wytyczone na podstawie literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na zielono zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (atlas ADV m. NF 5 Brauchtum bei der Heirat. Name des Werbers, sporządzona w 1955/56 przez L. Martina - materiały dotyczą lat 30. XX wieku), - punkty podkreślone na pomarańczowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (zob. mapa 146, pyt. XX, 38 - AJK, 1966:182-186), - punkty podkreślone na brązowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (AJŚ, 1974: mapa 735), - punkty podkreślone na niebiesko pochodząz literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971), - punkty podkreślone na żółto zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (mapę sporządzono na podstawie danych z mapy 630 Nazwy osoby pośredniczącej w zawieraniu małżeństwa (zob. AJKLW, 1992). Na mapie opracowanej przez autorkę pracy nie dokonywano rozróżnienia na płeć osób kojarzących małżeństwa (co uczyniono na mapie 630), by mapa stała się bardziej czytelna. Badania prowadzono w latach 70. XX wieku (w 1973 r. opracowano część V kwestionariusza, tj. Etnographica - suplement pod red. J. Burszty, zob. AJKLW, 1979:11). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna ?, kobieta ?-wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają?[...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab4531557e972944cc009794b92d37f3.pdf 14995eb6bd7c2af18a0d8369371f8df4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5902 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5495 Title A name given to the resource Nazwy gwarowe dla osób kojarzących pary, V/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 12) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Nazwy gwarowe osób kojarzących pary, V Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Osobę kojarzącą pary nazywano: 1 - dziewoslęb, dziewosłębina (27.27. IX, 27.27.XI., 28.26. XIII, 28.26. XIV), dziewosłubka (36.27.XVI), dywnosnuby (35.27.X, 35.27. XVI), 2 - dobry mąż, der gute Mensch (wg ADV), 3 - heiratsvernitler (używane przed 2. wojną światową), heiratsvermittler (wg ADV), 4 - Inne, rzadsze nazwy [1 - klyta, kly(t)ta (wg ADV), 2 - poseł, 3 - zwiadowca, wywiadowca, wywiadownik (31.28.XIV, 34.29.X), 4 - przebijacz, probywacz, 5 - pośrednik, 6 - żeniacz, 7 - czesław, 8 - hochzeitvermittler, 9 - marszałek, 10-stryncorz,strynciora(wo,AJKLW),) 11-mówiec, mówca (16.26.VII), namawiacz(15.25. XII),1 2 - o g l ę d n i k ] ,5-swat jest ojcem kawalera, 6-inne odpowiedzi (zob. mapy 7-10,13,14), 7-brak tradycji, 8-brakodpowiedzl. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od potowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapa została uzupełnionao punkty dodatkowe (spozastałej sieci PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym pochodząz literatury XIX-wlecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na zielono zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (atlas ADV, m. NF5 Brauchtum bei der Heirat. Name des Werbers, sporządzona w 1955/56 przez L. Martina- materiały dotyczą lat 30. XX wieku), - punkty podkreślone na pomarańczowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (AJK, mapa 146 Swat, pyt. XX, 38, zob. AJK, 1966:182-186), - punkty podkreślone na brązowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (mapa 735 Swat, swatka znajdująca się w AJŚ, zob. AJŚ, 1974), - punkty podkreślone na niebiesko zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (Olesiejuk, 1971), - punkty podkreślone na żółto zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (mapa 630 Nazwy osoby pośredniczącej w zawieraniu małżeństwa, zob. AJKLW, 1992). Na mapie opracowanej przez autorkę pracy nie dokonywano rozróżnienia na płeć osób kojarzących małżeństwa (co uczyniono na mapie 630), by mapa stała się bardziej czytelna. Badania prowadzono w latach 70. XX wieku (w 1973 r. opracowano część V kwestionariusza, tj. Etnographica-suplement pod red. J. Burszty, zob. AJKLW, 1979:11). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józel Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 75. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia ,,idzie wswaty"?celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa/.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł?'Jak było dawniej?Jak nazywają ten zwyczaj tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna? kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c70757cccb62c3817a149f5c8fe6b96f.pdf f92e95022e19d1b5b8b4a20f1ad50436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5901 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5494 Title A name given to the resource Najczęstsze nazwy osób kojarzących pary/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 11). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Najczęstsze nazwy osób kojarzących pary Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Zasięg występowania nazwy: 1 - swat, swatka, swatowa, swach, swacha, 2 - raj, rajek, rajca, rajko, 3 - faktor, faktur, 4 - granica występowania nazwy swat, swatka, swatowa, swach, swacha, 5 - granica występowania nazwy raj, rajek, rajca, rajko, 6 - granica występowania nazwy faktor, faktur. Uwagi: 1. Mapa dotyczy stanu zjawiska od potowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 2. Przy wyznaczaniu zasięgów pominięto informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski), skupiając się na terenach autochtonicznych. Uwzględniono natomiast dane z literaturyXIX-wiecznej (zaznaczonej kolorem szarym), gdyż w wielu miejscach uzupełnlają one obraz na mapie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2456d7de04fba4d83a3e0c87307befc6.pdf eecdf0f228dc1d73f39d4db731a9604d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2952 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2756 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS T R E Ś C I Anna Sobolewska Przyroda i pustka w sztuce Wschodu * Rozmowa Leszka Koczanowicza z Michaelem M . J. Fischerem, ant­ * * ropologiem, profesorem w Massachusetts Institute ot' Technology Joanna Tokarska-Bakir 3 . . Dalsze losy, syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczystej 8 13 „To jest wasze ż y c i e " Małgorzata Baranowska Fragmenty 23 Anna Sobolewska Szkoła przetrwania 26 Zbigniew Benedyktowicz Janusz Barański Antropologia poza antropologią; to jest wasze życie 28 Czy metafora może być bajką? 32 Andrzej Kisielewski Reklama i masowa kultura wizualna 40 Terence Wright Narracja telewizyjna a film etnograficzny 46 Krzysztof Kubiak Kilka uwag na marginesie 50 Hanna Olechnowicz Doznanie barw 51 Andrzej Perzanowski Bzij, zabzij, j a honorem ręce... Bójka - walka i rytuał 55 Anna Beata Bohdziewicz Potodziennik, czyli piosenka o końcu świata 64 Antoni Kroh Na Podhalu 66 Jacek Olędzki Gesty życzliwości 76 Ludwik Stomma Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi 80 Aleksander Jackowski Marginalia 81 Wojciech Dohnal Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A . R. Radcliffe-Browna 82 Tomasz Marciniak Antropologia ważnej części ciała, czyli bezwstydna recenzja w duchu postmodernistycznym 86 Summary of Articles 87 Noty o autorach 88 Na o k ł a d c e : Ćwiczenia ze sznurkiem. Mongolia. Fot.: Jacek Olędzki Na stronie tytułowej: Podanie czarki herbaty na jedwabnej szarfie. Mongolia. Fot. Jacek Olędzki Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki �P O L S K A S Z T U K A L U D O W KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y E T N O G R A F I A A S Z T U K A nr 1-1995 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Anna Sobolewska Nature and the V o i d in the A r t and the Thought o f the East * A n Interview Conducted by Leszek Koczanowicz with Professor Michael * * 3 M . J. Fischer, Anthropologist and Member o f the "Science, Technology and Society" Programme at the Massachusetts Institute o f Technology Joanna Tokarska-Bakir 8 The Further Fate o f the Prodigal Son. A Project o f Nontransparent Ethnography 13 Małgorzata Baranowska Fragments 23 Anna Sobolewska The School o f survival 26 Zbigniew Benedyktowicz Anthropology beyond anthropology; it is your life 28 Can the Metaphor become a Fairytale? 32 „It is your l i f e " Janusz Barański Andrzej Kisielewski Advertising and Visual Mass Culture 40 Terence Wright Television Narrative and Ethnographic F i l m 46 Krzysztof Kubiak Several Remarks on the Margin 50 Hanna Olechnowicz Experiencing Colours 51 Andrzej Perzanowski Brawls - Struggle and Ritual 55 Anna Beata Bohdziewicz Photodiary, or a Song about the End o f the W o r l d 64 Antoni Kroh In the Tatra Highlands 66 Jacek Olędzki Gestures of Kindness 76 Ludwik Stomma Answering Jacek Oledzki 80 Aleksander Jackowski Marginal notes 81 Wojciech Dohnal The Vision o f Primitive Society in the Anthropology o f Radcliffe-Brown 82 Tomasz Marciniak The Anthropology o f an Important Part o f the Body, or a Shameless Review in Postmodern Spirit 86 Summary of Articles 87 About the Authors 88 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Ludwik Stomma Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony tytułowej: Jacek Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f53fc5b157caf91624cf3891a78ab8f9.pdf 1858e01fb16d57760bed955d43a9ece0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2375 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2203 Title A name given to the resource Wędrówki Felliniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.19-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wędrówki Felliniego Teresa Rutkowska „Sztuka polega na tym, aby wszystko było udane, a zdawało się rzeczywiste." Filippo Baldinucci - krytyk sztuki okresu baroku (w:) Dwugłos o Berninim „Zarówno w malarstwie, jak w rzeźbie figury są zawsze w działaniu: zmierzają do celu poza czasem i miejscem, w którym żyją, dążąc namiętnie do tego, aby się z sobą połączyć." Fragment hasła „barok", (w.) Le Langage swoich p r z e k o n a ń , przede wszystkim artystycznych, a w re­ zultacie r ó w n i e ż egzystencjalnych i religijnych. W y k ł a d ten nie ma w s z a k ż e nic z ekshibicjonizmu. M ó w i ą c n a m tak wiele o sobie j a k o o t w ó r c y , przestrzega zarazem, a b y ś m y nie ulegali z ł u d z e n i u , że poznajemy go j a k o c z ł o w i e k a . N i e tai wcale, iż raz po raz narzuca n a m kolejne mistyfikacje. W c i ą ż bowiem, powtarza: „ W y m y ś l i ł e m siebie c a ł k o w i c i e , swoje d z i e c i ń s t w o , o s o b o w o ś ć , t ę s k n o t y , marzenia, wspomnienia, wszystko." Pielęgnuje Fellini ó w w y m y ś l o n y wizerunek niezwykle starannie. Ś w i a d c z ą o t y m nie t y l k o filmy, ale r ó w n i e ż liczne wywiady, k t ó r y c h tak c h ę t n i e udziela, i a r t y k u ł y , ze wspo­ m n i a n ą k s i ą ż e c z k ą włącznie. Wizerunek ten — pełen sprze­ czności ( „ O d sprzeczności w o l n i są t y l k o fanatycy albo g ł u p c y " ) — pozostaje przecież na swój s p o s ó b spójny, gdy patrzymy n a ń przez pryzmat jego kolejnych p o c z y n a ń t w ó r c z y c h . Ta z n a c z ą c a s k ł o n n o ś ć do w y z n a ń , d o k o n ­ struowania w ł a s n e g o obrazu na u ż y t e k p u b l i c z n o ś c i , nie jest zjawiskiem n a g m i n n y m w ś r ó d r e ż y s e r ó w filmowych. U ś w i a ­ damiamy więc sobie głębiej i wyraźniej niż w j a k i m k o l w i e k i n n y m przypadku j a k dalece trafne jest p r z e ś w i a d c z e n i e Felliniego o t y m , że t w ó r c a filmowy w ciągu całego swojego życia kręci jeden długi film, a kolejne t y t u ł y m a j ą d l a ń , przeciwnie niż dla k r y t y k ó w i w i d z ó w , znaczenie czysto umowne, techniczne. Pozostaje o n j e d n y m z tych a r t y s t ó w kina, nielicznych s p o ś r ó d żyjących współcześnie, k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć nosi tak niezwykłe p i ę t n o o s o b o w o ś c i i i n d y w i d u ­ alnego stylu. S f o r m u ł o w a n i e t o , p o n i e k ą d oczywiste dla k a ż d e g o , k t o o g l ą d a ł c h o ć b y k i l k a z jego filmów, kryje przecież w sobie bogactwo zjawisk, k t ó r e t r u d n o wyszczegól­ nić na zasadzie prostego rejestru, a jeszcze trudniej zinterp­ r e t o w a ć . Wszelkie p r ó b y z a m k n i ę c i a tych dzieł w z a ł o ż o n y m z g ó r y schemacie interpretacyjnym skazane są na niepowo­ dzenie. Dlatego też pisząc o nich, z k o n i e c z n o ś c i p r z y s t a ć musimy na c z ą s t k o w o ś ć i f r a g m e n t a r y c z n o ś ć . Być m o ż e najuczciwszym wyjściem z sytuacji b y ł o b y przyznanie się do 2 de Styles „ U w i e l b i a m r u c h w o k ó ł siebie. Jest t o z p e w n o ś c i ą g ł ó w n y p o w ó d , dla k t ó r e g o r o b i ę filmy. K i n o jest dla mnie usprawie­ dliwieniem do wprawiania rzeczy w r u c h (...) N i e odpowiada m i status turysty. N i e umiem n i m b y ć . Jestem raczej włóczęgą, ciekawym wszystkiego po trosze, t a k i m , k t ó r y wszędzie się rozpycha i cały czas n a r a ż a się na ryzyko, że wygoni go policja (...) N i e n a w i d z ę p o d r ó ż y . Czuję się nieswojo p o d r ó ż u j ą c . M o g ę p o d r ó ż o w a ć po W ł o s z e c h , bo t u moja c i e k a w o ś ć jest stale pobudzana. W i e m , co się kryje za p o s z c z e g ó l n y m i twarzami, g ł o s a m i , miejscami. G d y jestem za g r a n i c ą — czuję się znudzony. N i e odczytuję tych wszystkich znaczeń. N i e m o g ę się o d n a l e ź ć przez dłuższy czas. Czuję się wyrzucony poza nawias. J e d n o c z e ś n i e w o k ó ł mnie panuje zawsze atmosfera p o d r ó ż y . Przyjazdy i wyjazdy. P o ż e g n a n i a i powitania. U w i e l b i a m ten ruch w o k ó ł siebie. Wszyscy m o i przyjaciele są p o d r ó ż n i k a m i . " 1 Tak pisze Fellini w książce o sobie. N i e jest to autobio­ grafia. Raczej z b i ó r l u ź n y c h w y z n a ń na temat własnej t w ó r c z o ś c i . W s p o m i n a swoje d z i e c i ń s t w o i charakteryzuje ludzi, k t ó r z y w jego życiu odegrali i s t o t n ą rolę. Powraca do m o m e n t ó w z przeszłości, w a ż n y c h z p u n k t u widzenia p ó ź ­ niejszych w y b o r ó w artystycznych. O d k r y w a przed czytel­ nikiem, a zarazem hipotetycznym o d b i o r c ą filmów meandry 3 19 i �faktu, iż t w ó r c z o ś ć tę traktujemy j a k o rezerwuar proble­ m ó w , z k t ó r e g o w y d o b y w a m y t o , co n a m w d a n y m momen­ cie wydaje się interesujące l u b przydatne. T a k też będzie i t y m razem. W ą t e k , k t ó r y uczynimy tematem naszych r o z w a ż a ń , nie jest w ą t k i e m d o m i n u j ą c y m znaczeniowo ani strukturalnie. Odznacza się jednak p e w n ą n a t a r c z y w ą p o w t a r z a l n o ś c i ą , co s k ł a n i a do uznania go za istotny s k ł a d n i k stylu Felliniego. Jest to w ą t e k b ł ą d z e n i a , włóczęgi, przemieszczania się w przestrzeni. Peregrynacja s t a ł a się najbardziej p o w s z e c h n ą p a r a b o l ą ludzkiej egzystencji, w y e k s p l o a t o w a n ą , z d a w a ł o by się, do granic m o ż l i w o ś c i , a przecież — j a k to w sztuce bywa — ciągle t k w i ą w niej n i e m a ł e siły poznawcze i estetyczne, w y r a ż a ona b o w i e m o d w i e c z n ą p o t r z e b ę człowieka, j a k ą jest intensyfikacja k o n t a k t u z o t a c z a j ą c ą go rzeczywistością i z innymi ludźmi. P r z e s t r z e ń , w k t ó r e j się poruszamy, ma tyleż charakter fizyczny, postrzegalny z m y s ł o w o , co psychiczny. Ó w psychi­ czny aspekt s t o s u n k ó w przestrzennych z o s t a ł w n i k l i w i e zanalizowany przez Georges'a M a t o r e w książce z a t y t u ł o w a ­ nej Przestrzeń ludzka. Pisze o n t a m między i n n y m i : „ P r z e s t r z e ń w s p ó ł c z e s n a jest j a k człowiek, k t ó r y j ą o d ­ biera. Wcieliła się w p e w n ą całość h i s t o r y c z n ą , k t ó r e j przejawem pozostaje literatura, sztuka, instytucje, j ę z y k . " N a przecięciu d o ś w i a d c z e ń z b i o r o w y c h i i n d y w i d u a l n y c h u f o r m o w a ł się w s p ó ł c z e ś n i e w świecie cywilizowanym pe­ wien t y p przestrzeni, k t ó r e m u M a t o r e przypisuje atrybuty r u c h u i nieciągłości. C z ł o w i e k działa (a więc porusza się i w p r a w i a rzeczy w ruch) w ś r o d o w i s k u , k t ó r e samo znajduje się w nieustannym ruchu. Ruchem naznaczone jest t a k ż e tworzenie, zgodnie b o w i e m z ujęciem bergsonowskim (a p o g l ą d ten bliski był r ó w n i e ż t e o r e t y k o w i f i l m u Epsteinowi) forma jest zarejstrowanym ruchem. Odbiciem tej sytuacji są pojęcia i metafory, j a k i m i p o s ł u g u j e m y się c h c ą c wyrazić nasze myśli i uczucia. Jeśli ó w r u c h myśli ma cel — to celem t y m jest k o m u n i k o w a n i e się. K a r t e z j a ń s k o - n e w t o n o w s k i model ś w i a t a usankcjonowa­ ny przez k u l t u r ę e u r o p o c e n t r y c z n ą z a k r e ś l a n o r m y i zasady p o s t ę p o w a n i a . T ę d y s p r o p o r c j ę m i ę d z y j e d n o s t k o w y m i na­ p i ę c i a m i i niepokojami a w s p o m n i a n y m p o r z ą d k i e m ł a g o ­ dziła zawsze sztuka. Jak w t y m k o n t e k ś c i e sytuuje się film? O t ó ż w ł a ś n i e on s p o ś r ó d wszystkich ś r o d k ó w wypowiedzi artystycznej wydaje się najbardziej predestynowany d o m a ­ nifestowania i penetrowania tego poczucia nieciągłości w świecie w s p ó ł c z e s n y m . Przestrzeń w dziele filmowym z zasady odznacza się h e t e r o g e n i c z n o ś c i ą , stanowi n a s t ę p s t ­ w o , ciąg wielu r ó ż n o r a k i c h przestrzeni konstytuowanych i m o d y f i k o w a n y c h przez k a m e r ę , k t ó r a przyjmuje zmienne p u n k t y widzenia, z m i e n n ą p e r s p e k t y w ę i przemieszcza się z r o z m a i t ą p r ę d k o ś c i ą we wszystkich kierunkach. K a ż d a z tych przestrzeni znika, aby u s t ą p i ć miejsca n a s t ę p n e j . I c h w y b ó r i kolejność ustalane są przez t w ó r c ó w w procesie m o n t a ż u w e d ł u g pewnych reguł percepcyjnych i konwencji odbiorczych oraz przyjętej zasady artystycznej. Jeżeli prze­ bieg ó w zrealizowany jest w s p o s ó b p r a w i d ł o w y , widz nie odczuwa wspomnianej z m i e n n o ś c i i poddaje się iluzji. Rezul­ tatem powyższej operacji jest bowiem p r z e s t r z e ń przed­ stawiona, w k t ó r e j toczy się akcja, czyli — j a k to określił Pierre Francastel — „ t r ó j w y m i a r o w a p r z e s t r z e ń diegetyczna". I tak z owej m o z a i k i przestrzennej rodzi się pewna całość o d z n a c z a j ą c a się z r ó ż n i c o w a n y m stopniem spójności lub nieciągłości. Z problemem przestrzeni artystycznej upo­ r a ć się m u s i a ł y wszystkie, w m i a r ę koherentne teorie filmu. Jeśli o t y m w s p o m i n a m , to dlatego, że t r a k t u j ę p r z e s t r z e ń j a k o najmniej oporny wobec filmowych z a b i e g ó w kreacyj­ nych element rzeczywistości. Podobny p o t e n c j a ł t w ó r c z y t k w i w elemencie czasu, jednak nie s p o s ó b r o z p a t r y w a ć go 4 20 w filmie w oderwaniu o d przestrzeni, co zresztą nie umniejsza jego r o l i w strukturze całościowej dzieła. Fellini z a w ł a d n ą ł c z a s o p r z e s t r z e n i ą w s p o s ó b absolutny i arbitralny. Jest fascynujące o b s e r w o w a ć , j a k w kolejnych filmach, od Walkoni i La Strady po A statek płynie, Ginger i Fred, nawet Wywiad, dokonuje się jej stopniowa subiektywizacja, j a k nabiera cech swoistych, j a k ulega z a c h ł a n n e j w y o b r a ź n i wizualnej t w ó r c y . Sny, fantasmagorie, u ł u d a , marzenia, wspomnienia — te ostatnie zresztą najczęściej i najbardziej ostentacyjnie — w p l a t a j ą się w ciąg narracyjny. Przeszłość i przyszłość p r z e n i k a j ą do teraźniejszości, ponie­ w a ż — j a k zdaje się m ó w i ć artysta — to dziecko, k t ó r y m się b y ł o niegdyś, a i te marzenia o nas samych w przyszłości, t k w i ą na r ó ż n y c h p i ę t r a c h naszej ś w i a d o m o ś c i i współist­ niejąc w nas w a r u n k u j ą wszystkie nasze poczynania. M o ż n a by powiedzieć, że filmy Felliniego oscylują coraz wyraźniej k u strukturze tematycznej. Oznacza to, że w o k ó ł pewnej liczby e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na temat g ł ó w n y (miasto R z y m w Rzymie, proces dojrzewania w Amarcord, kryzys t w ó r c z y w 8 i l\2, d e g r a d u j ą c a moc telewizji w Ginger i Fred) zostaje zorganizowany pewien ciąg sekwencji (waria­ cji na temat). K r y t e r i a ich w y b o r u i p o r z ą d k o w a n i a są niejednorodne. D e c y d o w a ć m o g ą : — analogie i skojarzenia, j a k w Rzymie (artysta u p r a w o ­ mocnia t ę a r b i t r a l n o ś ć n a d a j ą c filmowi t y t u ł Fellini-Roma); — epizodyczna budowa u t w o r u literackiego, j a k w Satyriconie (w t y m p r z y p a d k u o b r a z o w y m uzasadnieniem w y b o r u jest ponadto treść fresków p o j a w i a j ą c y c h się w r ó ż n y c h sekwencjach); — wspomnienia z okresu m ł o d o ś c i , z istoty swej fragmen­ taryczne i niepełne, j a k w Amarcord (z w y o d r ę b n i e n i e m p u n k t ó w „ z n a c z ą c y c h " w życiorysie bohatera); — konstrukcja w y w i a d u w Wywiadzie (w k t ó r y m od­ powiedzi na n a s t ę p u j ą c e po sobie pytania wypełniają stop­ n i o w o „ a u t o p o r t r e t " artystyczny Felliniego). T a k i c h m o ż l i w o ś c i jest n i e s k o ń c z e n i e wiele. M o t y w w ę d ­ r ó w k i i p o d r ó ż y funkcjonuje więc w jego dziele w s p o s ó b d w o j a k i . B ą d ź j a k o element (mniej lub bardziej wyrazisty) j ą d r a tematycznego ( w ę d r ó w k a po W ł o s z e c h w La Stradzie, p o d r ó ż w poszukiwaniu remedium na niemoc jednego z b o h a t e r ó w w Satyriconie, rejs k u w y b r z e ż o m wyspy w A statek płynie, w ę d r ó w k a po mieście s n ó w — Cinecitta w Wywiadzie, obsesyjna p o g o ń za doznaniami erotycznymi w Casanovie), albo też j a k o zasada konstrukcyjna, kiedy to w ę d r ó w k a polega na przechodzeniu od obrazu do obrazu, od sekwencji do sekwencji, o d epizodu do epizodu. Geomet­ rycznym wyznacznikiem owego poszukiwania, b ł ą d z e n i a , w ę d r o w a n i a bywa u niego najczęściej k o ł o l u b elipsa albo labirynt wraz z c a ł y m b a g a ż e m symbolicznym tych figur. 5 Konstrukcyjny schemat w ę d r ó w k i zostaje ponadto zinten­ syfikowany przez stosowane ze s z c z e g ó l n y m upodobaniem traveliingi. I tak oto p o d r ó ż staje się sposobem postrzegania rzeczywistości. D o u d z i a ł u w tej imaginacyjnej p o d r ó ż y zostaje zaproszony widz. Jego zgoda na współuczestniczenie, j a k k o l w i e k jest nieodzownym w a r u n k i e m o d b i o r u , nie sta­ n o w i w ż a d n y m razie gwarancji dotarcia do wszystkich z n a c z e ń , i to nawet w ó w c z a s gdy, m a m y przewodnika, k t ó r y — j a k w A statek płynie — zwraca się do nas b e z p o ś r e d n i o z ekranu l u b — j a k w Rzymie — przemawia do nas spoza k a d r u . W c i ą g u linearnym p r z e s u w a j ą się przed naszymi oczyma fragmenty zarejestrowanej na t a ś m i e r e a l n o ś c i , sceny oniryczne, akty w y o b r a ź n i , retrospekcje. N i e w i a d o ­ mo, czemu p r z y p i s a ć status prawdy, a gdzie p o s t r z e g a ć mistyfikację. Wydaje się, że ostateczne rozstrzygnięcie jest n i e o s i ą g a l n e , albo raczej że uprawnione są r ó ż n e interpreta­ cje. Ó w pejzaż mentalny jest b o w i e m z natury ambiwalentny. J a k ż e c z ę s t o niezwerbalizowane szyfry p o z o s t a j ą dla nas niejasne, wręcz ezoteryczne. C h o d z i nie t y l k o o walor �tajemnicy, j a k i przysługuje k a ż d e m u arcydziełu, czy o o n t o l o g i c z n ą w i e l o z n a c z n o ś ć symboliki artystycznej. M a m y na uwadze r ó w n i e ż w p i s a n ą w obraz u l t r a o s o b i s t ą m i t o l o g i ę artysty. Składające się na n i ą przedmioty, postaci, zdarzenia, u ł o ż o n e w wizualne konfiguracje, m o g ą b y ć traktowane j a k o sygnatura nieomylnie w s k a z u j ą c a na o s o b ę t w ó r c y , wszelako na t y m i c h funkcja się nie k o ń c z y . N i e zadowala nas estetyczna kontemplacja. Czujemy się p r o w o k o w a n i do d r ą ż e n i a z n a c z e ń . Fellini — demiurg, s t w ó r c a — buduje swój f i l m o w y w s z e c h ś w i a t i z k a ż d y m n a s t ę p n y m filmem d o w o d z i nam, że jego moc tworzenia r o ś n i e , staje się nieograniczona. M n o ż y więc zagadki „ b y t u " filmowego. O b j a ś n i e ń szukamy w d o ś w i a d c z e n i u osobistym, w naszym „ m u z e u m wyobra­ ź n i " . Śledzimy koneksje, kontynuacje, parantele, aby zro­ z u m i e ć (?), o d c z u ć (?), przeżyć (?). Proces ten polega w nie­ m a ł y m stopniu na osadzaniu dzieła w tradycji, nie po to, by o d e b r a ć m u jego samodzielny byt, by ujrzeć je w całej w i e l o w y m i a r o w o ś c i . Jest jedyne w swoim rodzaju, lecz nie istnieje j a k o wyizolowana wyspa. Staje się miejscem przecię­ cia wielu r ó ż n y c h d r ó g . Jedna z tych d r ó g prowadzi od estetyki barokowej. Jedna z wielu, j a k ż e obiecująca. Nie bez kozery gdziekolwiek m o w a o znaczeniu b a r o k u w kulturze współczesnej, tam o b o k nazwisk takich j a k Claudel, Ghederode, Genet, G o m b r o w i c z , A r r a b a l musi p o j a w i ć się nazwis­ k o Felliniego. T o t e ż wydaje się, iż m o ż n a p o k u s i ć się 6 0 analizę „ w i e c z n e g o t e m a t u " w ę d r ó w k i w k o n t e k ś c i e tradycji barokowej. Jeśli jednak m ó w i m y o tradycji baro­ kowej u Felliniego, to t y l k o i w y ł ą c z n i e w t a k i m ujęciu, j a k proponuje to M i c h a ł G ł o w i ń s k i , gdy pisze: „ T r a d y c j a nie jest odwzorowaniem tych k s z t a ł t ó w , jakie zjawiska przyjęły w epokach u b i e g ł y c h , jest przeszłością w i d z i a n ą oczyma ludzi o k r e s ó w n a s t ę p n y c h , przeszłością aktywnie k o n t y n u o w a n ą i p r z e k s z t a ł c a n ą . " K u tak p o j m o ­ wanej tradycji zwracamy się w poszukianiu r o z w i ą z a n i a d y l e m a t ó w naszej epoki. Gerard Genette z a u w a ż y ł , że w s p ó ł c z e s n a refleksja o sztuce posługuje się barokiem j a k lustrem, d o s z u k u j ą c się w n i m swoich n i e p o k o j ó w , g u s t ó w , d o ś w i a d c z e ń , czyniąc zeń swoisty pomost m i ę d z y teraźniej­ szością i p r z e s z ł o ś c i ą . Nie dzieje się tak bez przyczyny. Wszak to barok w y d a ł typy postaci archetypicznych, w o k ó ł k t ó r y c h ogniskuje się dwudziestowieczna mitologia: Fausta, D o n K i c h o t a , D o n Juana, Hamleta. Ł ą c z y i c h podjęcie rewolty przeciwko rzeczywistości i s p o ł e c z e ń s t w u , k t ó r e ich p ę t a . N i e chodzi t u więc o snucie z ł u d n y c h , c h o ć p o c i ą g a j ą ­ cych analogii z s y t u a c j ą c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o przez oderwanie b a r o k u o d jego korzeni s p o ł e c z n y c h , filozoficz­ nych i historycznych. P o s t ę p o w a n i e takie b y ł o b y tyleż j a ł o w e poznawczo, co nieskuteczne z uwagi na o d m i e n n o ś ć daw­ nych w z o r c ó w percepcyjnych czasu i przestrzeni oraz inne zasady pojmowania i w y r a ż a n i a z w i ą z k ó w przyczynowo-skutkowych, i n n y c h determinant k u l t u r o w y c h . Z tego też p o w o d u systemy o d n i e s i e ń i s k o j a r z e ń uruchamiane przy odczytywaniu dzieł m o g ą zasadniczo r ó ż n i ć się w r ó ż n y c h epokach i k u l t u r a c h . Przy czym n i e k t ó r e z tych e l e m e n t ó w są g ł ę b o k o zakorzenione w p a m i ę c i kolektywnej, inne m a j ą charakter bardziej ulotny; jedne p r z y n a l e ż ą do d o ś w i a d c z e ń zbiorowych, p o z o s t a ł e s t a n o w i ą wyraz i n d y w i d u a l n o ś c i t w ó ­ rczej; jedne są postrzegane przez proste o d w o ł a n i e się z m y s ł o w o uchwytnej rzeczywistości, inne nacechowane są mniej l u b bardziej z ł o ż o n ą s y m b o l i k ą . W ten s p o s ó b status dzieła sztuki nigdy nie bywa ustalony ostatecznie. Pewne jego aspekty znaczeniowe zostają zawarte, aby u s t ą p i ć miejsca n o w y m . O d w o ł a n i e do tradycji dokonuje się zawsze na zasadzie selekcji-schematyzacji p o d k ą t e m z a ł o ż o n y c h celów. Jeśli więc m ó w i m y o ciągłości k u l t u r y , to w t y m sensie, iż w dziele sztuki zawarta jest z a r ó w n o przeszłość, j a k 7 8 1 antycypacja przyszłości. D o ś ć paradoksalnie ilustruje tę tezę s f o r m u ł o w a n i e A r n o l ­ da Hausera. Pisze o n mianowicie w Społecznej historii sztuki i literatury: „ W o l a artystyczna b a r o k u m a charakter filmowy. Przed­ stawione wydarzenia w y d a j ą się p o d s ł u c h a n e i podpatrzone. Skasowano wszelkie oznaki liczenia się z widzem, wszystko przedstawia się tak, j a k tego pozornie wymaga przypadek. Z t a k i m improwizowaniem łączy się t a k ż e pewna niejasność przedstawienia. K a ż d a bardziej w y k s z t a ł c o n a , lepiej z n a j ą c a się na sztuce i bardziej w y m a g a j ą c a p u b l i c z n o ś ć pragnie takiego wzmacniania podniet. O b o k i m p u l s u p ł y n ą c e g o od rzeczy nowych, t r u d n y c h i s k o m p l i k o w a n y c h zaznacza się tutaj przede wszystkim d ą ż e n i e do obudzenia w widzu w r a ż e n i a że przedstawienie jest niepełne, nieuchwytne i nie­ zmierne." D o d a j m y do tego w s z e c h o b e c n ą w sztuce plas­ tycznej b a r o k u d ą ż n o ś ć do uchwycenia ruchu we wszelkich jego przejawach, predylekcję do trompe-oeil, u m i e j ę t n o ś ć uzyskiwania z a s k a k u j ą c y c h e f e k t ó w optycznych. B a r o k o w a wizja ś w i a t a , w y t w ó r w y o b r a ź n i a r t y s t ó w , f a n t a s t ó w i ma­ rzycieli, znajduje bowiem mocne oparcie w precyzyjnych modelach n a u k o w y c h wypracowanych przez a s t r o n o m ó w , fizyków, i n ż y n i e r ó w , a t a k ż e filozofów tej epoki. W malarst­ wie anamorficznym i iluzjonistycznym, w latarniach magicz­ nych, w teatralnych maszyneriach i scenografii wykorzys­ tywano paradoksy perspektywy, z a ł a m a n i a przestrzeni, fe­ nomeny o d b i ć w soczewkach i z w i e r c i a d ł a c h , g r ę świateł i cieni. Ten szczególny czynnik technologiczny, funkcjonują­ cy na granicy realności i z ł u d z e ń tworzył nowe transfiguracje wizualne o wymiarze metaforycznym o cechach iście f i l m o ­ wych. 9 Ó w s p o s ó b traktowania dzieła j a k o obszaru wielokierun­ kowego przenikania r ó ż n y c h tendencji i tradycji, wreszcie r ó ż n y c h c z a s ó w nie należy obecnie do r z a d k o ś c i . Z a r ó w n o w literaturze, j a k i w innych dziedzinach sztuki dochodzi do s p o t k a ń znacznie bardziej z a s k a k u j ą c y c h i paradoksalnych, niż to, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n e są nasze r o z w a ż a n i a . Z drugiej strony fascynacja barokiem po I I wojnie ś w i a t o ­ wej była na tyle wyrazista, że n i e k t ó r z y krytycy s k ł o n n i byli w y o d r ę b n i a ć j a k o zjawisko „ b a r o c c h u s postabellicus" albo neobarok czy postbarok. Inspiracje barokowe m o g ą się u j a w n i a ć w s p ó c z e ś n i e na r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h dzieła. Najczęściej, zwłaszcza w literaturze, n a w i ą z a n i e to m a charakter czysto powierzchniowy, formalny. Niekiedy cho­ dzi o wykorzystanie pewnych w ą t k ó w czy e k s p l o r a c j ę „ b a r o ­ k o w y c h " s t a n ó w emocjonalnych, intelektualnych s k o j a r z e ń , wrażliwości. I c h o b e c n o ś ć w tkance dzieła p o w s t a ł e g o w s p ó ł ­ cześnie p o d p o r z ą d k o w a n a jest, rzecz oczywista, i n n y m z a ł o ­ żeniom filozoficznym czy artystycznym, i n n y m stylom, w r ę c z innej sztuce, ale samo stwierdzenie tej o b e c n o ś c i ma d u ż y w p ł y w na o d b i ó r dzieła, zarysowuje b o w i e m szczególny kontekst odczytywania z n a c z e ń . S k ą d i n ą d m o g l i b y ś m y po­ wiedzieć, że istnieją b ą d ź w samym dziele, b ą d ź w sytuacji odbiorcy szczególne b o d ź c e , k t ó r e p r o w o k u j ą do użycia r e t o r y k i barokowej. K o n g l o m e r a t zjawisk artystycznych, intelektualnych, etycznych i emocjonalnych o b j ę t y c h m i a ­ nem k u l t u r y barokowej k i p i od w e w n ę t r z n y c h sprzeczności i n a p i ę ć . Dewizie vanitas vanitatis t o w a r z y s z ą bujna zmys­ ł o w o ś ć i g w a ł t o w n e n a m i ę t n o ś c i . Los c z ł o w i e k a p o j m o w a n y jest j a k o n i e r o z w i ą z y w a l n a antynomia ciała i duszy. Tragicz­ na, p r o w a d z ą c a k u śmierci perspektywa r o z k ł a d u i destruk­ cji tego, co materialne, współistnieje zatem z k u l t e m życia we wszystkich jego przejawach. Nieustanny antagonizm p o m i ę ­ dzy Tanathosem a Erosem, rozpacz i r a d o ś ć , cierpienie i śmiech, m r o k i światłość, apoteoza m ł o d o ś c i i lęk przed fizycznym unicestwieniem, rozdarcie p o m i ę d z y wizją raju utraconego a czeluścią piekielną, p o m i ę d z y heroizmem a znik o m o ś c i ą ludzkich p o c z y n a ń — to elementy stale obecne w ziemskim b y t o w a n i u c z ł o w i e k a b a r o k u , w pełni j u ż ś w i a d o m e g o tej d w o i s t o ś c i . Traktuje więc o n życie j a k o g r ę , 21 i �przyjmowanie kolejnych ról, n a k ł a d a n i e masek. Jest ak­ torem w w i e l k i m w i d o w i s k u świata. Nieliczni, k t ó r y m po­ zwalały na to predyspozycje intelektualne, j a k wielcy m y ś ­ liciele owych c z a s ó w — Kartezjusz, Pascal, Spinoza czy Leibniz, w y b i e r a j ą pozycję widza-obserwatora, aby z dystan­ su m ó c o d n a l e ź ć w t y m chaosie pewne p r a w i d ł o w o ś c i . Ukojenie i ł a d przynosi jedynie metafizyka. Stan uniesienia, ekstazy, snu, o t w i e r a ł na moment w r o t a tajemnicy, przy­ w r a c a ł sens doczesnym zmaganiom. Wszechobecny n i e p o k ó j p r o w o k o w a ł do p o s z u k i w a ń , do zadawania p y t a ń . Sztuka tego okresu o d k r y w a przed n a m i całe bogactwo ówczesnej w y o b r a ź n i eschatologicznej. B a r o k — j a k pisze L i c h a ń s k i — to „ z a c h ę t a do P o d r ó ż y , do poznania Universum, to w ę d r ó w k a od zła k u d o b r u , od niewiedzy k u ś w i a d o m o ś c i , od biologicznego b y t u k u u ś w i a ­ domieniu ludzkiego p o w o ł a n i a " . I to wtedy właśnie meta­ fora życia j a k o w ę d r o w a n i a , życia j a k o pielgrzymki zyskuje tę tak e k s c y t u j ą c ą do dziś, a n i e s p o t y k a n ą wcześniej wyrazis­ tość. O w y m m o t y w o m t r e ś c i o w y m t o w a r z y s z y ł y o k r e ś l o n e ce­ chy formalne, k t ó r y c h wyszczególnienie w opozycji do sztuki klasycznej d o k o n a ł w X I X w. Heinrich WóMlin — o tyle trafnie, że antynomia ta stanowi po dziś dzień p u n k t wyjścia do wszelkich r o z w a ż a ń o b a r o k u . Stwierdza o n , że klasy­ cyzm jest linearny i plastyczny, barok z a ś malarski. Wizję k l a s y c z n ą rzutowano na płaszczyznę, wizja barokowa roz­ wija się w g ł ą b . K o m p o z y c j a klasyczna jest statyczna i za­ m k n i ę t a , natomiast otwarta kompozycja b a r o k o w a rozwija się dynamicznie we wszystkich kierunkach, wypełniają j ą formy ruchome, aktywne. F o r m y klasyczne ciążą k u ziemi, formy kompozycji barokowej zrywają się do l o t u k u g ó r z e . Klasycyzm poszukuje j e d n o ś c i — p o s z c z e g ó l n e elementy z a c h o w u j ą swoją a u t o n o m i ę , ale są ściśle p o w i ą z a n e ze s o b ą w j e d n o l i t y m systemie rytmicznym. B a r o k o s z a ł a m i a r ó ż n o ­ r o d n o ś c i ą , lecz wszystkie elementy dzieła są w s p ó ł z a l e ż n e , t w o r z ą c razem efekt, k t ó r y nie da się s p r a w d z i ć do sumy e l e m e n t ó w konstytutywnych. K l a s y c z n o ś ć zmierza do jasno­ ści i k l a r o w n o ś c i , dzieło barokowe odznacza się niejedno­ z n a c z n o ś c i ą . Ta t r e ś c i o w o - f o r m a l n a charakterystyka baro­ k u , tak schematyczna i o g ó l n i k o w a , ma oczywiście wiele usterek. Przede wszystkim nie u w z g l ę d n i a ogromnej r ó ż n o ­ r o d n o ś c i zjawisk artystycznych, niekiedy wręcz n i e p o r ó w ­ nywalnych, jakie w ó w c z a s m i a ł y miejsce. Z drugiej zaś strony, na co z w r a c a ł u w a g ę Jan B i a ł o s t o c k i , czyni z b a r o k u k a t e g o r i ę zbyt s z e r o k ą i zbyt p o j e m n ą , aby m o g ł a być ona u ż y t e c z n a dla historyka s z t u k i . N a nasze potrzeby jest w s z a k ż e całkowicie w y s t a r c z a j ą c a . Uzasadnia d a j ą c ą się z a o b s e r w o w a ć w ostatnim półwieczu s t o p n i o w ą rehabilita­ cję b a r o k u po latach odrzucenia. 1 0 12 T a k charakterystyczna dla b a r o k u przewaga czynnika kinetycznego nad statycznym, odkrycie ruchu, ożywienie, p ł y n n o ś ć przestrzeni ponownie nasuwa myśl o filmie. T a k j a k barok, w e d ł u g stwierdzenia Hausera, m i a ł w sobie z a k o d o w a n ą filmowość, gdy chodzi o s p o s ó b przekazywania treści, tak f i l m , a przynajmniej n i e k t ó r e ze stylów filmowych, określić m o ż n a j a k o barokowe. T a k ą o p i n i ę podziela w y b i t ­ ny znawca b a r o k u Jean Rouquet i f i l m o l o g Charles Pozzo d i B o r g o , a t a k ż e wielu innych badaczy, k t ó r z y zajmują się filmem z p u n k t u widzenia historii sztuki. N a j w i ę k s z e nasyce­ nie b a r o k o w o ś c i ą d o s t r z e g a j ą o n i w filmach М а х а Ophulusa, Orsona Wellesa i właśnie Federico Felliniego. O w o p o w i n o w a c t w o b a r o k u i sztuki filmowej przejawia się w s k ł o n n o ś c i do gromadzenia e f e k t ó w dziwnych i z a s k a k u j ą ­ cych, w u p o d o b a n i u do przepychu, sztuczności i iluzji, w deformowaniu rzeczywistości po to, aby o d k r y ć przed widzem jej w i e l o w y m i a r o w o ś ć , w szczególnej predylekcji do poetyki onirycznej, wreszcie w neoheraklitowskiej wizji ś w i a t a , pojmowanego j a k o n i e t r w a ł y zespół ruchomych 1 3 22 I oznak. A z a k ł a d a m y , że system p r z e k o n a ń artysty na temat rzeczywistości implikuje w y b ó r o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w artys­ tycznych, struktury narracyjnej, sposobu p o s ł u g i w a n i a się kategoriami czasu i przestrzeni. W k o ń c u , aby ostatecznie u p r a w o m o c n i ć nasze r o z w a ż a ­ nia, przytoczymy w y p o w i e d ź Jana B i a ł o s t o c k i e g o , k t ó r y przy wszystkich zasadniczych w ą t p l i w o ś c i a c h d o t y c z ą c y c h p r ó b rozszerzenia pojęcia b a r o k u poza e p o k ę , pisze jednak: „ B o d a j najwięcej b a r o k u znaleźć m o ż n a w filmach Fel­ liniego. W jego dziełach f i l m o w y c h szczególne p o ł ą c z e n i e naturalizmu, ekspresji i d y n a m i k i z g ł ę b o k ą , i n t e n s y w n ą poezją przejawia się w barwnej i bujnej formie, k t ó r e j bogactwo nieodparcie kojarzy się z t r a d y c j ą tak b l i s k ą temu artyście rzymskiego b a r o k u " . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że stwierdzenie to nie dotyczy jedynie formalnego aspektu twórczości. W samej istocie b a r o k u t k w i z b i e ż n o ś ć poetyki i koncepcji tematycznej. Z a k ł a d a m y więc, że b a r o k o w o ś ć Felliniego nie ogranicza się do w ą s k o p o j ę t e g o stylu, a sięga znacznie głębiej, nabiera w y m i a r u egzystencjalnego. A j a k p o w i e d z i a ł p i ę k n i e cyto­ wany j u ż wcześniej Genette: „ B a r o k o w a idea egzystencjalna jest niczym i n n y m j a k upojeniem, ale upojeniem ś w i a d o m y m i , ośmielę się rzec, u p o r z ą d k o w a n y m . " Jeśli jednak Fellini m ó w i , że w jego odczuciu t k w i m y w epoce dekadenckiej, k t ó r a stanowi kres pewnej fazy rozwoju l u d z k o ś c i , kiedy pryncypia n a d a j ą c e sens naszemu istnieniu ulegają zachwianiu, to sytuacja ta wcale nie przej­ muje go g r o z ą , ale napawa nadzieją, stanowi b o w i e m obietnicę nowego ż y c i a . Dekadencja jest w e d ł u g niego w a r u n k i e m sine qua non odrodzenia. Żyje więc nie w przeczu­ ciu śmierci cywilizacji, ale w radosnym oczekiwaniu na jej przeobrażenie. R u c h dekadencki rozsadza od ś r o d k a trzy kategorie: k a t e g o r i ę prawdy, opartej na p o r z ą d k u logicznego rac­ jonalizmu; k a t e g o r i ę j e d n o ś c i przestrzennej (z w y r a ź n i e z a k r e ś l o n y m centrum), politycznej, socjokulturowej i kate­ gorię celowości, pojmowanej j a k o istnienie p o r z ą d k u es­ chatologicznego, p r z e c i w s t a w i a j ą c je kategoriom ambiwalencji, z r ó ż n i c o w a n i a i z w ą t p i e n i a . Jest to zarazem k w i n t ­ esencja sytuacji „ b a r o k o w e j " . Historycy sztuki, tacy j a k Elie Faure czy H e n r i Focillon, postrzegają barok j a k o fazę s c h y ł k o w ą ewolucji k a ż d e g o stylu o charakterze jeśli nie wiecznym (jak chciał de Ors), to w k a ż d y m razie ponad­ czasowym. W tę tradycję m y ś l e n i a Fellini wpisuje się dosko­ nale. Te znamiona b a r o k o w o ś c i pojawiają się w jego filmach na tyle w y r a ź n i e , iż m o ż n a p o k u s i ć się o uczynienie z tradycji barokowej klucza interpretacyjnego na p r z y k ł a d do analizy struktury przestrzennej w jego filmach, nawet wbrew manife­ stowanej niechęci t w ó r c y do wszelkich etykietek tego typu. Sam Fellini zapytany wprost, co sądzi na temat przypisywa­ nia m u „ b a r o k o w y c h k o r z e n i " — ż a c h n ą ł się: „ A c ó ż nie jest barokiem w sztuce w s p ó ł c z e s n e j ? " P o n i e w a ż jednak nie zaprzeczył tej sugestii w s p o s ó b kategoryczny, p r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że czuje się p o n i e k ą d w s p ó ł u c z e s t n i k i e m tego n u r t u . A to właśnie p r z e s t r z e ń , po k t ó r e j w ę d r u j ą bohaterowie jego filmów, a w p e w n y m sensie i on sam, o tyle, o ile zaznacza swoją tam o b e c n o ś ć , ta właśnie p r z e s t r z e ń podlega w m i a r ę u p ł y w u czasu ewolucji, od quasi-realistycznej (nigdy nie realistycznej) do coraz bardziej umownej, sztucznej, w y m y ś ­ lonej. P r z e s t r z e ń ta barokizuje się, a proces jej deziluzji jest ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć d z i a ł a n i e m zamierzonym, celo­ wym. 1 4 1 5 1 6 17 18 Wprawienie rzeczy w ruch — czyli początek podróży W n a d m o r s k i m miasteczku wiedzie ż y w o t , beztroski, nieodpowiedzialny i b e z u ż y t e c z n y , grupa przyjaciół, w a ł - �k o n i , owych i vitelloni, czyli wiecznych cieląt, w z d r a g a j ą c y c h się przed usamodzielnieniem. Ł ą c z y i c h w s p ó l n a sytuacja egzystencjalna i pragnienie w y r w a n i a się z tego z a m k n i ę t e g o miejsca, j a k i m jest miasteczko oraz niechęć do podejmowa­ nia jakichkolwiek d z i a ł a ń m o g ą c y c h pragnienie to urzeczy­ wistnić. Z a m k n i ę c i e to nie ma charakteru geograficznego. Miejsce, o k t ó r y m mowa, graniczy z morzem. M o r z e , t u jeszcze prawdziwe, w s p a n i a ł e i rzeczywiste (potem i ono będzie sztuczne), stanowi dla b o h a t e r ó w symbol łączności ze ś w i a t e m , obietnicę nadziei, k t ó r e m a j ą się ziścić, bodziec d o mglistych m a r z e ń o przyszłości. Jest odwiecznym ruchem, żywiołem, e n e r g i ą . L i n i a kolejowa r ó w n i e ż wyznacza d r o g ę k u lepszej, szczęśliwszej, pełniejszej egzystencji. T ę d r o g ę , r e a l n ą , a więc j e d y n ą , j a k a stwarza szansę, w k o ń c o w e j sekwencji obierze M o r a l d o . T y l k o on zdobywa się na o d w a g ę , aby p r z e k r o c z y ć ó w zaczarowany k r ą g niemocy psychicznej. Stan oczekiwania na c o ś , co m a się z d a r z y ć , oczekiwania na paroksyzm, olśnienie wyzwalające m o c z d o l n ą przeo­ b r a z i ć egzystencję przywodzi na m y ś l Czechowa, ale też Becketta i Bunuela. Niewiele wiemy o bohaterach. W i a d o m o w s z a k ż e , że poczucie z a m k n i ę c i a ma swoje ź r ó d ł o w sferze psychicznej, są b o w i e m w i ę ź n i a m i siebie samych. Świat ze swoimi p r o b l e m a m i przetacza się gdzieś obok, bez ich u d z i a ł u . A oni b ł ą k a j ą się bez celu p o m i ę d z y t r a k t i e r n i ą , salą b i l a r d o w ą , p l a ż ą , teatrzykiem, k i n e m i d o m e m r o d z i n n y m , t r a k t o w a n y m jednak t y l k o j a k o ź r ó d ł o utrzymania i miejsce odpoczynku. Nocne w ę d r ó w k i po labiryntach uliczek na granicy j a w y i snu, zabawa k a r n a w a ł o w a , k t ó r a pozwala z a p o m n i e ć o t y m , k i m się jest, chwile zadumy na brzegu morza, w p r o w a d z a j ą szczególny k l i m a t emocjonalny. Sprzy­ j a on ustawieniu z d a r z e ń przedstawionych nie tyle w aspek­ cie s p o ł e c z n o - e t y c z n y m , ile metaforyczno-etycznym. N i e mniej groteskowy jest kontrast p o m i ę d z y a s p i r a c j ą bohate­ r ó w d o „ k w i t o w a n i a " a t r y w i a l n ą p r z y z i e m n o ś c i ą wegetacji, z k t ó r e j d o k ł a d n i e eliminują wszystko, co m o ż e m i e ć jakie­ kolwiek znaczenie duchowe. P r ó b y w z l o t ó w k o ń c z ą się żałośnie. W k o ń c u a n i o ł w y k r a d z i o n y ze sklepu z dewoc­ j o n a l i a m i , t r o c h ę przez z e m s t ę , t r o c h ę z n u d ó w , stanie się ich „ a n i o ł e m z a g ł a d y " . Z a jego p r z y c z y n ą p r y ś n i e błogi s p o k ó j bezcelowości. Narcystyczny, infantylny egoizm b o h a t e r ó w nie m a jed­ nak jednoznacznej kwalifikacji moralnej. Z g u b n y dla tych, co p o z o s t a n ą w miejscu i dla i c h najbliższych, m o ż e s t a ć się wybawieniem dla p o d e j m u j ą c e g o ucieczkę M o r a l d a . Jest znamienne, że nic w jego p r z e ż y c i a c h nie znamionuje jeszcze tego przebudzenia, k t ó r e ma się d o k o n a ć . N i c , m o ż e z wyjąt­ kiem k r ó t k i e g o spotkania z c h ł o p c e m p r a c u j ą c y m na stacji kolejowej. Znaczenie tego spotkania nie da się zinterp­ r e t o w a ć w kategoriach prostego z w i ą z k u przyczyno­ wo-skutkowego. O n o samo bowiem, j a k i i rozmowa, k r ó t k a w y m i a n a stereotypowych z d a ń m i ę d z y c h ł o p c e m a M o r a l dem zdają się pozbawione podtekstu. O t , na z w y k ł e pytanie c h ł o p a k odpowiada, że idzie d o pracy i że b o i się spóźnić, jest przy t y m przejęty zadaniem, jakie ma do spełnienia. I dalej nie dzieje się nic. Lecz ten sam c h ł o p a k pojawia się w sekwen­ cji k o ń c o w e j . Teraz o n z kolei zapyta M o r a l d a o cel i kierunek wyjazdu. M o r a l d o jednak nie potrafi udzielić odpowiedzi na to pytanie. Jest jeszcze za wcześnie. N a razie chodzi tylko o t o , aby odejść. C h ł o p a k staje się w y s ł a n n i k i e m losu w y p r a w i a j ą c y m bohatera w p o d r ó ż . Jak w życiu, o t y m co n a p r a w d ę w a ż n e , przekonujemy się poniewczasie. M o r a l d o l u b k t o ś do niego p o d o b n y wyłoni się potem w Dolce Vita, w 8 i ]/2, w Rzymie, czy w Wywiadzie. Fellini lubi o sobie m ó w i ć , iż jest wiecznym, d u c h o w y m vitellone. Poczuwa się d o powinowactwa ze swoimi bohaterami, p o n i e w a ż tak, j a k o n i wszystko, co go w życiu spotka, stara się o b r ó c i ć na w ł a s n ą k o r z y ś ć . D o t y c z y to oczywiście przede wszystkim sfery t w ó r c z o ś c i . Eksploatuje psychologiczny archetyp artysty, zgodnie z k t ó r y m „ p r z e c h o d z i przez życie j a k złodziej i wszystko, co uda m u się u k r a ś ć , przynosi do C i n e c i t t a " . Po latach p o w r ó c i do miasteczka lat dziecin­ nych w Amarcord. A l e p o w r ó t ten, w przeszłość bardziej jeszcze odległą, ma j u ż zupełnie i n n ą p e r s p e k t y w ę n i ż Wałkonie. I w ż a d n y m razie nie jest „ r e m a k e ' i e m " Walkoni. M ł o d z i bohaterowie tego filmu jeszcze nie w y b i e r a j ą się w p o d r ó ż . Jeszcze t k w i ą g ł ę b o k o wrośnięci w życie r o d z i n y i m a ł o m i a s t e c z k o w e j społeczności. C h o c i a ż ich poczucie b e z p i e c z e ń s t w a bezpowrotnie się r o z m y w a wraz z nieuch­ ronnie zbliżającą się d o r o s ł o ś c i ą , jeszcze p o t r a f i ą m a r z y ć . I tutaj k w i n t e s e n c j ą m a r z e ń staje się morze wraz z niebosięż­ n y m transatlantykiem j a k o o b i e t n i c ą wielkiego i w s p a n i a ł e ­ go ś w i a t a . M o r z e , całe w mglistych oparach, jest p r z e j m u j ą c o p i ę k n e , a transatlantyk ogromny j a k świat i tak o s z a ł a m i a j ą ­ cy w swojej p o t ę d z e , że aż nieprawdziwy. M o ż e więc jednak jest złudzeniem? C a ł y u r o k niedojrzałości t k w i w s z a k ż e w fakcie, iż m o ż n a bezkarnie o d d a ć się z ł u d z e n i o m , k t ó r e zbliżają się w Amarcord do przeżycia metafizycznego l u b do stanu ekstazy, j a k w sekwencji b ł ą d z e n i a we mgle spowijają­ cej dobrze znane miejsca albo w scenie sennego t a ń c a przed o p u s t o s z a ł y m hotelem. Taniec ten m a w sobie c o ś z dance macabre. Przywołuje zjawy, k t ó r e dawno j u ż odeszły w prze­ szłość. F i l m jest s z t u k ą uruchamiania przeszłości. U Fel­ liniego nigdy do k o ń c a nie m o ż n a b y ć p e w n y m , czy to co b y ł o , z d a r z y ł o się n a p r a w d ę , czy b y ł o t y l k o snem. 19 La Strada — czyli światełko w tunelu „ Ż y j e m y teraz w c z y m ś , co stanowi swojego rodzaju tunel cierpienia, niezdolni do k o m u n i k o w a n i a się z i n n y m i , ale j u ż czuję, że z o b a c z ę daleki p r z e b ł y s k , sens nowej w o l n o ś c i . M u s i m y uwierzyć w m o ż l i w o ś ć z b a w i e n i a . " La Strada jest w całości p r z y p o w i e ś c i ą o w ę d r o w a n i u . Jak w barokowej powieści pikarejskiej p o d r ó ż przez p r z e s t r z e ń g e o g r a f i c z n ą W ł o c h w deszczu, błocie, upale i mrozie jest t u w istocie p o d r ó ż ą d u c h o w ą , i n d y w i d u a l n y m poszukiwaniem samego siebie w perspektywie eschatologicznej. Ze wszystkich fil­ m ó w Felliniego ten ma k o n s t r u k c j ę najbardziej z w a r t ą i z a m k n i ę t ą . Rozpoczyna się i k o ń c z y na brzegu morza. M o r z e w t y m filmie o b c i ą ż o n e jest c a ł y m b a g a ż e m z n a c z e ń archetypicznych. T u r ó w n i e ż jest o n o symbolem swobody, symbolem otwarcia k u w o l n o ś c i . P o ż e g n a n i e Gelsominy z morzem stanowi j e d n o c z e ś n i e p o ż e g n a n i e ze ś w i a t e m natury, do k t ó r e g o ona ściśle p r z y n a l e ż y . Wejście na d r o g ę w ę d r ó w k i z Z a m p a n o jest zarazem oddaniem się w niewolę, k t ó r a t r w a ć będzie do momentu, gdy Gelsomina odkryje swoje p o w o ł a n i e . P o d r ó ż stanowi dla b o h a t e r ó w filmu przymus, jest sposobem zdobywania ś r o d k ó w d o życia, nie m a od niej ucieczki, m o ż n a jedynie p o s u w a ć się do przodu. W z d ł u ż drogi, p o obu jej stronach, c i ą g n ą się ogromne, puste przestrzenie. T a k j a k w Wałkoniach są one odbiciem stanu ducha postaci. Pustka ma w o g ó l e wielkie znaczenie we wszystkich jego filmach. W t y m zawieszeniu czasoprzest­ rzennym bohaterowie przeżywają swoją s a m o t n o ś ć . Ściśle z a m k n i ę t y , w e w n ę t r z n y świat osoby ludzkiej jest a n t y t e z ą pokazanych w filmie przestrzeni pustych, n i e s k o ń c z o n y c h . Te puste miejsca n a l e ż ą d o przestrzeni p o ś r e d n i c h (Zwischenr'aume). Luzius Keller pisze, że t e r m i n ten sugeruje rozmaite znaczenia. S ą t o miejsca puste w sensie przede wszystkim fizycznym. „ L e c z są to t a k ż e strefy pograniczne r o z c i ą g a j ą c e się m i ę d z y j a w ą a snem, tam gdzie r o z u m i (...) o k o w y p e ł n i a jeszcze n o r m a l n ą funkcję, ale j u ż rozpoczyna s w o b o d n ą wędrówkę." 20 2 1 W ę d r ó w k a ta więc, j a k to j u ż zresztą powiedziano wcześ­ niej, rozgrywa się też na poziomie ś w i a d o m o ś c i . W La Stradzie, w bolesnym marszu, k a l e c z ą c się nieustannie, i d ą 23 �k u sobie święta i bestia. Postaci te są na s p o s ó b pascalowski skrajnie skontrastowane. S k ł a d a j ą się na dwie, przeciwstaw­ ne strony natury ludzkiej. Gelsomina zespolona z p r z y r o d ą , gdy przybiera p o z ę drzewa, Gelsomina s a d z ą c a przy drodze p o m i d o r y — owoce miłości, k t ó r y c h nigdy nie zobaczy, z a s ł u c h a n a w w e w n ę t r z n ą m u z y k ę , odizolowana od ś w i a t a b a r i e r ą milczenia i tak g ł o d n a uczucia, nie ma szans na n a w i ą z a n i e porozumienia z o k r u t n y m , silnym, zwyrodnia­ ł y m Z a m p a n o , k t ó r e g o życie w znacznej mierze sprowadza się do o d r u c h ó w fizjologicznych. A l e wbrew g ł ę b o k i e m u poczuciu s a m o t n o ś c i , jakie towarzyszy ludziom w ich perigrinatio vitae, ż a d n e z nich nie pozostaje w izolacji. Stanowi część całości, j a k ą jest świat w jego duchowej i materialnej z ł o ż o n o ś c i . Wszyscy i wszystko jest ze s o b ą p o ł ą c z o n e siecią niejasnych i nieprzewidywalnych p o w i ą z a ń . Po raz pierwszy Gelsomina p r z e ż y w a uniesienie, gdy zagubiona w ś r ó d u c z e s t n i k ó w procesji spostrzega figurę M a r i i Panny. Potem ma miejsce wizyta u ciężko chorego dziecka. I s t o t n ą funkcję w duchowej krystalizacji dziew­ czyny odgrywa też muzyka. Wreszcie n a s t ę p u j e spotkanie z I I M a t t o — Szalonym. W momencie k l u c z o w y m to on, w p r z y p o w i e ś c i o kamyczku, w y j a ś n i a j e j , że wszystko co istnieje ma d o spełnienia j a k ą ś rolę. O n sam, linoskoczek, a n i o ł ze sztucznymi s k r z y d ł a m i , nosiciel poezji i tajemnicy, zawieszony m i ę d z y niebem a ziemią, ma w a ż n y u d z i a ł w metamorfozie Gelsominy i Zampano. Podczas postoju w klasztorze Gelsomina j u ż potrafi z w e r b a l i z o w a ć sens zadania, d o jakiego czuje się p o w o ł a n a , a j a k i m jest towarzy­ szenie Z a m p a n o w jego drodze, bez w z g l ę d u na o k o l i c z n o ś c i . W k o ń c u p o d w p ł y w e m szoku p o śmierci U M a t t o spowodo­ wanej przez Z a m p a n o dokonuje się stopniowo r o z l u ź n i e n i e z w i ą z k ó w Gelsominy ze ś w i a t e m materialnym. Ofiara się spełnia, c h o ć bez u d z i a ł u jej w o l i i ś w i a d o m o ś c i . Teraz rozpocznie się uczłowieczenie Zampano. G d y p o d ł u ż s z y m u p ł y w i e czasu słyszy m e l o d i ę w y g r y w a n ą przez G e l s o m i n ę na t r ą b c e , niby na o d g ł o s t r ą b anielskich wraca do niego wspomnienie tego, co się z d a r z y ł o . W i a d o m o ś ć o jej śmierci stymuluje moment objawienia. Oczyszczająca kąpiel w m o ­ rzu, wyzwalający k r z y k i łzy s p r a w i a j ą , ż e oto bestia p o k a z a ł a ludzkie oblicze. N a klęczącego m ę ż c z y z n ę pada p r o m i e ń światła. Z n a k łaski czy blask w s c h o d z ą c e g o słońca? Oscylacja, przenikanie się realności i metafizyki daje w efek­ cie ó w obraz b a r o k o w y nie k o n f l i k t o w y , ale ambiwalentny, dwoisty. Świat w trakcie tworzenia Fellini— Satyricon (1969) o stylistyce skrajnie odmiennej od filmów poprzednich był filmem, w k t ó r y m artysta o s i ą g n ą ł j u ż p e ł n ą niezależność w i z u a l n ą . Z b u d o w a ł R z y m antyczny o d w o ł u j ą c się do własnej w y o b r a ź n i i wiedzy historycznej. Paradoksalnie ź r ó d ł e m literackim stał się Saty­ ricon libri Petroniusza, pierwsza p o w i e ś ć realistyczna, zawie­ rająca szczegółowe opisy rzymskich o b y c z a j ó w i miejsc. Z a c h o w a ł a się jednak jedynie we fragmentach, t o t e ż m o t y w y i cele w ę d r ó w k i b o h a t e r ó w nie są całkowicie jasne. W i a d o m o t y l k o , że narazili się c z y m ś Priapowi, fallicznemu bogowi urodzaju. Prawdopodobnie za jego to s p r a w ą , jeden z boha­ t e r ó w , Enklopiusz, został ukarany n i e m o c ą p ł c i o w ą , na k t ó r ą poszukuje lekarstwa. N i e c i ą g ł ą e p i z o d y c z n ą b u d o w ę z a c h o w a ł Fellini, nie troszcząc się specjalnie o logiczne p o w i ą z a n i e p o s z c z e g ó l n y c h f r a g m e n t ó w , co sprawia, że w filmie dominuje klimat oniryczno-astralny. Postaci p o r u ­ szają się j a k we śnie. Z a s ó b ś r o d k ó w ekspresji, j a k i w y k o r z y ­ stują, jest niewielki, m i m i k a uboga i teatralna, a kwestie, j a k i e m i ę d z y s o b ą wymieniają, nie zawsze są z r o z u m i a ł e , g d y ż p o s ł u g u j ą się łaciną albo wręcz n i e z r o z u m i a ł y m i onomatopejami, rytmicznie i brzmieniowo u p o d o b n i o n y m i do 24 łaciny Cicerona. Fellini przyjął bowiem, iż jedyna d o s t ę p n a n a m rzeczywistość antyczna jest w istocie i d e ą , j a k ą na temat tej rzeczywistości s t w o r z y l i ś m y sobie na podstawie tego, co p r z e t r w a ł o . J e d n o c z e ś n i e nie chciał raz jeszcze p o w i e l a ć stereotypu „ r z y m s k o ś c i " . Miejsca, w k t ó r y c h p o j a w i a j ą się bohaterowie, Enklopiusz, Ascylto i G i t o n nie są topograficz­ nie zlokalizowane, ale p o n i e w a ż k a ż d y epizod rozpoczyna się d o k ł a d n y m , d r o b i a z g o w y m opisem, ich identyfikacja nie przedstawia w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i : teatr, lunapar, pinakoteka, łaźnie, ś w i ą t y n i a H e r m a f r o d y t y , domostwo patrycjuszowskie. N i e pojawia się t u w s z a k ż e ż a d n a historyczna budow­ la, z w y j ą t k i e m insula Felicles, gigantycznego b u d y n k u mieszkalnego, k t ó r e g o opis z a c h o w a ł się w dokumentach. Jest to jedna z najbardziej b a r o k o w y c h sekwencji w całej twórczości Felliniego. W b u d y n k u t y m , na w e w n ę t r z n y c h jego ś c i a n a c h , na całej w y s o k o ś c i umieszczone są cele, j a m y , k o m ó r k i , w k t ó r y c h kłębi się ludzka mierzwa. D o pomiesz­ czeń tych p r o w a d z ą spiralnie u k ł a d a j ą c e się schody, a prze­ strzeń p o ś r o d k u stanowi m o n s t r u a l n ą s t u d n i ę . Nasuwa się skojarzenie z wieżą Babel, a t a k ż e z cyklem rycin / carceri d'Invenzione (Więzienia w y o b r a ź n i ) , k t ó r e g o autorem jest Giovanni-Battista Piranesi. Ten grafik i r y t o w ­ n i k żył w w. X V I I I , ale wielu badaczy, j a k c h o ć b y Marguerite Y o u r c e n a r , u w a ż a go za mistrza n u r t u barokowego. Pira­ nesi, podobnie j a k Fellini, całe swoje d o j r z a ł e życie związał z Rzymem. Więzienia — to p o s ę p n a wizja drewnianych i kamiennych konstrukcji. Stale p o w t a r z a j ą c y m się m o t y w e m są w nich schody, przęsła i mosty, we wszystkich m o ż l i w y c h w a r i a n ­ tach. Po nich z a ś snują się w trudzie i z a p a m i ę t a n i u postacie ludzkie. U . V o g t - G ó k n i l pisze: „ J e g o postacie nigdy nie spoczywają, zawsze d o czegoś d ą ż ą . Ostatkiem sił w l o k ą się w z d ł u ż m o s t ó w i w s p i n a j ą się na schody, aby d o t r z e ć d o n o w y c h m o s t ó w i do n o w y c h s c h o d ó w . G n ę b i e n i n i e s k o ń ­ c z o n o ś c i ą m o ż l i w y c h p o w t ó r z e ń p r z e s u w a j ą się z jednej sytuacji przejściowej w d r u g ą . Paradoksalnie ich więzienie to wieczna w ę d r ó w k a . " Rozenkranc w Hamlecie m ó w i , iż świat jest więzieniem, a H a m l e t dodaje: „ 0 , i w i e l k i m ! p e ł n y m t u r m , l o c h ó w i c i e m n i c . " Ó w kosmiczny w y m i a r więzień s p o t ę g o w a n y jest u Piranesiego przez mikroskopijne roz­ m i a r y b ł ą d z ą c y c h postaci w proporcji do p o k o n y w a n y c h przez nie przestrzeni. Wizja to iście infernalna i niezwykle sugestywna. R ó w n i e ż dlatego, że taki w ł a ś n i e obraz piekła uformowanego na kształt monstrualnego krateru z o s t a ł u t r w a l o n y w kulturze europejskiej przez Dantego w Boskiej Komedii czy przez M i c h a ł a A n i o ł a w Sądzie Ostatecznym. A l e dopiero przefiltrowane przez b a r o k o w ą ś w i a d o m o ś ć Piranesiego w y o b r a ż e n i e to w pełni się uniwersalizuje, j a w i się j a k o los człowieka, j a k o jego odwieczne przeznaczenie. R ó w n i e ż u Felliniego piekło staje się rzeczywistością d o s t ę p n ą ludzkiemu d o ś w i a d c z e n i u i zyskuje w y m i a r meta­ fory życia. Obraz ten powraca w wielu filmach i wielu odmianach. Niekiedy, j a k w Satyriconie, w Casanovie w sek­ wencjach uczt, orgii i widowisk, w A statek płynie w scenie wycieczki na d n o parowca czy w Ginger i Fred podczas telewizyjnego show, osiąga wielki rozmach i p o r a ż a roz­ m i a r a m i . Kiedy indziej, j a k w Niebieskim ptaku w scenie balu sylwestrowego czy w Giułietcie i duchach podczas sceny przyjęcia, przybiera charakter bardziej kameralny, ale o d ­ znacza się d u ż ą i n t e n s y w n o ś c i ą i przesycony jest a t m o s f e r ą k l a u s t r o f o b i c z n ą . P o m i ę d z y t y m i trzema sferami wizual­ n y m i , sferą życia, p i e k ł a i spektaklu nie m a w filmach Felliniego ścisłej granicy ale dokonuje się ciągłe przenikanie. Lecz epizod w insula Felicles z filmu Fellini-Satyricon poprzez swoje wyraziste konotacje ikonograficzne ma szcze­ gólny w y m i a r symboliczny. D o m czynszowy Feliculi, k t ó r y wznosił się nad Rzymem j a k drapacz chmur j u ż przez Tertuliana odczytywany był w tych kategoriach. Pisząc o megalomanii Walentynian z a u w a ż a : „ P r z e o b r a z i l i wszech22 2 3 24 �świat w j a k i ś o l b r z y m i pensjonat, na szczycie k t ó r e g o , na poddaszu — ad summas tequlas umieścili Boga, a b u d o w l a ta wznosi się k u niebu na tyle pięter, ile m a ich w Rzymie p o s i a d ł o ś ć F e l i k u l i . " N a s t ę p u j e trzęsienie ziemi i u Fel­ liniego j a k w Apokalipsie, p i e k ł o zawala się. Bezdomni j u ż bohaterowie wyruszają w świat, ale „przeżycie l a b i r y n t u " towarzyszy i m podczas całej w ę d r ó w k i . B ł ą d z ą w poczuciu nieustannego z a g r o ż e n i a , m i m o w s p ó l n e g o losu przeraźliwie samotni. P r z e m i e r z a j ą miejsca zaludnione p o t w o r a m i i dzi­ w o l ą g a m i . L a b i r y n t y , spirale, ruiny, pustynie t w o r z ą swoje­ go rodzaju rzeczywistość p s y c h o l o g i c z n ą , są figurami ludz­ kiego w n ę t r z a . Odbiega od tego tła scena w w i l l i s a m o b ó j c ó w t c h n ą c a sielankowym spokojem i p o g o d ą . P i ę k n o to musi ulec zagładzie. O k r u t n e prawa Cesarstwa d o t a r ł y i tutaj. M i e s z k a ń c y zostali skazani na śmierć. W ten s p o s ó b obraca się w nicość ostatni bastion człowieczeństwa. K i e d y wreszcie Enklopiusz osiągnie swój cel i zostanie uzdrowiony, o k a ż e się, że z o s t a ł sam. W k o ń c o w e j scenie wsiada na statek stojący u brzegu, aby o d p ł y n ą ć d o A f r y k i . Będzie więc swoją p e r e g r y n a c j ę k o n t y n u o w a ć samotnie. Takie r o z w i ą z a n i e b y ł o b y jednak zbyt proste. J u ż znacznie wcześniejsza scena w pinakotece u ś w i a d a m i a nam, że m a m y tu do czynienia ze swoistą p ę t l ą c z a s o w ą , rodzajem paramnezji, kiedy to n a s t ę p u j e iluzja deja vu l u b deja vecu. Bo oto na freskach o g l ą d a n y c h przez Enklopiusza p o j a w i a j ą się postaci znane nam z i n n y c h e p i z o d ó w , przewijają się też na freskach i mozaikach w i n n y c h fragmentach i ostatecznie p o k a ż ą się na k a w a ł k a c h m u r ó w w ostatnim ujęciu. Czy więc to, co się w y d a r z y ł o , w y d a r z y ł o się rzeczywiście czy było t y l k o g r ą w y o b r a ź n i , a jeśli się z d a r z y ł o , to kiedy? H i s t o r i a powtarza się nieustannie. T a k i m p o w t ó r z e n i e m , wejściem w h i s t o r i ę a rebours jest przejście u c z n i ó w przez R u b i k o n w p o c z ą t k o w e j sekwencji Rzymu podczas lekcji p o g l ą d o w e j . T y m razem p o Rzymie w ę d r u j e sam Federico Fellini. W ę d r ó w k a ta odbywa się na takiej zasadzie, j a k proponuje Jung: „ M a m y o d k r y ć i o b j a ś n i ć gmach: Jego wyższe p i ę t r o zbudowano w X I X w., parter pochodzi z wieku X V I , a d o k ł a d n i e j s z e przebadanie konstrukcji wskazuje, że zbudo­ wany został na wieży z I I wieku: w piwnicach odkryjemy rzymskie fundamenty, a p o d p i w n i c ą znajduje się zasypana grota, gdzie w wyższych warstwach o d n a l e ź ć m o ż n a n a r z ę ­ dzia z e p o k i kamiennej, a w niższych — resztki przedlodowcowej fauny. Taka jest mniej więcej struktura naszej d u ­ szy." C z y ż m ó g ł Fellini znaleźć lepszy obszar do poszukiwania własnej t o ż s a m o ś c i niż Rzym? T y t u ł Fellini Roma jasno w y r a ż a jego intencje. A r t y s t a prezentuje o s o b i s t ą wizję miasta. Z a c i e ś n i a się spirala, po k t ó r e j kroczy. Porzuca wielkie przestrzenie. Podejmuje p o d r ó ż w g ł ą b , przez kolejne warstwy czasu, cofa się i powraca. A l e czasu nie da się w pełni o k i e ł z n a ć . Ł a g o d n a koegzystencja wielu epok, k t ó r ą tak sugestywnie czaruje nas Fellini przy wykorzystaniu wszyst­ k i c h m o ż l i w o ś c i techniki filmowej, jest t y l k o z ł u d z e n i e m . Supremacja teraźniejszości stanowi i s t o t n ą c e c h ę naszego świata. Jej niszczącą siłę pokazuje nam w oszałamiającej sekwencji zanikania fresków i rozsypywania się w proch dzieł sztuki. Spustoszenia dokonuje fala powietrza n a p ł y w a j ą c e g o do zasypanego d o m u patrycjuszowskiego przez w y r w ę w y ­ k o n a n ą podczas budowy metra. Materialna substancja dzieł uległa unicestwieniu, ale a n t i d o t u m na uczucie przemijania m o ż e stać się i n t e n s y w n o ś ć przeżycia c h w i l i , g d y ż to suma takich chwil stanowi o w a r t o ś c i ludzkiej egzystencji. T w ó r ­ czość Felliniego to nanizane na ł a ń c u s z e k momenty takich olśnień. W i ę k s z o ś ć z nich to iluzja, mistyfikacja. K a ż d y kolejny film objawia nam to coraz w y r a ź n i e j . Bywa w s z a k ż e , że ó w stan ekstatycznego uniesienia, b ę d ą c y j e d n y m z g ł ó w n y c h t e m a t ó w malarstwa i rzeźby b a r o k u , nabiera w ujęciu Felliniego znamion szyderstwa, nie 2 5 26 t r a c ą c przy t y m swoistej aury mistycznej. T a k dzieje się w Rzymie w k o ń c o w e j części sekwencji rewii m o d y eklezjastycznej czy w spotkaniu z m e d i u m w Giulietcie i duchach. Rzym jest pierwszym jego filmem, w k t ó r y m o w o przemie­ szanie iluzji realności i realności iluzji pełni tak i s t o t n ą funkcję a r t y s t y c z n ą . D z i ę k i tej interferencji rodzi się szczegó­ lny r y t m dzieła, pewien rodzaj pulsowania. Po apogeum upojenia onirycznego n a s t ę p u j e p ł y n n y p o w r ó t do r e a l n o ś c i egzystencjalnej, ale obraz zawsze zachowuje swoje ambiwa­ lentne, hiperboliczne właściwości. W Rzymie tajemnica iluzji zostaje jeszcze zachowana. Totus mundus agit theatrum, j a k w znanej dewizie barokowej. Granice stale się zacierają. N i e istnieje p o d z i a ł m i ę d z y widzami a a k t o r a m i , rzeczywistością a spektaklem. F i l m przy b r a k u tradycyjnej fabuły nie ma tradycyjnego bohatera. W ę d r u j ą c y m , a zarazem cicerone jest t w ó r c a . Jego komentarz prowadzi nas przez kolejne strefy. Z tysiąca s p o s o b ó w pokazywania miasta Fellini w y b r a ł ten, k t ó r y p o d pewnymi w z g l ę d a m i pozostaje w z w i ą z k u ze sposobem konstruowania rzeczywistości w filmach poprzednich. W Fellini-Roma zdecydowanie p r z e w a ż a j ą miejsca z a m k n i ę ­ te: w ą s k i e uliczki, k r ę t e korytarze, stary, mroczny p a ł a c , podziemia. Częścią tego l a b i r y n t u jest autostrada. T a auto­ strada, k t ó r a w filmach a m e r y k a ń s k i c h stanowi symbol otwarcia k u bezkresnym przestrzeniom, tutaj staje się namia­ s t k ą k r ę g u piekielnego bez wyjścia, z a t ł o c z o n e g o d o granic m o ż l i w o ś c i . F i l m k o ń c z y się k a w a l k a d ą m o t o c y k l o w ą po u ś p i o n y c h ulicach. O k r ą ż e n i e za o k r ą ż e n i e m , ogłuszająca n o w o c z e s n o ś ć bierze Wieczne M i a s t o w swoje posiadanie. A r t y ś c i e p o z o s t a ł jeszcze jeden azyl — Cinecitta, fabryka s n ó w . T u ciągle jeszcze k r e o w a ć m o ż n a światy prawdziwsze od prawdziwych. Ekspansywna teraźniejszość daje jednak 0 sobie z n a ć . W Wywiadzie w i d a ć w y r a ź n i e , j a k m u r y betonowego osiedla zacieśniają się coraz bardziej w o k ó ł w y t w ó r n i filmowej. W m i a r ę krystalizowania się o s o b o w o ś c i artystycznej Fellini usuwa się na pozycje obserwatora. A l e nie jest m o r a l i s t ą , filozofem czy teoretykiem k u l t u r y . Pozostaje bajarzem, k t ó r y na potrzeby sztuki zawłaszcza coraz większe obszary rzeczywistości. Z a p o m o c ą ś r o d k ó w magicznych, jakie oddaje m u do dyspozycji k i n o , p r z e o b r a ż a m a k r o k o s mos w s z e c h ś w i a t a w mikrokosmos własnej w y o b r a ź n i . Podróż pozorna G d y b y Fellini chciał n a m p o z o w a ć do p o r t r e t u artysty barokowego, w ó w c z a s b y ć m o ż e uczyniłby swoim bohate­ rem D o n Juana, k t ó r e g o z ł o ż o n a , skomplikowana osobo­ w o ś ć ujawnia całą głębię egzystencjalnych, metafizycznych 1 etycznych u w a r u n k o w a ń b u n t u w y r a ż a n e g o w zaciekłej a k t y w n o ś c i erotycznej. T y c h cech p o s t a ć Casanovy po­ zbawiona jest zupełnie. Konsekwentnie przeciwstawia ich sobie Felicien M a r c e a u . D o n Juana nazywa mnichem miłości. W jego z a p a m i ę t a n i u i determinacji jest bowiem c o ś z apostolstwa. Byłby to jednak a p o s t o ł - A n t y c h r y s t , walczący z Bogiem i z c a ł y m systemem w a r t o ś c i , j a k i niesie ze s o b ą religia. Rozkosz jest d l a ń ś r o d k i e m opanowania duszy i p o d p o r z ą d k o w a n i a jej sobie. I n t e r e s u j ą go jedynie kobiety s t a n o w i ą c e uosobienie idei, na k t ó r y c h , j a k na k o l u m n a c h , o p i e r a j ą się podstawy ł a d u s p o ł e c z n e g o . Ekscytuje go walka z n i m i , pokonywanie t r u d n o ś c i , a na koniec spektakularne z w y c i ę s t w o , odniesione w poczuciu własnej przewagi i god­ ności. Posiada siłę demona. Taka koncepcja bohatera nie przystaje jednak do struktury ś w i a t a filmowego, j a k ą k o n ­ struuje Fellini. Postaci w jego filmach nie osiągają tego stopnia niezależności. Nawet reżyser G u i d o z 8 i 1/2 t k w i u w i k ł a n y w c a ł ą sieć z w i ą z k ó w , k t ó r e tyleż go pętają, co k o n s t y t u u j ą go j a k o a r t y s t ę . Postaci Felliniego realizując swoje życiowe przesłanie, t r o s z c z ą c się o swoje miejsce 27 25 �w świecie, o d d z i a ł u j ą na losy świata, ale dzieje się to w s p o s ó b nigdy do k o ń c a nie u ś w i a d o m i o n y . F u n k c j o n u j ą , j a k tryby w o l b r z y m i m mechanizmie, j a k homunkulusy na rycinach Piranesiego. F i l m y Felliniego to ruchome freski, to wielo­ poziomowe obrazy. A r t y s t a w y b r a ł C a s a n o v ę , p o n i e w a ż harmonijnie wtapia się on w obraz świata, k t ó r y zmierza k u zagładzie. Mieści się doskonale w p o r z ą d k u s p o ł e c z n y m osiemnastowiecznej Ita­ l i i . Jest h i p o k r y t ą i k ł a m c ą . N i e zamierza o b a l a ć ż a d n y c h zasad. Okazuje się jednak mistrzem w a r a n ż o w a n i u sytuacji, k t ó r e p o z w a l a j ą m u zasady te omijać, w taki s p o s ó b , aby otoczenie nie c z u ł o się z a g r o ż o n e . D o n Juan był w i e l k i m samotnikiem odrzuconym przez s p o ł e c z e ń s t w o . N a w y b r y k i Casanovy bliźni p a t r z ą z p o b ł a ż a n i e m . Jest on perfekcyjnym technikiem miłości zmysłowej. A l e w jego zaciekłym wspina­ niu się na szczyty d o s k o n a ł o ś c i erotycznej nie ma nic heroicznego. Fellini bezlitośnie odziera swojego bohatera z j a k i c h k o l w i e k oznak wielkości. W f d m o w y m ujęciu egzys­ tencja Casanovy p o d p o r z ą d k o w a n a jest jednemu jedynemu celowi — uwodzeniu. Celem p o d b o j ó w m a b y ć rozkosz sama w sobie, traktowana j a k o r y t u a ł i o b o w i ą z e k . U j a w n i a ona wszelako, p o d o b n ą j a k czas, moc d e s t r u k c y j n ą . Obser­ wujemy s t o p n i o w ą fizyczną i p s y c h i c z n ą d e g r e n g o l a d ę po­ staci. Bliskość erotyzmu i śmierci, ich o b e c n o ś ć w teatrze życia ukazuje n a m Fellini od pierwszych scen f i l m u . Miejs­ cem, w k t ó r y m r o z g r y w a j ą się sekwencje p o c z ą t k o w e , jest Wenecja, miasto intensywnie n a p i ę t n o w a n e stygmatami śmierci i r o z k ł a d u , ale r ó w n i e ż miasto orgiastycznych zabaw k a r n a w a ł o w y c h . F i l m zaczyna się sceną c e r e m o n i a ł u zato­ pienia w wodach laguny, na znak inauguracji k a r n a w a ł u , gigantycznej czaszki. M o ż n a na k r ó t k o z a p o m n i e ć o nieuch­ r o n n y m przeznaczeniu. Ś m i e r ć jest jednak stale obecna w mrocznych uliczkach, we mgle spowijającej k a n a ł y , w taje­ mniczych p a ł a c a c h , p e ł n y c h z a k a m a r k ó w i u k r y t y c h przejść. Poczucie n i e o k r e ś l o n e g o z a g r o ż e n i a towarzyszy bohate­ r o w i w ciągu całej w ę d r ó w k i po Europie. Przedziwna ta p o d r ó ż , w ucieczce przed samym s o b ą i w poszukiwaniu coraz to nowych s p o s o b ó w zaspokajania obsesji, jest po­ d r ó ż ą d o n i k ą d . Jak ironicznie stwierdza Fellini: „ O b j e c h a ł cały świat, a tak j a k b y nigdy nie o p u s z c z a ł ł ó ż k a . " C a ł ą energię ukierunkowuje Casanova na mozolne, mechaniczne powtarzanie czynności, k t ó r y c h rezultatem pozostaje zawsze ten sam akt seksualny. Owa p o d k r e ś l a n a przez Felliniego r u t y n o w o ś ć d z i a ł a n i a o b n a ż a m a r i o n e t k o w o ś ć postaci. Ca­ sanova jest j a k k u k ł a , kierowana przez r e ż y s e r a - l a l k a r z a . We w n ę t r z u tej k u k ł y — pod p e r u k ą , p u d r e m i szminkami, p o d b i a ł y m kaftanikiem — nie kryje się nic, jest pusto. Casanova jest r ó w n i e sztuczny, j a k jego ostatnia partnerka, lalka mechaniczna. T o t e ż i rzeczywistość, w jakiej się on porusza, od p o c z ą t k u do k o ń c a jest r ó w n i e ż sfałszowana. W ostatnim kadrze po plastikowej lagunie odjeżdża do filmowej re­ k w i z y t o r n i p o w ó z . G a s n ą p o w o l i światła. Fellini — t w ó r c a tej maskarady — we własnej osobie demaskuje przed n a m i u l o t n o ś ć p o w o ł a n e j do życia iluzji. 2 8 Hic transit gloria mundi W przededniu w y b u c h u pierwszej wojny światowej statek „ G l o r i a N " wyrusza w rejs, aby przyjaciele i wielbiciele słynnej śpiewaczki Edmei Tetui m o g l i zgodnie z o s t a t n i ą w o l ą zmarłej r o z s y p a ć jej prochy u b r z e g ó w wyspy E r i m o (E mori?). F i l m A statek płynie r o i się od symboli, figur i e m b l e m a t ó w . W y ł a n i a się z ich gąszczu wizja k o ń c a pewnej epoki z n a m i o n u j ą c e j upadek cywilizacji Zachodu. T u Fellini o d s ł a n i a nam wreszcie w pełni swoją J a n u s o w ą n a t u r ę . Janus — to jedno z najstarszych b ó s t w rzymskich — czczone b y ł o najpierw j a k o b ó g p o c z ą t k u , kierujący stworzeniem b o g ó w , kosmosu, ludzi i ich c z y n ó w , potem stał się on r ó w n i e ż bogiem wszelkich s t a n ó w przejściowych i p r o c e s ó w przejś2 9 26 I cia: z przeszłości w przyszłość, z jednego stanu w drugi, z przestrzeni w p r z e s t r z e ń , z wizji w wizję. Jego p o d w ó j n e oblicze oznacza, że czuwa z a r ó w n o nad wejściem, j a k i nad wyjściem; nad w n ę t r z e m i nad z e w n ę t r z n o ś c i ą ; nad g ó r ą i d o ł e m . Świat filmowy Felliniego podlega takiej właśnie k o n t r o l i , jest ekspresją nieograniczonego imperializmu. W opowieści A statek płynie cała rzeczywistość stanowi w y t w ó r techniki filmowej. N a sztucznym, stworzonym w studio m o r z u unosi się makieta statku, k o ł y s a n a na sztucznych falach. N a d horyzontem r o z c i ą g a się sztuczny n i e b o s k ł o n , na dnie parowca spoczywa ogromny, sztuczny n o s o r o ż e c . T w ó r c y zależy na t y m , aby w a u t o i r o n i c z n y m geście z d e m a s k o w a ć tę filmową iluzję przed widzem, i tak j a k w Casanovie podejmuje się tego w ostatnim ujęciu. A r t y s ­ tyczne efekty takiego zabiegu są wielorakiej natury. Po pierwsze widz nie m o ż e z i g n o r o w a ć faktu, iż rzeczywistość ekranowa stanowi w całości w y t w ó r w y o b r a ź n i t w ó r c y . Po drugie, nacechowanie metaforyczno-symboliczne obrazu znacznie się intensyfikuje, p o n i e w a ż u ś w i a d a m i a m y sobie, że k a ż d y jego element, nawet najbardziej dziwny i z a s k a k u j ą c y , z o s t a ł wprowadzony celowo, a więc m o ż e być, c h o ć nie musi, n o ś n i k i e m j a k i e g o ś znaczenia. Zazwyczaj obraz filmowy zawiera o b o k rzeczywistości przedstawionej elementy real­ ności, k t ó r a zostaje w c h ł o n i ę t a przez film naturalnie i nieja­ k o przypadkiem. T a k a natura w filmie A statek płynie obecna jest l i t y l k o w fizjonomiach a k t o r ó w , cała reszta z a ś jest t y l k o natury tej n a ś l a d o w n i c t w e m i ezoterycznym, magicznym odwzorowaniem. Mistyfikacja ta jest zresztą nader przewrotna. F i l m funkcjonuje bowiem na trzech p ł a s z c z y z n a c h czasowych. Pierwsze sekwencje — w kolorze sepii, j a k ze starych fotografii albo k r o n i k filmowych — p r z e n o s z ą nas w przeszłość. Co więcej, dokumentalna konwencja opowiadania sugeruje, że m a m y do czynienia z wydarzeniem autentycznym, relacjonowanym ponadto przez naocznego ś w i a d k a . G d y maszyna czasu zostaje uru­ chomiona, a akcja zaczyna się rozwijać, obraz przybiera barwy naturalne. I jest to p o z i o m teraźniejszości filmowej, niejednolitej zresztą i nieciągłej, zbudowanej z oderwanych e p i z o d ó w , nie pozbawionej jednak pewnego schematu nar­ racyjnego. Wreszcie, po z a s k a k u j ą c y m z a k o ń c z e n i u , gdy o k a ż e się, że cała rzeczywistość z o s t a ł a wykreowana przez t w ó r c ę — pozostaje j u ż t y l k o r e a l n o ś ć w y t w ó r n i filmowej wraz ze z m ę c z o n y m r e ż y s e r e m . K a ż d a warstwa czasowa jest więc w c h ł a n i a n a , zagarniana przez n a s t ę p n ą . O s t a t n i ą k o n s e k w e n c j ą wspomnianej mistyfikacji, zdema­ skowania mechanizmu iluzji, jest o k r e ś l o n a interpretacja wizji artystycznej. O t ó ż świat w t y m ujęciu j a w i się na k s z t a ł t szklanej k u l i bez wyjścia. T a k j a k na freskach Giambattisty Tiepolo lub P i ę t r o da C o r t o n a zdaje się, że postaci u l a t u j ą k u bezkresnemu niebu, k t ó r e w o s t a t e c z n o ś c i okazuje się pięk­ nie m a l o w a n y m sufitem, tak u Felliniego n i e s k o ń c z o n a p r z e s t r z e ń oceanu i błękit nieba są t y l k o k a w a ł k a m i k o l o r o ­ wego tworzywa r o z p i ę t e g o na rusztowaniu. W ę d r ó w k a , ż e g l o w a n i e jest przeznaczeniem człowieka, lecz p r ó ż n o o c z e k i w a ć , że sens tego ruchu zostanie n a m objawiony. Fellini pisze jednak: „ N i e straciłem jeszcze wiary w p o d r ó ż , nawet jeśli wydaje się ona często ciemna i bez­ n a d z i e j n a . " K r z e p i ą c y m dowodem na to jest jego wiara w s z t u k ę . W A statek płynie m a m y do czynienia z t a k i m samym p u l s u j ą c y m r y t m e m narracji, j a k w Rzymie. Przy czym, j a k b y na potwierdzenie tego, co powiedziano, apo­ geum ekstazy, upojenia, niezwykle sugestywnego, bo p r o ­ m i e n i u j ą c e g o poza ekran, przypada na chwile, gdy dochodzi do głosu sztuka prawdziwa. Są to sekwencje t a ń c a c y g a ń s ­ kiego oraz o s z a ł a m i a j ą c e g o koncertu na kieliszkach w k u ­ chni o k r ę t o w e j . N a s t ę p u j e chwila, gdy cały ten statek wraz z p a s a ż e r a m i pielęgnującymi artystowskie w a r t o ś c i ducha wylatuje w powietrze. Przy życiu zostanie t y l k o narrator-dziennikarz z n o s o r o ż c e m - s a m i c ą , k t ó r y to zwierz zape30 �w n i m u odpowiedni p o k a r m . A l e nie traktujmy tego z a k o ń ­ czenia zbyt serio. Jeśli wszystko jest udawaniem i oszustwem, to i ta finalna z a g ł a d a nie m o ż e być ostateczna. Ś w i a d e c t w e m wiary Felliniego w p o d r ó ż jest w ostatecz­ n y m rozrachunku Wywiad. T a p o d r ó ż fantastyczna niebies­ k i m tramwajem z centrum R z y m u do w y t w ó r n i Cinecitta jest o k a z j ą do w y ł o ż e n i a p o g l ą d ó w na film i s z t u k ę w o g ó l e , o k a z j ą do samoanalizy postawy twórczej i życiowej. M o t o ­ rem, k t ó r y w p r a w i a w ruch mechanizm czasu, jest p a m i ę ć . Fellini zwraca u w a g ę na d o ś ć i s t o t n ą r ó ż n i c ę p o m i ę d z y wspomnieniami a p a m i ę c i ą . Wspomnienia, w e d ł u g niego m a j ą charakter anegdotyczny, podczas gdy p a m i ę ć jest j a k oddychanie — ciągła, nieprzerwana i niezależna od w o l i . I taka p a m i ę ć niewątpliwie jest siłą s p r a w c z ą jego dzieł. W filmie b e z p o ś r e d n i m powodem w ę d r ó w k i p a m i ę c i jest w y w i a d , jakiego reżyser udziela ekipie telewizji j a p o ń s k i e j na temat filmu s t a n o w i ą c e g o a d a p t a c j ę powieści K a f k i Amery­ ka. Ten film r ó w n i e ż konsekwentnie jest realizowany w Cine­ citta, co zresztą m o ż e znaleźć w y t ł u m a c z e n i e w fakcie, iż sam K a f k a nigdy w Ameryce nie był. W Wywiadzie m a m y dwie strefy czasu. Pierwsza to teraźniejszość, druga to lata m ł o d o ­ ści Felliniego, a d o k ł a d n i e , moment pierwszego k o n t a k t u z filmem i w y t w ó r n i ą . A l e czas w t y m filmie uległ spłasz­ czeniu. Obie strefy n a k ł a d a j ą się na siebie i w warstwie wizualnej o d z n a c z a j ą się tą s a m ą w y r a z i s t o ś c i ą . T y l k o jeden moment w Wywiadzie jest silnie nacechowany przeszłością. Jest to moment wyświetlania na ekranie sceny ze Słodkiego Życia, w tonacji c z a r n o - b i a ł e j , w „ w i d z i a l n e j " o b e c n o ś c i Marcelo Mastroianiego i A n i t y Ekberg starszych o ćwierć wieku. Struktura przestrzenna w t y m filmie jest bardziej jeszcze b y ć m o ż e z ł o ż o n a niż w filmach wcześniejszych. Wspomnianych p o d r ó ż y jest bowiem k i l k a . Pierwsza z nich to p o d r ó ż tramwajem. Ta p o c z ą t k o w o inscenizowana, po­ tem p r z e o b r a ż a się w i m a g i n a c y j n ą — przez d ż u n g l e pełne dzikich z w i e r z ą t i prerie — jest po prostu wkraczaniem w świat filmu. W t y m czasie aktorzy, k t ó r y c h uprzednio widzieliśmy w trakcie charakteryzacji i dobierania s t r o j ó w , w pełni wcielają się w swoje role i gdy tramwaj d o j e ż d ż a do w y t w ó r n i są j u ż postaciami sprzed lat pięćdziesięciu. Roz­ poczyna się p o d r ó ż po Cinecitta. Te trzy plany czasoprzest­ rzenne: realny — teraźniejszy ( c h o ć r ó w n i e ż nieustannie „ f a ł s z o w a n y " i poddawany mistyfikacji), przeszły i fantast y c z n o - w y o b r a ż e n i o w y funkcjonują w o b r ę b i e Cinecitta r ó w n o c z e ś n i e . A k c j a rozgrywa się z a r ó w n o na z e w n ą t r z , j a k i w atelier, ale s p o ś r ó d wszystkich filmów Felliniego k r ę c o ­ nych w ostatnich latach, ten z p e w n o ś c i ą najbardziej „ o t ­ wiera s i ę " na r e a l n ą p r z e s t r z e ń n a t u r a l n ą . Po raz pierwszy od bardzo dawna w naturalnej funkcji dramatycznej użyte z o s t a ł o światło słoneczne i deszcz. Siły natury stawiają 3 1 PRZ 1 Federico Fellini, Fellini on Fellini, L o n d o n 1976, s. 51, 52—53 Fellini, op.cit. s. 51 Federico Fellini, (wywiad) „ F o r u m " , nr 26, 1987 Georges Matore, L 'Espace humain, Paris 1962, s. 35 Por. G e r a r d Genette o p o w i e ś c i a c h A . Robe-Grilleta (w:) Figure III, Paris 1966, s. 84 Por. Jean Y v e s Guerin, Errances dans un archipel introuwble, Notes sur les resurgences baroques au XX s., (w:) Figures du baroque, Paris 1983 oraz Baroque et cinema. Etudes cinematographiques, г. 1960, z. 1—2 M i c h a ł G ł o w i ń s k i , Tradycja literacka, (w.) Problemy teorii literatury, Wroclaw 1987, s. 342 G e r a r d Genette, Figures I, Paris 1966, s. 20 Arnold Hauser, Społeczna historia sztuki i literatury, Warszawa 1974, s. 345 Jakub Z d z i s ł a w L i c h a ń s k i , Barok i dzień dzisiejszy (w.) „ P o e z j a " , z. 5/6, 1977 Z a Germain Bazin (w:) Le language de style, Paris 1977. Por. też: Jadwiga S o k o ł o w s k a : Spory o barok. Warszawa 1971 Jan Białostocki, Barok, styl, epoka, postawa, (w:) „ B i u l e t y n Historii Sztuki" — nr 1, 1958 Por. Baroque et cinema, op.cit. I jednak o p ó r d z i a ł a n i o m t w ó r c y , nie p o d d a j ą się jego presji — s t a n o w i ą n i e p o ż ą d a n ą p r z e s z k o d ę , z k t ó r ą musi z m a g a ć się Reżyser — bohater Wywiadu. I s t o t ą k i n a Felliniego jest bowiem magia a r a n ż o w a n i a , „ u p o r z ą d k o w a n e o l ś n i e n i e " . Fellini wierzy w kino. Prowokacyjna demaskacja iluzji filmowej nie niweluje magii jego filmów, tak j a k elementarna z n a j o m o ś ć fizyki nie niszczy tajemniczości wizji w y w o ł y w a n y c h w b a r o k o w y c h anamorfozach, bliskich pod pewnymi w z g l ę d a m i strukturze filmów Felliniego. W m i a r ę j a k zmieniamy k ą t widzenia, o d s ł a n i a j ą się przed n a m i w o w y m dynamiczno-przestrzennym u k ł a d z i e , p ł y n n y m i nieuchwytnym, coraz to nowe sensy i tajemnice. Ich status jest zawsze niepewny i ambiwalentny. M o ż e m y ten aspekt z i g n o r o w a ć , ale jeśli poddamy się o d d z i a ł y w a n i u tak charakterystycznego dla dzieł Felliniego wieloznacznego nadmiaru, okazuje się, że o d b i ó r jednorazowy nie wystarcza. Jakkolwiek ostateczne zrozumienie polega na wyborze d o s t ę p n y c h nam z n a c z e ń w e d ł u g naszego w ł a s n e g o klucza, s k ł o n n i j e s t e ś m y filmy te o g l ą d a ć ponownie lub wręcz wielokrotnie. Procedura ta, s k ą d i n ą d normalna i nieodzowna dla k o g o ś , k t o stawia sobie za cel analizę u t w o r u , w t y m k o n k r e t n y m przypadku, pozwala na coś więcej niż na stosunkowo d o k ł a d n e rozpoz­ nanie treści o b r a z ó w i zasad ich budowy. Z a p a m i ę t a n e w ten s p o s ó b p o w t a r z a j ą c e się symbole i konotacje wizualne p o z w a l a j ą p o s t r z e g a ć t w ó r c z o ś ć Felliniego w s p o s ó b procesualny. Tworzone przez niego utopie przestrzenne zaczynają się ze s o b ą w i ą z a ć tak dalece, że k a ż d e z jego dzieł traktowane w izolacji wydaje się bez p o r ó w n a n i a u b o ż s z e , niż w ó w c z a s gdy zostaje wpisane w ciąg wizji artystycznych, k t ó r e zawie­ rają się w sobie j a k chińskie p u d e ł k a . K a ż d y film ma wplecione w swoją t k a n k ę fragmenty filmów poprzednich i u k r y w a z a l ą ż e k f i l m u n a s t ę p n e g o . Ta zasada inkluzji funkcjonuje na r ó ż n y c h poziomach, aby urzeczywistnić się w c a ł o k s z t a ł c i e dojrzałej koncepcji t w ó r c z e j . Zostaje do­ prowadzona do n i e s k o ń c z o n o ś c i i wydaje się być swoistym d ą ż e n i e m artysty do absolutu, w wierze, że k a ż d a rzecz ma swoją p r z y c z y n ę . O n sam, kreator — sztukmistrz — urucha­ mia filmową rzeczywistość, k a ż e jej defilować przed naszymi oczyma, aby za chwilę w autoironicznym geście o b n a ż y ć przed nami m a s z y n e r i ę , k t ó r a n a p ę d z a ten mechanizm. P o d r ó ż jest z ł u d z e n i e m , ale owo tchnienie metafizyczne obecne, c h o ć b y przez mgnienie oka w k a ż d y m z jego filmów otwiera obszary, k t ó r e w y m y k a j ą się k o n t r o l i , i wydaje się nie mieć znaczenia fakt, iż u jego p o d ł o ż a t k w i magiczna sztuka lub iluzja optyczna. B a r o k w t w ó r c z o ś c i Felliniego nie jest więc pustym ozdobnikiem, ale zdaje się t k w i ć u p o d ł o ż a jego kosmologii. PISY 1 4 Jan B i a ł o s t o c k i , Refleksje nad barokiem „ P o e z j a " , z. 5/6, 1 5 G e r a r d Genette, Figures I, op.cit. 1 6 Federico Fellini, Fellini on Fellini, 1 7 Por. Jean Francois Lyotard, The Postmodern Condition, New Y o r k 1984 1 8 C y t . za Jeanyves Guerin, op.cit. s. 339 1977 3 op.cit. s. 157 4 s 1 3 Fellini, (wywiad) — „ M e s s a g e r Europeen", Paris 1988, z. 1 1 0 Fellini, Fellini on Fellini, 6 7 8 0 1 0 I I 1 2 1 3 op.cit. s. 158 2 1 Luzius Keller, Piranesi czyli mit spiralnych schodów, (w:) „ P a m i ę t n i k Literacki", z. 1, 1976 Marguerite Yourcenar, Sous benefice d'inventaire, Paris 1980 U . V o g t - G o k n i l , cyt. za: Luzius Keller, op.cit. William Szekspir, Hamlet (w:) Dzieła dramatyczne, Warszawa 1980 s. 66 Cyt. za Jerome Carcopino, Życie codzienne w Rzymie w okresie rozkwitu cesarstwa, Warszawa 1960, s. 37 C a r l Gustaw Jung, Essais de psychologie analytique, Paris 1962, s. 86 Felicien Marceau, Casanova, Paris 1948 Fellini, (wywiad) „Premierę", z. 12, 1987 Dictionaire des Symboles, Paris 1969, s. 427 Fellini, Fellini on Fellini, op.cit., s. 158 Fellini, (wywiad) „Premierę", z. 12, 1987 2 2 2 3 2 4 2 s 2 6 2 7 2 8 2 5 3 0 3 1 27 �Rzym w obiektywie Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno Andrzej T. Pilichowski-Ragno urodzony w Rzymie w 1967 roku jest doktorantem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od paru lat zajmuje się fotografią. Współpracował jako fotoreporter z „Przeglądem Akademickim" i ,,Bis'em". Jest autorem cyklów fotograficznych „Rzym" i „Żebracy krakowscy", z których ten ostatni uzyskał nagrodę specjalną Prezesa Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa w XV konkursie fotograficznym „Ocalić od zapomnienia" w 1992 roku. Cykl „Rzym" powstawał w czasie kolejnych pobytów we Włoszech w latach 1991-1992. Rzym. Samochód sprzedawcy ubrań. Rzym. Campo di Fiori. Rzym. Antykwariat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdf2aceed8c60752283a2444a166094d.pdf e05933310a276e9eb2bece8cbd421c73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2750 Title A name given to the resource Taniec wokół drzew w "Tajnej historii Mongołów" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.58-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Iwona Kabzińska-Stawarz TANIEC W O K Ó Ł DRZEW W „ T A J N E J HISTORII M O N G O Ł Ó W " Z n a m p o w a ż n y c h u c z o n y c h , którzy b y l i b y s k ł o n n i zaliczyć X I I I - w i e c z n ą Kronikę z w a n ą Tajną historią Mongołów do gatunku w y s y c h a j ą c y c h źródeł, t w i e r d z ą c , że u p r a w i a n e pr/ez jej badaczy poletka nie w y d a d z ą już n o w y c h o w o c ó w . A j e d n a k osąd taki w y d a j e się przedwczesny. Wciąż jeszcze b o w i e m n a w e t d r o b n e i pozornie n i e w i e l e znaczące informacje stwarzają n o w e m o ż ­ liwości badawcze. A b y w y k a z a ć , że tak jest w istocie, o t w ó r z m y Kronikę i zatrzymajmy się na j e d n y m t y l k o , n i e w i e l k i m f r a g m e n ­ cie. Jest t o paragraf 5 7 . P o w i a d a się t a m : „ P o t y m , kiedy A m b a k a j posłał w y s ł a n n i k a , wyznaczając na s w o i c h n a s t ę p c ó w Kada'ana i Kutułę, w s z y s c y M o n g o ł o w i e Tajczi'uci zgromadzili się nad O n o n e m w miejscu z w a n y m Korkonak D ż u b u r i obrali Kutułę c h a n e m . Radosny nastrój u M o n g o ł ó w przejawiał się z w y k l e tak, że chcieli się b a w i ć tańcząc i ucztując. O b r a w s z y zatem Kutułę c h a n e m , tak zapamię­ tale tańczyli w o k ó ł rozłożystych d r z e w w K o r k o n a c h Dżubur, że aż poobcierali boki i aż kurz się unosił p o k o l a n a " [ 7 , s. 4 0 ] . O ile mi w i a d o m o , informacja ta nie w y d a ł a się d o t y c h c z a s badaczom g o d n a szczególnej u w a g i . Ot, zaświadczała z a m i ł o w a ­ nie M o n g o ł ó w d o t a ń c a , wskazując zarazem na j e g o w y ł ą c z n i e ludyczny charakter. Czy rzeczywiście tak mało m o ż n a o t y m t a ń c u p o w i e d z i e ć ? W e d ł u g mnie, p r z y t o c z o n y t u paragraf zawiera istotne informacje m o g ą c e s t a n o w i ć p u n k t w y j ś c i a szczegóło­ w y c h analiz p r o w a d z ą c y c h m.in. d o w n i o s k ó w na t e m a t roli t a ń c a i j e g o znaczenia w o k r e ś l o n y m kontekście s y t u a c y j n y m ( o b ­ rzędowym). Z a s t a n ó w m y się przede w s z y s t k i m nad sytuacją, która stała się dla M o n g o ł ó w i m p u l s e m d o z a c h o w a ń o d n o t o w a n y c h przez Kronikarza. Otóż — jak c z y t a m y — okazją d o t a ń c a stała się elekcja n o w e g o chana. W akcie t y m taniec zajmuje miejsce znaczące. W y k o n a n y p o p r a w o m o c n y c h w y b o r a c h zamyka z w i ą ­ zane z nimi czynności. Potwierdza ich w a ż n o ś ć , głosząc zarazem: „ O t o m a m y n o w e g o chana. W e s e l m y się w i ę c i r a d u j m y ! " Taniec znaczy przy t y m m o m e n t , o d k t ó r e g o c h a n rozpoczyna p a n o w a ­ nie. Kończy j e d e n rodzaj działań ( w y b o r y ) i o t w i e r a n o w y etap w dziejach M o n g o l i i — czas w ł a d a n i a Kutuły. Kronikarz nie w s p o m i n a , k i m byli tancerze. Nie w i e m y w i ę c np., czy należał d o nich n o w o w y b r a n y c h a n . Brak r ó w n i e ż informacji o liczebności g r u p y w y k o n a w c ó w , ich płci i w i e k u . Nie w i a d o m o , czy nosili k o s t i u m y lub maski. N i e o b e c n o ś ć t e g o rodzaju d a n y c h ogranicza w p e w n y m stopniu możliwości interpretowania przytoczonego tutaj tekstu. O t r z y m u j e m y natomiast dość d o k ł a d n e informacje o charak­ terze z a c h o w a ń u c z e s t n i k ó w t a ń c a , przede w s z y s t k i m o s p o s o ­ bie, w jaki się poruszali. Kronikarska informacja o p o o b c i e r a n y c h b o k a c h tancerzy i unoszących się t u m a n a c h kurzu w s k a z u j e d o w o d n i e na z a c h o w a n i a pełne energii, siły i d y n a m i k i . W nie­ których tekstach p o w i a d a się, że „tancerze w y d e p t a l i t r a w ę w o k ó ł d r z e w i rozbili ziemię na w y s o k o ś ć k o l a n " [ 6 , s. 9 ] , c o również d o w o d z i niezwykłej siły i ekspresji ich z a c h o w a ń . N a s u w a się poza t y m przypuszczenie, że uczestnikami tańca byli przede w s z y s t k i m , a może n a w e t w y ł ą c z n i e , mężczyźni. W k u l ­ turze m o n g o l s k i e j im t o b o w i e m p r z y s ł u g i w a ł przywilej d e m o n s t ­ r o w a n i a siły i a k t y w n o ś c i . Jest też w i e l c e p r a w d o p o d o b n e , że t o właśnie mężczyźni uczestniczyli czynnie w w y b o r a c h n o w e g o chana. Ich o b e c n o ś ć w t a ń c u byłaby w o b e c t a k i e g o f a k t u jak najbardziej uzasadniona. Kałużyński [ 3 , s. 1 4 2 ] sądzi jednak, że t e g o t y p u „ z a b a w y " nie w y k l u c z a ł y udziału kobiet, sam taniec zaś był — w e d ł u g niego — k o r o w o d e m p o l e g a j ą c y m na okrążaniu drzew i p r z y t u p y w a n i u w miejscu lub w kole w z d ł u ż jednej linii. Kilkakrotnie miałam m o ż l i w o ś ć p r o w a d z e n i a badań t e r e n o ­ w y c h w różnych rejonach M o n g o l i i . P o z w o l i ł o mi t o m.in. stwierdzić, że ruch i d y n a m i k a są t u — p o d o b n i e jak w i n n y c h kulturach — a s o c j o w a n e z życia. W działaniach r y t u a l n y c h , zwłaszcza mających charakter obrzędu przejścia, stają się j e g o s y m b o l e m [ 1 , 2 ] . Takie znaczenie s y m b o l i c z n e miał także p r z y p u ­ szczalnie taniec w y k o n a n y po w y b o r z e n o w e g o chana. Jeśli przyjmiemy, że c z y n n o ś c i związane z intronizacją należą d o sfery 58 o b r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h i że w interesującym nas p r z y p a d k u z a c h o w a n y został t y p o w y dla n i c h porządek zdarzeń ( w r a z z p r z y p i s y w a n ą im s y m b o l i k ą ) , t o m o ż e m y — jak sądzę — w y s u ­ nąć tezę, iż taniec s t a n o w i ą c y element o b r z ę d u inicjacyjnego w y s t ę p o w a ł t u nie t y l k o j a k o s y m b o l życia, lecz także — s y m b o l przejścia, zmiany, przekroczenia g r a n i c y między d w o m a stanami. J a k p o d a n o w Kronice, n o g i tancerzy b y ł y s p o w i t e kurzem d o w y s o k o ś c i k o l a n . W j a k i m ś s t o p n i u kurz t e n był z p e w n o ś c i ą n a t u r a l n y m e f e k t e m ich d y n a m i c z n y c h r u c h ó w , nie w y k l u c z a ł a ­ b y m t u j e d n a k działania c e l o w e g o . W n i e k t ó r y c h sytuacjach o b r z ę d o w y c h M o n g o ł o w i e p r z y p i s y w a l i b o w i e m o b ł o k o m kurzu znaczenie s y m b o l i c z n o - m a g i c z n e . Kurz s t a w a ł się s y m b o l e m życia, m n o g o ś c i , przede w s z y s t k i m j e d n a k — z m i a n y ( d o takich w n i o s k ó w doszłam m.in. analizując znaczenie w y ś c i g ó w i zapa­ s ó w m o n g o l s k i c h ) [ 1 , 2 ] . S t u d i a w zakresie z a c h o w a ń ludyczn y c h l u d ó w Azji p r z y w i o d ł y m n i e r ó w n i e ż d o w n i o s k u , że s y m b o l e m g r a n i c y i rytualnej z m i a n y m o g ą być także kolana... Kronikarz nie i n f o r m u j e , kiedy o d b y ł a się elekcja Kutuły. Nie w y m i e n i a d a t y ani p o r y d n i a . H i s t o r y c y znają z a p e w n e o d ­ p o w i e d ź na t o pytanie, j e d n a k ż e na p o d s t a w i e interesującego nas źródła określenie c z a s o w e g o k o n t e k s t u w y b o r ó w , a następnie t a ń c a w y k o n a n e g o p o n i c h , nie jest m o ż l i w e . W i a d o m o również, że M o n g o ł o w i e rozpoczynali w s z y s t k i e istotne dla n i c h działania, noszące c e c h ę n o w o ś c i , w okresie pełni lub pierwszej k w a d r y księżyca. Nie jest j e d n a k p e w n e , że uczynili tak r ó w n i e ż w y b i e r a ­ jąc Kutułę i w p r o w a d z a j ą c g o na t r o n , c h o ć z a p e w n e w o l n o nam tak sądzić. Z ł a t w o ś c i ą natomiast w s k a ż e m y przestrzenny kontekst w y d a ­ rzeń, o k t ó r y c h m ó w i się w c y t o w a n y m paragrafie. W y m i e n i o n a t a m b o w i e m została n a z w a rzeki ( O n o n ) , a interesujące nas w y d a r z e n i a ( w y b o r y , t a n i e c ) l o k a l i z o w a n e są w nadbrzeżnym lesie Korkonak Dżubur. W w i e r z e n i a c h m o n g o l s k i c h w o d a ( w postaci rzeki, morza lub s t u d n i ) w y s t ę p u j e j a k o granica, pełniąc zarazem f u n k c j e mediacyjne. Fakt, że d r z e w a rosnące w Korkonak D ż u b u r z n a j d o w a ł y się zarazem nad brzegiem rzeki zda się w i ę c d o d a t k o w o p o t w i e r d z a ć l i m i n a l n y charakter a n a l i z o w a n e j przez nas sytuacji i takąż jej s y m b o l i k ę . Miejsce elekcji c h a n a w y b r a n o z p e w n o ś c i ą z największym n a m y s ł e m , nie zdając się na przypadek. Przypuszczam, że Kor­ k o n a k Dżubur, t o t z w . ś w i ę t y gaj — obszar w y o d r ę b n i o n y z reszty t e r y t o r i u m należącego d o danej g r u p y , np. r o d u , s t a n o w i ą c y c e n t r u m w s p ó l n o t y . Tu o d b y w a ł y się najważniejsze obrzędy, tu c h o w a n o zmarłych p e ł n i ą c y c h za życia w a ż n e role społeczne, tu z n a j d o w a ł a się sfera sacrum. Drzewa okrążane przez tancerzy określone zostały w Kronice j a k o rozłożyste, rozgałęzione. Kronikarz nie precyzuje, d o jakiego g a t u n k u należały, ani czy r e p r e z e n t o w a ł y któryś z g a t u n k ó w u z n a w a n y c h przez M o n g o ł ó w za ś w i ę t e ( d o g r u p y tej należały np.: w i e r z b y , brzozy, j o d ł y , w i ą z y górskie i s o s n y ) . Informacje te nie w y d a j ą się j e d n a k k o n i e c z n e dla analizy z n a c z e n i o w e j tańca, c h o ć — przyznam — m o g ł y b y uczynić ją bardziej precyzyjną i w i a r o g o d n ą . O w i e l e ważniejszy w y d a j e się natomiast fakt, że d r z e w a rosnące w n a d b r z e ż n y m lesie, w y o d r ę b n i a n e z obszaru lasu przez okrążających je i z a m y k a j ą c y c h w e w n ę t r z u kręgu tancerzy, s t a n o w i ł y centralny p u n k t w przestrzeni tanecznej. Jak przypuszczam, w o k r e ś l o n y m t u kontekście s y t u a c y j n y m stano­ w i ł y o n e o d p o w i e d n i k d r z e w a k o s m i c z n e g o ( d r z e w a życia). Badania a r c h e o l o g i c z n e p o t w i e r d z a j ą w y s t ę p o w a n i e idei drze­ w a k o s m i c z n e g o na obszarach zamieszkałych przez l u d y m o n g o l ­ skie i ich p r z o d k ó w c o najmniej w g ó r n y m paleolicie. Świadect­ w e m jej istnienia są m.in. rysunki naskalne. W kulturze mongols­ kiej, jak w w i e l u i n n y c h k u l t u r a c h , obraz t e g o d r z e w a wyraża określoną w i z j ę w s z e c h ś w i a t a , j e g o b u d o w y , z zasadniczym p o d z i a ł e m na trzy g ł ó w n e obszary. Każdy z t y c h p o z i o m ó w s y m b o l i z o w a n y jest przez o d p o w i e d n i o rozmieszczone wizerunki p t a k ó w , zwierząt k o p y t n y c h i żmij. W t e n s p o s ó b przedstawia się jednocześnie ideę w s z e c h i s t n i e n i a oraz t r w a ł e g o z w i ą z k u żyją­ c y c h z m i n i o n y m i i przyszłymi p o k o l e n i a m i . Ideę następstwa �p o k o l e ń wyrażali też M o n g o ł o w i e za p o m o c ą k o m p o z y c j i z ł o ż o ­ n y c h z a n t r o p o m o r f i c z n y c h f i g u r k o b i e c y c h , określanych przez badaczy k u l t u r y m o n g o l s k i e j j a k o „ d r z e w o ż y c i a " [ 6 , s. 1 0 6 — 1 0 9 ] . M o t y w d r z e w a k o s m i c z n e g o i d r z e w a życia, które dało początek ludzkiej egzystencji na ziemi, p o j a w i a się także w m i t a c h . W roli żeńskiego praprzodka M o n g o ł ó w przedstawiana jest t a m najczęściej w i e r z b a lub w i ą z górski. Wierzenia i obrzędy m o n g o l s k i e w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y udział d r z e w , k t ó r y m p r z y d a w a n y jest w a l o r sakralności, w p r o c e ­ sie k o m u n i k a c j i między c z ł o w i e k i e m a m o c a m i , o d k t ó r y c h uzależnia o n s w ó j los ( w s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e określają te siły o g ó l n y m m i a n e m Natury, m ó w i ą też o jej g o s p o d a r z u , w ł a d c y itp). Drzewa t w o r z ą p o m o s t , drogę, p o której płynie m o d l i t w a szamana lub p o której o d b y w a się s w e rytualne podróże. Istotną rolę w e w s p o m n i a n y m procesie pełnią także tańce, w p l e c i o n e np. w obrzędy d o r o c z n e i rodzinne. J a k m ó w i l i m o i informatorzy, reprezentujący różne m o n g o l s k i e mniejszości et­ niczne zaliczane d o t z w . M o n g o ł ó w z a c h o d n i c h ( O j r a t ó w ) \ tańce przeznaczone były dla N a t u r y i / l u b jej g o s p o d a r z a , dla Nieba,Ziemi — naszej planety i in. W y k o n y w a n o je, a b y z a p e w n i ć pasterzom przychylność t y c h sił, ucieszyć je, u s p o k o i ć . O d s t o s u n k ó w między c z ł o w i e k i e m a siłami, które n i m w ł a d a ł y zależał b o w i e m j e g o byt, p o g o d a , k o n d y c j a stad, o b f i t o ś ć w ó d i dostatek paszy dla zwierząt. Tańce o b r z ę d o w e pełniły w i ę c niezwykle ważne dla t r w a ł o ś c i pasterskiej egzystencji f u n k c j e magiczne. Uzyskane przeze m n i e informacje d o t y c z ą w p r a w d z i e okresu znacznie późniejszego niż t e n , o k t ó r y m m ó w i Tajna historia Mongołów, w y d a j e mi się jednak, że f u n k c j e a n a l o g i c z n e d o t y c h , jakie pełniły tańce k o ń c a XIX — pierwszej p o ł o w y X X w . m ó g ł spełniać a n a l i z o w a n y tutaj taniec X l l - w i e c z n y . J a k sądzę, taniec ten w y k o n a n o również, by z a p e w n i ć n o w o w y b r a n e m u c h a n o w i M o n g o ł ó w przychylność w s z e c h p o t ę ż n y c h sił, zwłaszcza Nieba i Ziemi, ich p o m o c i opiekę. Tajna historia w i e l o k r o t n i e zaświadcza w i a r ę m o n g o ł ó w w opiekuńczą m o c Niebios i Ziemi ( n p . §§ 1 1 3 , 1 2 5 , 2 4 0 ) . D o nich wyciągali ręce najwięksi p r z y w ó d c y , prosząc o p o m o c w szczególnych m o m e n t a c h życia, zwłaszcza przed w a l k ą . Z a p e ­ w n e p o d o b n i e postąpił Kutuła. Przeczuwał o n z p e w n o ś c i ą , że czas j e g o p a n o w a n i a będzie n i e s p o k o j n y . Czekało g o n i e z w y k l e trudne zadanie. Krewni i wasale w y b r a l i g o b o w i e m przede wszystkim na s t a n o w i s k o naczelnego w o d z a , by w z i ą ć o d w e t na Tatarach i Dżurdżenach za zabicie A m b a k a j a [ o o k o l i c z n o ś c i a c h w y b o r u Kutuły patrz: 3, s. 1 9 2 ] . Charakterystycznym rysem t z w . tradycyjnej k u l t u r y m o n g o l s ­ kiej jest wiara w o b e c n o ś ć zmarłych p r z o d k ó w w ś r ó d ż y w y c h i m o ż l i w o ś ć ich o d d z i a ł y w a n i a na ludzkie losy. W i e l e zależało o d ich przyzwolenia i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . S t r a s z l i w y m w y k r o c z e ­ niem, m o g ą c y m z n i w e c z y ć w s z y s t k i e plany, była obraza p r z o d ­ k ó w z a r ó w n o m i t y c z n y c h , jak i l u d z k i c h . Jest w i e l c e p r a w ­ d o p o d o b n e , że n o w o w y b r a n y c h a n rozpoczął p a n o w a n i e o d błagalno-dziękczynnych m o d ł ó w skierowanych zarówno do W y s o k i e g o Nieba, które b y ł o u w a ż a n e za j e g o m i t y c z n e g o Ojca, jak i d o s w y c h z n a k o m i t y c h nieżyjących już p o p r z e d n i k ó w , których określamy dziś j a k o p r z o d k ó w r z e c z y w i s t y c h . J e g o działania w s p o m a g a n e były przez tancerzy krążących w o k ó ł drzew. Te zaś — p r z y p o m n ę — j a k o o d p o w i e d n i k i d r z e w a k o s m i c z n e g o s y m b o l i z o w a ł y w i ę ź z p r z o d k a m i ; p o n a d t o — dzięki mediacyjnej f u n k c j i d r z e w p r o ś b y c h a n a , w z m a c n i a n e przez tancerzy, d o c h o d z i ć miały d o o d p o w i e d n i c h adresatów. Dla zaistnienia o w e j łączności w a ż n e znaczenie miał charakter ruchu t a n e c z n e g o , w t y m p r z y p a d k u — okrążanie w y o d r ę b ­ nianego przez tancerzy c e n t r u m . Z g o d n i e z ustaleniami m.in. J . Kowalskiej, w t a ń c a c h t e g o t y p u o b w ó d koła pełni rolę granicy. Na t y m ś w i ę t y m obszarze „ o d b y w a się p r z e p ł y w b y t ó w i energii PRZ Interesującym i nie w y j a ś n i o n y m d o dziś zjawiskiem jest brak tańca u największej g r u p y etnicznej zamieszkującej M o n g o l i ę — C h a ł c h a s ó w , p o t w i e r d z o n y o d c o najmniej XVIII w . Więcej informacji o t a ń c a c h l u d ó w m o n g o l s k i c h wraz z ich analizą p o d a j ę w pracy doktorskiej pt. Zachowania ludyczne pasterzy 1 w i t a l n e j między p o z i o m a m i k o s m o s u " . Jest t o w a r u n e k niezbęd­ ny dla realizacji o c z e k i w a n y c h w y d a r z e ń [ 4 , s. 1 1 5 — 1 1 6 ] . Jeśli m ó w i m y o znaczeniu t a ń c a , m u s i m y w z i ą ć p o d u w a g ę nie t y l k o charakter z a c h o w a ń w y k o n a w c ó w ( d y n a m i k a , ekspresja, siła) i porządek r u c h u t a n e c z n e g o ( p o k o l e ) , lecz także j e g o kierunek. W y s u n i ę t a przeze m n i e hipoteza, z g o d n i e z którą taniec w o k ó ł d r z e w miał — dzięki s w y m m a g i c z n y m w ł a ś c i w o ś c i o m — z a p e w n i ć Kutule p o m y ś l n e p a n o w a n i e , p o z w a l a z kolei przypuszczać, że tancerze poruszali się „ze S ł o ń c e m " . Ten kierunek b o w i e m w a l o r y z o w a n y jest w kulturze mongolskiej d o d a t n i o , a s o c j o w a n y z górą, N i e b e m , p o m y ś l n o ś c i ą , r o z w o j e m i o t w a r c i e m w przyszłość [ 8 ] . Nie m o ż e m y jednak w y k l u c z y ć , że w interesującej nas sytuacji, s t a n o w i ą c e j kontekst tańca, część tancerzy poruszała się „ze S ł o ń c e m " , część zaś tańczyła w stronę p r z e c i w n ą . Taki porządek r u c h u b y ł b y b o w i e m w ł a ś c i w y z p u n k t u w i d z e n i a logiki i symetrycznej k o m p o z y c j i rytuału, zwłaszcza w ó w c z a s g d y p o t r a k t u j e m y taniec j a k o przykład działania m a g i ­ c z n e g o . W s t o s o w a n y c h przez M o n g o ł ó w zabiegach, których celem jest p r z y w o ł a n i e p o m y ś l n o ś c i m a m y b o w i e m niekiedy d o czynienia z d w o m a p r z e c i w s t a w n y m i kierunkami r u c h u okręż­ n e g o [patrz: 8, s. 1 0 5 — 1 0 7 ] . W s p o m n i a n y porządek tańca byłby także uzasadniony w ó w c z a s , g d y w zjednoczeniu d w ó c h prze­ c i w n y c h k i e r u n k ó w dostrzeżemy s y m b o l i k ę pełni związanej se­ m a n t y c z n i e z kategorią c e n t r u m [ 4 , s. 9 9 ] Sądzę, że porządek ten m o ż e m y r ó w n i e ż i n t e r p r e t o w a ć j a k o s y m b o l i c z n y p o w r ó t ku p r z o d k o m a zarazem w y c h o d z e n i e w przyszłość, j a k o p o d t r z y m a ­ nie życia i nadanie m u b i e g u w p o ż ą d a n y m kierunku oraz o t w a r c i e g r a n i c y między różnymi stanami. 2 Reasumując, taniec w o k ó ł d r z e w , o k t ó r y m jest m o w a w para­ grafie 5 7 Tajnej historii nie może być t r a k t o w a n y w y ł ą c z n i e jako efekt r a d o s n e g o nastroju M o n g o ł ó w s p o w o d o w a n e g o w y b o r e m Kutuły na t r o n chana. W tej sytuacji b o w i e m — c o starałam się ukazać — należałoby g o przede w s z y s t k i m uznać za s y m b o l życia i zmiany, u s t a n o w i e n i a n o w e g o porządku: historyczno-społecz­ nego oraz r o z p a t r y w a n e g o na p o z i o m i e obrzędu inicjacyjnego wraz z p r z y p i s y w a n y m m u znaczeniem s y m b o l i c z n y m . J a k mi się w y d a j e , w s p o m n i a n y taniec s y m b o l i z u j e treści w ł a ś c i w e dla t e g o rodzaju o b r z ę d ó w . Z n a j d u j ą o n e w y r a z w s y m b o l i c e ruchu oraz k o n t e k s t u s y t u a c y j n e g o i doborze w y k o n a w c ó w . Przypuszczal­ nie taniec w o k ó ł d r z e w pełnił także f u n k c j e magiczne. M i a ł z a p e w n i ć n o w e m u c h a n o w i przychylność i opiekę p r z o d k ó w . Taniec t e n był zarazem ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i między ludźmi oraz między c z ł o w i e k i e m a w ł a d a j ą c y m i n i m siłami. K l u c z o w ą rolę w t y m procesie o d g r y w a ł y drzewa s t a n o w i ą c e o d p o w i e d n i k d r z e w a k o s m i c z n e g o ( d r z e w a życia). LITERATURA 1 Kabzińska-Stawarz I., Eriin gurvan naadam — „three games of the men"in Mongolia, „ E t h n o l o g i a P o l o n a " , vol. 13: 1 9 8 7 , s. 45—89 2 Kabzińska-Stawarz I., Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 3 2 : 1 9 8 8 , z. 1 , s. 1 4 3 — 1 6 9 3 Kałużyński S., Dawni Mongołowie, Warszawa 1 9 8 3 4 Kowalska J . , Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego. Część I. Kul­ turowe kwalifikacje ruchu a symbolika ruchu tanecznego, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 3 0 : 1 9 8 6 , z. 1 , s. 8 3 — 1 3 8 5 Mongol'skijteatr: tradiciiinovatorstvo [brakautora] ,„Novosti M o n g o l i i " , nr 2 9 , 2 2 V I 1 1 9 9 0 , s. 9 6 N o v g o r o d o v a E. A., Drevnjaja Mongolija, Moskva 1989 7 Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., przełożył z m o n g o l s k i e g o S. Kałużyński, Warszawa 1970 8 W a s i l e w s k i J . S., Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 2 2 : 1 9 7 8 , z. 1 , s. 8 1 — 1 0 8 PISY mongolskich.'mp\s, A r c h i w u m I H K M P A N w Warszawie. W t y m miejscu c h c i a ł a b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć dr J . Kowalskiej za u w a g i , które były mi p o m o c n e przy pisaniu t e g o tekstu. 2 59 �RECENZJE Piotr Kowalski, Współczesny folklor i folklorystyka. O przed­ miocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych. W r o c ł a w 1 9 9 0 ( t o m zbiorczy „ L i t e r a t u r y L u d o w e j " za rok 1 9 9 0 ) , 1 4 8 s. Wcześniejsze zainteresowania Piotra K o w a l s k i e g o związane były g ł ó w n i e z k u l t u r ą p o p u l a r n ą i m a s o w ą . Z a g a d n i e n i o m t y m p o ś w i ę c i ł o n w i e l e a r t y k u ł ó w i s t u d i ó w , zaś j e g o pracę z w a r t ą 0 polskiej kulturze m a s o w e j lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h traktuję j a k o syntezę j e g o d o t y c h c z a s o w y c h przemyśleń. W y d a j e się, iż niemały w p ł y w na r o z w ó j warsztatu n a u k o w e g o Kowalskiego w y w a r ł o n o w e miejsce pracy. Od 1 9 8 7 r. jest o n b o w i e m p r a c o w n i k i e m Katedry Foklorystyki W S P w O p o l u , którą kieruje prof. Dorota Simonides. W t e d y też poszerza pole swej obserwacji o n o w e zjawiska k u l t u r o w e , g ł ó w n i e te, które są najbliższe p r z e d m i o t o w i badań w s p ó ł c z e s n e g o folklorysty. S w ą pasją b a d a w c z ą o b e j m u j e w i ę c przede w s z y s t k i m ten zespół p r o b l e m ó w , który d o t y c z y m e t o d o l o g i i w s p ó ł c z e s n e j f o l k l o r y s ­ tyki oraz f o r m i s p o s o b ó w istnienia f o l k l o r u w d o b i e rozwijającej się kultury m a s o w e j . 1 charakter n o w a t o r s k i . Część p o s t u l a t ó w zgłaszanych przez Ko­ w a l s k i e g o f o r m u ł o w a ł o już wcześniej w i e l u f o l k l o r y s t ó w , by t y l k o p r z y w o ł a ć t u takie znane na naszym g r u n c i e nazwiska, jak D o r o t a S i m o n i d e s , J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a , J ó z e f Burszta, Czesław Hernas. W y d a j e się n a d t o , iż n o w o c z e s n a f o l k l o r y s t y k a , u w z g l ę d n i a j ą ­ ca p e w n e przesłanki a n t r o p o l o g i c z n e , nie może o d ż e g n y w a ć się o d s w y c h korzeni, np. o d klasyki g e n o l o g i c z n e j wyrosłej na g r u n c i e f i l o l o g i c z n y c h d o ś w i a d c z e ń . P o d s t a w o g l ą d u teoretycz­ nego trzeba przecież nadal u p a t r y w a ć w b a d a n i a c h empirycz­ n y c h , u m o ż l i w i a j ą c y c h korektę z a r ó w n o t r a d y c y j n y c h ustaleń, jak i m o d y f i k a c j ę zbyt w y b u j a ł y c h hipotez t e o r e t y c z n y c h w y ­ s n u t y c h przy b i u r k u . Systematyczna obserwacja w s p ó ł c z e s n y c h zjawisk f o k l o r y s t y c z n y c h i p a r a f o l k l o r y s t y c z n y c h zdaje się d o p i e ­ ro g w a r a n t o w a ć dojrzałą analizę przemian z a c h o d z ą c y c h w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze. Przykładem m o g ą być badania t y c h specjalistów, którzy tradycję f o l k l o r y s t y c z n ą traktują j a k o proces k u l t u r o w y ulegający c i ą g ł y m przeobrażeniom. W i e l o k r o t n i e ak­ c e n t o w a n y przez n i c h proces zmian j a k o w a r u n e k sine q u a n o n t r w a ł o ś c i f o l k l o r u i p o k r e w n y c h zjawisk m o ż n a już zaliczyć d o klasyki w b a d a n i a c h f o l k l o r y s t y c z n y c h . W o b e c w s p ó ł c z e s n y c h przemian c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r o w y c h , r o z w o j u w i e l u szczegóło­ w y c h d y s c y p l i n w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h nie s p o s ó b w y z n a c z y ć s z t y w n y c h granic między obszarami, k t ó r y m i z a j m o w a ć m o g ł a b y się w y ł ą c z n i e j e d n a nauka. Na p e w n o trzeba z g o d z i ć się z K o w a l ­ s k i m , który p o s t u l u j e poszerzenie pola b a d a w c z e g o tradycyjnej f o l k l o r y s t y k i , bazującej przede w s z y s t k i m na osiągnięciach litera­ t u r o z n a w s t w a . P r z e d m i o t e m badań w s p ó ł c z e s n e j folklorystyki nie m o g ą w i ę c być p o s z u k i w a n i a o g r a n i c z o n e t y l k o d o t r a d y c y j ­ n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . N o w o c z e s n a f o l k l o r y s t y k a musi w s p o s ó b z d e c y d o w a n y poszerzyć zakres s w y c h zainteresowań i objąć n o w e obszary b a d a w c z e , „ z i e m i e n i c z y j e " , w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę k o n t e k s t u a l n ą , która u m o ż l i w i o g l ą d nie t y l k o samego t e k s t u , ale i sytuacji, w której zaistniał, czyli r ó w n i e ż i j e g o nosiciela oraz o d b i o r c ó w . M o ż n a t u p r z y w o ł a ć polskie badania nad f o l k l o r e m ś r o d o w i s k o w y m ( J . Ligęzy, J . C i e ś l i k o w s k i e g o , D. S i m o n i d e s , D. Czubali, J . M a c i e j e w s k i e g o i i n . ) , t a k i m i „ n o w y m i g a t u n k a m i " , jak o p o w i e ś ć w s p o m n i e n i o w a ( J . Ligęzy, D. S i m o ­ nides, J . H a j d u k - N i j a k o w s k i e j , D. C z u b a l i ) , p a m i ę t n i k dziecięcy ( D . S i m o n i d e s ) , list l u d o w y ( J . K o l b u s z e w s k i e g o ) , graffiti (P. K o w a l s k i e g o ) , r ó w n i e ż nad nosicielami f o l k l o r u (K. D. Kadłubca, H. Kapełuś, T. S m o l i ń s k i e j ) . W o b e c e k s p a n s y w n y c h w p ł y w ó w k u l t u r y m a s o w e j i r o z w o j u p o k r e w n y c h nauk s p o ł e c z n y c h rodzą się o b a w y , d o t y c z ą c e r o z m i a r ó w s a m o d z i e l n o ś c i współczesnej f o l k l o r y s t y k i , u n i k n i ę c i a z d o m i n o w a n i a jej przez inne nauki społeczne i z e p c h n i ę c i a jej d o roli d y s c y p l i n y u s ł u g o w e j . W o b e c w i e l o k r o t n i e zgłaszanych przez f o l k l o r y s t ó w p o s t u l a ­ t ó w o „ k o m p l e k s o w o ś ć s p o j r z e n i a " na w s p ó ł c z e s n ą rzeczywis­ tość k u l t u r o w ą , m o ż n a e k s p o n o w a ć znaczenie samej p o s t a w y badacza „ o t w a r t e j i z o r i e n t o w a n e j na a u t e n t y c z n y repertuar". Taki stosunek specjalisty p e n e t r u j ą c e g o teren d o t e g o wszyst­ kiego, c o m u ludzie o p o w i a d a j ą , w y m a g a w efekcie j e g o g r u n ­ t o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o p r z y g o t o w a n i a , aby m ó g ł uniknąć „zniekształceń już na etapie g r o m a d z e n i a d o k u m e n t a c j i reper­ t u a r o w e j " . Stąd też w y p ł y w a k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a w ba­ d a n i a c h f o l k l o r y s t y c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h m e t o d i t e c h n i k , umoż­ l i w i a j ą c y c h w praktyce korektę e w e n t u a l n y c h niedopatrzeń. 2 Kowalski, traktując f o l k l o r y s t y k ę j a k o samodzielną d y s c y p l i n ę n a u k o w ą , u w i d a c z n i a d o t y c z c z a s o w e k ł o p o t y w w y z n a c z a n i u jej pola b a d a w c z e g o oraz n i e k o n s e k w e n c j e m e t o d o l o g i c z n e . Stąd też już w p i e r w s z y m rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „ W s p ó ł c z e s n e perypetie f o l k l o r y s t y k i " , o p o w i a d a j ą c się za a n t r o p o l o g i c z n y m m o d e l e m tej d y s c y p l i n y , p r z y w o ł u j e s t a n o w i s k a b a d a w c z e re­ prezentowane przez różnych u c z o n y c h , tropiąc rozmaite przy­ kłady „ z a c h o w a w c z o ś c i m e t o d o l o g i c z n e j i m e t o d y c z n e j " . W re­ zultacie Kowalski stawia w i e l e p y t a ń , na które w i n i e n znaleźć o d p o w i e d ź w s p ó ł c z e s n y folklorysta. P o d s t a w o w e pytania d o t y ­ czą z w i ą z k ó w folklorystyki z i n n y m i d y s c y p l i n a m i h u m a n i s t y c z ­ nymi (etnografią, e t n o l o g i ą , l i t e r a t u r o z n a w s t w e m , historią, s o c ­ j o l o g i ą ) , p r z e d m i o t u badań tej d y s c y p l i n y , a w z w i ą z k u z t y m pyta również o status folklorysty, który w e d ł u g niego b y w a k o l e k c ­ j o n e r e m , muzealnikiem, strażnikiem tradycji, interpretatorem, a także w s p ó ł t w ó r c ą f o l k l o r u . W swej pasji k r y t y c z n e g o teoretyka K o w a l s k i m o m e n t a m i szydzi z t r a d y c y j n e g o (?), p o t o c z n e g o (?), p u b l i c y s t y c z n e g o (?) p o j m o w a n i a w s p ó ł c z e s n y c h p r z e j a w ó w tradycji folklorystycznej 1 ich badaczy, w y t y k a j ą c w s p ó ł c z e s n y m zbieraczom t e r e n o w y m s k ł o n n o ś c i autokratyczne. A b y u d o k u m e n t o w a ć w ł a s n e racje, rozprawia się — jak pisze — z „ p o d s t a w o w y m i z a g a d n i e n i a m i s p o r n y m i " t a k i c h kategorii p o z n a w c z y c h , jak ustność, l u d o w o ś ć , plebejskość. W y n i k i e m w i e l o s t r o n n e j p o l e m i k i K o w a l s k i e g o , z o ­ g n i s k o w a n e j w o k ó ł p r z e d m i o t u poznania f o l k l o r y s t y k i i jej s t a t u ­ su j a k o samodzielnej d y s c y p l i n y , staje się przedłożony „ p r o g r a m a n t r o p o l o g i c z n y " autora, i m p o n u j ą c y b o g a c t w e m n a u k o w e j re­ fleksji, c h o ć z p e w n o ś c i ą r ó w n i e ż dyskusyjny. K o w a l s k i p r ó b u j e w i ę c z d e f i n i o w a ć obszar badań w s p ó ł c z e s n e j f o l k l o r y s t y k i i jej narzędzi, p r o p o n u j ą c jednocześnie j a k o kryteria f o l k l o r u takie j e g o w y z n a c z n i k i , jak nieoficjalność, s p o n t a n i c z n o ś ć , stereotypowość i formuliczność. W e d ł u g autora o m a w i a n e j pracy, p o s t a w i o n e przezeń pytania oraz zgłoszone p o s t u l a t y w i n n y u ł a t w i ć n o w o c z e s n e j f o l k l o r y s ­ tyce wyjście z t r u d n e j sytuacji. W y d a j e się, że w a r t o ś c i książki K o w a l s k i e g o można u p a t r y w a ć przede w s z y s t k i m w j e g o o t w a r ­ tej p o s t a w i e na zadania n o w o c z e s n e j , z o r i e n t o w a n e j a n t r o p o l o ­ gicznie, f o l k l o r y s t y k i , c h o ć nie wszystkie j e g o spostrzeżenia mają PRZ' Z o b . P. Kowalski, Parterowy masowej lat siedemdziesiątych, -Gdańsk-Łódź 1988. 1 Olimp. Rzecz o polskiej kulturze Wrocław-Warszawa-Kraków- Z o b . np.: D. S i m o n i d e s , Zmiana - gwarancją żywotności folkloru, „ S t u d i a Śląskie", t. 2 6 : 1 9 7 4 ; tejże, Współczesna Śląska proza ludowa, O p o l e 1 9 6 9 ; tejże, Z metodyki badań nad współ­ czesną prozą ustną, „Literatura L u d o w a " 1 9 7 6 , nr 1 ; tejże. Współczesność a tradycja w nowszych opowiadaniach ludo2 60 3 Teresa Smolińska PISY wych, ( w : ) Z zagadnień twórczości ludowej. Studia foklorystyczne p o d red. R. G ó r s k i e g o i J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Wrocł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1 9 7 2 ; tejże, O procesie zmian w folklorze słownym ( w : ) Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową. Red. nauk. J . Jasiewicz, B. Linette, Z. Staszczak, Poznań 1 9 7 8 J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Wybrane problemy metodologiczne badań nad współczesnym folklorem, ( w : ) Z polskich studiów slawistycznych. Seria V, W a r s z a w a 1 9 7 8 , s. 2 9 6 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f00fe13de8bc66a4a1ebbaf9084b4f9.pdf 26416a133a110be32e00e6a4ead077f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2753 Title A name given to the resource Fotodziennik, czyli piosenka o końcu Świata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.163-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Fotodziennik, czyli piosenka o końcu Świata Anna Beata Bohdziewicz I L U M I N A C J A - Rok 1981 Każdy przynajmniej raz w życiu przeżywa moment olśnienia, iluminacji. Moment, w którym nagle rozumie dlaczego i po co żyje. Dla artysty przeżycie takie jest może ważniejsze niż dla zwykłego człowieka. Ja doznałam takiego olśnienia w 1981 roku. Stałam się wtedy świadomym fotografem. Otaczjąca mnie rzeczywistość odsłoniła się i zrobiła się jasna i wyrazista. Zrozumiałam wtedy, co chcę fotografować i jak chcę to robić. Rok 1981 był czasem wielkiego święta. Ludzie po raz pierwszy od wielu lat bez strachu pokazywali, co myślą i co czują. Bez strachu też patrzyli w obiektyw aparatu a ich twarze pełne były radości, dumy i nadziei... Fotografując przewalające się jak lawina wydarzenia tamtego roku cały czas towarzyszył mi niepokój, że samą fotografią nie udaje mi się ogarnąć tego wszystkiego, co się wokół mnie dzieje. Ani też wyrazić tego, co na ten temat czuję i myślę... Idea FOTODZIENN1KA powstała w mojej głowie właściwie już wtedy. FOTODZIENN1K, czyli PIOSENKA O KOŃCU ŚWIATA W listopadzie 1982 roku zaczęłam prowadzić F O T O D Z I E N N I K , który nazywam też PIOSENKĄ O KOŃCU ŚWIATA, biorąc za motto wiersz Miłosza napisany w 1943 roku. Wiersz ten bardzo dobrze oddawał moje odczucia z roku 1982 - poczucie nieuniknionej zagłady, końca, który już się rozpoczął, który „staje się już" i jest bardzo zwyczajny. W czasie stanu wojennego przechadzanie się po ulicy z aparatem fotograficznym nie było rzeczą najbezpieczniejszą. Dlatego moi przyjaciele z zagranicy przysłali mi maleńki, kieszon­ kowy aparacik firmy Olympus, o nieco tajemniczym i nieco kosmicznym imieniuХА2. Stal się on moim „piórem", najlepszym przyjacielem, z którym nigdy się nie rozstawałam. co l*okT Ъл**<л_ . OBRAZ I SŁOWO Małe zdjęcia naklejam na kwadratowe kartki papieru o wymiarach 21x21 cm. Pod zdjęciami stawiam podpis i datę, uważam bowiem, że nie ma zdjęć „samych w sobie". Na każde zdjęcie, które oglądamy nakładamy naszą świadomość. Albo wiemy, kiedy i gdzie zostało ono zrobione, albo nie; albo wiemy, co zdjęcie przedstawia, albo tego nie wiemy... A jeśli tego nie wiemy, to na ogół chcemy się tego dowiedzieć. Dlatego konieczne są podpisy. Ale każde zdjęcie można podpisać na wiele sposobów. Moje podpisy są bardzo różne. Często jest to tylko informacja, często mój osobisty komentarz, czasami gra słów, żart, niekiedy poetycki kontrapunkt. Bardzo często moje podpisy mają wciągnąć widza w rodzaj gry miedzy obrazem a słowem, miedzy tym, co widać, a tym, co - jak mi się wydaje - myślą o tym inni; między tym, co twierdzi na ten temat propaganda partyjna a tym, co piszą o tym gdzieś na świecie, i tym w końcu, co ja na ten temat myślę. Wiem, że moje zdjęcia ktoś inny mógłby podpisać zupełnie inaczej. Dlatego moje podpisy są integralną częścią zdjęcia. Ale nie uważam, żeby samo zdjęcie było nieważne. Nie oznacza to, że nie wierzę w silę samej fotografii. Wierzę w wyrazisty obraz i mocne słowo... POLITYKA Świat, w którym żyjemy jest bardzo polityczny. Nie ma co udawać, że tak nie jest. Nie ma też co udawać, że polityka nas nie dotyczy, że jest to tylko sprawa „mężów stanu". Artysta ze swoją sztuką też nie ucieknie od polityki. W Europie Wschodniej rzeczywistość jest jeszcze bardziej upolityczniona niż na Zachodzie. Kiedy np. w 1983 roku czytałam przed snem tomik poezji Josifa Brodskiego wydany w niezależnym obiegu, to popełniałam akt polityczny. W F O T O D Z I E N N I K U nie staram się omijać spraw politycznych, właściwie wydaje mi się to niemożliwe. Otaczająca mnie rzeczywis­ tość jest przesiąknięta polityką, każdy szczegół, każdy drobiazg ma swój określony kontekst polityczny. Od polityki nie ma ucieczki. Trzeba więc zająć określone stanowisko. CODZIENNOŚĆ Istota życia w systemie komunistycznym objawia się głównie w życiu codziennym. „Święta", takie jak okres „Solidarności" w Polsce, są rzadkie i nie trwają długo. Z dnia na dzień natomiast żyjemy w szarej, monotonnej codzienności, doświadczającej nas bez przerwy zniewalającą silą S Y S T E M U , tą NIEZNOŚNĄ LEKKOŚCIĄ B Y T U , o której pisze Milan Kundera w swoich książkach. Jej smutków i paradoksów nie jest w stanie zrozumieć nikt, kto nie przeżywa tego na co dzień... Dlatego głównym „tematem" F O T O D Z I E N N I K A jest życie codzienne w Polsce, w Europie Środkowowschodniej pod koniec X X wieku. CIĄGŁOŚĆ Nie robię zdjęć do F O T O D Z I E N N I K A codziennie, ale robię je ciągle. Bez przerwy od dziesięciu lat. W ten sposób powstaje moja „prywatna historia ludzkości". F O T O D Z I E N N I K liczy już ponad 3000 stron. Ciągłość narracji stwarza pewną dodatkową wartość. Pewne wątki i tematy powtarzają się, powracają jak fala, z niewielkimi tylko zmianami. Powstają pewne małe oddzielne historie, pewne zdjęcia odnoszą się do innych, dawniejszych. Na przestrzeni wszystkich tych lat, mimo postępującego zniszczenia widzę, jak pewne rzeczy pozostają niezmienne, jak co roku przy pewnych okazjach mogę zrobić prawie identyczne zdjęcia... To mnie przeraża. Czyżby tak miało być zawsze? SURREALIZM SOCJALISTYCZNY Moim zdaniem żyjemy dziś w Polsce w czasach S U R R E A L I Z M U S O C J A L I S T Y C Z N E G O . Fotografując rzeczywistość polską lat 80-tych często mam wrażenie, że fotografuję jakąś NIERZECZYWISTOŚĆ. Tak bardzo groteskowy, absurdalny, surrealny jest świat, w którym żyję. Tak wielki jest rozdźwięk między „słowem" a „obrazem". CZAS Fotografując odczuwam zawsze bardzo boleśnie upływ czasu. Kiedy naciskam migawkę * Tekst wygłoszony w 1988 roku w Salzburgu z okazji wystawy i projekcji diapozytywów 163 �и/и. . trmda ivm 14. -Po [1*1и.<Айл. ш • /ilci^-eXA 14-VI. 2} • W « c ptZbvii. ! лапу. КмААмуу /1Л\СлЛ 8 r - / W y ? - . Z ^\-u,h, к. paw : aparatu wręcz czuję, jak pod palcami bezlitośnie ucieka czas. Rzecz, osoba czy chwila, którą właśnie sfotografowałam, „ucieka" bezpowrotnie w przeszłość, a ja w ułamku sekundy przenoszę się w przyszłość, w daleką przyszłość, kiedy mnie już nie będzie. Patrzę wtedy na moje zdjęcia jakby oczami ludzi, którzy kiedyś za wiele, wiele lat będą je może oglądać... Fotografia to dla mnie zawsze daleka przeszłość lub daleka przyszłość. Nigdy teraźniejszość. CZAPKA CLEMENTISA Fotografia posiada jeszcze jedną tajemniczą cechę. Każde zdjęcie ma swoją „czapkę Clementisa". Mały detal, który nagle nabiera wielkiego znaczenia i zmienia wartość oraz znaczenie zdjęcia. Może to być przedmiot, jak czapka, albo czyjaś twarz, twarz osoby, która 164 Гал.Ъл.- tfU nagle znika bądź umiera. Może to być jakieś miejsce, które nagle przestaje istnieć... Robiąi zdjęcia nigdy naprawdę nie wiemy, co fotografujemy. PO C O T Y L E ZDJĘĆ? Kiedyś przeczytałam, że na świecie w czasie jednej sekundy powstaje tyle zdjęć, że gdyb; przyjąć za średnią czas naświetlania 1/125 sekundy, to w czasie jednej sekundy powstaje pona< „trzy sekundy" zdjęć. A więc powstaje ich więcej niż jesteśmy w stanie w ogóle obejrzeć. Po c( w takim razie do tej kosmicznej ilości zdjęć ja dodaję jeszcze moje? Czy mają one jakąś wartość Czy ktoś zdoła je obejrzeć? Świat Zachodu jest przesycony obrazami, także, a może szczególnie, obrazem fotograficz �WraviA 10-V U- Коми. SłrajtUi. w Shovu*i JoLaA ~ m NilcUiela Z5.X//.BS -Нлнл jvbsUbM* na yok 1ЭВ9. T'y^ituCa ? диктору Sit^e^ (jocĄ ]АЛ]Г\ {...} fcOL Pult**. BGIMACOHAJW ^ C^lUUX ОЬтГоЖ QU^^ISLCJO Stołu . VOUJCW nym. Inaczej jest u nas w Polsce. Pewne zdjęcia są zakazane, są tępione, są niszczone. Są to na ogół te zdjęcia, które ludzie bardzo chcą oglądać, które chcą posiadać. Są to zdjęcia talizmany. Zdjęcia osób i miejsc ważnych dla nas. Zdjęcia przypominające nam kim jesteśmy, kim byli nasi ojcowie, gdzie i dla jakiej sprawy zginęli, gdzie są ich groby. Zdjęcia uświadamiające nam, kim chcemy być. Zdjęcia pokazujące nam, jak naprawdę żyjemy... rzeczy może być w nim niezrozumiałych, nawet dla oglądających go w Polsce. Moje podpisy są często dość enigmatyczne. Wierzę jednak mocno, że jeśli ktoś zechce przybliżyć się do moich małych zdjęć, jeśli przeczyta podpisy i na chwilę się nad nimi zastanowi, to coś z tego, co niewyrażalne, nieprzetłumaczalne, nie dające się wypowiedzieć stanie się dla niego bardziej jasne i zrozumiałe. PRYWATNOŚĆ POST SCRIPTUM I F O T O D Z I E N N I K jest dziełem bardzo prywatnym. Kiedy zaczynałam go prowadzić nie myślałam, że kiedykolwiek będę go pokazywać publicznie, w dodatku za granicą. Wiem, że wiele Jest wrzesień 1990 roku. Parę dni temu wróciłam z Pragi, gdzie w ramach obchodów 10 rocznicy powstania „Solidarności" pokazywałam w Ośrodku Kultury Polskiej mały fragment 165 �jeszcze będziemy walczyć z naszymi przyzwyczajeniami. Surrealizm socjalistyczny staje si socjalistyczno-kapitalistyczny... Jak ja to fotografuję? Nadal tak samo. Mam zawsze przy sobi aparat i robię zdjęcia. Nie na zamówienie, a przede wszystkim dla siebie. POST SCRIPTUM II Jest wrzesień 1992 roku. Właściwie mogę powtórzyć to, co napisałam dwa lata temu. Z tym, ż rzeczywistość jeszcze bardziej się skomplikowała. Zastanawiam się, ile z fotodziennikowycl „aksjomatów" jest nadal aktualnych. W czasach wolnej prasy, kiedy po latach zniewoleni; wspaniale rozwija się polski fotoreportaż i młodsi koledzy doskonale dokumentują wszystko, ci się w naszej części świata dzieje. Czy prowadzenie F O T O D Z I E N N I K A ma jeszcze sens? Instynktownie czuję, że tak. Że moj< spostrzeżenia robione trochę mimochodem, nie na pierwsze strony gazet, nie na zamówieni jednak warto zanotować... A nawet inaczej: po prostu nadal mam ochotę na to i robię to pomimi wszystko. Ważniejsze wystawy indywidualne 1974 1978 1980 1983 1984 ну - 1985 1986 1987 1988 1989 1990 - 1991 - PIERWSZA WYSTAWA, Warszawa, pracownia profesor Zofii Demkowskiej. C H O R A S A N , Warszawa, Galeria Krytyków. A F G A N I S T A N , Łódź, Galeria ŁTF. PRAWIE R O K / F O T O D Z I E N N 1 K , Kraków, Galeria ZPAF. A F G A N I S T A N - WSPOMNIENIE Z PODRÓŻY, Kraków, Galeria F O TO-VIDEO. PIOSENKA O KOŃCU ŚWIATA - JUŻ PONAD R O K - F O T O D Z I E N N I K Poznań, Galeria Od Nowa. K A P L I C Z K I W A R S Z A W S K I E , Warszawa, Galeria FORMA. D R O G A KRZYŻOWA, Kraków-Mistrzejowice, Kościół Św. Maksymiliana Kolbego E I N F O T O T A G E B U C H AUS P O L E N , Berlin Zachodni, Galerie Zyndikat. F O T O D Z I E N N I K , Bielsko-Biała, Bielska Galeria Fotografii. F O T O D Z I E N N I K - R Z Y M , pokaz domowy, Wielkanoc '86. F O T O D Z I E N N I K - R Z Y M , Lublin, Galeria Sceny Plastycznej. F O T O D Z I E N N I K , Łódź. Galeria F F (wystawy właściwie nie było, bowiem w całość zakwestionowała ją cenzura, ale jest katalog!) PHOTODIARY, Boston, Natalie G. Klebenov Gallery. PHOTODIARY, New York. Grey Art Gallery and Study Center. F O T O D Z I E N N I K - PIĄTY R O K , Kraków, Galeria ZPAF. PHOTODIARY, Portland, The Area Gallery. PHOTODIARY, Salzburg, Salzburg College Gallery. P H O T O D I A R Y , Rhode Island, Red Eye Gallery, Rhode island School of Design. F O T O T A G E B U C H , Berlin Wschodni, Bartolomauskirche (wystawa zorganizowani z okazji niezależnego seminarium poświeconego sprawom polsko-niemieckim). DZIESIĘĆ L A T SOLIDARNOŚCI W POLSCE, wystawa wykonana na zamówieni! Ministerstwa Spraw Zagranicznych z okazji rocznicy strajku w Stoczni Gdańskiej pokazywana była w około 60 krajach na całym świecie. PAPIEŻ JAN PAWEŁ II W F O T O D Z I E N N I K U Anny Beaty Bohdziewicz, Koszalin Galeria BWA. K A P L I C Z K I W A R S Z A W S K I E , Radom, Muzeum Okręgowe. Ważniejsze wystawy zbiorowe 1983 1986 1987 Khan, 1990 1991 1992 ZNAK KRZYŻA, Warszawa, Kościół Miłosierdzia Bożego przy ul. Żytniej. OJCZYZNO MOJA, Kraków-Mistrzejowice, Kościół Św. Maksymiliana Kolbego Wystawa była następnie pokazywana w innych miastach Polski. O C Z E K I W A N I E , Warszawa-Ursus, Kościół Św. Józefa. III DNI F O T O G R A F I I , Świdnica. T H E SECOND I N T E R N A T I O N A L P O R T F O L I O O F ARTISTS' PHOTOGRA­ PHY, Budapeszt, Liget Galeria. O U T O F E A S T E R N E U R O P E - P R I V A T E PHOTOGRAPHY, Boston, List Visual Arts Center, MIT. P R I V A T E PHOTOGRAPHY F R O M E A S T E R N E U R O P E , New York, Rosa Esman Gallery; San Francisco, Art Space. POLISH E X P E R I M E N T A L PHOTOGRAPHY, Budapeszt, Liget Galeria. OUT O F E A S T E R N E U R O P E - P R I V A T E PHOTOGRAPHY Portland, The Baxter Gallery; Chicago, Randolph Street Gallery. ZWISCHEN E L B E UND WOŁGA, Monachium, Lenbachhaus. POLISH PERCEPTIONS, Glasgow, Collins Gallery. 1989 - L O C H Y M A N H A T T A N U , Łódź. ZWISCHEN W O L G A U N D E L B E , Berlin Zachodni, Neue Gesellschaft fur Bildends Kunst. S Z T U K A J A K O G E S T P R Y W A T N Y , Koszalin, Galeria PRO, BWA. X X MIĘDZYNARODOWE B I E N N A L E S Z T U K I , Sao Paulo. F R O M R E S I S T A N C E TO RESPONSIBILITY, Glasgow, University Library. T A M T E DNI, Warszawa. Muzeum Niepodległości. CZAS S M U T K U , CZAS N A D Z I E I , Warszawa, Galeria ZPAP. Anna Beata Bohdziewicz F O T O D Z I E N N I K A . Wystawę tę zamówiło u mnie Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej. Już nie Ludowej... Na Vaclavskich Namestiach Jerzy Kalina postawił przewrócony czołg, symbol obalonego totalitaryzmu. Wszystko tak bardzo się zmieniło... A ja nadal prowadzę F O T O D Z I E N N I K . Oczywiście! Życie stało się tak interesujące i barwne, że nie sposób tego nie fotografować! Ale czy jest to ciągle PIOSENKA О KOŃCU ŚWIATA? Czy to ta sama piosenka? Jaki jest dziś ten koniec, czego to jest koniec? Jaka jest rzeczywistość wokół mnie? Nadal bardzo upolityczniona, ale już nie tak „czarno-biała" jak dawniej. Trudniejsza do sfotografowania, bo bardziej skomplikowana, ale też i ciekawsza niż wtedy, kiedy naprzeciw stał jeden wróg: S Y S T E M . Kiedy wydawało się nam, ze jesteśmy tak jednomyślni i zgodni co do tego, jaki ma być nasz wolny kraj. Pokonany system ciągle tkwi w naszej mentalności i długo 166 Z w y k s z t a ł c e n i a etnograf (dyplom Uniwersytetu Warszawskiego). W latach 1974-1980 p r a c o w a ł a w filmie j a k o drugi reżyser w s p ó ł p r a c u j ą c , m i ę d z y innymi z Walerianem Borowczykiem, Krzysztofem K i e ś l o w s k t m , Piotrem Szulkinem, A Trzosem-Rastawieckim, Krzysztofem Zanussim. D l a Z e s p o ł ó w Filmowych wy­ k o n a ł a p i e r w s z ą profesjonalną k a r t o t e k ę fotograficzną o b e j m u j ą c ą ponad 250C a k t o r ó w polskich. W 1981 przerywa pracę w filmie i zaczyna intensywnie f o t o g r a f o w a ć . Roz­ poczyna d o k u m e n t a c j ę fotograficzną kapliczek warszawskich. Współpracuje z Regionem Mazowsze N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " , gdzie wystawia na b i e ż ą c o swoje f o t o r e p o r t a ż e . W listopadzie 1982 roku rozpoczyna prowadzenie fotograficznegc p a m i ę t n i k a , k t ó r e m u nadaje tytuł F O T O D Z I E N N I K , C Z Y L I P I O S E N K A �I -A* U/hrab. ЛЬ~~. Z.91'7aA,bxA.Nb\.UM-y~vj * - V UWOA^I I Съ#аЛА 1l.Hl. Et - Z ł c * * ; u LTtWuj K O Ń C U Ś W I A T A . W latach 1983-89 w s p ó ł p r a c u j e z szeregiem pism jdziemnych (m.in. „ T y g o d n i k Mazowsze", „Przegląd W i a d o m o ś c i Agencyjicłi"), uczestniczy też w n i e z a l e ż n y m życiu kulturalnym. F O T O D Z I E N N I K ystawia jednak także oficjalnie w galeriach fotograficznych pomimo nieustanich ingerencji G U K P i W . Bierze też udział w wielu wystawach zagranicą, dywidualnych i zbiorowych. W ostatnich latach, k o n t y n u u j ą c w ł a s n ą niezależną pracę artystyczną, w s p ó ł acuje nadal z niektórymi pismami w kraju i za granicą (m.in. „ T y g o d n i k wszechny", „ G a z e t a Wyborcza", „ L ' E x p r e s s " , „ T h e Independent"). R o z ­ szerza zakres swej działalności pisując krytyki i teksty o wystawach i publikacjach z zakresu fotografii. Jest też komisarzem wystaw fotograficznych (wystawy: F O T O G R A F I E G A Z E T Y W Y B O R C Z E J , POD RĘKĄ BOSKĄ, OBYŚ ŻYŁ W C I E K A W Y C H CZASACH). A n n a Beata Bohdziewicz jest laureatką Nagrody R a d y Artystycznej Z P A F (1985), Nagrody Artystycznej M ł o d y c h im. S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o (1985) oraz Nagrody Dziennikarzy N i e z a l e ż n y c h S D P (1988). Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia F i l m o w c ó w Polskich (od 1978 roku) oraz Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Foto­ grafików (od 1984 г.). Mieszka w Warszawie. 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d08150c1ad5dea448b67ed57c8d36fa.pdf 737a05a4caa43b0b9b25cb40675efebe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:500 Title A name given to the resource Diogo Gomes i jego opis wybrzeża Afryki Zachodniej w XV wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.326-330 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRZYSZTOF DIOGO WOLSKI GOMES I JEGO OPIS W Y B R Z E Ż Y W XV WIEKU AFRYKI ZACHODNIEJ Z d n i a n a dzień wzrasta w Polsce i na całym świecie zainteresowanie Afryką. Dzieje ludów afrykańskich i p r o b l e m a t y k a młodych, świeżo p o ­ wstałych państw budzą zaciekawienie t a k wśród uczonych, j a k i pośród szerokiego ogółu czytelników w Polsce. D l a zaspokojenia tego zaintere­ sowania nie wystarczą już ogólne opisy A f r y k i , lecz w y t w a r z a się p o ­ trzeba opracowania dokładnych m o n o g r a f i i poszczególnych krajów, l u ­ dów i zagadnień. Wobec b r a k u źródeł h i s t o r y c z n y c h do opracowań 0 A f r y c e trzeba sięgać po wiadomości do s t a r y c h opisów arabskich, a w obrębie l i t e r a t u r y europejskiej do r e l a c j i podróżników włoskich 1 p o r t u g a l s k i c h . Wszystkie b o w i e m te opisy A f r y k i uzupełniają się n a ­ w z a j e m i dopiero wspólnie pozwalają na zarysowanie pełniejszego obrazu przeszłości „Czarnego Lądu". J e d n y m z najcenniejszych źródeł do dziejów poznania zachodnich w y ­ brzeży A f r y k i jest opis Diogo G o m e s a w y d a n y niedawno staraniem I n s t y t u t u Badań n a d Gwineą Portugalską w Bissau. Opis Gomesa znajduje się w m a n u s k r y p c i e Valentim Fernandes (Co­ dex hispanicus 27 w Bayerische Staatsbibliothek), w M o n a c h i u m . Tekst łaciński ( o r y g i n a l n y ) , napisany portugalsko-hiszpańską łaciną średnio­ wieczną, został po raz pierwszy o p u b l i k o w a n y przez J . A . S c h m e l l e r a 1 2 D. G o m e s , 1 Guiñee), guesa, z De T h . Monod, la premiere R. M a u n y B i s s a u 1959, ss. 89, m a p . 2. J e s t oryginalnego tekstu kroniki francuskiego. T e k s t opatrzony graficzny osoby découverte w Nachrichten und Asien schrift d. W i s s . (De prima dwujęzyczne, średniowiecznej i j e s t w l i c z n e noty objaśniające inventione uzupełnia zestaw Portu­ składające tekstu się tłumaczenia oraz w i n d e k s g e o ­ literatury przedmiotu oraz opisu. J . A . S с h m e 11 e r, U e b e r 2 von to w y d a n i e łacinie i rzeczowy. W y d a w n i c t w o autora de la Guiñee i G . D u v a l . C e n t r o de E s t u d e s de Guiñé über bis Jahre der Kgl. Hof- V o l e n t i Fernandez die Entdeckung 1508 enthalten und in einer Staats-Bibliothek I V " , t. 21: 1847, s. 1—73. Alemä und seine Sammlung und B e s i t z u n g e n der P o r t u g i e s e n i n A f r i k a gleichzeitigen zu München, portugiesischen „Kgl. Bayer. Hand­ Akad. �DIOGO GOMES I JEGO OPIS WYBRZEŻY 327 w r o k u 1847, a z częściowym przekładem na język angielski znalazł się w pracy R. Major, Life of Prince Henry of Portugal . Dzieło to wraz z tekstem Gomesa zostało przetłumaczone na język p o r t u g a l s k i w r o ­ k u 1878 przez J . A . F e r r e i r a Brandäo . Następnie E. A . de B e t t e n c o u r t opierając się na k o p i i m a n u s k r y p t u Valentim Fernandes, znajdującego się w Bibliotece N a r o d o w e j w Lizbonie, wykorzystał opis w s w y m dziele Descobrimentos guerras e conquistas dos Portugueses em terras do ultramar nos séculos XV e XVI . 3 4 5 P i e r w s z y przekład całości r e l a c j i Gomesa na język p o r t u g a l s k i dał w r o k u 1900 G. Pereira , przekład t e n poddał k r y t y c e i opatrzył znako­ m i t y m i p r z y p i s a m i w ostatnich latach V . Magalhäes G o d i n h o . Dużo danych o zachodnich wybrzeżach A f r y k i w X V w . zawiera współczesny opis, k r o n i k a podróży A . de Ca da Mosto z l a t 1455—1457, uzupełniając wiadomości przekazane opisem Diogo Gomesa. D a l s z y m i uzupełnieniami dzieła Gomesa są późniejsze opisy A f r y k i Zachodniej, dostarczone przez p o r t u g a l s k i c h podróżników z przełomu wieków X V i X V I . Są n i m i opisy Gomesa Eanesa de Z u r a r a i w s p o m ­ nianego wyżej V a l e n t i m a F e r n a n d e s czy wreszcie Esmeraldo de situ orbis z l a t około 1506—1508 napisana przez D u a r t e Pacheco P e r e i r a . Znacznie późniejsza jest relacja kapitana A n d r z e j a A l v a r e s d ' A l m a d a p o 6 7 8 9 10 11 3 R. H . M a j o r , 4 J . A. appellidado no gueses em D. 6 Acores, de de um seculo, terras seus As Gomes, Madeira e Cabo ' V. Infante nos do mundo, séculos de L o n d o n 1868. D. Henrique comprehendendo de o Portugal descobrimento, L i s b o a 1876. Descobrimentos, relagöes Verde, of Portugal, do resultados, de metade do utramar Geogr. d e L i s b o a , 7 e E . A . de B e t t e n c o u r t , 5 Henry Vida Brandäo, o Navegador espaco of Prince Life F e r r e i r a guerras XVI e conquistas a XVI, Descobrimento dos Portu­ L i s b o a 1882. da Guiñé e das Ilhas dos versäo do l a t i m por G a b r i e l P e r e i r a , B o l . d a S o c i e d . 17°, S. n r 5, L i s b o a 1900. Magalhäes Documentos Godinho, sobre a expansáo portuguesa, v o l . I , s. 245 (1934); v o l . I I , s. 267 (1945); v o l . I I I , s. 383 (1956). 8 A . de C a da M o s t o, Relation 1455—1457, 9 Gomes Agencia 1 0 Eanes Geral de ä la cote por. Valentin vol. I I , Lisboa T eiXeir a d'Afrique (1506—1510), da (Senegal Fernandes Mota, au Cap R. de dos Monte, „Bissau, M e m . n r 11 d u ďAfrique... feitos de Guiñé, ed. Días Dinis, d'Afrique de Ceuta 1949, s. 563, fig. 7. de (1506—1507), M a u n y, occidentale 1895, s. 206. Grónica Zurara, das Colonias, Paris P . de С e n i v a l , Т. M o n o d , Description ни Senegal, A. des voyages publiée p a r C h . S c h e f e r , la cote Paris Description Archipels), Centro de 1938, s. 215; Т. M ö n o d , de par la cote Occidentale Valentim Fernandes Guiñé Portuguesa", E s t u d . da 1951, s. 227, fig. 9. 11 R . M a u n у, Esmeraldo de situ orbis (Cöte O c c i d e n t a l e m a r o c a i n a u G a b o n ) , p a r D u a r t e P a c h e c o P e r e i r a (vers nr 19 d u C e n t r o de E s t u d . d a Guiñé P o r t u g . " , d'Afrique d u Süd, 1506—1508), „Bissau, M e m : - 1956, s. 226, m a p . 5. �KRZYSZTOF 328 WOLSKI chodząca ze schyłku X V I w i e k u , z r o k u 1594, traktująca również o Gwinei . W ostatnich s t u latach (jak widać z podanej l i t e r a t u r y ) tekst opisu Gomesa wzbudził poważne zainteresowania u w i e l u b a d a c z y , którzy szukali w n i m najstarszych źródeł do opisów krajów zachodnich w y ­ brzeży A f r y k i , a także W y s p K a n a r y j s k i c h , Zielonego Przylądka, M a ­ děry i Azorów. Wartość b o w i e m historyczną p r a c y Gomesa podnoszą ciekawe opisy M a u r e t a n i i , Senegalu, G w i n e i , M a l i , G h a n y i N i g e r i i , p o ­ dające n i e t y l k o dane o obszarach leżących w pobliżu wybrzeży m o r ­ skich, ale zawierające także liczne szczegóły dotyczące ziem i miejsco­ wości leżących w głębi lądu, j a k n p . T i m b u k t u . 1 2 13 Należałoby postawić sobie p y t a n i e , k i m był autor opisu. Diogo Gomes urodził się w P o r t u g a l i i około r o k u 1402 i przez długie lata przebywał w służbie księcia H e n r y k a Żeglarza (1394—1460). Mając l a t trzydzieści jeździł po raz p i e r w s z y na Maderę, biorąc udział w k o l o n i ­ zacji t e j w y s p y . W r o k u 1445 brał udział w p o d b o j u w y s p y T i d e r u wybrzeży M a u r e t a n i i , a w r o k u 1451 został m i a n o w a n y pisarzem (sekretarzem) f l o t y królewskiej. Wkrótce p o t e m wybrał się w r o k u 1456 w swoją najdonioślejszą podróż odkrywczą. Gomes został m i a n o w a n y przez H e n r y k a Żeglarza k a p i t a n e m k a r a w e l i „Piconso", a pod swe roz­ kazy otrzymał jeszcze dwa s t a t k i . Gomes odkrył w t e d y wybrzeża G a m ­ b i i , a w drodze p o w r o t n e j , wspólnie z genueńczykiem A n t o n i o de N o l i , wyspę Santiago w a r c h i p e l a g u W y s p Zielonego Przylądka. W r o k u 1459 król m i a n u j e Gomesa a l m o x a r i f e m (zarządca dóbr, e k o n o m i i kró­ l e w s k i e j ) w Sintrze. W t y m czasie Diogo Gomes bierze udział w s w o ­ j e j trzeciej w i e l k i e j w y p r a w i e do G w i n e i (1459—1460), która się zbiegła z datą śmierci księcia H e n r y k a Żeglarza (1460). Później odbywał Gomes k i l k a k r o t n e w y p r a w y do A f r y k i , głównie na Maderę, w charakterze p r o k u r a t o r a (urzędnika skarbowego) królewskiego. Data śmierci G o ­ mesa n i e jest dokładnie znana, zmarł o n prawdopodobnie u schyłku r o k u 1502. Opis Gomesa powstał w d r u g i e j połowie X V w i e k u , pomiędzy r o k i e m 1466 a 1478. Opowiadanie swe rozpoczyna Diogo Gomes o d zaznaczenia 1 2 L . S i 1 v e i r a, Edtędo n o v a do T r a t a d o breve Capitáo André 1 3 Alvares d'Almada, dos Ríos de Guiñé jeito C . de L a R o n с iё r e, La découverte de l'Afrique au Moyen-Age. L e Caire, M é m . S o c . Géogr. E g y p t . , v o l . 3, 1925—1927; R . R i c a r d , L a cote atlantique Maroc au debut du XVI siede, ďaprěs les instructions nautiques au XVe de Vasconcelos, de Sant'Iago siěcle, de Cabo „Hespéris", D i o g o Gomes Verde, „Bol. vol. X I , Paris caravelista 1930, s. 97—110; do Infante du portugaises, „Hespéris", v o l . V I I I , P a r i s 1927, s. 229—258; t e n ż e , L e s P o r t u g a l s et la atlantique polo 1594, L i s b o a 1946, s. 107. e descubridor Sahara Franzäo da G e r a l do U l t r a m a r " , 1956, s. 12, fig. 2. ilha �DIOGO GOMES I JEGO OPIS WYBRZEŻY 329 zasług Portugalczyków w o d k r y c i u wybrzeży i w y s p afrykańskich, mówiąc o zdobyciu w r o k u 1415 w y s p y G r a n Canaria (w archipelagu W y s p K a n a r y j s k i c h ) przez kapitana Jana de Crasto, którego na w y ­ prawę przysposobił I n f a n t H e n r y k Ż e g l a r z . Jako najcięższe miejsce do przepłynięcia wzdłuż zachodnich wybrzeży A f r y k i określa Gomes b u r z l i w y przylądek N u n w okolicach I f n i . 14 Jednak gorączka zysków, a głównie złota, o którym wiedziano, że drogą lądową k a r a w a n a m i wielbłądów jest dowożone z Sudanu przez Saharę na północne krańce A f r y k i , spowodowała dalsze w y p r a w y na południe do źródeł złota. Szukano drogi m o r s k i e j do wielkiego empo­ r i u m handlowego, do miasta „Tabucutu". W k o l e j n y c h o d k r y c i a c h dotarto w r o k u 1434 do przylądka Cap B o jador, dalej do zatoki Rio de Oro, a na południe o d n i e j nareszcie osiąg­ nięto t e r e n y zamieszkałe. Była to w p r a w d z i e ludność uboga „et v i v u n t v i t a bestiali, et comedunt carnes quasi crudas ас lac, quia i n i l l a t e r r a n u l l a arbor est neque herba...", lecz o d niej dowiedziano się, że tędy ciągną k a r a w a n y z M a r o k a do Sudanu, a także o d r u g i e j drodze przez Góry A b o f u r , c z y l i A d r a r . W r o k u 1443 o d k r y t o A r g u i n , wkrótce do­ tarto do w y s p y T i d r a w o k o l i c y przylądka T i m r i s , gdzie Diogo Gomes osobiście porwał do n i e w o l i i zagnał na statek 22 „Cenegiis homines r u b e i coloris". Za przylądkiem T i m r i s napotkano pierwszych m u r z y ­ nów. Wkrótce o d k r y t o Langarote, w r o k u 1445 Senegal i ujście r z e k i Senegal. Założono t a m osadę handlową, dowożono t o w a r y , a o t r z y m y ­ wano za n i e n i e w o l n i k ó w i złoto. 15 W r o k u 1444 o d k r y t o Z i e l o n y Przylądek; t u t a j s p o t k a l i się P o r t u ­ galczycy z obrońcami k r a j u , którzy p o d dowództwem swego króla Besegichi uśmiercili w i e l u z najeźdźców z a t r u t y m i strzałami; podobnie bronił się także l u d Sererów. N a terenie późniejszej północnej G a m b i i Diogo Gomes spotkał się z królem murzyńskim N i u m i Mansa i zawarł z n i m przymierze. W r o k u 1456 Gomes dopłynął do G a m b i i . Dalsza podróż Gomesa i jego statków dała o d k r y c i e obecnej G w i n e i P o r t u ­ galskiej. a e W G w i n e i i na południe o d niej Gomes nawiązywał wszędzie p r z y ­ jazne stosunki z m i e j s c o w y m i władcami, U l i Mansą i A n i Mansą „ 17 14 15 Gomes są bezludne, można 1 6 kupił 17 De Gomes, la premiere..., stwierdza, że w s. 13. opisie Afryki mylił się P t o l e m e u s z , l e c z b a r d z o l i c z n i e zamieszkałe i n i e m a t u takiego strony te n i e gorąca, a b y n i e było żyć. Spotkał kość tam nie widziane słoniową i wyroby U l i znajdowała północy G a m b i i (Mansa się w = dotychczas słonie i krokodyle. Z towarów za­ bawełniane. rejonie król w Maka, języku a A n i było mandingo). częścią k r a j u Niani na �KRZYSZTOF 330 WOLSKI Znalazłszy się na terenach państwa Mandingo dowiedział się od m i e j ­ scowej ludności o potężnej stolicy państwa Songaj, K u k i a (Quioquum), która była w t y m czasie dużym w a r o w n y m m i a s t e m otoczonym m u r a ­ m i z w y p a l a n e j cegły. Otrzymał też nareszcie upragnione wiadomości o kopalniach złota w górach Serra Geley, c z y l i F u t a Dżallon. Dotarły do Gomesa również wieści o w o j n a c h toczonych przez władcę Songajów Sulejman-Damana z sudańskim feudałem Sambageni, lecz najważ­ niejszą była wiadomość, że k o p a l n i a m i złota włada król państwa M a l i . W drodze p o w r o t n e j spotkał się Gomes z B a t i Mansą, a p o t e m zaprzy­ jaźnił się z N i u m i Mansą w G a m b i i , którego namówił do przyjęcia chrześcijaństwa, a w y g n a n i a kapłanów mahometańskich . 1 8 19 Uwagę Gomesa zwracały czółna miejscowej ludności w y k o n a n e z jednego p n i a . Często o n i c h wspominał. Na t y c h czółnach pływano nie t y l k o po rzekach, ale zapuszczano się n a w e t na morze. W duże t a k i e łodzie mieściło się po 19 o s ó b . Gomes podkreślał konieczność nawiązywania d o b r y c h stosunków z miejscową ludnością. S w o i m postępowaniem kładł p o d w a l i n y p o d j a k najlepsze współżycie miejscowej ludności i Portugalczyków. Miał na uwadze na p i e r w s z y m miejscu z y s k i handlowe, a na d r u g i m nawracanie pogan. S p o t y k a n y c h Murzynów uważał za l u d z i , których należałoby ochrzcić, a więc równych l u d z i , godnych przyjęcia c h r z t u . N i e w i d z i się w opisie Gomesa d y s k r y m i n a c j i ludów k o l o r o w y c h , która dopiero z czasem doprowadziła do wyniszczenia c y w i l i z a c j i afrykańskich, a n a ­ w e t zagłady w i e l u ludów. 20 G o m e s zamieścił także wiadomość, że l u d z i e pracujący nie żyją długo, s z k o d z i i m b o w i e m p o w i e t r z e k o p a l n i . 18 w k o p a l n i a c h złota K l i m a t n i e służył P o r t u g a l c z y k o m i w i e l u m a r y n a r z y chorowało. G o m e s był z m u s z o n y wracać wcześniej do k r a j u z p o w o d u chorób trapiących załogę jego ekspedycji. 19 20 Gomes, op. cit, s. 47. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92332c243ed7f9af8468daf50435b512.pdf f228f53dc81b09cb505f021e0cdc9567 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2752 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY W o j c i e c h J. B u r s z t a , E T H N O L O G Y T O D A Y OR T H E P O - WER OF THE PERIPHERIES OF ARTICLES m e e t i n g p o i n t of t w o trends of Christianity in specific social and national c o n d i t i o n s w h i c h characterized the so-called eastern The traditional reflection a b o u t w o r l d a n t h r o p o l o g i c a l t h o u g h t contains a d i c h o t o m y i n t o t h e s o - c a l l e d international territories of t h e f o r m e r C o m m o n w e a l t h . The borderland of anth- religious, national a n d social t r a d i t i o n s enables t o examine closer ropology and its local ( n a t i o n a l ) variants. This d i c h o t o m y is t h e t h e selection of style, f o r m , means a n d c o n t e n t s of an art w h i c h expression of another, basic o p p o s i t i o n w h i c h organizes s c i e n - b e l o n g s t o various cultural spheres a n d s u b s e q u e n t l y tific deliberations a b o u t t h e w o r l d of c u l t u r e a n d science. It is t h e m e r g i n g i n t o a w h o l e w h i c h differs qualitatively f r o m that w h a t relation between the „ c e n t r e " (the m e t r o p o l y ) a n d the „ p e r i - c o m p r i s e d its source, a n d w h i c h is k n o w n as t h e Carpathian icon. their pheries" (the p r o v i n c e ) . A c c o r d i n g t o t h i s o p p o s i t i o n , t h e further we find ourselves f r o m t h e range of t h e influence exerted by t h e Magdalena centre, the more w e are d o o m e d t o peripheral interests a n d local R E A S O N S FOR P O P U L A T I O N D I F F E R E N T I A T I O N topics. D I N G TO T H E FOLK B I B L E The intention of t h e article is t h e d e c o n s t r u c t i o n Zowczak, W H Y DOES T H E GYPSY STEAL? ACCOR- of t h i s Legends created by t h e f o l k c o u n t e r p a r t of t h e Bible describe traditional o p p o s i t i o n by i n d i c a t i n g its purely l i n g u i s t i c - c o n v e n - typical situations usually c o n n e c t e d interchangeably w i t h v a - tional nature. There is s i m p l y n o centre (source) of culture or rious figures a n d events in t h e t w o Testaments. This feature is the central places for the pursuit of a n t h r o p o l o g y . A n t h r o p o l o g i c a l o u t c o m e of an u n c o n s c i o u s t y p o l o g y of persons f r o m the p o i n t of investigations are s i m u l t a n e o u s l y central (because t h e y pertain t o v i e w of their a n a l o g u s roles in events w i t h a similar structure. A n Man as s u c h ) a n d peripheral (since t h e y discuss M a n u p o n t h e original t y p o l o g y of this k i n d does n o t perimt a direct comparison basis of an analysis of c o n c r e t e cultures) The special place held of t h e f o l k Bible w i t h the H o l y Scriptures. by this science a m o n g t h e other h u m a n i t i e s consists i.a. of t h e A characteristic feature of f o l k sources ( b o t h in the past and fact that for an a n t h r o p o l o g i s t t h e peripheries d o n o t s i g n i f y t h e t o d a y ) is t h e interchangeability of A d a m a n d N o a h as t h e first end of a n y t h i n g b u t a further p r o l o n g a t i o n of t h e centre. m a n , a n d t h e c o n t a m i n a t i o n of t h e e n s u i n g motifs. The history of Joanna Tokarska-Bakir, t h e roles of Eve, N o a h ' s w i f e a n d the devil are in b o t h instance N o a h ' s sin is a t r a n s f o r m a t i o n of t h e story a b o u t original sin a n d HENRI C O R B I N — THE TIME a n a l o g o u s , similarly t o t h e roles of their children in t h e process of OF E R A N O S French t h e d i f f e r e n t i a t i o n b e t w e e n men a n d w o m e n . Cain a n d C h a m also Oriental scholar a n d examiner of t h e spirituality of Mediterranean appear as t h e protoplasts of a variously concretised w o r s e part of cultures, remains almost c o m p l e t e l y u n k n o w n t o t h e m a n k i n d , affiliated w i t h t h e evil spirit. The hermeneutics of Henri C o r b i n , an o u t s t a n d i n g Polish reader. This text places it w i t h i n t h e perspective of a c o n t r o v e r s y The stereotype of t h e alien is s t r o n g l y c o n n e c t e d w i t h t h e folk between historicism a n d p o s t - H e i d e g g e r i a n hermeneutics w h i c h Bible. The c o n c e p t of sin does not pertain directly t o t h e stranger constitutes o n e of t h e most i m p o r t a n t p h i l o s o p h i c a l c o n t e n t i o n s w h o exists in an ,,upside d o w n " w o r l d , outside t h e recognised of our times. C o r b i n ' s hermeneutics of Persons accents t h e order of values. T h e m y t h perceives his o r i g i n in a situation of the supra-empirical d i m e n s i o n of history, w h i c h , despite its reality, is original differentiation a myth f r o m thoughts o u t c o m e of a d i s t u r b a n c e of h a r m o n y by o n e of the successors of b e g i n n i n g t o e n d , a n d pursued t h e of m a n k i n d w h i c h t o o k place as the proposed by F. Lessing w h o c o m p r e h e n d s history as t h e e n - t h e protoplast. This d i s t u r b a n c e f o r m s the c o n c e p t of sin leading d o w m e n t of m e a n i n g t o t h a t w h i c h in itself is m e a n i n g l e s s " . t o a m e t a m o r p h o s i s , t h e emergence of a w o r s e or handicapped M e a n i n g appears in the species of beings. Sources w h i c h m e n t i o n differentiating sin mood, always c o n t a i n t h e scheme of c o n c e a l m e n t , w h i c h is interpreted Corbin's hermeneutics engages in an interesting d i a l o g u e w i t h as an a t t e m p t at d e c e i v i n g G o d , or its reversal: of disclosure, the the theses of c o n t e m p o r a r y p o s t m o d e r n i s t s . Its premise, h o w e - revelation of a mystery w h i c h is sealed w i t h divine p r o h i b i t i o n . understanding history o w i n g m a n . Retaining t o t h e presence of its originally religious ver, presents itself most l u c i d l y in t h e c o n t e x t of t h e u n d e r t a k i n g s C o n c e a l m e n t appears i.a. in t h e most p o p u l a r motifs w h i c h c o n d u c t e d by a g r o u p w h i c h for several decades has created t h e characterize t h e c u s t o m s of J e w s a n d Gypsies. atmosphere of t h e Eranos meetings. Their participants ( i n c l u d i n g such celebrated scholars as C. C. Jung, van der Leeuw, G. S c h o l e m a n d M . Eliade) shared a special m o d e of t h i n k i n g about religion a n d a sui generis p e r c e p t i o n of t h e s y m b o l , closely c o n n e c t e d w i t h t h e n o n r e d u c t i o n i s t c o m p r e h e n s i o n of t i m e a n d history. A sample of t h i s style of t h i n k i n g is t h e presented text by Henri C o r b i n d e v o t e d t o an analysis of t h e m o t i f of t h e l u m i n o u s man, and t h e idea of perfect Nature, w h i c h c o m e s f r o m his „ L ' H o m m e de L u m i è r e " . A c u r i o u s interpretation of the legend a b o u t the Gypsy is presented by m o d e r n material f r o m Lithuania a n d the Lemko region, w h i c h claims that t h e theft ( c o n c e a l m e n t ) of a nail made it impossible t o crucify Christ in a h u m i l i a t i n g p o s i t i o n , similarly as in t h e case of t h e S. A n d r e w cross, t h e crux decussata; t h u s , the Gypsy can steal a n d cheat w i t h o u t fearing divine punishment. This interpretation testifies t o a more ambivalent treatment of Gypsies t h a n J e w s in traditional rural culture. The c o n s e q u e n c e of t h e situation c o n n e c t e d w i t h different i a t i n g sin is t h e t r a n s f o r m a t i o n of originally similar creatures into E w a K l e k o t , T H E D E P I C T I O N OF T H E FACE OF C H R I S T IN an animal, a bird or a person w h o b e l o n g s t o a w o r s e category, CARPATHIAN ICONS h a l f - a n i m a l or d e m o n i c , in other w o r d s — into an alien. The image of t h e face of t h e Saviour h o l d s a special place in t h e O r t h o d o x t h e o l o g y of t h e i c o n . A p a i n t i n g is regarded as an i c o n K r y s t y n a G i e r y s z e w s k a , T H E I N T E R P R E T A T I O N OF J U - b o t h d u e t o t h e t o p i c of t h e d e p i c t i o n DAS a n d the wondrous circumstances of its o r i g i n . C a t h o l i c art also w i l l i n g l y portrayed The traditional culture regards J u d a s as the initiator of genera- the face of Jesus b u t t h e t w o rites placed emphasis o n varying t i o n s of persons w h o c o m m i t suicide. Places a n d objects c o n n e c - kinds of t h e o l o g i c a l a n d e m o t i o n a l c o n t e n t s of t h e d e p i c t i o n t e d w i t h people w h o hang themselves are t o possess a p o w e r w h i c h resulted b o t h in i c o n o g r a p h i e differences a n d in a diver- w h i c h is particularly perilous but also indispensable d u r i n g the g e n t manner of expression. U n i a t e art f r o m the Eastern Carpat- winter-spring hians, t h e s u b - C a r p a t h i a n r e g i o n a n d Podolia emerged at t h e s o u t h - e a s t e r n Poland H o l y Thursday is an occasion for hanging solstice, and thus during Holy Week. In 63 �an effigy of J udas. The f u n c t i o n of this rite is t o w a r d off death and S t a n i s ł a w W ę g l a r z . T H E CONCEPTION OFTHE ETHNOG­ evil, and t o stimulate g r o w t h (the sexual s y m b o l i c s of t h e e f f i g y ) . R A P H I C D I F F E R E N T I A T I O N OF P R E S E N T - D A Y FOLK C U L ­ Religious motifs, ritual practices a n d t h e appearance of t h e figure TURE also indicate persons w h o m t h e c o m m u n i t y regards as traitors. Interest in the e t h n o g r a p h i c regionalization of t h e c o u n t r y They include all those w h o d o not observe t h e values and norms dates back t o the n i n e t e e n t h c e n t u r y (O. K o l b e r g , W . P o l ) , and that are b i n d i n g a m o n g „ o u r o w n " , t h a t is, t h o s e w h o c o n t i n u e s t o this day. A t its basis lies t h e c o n v i c t i o n that it is are described as a „ J e w " (the alien), the y o u n g girl w h o refuses t o possible t o d i s t i n g u i s h certain units in t h e f o r m of marry, the mentally d e r a n g e d , and t h e suicide victims. R e s p o n ­ ( e t n o g r a p h i c g r o u p s ) w h i c h are characterized by a constant, regions dents c o m p a r e d J u d a s w i t h b o t h are traitors, typical c o m p l e x of features. It w a s also presumed that these a m b i g u o u s a n d medial figures, a l t h o u g h St. Peter guards the quests w i l l enable t o discover a " c o m p l e x of Polish c u l t u r e " , in heavenly gates a n d J u d a s atones for his sins in Hell. Satan other w o r d s , a n d ensemble of traits characteristic o n l y for that St. Peter — captures the soul of J u d a s instead of t h e spirit of Jesus for w h i c h national variety. This a s s u m p t i o n w a s s u p p o r t e d by the belief he lay in w a i t o n the cross. The fatalism of t h e lot of t h e Iscariot a b o u t its native qualities. One can list three approaches to w a s expressed by his rank as t h e t h i r t e e n t h apostle. regionalization: „ o b j e c t i v i s t i c " (the e x p l o i t a t i o n of objective d e t e r m i n a n t s s u c h as c o s t u m e ) , „ i n t e r s u b j e c t i v i s t i c " (which accents t h e „ f e e l i n g of distinctness in g r o u p c o n s c i o u s n e s s " as Krzysztof Kocjan, APOCRYPHAL FOLK E V A L U A T I O N OF S E X U A L I T Y . MOTIFS IN T H E FOLK V E R S I O N OF THE STORY OF A D A M A N D EVE t h e f o u n d a t i o n for d i s t i n c t i o n ) a n d t h e " i n t e g r a l i s t i c " aproach w h i c h c o m b i n e s t h e t w o previous ones. T h e a u t h o r indicates that t h e c o n s i s t a n t e x p l o i t a t i o n of e n d o e t h n o n y m s ( g r o u p s ' names), The story of A d a m a n d Eve is o n e of t h e most p o p u l a r m o t i f s of e x o e t h n o n y m s (names g i v e n t o g r o u p s b y scholars). The author „ f o l k C h r i s t i a n i t y " presented in t w o forms: oral a n d in various notes that at t h e basis of reflections a b o u t peasant culture, depictions. Despite t h e basic c o n c u r r e n c e of t h e f o l k a n d Biblical ethnographic versions attention is attracted by the rather n u m e r o u s a p o c r y p h a l s u p p o s i t i o n a c c o r d i n g t o w h i c h peasant g r o u p s lived in isolation, motifs. The creation w i t h o u t a c o n s t a n t e x c h a n g e a n d p e r m e a t i o n of n e i g h b o u r i n g of Eve w h i c h is t h e o u t c o m e of the g r o u p s a n d regions there lay an unconscious intervention of t h e devil, or t h e p r o d u c t of an accident, is cultures. This image demonstrates t h a t b o t h t h e peasants and c o n n e c t e d w i t h t h e o r i g i n of sexual d i f f e r e n t i a t i o n . In t u r n , their c u l t u r e w e r e treated as alien a n d as s u c h w e r e m y t h o l o g i z e d . sources dealing w i t h t h e original sin disclose its s e x u a l nature: sexual intercourse b e t w e e n A d a m (eventually t h e devil or L u c i p her) a n d Eve. The apocrypiral motifis create a rather cohesive system, reveal t h e permanence of t h e sexual element in f o l k consciousness, a n d explain t h e p r e s e n t - d a y h u m a n c o n d i t i o n as the consequences of an accident or alien ( d e m o n i c ) i n t e r v e n t i o n , c o m p l e t e l y i n d e p e n d e n t of m a n w h o t h u s remains blameless. Iwona Kabzińska-Stawarz, THE DANCE AROUND TREES IN T H E „ S E C R E T H I S T O R Y OF T H E M O N G O L S " The article presents an analysis of a f r a g m e n t of a chronicle k n o w n as The Secret History of the Mongols. It describes the election of Kutula t o t h e t h r o n e of t h e Khan, a n d the dance around a tree w h i c h w a s p e r f o r m e d in c o n n e c t i o n w i t h this event. The a u t h o r demonstrates that t h e d a n c e w a s n o t solely t h e o u t c o m e of the j o y f u l m o o d of t h e a t t e n d i n g M o n g o l s , as t h e Chronicle Agata Wieczorek, T H E C O M I C A S P E C T S OF ST. PETER The comical aspects of St. Peter consist of t h e c o m b i n a t i o n a n d claims. In t h e given c o n t e x t of t h e e l e c t i o n , it c o n s t i t u t e s a symbol of life a n d c h a n g e s , as w e l l as t h e establishment of a new contrast of the sacrum a n d the m u n d a n e in a single person. In historical, social a n d s y m b o l i c a series of stories a b o u t t h e w a n d e r i ng of the Lord Jesus o n Earth, elections w e r e an e x a m p l e of i n i t i a t i o n , a c c o m p a n i e d by ascribed order, if w e accept that the St. Peter discloses his faults a n d a total lack of u n d e r s t a n d i n g of symbolics. T h e d a n c e also f u l f i l l e d magical f u n c t i o n s . It was the Lord's verdicts. Other sources d e p i c t t h e saint as a b u m b l e r s u p p o s e d t o ensure Kutula t h e asistance a n d p r o t e c t i o n of the (for instance, w h e n he w i s h e s t o w i n people's favour or w h e n he forefathers ( m y t h i c a l a n d h u m a n ) . Finally, t h e d a n c e w a s also substitutes for G o d in ruling t h e w o r l d ) . In t h e f o l k t a l e s , St. Peter a means of c o m m u n i c a t i o n b e t w e e n people, a n d b e t w e e n man is not o n l y a slightly f o o l i s h a n d ineffectual egoist b u t also a n d the forces of Nature w h i c h rule over h i m . A key role is played a dishonest c o w a r d . The fact that in certain sources he appears by trees s t a n d i n g in t h e centre of t h e d a n c e area w h i c h are interchangeably w i t h t h e devil is particularly w o r t h y of a t t e n t i o n . c o u n t e r p a r t s of t h e c o s m i c tree (the tree of life). 64 �WARUNKI PRENUMERATY 1. W p ł a t y na prenumeraturę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e są na okresy kwartalne 2. Cena prenumeraty k r a j o w e j na p o d w ó j n y numer (III i IV k w a r t a ł ) w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata ze zleceniem d o s t a w y za granicę jest o 1 0 0 % droższa. 3. W p ł a t y na prenumeratę przyjmują: — na teren kraju — j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " i urzędy p o c z t o w e w ł a ś c i w e dla miejsca — na zagranicę — Zakład Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o PBK, XIII zamieszkania lub siedziby prenumeratora Oddział W - w a 3 7 0 0 4 4 - 1 1 9 5 - 1 3 9 - 1 1 4. Dostawa z a m ó w i o n e j prasy następuje: — przez j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " — — przez urzędy p o c z t o w e — w sposób uzgodniony z zamawiającym, pocztą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w ramach o p ł a c o n e j prenumeraty z w y j ą t k i e m zlecenia d o s t a w y na zagranicę pocztą lotniczą d o o d b i o r c y zagranicznego, której koszt w pełni p o k r y w a prenumerator. 5. Terminy p r z y j m o w a n i a prenumeraty na kraj i zagranicę — d o 2 0 XI na I kwartał roku następnego, d o 20 II — na II kwartał, d o 2 0 V na III kwartał, d o 2 0 VIII na IV kwartał. Prenumeratę„Polskiej Sztuki L u d o w e j " p r o w a d z i także firma A M O S , W a r s z a w a , ul. Szenwalda 1 . W p ł a t y na okresy półroczne (2 n u m e r y ) , roczne p r z y j m o w a n e są n o n - s t o p , a d o k o n a n e na miesiąc przed ukazaniem się k o l e j n e g o n u m e r u g w a r a n t u j ą j e g o otrzymanie z d o s t a w ą d o d o m u , miejsca pracy. Obecna cena półrocznej prenumeraty k r a j o w e j w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata zagraniczna jest o 1 0 0 % droższa. W p ł a t należy d o k o n y w a ć na k o n t o : A M O S , PKO VIII Oddział W a r s z a w a , nr 1 5 8 6 - 7 7 5 7 8 - 1 3 6 . Numer p o d w ó j n y 3 - 4 / 1 9 9 2 p o ś w i ę c o n y a n t r o p o l o g i i f i l m u ukaże się w l i s t o p a d z i e - g r u d n i u br. Cena w prenumeracie 16 0 0 0 zł ( w sprzedaży — 3 0 0 0 0 zł). Prenumerata zagraniczna jest o 1 0 0 % droższa. Redakcja d y s p o n u j e n u m e r a m i a r c h i w a l n y m i po zniżonej cenie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed581b2baa097fde2e269c0d0d742258.pdf 232779a360fd53ef3244051d201bcda4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource relacje międzykulturowe Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne Koszalin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4211 Title A name given to the resource Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów z wsi koszalińskich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 197-221 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z D E R Z E N I E KULTUR NA ZIEMIACH Z A C H O D N I C H W ŚWIETLE MATERIAŁÓW Ziemie Zachodnie i Północne zasiedlone zostały przez g r u p y ludności różniące się pochodzeniem te­ rytorialnym , a, co za t y m idzie, również i kulturą. W w y n i k u spotkania się o w y c h grup ludności nastą­ piło n a n o w y m terenie osadniczym zetknięcie się użytkowanych przez nie zespołów k u l t u r o w y c h , a jed­ nocześnie zetknięcie k u l t u r grup osadniczych z k u l ­ turą zastaną. 1 Obserwowane na Ziemiach Zach. i Płn. „zderze­ nie k u l t u r " różni się o d podobnych procesów znanych z i n n y c h terenów i okresów; posiada ono szereg zna­ miennych, niepowtarzalnych cedh. Przede wszystkim są to — wielkość i zróżnicowanie k u l t u r , które zet­ knęły się z sobą. Obok grup przesiedleńców, które wniosły w nowe, odmienne k u l t u r o w o środowisko własne k u l t u r y regionalne, mieszczące się w ramach polskiej narodowej k u l t u r y , znalazły się t a m grupy repatriantów i reemigrantów o przyswojonych ele­ mentach k u l t u r —• ukraińskiej, litewskiej, francuskiej czy rumuńskiej. Ponadto n a interesującym nas te­ renie osiadła ludność ukraińska, grecka i inna. Napięcie społeczne, które towarzyszyło „zderzeniom się" poszczególnych z wymienionych k u l t u r , nie było, rzecz jasna, jednakowe. Odmiennie też przebiegał proces przejmowania i przeobrażania elementów k u l ­ turowych w zjawiskach zachodzących na styku róż­ nych k u l t u r . Inną charakterystyczną cechą omawianego procesu zetknięcia się k u l t u r na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych jest niezwykle szeroki f r o n t zderzenia. Wy­ mienione grupy nie zajmowały n a ogół terytoriów wydzielonych; w w y n i k u osadnictwa powstały za­ równo w miastach j a k i na w s i przede wszystkim ZE WSI I PÓŁNOCNYCH KOSZALIŃSKICH społeczności mieszane, złożone z różnych ugrupowań ludności. L i n i a zetknięcia się k u l t u r przebiegała więc nie granicami rozległych terytoriów czy choćby osad. Na w s i biegła ona opłotkami oddzielającymi zagrody zajęte przez rodziny pochodzące zarówno z różnych stron j a k i autochtoniczne, nie zatrzymując się zresz­ tą na granicach obejścia. Terenem konfrontacji k u l ­ t u r było również wnętrze zagrody, a t o z dwóch wzglę­ dów. Oto w w i e l u wsiach osadnik przebywał prze­ cież w latach 1945 i 1'946 w zagrodzie razem z l u d ­ nością niemiecką, a po j e j wyjeździe nadal Obcował z pozostawionymi przez nią w y t w o r a m i k u l t u r o w y ­ mi, z uzbrojonym k u l t u r o w o terenem. Po wtóre, w jednej dużej zagrodzie osiadały niekiedy d w i e rodziny o różnym pochodzeniu regionalnym. Zetknię­ cie różniących się elementów k u l t u r o w y c h w obrębie zagrody i rodziny odbywało się ponadto również w małżeństwach miesizamych. W w y n i k u rozprosze­ nia grup o swoistym obliczu k u l t u r o w y m i odmien­ ności k u l t u r y zastanej — z reguły następowało jed­ noczesne zderzenie się nie d w u , lecz k i l k u k u l t u r . Specyfika interesującego nas procesu na Ziemiach Zachodnich i Północnych polega również na jego nieantagonistycznym charakterze. Zetknięcie się od­ miennych k u l t u r przeważnie n i e powodowało t r w a ­ łej izolacji poszczególnych grup ludności, nie przeciw­ stawiało i c h sobie n a dłuższy okres czasu. Odbywało się przecież n a ogół n a zasadzie wspólnych elementów k u l t u r y narodowej, a ponadto stwarzało wyrazistą perspektywę awansu cywilizacyjnego. Problematyka „zderzenia się k u l t u r " na Ziemiach Zachodnich i Północnych — m i m o swej dużej donio­ słości zarówno teoretycznej j a k i praktycznej — nie 197 �П. 2. Radio ramowate zastane w Iwięcinie. II. 3. Osadniczka z Bydgoskiego przy kołowrot­ ku zastanym w Iwięcinie. II. 4. Osadniczka z Wieluńskiego w przywiezionym z sobą czep­ cu. II. 5. Ozdobne futryny okienne w Iwięci­ nie. �znalazła zadowalającego odbicia w opracowaniach naukowych. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest nie­ dostatek publikacji etnograficznych poświęconych przemianom k u l t u r o w y m n a terenach odzyskanych po I I wojnie światowej. Obfita literatura socjologicz­ na o Ziemiach Zachodnich jedynie marginesowo inte­ resowała się problemem ..zderzenia się k u l t u r " , kła­ dąc nacisk raczej na jego efekty wyznaczające stosun­ k i między wyodrębniającymi się grupami ludności. Przy okazji jednakże w niektórych opracowaniach Socjologicznych znalazły się cenne dane, pomocne d l a ustalenia swoistych i wspólnych właściwości k u l t u r i przedstawiające ich przemiany w w y n i k u procesów adaptacyjnych . Dla naszych rozważań mają wartość również stwierdzenia K. Dobrowolskiego, badającego proces zderzenia k u l t u r y rolniczej z pasterską na terenie Karpat i Bałkanów . 1 2 Wykorzystane w artykule materiały pochodzą z ba­ dań etnograficzno-socjologiczinych przeprowadzonych w k i l k u wsiach powiatu koszalińskiego, dzięki po­ mocy Wydziału K u l t u r y P W R N w Koszalinie, w l a ­ tach I960, 1961 i 1962. Badania prowadził zespół pra­ cowników i współpracowników Katedry Etnografii U A M w Poznaniu, pod k i e r u n k i e m prof, d r a J . Bursz­ ty. Celem badań było uchwycenie przemian zacho­ dzących we wszystkich dziedzinach k u l t u r y w s i — od momentu zasiedlenia t y c h w s i po dzień dzisiejszy, zwłaszcza w w y n i k u zetknięcia się, j a k wspomniano wyżej, w i e l u grup i k u l t u r regionalnych . Ponieważ procesy te mogły kształtować się w różnych wsiach różnie, podjęto badania — pod t y m samym kątem widzenia i na podstawie jednolitego kwestionariu­ sza — od razu w 6 (wybranych wsiach. Dbano przy t y m o to, aby wybrać wsie różniące się między sobą pod względem składu ludnościowego z p u n k t u w i ­ dzenia ilości i różnorodności grup regionalnych, składających się n a zasiedlenie w s i . Uzyskano w ten sposób zarówno znaczne zwiększenie i wzbogacenie pola obserwacji, j a k , przede wszystkim, możność po­ równywania z sobą wyników i oparcia ogólnych wniosków n a bardziej zróżnicowanej bazie źródłowej. W t y m też celu w czasie badań odbywały się co­ tygodniowe wspólne seminaria w Koszalinie. 3 II. 6. Bielony i malowany dom w Iwięcinie osadni­ ków z Lubelskiego. II. 7. Zabytkowa chałupa w Iwię­ cinie z dachem krytym trzciną. wsie: l w i c o m , Wierciszewo, Łai Kraśnik — wszystkie w po­ W każdej Wsi badania prowa­ osoby spośród zarówno pracow- ników j a k i współpracowników K a t e d r y Etnografii U A M , w sumie kilkanaście osób. Jak wspomniano, badania dotyczyły wszystkich działów i dziedzin k u l t u r y ludowej. Niniejszy a r t y ­ kuł nie jest bynajmniej idh podsumowaniem odno­ szącym się do wszystkich badanych w s i . W pierwszej części artykułu przedstawimy — w ogólnym zresztą zarysie — interesujący nas proces zetknięcia się k u l ­ t u r grup osadniczych, a także k u l t u r y zastanej — na t l e jednej t y l k o w s i : Iwięcin, ponieważ przed- POr. prace: S. Ossowski, Zagadnienie więzi re­ gionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, „Przegląd Socjologiczny", Łódź 1947, t . I X , s. 73i—(124; S. Nowakowski, Adaptacja ludności na Śląsku Opol­ skim, Poznań 1957; K. Żygulski, Adaptacja kulturalna repatriantów na Ziemiach Zachodnich, „Przegląd So­ cjologiczny", 11909, t . ХШП, cz. 2; J . Tomaszewski, Z badań nad integracją społeczną na Ziemiach Za­ chodnich, „Przegląd Zachodni", 11968; n r 2; S. Nowa­ kowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, Poz­ nań 1960; Tworzenie się nowego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich, praca zbiór, pod red. Z. D u l czewslkiego, Poznań 1961, i inne. literaturę socjolo­ giczną do r o k u 1959 dotyczącą Z i e m Zachodnich i Północnych zestawia Z. Dulczewski, Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945—1959, „Przegląd Zachodni", I960, n r 1. K. Dobrowolski, Zderzenie kultur, „Lud", 1962, t. X X X I X , s. 102—il09, oraz inne wcześniejsze prace tegoż' autora dotyczące zderzeń k u l t u r o w y c h w K a r ­ patach. Por. w tej sprawie: J . Burszta, Etnograficzne badania terenowe w Koszalińskiem. Zarys problema­ tyki, „Zapiski Koszalińskie", 1962, n r 1 <9), s, 26—30. Na podstawie 'wymienionych badań opublikowano również artykuły: J . Burszta, Skomplikowana a pasjo­ nująca rzeczywistość, „Tygodinik Zachodni", 1961, n r 199, oraz Z. Jasiewicz, Osadnicy koszalińscy, „Po­ morze", 1961, n r 3. Badaniami objęto busz, Jamno, Mścice wiecie koszalińskim. dziły dwie l u b t r z y 1 2 3 199 �stawienie tych procesów w e wszystkich wsiach za­ jęłoby zbyt dużo miejsca. W drugiej natomiast części artykułu, gdzie przedmiotem zainteresowania stały się wybrane zagadnienia, mianowicie przeobrażenia w dziedzinie potrzeb estetycznych — oprzemy się na materiale ze wszystkich w s i . 11. 8. Bramka z XVIII w. wiodąca na przy­ kościelny cmentarz w Iwięcinie. II. 9. Zy­ del zastany i nadal używany w Iwięcinie. II. 10. Malowane oparcie krzesła typu „jamneńskiego", Łabusz. II. 11. Ozdobne krzesło typu „jamneńskiego", Łabusz. 200 I Iwięcin (ił. 1) to niezbyt duża, zwarcie zabudo­ wana owalnica i towarzyszące j e j kolonie: Rozkolno, Leśna oraz Jezioro, odległe o d centrum o 1 do 2,5 k m . Wioskę zamieszkuje 78 rodzin. Wyraźną przewagę uzyskali w Iwięcinie osadnicy z powiatów: Janów i Biłgoraj w Lubelskiem {17 rodzin) oraz z pow. Wieluń w w o j . łódzkim (39 rodzin). Tak L u b l i n i a c y j a k i Wielunianie przyjechali z sąsiadujących z so­ bą wiosek j a k o grupy zwarte, połączone l i c z n y m i więzami pokrewieństwa. Osadnicy z Lubelskiego po­ chodzili z karłowatych i przeludnionych gospodarstw, natomiast Wieluniacy to b y l i wyrobnicy, wyjeżdżający w okresie międzywojennym do pracy na r o l i , przede wszystkim do Niemiec. �II. 12. Pogrzeb w Iwięcinie wg łączonego zwyczaju dwóch grup osadniczych. 11. 13. Zdobione drzwiczki i boki ławek kościelnych, 1. pol. XVII w., Iwięcin. Obie grupy przybyły do Iwięeina już w roku 1945. Pod koniec sierpnia 1945 r. pierwsi osiedli w wiosce Lubliniacy, a w i t a n i przez nich z dużą radością Wieluniacy p o j a w i l i się na początku września tegoż roku. Najlepsze gospodarstwa zajęli Lubliniacy. Przy zajmowaniu gospodarstw kierowano się przede wszyst­ k i m k r y t e r i u m jakości zabudowań i ich położenia. Dążność do otoczenia się sąsiadami z własnej grupy nie odgrywała w wyborze decydującej r o l i . Obok wymienionych grup wioskę zamieszkują później przy­ byłe rodziny: 8 z Bydgoskiego , 3 z Wielkopolski, i kieleckie, 3 łemkowskie (również na ogół spokrew­ nione w ramach własnych grup), a także pojedynczy osadnicy z Białorusi, L i t w y i Krakowskiego. Podobnie złożona jest s t r u k t u r a osadnicza reszty Zbadanych wsi, przy czym różny jest skład grup re­ gionalnych i różne grupy w nich dominują. T a k więc na strukturę osadniczą Wierciszewa składają się głównie dwie grupy: osadnicy z Wileńskiego (ok. 40 rodzin) i z Wołynia (ok. 30 rodzin); z tzw. „Cen­ t r a l i " mieszkają t u t y l k o 4 rodziny. W Łabuszu n a 24 rodzimy przeważają ilościowo osadnicy z Kielec­ kiego i Lubelskiego, p r y m gospodarczy wiedzie j e d ­ nak k i l k a rodzin z Poznańskiego. W Jamnie m a m y k i l k a g r u p : z Wileńskiego, Tarnopolskiego, Lubelskie­ go, Kieleckiego i Rzeszowskiego. O obrazie k u l t u r o ­ w y m w s i decydują t u grupy „zza Buga". W Mścicach kolejność grup pod względem ilości rodzin jest następująca: poznańska {31), rzeszowska (16), kielec­ ka (15), warszawska (10), wileńska (10), k r a k o w ­ ska (8), lubelska (6) i jeszcze k i l k a mniejszych, W Kraśniku znów przeważają osadnicy z Wołynia, następnie Łemkowie i z Kieleckiego. Mozaika l u d ­ 1 nościowa, a stąd i k u l t u r o w a , jest zatem w bada­ nych wsiach istotnie urozmaicona i ciekawa. A oto j & k przebiegało w Iwięcinie zetknięcie się właściwych poszczególnym kulturom elementów w działach: k u l t u r a materialna, społeczna i d u c h o w a . Do analizy wybrano oczywiście t y l k o niektóre w y ­ twory k u l t u r o w e i potraktowano j e w znacznym skrócie. Uwagę skoncentrowano na procesie w y m i a n y dóbr k u l t u r o w y c h grup przede wszystkim dominują­ cych w Iwięcinie, a więc osadników z Lubelskiego i Wieluńskiego. [Nie były to grupy o k u l t u r a c h silnie sobie przeciwstawnych. W w i e l u wioskach Pomorza Zachodniego i na i n n y c h terenach Ziem Zachodnich i Północnych kontrastowość stykających się k u l t u r 4 Wykorzystano t u również materiały zebrane m. i n . przez B. Linette, który badania w Iwięcinie prowadził wespół z Z. Jasiewiczem. 4 �IZ. 14. Fragment lichromii stropu kościele, XVII Iwięcin. była nieporównywalnie większa. Na pewne stono­ wanie różnic k u l t u r o w y c h między grupami osadni­ ków zamieszkującymi wieś wpłynął fakt, że w N i e m ­ czech pracowali nie t y l k o Wieluniacy — dawni w y ­ robnicy wyjeżdżający t a m w okresie międzywojen­ n y m i zabrani w czasie wojny, ale również niektórzy spośród Lubliniaków i przedstawicieli pozostałych grup, wywiezieni do Rzeszy w czasie okupacji. Pozo­ stając przez k i l k a l a t w styczności z kulturą nie­ miecką, szczególnie materialną, b y l i podatni na p r z y j ­ mowanie cudzych wzorów k u l t u r o w y c h . Stali się — j a k sami siebie określają — „ludźmi przejściowy­ m i " . O pomyślnie przebiegających procesach i n t e ­ gracyjnych świadczy m . i n . 6 małżeństw mieszanych lubelsko-wieluńskich, które zawierano już o d p i e r w ­ szych l a t pobytu w wiosce, i k i l k a małżeństw za­ wartych między przedstawicielami innych grup. Jed­ n a k i w tej korzystnej d l a integracji sytuacji proces „zderzenia" k u l t u r wystąpił z dużą wyrazistością i okazał się interesującym przedmiotem badań. W rolnictwie, stanowiącym d l a g r u p podstawowe zajęcie, różnice wystąpiły zarówno w niektórych n a ­ rzędziach j a k i w uprawianych roślinach, a także w zabiegach i czynnościach związanych z uprawą ziemi. L u b l i n i a c y zastali w wiosce szereg narzędzi i maszyn rolniczych, z którymi dotąd się nie s t y k a l i . Nowością d l a n i c h były snopowiązałki, a nawet k o ­ siarki, dołowniki i kopaczki pomocne przy uprawie ziemniaków, a także koleśne żelazne pługi. Wszyst­ kie t e narzędzia i maszyny znane były już Wieluniakom, choć była to n a ogół znajomość t y l k o po­ wierzchowna. N a robotach w Niemczech Wieluniacy nie b y l i bowiem zatrudniani przy k i e r o w a n i u maszy­ nami. W pierwszych latacSi pobytu w wiosce pełnili oni jednak funkcje instruktorów, wyjaśniających przeznaczenie i ogólne zasady obsługi zastanych na­ rzędzi i maszyn. Na Wieluniakach wzorowano się również przy prowadzeniu prac p o l o w y c h . L u b l i ­ niacy, nie stosujący dotąd sztucznych nawozów, szyb­ k o zrozumieli, że są one na Pomorzu konieczne. 5 202 T po­ w w., W czasie n a u k i popełnia się często błędy. Wielunia­ cy z dużą satysfakcją opowiadają, j a k to jeden z migrantów z Lubelskiego wysiał na pole znalezio­ ny w obejściu cement. Na rzecz dołownika zrezygnowano z p r a k t y k o w a ­ nego w Lubelskiem sadzenia ziemniaków pod pług. Z dwóch wzorów na obcinanie liści buraków c u k r o ­ wych — przy użyciu sierpa stosowanego przez Wieluniaków i noża używanego przez Lubliniaków — przyjął się sposób wieluński. Lubliniacy w dalszym ciągu używają przywiezio­ nych z sobą i później dowożonych m o t y k z półokrąg­ łym ostrzem, obok zastanych o ostrzu prostym, iden­ tycznych z używanymi dotąd przez Wieluniaków. Opinia o l u b e l s k i m narzędziu nie jest jednakże nawet wśród samych Lubliniaków najlepsza — proste ostrze pozwala wzruszyć większą powierzchnię ziemi. Za­ równo L u b l i n i a c y j a k i inne g r u p y przejęły o d W i e l u ­ niaków nazwę „hakanie" d l a określenia czynności pielenia za pomocą motyk. L u b l i n i a n k i w Iwięcinie żęły sierpem jedynie w wyjątkowych okolicznościach. Zbieranie sierpem było praktykowane głównie w rodzinach pozbawio­ nych mężczyzn. Za przykładem Wielunianek nato­ miast zużytkowano sierp również w rodzinach l u b e l ­ skich j a k o pomoc przy zbieraniu pokosu n a snopek za kosiarzem. Duże, porządnie wiązane, „wyklepane i w y t u r l a n e " snopy Lubliniaków okazały się nie­ przydatne i musiały ustąpić wieluńskim „garstkom". Stawianie „dziesiątek", n a k r y t y c h dziesiątym sno­ pem j a k czapką, przyniesione przez Lubliniaków, za­ stąpiono m n i e j porządnymi, ale za t o łatwiej dający­ m i się stawiać wieluńskimi „kupkami" z 16—20 „gar­ stek" żyta l u b pszenicy. Lubelskie „kuczkowanie" owsa, g r y k i i koniczyny, polegające n a stawianiu tych Różnie jest pod t y m względem w różnych wsiach.' Grupą, n a której wzorują się w gospodaro­ w a n i u inne w i o s k i , są n a ogół osadnicy z Poznań­ skiego, jeśli t y l k o stanowią grupę większą. 5 �16 U. nie w II. na 15. Skrzynia zastana w Iwięcinie, ustawiona obec­ w korytarzu. II. 16. Zabytkowa skrzynia zastana Iwięcinie, używana obecnie w dawnej funkcji. 17. Skrzynia zastana w Iwięcinie, obecnie ustawio­ w korytarzu. 17 roślin w oddzielnych snopach rozczapierzonych o d dołu i związanych przy samych kłosach, zastąpiono stawianiem snopków jęczmienia i owsa p a r a m i , t w o ­ rzącymi daszek. • Usiłowania Lubliniaków przeniesienia do Iwięcina u p r a w y d w u zbóż, których nie siano w Wieluńskiem, a mianowicie prosa i „reczki" — gryki, skoń­ czyły się niepowodzeniem. W dziedzinie r o l n i c t w a przodująca rola W i e l u n i a ków wynikła stąd, że i c h k u l t u r a r o l n a była bardziej nowoczesna i zapewniała t y m samym większą w y ­ dajność pracy. Jednocześnie zastane wyposażenie rolnictwa najbardziej nadawało się do sposobu go­ spodarowania Wiekmiaków. Osadnicy, pouczeni przez Wieluniaków i tych nielicznych Lubliniaków, którzy b y l i na robotach w Niemczech, przejęli n i e tylko n o ­ woczesne maszyny pozostawione przez ludność n i e ­ miecką, ale również zastane tu i przydatne niektóre proste narzędzia. Ogół osadników zastosował, zresztą dopiero w ostatnich latach, n i e w i e l k i e widełki do wyciągania buraków, tzw. „greble", pozostawione w gospodarstwach. Wyparły one widły czy nawet rydle używane początkowo przez Lubliniaków przy w y d o b y w a n i u buraków. Dość duże zapotrzebowanie na „greble" zaspokajają kowale z sąsiednich w s i , przerabiający w t y m celu widły. Me wszystkie jednak poniemieckie narzędzia i urządzenia gospodarskie znalazły uznanie w oczach osadników. 'Nie zastosowano n p . w pracach żniwnych krótkich, 30-centymetrowyCh grabek, używanych przez N i e m k i j a k o pomoc do zgarniania pokosu za kosia­ rzem na snopek, znajdywanych w e wszystkich nie­ mal gospodarstwach. Bezużyteczne również pozostały ciężkie drewniane brony z żelaznymi zębami. Jedy­ nie zupełnie wyjątkowo użyto d o obradlania ziem­ niaków pozostawione w niektórych gospodarstwach drewniane radia ( i l . 2). Z ogólną dezaprobatą spot­ kał się zarówno w Iwięcinie j a k i w innych wsiach sposób przechowywania gnoju w okrągłych, w y b r u ­ kowanych k a m i e n i a m i l u b wylepionych gliną gnoj­ nikach, zajmujących środek podwórza. W k i l k u go­ spodarstwach g n o j n i k i te zlikwidowano, przenosząc je w i n n e miejsce. O d poziomu r o l n i c t w a zarówno zastanego j a k i osiąganego przez osadników wieluńskich czy nawet z wszelkich innych grup — odbijała najbardziej j a ­ skrawo k u l t u r a r o l n a Łemków. K o n t r a s t rzucał się w oczy t y m bardziej, że Osiedleni w roku 1947 Łem­ kowie przywieźli z sobą wiele p r y m i t y w n y c h sprzę­ tów i narzędzi rolniczych. N a terenie Iwięcma uży­ w a l i o n i jeszcze drewniane koleśne pługi oraz wąskie wozy ina drewnianych osiach. Wóz t a k i służył j e d ­ nemu z osadników Łemków aż do r o k u 1952. Pojazd ten oceniony został ujemnie przez pozostałych miesz­ kańców w s i i nazwany „cygańskim wozem". Wła­ ściciel wozu wspomina, j a k to jeden z Wieluniaków, 2U5 �namawiany przez własną żonę, aby wypożyczył ten l e k k i wózek na wyjazd do Koszalina, odpowiedział, że za n i c nie pokazałby się n a t a k i m wozie w mieście. W miarę zagospodarowywania się Łemkowie w y ­ m i e n i l i nieprzydatne t u tradycyjne narzędzia r o l n i ­ cze i -środki transportu. Jak w y n i k a z relacji, n i e sięgają po n i e również c i Łemkowie, którzy z Ziem Zachodnich i Północnych powrócili na teren Bieszczad. Pszczelarstwo okazało się dziedziną nie podlega­ jącą, j a k dotychczas, wymianie k u l t u r o w e j . W i e l u ­ niacy nie przejęli pszczelarskich umiejętności L u b l i ­ niaków. We wszystkich rodzinach lubelskich hoduje śię pszczoły, natomiast nie m a w wiosce a n i jednego pszczelarza Wieluniaka. Podejmowane, przez nie­ których Wieluniaków przed k i l k u laty próby założenia pasiek skończyły się niepowodzeniem. Lubliniacy z niesłychaną łatwością przejęli zastane urządzenia pszczelarskie, m. i n . skrzynkowe ule i wirówki, sto­ sowane zresztą już w Lubelskiem. Niektórzy z pszcze­ larzy stosowali jednakże jeszcze w Iwięcinie trady­ cyjne zabiegi w rodzaju podkurzania próchnem, wypartego przez odymianie podkurzaczami wypełnio­ n y m i suchym d r e w n e m b u k o w y m . Z dezaprobatą od­ niesiono się do zaobserwowanego w wiosce u Niem­ ców sposobu postępowania z w y r o j o n y m i r o j a m i . Roje 204 1 te l o k o w a l i Niemcy w słomianych „koszkach" i w je­ sieni t o p i l i w sadzawkach, co określono' j a k o gospo­ darkę rabunkową. Pszczelarze z Lubelskiego osadza­ ją wyrojone roje w specjalnie odgrodzonej tylnej części ula po ito, aby później (po usunięciu matki) wzmocnić n i m i inne, osłabione roje. Poważne różnice stwierdzono w sposobie odżywia­ nia się. Kuchnię lubelską wyróżniały takie potrawy, j a k : kasze, kwaśna kapusta, k l u s k i , pierogi z mięse-n, kapustą czy ziemniakami, kapuśniak, rosół z wieprzo­ w i n y z ziemniakami, kaszanka z kaszy gryczanej, barszcz z zakwaszonego żyta i t p . Z ciast wypiekano grube placki, zwane pierogiem. Pożywienie przygoto­ wywano na cały dzień rano, odgrzewając j e na obiad i kolację. Kuchnię wieluńską określa się j a k o zniemczoną, czego przykładem, zdaniem informatorów, jest m. i n . smażenie kotletów i wekowanie mięsa. Przyznaje się j e j jednakże duże w a l o r y i szereg Lublinianek przeszło na „system wieluński". Zarzuciły one nie t y l k o ranne gotowanie pożywienia („kto r a n o jadłby dziś kapustę?"), ale i przejęły szereg dotąd niezna­ nych sobie potraw. Gotują więc rosół z k u r y z m a ­ karonem, czerninę, sosy, kapustę na słodko, przygo­ towują sałatę ze śmietaną i t p . W nowej, pomyślnej sytuacji materialnej, L u b l i ­ nianki chętnie przejęły sposoby wypiekania niezna­ nych sobie dotąd ciast: cienkiego placka z kruszonką, k r u c h y c h ciastek i tortów, ozdabianych zresztą najchętniej k o l o r o w y m i c u k i e r k a m i . W w y m i a n i e dóbr k u l i n a r n y c h L u b l i n i a c y n i e b y l i j e d n a k i e jedy­ nie stroną biorącą. Przekazali Wieluniakom pierogi, szczególnie z serem i jagodami, kaszankę z kaszy gryczanej, którą zastąpiono wieluńską z kaszy jęcz­ miennej, i kapuśniak. Wódkę pije się dziś n i e przy papierosie, j a k to bywało w Wieluńskiem, ale przy Obfitym jedzeniu. W y m i a n y dokonano głównie w po­ trawach obiadowych, odświętnych i ciastach spoży­ wanych w kręgu szerszym niż rodzinny: przy okazji chrzcin, wesel l u b obiadów i kolacji w dniach zespo­ łowych prac żniwnych czy wykopkowych. Sąsiadów biorących udział w t y c h pracach ma zasadzie od­ robku k a r m i się przez cały dzień, przygotowując d l a nich obfite śniadanie i zawsze 3-daniowy obiad oraz wystawną kolację z Ciastem i wódką. Wspólne posiłki przy zbiorowo wykonywanych pracach są doskonałą okazją w y m i a n y doświadczeń kulinarnych. Natomiast pozostające w u k r y c i u s k r o m ­ ne potrawy, przede w s z y s t k i m śniadaniowe, są na­ dal różne u poszczególnych grup. Pozostano n a ogół przy własnych zupach z kwasu. U Lubliniaków jest to „barszcz" z zakwaszonego, zalanego wodą ziarna żytniego, a u Wieluniaków — „żurek" z również za­ lanej wodą „skiśniiętej mąki". W rodzinach kielec­ kich jada się „zalewajkę" — ziemniaki zalane barszczem. Potrawy w i g i l i j n e , spożywane w zamkniętym gro­ nie rodzinnym, pozostały również poza niwelującym działaniem procesu „zderzenia k u l t u r " . U L u b l i n i a ­ ków 'w czasie „pośniku" spożywa się m. i n . kapustę z grochem l u b z grzybami, kartofle, chleb, śledzie, karpia l u b inną rybę, racuszki na oleju, gołąbki z k a - �II. 18. Kufer mazerowany, przy­ wieziony z Wieluńskiego do Iwięcina, ustawiony w korytarzu. II. 19. Skrzynia przywieziona do Kraś­ nika przez rodzinę łemkowską, sto­ jąca w pokoju. 22 II. 20. Urządzenie pokoju za­ stane w Iwięcinie i przejęte niemal bez zmian przez osad­ ników z Lubelskiego. II. 21. Lambrekiny w mieszkaniu w Mścicach osadników z Wileńszczyzny. 11. 22. Łóżko nakry­ te kapą przywiezioną z Wileńszczyzny do Mścić. �pustą n a oleju, „kukiełki ' z ciasta bułkowego z ma­ k i e m l u b k l u s k i z m a k i e m i miodem, kompot z j a ­ błek l u b suszu, niekiedy kutię, natomiast w czasie w i g i l i i w rodzinach z Wieluńskiego — kapustę „pośną", b u l k i z m a k i e m '('tzw. „makówki"), ugotowane suszone śliwki z makaronem l u b k l u s k a m i , barszcz z dodatkiem grzybów, śledzie i inną jeszcze rybę, często węgorze, 'kartofle, chleb i kompot. U poszczególnych grup regionalnych występowały różnice nie t y l k o ©o do rodzaju spożywanych potraw, ale również co do kolejności i c h podawania na stół. Osadnikom z Kieleckiego, Spożywającym w swych stronach w czasie odświętnych obiadów najpierw kartofle i kapustę, później rosół z rnaknronem, a na ostatku mięso i chleb, d z i w n y się wydał sposób 1 206 T obiadowania n a "weselach w Iwięcinie, podczas których podawano najpierw rosół z makaronem, a później ziemniaki z kapusltą i mięsem. Współżycie z ludnością niemiecką czy j e j obser­ wacja w wiosce w latach 1945 i 1946 zetknęły osad­ ników ze sposobami przygotowywania pożywienia przez Niemców. Uznano, że n i e potrafią o n i wypie­ kać dobrego Chleba. Zarabiali o n i ciasto w d r e w n i a ­ nych, zbitych z desek korytach (przejętych zresztą w użytkowanie przez osadników), o d razu n a gęsto i n i e solili go. Uformowane podłużne bochenki przed wypieczeniem opalano ze wszystkich stron w pie­ cach chlebowych, w których palono d r o b n y m drew­ nem i wiązkami trzciny. Dopiero po opaleniu wszyst­ k i c h bochenków wygarniano węgiel z rozgrzanego pie- �26 ca i rozpoczynał się właściwy wypiek. Chleb był t w a r d y i niesmaczny. Jedyną jego zaletą było to, że n i e „okwitał" — n i e pleśniał. Niemcy w y p i e k a l i na raz duże ilości Chleba i przechowywali go przez dłuższy okres czasu. Piece chlebowe zastane n a miejscu były bardzo pojemne, przystosowane niekiedy do w y p i e k u aż 50 bochenków. Stały one poza b u d y n k i e m mieszkal­ n y m , w pomieszczeniach zwanych obecnie p i e k a r n i ­ k a m i . Osadnicy albo przenieśli piece chlebowe do k u c h n i , umieszczając j e w przerobionych piecach kuchennych, albo też pozostawili j e w piekarnikach, zmniejszając i dostosowując do w y p i e k u co najwyżej 6—в bochenków. Po kuchniach l i k w i d a c j i uległy maszynki do k r o ­ jenia chleba. N i e nadawały się one do k r o j e n i a okrągłych bochnów wypiekanych przez osadników. Natomiast, w wyjątkowych zresztą wypadkach, znalazły zastosowanie f o r m y żelazne, w których w y ­ pieka się p l a c k i w kształcie serc, nie stosując się zresztą do przepisu wytłoczonego n a p o k r y w i e . Z uznaniem wspomina się ponoć doskonałe p o t r a w y z r y b morskich, szczególnie różnorakie pasztety i ga­ larety, których znaczne ilości zastano po gospodar­ stwach. Dużym zaskoczeniem d l a w i e l u osadników, zarów­ no w Iwięcinie j a k w i n n y c h wsiach, był stan i t y p konstrukcyjny budynków zastanych w wioskach. B u ­ d y n k i mieszkalne i gospodarcze miały przeważnie konstrukcję ryglową o polach między r y g l a m i w y ­ pełnionymi strychulcami i gliną. Zarówno tę k o n ­ strukcję j a k i czterookapowe dachy pokryte trzciną oceniono ujemnie, j a k o „ostatnie dziadostwo". Ci osadnicy, którzy znali Niemcy środkowe, a nawet zachodnie, stwierdzali, że z podobną techniką stawia­ nia budynków nigdzie się n i e zetknęli. Zastane b u ­ d o w n i c t w o i spotykane gdzieniegdzie p r y m i t y w n e urządzenia i sprzęty gospodarskie oraz tradycyjne na­ rzędzia rolnicze wyrobiły w osadnikach przekonanie, że Pomorze było k r a j e m zacofanym. Przytacza się usłyszane o d ludności niemieckiej powiedzenie, że „Hitler o Pomrach zapomniał". B u d y n k i o k o n s t r u k c j i ryglowej wymagają niemal corocznych remontów. Podlepia się więc j e albo g l i ­ ną, albo też, coraz częściej, cementem. iDachy na­ prawia się pokrywając j e trzciną luib też narzuconą i przymocowaną żerdziami słomą. Jedynie niektórzy z Lubllniaków p o k r y l i b u d y n k i „po p o l s k u " za po­ mocą przywiązanych d o łat snopeczków. O bieleniu budynków i upiększaniu wnętrz po­ w i e m y w drugiej części artykułu. Zetknięcie się w wiosce różnych sposobów ubie­ rania doprowadziło do szybkiego zaniku swoistych cech odzieży, właściwych d l a poszczególnych grup. Lniane koszule męskie bez kołnierzyka, noszone przez niektórych osadników z Lubelskiego i przez Łemków, szybko wycofano, przy czym L u b l i n i a k o m dostał się epiltet „zgrzebniaków". Nieliczne babcie z Wieluń­ skiego noszące jeszcze czepki ( i i . 4) — ukryły j e głę­ boko, zachowując j a k o ubiór do t r u m n y . Z kościoła, miejsca nader dogodnego d l a oceny stroju, zniknęły chustki wiązane przez L u b l i n i a n k i do tyłu głowy; Wieluniankom natomiast wyperswadowano kapelu­ sze. Solidarnie już oceniono (przybyłą później do w s i Lubliniankę, która do kościoła włożyła haftowaną koszulę wyglądającą spod spódnicy („ta znowu k o ­ szulę wypuściła"). Kobiety z r o d z i n łemkowskich nie pokazały się już w swych b a r w n y c h strojach, no­ sząc co najwyżej spódnicę. Również sala taneczna była terenem zderzenia się sposobów ubierania. Su­ kienki Wieiunianek uznano za lepszy ubiór o d spód­ nic, serdaków z ubraniowego sukna i zapasek L u b l i nianek. „Jak posiadały takie toboły rzędem p o ła­ wach, to n i k t z n i m i n i e chciał tańczyć" — słyszymy znamienną opinię. W t r u d n y c h latach powojennych donasza się oezywliśćie odzież zastaną n a miejscu. Zdarzały się przy t y m nieporozumienia .— żakiety o d damskich kostiu­ mów nakładali niekiedy mężczyźni. Pantofle o d r e w ­ nianych spodach n i e znalazły n a ogół uznania. I c h 207 �П. 27. „Widok" z jeleniami, Mścice. II. 28. „Widok" z jeleniami przywieziony do Mścić z Wileńszczyzny. II. 29. Malowidło z aniołami, Mścice. U. 30. Obraźnicy, Iwięcin. użytkownikami b y l i jedynie Wieluniacy. N i k t nato­ miast z osadników nie nosił już obuwia dłubanego w drewnie. Pościel w niebieską l u b czerwoną kratę wymieniono z czasem n a białą. „Spodki" z pierza za­ trzymano, przy zachowaniu i c h p i e r w o t n y c h f u n k c j i — jedynie w n i e w i e l u gospodarstwach. N a ogół zamie­ niono j e n a pierzyny. D l a niektórych sypianie na „spodku" stanowi swoiisty symbol awansu społecznego. Oto księży parobek z Lubelskiego, sypiający przez 27 l a t (latem i zimą pod b y l e łachem w oborze, przy­ jeżdża n a /Zachód-, obejmuje gospodarstwo i t u t a j „śpi n a pierzynie i pierzyną się p r z y k r y w a " . Zastane we wszystkich nieomal gospodarstwach narzędzia i sprzęty; służące do obróbki włókien i w y ­ 208 robu t k a n i n — spotka! niejednakowy los. W dalsze użytkowanie przejęto kołowrotki (ii. 3), używane ,w w i e l u domach do dzisiaj. Niektóre z kobiet, m. i n . z Bydgoskiego, nauczyły się prząść dopiero w Iwię­ cinie. Kołowrotki zastane są większe o d pozostawio­ n y c h n a s t a r y m miejscu zamieszkania. Zdaniem infor­ matorów Lubliniaków, trudności w przenoszeniu d u ­ żych kołowrotków były zasadniczą przyczyną n i e organilzowania tutaj popularnych w Lubelskiem zbio­ r o w y c h „prządek". Obok kołowrotków są w użyciu ,w niektórych rodzinach z Lubelskiego i Kieleckiego równiteż wrzeciona przywiezione przez osadników. Zaprzestano natomiast t k a n i a n a zastanych warszta­ tach tkackich; jedynie nieliczne L u b l i n i a n k i pod- �jęły na nich pracę i używały ich d o l a t pięćdzie­ siątych. Zmiany nastąpiły również w sposobach prania odzieży. Gdy początkowo kobiety z Lubelskiego klepały k i j a n k a m i n a d strugą l u b Stawkiem, „ludzie zaczęli stawać po drogach i dziwić śiię" — słyszymy opinię W i e l u n i a n . Ten sposób prania zanikł więc szybko. Decydującym czynnikiem powodującym wycofanie przez Lubliniaków i inne grupy k i j a n e k było nie tyle wywoływanie „zdziwienia", ile względy u t y l i ­ tarne. Kijanką można było prać odzież lnianą, ale nie bawełnianą, a zwłaszcza jedwabną, nie mówiąc już o nylonowej. Przyjęło się więc pranie wieluń­ skie: moczenie w b a l i i , przepierka na tarze, goto­ wanie i płukanie w b a l i i . Dzisiaj są już w Iwięcinie ,3 p r a l k i elektryczne, a kijanką przy płukaniu bielizny posługuje się już t y l k o jedna Lublinianka, mieszka­ jąca zresztą na k o l o m i . Analogiczne zjawiska, choć w szczegółach mające nieco i n n y przebieg, można obserwować także w i n ­ nych wsiach. Procesem „zderzenia się k u l t u r " objęte zostały także elementy k u l t u r y społecznej i duchowej. W r a ­ mach obrzędowości rodzinnej obserwujemy intere­ sującą konfrontację zespołów zakazów i p r a k t y k magicznych odnoszących się do kobiet ciężarnych oraz urodzin dziecka. Zarówno Wieluniacy, j a k i L u b ­ liniacy oraz przedstawiciele pozostałych grup, przy­ swoili sobie niektóre sprzeczne z sobą zakazy. Sy­ tuacja stawała się skomplikowana, gdy okazywało się, że isitnieją również zakaizy sprzeczne. Będącą w ciąży Lubliniankę, która wybrała się na pogrzeb, ostrzega osadnliczika „zza Buga": „tylko idź przed trumną, bo ci dziecko umrze",. Gdy więc ostrzeżona kobieta przechodzi przed trumnę, zostaje z kolei złajana przez Wieluniankę: „co t y robisz, przejdź na­ tychmiast za trumnę!" Następuje więc dezorientacja i nasuwa się podstawowe pytanie: „co j a miałam robić?" t u r " — nie z rozpadem, ale z ciekawym, choć p r a w ­ dopodobnie nietrwałym, wzbogaceniem się treści t r a ­ dycyjnej k u l t u r y duchowej. W obrzędzie weselnym rzucała się w oczy różnica między wysitawnością wesela lubelskiego, trwającego trzy d n i , a skromnością jednodniowego wieluńskiego. Inaczej ustawiano orszak weselny, inaczej w szcze­ gółach wyglądały oczepiny, różniły się tańce i przy­ śpiewki weselne. Do k o n f l i k t u doszło na weselu Wiel u n i a n k i z L u b l i n i a k i e m . W czasie przeprowadzania panny młodej do mieszkania męża •— goście L u b l i ­ niacy zaczęli chwytać różne sprzęty: stołki, ławy, nawet zegar i „widok", aby — 'zgodnie ze zwyczajem lubelskim — przenieść j e za młodymi. Rodzice pan­ ny młodej zaczęli bronić swej własności i lamento­ w a l i : „co robita, w y nas cgołocita ze wszystkiego". Rodzina z Opoczyńskiego, żeniąca syna z Wielunianką, była zaskoczona i jednocześnie oburzona, że nie powitano i nie zaproszono do domu rodziców pan­ ny młodej .— gości, którzy t a m p r z y b y l i razem z pa­ nem młodym przed wyjazdem do kościoła. Z uzna­ n i e m natomiast mówią o uroczystym w y p r a w i a n i u do ślubu p r a k t y k o w a n y m przez Wieluniaków, które­ m u towarzyszą przemowy. Osadnicy z Kieleckiego nie znali anów zwyczaju ucieczki wracającego z ko­ ścioła pojazdu z panną młodą, za którym pędzi wóz z panem młodym. Ścigany wóz zawraca wówczas w k i e r u n k u d o m u ; aby go mie ominął, zastawia m u się drogę „barierą" — d r u t e m z zawieszonym na n i m krzyżem — i kieruje n a podwórze. Wchodzącej do do­ m u parze młodych m a t k a p a n n y młodej podaje chleb i sól, a ojciec obrzuca owsem. W Kieleckiem nato­ miast barykadowano d r z w i przed wracającą z ko­ ścioła (parą. Z zachowania się panny młodej w y r o ­ kowano o j e j postępowaniu w przyszłości. Usiłowa­ nia rozrzucenia barykady zapowiadały jej pracowi­ tość, natomiast próba przedostania się przez stos porzuconych m e b l i i innych sprzętów — lenistwo. Wieluński zwyczaj ucieczki z panną młodą i Obsypy- Zarejestrowano duże bogactwo p r a k t y k magicz­ nych stosowanych w dniiu chrztu. W rodzinach wie­ luńskich „kapkę", którą zakryte było dziecko, wiesza się w oknie, aby dziecko było „widziane u l u d z i " . Przed pójściem do kościoła wiesza się na klamce pie­ luszkę, aby płacz izostał „wyniesiony" z domu. L u b ­ liniacy natomiast stosowali niekiedy 'podawanie przez okno dziecka wynoszonego do chrztu. U Wieluniaków już po pierwszej kąpieli .podaje się dziecko d o ucało­ wania .rodzicom i rodzeństwu, aby było przez nie kochane; u Lubliniaków natomiast w r y m samym celu całuje się dziecko po powrocie o d chrztu. Rygoryzm w stosowaniu wyliczonych t u i szeregu innych p r a k t y k magicznych już nieco osłabł. Jest jednak znamienne, że w w y n i k u „zderzenia k u l t u r " te p r a k t y k i magiczne nie zanikły, lecz przeciwnie, ich ilość pomnożyła się. , Na wszelki w y p a d e k " za­ częły j e stosować -także te kobiety, które bądź nie analy owych zabiegów, bądź też przestały j e p r a k ­ tykować. P r a k t y k tych przestrzegają oczywiście głów­ nie kobiety, i to przede wszystkim starsze. Tak więc mamy t u do czynienia — w w y n i k u „zderzenia k u l ­ y 209 �П. 31. Makatka haftowana. Wyk, Arna Szczygieł, Łabusz. 11. 32. Sztuczne goździki i kwiaty jabłoni. Wyk. Paraska Hrycowa i Anna Minczyszyn, Kraśnik. II. 33. Sztucz­ ne kwiaty. Wyk. P. Hrycowa. II. 34. „Gwiaz­ da". Wyk. Janina Jasińska, Łabusz. II. 35. „Widok z kiparysami"'.• Wyk. Anna Masiel, Mścice. �wanda owsem stosowany jest obecnie również w we­ selach lubelskich i innych grup w Iwięcinie. Dopiero w Iwięcinie ukształtował się zwyczaj hucznego obchodzenia imienin. Już zaraz po północy przed demem selenfzainta, noszącego np. popularne imię Józef czy Władysław, pojawiała się grupa składających życzenia z „muzyką": harmonią i bęb­ nem. Po poczęstunku grupa ta, powiększona o ufetowanego solenizanta, przechodziła do domu jego i m i e n ­ n i k a . Zwiększająca się stopniowo grupa obchodziła z życzeniami wszystkich po kolei solenizantów. Opisany fiposób obchodzenia i m i e n i n nie miał dłu­ giego żywota. Zanikać on zaczął już w r o k u 1948, kiedy to zaprzestano w pobliskiej gorzelni w y m i a n y ziemniaków r.a spirytus i zaostrzono sankcje za pę­ dzenie b i m b r u . K o n d u k t pogrzebowy w iwięcinie przedstawia niespotykany gdzie indziej widok. Uczestnicy uroczy­ stości idą w dwóch dużych grupach: przed trumną oraz za trumną — za rodziną zmarłego ( i l . 12). Na­ stąpiło połączenie orslzakiu pogrzebowego lubelskiego, w którym odprowadzający zmarłego spoza rodziny idą przed trumną, i wieluńskiego, w którym idzie się za trumną — za rodziną zmarłego. Inne różnice po­ legały na o d m i e n n y m umieszczaniu zmarłego w izbie: u Lubliniaków na ławie, stołkach l u b łóżku, p r z y ­ krytego prześcieradłem, u Wieluniaków — odkrytego, r..a sltole. Uznano, że zmarłego lepiej uhonoruje spo­ sób wieluński, który przyjął się dziś również u L u b ­ liniaków. Odimienne były również inne elementy obrządku pogrzebowego; u Wielunian nie było specjalnej for­ my zaprosin, zainteresowani Sami m i e l i poczuwać się do obowiąizku uczestniczenia w n i m — u L u b l i ­ niaków natomiast zapraszano za pomocą świętego obrazka posyłanego kurehdą od domu do domu. Odmienne były wreszcie p r a k t y k i magiczne stoso­ wane podczas wynoszenia zmarłego, podobnie j a k różne pieśni różnie śpiewane p r z y zmarłym. Wzorem Wieluniaków, nie stosuje się już dziś zapraszania na pogrzeb. W okresie pierwszych l a t po osiedleniu się w Iwięcinie kobiety lubelskie i wieluńskie śpieiwały przy zmarłym n a zmCanę na nieco inne melodie. Dziś się już „ześpiewały" i śpiewają razem. W rodzi­ nach lubelskich przy wynoszeniu zwłok praktyko­ wano Otwieranie wszystkich d r z w i w domu i w b u ­ dynkach gospodarczych — „niech się ze wszystkimi pożegna" — w y w r a c a n o Stołki i inne sprzęty. U Wie­ luniaków również stosuje się wywracanie sprzętów, ponadto zestawia się z okien k w i a t y . Różnice stwier­ dzono takżle w uznawanych wśród Lubliniaków i Wie­ luniaków kolorach żałobnych. Pierwsi uważają, że kolcirem żałoby może być zarówno czerń j a k i biel, natomiast WieSumiakóW obok k o l o r u czarnego nie razi również w ubiorze żałobnika k o l o r czerwony. Rezultaty „zderzenia k u l t u r " dostrzega się w zwy­ czajach towarzyszących uroczystościom dorocznym. Do koszy ze ^święconym" Lublimdacy, n a wzór Wie­ luniaków, dodali ziemniaki, Wieluniacy natomiast nie dołożyli do swego święconego miodu zaobserwo­ wanego u Lubliniaków. Lubliniacy noszą do świę­ cenia j a j k a obrane ze skorupek, a Wiełtuniacy •— w skorupkach. W rodzinach wieluńskich żywe są do dziś interesujące p r a k t y k i magiczne mające n a celu zapewnienie urodzajów. Polegają one n a zatykanću w Wielką .Niedzielę na polach krzyżyków z bazi świę­ conych w Niedzielę Palmową, a także na rzucaniu cJo góry jajek. Krzyżyki roznosi się jedynie po po­ lach żyta, które było w Wieluńskiem podstawowym zbożem. Zwyczaje te n i e są przejmowane przez L u b ­ liniaków i inr.e grupy. W okresie Bożego Narodzenia — różni się jeszcze dotychczas sposób obchodzenia w i g i l i i , różnice w y ­ stępowały także w sposobach kolędowania. L u b l i n i a ­ cy organizowali grupy kolędników nazywanych „Królami" łub „Herodami", składające się z Heroda, 3 króli, diabla, żyda, marszałka i rycerzy. „Króle" chodziły po domach o d drugiego dnia B. Narodze­ nia do Trzech Króli, występując z rozbudowanymi inscenizacjami. W Iwięcinie zwyczaj „Królów", 211 �П. 36. Fragment wnętrza po­ koju u Jana Hrycowa, Kraś­ nik. II. 37. Fragment „lep­ szej" izby w Iwięcinie osad­ ników spod Wielunia. 11. 38. Przesadnie bogate zdobienie „lepszej" izby w Iwięcinie rodziny spod Wielunia. �w których brali udział kawalerowie i nawet młodzi żonaci mężczyźni, zanikł po r o k u 1950 z powodu b r a k u strojów, a przede wszystkim nie zawsze gościn­ nego przyjęcia w domach osadników z i n n y c h stron. Utrzymał się natomiast wieluński zwyczaj chodlzenia z „Wigliliairtzamli", z w a n y m i również „Józefaimd". „Józefy" wygłaszają jedynie parę zdań tekstu i śpie­ wają kolędy. Dzisiaj w charakterze „Wigilianzy" chodzą chłopcy w w i e k u szkolnym, przy czym obok dizieci z irodźin wieluńskich można spotkać również dzieci z rodzin lubelskich. W badaniach Stwierdzono zakorzenienie przesą­ dów, szczególnie w grtupie wieluńskiej. Można t o w y ­ tłumaczyć przywiezieniem przez tę grupę dość dużej ilości ludzi w podeszłym w i e k u , wśród których zna­ lazło się k i l k a kobiet umiejących zamawiać, a n a ­ wet czarownik. Z ich usług korzysta n i e t y l k o własna grupa, ale także niektóre rodziny nie-wieluńskie. Na koniec tego skrótowego omówienia przebiegu „zdetrtzeniia" k u l t u r n a przykładzie w y b r a n y c h zjawisk kiufliturowych —• w a r t o przyjirzeć slię w y n i k o m zetknię­ cia się różnych gwar. W sporach językowych prze­ wagę uzyskali Lubliniacy, wychodzący zwycięsko z większości pojedynków o poszczególne określenia i f o r m y gramatyczne. Poważnym argumentem prze­ c i w k o językowi Wieluniaków było jego zniemczenie. Wielulniacy zastąpili więc „dralę" slewnikiiem, „sztyl" od siekiery — toporzyskiem, „raijtę" — obrę­ czą i t p . Obie grupy tępią charakte rys tyczne wyraże­ nia gwarowe. Zanika lubelskie „idę załadować m a ­ szynę" •— przygotować maszynę, czy wieluńskie „po­ wiesiłem krowę" — przypatawałem (krowę. To ostat­ nie powiedzenie ośmiesza anegdota, ponoć autentycz­ na. Do L u b l i n i a n k i Ozajkowej podchodlzi Wieluniak, który schwytał j e j zbiegłą krowę, i i n f o r m u j e : „Czajkowa, wasza k r o w a wilsi przy b u r a k a c h " . Kobieta w lament, sądząc, że k r o w a n i e żyje. Zarówno Wieltunilacy j a k i L u b l i n i a c y pozostali przy następujących odmiennych określeniach: „wózek do przędzenia" i „prządka" — na kołowrotek; „kier z y n k a " i „rnaśniczka" — n a naczynie do w y t w a r z a ­ nia masła; „giimza" i „syirzeń" — na określenie t w a ­ rogu; „grzebło" i „kociuba" — n a przyrząd do w y ­ garniania węgla z pieca chlebowego. Odimiennie rów­ nież do dzisiaj kierują końmi: Wieluniacy w p r a ­ wo — „hetta", w lewo — „śwdista"; Lubliniacy w pra­ wo — „k'sobie", w lewo i — „odisieb". Wyrazem dużych rozbieżności, szczególnie w na­ zewnictwie narzędzi rolniczych czy wozów, jest stwierdzenie: „U k o w a l a to słowem nic się nie w y ­ tłumaczy. Wszysiiko trzeba .pokazać palcem". II Osiedlenie się na Ziemiach Zachodnich i Północ­ nych W bardzo poważnym stopniu zmieniło w a r u n k i , w j a k i c h przedtem żyli obecni osadnicy. Zarówno zetknięcie się k u l t u r , j a k i e nastąpiło na n o w y m te­ renie zamiesizkamia, j a k i poddanie przybyłych t u grup ludności silniejszym niż dotąd wpływom n o ­ w y c h wzorów k u l t u r o w y c h .— za pośrednictwem szkoły, książki, prasy, radia i kina oraz ściślejszego obcowania z życiem miejskim, przekształciło m. i n . ich gusty i poglądy estetyczne. Wlslpókłzeslne upodobania estetyczne osadników chcemy przedstawić referując nasze dotychczasowe, niepełne jeszcze spostrzeżenia, dotyczące ich sto­ sunku do wytworów sztuki ludowej zastanych na miejscu i do własnych tradycji sztuki ludowej. Dość dużo uwagi poświęcimy wnętrzom, których urządze­ nie wiele potrafi powiedzieć o potrzebach estetycz­ nych ich użytkowników i o drodze przekształceń g u ­ stów. Jak już wspomniano n a wstępie, druga część artykułu oparta jest n a szerszej bazie materiałowej — obok danych z Iwięclha wykorzystane będą obser­ wacje z innych badanych w s i : Wierciszewa, Labusza, Jamna, Mścić li Kraśnika . 6 Oceną budynków zastanych w e wsiach kierują, rzedz zrozumiała, względy utylitarne. B u d y n k i te podzielono na wartościowe — murowane, i „lepian­ k i " — wymagające ciągłych napraw. Nie dostrzega się walorów plastycznych zabytkowych chałup X V I I I - i XIX-wieeznyclh, polegających głównie na pięknych proporcjach i monumentalizmie bryły uzyskanych m . i n . dzięki potężnemu czterookapowemiu dachowi k r y t e m u trzciną i zaopatrzonemu w „wole oCżka" ( i i . 7). Nie docenia się też ozdobnych detalli, m. i n . dekoracyjnych f u t r y n okiennych ( i l . 5). Na ogół n i e utrzymano typowego wyglądu domów 0 konstrukcji szkieletowej. Ściany chałup, posiada­ jące dotąd czarne smołowanie słupy i rygle, a mię­ dzy n i m i pola białe, w całości pobielono l u b pokry­ to wapnem z dodatkiem u l t r a m a r y n y . W ten spo6Ób dano upusit s w o i m dotychczasowym przyzwycza­ jeniom, dzięki czemu zewnętrzny wygląd domów 1 ulic w i e j s k i c h upodobnił się do znajdujących się w dawnych miejscach pobytu ( i l . 1). Znamienne, że osadnicy z t z w . „Centrali" posługiwali się przy bie­ l e n i u domów pędlzlami z „prośnianki", t j . w y k o n a ­ n y m i ze słomy z prosa, przysyłanej w t y m celu przez krewnych, gdyż na miejscu prosa się nie uprawia. W podobny spoeób bieli się również domy m u r o w a ­ ne. Czynią to wszędzie z reguły kobiety. T a k n p . Myszakowa w Iwięcinie pomalowała f r o n t o n domu na d w a kotary: płaską powierzchnię n a biało, w y ­ stające zaś części obramowań okiennych, d r z w i o w y c h itp. — na seledynowo ( i l . 6). T y l k o w dwóch z badanych sześciu wsi istnieje kościół. A r c h i t e k t u r a kościoła w Jamnie i jego w y ­ strój wewnętrzny n i e przedstawiają nic ciekawego i kościół nie jest przedmiotem szczególnych starań mieszkańców tej w s i . Natomiast omó(wienia wymaga stosunek ludności Iwięcina do zachowanego t a m go­ tyckiego, XIV-wieoznego kościółka z bogato polichro­ m o w a n y m w X V I I w . wnętrzem, jeszcze sprzed czasu przejęcia kościoła przez protestantów. Dach, zwień­ czony wysmukłą wieżą, p o k r y t y jest gontem, . a na cmentarz przykościelny wiodą trzy drewniane b r a m ­ k i z X V I I I w . ( i l . 8). Kościół i jego wnętrze, w t y m Dla poruszanych w tej części artykułu zagad­ nień szczególnie interesujące okazały się materiały zebrane przez S. Błaszczyka, M . Bursztową, B. Linette, H. Ostrowską i K. Szałaśną. 9 213 �również barwne malowidła, wykonane najprawdo­ podobniej przelz cechowego malarza z któregoś okolicznego mialsftelozka (dl 13, 14), są bardeo bliskie mieszkańcom ws!i. Rzecz interesująca, że przywiąza­ nie .to u w i e l u nie w y n i k a z k u l t u dla miejsca, z uczuć religijnych. Budynek i dekoracja wnętrza podobają się również l u d z i o m o bartizo luźnych zwiąlzkach z rel'igia, a nawet deklarującym, się jako niewtieMzący. Istnienie w e w s i kościoła przypomina­ jącego kościoły z dawnych miejsc zamieszkania uczy­ niło już w pierwszych latadh osiedlenia cforaz wsi batdtóiej swbjśkdim. Zastane po domach melbie w całości przejęto w użytkowanie. Podzielono j e na stare i nowe — zakupione w latadh trzycMeistych i na początku czterdziestych — i według tych kryteriów wartościo­ wano. Posiadające wartość zabytkową, wykonane przez wiejskich czy matomiasteczikowych stolarzy w X I X i n a początku X X w i e k u skrzynie, zydle, ławy, szaty, łóżka i kołyski, dość często spotykane zarówno w Jamnie jalk i innych badanych okolicz­ nych wioskach, zaliczono oczywiście dó mebli starychv db „gratów". Są cne m n i e j pożądane, aite do­ puszczalne w e wnętlrtzu, bo przecież zupełnie dobrze spełriiają swą funkcję (ill. 9). Częściej jednakże można j e znaleźć w kuchni niż w pokoju i w gospodar­ stwach .mniej zamożnych. Na ozdobność tych m e b l i nie zwraca się uwagi, nie przemawia cna do ich obec­ nego użytkownika. Chętnie oddaje się je do muzeów. Gdy w Łaibuezu pozostało k i l k a ozdobnych krzeseł znanego typu jamneńskiego ( i l . 10, 11) i gdy na strychu jednego z domów znaleziono schematy (wy­ konane w paskach tektury) do rysowania ozdobnych wzorów Ina meblach oraz kolorowe wzory do malo­ wania — nie odbiło się t o na miejscowej twórczości. N i k t zarówno z Łalbusaa j a k i z Jamna nie podchwy­ cił zdobniczych motywów i ich k o l o r y s t y k i , choćby w zastosowaniu пр. do makatek czy poduszek. Jak najbardziej funkcjonalnie potraktowano także nadeir liczne ozdobne skrzynie i k u f r y o interesującej często ornamentacji wykonanej półkolistym dłutem. Na ogół nie zmieniły one swego miejsca. Nadal sto­ ją (przede Wszystkim po strychach i korytarzach (il. IS, 17). Tyllkio w niewielu wypadkach przeniesio­ no skirfzymiie do stajmii czy obory l u b ustawiono w kuchni l u b w komorze (il. 16). Natomiast intere­ sującym zjawislkiem jest (przywrócenie wszystkim na ogół sikrzynlitom,', które Stały dotychczas puste, ich — zresztą nie pierwotnych — f u n k c j i •użytko­ wych. Ptnzefenacżonb j e do przechowywania ziarna i mąki Hub na składnicę rupieci gospodarskich. Skrzy­ nie przeniesione do budynków gospodarczych służą głównie do trlzymania w nlkh sieczki i innych paslz. Do miejscowych skrzyń dodano niekiedy skrzynie i k u f r y przywiezione przez osadników ( i l . 18, 19). W sposobie ustawiania m e b l i , mającego zresztą już Swoją krótką historię, panuje jeslacze spora róż­ norodność uizaletżniona ód najiroamaitszych okolicz­ ności. W wypadku, gdy rodizilna osadnika zastała pełne umeblowanie mieislzkania, i t o względnie no­ woczesne i w d o b r y m stand e (wypadki nie t a k znów 214 częste), urządzenie to zachowało się do dzisiaj, bądź (rzadko) całkowicie bez zmian układu (il. 20), bądź (dzęsto) z adaptacją do własnych potrzeb i upodobań. NajcKęściej iroBporządzano n i e k o m p l e t a m i , lecz „zbie­ r a n y m i " meiblami różnego pochodzenia, stylu i j a ­ kości. Używano j e d o czasu, gdy nabyto nowe meble, już typu zupełnie miejskiego. Te nowe meble oistawia eię jiuż n a wtzór m i e j s k i : z jednego pokoju robi Się sypialnię z ustawionymi pośrodku dwoma łóżkami, z n o c n y m i stolikami, Stołem., toaletkami l t d . Spotyka się jeszcze kombinacje niektórych m e b l i czy sprzętów przywiezionych z sobą — z meblami 'poniemieckimi i zalktapionymi. W Iwięcinie, gdiziie więksizość osadni­ ków pnzelbywa już o d r d k u .1945 i przejęła gospo­ darstwa nieirozsfcabrowane, dotychczas n i e zakupuje się w rodzimach rolniczych nowych mebli. Przy urządzaniu wnętrza ważną rolę dekoracyjną odgrywa pokrycie ścian. Ściany pokojów, w t y m przede Wszystkim saczególnie nas interesujących po­ kojów „lepszych" — n i e używanych codzień, okle­ jone były w c h w i l i przybycia osadników tapetami. Zniszcizone — pó killku latach używania miesakań — tapety zdarto (utrzymały się jedynie w wyjątkowych wypadkach) i już do nich nie .powrócono, co moty­ wuje się wysieka ceną tapet i kłopotami z i c h na­ klejaniem (nie każdy to potrafi), a przede wszystkim Względami higiienicznymi: pod tapetami często gnieź­ dziło się robactwo. Do odświeżania wnętrz powszech­ nie użyto wapna. Kobiety — bo w e wszystkich wsiach i grupach ludności one zajmują się pracami malarskimi — w pierwszych latach po osiedleniu bieliły Barójwno sufit ja'k i ściany. Używały przy t y m najczęściej wspomnianych już pędzili z „prośndanki", a jedynie kobiety z d a w n y c h półinocno^zachodnSch ziem Polski używały do tego pędzli z włosia. Nie­ które z Lublindanek n a wybieloną ścianę narzucały kolorowe k w i a t y , za pomocą papierowych wzorników. Ten sposób m a l o w a n i a znany jest jedynie z relacji. Do dzisiaj n i e przetrwało już żadne tak malowane wnętrze. Kobiety z 'zachodnich części Polski od początku dodawały do wapna „kolorów". One też były prekursorkaimi zastosowania wałków, będących obecnie w powszechnym użyciu. Nie m a dziś w badanych wsiach malowanych pomieszczeń mieszkalnych nie pokrytych Wzorkami za pomocą wałka. Przy zdobie­ niu ścian często używa się n i e jednego, lecz k i l k u wałków naraz. A b y n i e powtarzać w pokojach tych samych wzorków, pnzyjęło się wypożyczanie wałków od sąsiadów. W ostatnich latach (zaczęto gdzieniegdzie najmo­ wać zawodowych malarzy. W roku 19Й1 po raz p i e r w ­ szy w Iwięcinie sprowadzono takiego do w y m a l o w a ­ nia jednego z mieszkań. Uczynił on wyłom w do­ tychczasowym sposobie malowania i pokrył ściany farbami k r e d o w y m i . N i e było to proste, gdyż kreda nie chce się ponoć „trzymać" ścian odświeżanych wapnem. Gospodyni, rezygnując z żalem z w a p i e n ­ nych ścian (wapno — j e j izJdaniem — czyni mieszka­ n i e zdrowszym), n i e zgodziła się na kredowe sufity. Sama j e pobieliła wapnem, aby uzyskać pożądany połysk. Inną nowością, którą wprowadził wspomniany �II. 39. Skromnie zdobiony kąt", Kraśnik—Kolonia. „światy malarz, są kolorowe, podwójnie szlaki, szerokości ok. 10 cm każdy, biegnące tuż pod sufitem, a w rogach pckojów opadające aż do podłogi. Ten sposób malo­ wania znalazł uznanie w oczach mieszkańców Iwięcima i po r o k u podobne szlaki spotkaliśmy w w i e l u mieszkaniach. Najczęściej dobiera się j e w kolorach żółtym i zielonym l u b niebieskim i różowym. Ściany mailcwane są dizlisiaj najchętniej n a k o l o r „morski" lub seledynowy. Na tło „morskie" narzuca się biały l u b niebieski Wzorek z wałka, a na seledynowe — m. i n . biały l u b brązowy. Jedna z gospodyń w d a l ­ szym ciągu wykorzystuje do dekoracji pokoju o po­ malowanych obecnie ścianach — złoconą listwę, któ­ ra oddzielała niegdyś tapetę o d białych górnych p a r t i i ścian i sufity (por. i l . 20). Nader interesujące zjawisko zaobserwowano w r o k u 196H w domu zamieszkałym w Iwięcinie przez rodzinę z Lubelskiego. Ściany korytarza, n i e izmieniane o d czasów splrzed przybycia osadników, poma­ lowano były na kolor różowo-tfioletowy, a na nich Widniały trzy owalne malowidła wykonane za pomocą patronów. Na każdym z tych malunków powtarzała się baszta z wiodącą do niej drogą, palmy i k i l k a krzewów. Malowidła wykonane były w kolorach sto­ nowanych, Ciemnych: brązowym, fioletowym, czar­ n y m i zielonym. D w a z o w a l i uległy z biegiem l a t zatarciu. Gospodyni, której bardzo się podobały te malowidła, postanowiła j e odnowić. Do tego celu użyła farbek wodnych o jaskrawych, zdecydowanych kolorach —• różowym, niebieskim, brązowym, zielo­ n y m i czarnym. Różnica między owalem nienaruszo­ n y m a o w a l a m i odnowionymi była zadziwiająca. W miejsce schematycznych widoczków powstały, zresztą w b r e w zamierzeniom wykonawczyni, niesły­ chanie barwne, kwieciste malowidła. Ów interesujący dokument „zderzenia" różnych t r a d y c j i zdobniczych został niestety ostatnio 'zamalowany. Rzadko już się Zdarza, aby podłogi w izbach w e wsiach koszalińskich — a przynajmniej w izbach określanych j a k o „lepsze" —- nie były malowane. Maluje się je farbą pokostową n a najczęściej spoty­ k a n y w mieście k o l o r — ciemnobrązowy. Takie podłogi oczywiście pastuje się, a w miejscach częstsze­ go przechodzenia rozściela się chodniki. D y w a n y są rzadkością. Chodniki k u p u j e się w mieście, natomiast kobiety Z t z w . „Centrali" praktykują dotąd sprowa­ dzanie chodników ze w s i rodzinnych. Posyła się tam paski pocięte zimą ze starych szmat i p o p e w n y m czasie otrzymuje się pocztą l u b przy okazji wzajem­ nych odwiedizin gotowy chodnik, w y k o n a n y przez tamtejsze kobiety na krosnach. Znamienne, że przy­ syłane c h o d n i k i naśladują niekiedy w układzie b a r w pasiaki łowickie czy piotrkowskie l u b radomskie. Po­ chodzą one z t y c h terenów, n a których żywy jest dotąd wyrób tego typu tkanin. Repatriantki „zza Buga" posiadają niekiedy dotychczas przywiezione z Sobą c h o d n i k i o różnych wzorach. Np. chodniki z Wileńskiego, j a k i e można znaleźć u Wołkowskich w Mścicach, posiadają wzory w postaci drobnych, ciemnych kwadracików. Wystrój wnętrza izb, t j . stosowanie wszelkiego r o ­ dzaju ozdób n a drzwiach, oknach, ścianach czy me­ blach, przedstawia się w poszczególnych mieszkaniach całkowicie różnie. O w y s t r o j u decydują przede wszystkim — pracowitość, upodobania i n a w y k i este­ tyczne gospodyni l u b j e j córki czy córek. Można zauważyć, że kobiety pochodzące z tych regionów, gdzie żywe było tradycyjne ozdabianie izb, przenoszą te p r a k t y k i na nowe miejsce osiedlenia, gdzie ulegają one charakterystycznym przemianom. Prześledźmy je przykładowo na k i l k u elementach zdobniczych. Niektóre kobiety z Wileńazczyzny (n|p. A. Masiełówna i St. Simki ewiczowa z Mścić), z Wołynia i z Wieluńskiego zdobią d r z w i przejściowe z kuchni do pokoju, czy z jednego p o k o j u do drugiego, l a m ­ brekinami z k o l o r o w y c h i pstrych kretonów, tak j a k to spotykały w swoich stronach ( i l . 21). Geneza tych lambrekinów może pochodzić z naśladownictwa w y ­ stroju dworków szlacheckich l u b wnętrz mieszkań mieszczańskich. Jeśli jednak l a m b r e k i n y i siatkowe 215 I �pierwszych latach po osiedleniu — przyzwyczajone do w i d o k u zapełnionych ścian w izbach swych dawnych chat — usiłowały stworzyć namiastikę tego z dostęp­ nych p o d ręką elementów. Np. w Kraśniku t y p o w y m zjawiskiem w tych pierwszych latach było przybija­ nie n a ścianach lulb w p r o s t przyklejanie różnego rodzaju koLorowych widokówek w układzie na ogół symetrycznym. D l a takiego układu wykorzystywano oczywiście zastane na miejscu poniemieckie (wcale zresztą liczne) oleodruki z „lanszaftami", przedsta­ wiającymi barokowe dziewice w powiewnych białych szatach, typowe łabędzie, jelenie, myśliwych i t p . Sporo z tych oleodruków można spotkać jeszcze dzi­ siaj. Nierzadko wycinano z tygodników, przede wszy­ s t k i m z „Przyjaciółki", co ładniejsze kolorowe obrazki i przylepiano j e bądź wprost na ścianach, bądź nawet wstawiano w jakieś r a m k i . Te tymczasowe ozdoby ścian po k i l k u latach znikły, w ślad za możli­ wością zakupu nowych elementów zdobniczych. A były one dość liczne. 11. 40. Osadniczka Iwięcin. w stroju łemkowskim, Krany są przy oknach raczej powszechne, to lamibrekimy w d r z w i a c h są raczej rzadkością. W pierwszych latach p o osiedleniu kobiety z „Cen­ t r a l i " , południa i b. ziem wschodnich praktykowały w. znacznej mierze zaścielanie (pojedynczo jeszcze wtedy stojących) łóżek n a sposób t r a d y c y j n y : n a pierzynę Czy kołdrę narzucano przywiezione z sobą kapy, nieraz własnego w y r o b u , l u b też nowoczesne kapy zakupione już tutaj, n a te zaś kładziono stertę k i l k u poduszek, coraz to mniejszych. Takiego rozście­ lania już dzisiaj się n i e spotyka; pozostała jeszcze tu i t a m jedlna t y l k o poduszka, kładziona „w gło­ w a c h " , l u b d w i e różnej wielkości, kładzione z obu stron łóżka, jaik n p u Sinkiewdczowej w Mśeicach Cii. 22). Bardzo charakterystyczne jest przyozdabianie ścian w izbach. M a ono już swoją historię, różną u róż­ nych rodzin. Kobiety, które w swoich stronach (np. w Kieleckiem, u -Łemków) rozwieszały rząd obrazów pod sufitem wokół wszystkich ścian, przywiozły z sobą najwyżej k i l k a z t y c h obrazów. Wiszą one do­ tąd n a honorowych miejscach w pokojach „lepszych" (gościnnych) l u b w sypialniach ( i l . 23). Niekiedy są one jeszcze specjalnie ozdabiane k w i a t a m i czy rysun­ k a m i (il. 24), o Czym niżej. Ukośne umieszczenie i c h pod sufitem tutaj stało się niemożliwe — gwoździe w b i t e w sufit n i e utrzymują ciężaru obrazu. Kobiety, które n i e przywiozły czy n i e mogły przywieźć z sobą elementów z tego tradycyjnego wyposażenia izb, w 216 1 Należą do nich przede w s z y s t k i m duże i małe obrazy o charakterze r e l i g i j n y m , znajdujące się w każdym niemal mieszkaniu. Są to z reguły kolorowane fotografie dużych wymiarów, produkowane masowo przez różne p r y w a t n e f i r m y n a użytek głównie l u d ­ ności wiejskiej. T a k i obraz, zawsze w ciężkich zło­ conych ramach, w i s i pośrodku n a d połączonymi za­ zwyczaj łóżkami. N a sąsiedniej ścianie znajduje się z w y k l e duża, niekiedy kolorowana fotografia ślubna (zamówiona również dopiero tutaj), obok — szereg i n n y c h fotografii. Często można spotkać tradycyjny sposób układania w i e l u fotografii zbiorowo pod szkłem, w jednych większych ramach. Specjalnym rozdziałem h i s t o r i i k u l t u r y wsi za­ równo międzywojennej j a k i powojennej, i to nie t y l k o koszalińskiej, ale w całej bodaj Polsce, są (powszechne n i e m a l na dzisiejszej w s i malowidła („widoki") w postaci kolorowych dużych -makatek malowanych n a płótnie czy papierze (zastępujące mieszczańskie czy typowe d l a wnętós rniesfclkań i n ­ teligencji — k i l i m y czy m a k a t k i ) . Treściowo podzie­ lić j e można n a d w i e w i e l k i e grupy: świeckie i r e l i ­ gijne. W pierwszej przeważają typowe i osławione jelenie, usytuowane symetrycznie po bokach drzewa ( i l . 27). Odmian jest t u zresiztą bardzo wiele, zależnie od i n w e n c j i twórców. Należą t u również powszechne w tej twórczości łabędzie wkomponowane w r o m a n ­ tyczny krajobraz (i(l. 25). I n n y m pełnym r o m a n t y k i malowidłem jest zdobiący mieszkanie Sinkiewiczów w Mśeicach „widok" przedstawiający pałac, z któ­ rego wybiega ubrana w białą szatę dziewica na spot­ kanie młodzieńca jadącego do niej konno przez most (iii. 26). M a l u n k i o treści religijnej t o m. i n . aniołki w symetrycznym układzie ( i l . 29) i Chrystus w oto­ czeniu owieczek i p a l m (por. i l . 22). Geneza masowego pojawiania się t y c h malowideł we wsiach koszalińskich (podobnie j a k w całym kraju) jest znana i dość prosta. Gdzieś w mieście czy miasteczku znajdzie się domorosły „twórca" o upodobaniach i zdolnościach artystycznych n i e o d ­ biegających wiele o d przeciętnych gustów i upodobań prostych ludzi n a w s i , który — wyczuwszy czy po- �znawszy z obserwacji jarmarcznych zapotrzebowanie wsli n a tego rodzaju malowidła — produkuje je ma­ sowo i sprzedaje n a r y n k u w CzaSde targu l u b roz­ nosi po okolicznych wsiach. Na t y m tle powstały w niektórych miastach specjalne „firmy", produkujące takie kicize masowo i zalewające n i m i tereny w i e l u województw, a nawet cały k r a j . Wystarczy wspom­ nieć, że znaczna większość Wszystkich „widoków" spotykanych w e wsiach koszalińskich pochodzi z j e d ­ nej „firmy", podającej — przy indagacji kupujących — j a k o swoją siedzibą miasto L u b l i n . Jej agenci jeździli po Koszalińskiem wozem pełnym t y c h „obra­ zów". Udało się tę ekipę handlarzy sfotografować, niestety, wskutek i c h wyraźnego oporu — z tyłu i ze znaoznej odległości ( i l . 30). „Twórca" tego typu podobno istnieje także w Koszalinie, gdzie znajduje chętnych nabywców n a swą produkcję. Należy dodać, że w w i e l u wypadkach zarówno repatrianttói j a k i kobiety z tzw. „Centrali" przy­ wiozły z sobą w i d o k i - m a k a t k i ze stron rodzinnych. Pochodzący z Wileńszczyzny w i d o k znajdował się nip. do 1961 r. u Stanisławy Sinkiewicz w Mścicach (il. 28). Z obrębu badanych wai koszalińskich znany n a m jest jeden t y l k o wypadek twórczego przekształcania na sposób l u d o w y motywów i tematów wziętych z omówionych malowideł. Dokonała tego A n n a M a ­ sie! spod L i d y w WiHeńskiem, osiadła z rodzicami w Mścicach. Dziewczyna w stronach rodzinnych zet­ knęła się z podobnymi malowidłami w y k o n a n y m i na błyszczącym, białym papierze o l e j n y m i farbami, przy­ patrywała się i m i w domu usiłowała malować j e po swojemu, ale już farbami w o d n y m i . Po przybyciu w te strony zabrała się ponownie do malowania, aby s w y m i pracami zapełnić puste ściany. Jej malowidła mają już cechy formalne właściwe sztuce l u d o w e j , j a k b r a k perspektywy i dekoracyjność w kompozycji. Jeden z jej „widoków" — j a k j e nazywa — został zakupiony do Działu Etnograficznego Muzeum Naro­ dowego w Poznaniu. Przedstawia go i l . 35. Oś k o m ­ pozycji obrazu, malowanego na białym, posklejanym arkuszu papieru, tworzą trzy „kiparysy" (cyprysy), mające Wspólną koronę. Po obu stronach t e j osi w i d z i m y umieszczone symetrycznie d w a jelenie, a wyżej d w i e sarenki zwrócone głowami do osi, d w a półkoliste stawki, po j e d n y m na nich łabędziu, po bokach w i e l k i e bukiety z różnorodnych k w i a ­ tów, również umieszczone symetrycznie, a n a obu zewnętrznych krańcach m a m y znów p o j e d n y m „kiparysle". Tło jest czarne, na n i m w niektórych m i e j ­ scach umieszczono wyspowato kępki z i e l e n i . W domu Masielów znajduje się przywieziony z Wileńszczyzny obraz M . Boskiej Ostrobramskiej. Białe obramowanie obrazu zapełniła Masielówna m a ­ l o w a n y m i przez siebie wianuszkami z listków i k w i a ­ tów ( i l . 24). I n n y m rodzajem czldób na ścianach są spotykane powszechnie wyszywane m a k a t k i . Dzisiaj przeważnie kupuje się j e gotowe w Koszalinie n a r y n k u l u b w sklepach. Są to obramowane, białe l u b w i n n y m kolorze, kawałki płótna z w y s z y t y m niebieskimi nićmi jakimś r y s u n k i e m i sentencją w rodzaju: „Kuchnia świadczy o gospodyni", „Świeża wóda sił ci doda" l u b t a k trafną, zwłaszcza w małżeństwach mieszanych, sentencją: „Dobra żona t y m się chlubi, że gotuje Co mąż l u b i " . Inne z gospodyń postępują w ten sposób, że w Koszalinie kupują płótno i go­ towe Wzory, które następnie w domu odbijają i sa­ me wyszywają. Znaleźć można także kobiety, które same Szyją m a k a t k i według przez siebie skompono­ wanych Wzorów. T a k to robiły n p . A n n a Szczygieł i Janina Jasińska z Łabusza, obie z Łódzkiego (il. 31). 7 Podobnie należy odróżnić własny wyrób sztucznych kwiatów o d ozdabiania mieszkań gotowymi k w i a t a m i k u p i o n y m i w mieście. Używanie kwiatów kupnych jest n a ogół dość powszechne w e wszystkich wsiach, istnieje też duża i c h podaż n a r y n k u w Koszalinie. Niezmiernie rzadko natomiast zdarza się, że sztuczne 7 Z badań S. Błaszczyka. I I . 41. Handel ozdobami na targu w Koszalinie. �dów, nie ma tendencji do rozszerzania się tego zwy­ czaju. Istnieją natomiast nadal żywe upodobania do przesadnego n a w e t ozdabiania izb i mieszkań sztucz­ n y m i k w i a t a m i , n a czym bazują domowe „wytwór­ n i e " takich kwiatów w Koszalinie. Ozdób wiszących u sufitu dzisiaj już się nie spo­ tyka. W pierwszych latach p o w o j n i e w w i e l u do­ mach zamieslzkałyeh przez rodziny środkowej i po­ łudniowej Polski można było jeszcze spotkać pająki wyrabiane ze słomy. Zanikło t o jednak dość szybko. Do rzadkości należą inne elementy zdobnicze usta­ wiane n a meblach, a wyrabiane w domu, j a k np. „gwiazda" w y k o n a n a przez Janinę Jasińską z Łabu­ sza, pochodząca z Łódzkiego. Gwiazda złożona jest z t e k t u r o w y c h rombów, nazywanych przez Jasieńską „listkami", których pięć składa się n a jedno „gniazd­ ko", a dwanaście gniazdek zszytych razem tworzy całość 'gwiazdy { i l . 34). Elementy zdobnicze ustawione na meblach są po części pochodzenia (poniemieckiego, po części zaś za­ kupiono j e W mieście. Są to przedmioty najbardziej różnorodne, a mianowicie: różnej wielkości postacie ptaków — kaczek, gęsi, łabędzi, kogutków czy p t a ­ ków egzotycznych; porcelanowe czy fajansowe f i g u r k i barokowe kobiet, niemieckich żołnierzy, chłopów i t p . ; różnej wielkości gipsowe postacie aniołków; d o m k i z papieru czy d r e w n a ; pstre pudełka od k a w y czy cukierków i t p . ; czasem nawet zdarzy się wypchany ptalk. Oczywiście do ite(j grupy ozdób należą również fotografie w stojących małych ramkach. 11. 42. Pasiak użyty jako przykrycie ołtarza, l-mięcin. (kwiaty wyrabiają dziewczyny i kobiety ze w s i . Zaj­ mują się t y m jeszcze niektóre kobiety pochodzące z Kieleckiego i Rzeszowskiego, zwłaszcza z rodzin łemkowskich, a także k i l k a kobiet z Wileńskiego za­ mieszkałych iw Wiercisizewie. W Kraśniku najbar­ dziej znane z w y r o b u Sztucznych kwiatów są Paraska Hrycowa i jej córka, A n n a Minczyszyn, obie p r a ­ cownice PGR. Hrycowa t r z y m a na szafie przywiezio­ ne z sobą sito z włosia, w którym zawsze znajduje się potrzebny do w y r o b u kwiatów papier itłp. Obie z córką wyrabiają w czasie 'zimowych wieczorów — astry, konwalie, kaczeńce, róże, stokrotki, k w i a t y j a ­ błoni, groszku, łubinu (i inne k w i a t y ( i l . 32, 33). Sztuczne k w i a t y , obojętne — czy własnej roboty, czy kupione, umieszcza się w mieszkaniu n a ogól we flakonach, 'postawionych na stole, na nocnych stolikach, szafkach, szafonierkach, specjalnych stoja­ kach, półkach przybitych n a ścianie, czy wreszcie — w układzie w i e l u Innych elementów — w miejscu przeznaczonym n a „święty kąt". W niektórych r o ­ dzinach z Wileńszczyzmy k w i a t y często zatyka się za górną ramę obrazu ( i l . 21). Jest oczywiste, że wyrabianie sztucznych kwiatów istnieje jedynie j a k o kontynuacja przyzwyczajeń estetycznych i wzorów k u l t u r o w y c h wyniesionych z d a w n y c h miejsc p o b y t u i że, z w i e l u zresztą wzglę­ 218 1 Wszystkie te przedmioty zdobnicze ustawia się przede wszystkim n a szafonierkach, szafach czy sto­ likach, dalej n a kuchennych kredensach, a także n a stołach stojących w kącie Czy nawet n a środku poko­ j u . Sposobem ustawienia tych przedmiotów rządzi przede wszystkim symetria w stosunku d o jakiegoś centralnego elementu, którym zazwyczaj jest f i g u r a M a t k i Boskiej, zawsze w otoczeniu kwiatów ( i l . 39). Ogólnie biorąc, w e wsiach koszalińskich róż­ nice W zdobieniu — co do jakości są sto­ sunkowo niewielkie. Zachodzące różnice •— a istnie­ ją one n i e t y l e między iwsiami, i l e między poszcze­ gólnymi mieszkaniami { w Zależności o d i n d y w i d u a l ­ nych upodobań 'gospodyń) — polegają mianowicie na mniejszej l u b większej ilości omówionych elementów zdobniczych: w jednych mieszkaniach są nieliczne, w d r u g i c h ustawione są ze s k r o m n y m umiarem, w innych nagromadzone aż d o przesytu, Stanowiąc nie­ j a k o сей sam w sobie. Przykład skromnego w y s t r o j u wnętrza izby mieszkalnea (zresztą jedynej, gdyż duży d o m podzielony jest między 3 rodziny) mamy u A. Prociów w Kraś­ n i k u — Kolonia. Na szaifonieroe urządzono skromnie wyposażony „święty kąt" ( 1 . 39), na ścianach wiszą przywiezione d w a obrazy, n a nocnych stolikach stoją bukiety sztucznych kwiatów ustawione w stoikach. Znacznie bogaciej wygląda wnętrze gościnnego po­ k o j u (jednego z dwóch) u Jana Hrycowa w Kraśniku (11. 36). Przykładem szczytu przesady może być natomiast wnętrze „lepszej" izby jednej z kobiet w Iwięcinie, �pochodzącej spod Wielunia. Pokój, przy obecnym wyposażeniu, stracił funkcję mieszkalną, a zamienił się w „wystawę" i kaplicę (il. 38). Na w p r o s t d r z w i ustawiono stół, na którym centralne miejsce zajmuje ubrana w welon figura M a t k i Boskiej. Po bokach „osoby" w wazonach rozmieszczono k w i a t y , sztuczne i naturalne oraz obrazki o treści religijnej, w r a m ­ kach. Nieco do przodu wysunięto trzy f i g u r k i anioł­ ków, bombki choinlkowe w kieliszkach oraz celu­ loidowe kaczuszki. Przy bocznych krawędziach stołu, w charakterze r a m d l a całej griupy, postawiono d u ­ żego gipsowego psa oraz wypchanego bażanta. Tłem dla t a k zastawionego stołu jest kredens zasłany szy­ dełkowym obrusem i ozdobiony serwetkami i f i r a n ­ k a m i . Wnękę kredensu wypełniają szklane naczynia, tortowniica i figura anioła. Górę ozdobiono sztucznymi k w i a t a m i w kryształowych „salaterkach" oraz gipso­ w y m i barankami wielkanocnymi. Okna zawieszone firanami, między nilmd lustra i m a k a t k i . Ściana przy oknach zastawiona stolikami ze sztucznymi k w i a t a ­ mi, l i p a m i w doniczkach, fotografiami rodzinnymi, orłem — godłem państwa i obrazkami o treści dewocyjnej. Wykorzystano również dolne partie stolików. Na serwetkach stoją t a m popielniczka i „gniazdko" — talerzyk z naciętym staniolem i ptaszkiem. Pod jędr­ n y m z okien stojak o d miednicy przystosowany do postawienia n a n i m l i p y . Na podłodze d y w a n y i szma­ ciane chodniki, kanapa z serwetką, barankiem i l a l ­ kami, jeszcze szafonieiika, oczywiście zapełniona, za­ stawiony u góry ozdobami piec, oparte o piec, leżące na podłodze poduszki, l a m b r e k i n y upięte na drzwiach. W sumie n a ścianach p o k o j u — 27 dużych i małych obrazów i fotografii. Przedstawione wnętrze, choć składa Się z elemen­ tów typowych, nie jest jednakże typowe na w s i . Prze­ ładowanie dekoracją w y n i k a z upodobań gospodyni, dzielonych zresztą z wnuczką. Właścicielka z w y s t r o j u pokoju jest dumna. Podobnie urządzoną izbę miała już w Wieliuńskiem. Mogła sobie n a nią pozwolić, gdyż miała f a m d w a „miesTikania" — pomieszczenia. Daleko j e j jednak było, j a k relacjonuje, do ozdóbności pókójiu w Iwięcinie. Dekoracja pokoju jest u z u ­ pełniana. Z wyjazdów do Koszalina gospodyni nigdy nie wraca z p u s t y m i rękami. Zawsze przywiezie choć­ by drobiazg do ozdobienia pomieszczeń. Koszalin stał się poważnym c e n t r u m zaspokajającym potrzeby ozda­ biania mieszkań ( i l . 41). Wyposażenie osadników W przedmioty o wartoś­ ciach artystycznych, należące dó sztuki ludowej regio­ nu, z którego p r z y b y l i , jest 'znikome. Na „Zachód" wielokroć przyjeżdżano bez większego bagażu, zabie­ rając przedmioty najbardziej potrzebne. K i l k a star­ szych kobiet z Wieluńskiego przywiozło t i u l o w e czep­ ce o zdobionych haftem wstęgach (por. i l . 4), a k i l k a rodzin łemkowskich zamieszikałych w Kraśniku i Iwię­ cinie — stroje kobiece ( i l . 40). Czepce Wielunianek przez k i l k a pierwszych l a t Służyły przy oczepinach, zresztą nie t y l k o na weselach własnej grupy. Obec­ nie — po zdjęciu welonu panna młoda zostaje z n i e nakrytą głową, a czepce, wyprane i wykrochmalone tfw t y m ceflu wysyłano j e d o „Centrali"), przeznaczone zostały na ubiór do t r u m n y . Interesujące są koleje stroju przywiezionego przez kobiety łemkowskie. Strój ów, składający się z czer­ wonej w białe grochy spódnicy obszytej białą i zielo­ ną wstążką, k r a j k i , koszuli ozdobionej haftem krzy­ żykowym i czarnego aksamitnego gorsetu, wyszytego paciorkami w e wzory roślinne — uznany został przez ludność w Iwięcinie i Kraśniku za „krakowski". Wypożyczano go d l a dziewcząt występujących w m i e j ­ scowych uroczystościach. W ten sposób stał Się k o ­ stiumem 'teatralnym. Pozytywnie oceniono w a l o r y dekoracyjne pasiaka przywiezionego do Iwięcina najprawdopodobniej z po­ w i a t u łaskiego <nie można było uzyskać dokładnych informacji). Posłużył on za przykrycie ołtarza ( i l . 412). Do innych przedmiotów związanych z tradycją zdob­ niczą d a w n y c h miejsc zamieszkania należą nieliczne, wspomniane uprzednio, skrzynie i k u f r y (por. i l . 18, 19). Nowe w a r u n k i zastane w Wiosce na ogół nie sprzy­ jają wznowieniu i kontynuacji tradycji artystycznych. Wśród przybyłej ludności w w i e l u j e j grupach d o m i ­ nują ludzie młodzi, którzy często już przed; przyby­ ciem n a Ziemie Zachodnie i Północne stracili k o n ­ takty ze satuką ludową. Zastane wyposażenie i prze­ miany zachodzące n a w s i w okresie powojennym udostępniły niektóre zdobycze k u l t u r y idącej z m i a ­ sta, a konfrontacja różnych Stylów i upodobań a r t y ­ stycznych podały w wątpliwość wartość własnych tradycji zdobniczych. Nie bez znaczenia również d l a dalszych losów tradycyjnej sztuki ludowej jest b r a k czasu n a n o w y m miejscu zamieszkania, co w y n i k a z prowadzenia t u pełnorolnyeh gospodarstw, a w nich intensywnej p r o d u k c j i . Nawał zajęć odciąga od samo­ dzielnej twórczości artystycznej, obniża jej wartość. W w y n i k u t y c h Wszystkich przyczyn nie odrodziły się wśród żadlnej z badanych grup tradycje tkactwa artystycznego, czy zdobnictwa w drewnie i metalu. Być może sytuacja byłaby jednak inna, gdyby prowa­ dzono działalność mającą na celu wznowienie t r a d y c j i artystycznych niektórych choćby grup. Nadal natomiast w y k o n u j e się niektóre ozdobne akcesoria obrzędowe. W większości rodzin lubelskich czy łemkowskich w Iwięcinie w dalszym ciągu zdobi się techniką batikową dwuikolorowe pisanki. Służą one za ozdobę p o k o j u — leżą na talerzyku przed lustrem — l u b za zabawki d l a dzieci. Upadł lubelski zwyczaj, któiy nakazywał diziewczętom obdarowywa­ nie pisankami chłopców w „Przewodnią Niedzielę". Umiejętność sporządzania pisanek przejęły również niektóre -rodziny wieluńskie, szczególnie te, w któ­ rych są dorastające dziewczęta. Natomiast część rodzin lubelskich d l a większej wygody przeszła na zaobserwowane u Wieluniaków malowanie j a j j e d ­ n y m kolorem. „Palmy" wielkanocne w żadnej z badanych w s i nie są interesująiee pod względem wartości dekora­ cyjnych. W Iwięcinie najbogaciej zdobi j e grupa kielecka, dołączając do wiązanki sztuczne białe i ró­ żowe k w i a t y '(dl. 43). Warte zaznaczenia są natomiast przemiany, j a k i e zaszły w „palmach" i n n y c h grup. Do wiązanki wieluńskiej, składającej się z gałązek wierzbowych — „bazii" i kolorowych „palm" z d r e w - 219 �nąć w zasięg swego oddziaływania również bardziej ukryte elementy k u l t u r y , m . i n . zwyczajowe f o r m y towarzyszące obrzędom r o d z i n n y m i dorocznym. 2. W y n i k i e m zetknięcia się zespołów różnych treści k u l t u r o w y c h jest przyjmowanie się jednych elemen­ tów, a wycofywanie innych, p r z y jednoczesnym za­ n i k u szeregu tradycyjnych treści k u l t u r o w y c h . Głów­ n y m k r y t e r i u m kierującym wymianą dóbr k u l t u r o ­ wych są względy u t y l i t a r n e — przydatność w zasta­ nych w a r u n k a c h . Stąd większa ekspansywność Wie­ luniaków czy Poznaniaków w zakresie k u l t u r y m a ­ terialnej, a Lubliniaków n p . w języku. Język używany przez Lubliniaków bardziej odpowiada wymogom szkoły. 11. 43. „Palma" z Kieleckiego. wielkanocna w Iwięcinie u osadnika nianych wiórków kupowanych w Koszalinie, dołą­ czono wiechcie (rośliny zwanej popularnie trzciną. Uzupełnienie t o powstało ponoć n a skutek następu­ jącego dialogu: L u b l i n i a n k a pyta Wielumiankę: „Cze­ m u n i e święcisz trzciny? — Po co? — A n a pamiątkę biczowania trzciną Pana Jezusa!" Niektóre L u b l i n i a n k i do „kotków" i t r z c i n y dodały gałązki nie­ znanego i m dotychczas bukszpanu. * A oto niektóre w n i o s k i sformułowane n a pod­ stawie dotąd uzyskanych materiałów i dotychczaso­ wych przemyśleń: 1. Zderzenie k u l t u r jest procesem długotrwałym. W początkowej fazie obejmuje on uzewnętrzniające się treści k u l t u r o w e : narzędzia i sposoby gospodarce wania, odzież, niektóre potrawy, aby następnie wciąg­ Powstają również f o r m y mieszane, których przy­ kładem jest opisana wyżej sytuacja n a pogrzebie w Iwięcinie, czy choćby wspomniane „palmy" w i e l ­ kanocne. 3/. Podobnie j a k n a całym nieomal terenie Ziem Zachodnich i Północnych, proces zderzenia k u l t u r w badanych wioskach okazał się ściśle spleciony z procesami tworzenia się j e d n o l i t y c h społeczności wiejskich. Na ogół n i e powodował trwałej izolacji grup, był p u n k t e m wyjścia intensywnych procesów integracyjnych. Przebiega przecież w oparciu na wspólnych elementach k u l t u r y i Społeczności naro­ dowej, w sytuacji kształtowania świadomości socja­ listycznej, co sprzyja zacieraniu seperatyzmów dziel­ nicowych, a nawet antagonizmów narodowościowych. 4. Powszechna jest obojętność n a wartości zasta­ nych wytworów sBtiufci l u d o w e j . T y l k o w n i e w i e l u dziedzinach i grupach ludności k o n t y n u u j e się t r a d y ­ cyjną twórczość artystyczną ze stron macierzystych. Wielość i różnorodność koncepcji artystycznych zgro­ madzonych tutaj, przy istniejącym zaporzebowaniu na elementy dekoracyjne mieszkań, przyniosłyby może interesujące efekty w niektórych środowiskach, gdyby zainteresowały się n i m i szkoły, domy k u l t u r y l u b inne placówki k u l t u r a l n e . W urządzeniu mieszkania, a szczególnie w w y s t r o j u pokoju „lepszego" — z dwóch frontów „zderzenia": k u l t u r y wniesionej z zastaną i między k u l t u r a m i wniesionymi, decydu­ jący sltał się pierwszy. Wyposażenie zastane, lepiej dopasowane d o istniejących warunków, jednocześnie stało j a k b y na drodze procesu przeobrażeń w gustach mieszkańców w s i w w y n i k u j e j urbanizacji. Duże zapotrzebowanie n a elementy dekoracyjne, mające uzupełnić wyposażenie mieszkania, a w pomyślnej sytuacji osadników łatwo realizowane poprzez za­ k u p y w mieście, stanowi niewątpliwie nawiązanie do t r a d y c j i . Wszystkie zdjęcia wykonano w l. 1960—1962. Fot.: St. Blaszczyk — iZ. 24, 28; J. Burszta — il. 10, 11, 31, 34, 41; Z. Jasiewicz — il. 2—5, 9, 12, 14, 16—18, 30, 40, 43; St. Kusza — il. 1,6—8, 13, 15, 19—23, 25—27, 29, 32, 33, 36—39, 42; F. Maćkowiak — il. 35. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb23d56a3c5ac02a47b9e5e218d9f99e.pdf 5280453a4943b82e96d01e659c5988cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5830 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5426 Title A name given to the resource Maszyny i urządzenia do młócenia, przy których występowała pomoc sąsiedzka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.64 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Maszyny i urządzenia do młócenia, przy których występowała pomoc sąsiedzka Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 3. Młocka (charakter pracy, narzędzia). Objaśnienia znaków: 1—cep; 2 — młockarnia; 3 — kierat, snopowiązałka, kombajn; 4 — brak infor­ macji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. Ze względu na otwarty charakter pytań zebrane materiały nie są kompletne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aca23a76c99e380b99657cb9372370ed.pdf c50baa70928be44074c6a9102ab7a984 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource Asyryjczycy - współczesność Asyryjczycy - obrzędy weselne małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1827 Title A name given to the resource Małżeństwo i obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesiątych naszego wieku / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.123-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 MICHAEL ABDALLA PTL Poznań MAŁ2EJ.'irSTWOI OBYCZAJE WESELNE U WSCHODNICH ASYRYJCZYKÓW W LATACH SIEDEMDZIESIĄTYCH NASZEGO WIEKU * Współcześni Asyryjczycy należą chyba do stosunkowo najmmeJ znanych grup etnicznych na świecie. Ich liczebność szacuje się na około 2,4 mln. Do połowy XIX wieku żyli oni na ziemi swoich praojców, czyli w Mezopotamii, na pograniczu Syrii, Turcji, Iraku i Iranu. Konflikty religijne i narodowościowe w regionie oraz rozgrywki polityczne mocarstw europejskich w XIX i XX wieku zmusiły część Asyryjczyków do opuszczenia swoich ziem. Obecnie blisko 30% ogółu Asyryjczyków żyje na emigracji. Spotykamy ich w Europie, obu Amerykach i Australii. Pozostali w ojczyźnie nadal gospodarują tak, jak ich ojcowie. Na przetrwanie kultury Asyryjczyków duży wpływ miała ich tysiącletnia historia, własny język, bogata literatura, szczególnie religijna oraz wiara chrześcijańska. Poczucie własnej odrębności nigdy zresztą nie powodowało zamykania się w kręgu rodziny lub w ścisłym gronie współwyznawców. Asyryjscy misjonarze należący zarówno do zachodnio syryjskiego kościoła ortodoksyjnego, zwanego "jakobickim" , jak i do wschodnio-syryjskiego, zwanego "nestoriańskim", jako pierwsi głosili wiarę chrześcijańską w Indiach i Chinach. Ich tłumacze i filozofowie poważnie pomnożyli dorobek naukowy Wschodu. To oni właśnie przełożyli całą niemal spuściznę helleńskiej kultury na arabski. To, co Europa przypi.suje Arabom jest w dużej mierze dziełem chrześcijańskich uczonych asyryjskich. W obliczu ciągłego zagrożenia Asyryjczycy starali się zachować swoją odrębność narodową, kosztowało ich to niejednokrotnie wiele. Małżeństwa zawierali raczej w obrębie własnej grupy, co było podyktowane względami religijnymi, gdyż Asyryjczycy jako gorliwi chrześcijanie * -Termin "Wschodni Asyryjczycy" oznacza Asyryjczyków, którzy do V w. po Chr. żyli w obrębie Imperium Perskiego. Należą oni do wschodniosyryjskiego kościola, zwanego w literaturze europejskiej "nestoriańskim". Z tego kościoła pod koniec XVI w. wyodrębnili się tzw. "chaldejczycy", czyli asyryjscy unici. Jeden z innych odłamów tego starożytnego kościoła nestoriańskiego nosi dziś nazwę "Asyryjski Kościół Wschodni". �124 nigdy nie łączyli się VI związki małżeńskie z muzułmanami. Ci SpO~l ód nich, którzy z różnych względów zostali zmuszeni do kojarzenia się z wyznawcami islamu poprzez małżeńst\va, począwszy od VII w. n.e., całkowicie zatracili swoją tożsamość narodową. Informacje zawarte w tym opracowaniu pochodzą z przekazów ustnych od przebywających czasowo w Polsce kilku młodych Asyryjczyków należących do kościoła wschodniosyryjskiego. Uzupełniono je pl'O\ovadzonymi przez autora w lecie 1987 1'. wywiadami z imigrantami asyryjskimi w Szwecji. Główne jednak źródło stanowiła książka w języku arabskim pod tytułem: "Min turathyna asz-szaabi fi qura nayna.la" "Z naszego folkloru wiejskiego w okręgu Mosulu", wydana w roku 1982 przez "stowarzyszenie mówiących po asyryjsku" w Iraku 1. Małżeństwo jest jednym z najważniejszych momentów w życiu także i Asyryjczyka. Wiąże się z nim fakt powstania nowej rodziny i przejścia młodego człowieka z etapu życia młodzieńczego w dojrzałą, odpowiedzialną egzystencję. Różne bywają sposoby poznawania się młodych: wspólne zabawy podwórkowe, praca na polu, niekiedy wspólne lata szkolne. W żyjącym wedle tradycyjnego obyczaju środowisku asyryjskim okazją mogą być też wzajemne odwiedziny. Odbywają się one niemal codziennie wieczorami. Biorą w nich udział zwykle wszyscy członkowie rodziny, wraz z dziećmi. Biesiada trwa nieraz do północy. Odpowiedzialną za przygotowanie i częstowanie gości jest zwykle córka gospodarza, gdyż jej rodzice muszą dotrzymać przybyłym towarzystwa. Jeśli wśród gości jest ich syn, któremu córka gospodarzy chce dać do zrozumienia, iż darzy go sympatią, wówczas tylko jemu nie słodzi kawy. Choć pierwszeństwo w staraniach o znalezienie odpowiedniej kandydatki nie podlega ścisłym regułom, jednak osobą niejako oficjalnie szukającą partnerki jest zazwyczaj chłopak. Dokonuje tego albo sam młodzieniec, lub jego rodzice, ale zawsze po wspólnych konsultacjach i uzgodnieniach. Najczęściej jednak pierwszy krok należy do chłopca, który sam powinien zajmować się znalezieniem odpowiedniej dziewczyny i powiadomić o tym swoich rodziców. Brak takiego zainteresowania z jego 1 W roku 1971, na mocy kilku dekretów Rady Rewolucyjnej Republiki Iraku, żyjącym w tym kraju Asyryjczykom przyznano prawa kulturalne. Powstała wówczas nawet Asyryjska Akademia Nauk skupiająca wybitnych naukowców asyryjskich oraz różne stowarzyszenia kulturalne. Zaczęły się ukazywać regularnie czasopisma i książki, założono dziesiątki klubów. Autor posiada broszurę zawierającą opis wspomnianych dekretów. Zakrojona na szeroką skalę działalność kulturalna Asyryjczyków w Iraku została niestety zawieszona po wybuchu wojny iracko-irańskiej, w wyniku której, według oficjalnych raportów, zginęło dotąd około 40 tysięcy Asyryjczyków i zniszczeniu uległo 80 wiosek asyryjskich z tyluż kościołami. �125 strony, lub też brak powodzenia u dziewcząt, poczytywany jest przez rodziców nieraz za niedołęstwo. VVsytuacjach dla rodziny szczególnych, jak na przykład długotrwała choroba jednego z rodziców, wyjątkowo dobre, choćby ch,vilowo, warunki materialne, zamknięcie pewnego etapu w życiu syna (ukończenie szkoły, zdobycie zawodu, zakończenie służby wojskowej, itp.), rodzice przynaglają chłopca, aby poważniej myślał o żeniaczce. A więc odpowiedni moment poszukiwania kandydatki jest uzależniony od ogólnej sytuacji rodziny, stanu kandydata i planów z nim związanych. Bywa też i tak, że dopóki rodzice nie poruszą kwestii małżeństwa syna, trwa on w przekonaniu, że jeszcze nie dorósł do tej chwili. Stąd cieszy się, gdy rodzice oznajmiają mu, aby myślał o ożenku. Czuje się wówczas dorosłym i swoją postawą stara się tę opinię rodziców podtrzymać. Niektórzy młodzi choć uważają, że są już przygotowani do zawarcia związku małżeńskiego i mają nawet na oku określoną wybrankę, sądzą równocześnie, że im samym nie wypada wyprzedzić rodziców z taką propozycją· Poszukiwania przyszłej narzeczonej często następują w obrębie grupy o podobnym wykształceniu i warunkach ekonomicznych. Zdarza się jednak, że rodzice, znając walory swojego syna, ukierunkowują jego zainteresowania na dziewczyny z "wyższych sfer". Kierują się przy tym pewnymi względami natury ekonomicznej, a także ambicją dorównania lepi'Oj sytuowanym rodzinom. Wybór partnerki nigdy nie może być przypad;~o\vy. Wszystkie zabiegi związane ze ślubem od początku do końca muszą być dobrze przemyślane i skonsultowane nie tylko w wąskim groni c najbliższych członków rodziny, ale również w szerszym gremium krev.;nych i przyjaciół. Ingerencja większej liczby bliskich osób w sprawie trafnego wyboru przyszłej żony jest ze wszech miar pożądana i mile widziana. Wszystkim zależy na zachowaniu harmonii i poprawnych stosunkach społecznych. Związek małżeński bowiem oznacza połączenie się nie tylko dwojga młodych ludzi, ale dwóch licznych rodzin i ich najbliższych krewnych. Stąd dla uniknięcia ryzyka, które :::noże \vynlkać z wprowadzenia zupełnie obcej osoby do domu, zalecane są koligacje w obrc;bie dobrych znajomych, mieszkańców tej samej lub pobliskich wiosek, albo też dalszych krewnych. Często ślub przypieczętowuje świeżą przyjaźń i ją utrwala. Młodzieniec ocenia dziewczynę głównie pod względem urody. Tu nie ma ścisłych reguł ani przesądów, choć mówi się, że swoim wyglądem i zachowaniem się nie powinna przypominać ani Cyganki, ani tym bardziej muzułmanki. Rodzina chłopca natomiast patrzy na nią pod innym kątem, biorąc pod uwagę następujące kryteria w hierarchii wartości: pOCIlOdzenie rodowe, przywiązanie do tradycji, kulturę osobistą, praco- �126 witość, dbałość o swój wygląd. To samo dotyczy chłopaka, z tym może jednym wyjątkiem, że mniejsze znaczenie przywiązuje się do drugiego kryterium. W przypadku dziewczyny pewne znaczenie mają również takie charakterystyczne cechy fizyczne jak: wielkość oczu (faworyzowane są większe oczy, najlepiej czarne), wyprostowana sylwetka, cienkie wargi, długie włosy, zgrabność poruszania się i jaśniejsza cera. Co do młodzieńca również ważna jest wyprostowana sylwetka (ale nie budząca poczucia zarozumiałości), małe stopy. Młodzi nie mogą być też przesadnie szczupli. Zauważmy, że do popularnego kanonu piękności Bliskiego Wschodu należą oczy ciemne. Dodajmy, iż na przykład wśród wieśniaków północnego Afganistanu przyjście na świat dziecka niebieskookiego łączy się z przekonaniem o działaniu złych uroków. Innym, charakterystycznym rysem będzie tu jasność cery i cienkość warg, cechy europeidalne, które na obszarach Azji Zachodniej, graniczącej od tysiącleci z negroidami, wszędzie oceniane są wysoko. Nie wszystko jednak odbywa się bez większych lub mniejszych trudności. Bywa, że młodzieniec ucieka się do nie typowych posunięć. Zdarza się tak, kiedy rodzina oblubienicy wykazuje wobec niego nieprzejednane stanowisko. Wówczas młodzi, zakochani, realizują niekiedy swoją wersję rozwoju wydarzeń, uzgodnioną na ogół z rodziną chłopaka. Omawiają szczegóły dotyczące momentu, sposobu i miejsca porwania. Krok ten, choć nie świadczy najlepiej o dziewczynie, która poniekąd "zdradza swoją rodzinę", okazuje się zazwyczaj skuteczny. Nie jest bowiem trudno znaleźć duchownego, który by udzielił im upragnionego ślubu. Taki sposób zawierania małżeństw popiera nawet część społeczeństwa asyryjskiego. Niekiedy krewni z obu stron, a zwłaszcza matka dziewczyny, widząc mocne zaangażowanie uczuciowe córki i chcąc zapobiec ewentualności porwania jej, próbują przekonać ojca dziewczyny i innych krewnych, aby ich stanowisko nie było tak sztywne. Ci jednak, zamiast pójść na pewną ugodę i starać się zrozumieć, iż ten nieakceptowany przez nich chłopak jest jedynym, którego kocha ich córka, często bezskutecznie proponują jej innych kontrkandydatów. W takiej sytuacji, porwanie pozostaje absolutną koniecznością. Zawierane w ten sposób małżeństwa stanowią jednak wśród Asyryjc:£yków znikomy procent. Do niedawna, jakieś 40-50 lat temu, związki małżeństkie Asyryjczycy zawierali bardzo wcześnie, w wieku 16 lat dla chłopca i 14 dla dziewczyny 2. Podyktowane to było panującą wówczas sytuacją, gdzie od naj2 Wiek młodego Asyryjczyka, który obecnie wstępuje w związki małżeńskie w krajach Bliskiego Wschodu, waha się w granicach 20-30 lat. Decyzję o ślubie podejmuje on z reguły po zdobyciu konkretnego zawodu, w czym jest zainteresowana przede wszystkim rodzina dziewczyny. Na wsi natomiast nadal zdarzają się przypadki kojarzenia par w wieku poniżej 20 lat. Decyzja rządu syryjskiego z po- �127 wcześniejszych lat młodzież włączała się do prac w gospodarstwie. Nie bez znaczenia była zatem liczba dzieci w rodzinie. Innym czynnikiem przyspieszającym zawieranie związków małżeńskich bywały nieoczekiwane i przykre okoliczności, takie jak napady, morderstwa i rozmaite tragedie, których ofiarą padały niejednokrotnie wszyscy dorośli członkowie rodziny. Cudem uratowana na przykład dziewczyna bywała wtedy zwykle wychowywana w innej rodzinie, nie koniecznie u krewnych. W tym nowym, opiekuńczym domu dorastała i przeważnie zostawała, wychodząc za jednego z młodzieńców. Oznaczało to dla niej radykalną zmianę swojego statusu, z sieroty na pełnoprawnego członka wspólnoty. Mogła też zresztą poślubić kogoś zupełnie obcego. Stosunki między chrześcijanami i muzułmanami nie zawsze układały się najlepiej. Starzy Asyryjczycy mają wiele przykrych doświadczeń w tym zakresie. Wyciągniętą stąd naukę skrupulatnie przekazują swojemu potomstwu. Szczególnie łatwo upokorzyć chrześcijan asyryjskich przez niewłaściwy stosunek do ich młodych córek. Historia roi się od przykładów uprowadzania ich, dokonywania gwałtów i mordów. Stąd często jedynym wyjściem dla rodziców zagrożonej dziewczyny jest szybkie wydanie jej za mąż, za jakiegokolwiek chrześcijanina. Drobne różnice wyznaniowe między chrześcijanami nie stanowią wówczas żadnej przeszkody 3. Pewnym odstępstwem niejako od panujących obyczajów są późno zawierane związki małżeństkie. Dotyczy to nielicznych chłopców o wielkich aspiracjach naukowych lub zawodowych, których cała społeczność lokalna naj chętniej by widziała na jakimś uniwersytecie lub w warsztacie rzemieślniczym o rzadkiej specjalności. Wchodzą oni w związki małżeńskie z reguły w kilka lub kilkanaście lat później, czyli w wieku 25 - 30 lat. Taki wyjątek stanowią również ci, którym przyświeca służba duchowna na rzecz swojej gminy. Po ukończeniu przez nich seminarium lowy lat 60. o niedopuszczaniu młodych mężczyzn do zawierania związku małżeńskiego, przed odbyciem przez nich zasadniczej służby wojskowej, nie jest ściśle przestrzegana przez Asyryjczyków. Ryzyko nie jest duże, gdyż ślubu udziela oficjalnie kościół, rejestracja mlodych małżonków w urzędzie państwowym nie musi nastąpić od razu. I Dodajmy, że także i wśród samych muzułmanów, wśród Kurdów z Hakkari, regionu będącego do końca II wojny światowej główną siedzibą Asyryjczyków Wschodnich, jeszcze w początkach lat 80. naszego wieku rodziny nieraz w pośpiechu wydawały córki za mąż, lękając się ich porwania. Do prestiżowych wyczynów kurdyjskiego junaka należało tam m.in. porwanie córki jakiegoś lokalnego wielmoży. Pisze o tym współczesna etnografka turecka A. L. Yalcin w swej niepublikowanej pracy Kinship and the Tribal Organization in thll Province of Hakkari, South-eastern Turkey (London School of Economics and Political Sciences, 1986). �128 i po kilkuletniej pracy duszpasterskiej mogą dopiero zdecydować się, czy wybiorą karierę w hierarchii kościelnej, gdzie obowiązuje ich celibat, czy też czują powołanie do świadczenia bezpośrednich usług religijnych dla wiernych w parafii, co pozwala im zakładać rodzinę. Zakaz zawierania małżeństw pomiędzy poszczególnymi członkami rodzin chrzestnych obowiązuje u Asyryjczyków należących do obu starożytnych kościołów ("jakobickiego" i "nestoriaó.skiego") do siódmego pokolenia. Chrzestnym jest nie tylko konkretna osoba, która przy chrzcinach trzyma niemowlę, lecz całe jego potomstwo. Nielatwo tego przestrzegać zważywszy, że rodziny są wielodzietne, a małżeó.stwa zawierane w młodym stosunkowo wieku. Wśród Asyryjczyków należących do zachodniosyryjskiego kościoła ortodoksyjnego popularna jest historyjka {) pewnym młodzieńcu, który porwał swoją ukochaną dziewczynę. Była ona prawnuczką ojca jego pradziada. Ponieważ w rodzinnej wsi nie mogło być mowy o tym, aby lokalny ksiądz udzielił im ślubu, więc postanowili udać się potajemnie do innej miejscowości, gdzie ich nie znano. Jednak i tamten kapłan - jak nakazuje obowiązek - musiał dowiedzieć się, czy przypadkiem nie łączą ich więzy krwi. Młodzieniec, wiedząc, że po otrzymaniu odpowiedzi, i ten duchowny odmówi, postanowił go oszukać oznajmiając, że właśnie zrobili to, co jest zakazane, i \'łbrew temu co się mówi powszechnie, okazało się to całkiem możliwe. Ta sztuczka rozwiązała cały problem. Postawiony przed faktem dokonanym ksiądz był zmuszony ulec ich woli. U Asyryjczyków, o których mowa w tym opracowaniu związki małżeó.skie nie są dozwolone z muzułmanką, Żydówką, oraz - w przeciwieó.stwie od Asyryjczyków Zachodnich - również z kuzynkq zarówno ze strony ojca, jak i matki. Po wstępnej akceptacji kandydatki przez rodzinę chłopaka i zanim obie strony powiedzą ostateczne słowo "tak", uruchamia się cały mechanizm prowadzenia wywiadów, zbierania szczególowych informacji o niej. Pytani nie powinni domyślać się powodów tego zainteresowaniu. Niektórzy celowo udzielają fałszywych informacji. Informacji o dziewczynie zasięga się u jej koleżanek i sąsiadów. Pytania dotyczą ogólnej jej postawy, zachowania się w domu i poza domem, stanu zdrowia, stosunku wobec starszych (czy "darzy ich należnym szacunkiem") i wobec młodych, słabszych (czy "lituje się nad nimi"). W przypadku gdy rodziny obojga młodych mieszkają blisko siebie, czynności wywiadowcze są na ogół zaniechane. Jeśli wyniki wywiadów wypadają pomyślnie, to chłopak, za pośrednictwem starszyzny wioskowej, ujawnia dziewczynie swoje uczucia niejako oficjalnie. Wcześniej musiał on dać jej do zrozumienia, iż mu się podoba, stąd dziewczyna nie bywa zazwyczaj zaskoczona tą niezwykłą �129 wizytą. Swaci przybywają jednak do domu dziewczyny bez zainteresowanego chłopaka. Wchodząc, wypowiadają formułę: "chcemy być krewnymi". W oczekiwaniu na odpowiedź zaczynają się źegnać. Jeśli dziewczyna jest nastawiona pozytywnie do kandydata, mówi o tym swojej matce. Czyni to jednak nie bezpośrednio, lecz uprzejmą formułą: "jak ty uważasz mamo!". Taka wypowiedź oznacza wszelako praktycznie jej zgodę. Jednak na słowo "tak" lub "nie" rodzina dziewczyny każe swatom czekać nieraz kilka tygodni. Zwlekanie z odpowiedzią, która nawet od razu mogła brzmieć pozytywnie, ma rzekomo na celu zbieranie informacji o chłopaku, sprawdzanie jego cierpliwości i demonstrowanie wartości dziewczyny. O tym fakcie powiadomieni są najbliźsi krewni dziewczyny, szczególnie wujkowie. Do tego momentu rozmowy mają raczej charakter wyłącznie rodzinny 4. Wiążąca odpowiedź dziewczyny przekazywana jest starszyźnie wioskowej dopiero po upływie wyznaczonego czasu, nie później. Bywa, że nieco wcześniej. W wyznaczonym dniu, przeważnie w sobotę wieczorem, znów zjawiają się swaci, tym razem w towarzystwie kandydata, jego ojca, ojca chrzestnego i najbliższych krewnych, aby usłyszeć ostateczną decyzję dziewczyny. Zabierają ze sobą wódkę, z reguły arak. Rodzina dziewczyny, również w szerszym gronie, a koniecznie w obecności ojca chrzestnego, przystępuje do przygotowywania kolacji. Składają się na nią potrawy z "burghulu" (kaszy pszennej) z mięsem, zapiekanych klopsików z tegoż burghulu, zupy z sumaku lub z czerwonej dyni, oraz "mazza", czyli zakąsek. Ktoś z domowników podejmuje się roli gospodarza. Przyjmuje arak, nalewa do szklanki i częstuje wszystkich po kolei. Słowo "pijcie", "wasza wola będzie spełniona" wypowiedziane przez ojca dziewczyny, oznacza zgodę. Momentalnie rozlegają się śpiewy kobiet i klaskanie mężczyzn. Wszystkich częstuje się cukierkami przyniesionymi przeważnie przez swatów. W czasie trwania rozmów, w których jednak dziewczyna nie bierze udziału, uzgadnia się datę ślubu, wartość i rodzaj prezentów, które narzeczony powinien zaakceptować. Opinia narzeczonej w tych rozmowach przekazywana jest najczęściej przez jej matkę, uchodzącą zresztą za najważniejszą osobę. Stąd wszyscy starają się o jej względy. Do grona rozradowanych domowników i ich miłych gości dołącza się niebawem kapłan, którego powołuje się, obok ojców chrzestnych obojga młodych, jako świadka przeprowadzonych \vspólnie rozmów i uzgodnień. W przypadku, gdy rodzina dziewczyny 4 To ostentacyjne zwlekanie z oficjalną odpowiedzią ma swoje odpowiedniki w innych kulturach Bliskiego i Srodkowego Wschodu. W Afganistanie przysłowie mówi, że rodzina chłopca nie prędzej uzyska ostateczną odpowiedź w sprawie małżCllstwa, aż zedrze parę butów chodząc w konkury (T. Martynowicz, Małżeństwo i obyczaje weselne w Afganistanie, "Etnografia Polska", t. XXI, z. 2, 1979, s. 130). 9 Lud t. LXXIII �130 wyraża gotowość podjęcia rozmów ze swatami przed ustalonym dniem, wysyła do nich wiadomość przez brata dziewczyny. Zdarza się jednak, że decyzja może być negatywna. Wówczas oznajmia się przybyłym swatom: "przepraszamy, nie mamy córki na wydaniu". Swaci w takim wypadku raczej nie przyjmują poczęstunku i wychodzą z żalem. Rola ojców chrzestnych od początku do końca polega na czuwaniu nad prawidłowym przebiegiem pertraktacji i włączeniu się w momentach konfliktowych, gdy na przykład jedna ze stron stawia zbyt wygórowane wymagania. Ich udział jest nieodzowny, bo pełnią rolę świadków podejmowanych wspólnie decyzji i uzgodnień. Są jak gdyby rzecznikami obojga młodych. Pełną akceptację osoby kandydata rodzina dziewczyny wyraża wobec swatów: "uczyniliśmy naszą córkę butem nóg waszego syna". Data ślubu zależy od warunków obu rodzin. Może być odległa (2-3 lata) lub bliska (kilka tygodni). W jedną z najbliższych niedziel, po nabożeństwie w kościele i zjedzeniu śniadania w domu, matka narzeczonego zaprasza do siebie sąsiadki i swoje przyjaciółki oraz te kobiety, które zaprosiły ją kiedyś przy podobnej okazji. Formuje się kilku lub kilkunastoosobowy orszak, który powolnym krokiem podąża w kierunku domu narzeczonej. Na jego czele kroczy najstarsza wiekiem kobieta, która w trzymanym przy piersiach otwartym naczyniu niesie wybraną wcześniej i przeznaczoną dla panny młodej biżuterię. Za nią idą muzykanci i reszta damskiego towarzystwa. Niektóre kobiety zabierają ze sobą czerwone i czarne rodzynki oraz migdały, wsypując je do bocznej kieszeni sukni. Stąd popularna nazwa tego poczęstunku "bar kiba" - "córka boku". Spiewając i klaszcząc orszak zbliża się do domu narzeczonej. Na jego powitanie wychodzi jej matka i grupa jej przyjaciółek. W tym momencie panna młoda winna znajdować się poza domem, u sąsiadów. Ktoś z orszaku idzie, by ją zaprosić. Kobiety czule i radośnie całują narzeczoną. Ona zaś klęka przed naj starszą z niewiast, która w tym momencie stroi ją w przyniesioną biżuterię. Nie zawsze całą ilość zakupionych kosztowności podarowuje się pannie młodej jednorazowo. Takich wizyt może być kilka. Organizuje się je zawsze w niedzielę. Tego samego dnia wieczorem odwiedza dziewczynę narzeczony wraz ze swoimi przyjaciółmi. Trzeba będzie przekonać się, czy z biżuterią jej do twarzy i czy jest z niej zadowolona. Zabiera ze sobą arak i ugotowaną kurę z burghulem, które jego matka specjalnie przyrządza na kolację dla przyszłej synowej. Tam chłopak spędza wieczór w gronie najbliższej rodziny n2.r-z.2czDnej.Jej ojciec musi z każdym wypić choć trochę araku. Okres narzeczeństwa jest czasem niejako próbnym dla pary młodych. rvIłodzi legalnie spotykają się ze sobą i odwiedzają przy każdej okazji. �131. Narzeczony musi dbać szczególnie o swoją dziewczynę, obdarowując ją upominkami, zapraszając do znajomych, a także o jej rodzinę, pomagając przyszłym teściom w pracach na terenie gospodarstwa. W każde święto kościelne rodzina narzeczonego piecze specjalne ciastka "klicza" i razem z innymi potrawami tradycyjnymi zanosi rodzinie narzeczonej. Ten poczęstunek nazywa się potocznie "sanla" - "przydział", co sugeruje, że dziewczyna została już włączona do rodziny narzeczonego. Nie zawsze jednak próbny okres narzeczeństwa musi zakończyć się ślubem. Dochodzi czasem do zerwania stosunków. W połowie okresu narzeczeństwa ("pelga d buracha"), rodzina chłopaka zaprasza księdza i grono starszych ludzi nie do siebie, lecz do domu narzeczonej. Celem tej wizyty jest, jak gdyby, wyrażenie zadowolenia z dotychczasowego stanu stosunków i równocześnie pokazanie sąsiadom i całej społeczności wiejskiej, iż sprawy związane z przyszłym, wspólnym życiem pary młodych przebiegają planowo i pomyślnie. Tydzień poprzedzający ślub, zwany popularnie "próbnym weselem", jest pełen zabaw przygotowywanych oddzielnie w domu obojga narzeczonych. Mogą brać w nich udział wszyscy chętni. Nie ma wtedy ludzi obcych. Inauguruje go spotkanie, zwane "widzeniem panny młodej", zorganizowane w jej domu przez matkę narzeczonego. Przychodzą na nie wszystkie jej koleżanki i rówieśnice z wioski. Każda niemal przynosi ze sobą drobny prezent, przydatny w przyszłym życiu swojej koleżanki. Ma on stanowić rodzaj pamiątki. Wszyscy spożywają przygotowany przez pannę młodą obiad, następnie bawią się do późnych godzin nocnych. Spotkanie to ma charakter pożegnalny. W ciągu tych kilku dni koleżanki panny młodej pozostają w ścisłym z nią kontakcie, udzielając rad, pomagając w przygotowaniu posagu i stroju weselnego. Według utartych już obyczajów, odpowiedzialna za zorganizowanie i przebieg uroczystości weselnych jest rodzina pana młodego, wspomagana, rzecz naturalna, przez licznych krewnych i przyjaciół, którzy deklarują gotowość tej pomocy. Jedni zajmują się transportem, inni muzyką. Jeszcze inni przygotowywaniem potraw. W weselu uczestniczą wszyscy mieszkańcy wioski, zaproszeni goście i cała rodzina pana młodego. Zaślubiny odbywają się zawsze w dni świąteczne, nigdy w okresie postów i bardzo rzadko w kwietniu. Związane z tym asyryjskie przysłowie ludowe głosi: "kwiecień nie godzi się, by ktokolwiek poza nim został wybrańcem" 5. Najwięcej wesel organizuje się latem. 5 Asyryjczycy interpretują to w ten sposób, że w miesięcu kwietniu "nison" przyroda na zamieszkałych przez nich terenach Mezopotamii odmładza się pokrywając pluszczem zielonej trawy i wydzielając przyjemną woń. Dla miejscowego obserwuiora obcującego na codzień z naturą, zjawisko to kojarzy się z początkiem nowego życia w wyniku jak gdyby zapłodnienia ziemi przez jej oblubieńca. kwie- �132 W wigilię ślubu, to jest w sobotę po południu, do domu panny młodej przybywają jej znajomi ze wszystkich zakątków wioski. Przychodząc tańczą i śpiewają. Grupa przyjaciółek panny młodej udaje się do pomieszczenia, gdzie przebywa, aby ją uspokajać, ubierać i malować. Tymczasem w domu pana młodego formuje się orszak weselny. W jego skład wchodzi tym razem sam pan młody, najbliższa jego rodzina, ojciec chrzestny, ksiądz, swaci i muzykanci. Wszyscy podążają do domu panny młodej. Na ich spotkanie wychodzi grupa przyjaciół rodziny narzeczonej. Witając się, strzelają z pistoletów i karabinów na wiwat. Po powitaniu, młodzież bawi się na dziedzińcu. Matka chrzestna pana młodego w towarzystwie kilkunastu starszych kobiet, udaje się do pomieszczenia, w którym przebywa panna młoda ze swoimi przyjaciółkami. Wchodząc kobiety śpiewają: "przybyłyśmy skromnie, pokornie, pod deszczem, nie jesteśmy godne poniżenia". Ksiądz w tym czasie zwraca się do ojców chrzestnych obojga młodych pytając, czy ich podopieczni nadal są zdecydowani stanowić rodzinę. Następnie o to samo pyta samych młodych. Kapłan przyjmuje od ojców chrzestnych dwie obrączki i kładzie je na półmisek, gdzie znajdują się słodycze. Jedna ze starszych kobiet pyta młodych, czy chcą oni założyć obrączki, czy też je wyrzucą. Młodzi wsuwają obrączki na palec serdeczny prawej ręki G. Przed wyprowadzeniem panny młodej z domu rodzinnego, wszyscy członkowie jej rodziny i koleżanki płaczą. Zespół muzykantów gra utwór pożegnalny, w trakcie którego najstarszy brat dziewczyny wyprowadza ją do wyjścia. Po drodze napotykają upozorowaną przeszkodę: wyjścia broni stryj panny młodej, który tak długo ich nie przepuści, dopóki nie otrzyma zadowalającego prezentu. Na zewnątrz pannę młodą żegnają rodzice. Młodzi uczestnicy orszaku rozglądają się po pobliskich gospodarstwach, aby ukradkiem porwać dla zabawy na przykład kurę lub gęś, z których będą przyrządzać po swojemu w domu weselnym jakąś strawę. Zdarza się też, że dorzucą je po prostu do swoich prywatnych kurników! Sprawne i szybkie wyprowadzenie panny młodej należy do momencień. Jest on więc w POJęClU Asyryjczyków jakoby wybrankiem tak, jak pan młody w czasie uroczystości weselnych. Nie godzi się mieć w tym samym czasie dwóch panów młodych. Inna interpretacja również odnosi się do szczególnej rangi tego miesiąca, który zapoczątkowuje nowy rok asyryjski. Według kalendarza asyryjskiego w 1988 r. przypadał 6738 rok asyryjski. e Noszenie obrączki na palcu serdecznym prawej ręki w okresie narzeczeństwa jest obyczajem powszechnym w kulturach narodów Bliskiego Wschodu. Przysięgę też składa się prawą ręką. Często nawet wyraz "prawica" oznacza przysięgę (np. w jęz. arabskim). Po ślubie obrączkę przenosi się na lewą rękę (po arabsku słowo "yasar" oznacza lewicę, a wyraz "yusr" OZn:ł~7? pomyślność). �tów, z których strona narzeczonego czuje się dumna. Opuściwszy dom, dowcipnie zwraca się do jej matki następującymi słowami: "bracha zella, bikarach bnały gella" - "córka twa poszła, w waszej stajni wyrośnie trawa". Faktycznie brak w domu dorosłej córki, która zazwyczaj wyręcza swoją matkę we wszystkich możliwych do wykonywania przez nią pracach, utrudnia nieraz utrzymywanie gospodarstwa. A któżby sobie tego życzył? Po pożegnaniu panny młodej, jej narzeczony wraz ze swoim ojcem chrzestnym, doprowadzają ją uroczyście do domu, gdzie spędzi ostatnią noc panieilską w towarzystwie najukochańszych przyjaciółek. Jest nim mieszkanie ojca chrzestnego chłopca. Do niedawna drogę tę przebywano konno. Ozdobnie przybranego rumaka, którego dosiadała panna młoda trzymająca przed sobą najładniejszego we wsi chłopczyka, prowadził za uzdę sam pan młody. Obyczaj ten powoli zanika. W drodze panna młoda nie powinna spotkać kobiety, która urodziła dziecko przed upływem 40 dni od tej daty. Przypadek taki określa się mianem "bchuszala" "przytłumienie". Mógłby podobno utrudnić zachodzenie w ciążę lub zubożyć pokarm przyszłej matki. Po szczęśliwym dotarciu do domu chrzestnego, odprowadzający ją tłum udaje się następnie do miejsca, gdzie ma się odbyć zabawa weselna. Jest to duży i dobrze udeptany plac na terenie zagrody. Tam przygotowuje się stół weselny w kształcie litery "U". Wszyscy bawią się do, późna w nocy z udziałem muzykantów. W zabawie weselnej używa się z zasady tylko dwóch instrumentów muzycznych. Jeden to "dahole" - duży bęben o średnicy około 50 cm, zawieszony na brzuchu muzykanta, na mocnych paskach wykonanych z wełny. Muzykant uderza w obie strony bębna trzymając w prawej ręce dużą pałkę, a w lewej mniejszą. Drugim instrumentem jest "zerna" - rodzaj trąbki wykonanej z drewna. Ten prosty, dwuinstrumentowy zestaw muzyczny występuje powszechnie w obyczaju weselnym różnych ludów sąsiadujących z Asyryjczykami. Wprawni muzykanci osiągają za ich pomocą efekty artystyczne pełne nieraz prawdziwej wirtuozerii. Publiczność ocenia aplauzem kunszt szczególnie wprawnych grajków weselnych. Niekiedy pojawiają się też skrzypce. Wyjazd do ślubu następuje drugiego dnia, rano. Każde z narzeczonych na czczo udaje się do kościoła oddzielnie. Najpierw pan młody w towarzystwie swojego ojca chrzestnego. Następnie rodzina narzeczonego wyprowadza pannę młodą. Podczas ceremonii zaślubin w prezbiterium kościoła, przed ołtarzem, stawia się stół, a na nim kielich z winem, do którego wrzuca się obrączki obojga młodych. Za stołem stoi para narzeczonych ze świadkami. Panna młoda zajmuje miejsce po lewej stronie. W grzbietową, zewnętrzną stronę marynarki pana młodego wkłuwa się sześć szpilek, tvvo- �1~1 rzących trzy poziome krzyże. Wzdłuż ronda, wokół główki noszonego przez niego kapelusza obwija się dwa skręcone sznurki koloru białego i czerwonego. Po prawej stronie główki kapelusza formuje się za pomocą dwóch szpilek mały krzyżyk. Te elementy mają znaczenie nie tylko dekoracyjne. Dawniej, za czasów młodości ojców moich informatorów, pan młody w trakcie uroczystości zaślubin ubierał się w tradycyjny, pełny strój ludowy (jednoczęściowy obszerny strój męski wykonany ręcznie, przepasany szerokim, haftowanym pasem), a panna młoda w białą suknię. Obecnie, ubiór weselny jest raczej europejski. Makijaż panny młodej jest bardzo skromny. Poza kąpielą i malowaniem oczu nie używa się z reguły innych środków upiększających. W pewnym momencie, w trakcie udzielania sakramentu, ksiądz podaje panu młodemu ów kielich z winem. Wypija on prawie 2/3 ilości tego trunku, a następnie przekazuje go swojej narzeczonej, aby wypiła resztę. Dzielą się również namoczonym w tym winie specjalnym ciastkiem świątecznym "klicza". Pozostające na dnie kielicha obrączki, ksiądz wyjmuje i wkłada nowożeńcom na palec serdeczny lewej ręki. Ksiądz nie wypija wina, ani też nie kosztuje owego ciastka. W środku, za plecami młodej pary, stoi starsza kobieta. Trzyma ona w ręku nożyczki, które podczas całej niemal ceremonii otwiera i zamyka. Czynność ta ma jakoby zapewnić przecinanie magicznych węzłów, które mógłby potajemnie zawiązać obecny w kościele wróg nowożeńców. W przekonaniu asyryjskich wieśniaków, te supły mogą uczynić pana młodego "niezdolnym". Zdarza się również, że para młodych jest delikatnie kłuta szpilkami w kark. W trakcie ceremonii zaślubin, któryś z rosłych mężczyzn chodzi wokół kościoła z szablą w ręku. Ma on symbolizować obronę nowożel1ców przed nieprzyjacielem. Po zakończeniu uroczystości jej uczestnicy składają nowożeńcom życzenia. Jako pierwszy czyni to kapłan, potem rodzina, krewni i dalsi znajomi. W czasie gdy wszyscy spożywają śniadanie w kościele, pozostający na zewnątrz muzykanci zaczynają grać specjalny utwór, aby ponaglać zgromadzonych w środku do wyjścia. Ale z chwilą pojawienia się nowożeńców przy wrotach kościoła, muzykanci tarasują wyjście. Ządak pieniędzy. Ojciec chrzestny pana młodego, przygotowany na podobne niespodzianki, musi im płacić. Na zewnątrz no\vożeńcy witani są strzałami na wiwat. Droga orszaku weselnego z kościoła do domu pana młodego jest pełna miłych akcentów i niespodzianek. Idąc pieszo, nowożeiJcy zatrzymywani są na chwilę przy każdym gospodarstwie. Tam witają ich gospodynie, obsypując surową pszenicą i słodyczami, składając życzenia i wręczając pannie młodej prezenty. Jest nim przeważnie chusta na głowE:. �135 .często też okadza się młodą parę specjalnie przygotowanym kadzidłem. Chusty, które pannie młodej wręczają dojrzałe, zamężne kobiety stanowią jakoby sYmbol przyjęcia jej do ich grona. Odtąd powinna ona, jako mężatka, nosić to okrycie na głowie 7. Do orszaku dołączają się kolejno domownicy poszczególnych gospodarstw, którzy nie byli na uroczystościach w kościele. Orszak zatrzymuje się w odległości około 10 metrów przed domem pana młodego. Pan młody opuszcza tłum, aby stanąć na schodach domu, a w razie ich braku - na jakimś podwyższeniu. Tam podaje mu się butelkę domowego wina gronowego lub figowego owiniętą w chustę, oraz pustą szklankę. Zwrócony twarzą w stronę tłumu, pan młody napełnia ową szklankę winem, które demonstracyjnie na oczach wszystkich wypija. Następnie podaje mu się trzy dorodne jabłka. W tym momencie następuje pewne zamieszanie w tłumie. Pan młody z fantazją rzuca w tłum pierwsze jabłko, za chwilę drugie. Młodzi kawalerowie, a niekiedy nawet mali chłopcy, próbują chwycić jabłka. Uważa się, że ta dwójka szczęśliwców, która złapała owoce stanie niebawem na ślubnym kobiercu. Teraz pan młody udaje, że rzuca trzecie jabłko. Ale stojący obok niego ojciec chrzestny wyrywa mu je z rąk i chowa do kieszeni. Ma ono bowiem zapewnić nowożeńcom płodność i szczęście 8. Zbliżając się do drzwi izby mieszkalnej, panna młoda rozbija podaną jej amforę pełną drobnych monet i cukierków 9. Na ten moment czeka mnóstwo dzieci. Przed wejściem do mieszkania, do panny młodej podchodzi starsza kobieta trzymająca miskę ze śmietaną. Panna młoda wkłada palec w tłuszcz i rysuje nim znak krzyża na futrynie drzwi 10. Po poświęceniu domu, nowożeńcy wchodzą do środka i zajmują frontowe miejsce w największej izbie. W gorące dni lata, siedzenie w tym 7 Również niezamężne Asyryjki chodziły z reguły z nakrytymi głowami, zwłaszcza gdy przebywały poza terenem gospodarstwa. Wiązały one na głowie luźno jedną tylko chustę. Ich chusty nie były wyszukane i miały jasne kolory, często gładkie. Zamężne zaś Asyryjki mocno wiązały dwie chusty na głowie. Jedna z nich, zwinięta w pas, musiała zakrywać czoło. B Jabłko występuje zresztą także w ceremoniale weselnym Kurdów i Jezydów Zakaukazia, jak to zaobserwowała w latach 50-tych naszego stulecia radziecka ctnografka T. Aristowa. Pisze ona, że oczekujący na orszak panny młodej narzeczony stał na tarasie swego domostwa trzymając w ręku jabłko i gałązkę obwieszoną łakociami. Ciskał on jabłkiem w pewnym momencie w tłum usilujqc trafić oblubienicę. (T. Aristowa, "Kurd y Zakawkazja", Moskwa 1966). 9 U Asyryjczyków Zachodnich taką amforę zrzuca z tarasu domu jeden z krewnych pana młodego. lO U Asyryjczyków Zachodnich znak krzyża panna młoda nakreśla nad drzwiami za pomocą podanego jej z dachu kindżału. �136 pomieszczeniu nie trwa długo. Weselnicy przenoszą się na dziedziniec luh do ogrodu. Do oblubienicy znów zbliża się starsza kobieta z najładniejszym we wsi, kilkuletnim chłopcem (2-5 lat). Rzuca go jej na kolana, życząc w ten sposób nowożeńcom zdrowych i pięknych dzieci. Panna młoda obejmuje chłopca, całuje i obdarowuje pieniędzmi. Weselnicy spożywają teraz drugie śniadanie, na które prawie zawsze podawana jest galaretka z nóżek baranich, "risza ł aqla". Po posiłku część weselników, wraz z muzykantami ,udaje się po rodzinę panny młodej, gdyż nie bierze ona udziału w ceremonii zaślubin, ani też w orszaku podążającym do domu pana młodego. Po powrocie, muzykanci zostają wynagrodzeni, albowiem uważa się, że sprowadzenie rodziny panny młodej jest w głównej mierze ich zasługą. Zdarza się, że do czasu obiadu, grupa najbliższych znajomych nowożeńców udaje się wraz z muzykantami na wolne od zabudowań tereny wsi, aby tam się bawić. Po obiedzie w domu weselnym zbiera się więcej osób, prawdziwa jednak zabawa zaczyna się po zachodzie słońca. Wszyscy siadają do wcześniej przygotowanych stołów, lub na materacach na ziemi na terenie dziedzińca. Nowożeńcy i ich świadkowie zajmują miejsca frontowe. Podaje się zakąski, potrawy, napoje alkoholowe, przekąski. Jedzenie i trunki powinny towarzyszyć gościom bez przerwy i ani na chwilę nie może ich braknąć. W pewnym momencie, któryś z gości wstaje i kierując się w stronę nowożeńców, donośnym głosem komunikuje: "ten król i jego minister są nie dobrzy, należy ich odprawić, ale nie mają pieniędzy'" To początek składania prezentów. Odbywa się to jawnie z dokładną rejestracją kto i co dał. Prezenty rzeczowe odbierają bezpośrednio sami nowożeńcy, pieniądze zaś przyjmuje za nich ojciec chrzestny pana młodego. Jeśli ktoś się spóźni i ominie go kolejka, swój prezent wręcza przy pożegnaniu. Po zakończeniu tej ceremonii, ogłasza się, jaką sumę pieniędzy i jakie podarunki otrzymali nowożeńcy. Często weselnicy oglądają zestaw prezentów i podziwiają. Niektórzy wręcz wprost pytają nowożeńców, jakiego jeszcze prezentu życzyliby sobie. Do tematu prezentów wraca się często w rozmowach towarzyskich. W zespołowych tańcach rzadko biorą udział nowożeńcy. W jednym z nich, zwanym "powolne kółko", panna młoda zajmuje ósme miejsce, pomiędzy swoim mężem i jego ojcem chrzestnym. Przed nimi taJ1CZą dziewczęta i chłopcy ze świecami w ręku. W trakcie wesela goście urządzają różne zabawy. Między innymi usiłują zdobyć buty panny lub pana młodego, aby za ich zwrot otrzymać jakąś zapłatę. Chłopcy bawią się w "policjanta". Prowadzą do pana młodego kobietę lub dziewczynę, oskarżając ją o próbę otrucia gości, za co musi być ukarana. Karę stanowi przeważnie skrzynka piwa, lub dzban domowego wina gronowego. �Picie napoJow alkoholowych jest dowolne. Rzadko się zdarza, aby sami gospodarze częstowali gości alkoholem. Przybli na wesele nalewają sobie sami do swoich szklanek tyle i tak często, jak chcą. Jednak alkohol nigdy nie jest zasadniczym poczęstunkiem; stanowi jedynie dodatek do bez przerwy podawanych potraw. Szczególnie wymagana jest tu daleko idąca racjonalność i rozsądek zważywszy, że w każdej chwili któryś z gości może wyciągnąć z kabury swój pistolet i zacząć strzelać na wiwat, dając tym wyraz swojego entuzjazmu i przyjaźni wobec nowożeńców i ich najbliższych. Na wsi kuchnia weselna bywa zawsze bardziej konkretna aniżeli w mieście. Na wiejskim weselu gotuje się burghul z mięsem, ryż z duszonymi bakłażanami, fasolę z mięsem i ketmią, zupę z sumaku lub z dyni. Jako zakąskę podaje się maleńkie klopsiki z upieczonego burghulu z mięsem, sałtaką z białej, rozdrobnionej kapusty z oliwą i sokiem cytrynowym oraz małe, w kształcie paluszka, "gołąbki" w liściach winorośli. Oprócz tego goście pogryzają prażoną ciecierzycę, orzeszki, nasiona dyni, słonecznika, arbuza i melona. Nieodzownym dodatkiem jest świeży placek chlebowy wypiekany wyłącznie z mąki pszennej. Pijąc, biesiadnicy wznoszą mnóstwo toastów na cześć nowożeńców, ale sami także czynią to między sobą, niezbyt hałaśliwie, choć w sposób dający się zauważyć. Jeśli na przykład, któryś z weselników spostrzegł w tłumie osobę, którą szczególnie poważa, lub kogoś, kto wspaniale się prezentuje w tańcu, to przekazuje mu, za pośrednictwem dzieci, kieliszek wódki. Dzieci nie zawsze potrafią wymienić nazwisko nadawcy, stąd często wskazują na niego palcem. Za ten miły gest adresatowi pozostaje tylko podziękować i pozdrowić, przysyłając z kolei też kieliszek wódki ofiarodawcy. Dzieci otrzymują za te usługi wynagrodzenie w postaci drobnych monet. Tancerze, trzymając się za ręce tworzą półkrąg, w środku którego grają muzykanci. Nie brak popisów tych, którzy chcą zwrócić na siebie uwagę widzów, aby podziwiali lekkość ich ruchów i wytrwałość. To oni właśnie prowadzą cały sznur tańczących, posuwających się zawsze z lewa na prawo. Bywa też, że grupka zwinnych tancerzy odrywa się na moment od szeregu, aby wykonać skomplikowane figury wymagające wielu umiejętności. Obecni głośno wiwatują i piją ich zdrowie. W dowód uznania dla dobrego tancerza, skrzyPek lub grający na trąbce, klęka przed nim i głośno gra na swoim instrumencie. Tancerz wówczas wykonuje rytmiczne ruchy w takt melodii stojąc w miejscu, a wraz z nim cała reszta. Muzykant za to otrzyma pewną kwotę pieniędzy, z której zabiera dla siebie jakiś procent, a resztę zwraca właścicielowi pod koniec wesela. Również podczas tańca ludzie przekazują sobie pozdrowienia,. słowa pochwały. Czynią to za pośrednictwem muzykantów, którym �138 jakiś tancerz wręcza pieniądze na częsc mnego tancerza. Muzykant, trzymając ową kwotę w podniesionej do góry ręce, donośnym głosem przekazuje życzenia, wychwalając adresata. Wesele trwa do późnych godzin nocnych. Mniejsze przyjęcie dla wytrwałych trwa nieraz aż do rana. Goście spoza wsi nocują u krewnych. Na wsi taki cykl zabaw ciągnie się trzy dni. Kontakty seksualne pomiędzy parą narzeczonych przez cały okres poprzedzający ślub są wręcz nie do pomyślenia. Właśnie u Asyryjczyków w pełni realizowane jest popularne w Polsce powiedzenie: "jak kocha, poczeka". Silna wola, nawet młodych Asyryjczyków, wychowywanych od dziecka w duchu poszanowania norm obyczajowych, cechuje parę narzeczonych również w okresie narzeczeństwa, obojętnie jak długo on trwa. Złamanie norm w tym konkretnym przypadku może doprowadzić nieraz do depresji psychicznej w wyniku wyrzutów sumienia. Panna młoda powinna zachować swoje dziewictwo, gdyż będzie ona z niego rozliczona. W nocy poślubnej, jeśli narzeczony stwierdzi, że jego wybranka nie jest dziewicą, może zarządzić, by ją odesłano z powrotem do domu. Odtąd jej szanse na założenie rodziny są znikome. Oczywiście, o tym fakcie muszą być przekonani świadkowie, swaci, którzy następnie towarzyszą niedoszłej żonie do domu jej rodziców! 1. II U A~yryjczyj(ów Zachodnich problem dziewictwa jest traktowany podobnie. choć nigdy nie słyszałem, aby jakaś panna młoda została odesłana z powrotem do domu swoich rodziców po nocy poślubnej. Jednak utkwiły mi w pamięci pewne elementy, które być może istnieją również u Asyryjczyków Wschodnich. ale o nich nie słyszałem od moich informatorów. Będąc kiedyś zaproszonym na wiejskie wesele zachodnioasyryjskie widziałem grupkę przyjaciół pana młodego czekaj'lC<J z karabinami przy drzwiach na zewnątrz pokoju, w którym para mloda miała dokonać aktu spółkowania. W momencie, gdy pan młody wyszedł, grupka ta za'częła strzelać na wiwat, rozległy się momentalnie dźwięki dahole i zerna. Rodzina pana młodego chwaliła się, że cały akt trwał tylko 20 minut, nie dłużej, co świadczy o dobrych predyspozycjach i pewnej odwadze obojga młodych, zwłaszcza zaś mężczyzny. Niekiedy narzeczeni mogą czuć się zakłopotani, zwlaszcza jeśli ktoś ich obserwuje, na przykład przez dziurkę od klucza. Na osiedlu w mieście Qameszli, gdzie mieszkałem, ożenił się jeden z moich kolegów. Było to w roku 1968. W następny dzień po ślubie, jego matka zaprosiła zaprzyjaźnione kobiety, aby pokazać im dowód dziewictwa swojej synowej, utrwalony na prześcieradle. \Vśród zaproszonych kobiet była m.in. moja matka, która opowiedziała, że widziała charakterystyczną plamkę na prześcieradle wiszącym w przedpokoju domu weselnego. Następny mój kolega, w kilka dni przed swoim ślubem, pokazał mi kindżał, którym gotów był ranić swoje udo dla zmylenia w przypadku gdyby jego narzeczona nie okazała się dziewicą Dodajmy, że szereg wspomnianych tu obyczajów związanych z nocą poślubną zaobserwowano w kulturach także innych ludów Bliskiego i Środkowego Wschodu oraz Zakaukazia, .a z dawniejszych okresów i u Słowian. �139 Po szczęśliwym ślubie pani młoda wychodzi z nowego gospodarstwa >dopiero w trzecim dniu, zwanym "szarira" - "prawdziwy". Zabiera ona ze sobą wiadro oraz świeżo wypieczone przez jej matkę placki chlebowe. Kieruje się w stronę rzeki lub studni po wodę. Placki wręcza pierwszemu człowiekowi spotkanemu po drodze. W niektórych wsiach, szczególnie położonych z dala od miast, przebieg tego dnia, zdaniem starszej generacji, nawiązuje do wielowiekowych tradycji. Skoro świt, do domu weselnego przychodzą dwie lub trzy osoby, reprezentujące rodzinę młodej żony. Po cichu budzą ją i zabierają do dowolnego domu na wsi. Tam wspólnie jedzą śniadanie i przetrzymują ją do około godziny goo. Pozostali mieszkańcy wsi nie powinni wiedzieć, gdzie ona przebywa. Jeśli w tym czasie do drzwi tego domu zapuka przypadkowa osoba płci żeńskiej, to sądzi się, że w potomstwie dominować będą dziewczęta, jeśli zaś pukający będzie przedstawicielem płci męskiej - przewagę będą mieli chłopcy. Młodą żonę przyprowadza się następnie do domu jej rodziców, gdzie niebawem zjawi się jej małżonek ze swoimi przyjaciółmi. Zabierają oni ze sobą arak, który trzeba wypić z rodziną małżonki. Przygotowanie potraw należy do rodziny oblubienicy. Po południu, inna grupa towarzyszy pana młodego, ''-ldając obrazę, idzie tam i żąda od teściowej nowożeńca, aby im dała butelkę wódki i upieczoną kurę. Często szantażują ją w ten sposób, że wciągają nowożeńca na taras dachowy udając, że biją go kijami w gołe stopy. Zwyczaj ten nazywa się "sIała" - "ukrzyżowanie". Kochająca teściowa ugina się naturalnie pod ich żądaniem, wyciąga domową wódkę i kurę. Otrzymawszy je udają się wraz z panem młodym do najbliższego domostwa, aby wypić i zjeść. Pod wieczór nowożeńca prowadzą do jego domu. Przed zachodem słoilca, w domu rodziny pani młodej zjawia się jeszcze jedna grupa przyjaciół pana młodego, aby w towarzystwie muzy"kantów zabrać młodą żonę do męża. Również i oni żądają picia i jadła od jej matki: 2-3 butelki wódki, 2-3 upieczone kury. Opuściwszy dom, pani młoda otrzymuje od swoich rodziców cenny prezent ślubny. W domu pana młodego urządzają teraz prawdziwą ucztę, bo również i jego matka stawia wódkę i jedzenie. Pierwszy tydzień po ślubie nowożeńcy spędzają raczej w domu. Zdarza siq, że wszystkie regularne posiłki w ciągu pozostałych czterech dni po\veselnych tego tygodnia, zwłaszcza jeśli oboje nowożeńcy pochodzą z tej samej wsi, przygotowuje i przynosi im matka pani młodej. Podobno jeszcze w latach 3D-tych naszego wieku wszystkie trzy posiłki dziennie nowożeńcy jedli w domu rodziców pani młodej i to przez trzy pierwsze miesiące po ślubie. =';iejednokrotnie rodzice interesują się, czy wszystko dobrze poszło ich sJ'nowi. Zdarza się bowiem, iż pan młody bywa, jak się określa, �140 "związany". Sam słyszałem o kilku takich przypadkach, gdy młody małżonek, zbliżając się do swojej żony tracił męskość. Stan taki może trwać od tygodnia do kilku lat. "Związanie" pana młodego może nastąpić wyłącznie podczas uroczystości zaślubin. Inicjatorami tego nieszczęścia bywają tylko tacy, którzy są wybitnie nieprzychylni panu młodemu lub jego rodzinie. A oto kilka praktyk, które w uznaniu Asyryjczyków mogą do tego doprowadzić: wkładanie koszuli na lewą stronę, wkładanie kindżału do pochwy ostrzem do góry, supłanie kordonka siedem razy, rzucanie czaru na pana młodego przez wpatrywanie się w jego kark, lub przez wypowiedzenie po cichu zaklęć o magicznej mocy. W powszechnym przekonaniu, żadne medykamenty nie są w stanie w pełni "rozwiązać" pana młodego. Pomocna może być jedynie żółć świńska, ale tylko częściowo 12. Próbę "związania" możnaby udaremnić całkowicie jedynie poprzez ujęcie sprawcy w trakcie wykonywania przez niego owych czynności. Ale przeważnie na to jest za późno. Pozostaje więc albo odnalezienie owego przedmiotu (koszuli, kindżału, kordonka), gdyż dopóki jest utrzymany w takim stanie, w jakim nastąpiło "związanie", dopóty trwa jego działanie, albo też wezwanie pomocy innych czarowników. Oni pomogą wskazać miejsce, w którym schowano ów przedmiot, lub też użyją swoich magicznych praktyk "rozwiązywania". Stan "niemocy" małżonka nie trwa wiecznie. Czarownicy, którzy znali się na tych praktykach, byli do niedawna w cenie i nie lekceważono ich. Wierzono, że są oni w stanie zarówno łatwo kogoś "związać", jak i "rozwiązać". Dlatego też rodzina pana młodego starała się ich sobie zjednać. Słyszałem o groźnym czarowniku, który regularnie przed każdym weselem otrzymywał od kolejnego pana młodego litr araku. W przeciwnym razie "związanie" było murowane 13. Ważnym momentom wydarzeń opisanego okresu, od zalotów począwszy i na ślubie skończywszy, towarzyszą różne przyśpiewki. Wykonują je kobiety i młodzież chóralnie. Czasem solowej partii towarzyszy mała grupka kobiet, chłopców lub dziewcząt. Są to krótkie utwory rymowane. Polskie tłumaczenie nie oddaje niestety nastroju oryginalnego tekstu. 1! W lipcu 1988 r. jeden z asyryjskich doktorantów z Poznania, jadąc na urlop do rodziny w Syrii, zabrał ze sobą kilka pełnych i świeżych świńskich woreczków żółciowych w stanie zamrożenia, o które usilnie prosił jego ojciec. Zólć miała właśnie być zastosowana w celu przeciwdziałania złym urokom, które uczyniły zaprzyjaźnionego pana młodego "niezdolnym". 18 O tego rodzaju wierzeniach w rzucanie uroków na młodą parę i to nawet wśród najwyższych sfer dworu królewskiego w Afganistanie pisze m.in. także v,,-c wspomnianym już studium T. Martynowicz. �141 - "Stała na placu ,dylya' li. W ręku trzymała wiadro mleka. Pocałowałem ją, pomimo że jej ojciec tam stał". - "Stała przy kołowrocie. Na końcu ,kirdana' 15 wisiał koral. Pocałowałem ją". -,- "Wracała znad wody. Na lewym ramieniu trzymała gliniany dzban. Wzdychała, bo jej narzeczony nie nadszedł". - "Szła wąską uliczką. Trzymała w ręku toporek sznur. Pozw61 mi przejść, poganinie! Nie ciebie oczekuję". "W upale amforą przynosi wodę na ściernisko". - "Siedzimy na ,msodi' 18. Ludzie powiadają: co im z tego przyjdzie". - "Wchodzi na pagórek. ,Derbelta' 17 podarła się. Zawołajcie... (wymienia się imię narzeczonego), aby ją zeszył". - "Wraca z gumna. Na piersiach nosi trzy ,franti' 18. Towarzyszmy jej przez sympatię dla jej siotry". - "Kocioł (jest) nad ogniskiem. W nim (gotuje się) burghul. Przysięga mi, że (żaden) obcy (jeszcze) jej nie całował". - "Jej brodawka jest jak daktyl. Pozwól mi ją całować, choćbym nawet miał pójść do piekła". - "Ziemia jest obsiana jęczmieniem. Liść jak liście og6rka. Każdy ,tar 'a' lU obsługuje dwunastu chłopów. Zawołajcie ... (wymienia się imię narzeczonego), aby go objęła". - "Siedzi w dolinie, lejąc gorzkie łzy, bo JeJ narzeczony nie jest urodziwy". - "Siedzi przy ,kłara' 10, łamie placek jeden za drugim. Jakże słodki jest ślub". - "Siedzi na schodach. Trzyma w ręku ,makhelta' !1 i lustro, maluje sobie oczy. Chłopcy przerwali taniec, a dziewczęta popadły w rozterkę". - Idzie (ona) do kościoła. Zręcznie z nią rozmawiał. Przekonał ją do siebie i pozwolił przejść". - "Przestań ściągać moją kołdrę. Jestem mała i to mi się nie podoba. Poczekaj jeszcze jeden rok - zemszczę się na tobie". - "Wraca zmęczona ze ścierniska. Kładzie się do ł6żka. Jest cała od słomy. Chce spać i spać". - .,Wróblu mójl Daj mi kosmyk twoich włos6wl Obwiążę nim kindżał. Przypomną mi ciebie". Dylya - duża studnia na peryferiach wsi Kirdana - gruby naszyjnik srebrny z zawieszonymi wisiorami przedstawiającymi ryby, zamocowanymi przyogonie. 16 Msodi bawełniana tkanina koloru czerwonego ze wzorami w kolorze żółtym i niebieskim. 17 Derbelta dolna część nogawki długich spodni, które noszą asyryjskie góralki. 18 Franti ozdoba ze złotych monet otomańskich, zamocowana na chustce, zwisająca na czoło. Składa się z 20 złotych monet, bądź z 10 złotych i 10 mosiężnych lub srebrnych. Łańcuch dzieli, po r6wno, tzw. "entoba" - większy element złoty w kształcie jaja. li Tar'a (dos. "drzwi") miara umowna długości, określająca odcinek ziemi, na którym pracuje 12 robotnik6w rolnych, tworzących szereg przy żniwach lub orce. 20 Kłara komora gliniana do przechowywania pszenicy. ł1 Makhelta pudełko na proszek do malowania rzęs. J4 15 �142 - "Spała u mnie pewnej nocy. Kwiecista woń zawisła w pokoju. Jc~t ukochaną. mego serca". "Przebyłem dwa łańcuchy górskie. Napotkałem ,hygga' n w wykonaniu dziew-o cząt. Pokochałem naj młodszą z nich. Jest jak pestka granatu. Włóż ją do szklanki i wypij. Wypij, choćby była trucizną". "Na dziedzińcu mamy studnię. Strumień z niej płynie niczym rzeka. ,Nasza narzeczona' 28 jest jak kryształ. Zawołajcie ... (wymienia się imię narzeczonego), aby ją przeniósł". "Na dziedzińcu mamy pszczoły. Zaprosimy księdza na miód, a ludzi na arak". "Zbudujemy duży ,tanura' 24. Upieczemy w nim placki i ożenimy naszego ojca" .. "Nasze okno jest z żelaza. Nasze łowy są dobre. Nie ma na świecie drugiej takiej, jak ,nasza panna młoda'''. "Nasz dziedziniec jest duży. Znajduje się na gumnie. Niech żyje nam jego (narzeczonego) ojciec, kościelny wioski". "Pieniądze garściami wydaliśmy. Nasi kuzyni są liczni. Wygraliśmy, a nie straciliśmy". "Siedem całych łat na twoją postać czekałem. Jeśli wyjdziesz za innego mnie zostawisz, rzucę się do rzeki". "Samotnie zszedłem na plac. Płacząc i żaląc się na swój los. Jeśli jej tam nic spotkam, wrócę do domu mego ojca". "Trzy (dziewczęta) zeszły do gumna. Odziane w białe koszule. Która z nich jest twą narzeczoną? Tamta, co nosi ,trakyata' "". "Odziana jest w ,mezar' 21 koloru różowego i w koszulę koloru jasnoczerwonego. Jeśli ją pocałuję, ulżę sobie". "Trzy (dziewczęta) zeszły do (gaju) ,smoą' ł7. Odziane są w czerwone koszule. Która z nich jest twoją narzeczoną? Tamta, o niebieskich oczach". "Dwaj młodzi byli razem. Jeden (z nich) powiedział drugiemu: przyjacielu, kocham twoją siostrę. (Drugi) - Idę do domu spytać ją (o to). Jeśli cię nie zechce, zabiję ją". "Siostra zwróciła się do swego brata: nie bierz pieniędzy, dziecko! Usłyszy (o tym) mój ukochany i odfrunie ode mnie jak gołąb". "Mamo, tę właśnie kocham. Jeśli zechcesz, poproś o jej rękę dla mnie. Z nią bowiem doznam spokoju". "Dosyć! Nie chwytaj mnie za kolana nie mów do mnie po turecku, bo i tak moje serce wie, że mnie kochasz". Hygga - taniec zbiorowy, w którym tancerze tworzą pól krąg. Wyraz "nasza panna młoda" lub "nasza narzeczona" jest u A~yryjczyków w powszechnym użyciu. Ktokolwiek z rodziny bliskiej lub dalekiej pana młodego, gdy mówi o jego narzeczonej, określa ją jako "naszą". Jest ona bowiem tak samo poważana przez każdego z nich, jak przez swojego narzeczonego. 24 Tanura - gliniany piec do wypieku chleba plackowego. 25 Trakyata bransoleta srebrna zakładana na nogi dzicwczyn;v·. powyżej kostId. 21 Mezar żeńskie ubranie wierzchnie wykonane z owczej wełny. Składa się z dwóch lub trzech części, zależ.nie od szerokości krosna. Owija się nim ciało. z tym że zakrywa ono tylko część prawego boku i cały lewy bok, aż do kolana. Zawiązuje się na prawym ramieniu za pomocą supłów. 27 Smoq prawdopodobnie chodzi o drzewo sumaku, którego li'icie o kW<lokowatym smaku i fioletowej barwie stosuje się jako przyprawę. 22 28 �143- ..Siedzi na dachu ze spuszczonymi białymi nogami. Rozpala (tym) serce kawalerów". - "Siedzi przy ujęciu wody. W rękach trzyma porcelanowy talerz. Pocałowałem ją, a potem przyszli moi koledzy". - "Kierujemy swoją twarz w stronę świętego Mateusza 28. Nikt nie ma takiej narzeczonej, jak nasza". - "Idziemy w stronę ,hedaye' 29. Nasza panna młoda wygląda niczym perła. Takiej, jak ona, nie ma w całym świecie". - ..Mamy rozsądną pannę młodą. Jej ukochany jest wart tyle złota, ile waży_ a niej mówią wszyscy". - "On (wymienia się imię narzeczonego) jest pisarzem. Nasza zaś panna młoda świeci jak lampa". - ..Brunetka o dużych oczach. Rodzina jej ojca jest zła. Ja z niej nie zrezygnuję, choćby mnie na szubienicę zaprowadzili" . .,Brunetka o drobnych oczach. Rodzina jej ojca to poganie. Nie zrezygnuję z niej, choćby moja krew została przelana na uliczkach". -- "Weszliśmy w wąskie uliczki. Ich bramy są zamknięte. Para młoda jest jeszcze mała". - ,.Weszliśmy w szerokie uliczki. Ich bramy są otwarte. Para młoda jest wysoka". - "Ona jest mała. Nie widać jej pod figowym drzewem". - "Pod liściastym drzewem jej postać i jego postać nie różnią się". - "Przed drzwiami ,Zalil' 10. Nasze przyrzeczenia są takie same. Kto zdradzi spalą go". - "Sleman i Sleman II. Sleman, ona jest ładna" . .,Kocham cię, kocham cię. Ani na godzinę nie mogę cię opuścić". "Wujku, a wujku! Nocny sen mi nie smakuje. Mała mnie zabiła". "Dkolem, dkolem, dkolem 12, mój kindżał". ,.Berbilm, bilm, bilm, bilemlo. Berbilm, bilm, blim, zalemlo II". - "Idziemy aż stamtąd. Dzięki księdzu zdobyliśmy ziemię i niebo". - .,Nasz dziedziniec jest duży. Na nim bawią się chłopcy. Są urodziwi jak drzewo granatu". "W Arbine, między Tesqoba i Betnaye 84, poradziłam sobie. Mamo, jego (wymienia się imię chłopaka) pokochałam". Na zakończenie tego opracowania pozostała jeszcze do omówienia kwestia rozwodów u Wschodnich Asyryjczyków, o których tu mowa. Niestety brak opublikowanych danych statystycznych na ten temat, a ściągnięcie ich z autorytatywnych źródeł kościelnych jest rzeczą trudną. Asyryjski Kościół Wschodni nie wyklucza rozwodów. Nie uważa on ślubu za sakrament święty. Rozwody mogą być rozpatrywane na 28 2D 20 II 32 83 B4 "Kierując twarz w stronę świętego" - pokładać swój los w jego rękach. Hedaye - mała studnia na peryferiach wsi. Zalil - imię żeńskie. Sleman - imię męskie. Dkolem - wyraz o nieznanym pochodzeniu i znaczeniu. Słowa tego wiersza pozostają niewiadoffi8go pochodzenia i znaczenia. Nazwy miejscowości w Iraku, zamieszkałych przez Asyryjczyków. �144 życzenie jednego z małżonków jeśli zaistnieją udokumentowane przez wiarygodnych świadków powody. Na przykład: - zdrada małżeńska, nieuleczalna choroba psychiczna przejawiająca się w wyjątkowo nienormalnYm, niekontrolowanym i agresywnym zachowaniu się, ciągłe moczenie się, jeszcze do niedawna myślano, że jest to choroba nieuleczalna, gdy małżeństwo okaże się bezdzietne, współmałżonek, który nie jest temu winien może, ale dopiero po siedmiu latach wspólnego małżeństwa, zabiegać u władz kościelnych o rozwód 35. Rozwodu może udzielić jedynie najwyższy duchowny, czyli patriarcha. Kończąc ten krótki i mający charakter orientacyjny szkic o obyczaju weselnYm ASYryjczyków Wschodnich zdaję sobie sprawę, iż całokształt już choćby tylko tego zagadnienia wymagałby obszerniejszych studiów i rozleglejszej analizy. Interesującym problemem byłoby na przykład porównanie szczegółowe obyczajowości dwu zasadniczych asyryjskich odłamów wyznaniowych w tym choćby aspekcie ich kultury ludowej. Pamiętajmy również, iż owa kultura tradycyjna w ciągu stuleci musiała mieć szereg lokalnych odmian obyczajowych, nie tworząc jakiegoś kulturowego monolitu. W każdym razie w dotychczasowym naukowym piśmiennictwie etnograficznym nikt nie usiłował dać całościowego opisu kultury tradycyjnej chrześcijańskich Asyryjczyków w jej wszystkich podstawowych przejawach i bogactwie. To zadanie dla przyszłych badaczy. 85 Asyryjski Kościół Zachodniosyryjski uważa małżeństwo za jeden z sakramentów świętych, stąd o rozwód jest o wiele trudniej. Rozwód może być rozpatrywany jedynie w przypadku zdrady małżeńskiej, rzecz, która prawie nie miała miejsca w skupiskach Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie. Goszcząc u przedstawicieli tej grupy w Szwecji latem 1988 r. (mieszka ich w tym kraju już ponad 25 tys.) słyszałem o wielu rozwodach właśnie z przyczyny zdrady. Winę za to ponoszą głównie mężczyźni. Poznałem Asyryjczyka zamieszkałego właśnie w Szwecji, który ponad dwa lata temu zostawił swoją żonę z dwójk'l własnych dzieci i przeniósł się do Szwedki. Jego żona złożyła u władz kościelnych wniosek o rozwód. Zgody jednak nie otrzymała. Podobno wniosków o rozwód u naszego biskupa w Szwecji jest już ponad sto. Ich liczba wykazuje tendencję wzrostową. Władze kościelne są tym wręcz przerażone. Ta kwestia ma być podobno jednym z tematów posiedzenia synodu. Trudności z tym związane wynikają stąd, że kościół w krajach europejskich nie jest już jedynym sędzią w tym zakresie. �145 Michael Abdalla ~tARRIAGE AND WEDDING RITUALS OF EAST ASSYRIANS IN THE 1970'S. (summary) The contemporary folk culture of Assyrians still remains in Poland among the less known scientific problems. This is manifested at least by the fact that Assyrians are commonly regarded to be a kind of curiosity. There is nothing ~urprising about it since for ages Assyrians were known in European literature only as "schismatic Christian Groups" of the East. The majority of Assyrian Christians died during the years of 1st World War in the mountains and valleys of "Beth - Nahrin". I hope that this paper treating on marriage and wedding rituals of those Assyrians will make their folklore more familiar. The paper contains quite an elaborate description of the atmosphere in which the bride and the bridegroom come into contact with each other, the way the engagement period is spent, the procedure of wedding ceremonies and the anxieties and superstitions accompanying them. There were also collected more than 50 lyrics of folk couplets which are a part the wedding ceremony, all translated into Polish by the author. I think that the paper only signals the problem; it merely introduces a little known subject which even among the East Assyrians themselves has many local varieties; not to mention the West Assyrians who have been living in separate communities for fifteen hundred years now. 10 Lud t. LXXIII �146 WERDYKT jury konkursu otwartego na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazal:hstanit, oraz innych terenach Związku Radzieckiego w latach 1939-1956 ogloszonego przez Zarząd Glówny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i dwumiesięcznik naukowo-literacki "Literatura Ludowa" Na konkurs wplynęły 343 prace z Polski i zagranicy - Australia, Kanada, Stany Zjednoczone. Nadesłany materiał posiada istotną wartość dokumentacyjną dotyczącą losu Polall~ów w ZSRR podczas ostatniej wojny i po roku 1945. Forma i zakres matcrialów obejmuje zróżnicowane rodzaje tekstów - pamiętniki pisane na zeslaniu, diariusze, wspomnienia, krótkie relacje, zbiory listów, życiorysy -::- oraz zdjęcia, rysunki, obrazy, dokumenty administracyjne, takie jak książeczki pracy, kartki na chleb, paszporty, wyroki itp. Obradujące pod przewodnictwem prof. dr Czesława Hrnasa jury w sldadzie: dr Adolf Juzwenko, mgr Antoni Kuczyński, prof. dr Wojciech Wrzesiński, doc. dr Andrzej Zawada i doc. dr inż. Paweł Zworski po zapoznaniu sil; z nadesłanymi materiałami stwierdza, że poziom prac jest bardzo wysoki i postanowiło, zwiększając pulę nagród oraz ich wartość, wyróżnić następujące osoby: I nagroda (300 tys. zł) - Jan Prorok (Gdańsk) za pracę pt. "Skazani na zagładę. Wspomnienia z lat 1939-1945". II nagroda (250 tys. zł) - Leonard Perepeczko (Pasłęk) za pracę pt. "W szponach NKWD. Wspomnienia" oraz pięć III-cich nagród po 100 tys. zł, które otrzymują: Czesław Bazan (Wrocław) za pracę pt. "Kołpaszewo 1941-1943. Dziennik z zesłania"; Stanisław Dakiniewicz (Lódź) za pracę pt. "Przerwa w życiorysie"; O. Albin Janocha (Kraków) za pracę pt. "Pod opieką Matki Bożej. Wspomnienia 1939-1956"; Zofia Orłowska (Chełm) za pracę pt. "Drugie skrzydło Apokalipsy. Wspomnienia z pobytu w ZSRR w latach 1940-1942" oraz Anna Sobota (Pruszków) za pracę pt. "Kazachstan. Moje wspomnienia z lat 1939-1946". Ponadto nagrodami honorowymi jury wyróżniło autorów następujących prac: Gena Maria Gradkowska (USA) "Gena, córka osadnika": Janina Hildebrandtówna "Pamiętnik z Syberii": Edward Jaroszewicz (Wroclaw) "Kolejny etap w moim życiu"; Edward Kisielewski (Opole) "Wspomnienia zesłańca"; Halina Mil (Wrocław) "Moja syberyjska droga"; Eugenia Sendek-Byliczkowa (Australia) "Moje przeżycia"; Antoni Stankiewicz (Góra Śląska) ,,1219 dni więzień i łagrów"; Andrzej Szular (Bielsko-Biała) "Wspomnienia z pobytu w ZSRR w latach 1945-1946"; O. Hilary Wilk (Wołczyn) "Wspomnienia. Parafia-LagierParafia 1944-1959". Fundatorami nagród byli: Jego Magnificencja Rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk, Dyrektor Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Związek Sybiraków Oddział we Wrocławiu, redakcja tygodnika "Nowe Zycie" (pismo Kurii Metropolitarnej we Wrocławiu) oraz członkowie jury. Organizatorzy konkursu planują wydanie książkowe najciekawszych prac w ramach tzw. "Biblioteczki Syberyjskiej" oraz informują, że począwszy od nr 1-3: 1990 na łamach dwumiesięcznika naukowo-literackiego "Literatura Ludowa" ukazywać się będą teksty nadesłane na konkurs, w ich wyborze pod kątem zesłańczego folkloru, kontaktów z ludnością tubylczą, jej kultury i zw~'czajów itp.. Osoby posiadające wspomnienia i matcriały dotyczące pobytu Polaków w ZSRR w latach 1939-1956, które nie wzięły udziału w konkursie, a są zainteresowane ich wydaniem prosimy, o nawiązanie kontaktu z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław - Biuro Wydawnicze. Gratulując wyróżnionym, jury sklada serdeczne podziękowanic wszystkim uczestnikom konkursu. mgr Antoni Kuczyński Prof. dr hab. Czeslaw lIernas Sekretarz jury Przewodniczący jury � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f469f7cccd2ed7b8b6b9af6b794ce1dd.pdf 25c1434ec02b7225dbf705b451348c4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5831 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5427 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z sadzeniem i kopaniem ziemniaków / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.80 (mapa nr 11) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z sadzeniem i kopaniem ziemniaków Oprac. Anna Drożdż Kier. Nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 4. Inne prace polne: [...] Sadzenie lub kopanie ziemniaków? Objaśnienia znaków: 1 — sadzenie ziemniaków; 2 — kopanie ziemniaków; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84e6bf38a3eff8f9c74934be4d45e0eb.pdf 34ebb591a89b36ddc84142623f087d7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5829 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5425 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy młocce/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.63 (mapa nr 9) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Współdziałanie społeczne przy młocce Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 3. Młocka (charakter pracy, narzędzia). Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. Szafurą ozna­ czono informacje z ADV. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6810629882c39be2e9b7aa263ed166f.pdf 0d855e703d881795e2b50255cc95147f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5826 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5422 Title A name given to the resource Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.46 (mapa nr8a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8a. Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polowych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 2. Przy żniwach (charakter pracy, narzędzia, rodzaj zbóż). Objaśnienia znaków: 1 — koszenie; 2 — grabienie; 3 — wiązanie i składanie; 4 — inne prace (zob. mapy 8b, 8c); 5 — inne; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: Znak wypełniony punktem oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1c410a559dd5c81f423cd73841383d4.pdf d05ac1ecd470fddfd002edadc657c435 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5827 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5423 Title A name given to the resource Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.56 (mapa nr 8 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8b. Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tloką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach polowych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 2. Przy żniwach (charakter pracy, narzędzia, rodzaj zbóż). Objaśnienia znaków: 1—zwózka; 2 — brak informacji; 3—brak tradycji; 4 — inne prace (zob. mapy 8a, 8c). Uwagi: Znak wypełniony punktem oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f5abd203be192a7cdd0c0d4e1347b43.pdf ee761951262d49f827b065d042aabdeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5824 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5420 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy siewie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.37 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Współdziałanie społeczne przy siewie Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 4. Inne prace polne: [...] Siew? Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9492c97551df4b7091cb1c8f9900d6f.pdf 024006bddcde15189087f0279409d61d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5825 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5421 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy żniwach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.43 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Współdziałanie społeczne przy żniwach Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 2. Przy żniwach (charakter pracy, narzędzia, ro­ dzaj zbóż). Objaśnienia znaków: 1—zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: znak z czarnym punktem pośrodku oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/764f5c4e1c9bd522238febd673328767.pdf faab990230c4b7e30b20177b1a27f25b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4155 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource koronczarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3875 Title A name given to the resource Koronki siatkowe w Kańczudze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.169-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Czepkarka Kańczuga, pow. Olga przy pracy. Przeworsk. Malkiewicz K O R O N K S I A T K O W E Prastara technika siatkowa stoi niejako na pogra­ niczu między plecionkarstwem a tkactwem. Zaszere­ gowanie wyrobów siatkowych do którejś z tych grup sprawia trudność, igdyż z jednej strony założona na ramie pionowego warsztatu tkackiego osnowa, po­ wstawanie d w u ziewów podczas przeplatania z w r a ­ całyby technikę siatkową w k i e r u n k u p r y m i t y w n e g o tkactwa, z drugiej zaś b r a k wątku, tworzenie się siatki dzięki przeplataniu n i t e k osnowy palcami każe te właśnie w y r o b y zaliczyć do grupy plecionek. Plecenie siatkowe znane było już w starożytności. Najstarsze w y r o b y tego rodzaju pochodzą z w y k o ­ palisk egipskich, z Czasów około 2000 l a t przed naszą erą , ponadto, j a k w y n i k a z pracy E. Markovej, znane były również w starożytnej Grecji -. W y r o b y siatkowe z epoki brązu wykopano w D a n i i i znaj­ dują się one w zbiorach tamtejszych muzeów . Nie­ zwykle ciekawego materiału historycznego dostar­ czają średniowieczne m a l a t u r y spotykane na terenie Czechosłowacji, przedstawiające Madonnę z krosien­ kami do wyrobów siatkowych Na podstawie dostępnej m i l i t e r a t u r y etnograficz­ nej zdołałam stwierdzić, że technika siatkowa od czasów starożytnych aż do współczesnych znana jest na bardzo szerokim obszarze. Profesor Moszyński podaje , że poza Słowiańszczyzną spotkać ją można 1 3 5 W K A Ń C Z U D Z E na Kaukazie, w R u m u n i i , w Hiszpanii i prawdopo­ dobnie w Szwecji. Północny zasięg jej potwierdza praca H e l m i K u r r i k traktująca o splotach, techni­ kach tkackich i plecionkarstwie w Estonii; autor opisuje technikę siatkową, bardzo prostą, nie odbie­ gającą od stosowanej w Polsce techniki plecenia pasów. Ponadto E. Markova powołuje się na szereg prac, które dotyczą Siedmiogrodu, Węgier i H o ­ landii . Na terenie Słowiańszczyzny plecionka siatkowa znana jest niemal że powszechnie. Najgruntowniej opracowano ją w Czechosłowacji, gdzie występowała przede wszystkim na obszarze Słowacji, uprawiana przez wiejskie kobiety jeszcze w okresie międzywo­ jennym. Do Czech natomiast, według N . A. Smolkovej, została przeniesiona ze Słowacji . Z w y r o b a m i siatkowymi spotykamy się w Jugosławii, zwłaszcza w Chorwacji i Serbii, a także ma Rusi Zakarpackiej '. Poza t y m czepki siatkowe występowały nad górnym Dniestrem, na P o d o l u i Wołyniu (pow. Luboml), skąd pochodzi zbiór czepków znajdujący się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e . Profesor M o ­ szyński wspomina też, że technika siatkowa roz­ powszechniona była na Polesiu i Białorusi . 6 7 8 10 11 W Polsce zagadnieniem wyrobów siatkowych zaj­ mowano się dotychczas stosunkowo niewiele. L a k o 769 �i'ł*<y^. £\ ' , • ' 1 ' / / , O-SSa'" Vj$, '••.'I*"/«'\ • ^ V / V * \ \ y ' / ' , ' *-\ * '".^\W'J ' J \ I V«»' SSfc" .' • • /»*« «*,.*V / \-% • / •V\ *'!^Śn? ' A " " ' - C iW"/"? . i V*VV&"'*" «"N?Ś^*'i,''* x % .*Y»*V' .\ f**\S.Vv''«"V-'"\'?C£« i '<;'/.'*.• •;!\'\\*.**„•*'»V.*-.' ** , i , ł •*'*-*.' • , J'?'*'**\^f.**VW»*''' , f *!H»'%\ Ryc. 2. Fragm. czepka siatkowego z Lubelszczyzny, Muz. Etn. w Krakowie. Ryc. 3. Motyw „panny" na czepcu siatkowym Kańczugi. Ryc. 4. Fragm. czepka siatkowego z Włodawy, Muz. Etn-, w K r a k o w i e . Kyc. 5. Fragm. czepka z Lubelszczyzny, Muz. K r a k o w i e . Ryc. 6. Fragm. wzornika motywów używanych Kańczudze: u góry po bokach „płócienko", I szereg — „rybki" poprzedzielane „pasmużkami", oddzielone wąskim paskiem „płócien°d I J szeregu wypełnionego „toflami" i „rozmarynem" przedzielonymi pasmużkami, poniżej „płócienko", ostatni szereg — „grochowiak". Ryc. 7. Fragm. wzornika motywów używanych w Kańczudze: u góry wąski pasek „płócienka", następnie szereg „ryb e k " i „rozmarynu" poprzedzielanych „pasmużkami", niżej „plócienko" i „tofle" przedzielane podwójnymi „pasmużkami", ostatni -szereg — „różdżka", zakończenie czepka — „piócien/co" początkowo proste, u dołu „podwójne". z 1 0 1 0 • • » * VvS ł ł niczne w z m i a n k i o tych wyrobach znaleźć można j e ­ dynie w niektórych pracach dotyczących stroju l u ­ dowego . Cenną wiadomość historyczną o interesu­ jącej nas technice zawdzięczamy F. K o t u l i , który w inwentarzu pośmiertnym mieszczek przemyskich z r o k u 1558 znalazł „czepczów syathczanych d w a " , a w spisie inwentarza sklepowego w Brzozowie z r o k u 1763 „czepców superfinowych sztuk 30". Wiadomo zaś, że „superfin" stanowi materiał, z któ­ rego czepce siatkowe wyrabiano w pobliskiej Kań­ czudze jeszcze w okresie międzywojennym. Wiado­ mości powyższe świadczą, że w owych czasach czepce siatkowe były u nas używane. 12 1 3 Technika siatkowa — według dotychczasowych danych — stosowana jest wyłącznie do w y r o b u p a ­ sów i czepków, używanych w Polsce jeszcze do n i e ­ dawna. Czepki łączyły się ściśle z występowaniem hamełki, używano i c h jako denka rozpiętego na h a mełce. Zasięgi o b u grup wyrobów siatkowych nie pokrywały się ze sobą, pasy występowały w p o w i a ­ tach sandomierskim, opoczyńskim, r a d o m s k i m , się­ gając w k i e r u n k u północno-zachodnim aż po K u ­ j a w y . Czepki zaś, j a k można wnioskować na pod­ stawie dotychczasowego stanu badań, występowały w zasięgu o wiele węższym. Spotykamy je w południowo-zachodniej Lubelszczyźnie, na Podlasiu oraz w południowo-wschodniej części województwa rze­ szowskiego . 14 1 5 16 Technika siatkowa zanika obecnie n a terenie P o l ­ ski, zna ją niewiele starszych kobiet na terenie Opo­ czyńskiego, gdzie zwyczaj plecenia pasów był p o ­ wszechny wśród kobiet wiejskich jeszcze z począt­ k i e m okresu międzywojennego. Czepce zaś umieją wyplatać kobiety w niektórych miejscowościach w Rzeszowskiem i na Lubelszczyźnie. W Opoczyńskiem „warsztat t k a c k i " do w y r o b u p a ­ sów siatkowych składa się z dwóch poziomych beleczek, oddalonych od siebie o około 2,5 do 3 m . Na beleczki te kobieta nawija n i c i wełniane, podwójnie skręcone: powstaje w t e n sposób rodzaj osnowy, którą przeplata się przekładając pierwszą nitkę z brzegu za drugą, drugą za trzecią i t d . W ten sposób powstaje rozciągliwa siatka, którą pośrodku plecionki należy zeszyć, aby zapobiec r o z p r u w a n i u się pasa. Efekt zdobniczy uzyskuje się t u przez zastosowanie 170 osnowy w p a r u kolorach, co daje szereg podłużnych b a r w n y c h pasów . Wyrób pasów siatkowych odbywał się w Opoczyń­ skiem w ramach zajęć gospodarskich. Natomiast produkcja czepków znajdowała się w rękach spe­ cjalistek, ograniczała się ona do określonych ośrod­ ków, zarówno w i e j s k i c h (np. wieś Sąsiadka, pow. Zamość), j a k i małomiasteczkowych (Kańczuga, pow. Przeworsk), skąd w y r o b y te rozchodziły się po oko­ licy. Czepki siatkowe były od dawna przedmiotem handlu, potwierdza t o pieśń weselna z G l i n i k a Pol­ skiego {pow. Jasło), cytowana przez ks. Sarnę , która mówi o kramarczykach, roznoszących „niciane" — a więc z pewnością siatkowe — czepki na sprzedaż. 17 18 Z badań terenowych stroju ludowego, prowadzo­ nych w 1957 r o k u w pow. leżajskim, łańcuckim, prze­ worskim, jarosławskim i radymnlańskim , dowie­ dziano się, że czepki siatkowe roznosili po wsiach wędrowni handlarze — Żydzi. T y l k o jedna, 91-letnia informatorka ze w s i Sietesz w powiecie przeworskim podała, że czepki o d e n k u z siateczki wyrabiała we w s i j e j matka, „przerabiając je p a l c a m i " ; nie udało się jednak sprawdzić, czy był t o sporadyczny wy­ padek, czy też czepki te wyrabiano w Sieteszy po­ wszechnie. Podczas dalszych badań okazało się, że wytwórcą czepków o t a k szerokim zasięgu była przede wszystkim Kańczuga, małe miasteczko w po­ wiecie przeworskim. W y p l a t a n i e m siatek do czep­ ków trudniły się t a m dawniej niemal wszystkie ko­ biety, przy czym zajęcie to przetrwało, aczkolwiek w znacznie słabszym nasileniu, aż do czasów oku­ pacji. Już pod koniec okresu międzywojennego za­ potrzebowanie na czepki — wskutek zaniku trady­ cyjnego s t r o j u ludowego — malało, popyt na nie istniał jeszcze jedynie na terenach zamieszkałych przez ludność ruską. Wskutek utworzenia granicy na Sanie, odcinającej ziemie ruskie, oraz wskutek nisz­ czenia przez Niemców Żydów, którzy zajmowali się rozsprzedawaniem czepków, w latach 1940—1942 za­ niechano w Kańczudze i c h p r o d u k c j i . 10 WyrOb czepków zorganizowany był t a m systemem nakładczym, p r z y czym nakładcą bywał niemal zawsze sklepikarz żydowski, który dostarczał kobie­ t o m n i c i , a następnie odbierał gotowe siateczki, far­ bował je, obszywał płótnem i organizował sprzedaż. ��System ten umocniony był ekonomiczną zależnością chałupniczek od właściciela s k l e p i k u : sklepikarz chętnie dawał na k r e d y t kobiecie p r o d u k t y żywnościowe za „odrobek" w postaci p a r u czepków, na które dostarczał n i c i . Wobec 'braku i n n y c h źródeł dochodu, system t a k i uważany był przez czepkarki za wygodny. Wyrób czepków do dziś jeszcze wspo­ minany jest jako poważny ratunek budżetu r o d z i n ­ nego: „wstała do dnia, zrobiła czepek i już na śnia­ danie zarobiła". Podstawowym warsztatem pracy czepkarki były krosienka, rama z drewnianej l i s t w y , wysoka około 100 cm, szeroka 30 do 35 c m . Ze względów zdobni­ czych górna belka r a m k i najczęściej była pałąko­ w a t o wygięta. W odległości około 15 c m o d k r a ­ wędzi górnej krosienek oraz około 20 c m od dołu umocowane były poziomo po d w a sznurki, w n i e w i e l ­ kich odstępach (do 3 cm) jeden o d drugiego. Zarówno rozstaw sznurków zewnętrznych i wewnętrznych, j a k ich ilość (cztery albo dwa) zależał od kształtu czepka i jego wielkości. Materiałem, z którego wyplatano czepki, była prze­ ważnie nić bawełniana, kupowana w motkach — biała l u b zielona, oraz cienkie jedwabne n i c i , t z w . „superfin". Zresztą k o l o r czepka nie zależał o d k o ­ l o r u nici, z których był zrobiony — handlarze n a j ­ częściej farbowali gotowe już siateczki, przeważnie na zielono, czasem n a czerwono. Przystępując do pracy, kobieta n a j p i e r w nawijała bawełnę z motków n a wijadła tkackie, a następnie zwijała ją w gałkę, gdyż z gałki jedynie można było nasnuć ją na sznurki krosienek. Zarówno sposób snucia nitek j a k i ich ilość za­ leżały od kształtu i wielkości czepka. W Kańczudze wyrabiano d w a rodzaje czepków: ,,z naczółkiem" i „bez naczółka". Czepki bez naczółka snute były j e ­ dynie n a dwóch sznurkach i miały kształt prostokąta. Czepki z naczółkiem, wyrabiane częściej, snuto na czterech sznurkach w ten sposób, że czepkarka n a ­ wijała nieco m n i e j niż 1/3 ilości wszystkich n i t e k na sznurki wewnętrzne, następnie więcej niż trze­ cią część n a sznurki zewnętrzne i znów resztę na wewnętrzne. W ten sposób część górnej krawędzi czepka była dłuższa o 2—3 cm i tworzyła naczółek. Przy f o r m o w a n i u całości, b o k i naczółka zszywano z górną krawędzią czepka, co w efekcie dawało wypukłe uformowanie główki. Różne były również wielkości czepca — n a mały czepek nawijało się po 100 n i t e k — po 30 na b o k i i 40 na naczółek, na większy 180, a na duży 200, przy czym o ile były one z naczółkiem, podział zachowany był w tych samych proporcjach. Rozmiar czepka według i n f o r matorek zależał wyłącznie od wielkości głowy k o ­ biety kupującej, jednak z całą pewnością przewa­ żający wpływ miała t u moda, od której zależała wielkość noszonej pod czepkiem hamełki. Ogólnie długość czepka wahała się o d 20—30 c m , a szero­ kość 18—25 c m . Naciągając nitkę n a sznurki krosienek nawijała ją czepkarka zarówno na górny j a k i dolny sznurek od tej samej strony, s k u t k i e m czego n i t k i osnowy krzyżowały się pośrodku przestrzeni między sznu­ 172 # reczkami, tworząc w p r z e k r o j u jakby ósemkę. W w y p a d k u snucia osnowy na czepiec z naczółkiem w p a r t i i środkowej pomijała czepkarka sznurki wewnętrzne nawijając na zewnętrzne. Wśród czepkarek istniał podział pracy. Zwijaniem n i t e k na gałki oraz snuciem ich na krosienka zaj­ mowały się często dzieci oraz starsze kobiety, któ­ r y m słaby w z r o k n i e pozwalał wyplatać czepków. Natomiast zdolniejsze czepkarki zajmowały się je­ dynie pleceniem. Do pracy czepkarka siadała na n i s k i m stołeczku (ryc. 1), krosna stawiała przed sobą pionowo, przy­ trzymując je w t e j pozycji nogą wspartą na dolnej poprzeczce. W górny ziew, powstały w s k u t e k krzy­ żowania się niitek przy n a w i j a n i u osnowy, wkładała „szynkę" — tzn. drewnianą płaską listewkę, długą na 35 c m , szeroką na 2—3 c m . Dla ułatwienia opisu t e c h n i k i plecenia, n i t k i na­ pięte w płaszczyźnie bliższej w stosunku do osoby plotącej nazwę wewnętrznymi, a dalsze zewnętrz­ nymi. Zasadniczym splotem, na którym opiera się ple­ cionka, jest t z w . , płócienko". Rozpoczynając pracę kobieta wkłada w górny ziew ponad „szynką" czte­ r y palce lewej ręki, k c i u k i e m przytrzymując n i t k i osnowy, następnie palcem wskazującym prawej ręki chwyta skrajną nitkę zewnętrzną, co powoduje automatyczne naprężenie odpowiadającej jej n i t k i wewnętrznej. Przekładając palcem p r a w e j ręki n i t ­ kę zewnętrzną do w a r s t w y wewnętrznej powoduje, że t e właśnie n i t k i zawijają się dookoła siebie, two­ rząc luźną siatkę: w t e n sposób każda nić ze­ wnętrzna zahaczona jest o wewnętrzną, przy czym podczas p r a c y czepkarka kolejno przekłada nici z lewej ręki na prawą. Na krosienkach równocześ­ nie powstają dwie p l e c i o n k i : góma i dolna ponad założoną szynką: wówczas t o zakłada czepkarka na dolną plecionkę drugą szynkę zbijając ją do samego dołu krosienek i rozpoczyna pracę od nowa, z tej samej pozycji wyjściowej, gdyż po przepleceniu wszystkich n i t e k przełożyła ona znów całą robotę do l e w e j ręki. y W ten sposób na krosienkach powstają d w i e jed­ nakowe siateczki, u góry i u dołu r a m k i . Kiedy plecionka sięga już niemal że środka ramy, praca jest gotowa i należy czepek zakończyć, aby się nie rozpruł. W t y m to celu bierze kobieta oddzielny kawałek n i t k i w lewą rękę, przekłada go na ze­ wnątrz siateczki, następnie r o b i pętelkę na kciuku i palcu wskazującym p r a w e j ręki i palcami tymi chwyta o d s t r o n y wewnętrznej poziomo biegnącą nitkę zewnętrzną, przeciągając przez pętelkę tzw. „oczko". Przez powtarzanie t e j czynności po każ­ dej nitce p l e c i o n k i czepek zakończony jest łańcusz­ k i e m , w którego oczkach tkwią złapane niejako poszczególne n i t k i siatki. Czynność tę, t z w . „zapruwanie", powtarza kobieta oddzielnie d l a dolnej i górnej siateczki. Następnie zdejmuje robotę ze sznurków, odwiązując je z r a m y , przecina siatkę przez środek i otrzymuje d w a jednakowe czepki. Jak już wspomniałam, podstawowym tej techniki jest opisane powyżej splotem dla „płócianko" �(ryc. 6) dające w efekcie luźną siateczkę. Używa się go do wyplatania naczółków oraz górnych i bocznych krawędzi, gdzie splotem t y m w y k o n a n y c h jest zawsze parę oczek oraz zakończenie u dołu czepka, przy czym ostatnie rzędy r o b i się t z w . „po­ dwójnym płócienkiem" (ryc. 7), biorąc jednocześnie po dwie n i t k i wewnętrzne i zewnętrzne, a nawet czasami i po cztery (jak w czepkach lubelskich). Drugim podstawowym splotem jest „siateczka", która najczęściej stanowi tło d l a bardziej s k o m p l i ­ kowanego wzoru wykonanego „płócienkiem": sia­ teczkę uzyskuje się przerabiając jedynie co drugą nitkę płócienkiem, co drugą „rozpuszczając", ten. bez przerabiania przekładając nitkę zewnętrzną do pasma zewnętrznego. Bardziej skomplikowaną siateczkę daje i n n y wzór, tzw. „grochowiak" (ryc. 6). Polega on n a t y m , że plecionkę przerabia się dwa razy płócienkiem, a trzecią nitkę „rozpuszcza" się. Splotem t y m w y ­ konany jest bądź cały czepek, bądź też stanowi o n tylko tło d l a jakiegoś m o t y w u dekoracyjnego. Najczęściej jednakże czepkarki na siateczce w y ­ konują poszczególne m o t y w y w z o r u gęstym płó­ cienkiem (Kańczuga) 'lub też odwrotnie, j a k w n i e ­ których czepkach lubelskich. Poszczególne m o t y w y zdobnicze, powtarzające sią w całym szeregu czepków, mają swe określone nazwy. Najprostszym z nich są t z w . „pasmużki" (ryc. 6) w postaci pionowych prążków o strukturze bardziej zwartej, szerokie na parę oczek, przy czym najczęściej stosowane obliczenie to t r z y razy płó­ cienko, a jedna n i t k a spuszczona. Prążki te wystę­ pują albo w jednakowej odległości jeden od d r u ­ giego, albo też rytmicznie powtarzają się w wiąz­ kach po trzy l u b cztery. Najczęściej spotykanym m o t y w e m jest wzór zło­ żony z szeregu rombów połączonych ze sobą j e d n y m rogiem (ryc. 7), przy czym są one albo jednakowej wielkości lufo też n a przemian większe i mniejsze. Motyw ten, t z w . „tofle", posiada różne wypełnienia: zdarza się, że wewnątrz r o m b u znajduje się d r u g i , mniejszy albo szereg rombów współśrodkowych, czasem wnętrze „toffli" wypełnione jest równomier­ nie czterema małymi rombami (ryc. 7) jednakowej wielkości. Na tej samej zasadzie co i „tafle" zakompono­ wany jest najtrudniejszy podobno do wykonania wzór „panna" (ryc. 3). S y l w e t k a j e j jest całko­ wicie Bgeoimetryzowana, składa się na nią w y s o k i ostrokąfcny trójkąt równoramienny, do wierzchołka którego przylega mały r o m b , mający stanowić zarys głowy. Następny wzór, t z w . „rybki", jest szeregiem w y ­ dłużonych małych rombów w układzie szachowni­ cowym (ryc. 6). Za najbardziej skomplikowane uchodzą wzory „rozmaryn" i „różdżka". „Rozmaryn" (ryc. 6) w ogólnym zarysie przypomina jodełkę, „różdżka" zaś (ryc. 7) składa się j a k gdyby z rozwartego pąka, który obejmuje wydłużony romb połączony w gór­ nej części z równoramiennym trójkątem. Podstawy trójkątów łączą się ze sobą i tworzą poziomy pas płócienka. Przystępując do analizy kompozycji wzorów na czepkach wyróżnić można — obok wypełnionych wyłącznie „grochowiakiem", tzn. gładką siateczką — trzy g r u p y wzorów: wzory o układzie pasowym poziomym, p i o n o w y m oraz wzory o układzie sza­ chownicowym. W czepkach kańezudzkich najczęściej wzór bywa zakomponowany w podłużnych pasach. Na płócienk u l u b częściej siateczce biegną równolegle w pew­ nych odstępach od siebie pasmużki, czasem po dwie lub t r z y , dzieląc pole czepka na prostokątne płasz­ czyzny, wypełniane innym wzorem: „rybkami", „rozmarynem", „toflami" (ryc. 6, 7), czy „pannami'' (ryc. 3). Pola t e n a j e d n y m czepku wypełniają te same m o t y w y l u b też różne, powtarzające się w t y m samym r y t m i e . Czasem, j a k n p . w czepku z Lubelszczyzny, p i o ­ nowe rzędy „tafli" przedzielone są jodełką (ryc. 2) lub też, bez jakiegokolwiek zaznaczonego podziału, samym charakterem układu motywów stwarzają pionowe pasy wzorów. Z poziomym układem pasowym spotkałam się w dostępnym m i materiale jeden raz: był on na czepku l u b e l s k i m (ryc. 5), którego wzór stanowiła l i n i a łamana, biegnąca poziomo, a wierzchołki jej zakończone były r o m b a m i . Układ szachownicowy wyfstępuje na czepkach, których powierzchnia p o k r y t a jest „taflami", w y ­ pełnionymi jednolicie l u b też zmieniającym się r y t ­ micznie wzorem. Z b y t mała ilość materiału ilustracyjnego oraz stosunkowo w y r y w k o w y jego charakter n i e pozwa­ lają stwierdzić, czy na terenie Polski istnieją grupy wzorów, które można b y łączyć z poszczególnymi terenami l u b ośrodkami p r o d u k c j i . Bogaty asorty­ ment wzorów znanych w Kańczudze poszerza cze­ piec z Lubelszczyzny o pasach poziomych (ryc. 5); również w czepku z Włodawy (ryc. 4), j a k k o l w i e k występuje na n i m szachownicowy układ tofłi, spo­ t y k a m y się z n o w y m ich wypełnieniem. Ogólnie stwierdzić można, że choć czepce z Kańczugi w y ­ kazują dużą rozmaitość wzorów, to czepki z L u ­ belszczyzny i Podlasia świadczą o większym opa­ nowaniu t e c h n i k i pracy przez plotące j e kobiety Jedynie t a m -spotyka się czepki, na których kontur Ryc. 8. Czepek węgierski, Muz. w Budapeszcie, repr. z „Slovenskf Narodopis". Ryc. 9. Motyw „panny" na czepcu słowackim, repr. z „Veci a lide". �wzoru wykonany jest siateczką na z w a r t y m płócienku (ryc. 4), do czego zresztą analogie spotykamy na terenie Wołynia. Również zakończenia, zwłaszcza w czepkach lubelskich, n i e stanowi proste płócieMko; jest ono j a k b y mereżkowane z ażurowym wzor­ k i e m pośrodku. Porównanie materiału polskiego z materiałem p o ­ chodzącym z terenów sąsiednich napotyka na sze­ reg trudności: zbyt mała ilość p u b l i k o w a n y c h wzo­ rów n i e pozwala przeprowadzić dokładnej analizy ornamentu, u t r u d n i a ją też rozmaitość sposobów nawlekania osnowy, a 00 za t y m idzie i plecenia, a także różne kształty noszonych czepków. Są to wszystko czynniki wpływające bardzo poważnie na wzory. Czepce pochodzące ze Słowacji wykazują w o r n a ­ mencie wiele wspólnych cech z kańczudzkimi; spo­ tykamy t a m podobne m o t y w y o podobnych n a ­ zwach, n p . , p a n n a " (ryc. 9), „rozmaita", jednak w większości wypadków p u b l i k o w a n e wzory są b o ­ gatsze, występuje w n i c h szereg motywów o bar­ dziej rozbudowanej formie, choć przeważnie opar­ tych n a t e j samej zasadzie r o m b u . Dostępny m i bardzo nieliczny materiał z tere­ nów ruskich wykazuje zbieżność ornamentu z w z o ­ r a m i znanymi n a Lubelszczyźnie, z tą jednak róż­ nicą, że występuje t a m częściej zwarte płócienko, stanowiące tło czepca. Zresztą czepki te, j a k już wspomniałam, świadczą o większym opanowaniu techniki i warsztatu pracy przez czepkarki. Stosunkowo największą rozmaitość wzorów i bo­ gactwo poszczególnych motywów wykazują czepki noszone przez Węgierki ze Sławonii i R u m u n k i z terenu Siedmiogrodu. Jest t o w y n i k i e m zastoso­ w a n i a innej, nieco bardziej skomplikowanej tech­ n i k i pracy i innego kształtu czepka (ryc. 8). Występujące n a terenie P o l s k i w y r o b y siatkowe, aczkolwiek w ogólnym s w y m charakterze zbliżone do plecionek spotykanych w szerokim zasięgu, naj­ bardziej związane są w z o r a m i z Czechosłowacją i Wołyniem. Najwyraźniej podobieństwo to występuje na czep­ cach kańczudzkich i słowackich, w których powta­ rzają się n i e t y l k o zbliżone m o t y w y , ale i ich nazwy. Przyczyną tych analogii są prawdopodobnie liczne i różnorodne k o n t a k t y mieszkańców Karpat, utrzymywane do pierwszej wojny światowej. Wspomnieć t u należy o handlowych szlakach w i n ­ nych, wiodących z terenów północnych Węgier do Polski poprzez przełęcze karpackie, szlakach sol­ nych i płócienniczych, idących z polskiego Podkarpa­ cia n a południe, o licznych k o n t a k t a c h tworzących się w związku ze wspólnym odwiedzaniem miejsc odpustowych: n p . n a odpusty w Kobylance (pow. Gorlice) czy D u k l i przybywały liczne „kompanie" słowackie. Ludność ruska grecko-katolicka z terenu północnych K a r p a t chodziła n a odpusty do bazyliańskiego klasztoru w Krasnobrodzie. W w y n i k u tych kontaktów przeniknęło do nas z południa wiele elementów k u l t u r o w y c h . Widoczne jest to między i n n y m i w zakresie c e r a m i k i (bogato malowane na­ czynia z terenu Słowacji i płn. Węgier), a także i stroju (drukowane na Zakarpaciu wzorzyste płótna czy białe sukmany, t z w . „cuwy" Pogórzan, mające ścisłe analogie ze słowackimi „halenami" i węgier­ s k i m i „szurami"). PRZYPISY Ema Markova, Po stopach krosienok, Bratislava 1957, Slovensky Narodopis n r I , r . V , s. 66. Tamże, s. 70. Josef Vydra, Tkanice a pletenice jako zbytky stare lidove kultury na Slovensku, Praha 1926, N a rodopisny Vestnik Ceskoslovensky, R. X I X , s. 23—39. Ema Markova, op. c i t . A u t o r k a p u b l i k u j e fresk z X V w . z kościoła „o oboi Cmogrob p r i L u b i a n e " , fresk z X V I w i e k u z kościoła „Sw. Primoż nad K a m n i k o m Slovinsko" oraz obraz b e l g i j s k i Quentina de Metsysa w g F. Bury-Palliser: History of Lace, L o n ­ don 1865, ryc. 36, 37, 38, s. 73, 74. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. I , § 348, s. 346. * H e l m i K u r r i k : Eesti Rahva roivad, T a r t u 1938. Ema Markova, op. cit. N . A. Smoflkova: O staróbylem pleteni na „kro­ sienkach" u lidu uhersko slovenskeho, Narodopisny Sbornik, R. X . Ema Markova, op. c i t . N . A. Smolkova, op. c i t . K . Moszyński, op. c i t . H . Mikułowska, Strój Kujawski, Poznań 1953, s. 26; J . Krajewska, Strój Opoczyński, Wrocław 1956, s. 32 i 59; J . Świeży, Strój Krzczonowski, Poznań 1952, s. 22. F. Kotula, Poszukiwanie metryk dla stroju lu­ dowego, Rzeszów 1954, s. 55—58. Według A r c h i w u m Sekcji Badania P l a s t y k i L u ­ dowej PIS, Kraków. 1 2 8 4 6 H . Mikułowska, op. c i t , s» 26. W badaniach nad strojem l u d o w y m , prowadzo­ nych przez Sekcję B a d . P l a s t y k i L u d o w e j PIS, na tradycję czepków siatkowych natrafiono w powia­ tach: Włodawa, Biała Podlaska, Krasnystaw, Kraś­ n i k , Tarnobrzeg, Łańcut, Leżajsk, Jarosław, Prze­ worsk, Radymno. Opis t e c h n i k i t k a n i a pasów według pracy zbio­ r o w e j : Sztuka ludowa w Opoczyńśkiem. Maszyno­ pis w A r c h i w u m PIS. K s . W. Sarna: Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908, s. 144, pieśń weselna z G l i n i k a Polskiego: 15 16 17 18 „ A k t o t a m stoi za Kramarczyk c i to z Trzeba b y Jasieńka B y przyszedł czepiec 7 8 Stała się n a m nowina Marysia się n a m zmieniła Pierwej była w Wianeczku A teraz już w czepeczku Pierwej była w r u c i a n y m A teraz jest w n i c i a n y m P i e r w e j była w nadobnym A teraz jest w j e d w a b n y m . " 8 10 11 18 18 14 drzwiami? czepcami, zawołać, targować Badania prowadzono w sierpniu 1957 r . w ra­ mach Obozu Naukowo-Badawczego Sekcji Badania P l a s t y k i L u d o w e j Państwowego I n s t y t u t u Sztuki. 18 Fotografował Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/966e134e239d9293c454dcfac4aa8a51.pdf 447f96a3cb4f0db6d8665c96f231e9b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6148 Title A name given to the resource Notes on Authors / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.429-431 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz - anthropologist. Doctor of the Humanities, lecturer at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw, works at the Institute of Art, Polish Academy in Warsaw, head of the Department of Anthropology of Culture, Film and Audiovisual Arts (1993-2011). Editor-in-chief of the quarterly “Konteksty” (“Contexts”), a member of the edi­ torial board of “Kwartalnik Filmowy” (“Film Quarterly”). Author of works on symbolic imagination and contem­ porary anthropology. Author of numerous articles on the subject, co-author and editor of books: Film and context (1988); Art at Eye Level. Film and Anthropology (1991 ); Zbigniew Rybczynski - The Traveler to the Realm of Impossi­ bility (1993). Author of several books in the field of cultur­ al anthropology: A House in the Folk Tradition (1992); Im­ ages of The “Strangers". From Stereotype to a Symbol (2000); The Home - The Way of Being. Home in Folk Tradition [with Danuta Benedyktowicz] (2009). Notes on Authors filmu (Film Anthropology, 1975), Gwiazdozbiór (Constella­ tion, 1983), Moja filmoteka (My Film Archive, 1983), Kino polskie (Polish Cinema, 1983), Kino na świecie (Film of the World, 1983). Justyna Chmielewska - anthropologist, Turkish studies expert, editor at the Konteksty quarterly magazine (Insti­ tute of Art at the Polish Academy of Sciences), author of numerous texts and book reviews published in “Kontek­ sty”, “Nowe Książki”, “Dziennik Opinii”, “ (op.cit.,)”, “Le­ ktury Reportera” and “Notes na 6 tygodni”. In 2009 her book Holy Blood, Holy Times, Holy People was published. W iesław Juszczak - art historian, philosopher. Professor at the Institute of Art of Polish Academy of Sciences and Institute of Art History of University of Warsaw (where he was a longtime teacher). Author of dozens important books and articles on 19thand 20th century art, Young Po­ land Movement, art theory, ancient Greece, archaic art, japonese aesthetic and film history. Lately he received PEN Club Award (2010) and Gloria Artis Award of Min­ istry of Polish Culture (2012). Ryszard Kapuściński (1932-2007) - Polish journalist and writer, one of the top Polish writers most frequently translated into foreign languages. He was often named the “Third World Chronicler” or the “Voice of the Poor” for his famous reportages and books describing developing countries on all continents. Among other books, he pub­ lished: The Emperor on Ethiopia, Shah of Shahs about Iran, The Shadow of the Sun about Africa, Another Day of Life about Angola, and Imperium about the Soviet Union. Ryszard Ciarka - anthropologist, editorial secretary of “Kwartalnik Filmowy”, works at the Institute of Art Polish Academy of Sciences. Dariusz Czaja - anthropologist, essayist, music reviewer. Professor at the Institute of Ethnology and Anthropol­ ogy of Culture at the Jagiellonian University, editor of the quarterly “Konteksty” (Institute of Art Polish Academy of Sciences). Recently he has published: Signature and frag­ ment. Anthropological narrations (2004), Anatomy of the soul. Figures of the imagination and language games (2006), Lessons of darkness (2009), Somewhere farther, somewhere else (2011), Micrologies. Anthropology as spiritual exercise (2013). His field of interest contains: anthropology of the contemporary, methodology in humanities, film analysis, anthropology of literature, culture contexts of music, pres­ ence of myth and symbol in cultural “texts”. He regularly publishes in: “Konteksty”, “Kwartalnik Filmowy”, “Kro­ nos”, “Prace Kulturoznawcze”, “Dwutygodnik”. Aleksander Jackiewicz (1915-1988) - film theorist and critic, essayist, writer, professor at the Institute of Art of Polish Academy of Sciences, a longtime teacher at Film School in Łódz. Author of many books on film: Gorki i film (Gorki and Film, 1955), Latarnia czarnoksięska (Laterna Magica, 1956), Film jako powieść XX wieku (Film as a Novel of 20th-century, 1968), Historia literatury w moim kinie (Literature History in my Cinema, 1974), Antropologia 429 Karolina K osińska - Assistant Professor at the Depart­ ment of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - Institute of Art of the Polish Academy of Sciences (Warsaw); member of the Editorial Staff of “Kwartalnik Filmowy”. Her research focuses on problems of social re­ alism and on British social cinema. Her papers were pub­ lished i.a. in “Kwartalnik Filmowy”, “Konteksty”, “Kultura Popularna”, “Czas Kultury”, “Kino” and “Studies in East­ ern European Cinema”. B eata Kosińska-Krippner - specialist in media studies and film studies (Ph.D). Assistant Professor at the De­ partment of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - Institute of Art of the Polish Academy of Sciences (Warsaw), member of the Editorial Staff of „Kwartalnik Filmowy”. Her research interests include the theory and history of film and television, with a focus on documen­ tary cinema in the context of hybrid border genres, the history and theory of film and TV genres, as well as Aus­ trian cinema. M arta Leśniakowska - Professor, art and architectural historian at the Institute of Art Polish Academy of Sci­ ences in Warsaw. She is the author of Polski dwór, wzorce architektoniczne, mit, symbol [The Polish manor house, ar­ chitectural models, myths, and symbols], 1992; Co to jest architektura? [What is architecture?], 1996; Architekt Jan �NOTES ON AUTHORS Koszczyc Witkiewicz (1881-1958) i budowanie w jego cza­ sach [Jan Koszczyc Witkiewicz (1881-1958): architect and building in his times], 1998; series of books Architektura w Warszawie [The Architecture in Warsaw], 1998-2005. She published many texts among other in “Teksty Dru­ gie”, “Konteksty”, “Modus”, “Biuletyn Historii Sztuki”, “Rocznik Historii Sztuki”. Czesław Robotycki (1944-2014) - anthrpologist, eth­ nographer. Professor at the Institute of Ethnology and Anthropology of Culture at the Jagiellonian University in Cracow, former chief of this Institute. Member of the Edi­ torial Staff of “Konteksty”, chief of based in Cracow “Pi­ wnica pod Baranami” Association. Author of many texts and books on problems of contemporary anthropology, methodology of history, ethnography, popular culture. W ojciech M ichera - professor in the Film and Visual Culture Section at the Institute of Polish Culture, Uni­ versity of Warsaw; member of the editorial board of the academic journal “Konteksty”; lecturer at the Academy of Dramatic Art in Warsaw. He is primarily interested in narratology applied to film and visual images; and theo­ ries of image and representation. Author of two books: Anti-Daniken, 1994, and recently: Piękna jako bestia. Przy­ czynek do teorii obrazu [Beauty as the Beast. Contribution to the Theory of Image], 2010; and more than 40 aca­ demic publications (including papers in magazines such as “Konteksty”, “Kwartalnik Filmowy”, “Teksty Drugie”, “Kinowiedczieskije zapiski”, “Literatura ludowa”, “Bien dire et Bien Aprandre. Revue de Médiévistique”). Trans­ lator of many important texts into Polish (by authors such as Roland Barthes, Jacques Lacan, Jaś Elsner) and author of numerous TV shows and educational movies (for TVP and TV Arte). Grzegorz Nadgrodkiewicz Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade a la Godard Nadgrodkiewicz reflects on the phenomenon of the dura­ bility of a cultural model, i.e. commedia dell’arte with its central characters - Pierrot and Columbine. He detects this cultural pattern in Jean-Luc Godard’s Pierrot le fou (1965). In Godard’s film this model takes on the form of a peculiar tragic-comedy dell’arte. Ferdinand, the main hero, and his lover Marianne hide their true faces under masks isolating them from the world. They permanently get involved in absurd and grotesque situations, and a series of circumstances leads them inevitably towards the tragic end. Their flight from Paris, car thefts, gunrunning, assaults and unhappy love lead towards death, their final fate. The film is strongly placed in Mediterranean tradi­ tion and the pop culture of the 1960s, and its heroes are young people of their time. They have no illusions, are witty and smart, ruthless and self-ironic but desperately helpless in the face of society-imposed commands. Their clownish revolt is doomed to disaster. M aria Poprzęcka - art historian, essayist. Professor at the Institute of Art History, University of Warsaw, former director of this Institute, she leads Art Historian’s Asso­ ciation. She is an author of many books and articles on modern art, 19th century art, methodology of art history, academism, feminine art. In 2009 she received Gdynia Literary Award for her book Other images. From Alberti to Duchamp. 430 A leksandra Rodzińska-Chojnowska , M.A. degree at the Historical Faculty (Warsaw University), 1972 (thesis on John of Salisbury). In 1978 granted Ph.D. degree for dis­ sertation: Anglo-Norman Intelectuals of the Twelfth Century, and began translating into the English texts on history, his­ tory of art, philosophy and law. Cooperated, and collabo­ rates up to this day with: History Meeting House, Arkady Publishing House, National Museum, Fryderyk Chopin Institute, Sejm Publishing House and DiG Publisher, as well as with periodicals: “Acta Poloniae Historica”, “Dzieje Najnowsze”, “Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, “Kwar­ talnik Historyczny”, “Muzealnictwo”, “Teatr Lalek” and “Quaestiones Medii Aevi Novae”. Since 2000 translated into the English, i.a. Iwona Taida Drózd, The Buddist King­ dom of Lo, Warszawa 2001; Anna Masłowska, Chronicle of Exhibitions at National Museum in Warsaw 1862-2002vol. 1. 1862-1962, Warszawa 2002; vol. 2. 1963-1982, War­ szawa 2006; The History of Polish Diplomacy X-XX c. (eds. Gerard Labuda, Waldemar Michowicz), Warszawa 2005; Federalism in the History of Poland: “The Free with the Free, the Equal with the Equal", Warszawa 2008; The Lebenstein Code: Poland during the Twentieth Century along the Traces of Drawings by Jan Lebenstein, Warszawa 2010; Andrzej Rottermund, Warsaw, Warszawa 2000; Wojciech Fijałkowski, Wilanów Vademecum, Warszawa 2011; Mariusz Karpow­ icz, What the Façades of Wilanów Tell Us, Warszawa, 2011. Teresa Rutkowska - editor-in-chief of „Kwartalnik Fil­ mowy” („Film Quarterly”). Her research interests centre on the narrative strategies in fiction and non-fiction film. Published in “Kwartalnik Filmowy”, “Konteksty” and “Nowe Książki”. Sławomir Sikora - Assistant Professor at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of War­ saw. His main research interests cover: visual anthropolo­ gy, anthropology of death, urban anthropology and meth­ odological issues connected with anthropology. Author of Fotografia. Między dokumentem a symbolem [Photography. Between Document and Symbol, 2004], Film i paradoksy wizualności. Praktykowanie antropologii [Film and Paradox­ es of Visuality. Practicing Anthropology, 2012], co-editor of Zanikające granice. Antropologizacja nauki i jej dyskursów [Disappearing Borders. Anthropologisation of Science and Its Discourses, 2009, with Adam Pomieciński]. He has also published numerous articles in, among others, “Kwartalnik Filmowy”, “Kultura Współczesna”, “Kontek- �NOTES ON AUTHORS sty”, “Lud”. Co-author of the film Zeby to byb ciekawe... O mediatyzacji obrzędów weselnych [Making it interesting... A film on mediatization of wedding rituals, 2009, with Karo­ lina Dudek]. A nna Sobolewska - professor, historian of literature, a lit­ erary critic and an essayist. Since 1970’ s she has been work­ ing in the Institute of Literary Studies of the Polish Acad­ emy of Sciences in the department of contemporary litera­ ture and literary communication. She has also classes with students of film studies at the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw. Her main research sphere is the rela­ tion of literature and mysticism and the poetics of inner experiencies. She is specially interested in the lay mysticism of everyday life in the works of poets and writers of the 20th c. Her other spheres of interest embrace transformations of narrative forms, comparative literature, film studies and the new media of today. She is the author of books: Polish Psychological Prose 1945-1950 (1979); The Mysticismn of Everyday. The Poetics of Inner Experiences (1992); Maximally Successful Existence. Essays on the Life and Creative Work of Miron Białoszewski (1997); Masks of God. Essays on Writers and Mystics (2004); Spiritual Maps of Today. What Has Been Left for Us after New Age? (2009). Her book Cela. A Reply to Down Syndrome” (2002) is a autobiographical narrative about her daughter Cecylia with Down Syndrome. She is a member of many associations promoting mentally handi­ capped people, of educational and literary associations as well as social platforms of religious dialogue and reconcilia­ tion of Christians and Jews. K uba Szpilka - ethnologist (graduate of the Jagellio- nian University, then studied in the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences). Mountaineer, alpinist. Author of numerous articles, published in “Konteksty” and in “Tatry” (a magazine of the Tatra National Park). His texts have been published in numerous compilation, such as Mitologie popularne (edited by D. Czaja, 1994). Author of the books: Bóg się rodzi (along with M. Krupa and J. Mikołajewski, with illustrations by J. Wilkoń), Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości (along with M. Krupa and P Mazik, 2011) and Ślady, szlaki, ścieżki (along with M. Krupa and P Mazik, 2013). Curator of numerous museal exhibitions: Zakopiańczycy. W poszuki­ waniu toższamości (2011), Wyprawa. Pośród tatrzańskich i zakopiańskich idei (2013), PRL pod Giewontem (2013). Co­ organizer of the conference titled Ekstremalnie (2013). Co­ founder of „Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości” foundation. Lives in Kościelisko. Ludwik Stom m a - anthropologist, writer, essayist. Pro­ fesor at EPHE and Sorbonne in Paris, former researcher at the Jagiellonian University and Institute of Art, Polish Academy of Sciences. Author of dozens books and articles on anthropology and history. He is also author of popular commentaries published in “Polityka” weekly. 431 Tomasz Szerszeń - anthropologist, art historian, pho­ tographer. A graduate of the Inter-faculty Individual Studies in the Humanities at the University of Warsaw and the Photography Department of National Film, Tel­ evision and Theatre School in Łódź, recently granted a Ph.D. degree in Humanities. Researcher in Institute of Art, Polish Academy of Sciences. Granted a stipend of Ministry of Culture (2007, 2013), French Govern­ ment (2006, 2008, 2012), Foundation of Polish Science (2010), City of Warsaw Artistic Scholarship (2010). He is a member of editorial board of quarterly “Konteksty” and “View. Theories and Practices of Visual Culture”. He is an author of dozens of texts published in books and in such a reviews like “Konteksty”, “Literatura na Świecie”, “Tygodnik Powszechny”, “Res Publica Nowa”, “Dwutygodnik.com”. His artistic projects were presented in Archeology of Photography Foundation in Warsaw, in Exchange Gallery in Łódź, Asymetria Gallery, Nowy Teatr in Warsaw and in Paris Photo 2012 and 2013. His book Voyagers without map and passport. Michel Leins and Documents will appear soon in Słowo / obraz terytoria editions. M onika Sznajderman - anthropologist, publisher. She graduated from the Warsaw University, Faculty of His­ tory, Department of Ethnography and the postgraduate studies at the Institute of Art of Polish Academy of Sci­ ences in the Department of Film History and Theory. She obtained her doctorate in 2000. Her doctor’s thesis con­ cerned the figure of the jester in culture; she was also en­ gaged in the anthropology of the present (especially in the problems of the visual popular culture) and in the forms of today’s popular devoutness and religiosity. She wrote the following books: The Pest. Mythology of Plague, Cholera and AIDS (Warsaw 1994), Biblia pauperum. Essays on the video and popular culture (Cracow 1998) and The Jester. Masks and Metaphors (Gdańsk 2001, Warsaw 2014); also many articles published in the scientific press and cultural maga­ zines. Since 1996 she runs the Czarne Publishers (www. czarne.com.pl), which she founded with her husband, the writer Andrzej Stasiuk. Jacek Waltoś - painter, sculptor. Professor at Academy of Fine Arts in Cracow. He also writes on art. In the sixties he was a co-founder of artistic group Wprost, in the eight­ ies he was linked with artistic independent movement. In 2002 he received Jan Cybis Award. Jerzy Sławomir Wasilewski - Professor at the University of Warsaw, Institute of Ethnology and Cultural Anthro­ pology. Main areas of interest: peoples of Central Asia and their symbolic culture; long-term ethnographic fieldwork in Mongolia, Siberia, penetrations in Inner and Eastern Asia. Books on shamanism and taboo, articles on symbol­ ic language in ritual and belief, ethnography of travel and globalization. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b31d0aaaa452e8dbe7147fa441a429b.pdf 2385fee21b662d5fde4f360efae84493 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6578 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6149 Title A name given to the resource Bibliographic Note / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.432 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BIBLIOGRAPHIC NOTE Bibliographic Note Volume I: Anthropology of Contemporary Culture Zbigniew Benedyktowicz, The Symbol in Ethnography (Symbol w etnografii), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1988, vol. 42, nr 3, pp. 145-148. Ludwik Stomma, The Alcmene Myth (Mit Alkmeny), „Etnografia Polska” 1976, vol. 20, nr 1, pp. 99-110. Ryszard Kapuściński, On Memory and Its Threats [Ryszard Kapuściński Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja] (O pamięci i jej zagrożeniach; z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, vol. 57, nr 3-4, pp. 12-24. Province Czesław Robotycki, The “Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilem­ mas of Cultural Communication („Prowincja” z antropologicznego punktu widzenia. Refleksja z pespektywy dylematów komunikacji kulturowej), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 7-13. Dariusz Czaja, The Paradox of the Province (Paradoks prowincji), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 28-33. Zbigniew Benedyktowicz, Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian Experience of Tarkovsky and Kantor (Powrót do domu. Tarkowski i Kantor), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 14-27. Maria Poprzęcka, At Home (W domu, u siebie), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 25-27. Jacek Waltoś, The Studio —the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home (Pracownia - dom częściowo oswojony, przenośny lub przechodni), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 31-32. Dariusz Czaja, My Mobile Home. The Travelling Artist (Dom mój ruchomy. Artysta w podróży), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 107-118. Wiesław Kuba Szpilka, My Province (Moja prowincja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 40-44. Center, Metropolis, Cities Zbigniew Benedyktowicz, A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contempora­ neity (Widmo środka świata. Przyczynek do antropologii współczesności), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1991, vol. 45, p. 16-32. Ludwik Stomma, The Beauty of Human Error (Uroda ludzkiej pomyłki), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1991, vol. 45, nr 1, pp. 11-15. Dariusz Czaja, Fragments of the Venetian Discourse (Fragmenty dyskursu weneckiego), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 3-4, p. 125-148. Justyna Chmielewska, Istanbul: Recollections from a Lost City (Stambuł: wspomnienia z utraconego miasta), „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 1-2, pp. 13-19. Tomasz Szerszeń, Phantom Houses and Voyages to Nowhere (Genex: historia pewnego nie-miejsca), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2013, vol. 67, nr 3, pp. 163-166 [extended version]. Wiesław Kuba Szpilka, Poor Ethnography (Biedna etnografia), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 3-4, pp. 178-183. Ethnologist en route Jerzy S. Wasilewski, The Secret History of Objects (Tajna historia przedmiotów), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1998, vol. 52, nr 3-4, pp. 120-123. Jerzy S. Wasilewski, People of the Taiga, the Reindeer People, the People... (Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie...), „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 2002, vol. 56, nr 1-2, pp. 87-93. Jerzy S. Wasilewski, Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc? Attempted Anthropology of Conventional Be­ haviour (Kto komu mówi bounjour na Mont Blanc? Próba antropologii zachowań zdawkowych), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, vol. 57, nr 3-4, pp. 165-174. Anthropology of Memory Wojciech Michera, The Homelessness of Odysseus, (Bezdomność Odyseusza), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 123-128. Tomasz Szerszeń, Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor: the Case of Michel Leiris and Roger Caillois (An­ tropologia jako maska, kostium, metafora. Przypadek Michela Leirisa i Rogera Caillois), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 3, pp. 170-172. Wojciech Michera, Image, Crypt, Interpretation (Obraz, krypta, interpretacja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 1, pp. 152-158. 432 �BIBLIOGRAPHIC NOTE Jerzy S. Wasilewski, Transgression and Tragedy, Laughter versus Death (Transgresja wobec tragedii, śmiech przeciwko śmierci), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 4, pp. 184-190. Dariusz Czaja, The Shadows of Europe. History and Metaphor (Europa i jej cień. Historia i metafora), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 3, pp. 80-89. Sławomir Sikora, Living Monuments. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyumri (Żywe pomniki. Pamięć i zapomnienie w filmie Gyumri), „Kwartalnik Filmowy” 2010, nr 129, pp. 121-130. VOL. II ANTHROPOLOGY OF FILM Zbigniew Benedyktowicz, Anthropology of Film. Introduction (Antropologia Filmu. Wprowadzenie, „Konteksty. Pol­ ska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 3-4. Teresa Rutkowska, Fellini’s Wandering (Wędrówki Felliniego), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 19-28. Aleksander Jackiewicz, Charlie on an Italian Road (Charlie na włoskim gościńcu), [in:] Moja Filmoteka (Kino na świecie), Warszawa 1983; idem, „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 72-73, pp. 104-105. Zbigniew Benedyktowicz, Road Movie —a Poem about the Pebble (Film drogi —Poemat o kamieniu. [„La Strada”, Federico Fellini 1954]), „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 72-73, pp. 106-134. Wojciech Michera, “Nights of Cabiria" by Federico Fellini. Anthropological Notes („Noce Cabirii” Federica Felliniego [notatki antropologiczne]), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 62, pp. 18-26. Grzegorz Nadgrodkiewicz, Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade d la Godard („Tragikomedia dell’arte, czyli pierrotada d la Godard"), „Kwartalnik Filmowy” 2000, nr 31-32, pp. 265-275. Wiesław Juszczak, The Work and the “Boundary of Meaning" (Dzieło a „granica sensu”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 72-75. Dariusz Czaja, The Eternal Moment. On „Babette’s Feast” (Moment wieczny. O „Uczcie Babette”), „Konteksty. Pol­ ska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 76-80. Zbigniew Benedyktowicz, Mary and Martha Remarks on Babette’s Feast (Maria i Marta [Uwagi o „Uczcie Ba­ bette"]), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 81-84. Marta Leśniakowska, The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict. On the Margin of „Babette’s Feast” (O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu „Uczty Babette”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 85-86. Wojciech Michera, In Front of the Room (Stalker) (Przed komnatą [Stalker]), „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 69-70, pp. 119-127. Dariusz Czaja, Cypher and Epiphany. Several Remarks on n [first edition]. Ryszard Ciarka, Film and the True State of Things (Film i prawdziwy obraz rzeczy), „Konteksty. Polska Sztuka Lu­ dowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 112-116. Sławomir Sikora, The Predicament of the Meaning of „Blow-up” (Kłopoty ze znaczeniem: „Blow-up”), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 62, pp. 27-38; idem, Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin 2004. Dariusz Czaja, Why Is It the Way it Is? [first edition]. Wojciech Michera, The “Image” in Blow-Up —the Problem of Focalisation („Obraz” w Powiększeniu —problem fokalizacji), „Kwartalnik Filmowy” 2008, nr 64, pp. 46-56. Dariusz Czaja, Le Chef-d’oeuvre inconnu. Balzac and Rivette (Zagadka arcydzieła. Balzak i Rivette), „Kwartalnik Filmowy” 2009, nr 125, pp. 129-146. Wiesław Szpilka, To See the World. Ethnography vis a vis Film and Mass Culture (Zobaczyć Świat. Etnografia wobec filmu i kultury masowej), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 125-128. Wiesław Szpilka, „Batman” - a Story of Creation („Batman” —opowieść o stworzeniu), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 129-131. Monika Sznajderman, What’s Under the Mask. On the Motif of the Man Who Laughs: Several Remarks on Batman (Co się kryje pod tą maską. Wokół motywu Człowieka Śmiechu: parę uwag o „Batmanie”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 135-137. Anna Sobolewska, The Construction of Existence (Konstrukcja istnienia), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 117-119 Zbigniew Benedyktowicz, “Tango” —a Dance of Polish?/Universal? Alienation („Tango” —taniec polskiej ?/ uniwersal­ nej? alienacji), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1994, vol. 48, nr 1-2, pp. 48-53. Dariusz Czaja, Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo (Szczątkowe obecności. Portrety Carla Gesualdo), „Kwartalnik Filmowy” 2004, nr 91-92, pp. 244-265. Karolina Kosińska, The Androgyne Who Fell to Earth (Androgyne, który spadł na ziemię), „Kwartalnik Filmowy”, 2004, nr 91-92, pp. 155-174. Dariusz Czaja, Homo Faber. Accident or Necessity (Waltera Fabera przypadki), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 64, pp. 16-35. Beata Kosińska-Krippner, The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries (Parodystyczna natura przywłaszczeń aktualnych kodów i konwencji w mock-dokumentach), „Kwartalnik Filmowy” 2006, nr 116, pp. 47-72. 433 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0288339f2ba5e37641f009dc7d869fc.pdf 2920421f1cb576b9e35508f6b979411b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6573 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6144 Title A name given to the resource Fragmentary Presences / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.378-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ traces of various cognitive significance that have to be now subjected to laborious interpretations. Let us, therefore, ask: who really died on that day, month and year? Who was the person described in a seventeenthcentury dictionary as: Nobilissimus Carolus Gesualdus, Princeps Venusinus, nostrae tempestatis Musicorum ac Melopaeorum, princeps? Who was Carlo Gesualdo? This disturbing mystery of identity is the topic of the following text. CZAJA Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo Voices from the past Ideal and dearly beloved voices of those who are dead, or of those who are lost to us like the dead. Sometimes they speak to us in our dreams; sometimes in thought the mind hears them. And for a moment with their echo other echoes return from the first poetry of our lives like music that extinguishes the far-off night. Constantine Cavafy, Voices1 He died. The prince died. Prince Carlo Gesualdo da Venosa died. The ultimate deathbed chord of this biography re­ sounded on 8 September 1613. The funeral ceremonies had been celebrated, the body laid to rest in a grave, the book of life is closed. Evoking already at the very onset, and in such a de­ monstrative manner, the conventionalised metaphor of the book of life shut for always - and announced by repeating the word: “died” thrice - I would like to draw attention not so much to the simple and obvious (?) fact of the biological end as to clearly and firmly accentuate a frustrating circumstance, namely, that contrary to all appearances in the eyes of the living the cognitive situation connected with recreating and naming the "truth” about the finally ended existence of the prince of Venosa does not change for the bet­ ter. Despite the fact that this book of life has been already granted a last chapter and that it has a definite epilogue that cannot be corrected, the meaning of the biography still refuses to arrange itself into a legible pattern. Carlo Gesualdo disappeared irretrievably and will no longer answer any of the questions of interest to us. Nor will he resolve the doubts intriguing us. The fact that his voice became silent for always in a mental and cultural situation so distant from ours multiplies prob­ lems even more. We are left only with traces of his life, 378 The concept of a facial composite belongs, as we know, to the dictionary of criminal studies. In situa­ tions of particular threat the police draftsman, basing himself on the testimonies of eyewitnesses, executes a portrait of the felon in accordance with certain ac­ cepted routines. Such a drawing, often a painstak­ ing attempt at the coordination and synchronisation of assorted, at times contradictory observations now pieced together is to become a reliable likeness of the perpetrator pursued by the law. It is intended to be his recognisable portrait. The end effect is thus a resultant of the percipience and memory of the witnesses and the talent and skills of the draftsman. Arrest warrants containing the portrait are dispatched in pursuit of the living (although sometimes in the course of the search they become the dead), making it possible - in both cases - to verify this type of collective work. We can, therefore, assess the degree of the proximity between the depiction and the designate, between the likeness and the person whom it was supposed to represent. In other words, the value of this cognitive method can be easily verified by means of a simple comparison. This is an uncomplicated model situation. Real problems appear when the construction of such a portrait from memory - regardless whether compre­ hended literally (visually) or figuratively (rhetorically) - involves a person from the past who, in addition, lived several hundred years ago. Then the degree of complications relating to its execution suddenly grows and the possibilities of verification leave, euphemis­ tically speaking, much to desire. How can we reach the truth about a person from the distant past? Which historical testimonies should we trust, and why? In what manner will our suppositions become legitimate? Finally, how and, predominantly, is it at all possible to achieve a facial composite of an historical figure? A t this point it appears appropriate to recollect the concept of a facial composite. It is difficult to resist the impression that in the case of a reconstruction of a biography from the past the work conducted by an historian resembles that of a detective, while interpre­ tations unambiguously bring to mind a trial based on circumstantial evidence. Only by following traces left behind by memory can we come close to solving the mystery of identity. �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO Apparently, it is precisely this sort of difficulty tack­ led by historians-detectives - both nominal 2 and selfproclaimed - who had tried or still attempt to "draw” a portrait of Prince Carlo Gesualdo of Venosa from a perspective of 400 years. In this case, the detective metaphor assumes all the traits of literalness. Keep in mind: the goal is to create a convincing and adequate facial composite of a composer and ... murderer. Now for a closer look at several contemporary procedures of rendering his likeness indelible. One of the most fascinating "research” hypotheses intent on revealing the mystery of the life of Carlo Ge­ sualdo is the television documentary by Werner Her­ zog: Death for Five Voices (1995).3 From the very first scenes Herzog convinces us that he is acting in the manner of a genuine documentarian. We are thus of­ fered numerous photographs from “visiting the site of crime” and of places connected with Gesualdo’s life, competent musicologists provide a specialist commen­ tary to his musical oeuvre, and professional singers per­ form his madrigals (II Complesso Barocco under Alan Curtis, The Gesualdo Consort under Gerald Place). Everything falls into place according to the well-tested scenario for a documentary film about an artist: some material about his life and a presentation of his works - enough not to bore the viewer and shown preferably interchangeably so that this compilation might gen­ erate a pattern as legible as possible and offer a con­ vincing portrait of the artist resurrected thanks to the director’s knowledge, intuition and skill. Basically, this is the scheme applied by Herzog. He would have not been himself, however, if had he not, apart from resolving the mystery of Gesualdo, added a few new puzzles. Nothing is unambiguous and the film lacks straight lines. It is time, therefore, to follow in detail the manner in which Herzog construed a por­ trait of Gesualdo and arrived at the truth. In Death for Five Voices the lead parts are actually played by voices. This does not, however, as the title may suggest, involve madrigals for five voices com­ posed by Gesualdo or the voices of singers heard upon several occasions in the film. From the viewpoint of a reconstruction of life events the foremost factor are the voices of a number of characters building the pro­ tagonist’s facial composite, the intriguing and memo­ rable polyphony of Herzog’s document. Let us for a moment disturb the chronology of the film so as to present two sequences of voices composing two ver­ sions of Gesualdo, two portraits: the first reconstructs the life of the composer, and the other concentrates on his music. Kaleidoscopic narration contains several significant figures creating a rather picturesque group of experts bringing us closer to the meanders of the life of the prince of musicians. In view of the fact that Gesualdo’s greatest pas­ sion was music it does not come as a surprise that Herzog chose his witnesses from among professionals. The chief narrator of the film story about Gesualdo is Gerald Place, a musicologist, expert on the prince’s music, and conductor of The Gesualdo Consort, who recalls and relates in the manner of an encyclopaedic archivist assorted basic facts from the composer’s bi­ ography. Musicologist I: As musicians working at the end of the twentieth century we can’t help but recognise Gesualdo as a kind of a musical visionary. Looking back there seems to be a whole gap between the end of Gesualdo’s life and Wagner and that kind of late nineteenth-century Romantic writing. There is really nothing in between and it seems very strange to us. This amazing music comes out of an awfully amazing life story. And it was this life story, the biography that first led musicians to look at Gesualdo at all. And had his life not been so extraordinary (my emphasis - M.C.) perhaps we may not even now be bothering to look at his music. Philip Heseltine, an English scholar better known by his pseudonym of Peter Warlock, became so involved with Gesualdo, he edited a lot of his music. It was he that first saw it as a kind of prefiguration of Wagner. He got so involved that he actually thought he was Gesualdo and became so deranged he committed suicide. So Gesualdo has all sorts of influences now across the centuries. He was born in 1560 or 1561, we think, and his elder brother died when he was19 so Gesualdo himself became prince of Venosa. And this was the point when he was already writing a lot of music and already become involved as a composer. And perhaps his duties as prince formed a con­ flict with his interest as an amateur musician. The fact that he was an amateur musician is very significant because he was able to do things for himself. He didn’t have to please a patron, he could follow whatever line musically he wanted. 1586 saw his marriage to Maria d’Avalos, who was one of the most beautiful women of her time. In fact it’s been sug­ gested that she was the model for Leonardo’s Giaconda. By the time Gesualdo married her shed already been wid­ owed twice. ... The source describes her husband’s death as an excess of connubial bliss ... Soon after a son was born to Gesualdo and Donna Maria, and then things took a nasty turn. An uncle of Gesualdo’s, who was a cardinal in fact, started making advances to Donna Maria. And he discovered that in fact somebody else was interested in her - Fabrizio Carafa, the most noble, eligible duke of his generation. Naturally, the uncle was exceedingly jealous and went straight to Gesualdo and told him all the details. Gesualdo’s reaction was to plan a murder. In turm, the statements made by Alan Curtis (Mu­ sicologist II) mainly contain the motif of Gesualdo’s brilliance and originality: It’s not a coincidence that the same music critics who call Gesualdo’s music incompetent and the work of an am­ ateur are themselves usually incompetent am ateu rs.. It is the great composers of our century who have recognised the great genius of Gesualdo, above all, perhaps, Stravin­ 379 �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO sky who admired Gesualdo’s music so much that he even made two pilgrimages to Gesualdo, to the village, to see the castle. In this posthumous debate an opinion is also ex­ pressed by an Historian, who confirms Gesualdo’s gen­ ius and extraordinary life with foremost emphasis on the irremovable presence of biographical motifs in his oeuvre (especially from a later period): In this castle Carlo Gesualdo spent the last 16 years of his life in total solitude and hideous torment, torn from within, pursued by furies and demons. He was an artist of the highest rank. He had a touch of genius anticipat­ ing an artistic movement, which did not develop until the beginning of our own century, namely, Expressionism. In madrigals, his favourite art form, he expressed his inner­ most being, his entire inner world steeped in delusion and madness. He seemed persecuted by furies and demons (my emphasis - D. C.). Gesualdo died here. There are two versions of his death. According to the first he died of asthma. According to the second, however, his death was caused by excessive torture. He maintained a staff of about twenty servants whose task it was to subject him to con­ tinuous whippings. The injuries, which he suffered from these painful flagellations caused infections that finally led to his death. We don’t’ know that [he was a masochist] for certain. According to some stories 1 heard he was. I do know that one of his servants had to spend every night with him in bed ... allegedly to keep him warm. Musicolologist I also underlines the enormous suf­ fering of the composer in the last years of his life. In­ terestingly, in doing so he uses the same expression as the historian: After the murder things settled down again. There was no trial; it was deemed a justified act. And this began an intensive period of musical activity for Gesualdo. All the music that’s come down to us was after the murder. ... We know very little about the last 16 years of his life. He became a recluse in his castle, deep in melancholy, haunted by demons (my emphasis - D. C.), racked by remorse and self-accusation. 1n 1611 his last book of madrigals, his sixth book was published and then in 1613 he died. There also appears a Worker employed at the cas­ tle, whom the camera finds busy in the ruins of Gesualdo Castle. Gap-toothed, he invites the viewer inside by citing a refrain from Dante (Lasciate ogni speranza....) and unconsciously (?) assumes the role of Cha­ ron guiding us in one of the infernal circles: Abandon hope all ye who enter here. 1 work here alone. Nobody else wants to work here. There’s a curse weighing down on this castle. A mad woman from the asylum in Venosa haunts this place now. Elsewhere: Come along, let me show you what he did after he killed his wife ... The whole valley once looked like this. Everything was green covered with woods, and he cut everything down. He was afflicted with the most horrible insanity . All by himself, without any help from anybody. 1t took him] about two or three months, for sure. The remarks about the prince’s insanity are con­ firmed and commented on by the erudite Musicologist I. Life astonishingly becomes combined with literature, as if events from the life of Gesualdo prefigured an episode from a Shakespearean tragedy: Gesualdo had to flee immediately . and we hear that he started to cut down the forest. 1t sounds like something out of Macbeth. As if the forest was some kind of a threat to him. And worse, he had to kill or killed his second child because he was convinced that it was the product of this illicit union. And vice versa. Now the musicologist’s laconic statement devoid of details is supplemented by the cas­ tle Worker: They say Gesualdo decided to let his second child die because he suspected it wasn’t his child. He told his servants to put the little boy on a swing hanging from a balcony [he points] ... back there. They had to keep the child swinging violently for three days and three nights. He brought in choirs, which had to sing there [points again], in the background, on either side of the arch. They kept on singing until the child was dead. . A madrigal about the beauty of death. The worker’s statement is confirmed by a Piper wandering around the ruined chambers without any obvious purpose. Asked about his presence in the cas­ tle he answers with fear, if not slight madness in his eyes: 1 come here once a week to play music here into these holes and cracks. Because there is an evil spirit haunting this place. The spirit is Gesualdo’s. The motif of the haunted, cursed place becomes even more intensive after the appearance of the ear­ lier announced Mad Woman of Venosa caught una­ wares by the camera when, carrying a portable tape recorder, she hides in the abandoned castle interiors: 1 am the reincarnation of Maria d’Avalos, Gesualdo’s wife. 1 belong to this place. My room is up there and our kitchens are down here . He composed it [the music] shortly before he committed the murders. He refused to speak. He just dropped dark hints. The last time he spoke to me about ten days before the murder. And he said: death alone can kill. He didn’t say a word after that. He just sang eerie songs. (...) 1 live in heaven, but you can find me with a helicopter if you fly around the big chan­ delier in the La Scala opera house in Milan. 1n the second row right by the pillar there is a box all clad in red damask. That’s where 1 live. In an extremely expressive and, at the same time, enormously funny scene in a kitchen we come across yet another piece of evidence. Two Cooks - husband and wife - talk about Gesualdo’s wedding and accen­ tuate, understandably, the culinary motif. The con­ versation recalls a typical quarrel of a married couple in which the function, quite literally, of advocatus diaboli is assumed by the wife interfering into the story recounted by the master cook: He: Gesualdo worked miracles for this wedding. She: Who is this Gesualdo, anyway —a devil? 380 �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO He: No, he could afford it. And beyond that, he was very demanding. He was very rich. 125 courses for a 1000. She: He was a devil, this Gesualdo, a devil incarnate! (...) He: One of the courses was quail (...). There were as many as twenty baby goats grilled, just imagine (...) As it turns out, Gesulado was cuckolded (■ ■ ■ ). This demonic motif is present and expanded in a statement made by the warden of a certain Neapoli­ tan palace. In response to questions he answers from a glassed-in control room: He lived on the ground floor [he points]. It was here the double murder of the wife and her lover took place. That night was very chaotic. All sorts of things happened. On these stairs a monk even t raped the corpse of Gesualdo’s wife. It had been done over there. As we know Gesualdo was a demon and an alchemist. However, he was certainly highly intelligent ... He experi­ mented on human bodies as well. The victims’ skeletons are still on exhibit in San Severn's chapel just around the corner... . The Archivist confirms the alchemical interests of the composer from Venosa. Assuming the pose of a se­ rious museum expert he presents the museum exhibits on show: One of them will certainly interest you. This disk here in the display case. It comes from the personal possessions of Prince Carlo Gesualdo. This is confirmed by a document I would like to show you. It is a letter to his alchemist personally signed by Gesualdo and offering him a large sum of money, an enormous amount in those days, to enlist his aid in deciphering all these mysterious signs. The prince had spent sleepless nights trying to un­ ravel these strange symbols. In the course of this activity he became lost in a labyrinth of conjectures and hypotheses. He almost lost his reason in the process but he never came to a conclusion. This litany of in extenso cited opinions calls for critical commentary. First, consider the sort of film we are watching. It certainly - and this is our first reaction - is not a fea­ ture movie. If the latter is to denote a film referring to fictional characters and telling about events first conceived by the author of the scenario then Herzog’s film is certainly a document, which, regardless of as­ sorted classifications, deals in one way or another with reality existing outside the screen. A t the same time, it does not always reflect, imitate or copy (whatever these verbs are supposed to mean) faithfully. None­ theless, it refers to a reality that existed in the past and whose existence is indisputable. Reasoning in this way we accept that there really did live a Carlo Gesualdo and a Maria d’Avalos, that their tragedy is not literary fiction but historical reality confirmed by documents, and that the prince’s music was not composed post fac­ tum nor is it a hallucination. We agree that the film, 381 despite the fact that, for obvious reasons, it does not show actual persons, is not a reference to a world of fiction. It does, however, contain certain signals that compel us to not so much doubt the purely documen­ tary record (assuming that this "’purity” is not a fig­ ment of the imagination) as to subject the identifica­ tion to certain retouching. Take the scene at the castle with the auburn­ haired mad woman. Initially, this sequence contains a discernible documentary record, and authenticity is underscored by means of a hand-held camera if it were not for the fact that a moment later the glance of an expert recognises that the part of the insane woman is played by the celebrated Italian singer Milva. In other words, the scene is not, as could be assumed, a direct record ”of reality” but pure creation by the director (naturally, performed by an actor). If this is the case then our caution has been stirred to such a degree that we may deliberate whether other scenes (for instance, the one with the piper or the psychiatrist) had not been created by applying the same method. Obviously, this is not a charge levelled against Herzog but solely an attempt at additionally defining his strategy. Documentarians are familiar with the expression "staged documentary”, which means that not all scenes reflect existing reality, "the sort that truly exists”, but some have been evoked by the intervention of the director. Hence the question: what is the sense of such fictionalisation of a documentary? Why would a director introduce an obviously created scene into the actual (at the topographic and musical level) scenery of the film? In other words: what is the purpose of the mas­ querade involving the mad woman, mentioned here by way of example? Apparently, the only sensible answer is that this is one of the film’s intentionally applied rhetorical strategies. 4 Herzog introduced the scene to enhance the effect of persuasion or, more precisely, to win the viewer over to his vision of the lead protago­ nist. Who is Herzog’s Gesualdo? Note at the onset that he strangely resembles other characters from this di­ rector’s film catalogue. What did Herzog accentuate in the first place? The predominant emphasis is on Gesualdo’s total and radical o t h e r n e s s, distinctness vis a vis the surrounding world of the period, etymo­ logically comprehended eccentricity and exoticism. Herzog discovered a trait probably best expressed by the German term: unheimlichkeit, the uncanny. Suffice to recall that such a characteristic could be easily ap­ plied in the case of many other earlier fictional charac­ ters filmed by Herzog: Fitzcarraldo, Aguirre, Woyzzek, Kaspar Hauser... The overall impression suggests that his whole filmography gravitates towards a single type of protagonists, especially those who transgress the frame of normalcy, i.e. that, which is domesticated and native, who decidedly, albeit for different rea­ �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO sons, transcend the framework of the so-called nor­ mal world and, finally, whose biography has “branded” them. Herzog examines them with the passion of a true botanist studying a new specimen in his herbari­ um and attempting to describe its original features. Or to put it differently: he observes with interest and tries to understand the rules of this “strange” life and those that support a model of existence totally at odds with the universal one; in this case: artist and murderer! If this identification is apt then one can go on to say that Herzog’s film rhetoric underlines in the Gesualdo character predominantly the motif of insanity. This is the purpose served by conspicuous remarks referring to his “real” biography and by all scenes, re­ gardless whether staged or not, that are to render this recognition more profound and accentuated. I have in mind, by way of example, the above-mentioned scene with the insane female singer and the genuinely funny (sic!) fragment about new ways (horse-riding) of treat­ ing mental illnesses. The same purpose is served by the cited statements about the killing of a child, cutting down trees in a whole valley, or flagellation on the verge of deviation. In the film Herzog suggested dis­ tinctly that almost everything that is connected with Gesualdo is part of a range of madness and that many people - even years later - who had contact with him, were interested in him or wrote about him became stamped by the irremovable stigmata of insanity. To this opinion we must add the extremely definite motif of Gesualdo’s demonism.5 It comes to the fore in the farcical scene with the cooks and the street thea­ tre enacted (here still in the buffo convention) in the locality of Gesualdo, the recurring refrain about the persecution of the prince in the closing years of his life by ”demons and furies” , and tales about his anatomi­ cal experiments and alchemical quests. With uncon­ cealed predilection Herzog enjoys a motif straight out of a Gothic tale, together with abandoned and haunted castle ruins and the palace of Prince d’Avalos filmed in such a way as to grant it the features of a haunted residence familiar from Romantic horror stories. Both motifs are the whole time counterpointed by declarations made by musicologists stressing Gesualdo’s pioneering achievements and insufficiently ap­ preciated musical genius, but the rhetorical construc­ tion of the film is such that it accentuates first and foremost the two mentioned elements of his likeness as if Gesualdo’s demonism and insanity were the ob­ ject of knowledge while his musical genius had to be believed (unless his works were heard first). It could be said that the “dark” side of the portrait is shown directly, while the “light” one possesses only a declara­ tive status. Yet another obvious feature of the film: notice that Herzog built Gesualdo’s portrait out of numerous opin­ ions. This is a truly polyphonic documentary construc­ 382 tion and there would be nothing surprising in it were it not for the fact that all voices are arranged upon the same level and that the author openly legitimizes the cognitive status of assorted languages. Suffice to notice that the reconstruction of the lead character attaches importance to routine historical and musicological discourse although the vernacular, the language of the legend or folk apocrypha is just as essential. Each, Herzog seems it be saying, contains a certain particle of truth about the protagonist. Naturally, in such an attempt at revealing the truth about the film charac­ ter the director resorted to a strategy familiar to the cinema. A paradigmatic example of its application is Orson Welles’ Citizen Kane, and a parody remake can be found in Woody Allen’s Zelig. Recall that the employed cognitive method consisted of reaching the “core of the truth” by constructing a biography out of assorted points of view and, more precisely, the multi­ plication of numerous perspectives, their contrast and confrontation and, as a consequence, the creation of a photographic “multiple portrait”. But this is not to say - and the case of Citizen Kane leaves no doubt!6 - that we have attained a situation in which a multi-voice portrait ideally overlaps the portrayed person. In the case of Herzog this film obviousness has its not so evident side. Note that in both mentioned films the persons interrogated in order to determine the truth about the protagonist (it makes no differ­ ence that he is fictional) knew him personally, kept him company, talked with him, in a word: dealt with him in one way or another. Meanwhile, in Herzog’s documentary film the worker, the keeper or the cook - whose opinions resemble somewhat, naturally toutes proportions gardées, a classical chorus commenting on the fate of the tragic hero - talk about Gesualdo, born more than 400 years ago, almost as if he had been their acquaintance or at least someone whom they knew well. The time chasm between them vanishes in an amazingly easy manner! After hearing several state­ ments we are willing to almost believe that the story took place "yesterday” or at least during the lifetime of the interlocutors. The past has been included into the present right in front of our eyes. Gesualdo appears to be “lifelike” and his story proves to be palpably present while we, the spectators, are drawn into the range of its direct impact. Ultimately, the portrait of Carlo Gesualdo ex­ ecuted by Herzog is a resultant of assorted voices (in­ cluding those that sing) and poetics. This is an openly hybrid and non-cohesive likeness. Apparently, Herzog reports rather than explains. He assumes the position more of an understanding listener than an exegete. If I am right he is more interested in the life of the artist than the oeuvre. Nevertheless, the selection of voices and their exposition, the arrangement of the accents and the configuration in the film narration are not an �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO innocuous venture. All elements belong undoubtedly to the domain of persuasion. To put it still differently: Herzog does not film reality but his perception of it. His portrait of Gesualdo betrays the distinctive “hand­ writing” of its author. The film strategy adopted by Herzog is also unclear and inconsistent. On the one hand, it seems that he is moved by the biography of his protagonist - other­ wise, why would he even embark upon it? - and tries to understand the motifs of his activity, to reach the prince’s ‘’heart of darkness” while multiplying assorted voices and interpretations. He acts in the manner of a scientist who gathers "documents” (biographical and musicological) and perhaps also an anthropologist who places his trust in the power of collective imagination, the apocryphal legendary stories repeated years later. On the other hand, Herzog includes openly fictional episodes subjectivising the narration and placing it on the side of “make belief’; more, in several places the very way in which he films betrays an ironic approach. This time the director seems to have been amusing himself (and the audience) with stories about the strange life of Gesualdo, brimming with bizarre scenes, and with contemporary memory about him. In those fragments the tragedy and burden of Gesualdo’s life 383 and art vanish in the unbearable lightness of staged episodes, and the whole presented story turns out to be material for a play that could appear at best as part of the Grand Guignol repertoire. If we were to forget for an instant than we are dealing with a documentary then Herzog’s film, a genuine ’’short film about killing”, could be regarded as belonging to the thriller genre or as a crime story with elements of the macabre. Within this context the two last scenes appear to be emblematic. In the first, the musicologist Alan Curtis formulates sentences intended as a summary of the story about the musician and the murderer: There is still much risk taking and I think that’s one of the clues to Gesualdo. Performers must also take risks and be dangerous and then the beauty of this wild music comes forth. Magnificent, powerful words that cannot be treated otherwise than seriously. Only a moment later, in the closing scene, a young man playing the part of a character from a colourful historical spectacle uses a cell phone while facing the audience: The Gesu­ aldo film will be finished any moment now anyway. This is a clear-cut meta-textual message, somewhat akin to the director winking at us. Herzog seems to be saying: "Don’t treat all this seriously, that what you have seen has just as much in common with historical truth as a masquerade enacted in front of your eyes, a special �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO occasion for dressing up in an historical costume”. He also appears to be following the recommendation in Vladimir Nabokov’s The Real Life of Sebastian Knight, a fascinating story in which the narrator - just as Her­ zog - tries to recreate out of numerous sources of in­ formation a biography of his half-brother, a recently deceased man of letters: keep in mind that whatever people say the story is actually composed of three stra­ ta. First, the storyteller shapes the message, which is then distorted by the listener in his own manner, while the dead protagonist conceals the truth from both of them.7 The irony of the title of Nabokov’s book is ob­ vious: the real life of Sebastian Knight is inaccessible for cognitive operations. Here, “real” means “false” and we can find out but a little about the writer’s “real life” since he evades us the whole time - an excellent use of the ambiguity of the English word: knight - in the manner of a chess-piece. We cannot exclude that Herzog’s documentary is ultimately a confession to having been defeated, a declaration that a credible portrait of an historical fig­ ure is a cognitive chimera. This is, however, only a supposition. Just as there is probably no satisfactory answer to the question whether the above-mentioned inconsistency was an intentional premise on the part of the director or whether it comprises a certain “add­ ed value” in the film. The mystery of identity Madrygał żałobny, a story by Gustaw HerlingGrudziński, delves into the same topic as Herzog’s film - the mystery of the life and music of Carlo Gesualdo. True, the medium is different - word, narration, liter­ ary fiction - but the main problem remains the same. A comparison of Herling’s story with Herzog’s docu­ mentary film - apart from the obviously identical lead character - could be extremely interesting and instruc­ tive for two reasons. First, the story originated in a di­ ary kept by the author and not only does the fragment cited in extenso blend with the narration but the latter too is stylised to bring to mind a documentary record: the narrator unambiguously bears a resemblance to the author, a trick that - often applied by the “late” Herling - is to stress the para-documentary character of the story. Secondly, he noted with undisguised dis­ gust in parentheses added years later and now already an integral component of the story: Werner Herzog re­ cently made the film: Gesualdo - Death for Five Voices, not very successful, with the exception of the music.8 The tale about the composer from Venosa is part of a rather extraordinary love story. To put as con­ cisely as possible: while in Naples the narrator made the acquaintance of a young music student named Anna Fiedotova, the daughter of a Russian father and a Polish mother. They share not only enchant­ ment but predominantly a passion for the music and person of Carlo Gesualdo. A motif of importance for the narration structure: Anna returns together with her dying father to St. Petersburg and from that mo­ ment her conversations with the narrator about the prince of musicians assume the form of correspond­ ence. Understandably, Anna is more interested in Gesualdo’s music, while the narrator - in the tragedy of Gesualdo’s life, whose critical point is the murder of his wife. The diary inserted into the story echoes the story of the murder of Maria d’Avalos committed by Gesu­ aldo, known already from the filmed commentaries of musicologists, but now the accents are arranged differ­ ently. Herling distinctly emphasised moderation and tried to emulate the passionless style of a chronicle. Nor does he shock the reader with bluntness and con­ strued his record in such a manner as to produce the impression that he was registering only facts. Here are fragments of the same albeit n o t the s a m e story: Carlo Gesualdo originated from an upstanding Neapoli­ tan family, whose princely tile was connected with estates and castles in the region of Venosa, along the boundary between Apulia and Lucania (...) He married Maria d’Avalos of an equally honoured Neapolitan family. He was Maria’s third husband. She had rapidly expedited the two previous spouses to the netherworld, having won the cognomen of “man-eater". Maria was considered to be the most beautiful woman in Naples and an embodiment of sensuality. The prince of Venosa was her senior and had two passions: music and the chase. Chroniclers of the pe­ riod stressed the former, and in their opinion he made a mistake marrying such a fine-looking and temperamental woman since he was capable of only a single passion: Mu­ sic (...) Occasionally, he did not venture into the marital bedroom for long stretches of time, and Maria - lonely and ablaze with anger —listened to the sound of instruments and the words of songs coming from the “workshop". He treated her as a tool for satisfying his rare “caprices" and for sexual distraction. Maria d’Avalos was considered the most beautiful woman in Naples, and the handsomest man was Fabrizio Carafa, “archangel" and the duke of Andria. Their affair instantly tuned into passion devoid of all restraint (...). This went on for as long as the prince, immersed in his madrigals, lived with his eyes closed. He opened them in 1590. On 16 October he feigned a hunt­ ing expedition and several hours after departure returned to the palace at midnight. Together with his secretary and three servants the prince burst into Maria’s bedchamber. It follows from the evidence of witnesses that after the lov­ ers were murdered by the prince and his entourage, the cuckolded husband returned from the threshold to the bed­ room and crying out: “Non credo essere morta"! (I do not believe she is dead!) cut the corpse of his unfaithful wife with a short sword from groin to neck. Chronicles mention double frenzy: that of a betrayed husband who inflicts tor­ ment on the corpse of his wife and that of the two lovers, 384 �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO who on that night knew what awaited them and prepared for death in ”an embrace of love".9 Herling tried to reconstruct the historical circum­ stances of the crime, accentuated Gesualdo’s noble birth, and did not neglect to remark on his craving for music and the absence of passion for his wife, men­ tioning the exceptional cruelty of the crime, present also in the story told by Herzog, as an important detail. Here, Herling referred to chroniclers and witnesses but nowhere, neither in the diary nor in the story, did he cite the sources of his knowledge. According to the author, the historical, ergo authentic character of the confessions is to be testified by their language: non­ literary, maintained in the style of a report, a purely chronicle-like statement. Facts, as it is said in similar situations, are to "speak for themselves”. The first important signal of the character’s con­ ception suggested in the story is the text of a brochure purchased in a Neapolitan antique shop and entitled: La verita sul principe assasino, issued several years af­ ter the prince’s death and signed with a pseudonym. Here is a fragment cited by the author: It is said that I loved music more that I did Maria; and that this became the cause of the tragedy. I refute with all the force of my pained (addolorato) heart. I have never loved anyone in my life as I did Maria from the very first meeting. Now I am not only the murderer of my wife and her lover. I am a widower doomed to the existence (may it be as brief as pos­ sible) of a living corpse. All that was my innermost self had died on 16 October 1590 (the day of the slaying). May God, beseeched by St. Charles Borromeo, take pity on the tormented soul of man who (I admit) wavered whether the terrible price of marital infidelity is not worth paying to save a woman beloved above all. 10 The fact that this apocryphal text is cited already at the beginning of the story is rather symptomatic and indicates the trend of the literary construction of Gesualdo’s portrait. It shows that the narrator (author?) 11 openly rejected the objectivistic stand and resigned from meticulously weighing various assessments and arguments. On the contrary, he clearly betrays a willingness to defend Gesualdo and seeks circumstances justifying the crime. The ensuing exchange of letters accentuates this motif even stronger - the correspondence contains a highly emotional dispute about Gesualdo’s true likeness. The main problem in the polemic conducted via correspondence is the mystery of the murder and even more so: the perpetrator’s special virulence - his return to the bedroom and the abuse of his wife’s body. There emerge assorted explanations of this fact. Anna cites the renowned psychologist Litayev and proposes the following summary: We cannot exclude that Carlo Gesualdo was as if killing himself, committing suicide driven by despair while torturing the dying or already dead wife with such passion and cruelty. Such cases, or similar ones, 385 occur rarely (...) in the tangled labyrinths of the human psyche: they can be described as “suicide via murder"}2 This sort of explication was totally repudiated by another psychological authority, Professor Marconi of Naples, whose expert opinion was cited in a letter sent by the narrator to St. Petersburg. The scholar replied: I regard as absurd the notion of suicide in the form of mur­ der, of killing oneself via another, murdered person. When Anna was still residing in Naples she came here sometimes and together we listened to music (...) and I always advised her to cease pursuing psychological quests and to limit her­ self to analysing the work. An artist is above all his work, and it is deceptive to sift through his biography. The truth is in the madrigals and not in the murder of her and her lover. I don’t doubt that Carlo Gesualdo changed rather radically after this bloody incident because I am certain that the transformations left an imprint upon his oeuvre; it is there that they should be sought.13 This reflection, expressed here with rare clarity and determination, claims that becoming acquainted with the nature of an artist possesses decisive and unques­ tionable primacy in the dispute: biography or oeuvre, life or works. This conviction will be later confirmed not only in the opinion of a cited (authentic) musicological authority14, but also in a conceit that is the author’s invention and according to which in the last years of his life Gesualdo composed the final madrigal: Blessed Desired Death, as if leaving his musical testa­ ment to the next generation. The thesis is clear-cut: upon a basis not subjected to rational analysis the art­ ist i s within his work that, in turn, is his t r u e likeness in which the memory about him becomes petrified. While preparing inventories aimed at facilitat­ ing the execution of a likeness of Carlo Gesualdo it is simply impossible to bypass the sole extant portrait of the prince, mentioned in the story and kept at the Capuchin monastery in Gesualdo. This painting ap­ pears in Herzog’s film, first in fragments and then as a whole, although without any additional commentar­ ies. Meanwhile, in Herling’s story it fulfils a cognitively important function: Carlo Gesualdo had the church and the adjoining monastery built in 1592. Sixteen years af­ ter his death they were expanded upon the request of a nephew of Pope Gregory XV, who married a niece of the Prince of Musicians. The painting is indeed a "pearl” for which a church “shell” was created. It is known as Il par­ don di Carlo Gesualdo, and we know that the Prince of Musicians commissioned it from a Florentine (and rather average) painter named Balducci, but we cannot tell when it was commissioned and when the artist executed it just as it remains unknown who “forgave" whom. The title indicates that it was Carlo Gesualdo who “forgave" his unfaithful wife and her lover. But certain details of the painting indicate that it is he who asks for “forgiveness” for slaying the lovers. Quite possibly, the madrigalist intended the painting to be ambiguous. Let us not forget that his �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO first madrigal, composed when he was a young man, was entitled: Delicta nostra ne reminiscaris, Domine /Re­ member not, Lord, our sins (offenses).15 Interestingly, according to the suggestion made by the narrator it is not the word but the music and the image that become the most credible witnesses of the biography. Both - and this is worth stressing - remain outside and above the word, as if Herling was saying: listen closely to Gesualdo’s music and enter into this curious and inimitable world of sounds; listen to don Carlo’s madrigals, especially the later ones, and look at the ambiguous likeness of the tormented prince - perhaps the truth about him hides beyond verbal constructions in the substance of sound and painterly form. From the viewpoint of its structure Madrygał żałobny is composed - similarly as Herzog’s film - of several heterogeneous elements. This ’’building block“ construction demonstrates distinctive features of the absence of linearity.16 We are dealing with the afore­ mentioned fragment of a diary or a fictional old print, accompanied by elements of a chronicle, an essay, a fragment of an authentic scientific dissertation, an ecphrasis of Gesualdo’s portrait and, at the end, a quasi­ reportage with a scene of listening to the prince’s mu­ sic played on a portable CD player (borrowed from the scene with the mad woman of Venosa?). In contrast to Herzog’s document, however, it is obvious that as­ sorted elements are much better composed into the story and create a well-devised whole. The similarity of the two narrations is embedded in one basic fact: both apply in their cognitive strategies a combination of “truth” and ”make-belief’. Although the point of departure is composed of historical sources the two portraits rather ostentatiously introduce an admixture of fiction into the factographic material. We should ask now: what sort of “truth” about Carlo Gesualdo did Herling defend? It follows quite clearly from the story that the prince’s nature mani­ fests itself not in the repulsive murder but in his mu­ sic, the madrigals. Naturally, the author recorded the event described by chroniclers but did not discuss it in detail, and it is obvious that he did not perceive it as the prime issue of Gesualdo’s story. The accents are arranged entirely differently. First and foremost, the narrator defends the thesis that contrary to facts and common sense the prince was uninterruptedly in love with his wife. In conversations with Włodzimierz Bolecki, Herling, already without resorting to the mask of a narrator declares outright: The prince of Venosa was a very wealthy person (...) If he were concerned with money he could have married someone else, and thus the marriage to Maria d’Avalos must have been determined by profound love for her. The problem with describing his life consists of the fact that he was not only an aristocrat but also an artist; I found this just as captivating —an artist 386 and his private life. (...) I was attracted to the interpre­ tation, expressed in the story by Anna F., that Gesualdo loved his wife very much and regretted his terrible deed but was forced to commit it by the customs of his epoch. This means that Gesualdo was a slave of the honour code of the period —he could not refuse to slay an unfaithful wife because he would have become a universally despised laughing-stock. The honour code is also associated with the fact that after killing his wife Gesualdo expected that the relatives of Maria’s lover would take revenge since he had done so with the hands of his servants and not personally.17 A t this point there appears with great clarity the fundamental question of the principles of construct­ ing a facial composite. How to produce a living, multi­ sided and nuanced biography of a historical character? And in particular: how to construct a biography of an eminent person towering above his epoch so that it would not be schematic or succumb to standards bind­ ing in popular biographical literature. In his excellent comments on biographies Yuri Lotman indicated the numerous difficulties and traps awaiting the biogra­ pher. One of them is simplification: A biographer as a rule selects a single line (presumably: dominating) and then describes it. The portrait gains expression and is cleansed of all contradictions but becomes schematic.18 Apparently, Herling’s hostility, not formulated outright, towards the “life” part of the Herzog documentary film comes from exactly such a conviction about the simplified and sensational character of the film story, the exag­ gerated emphasis on the scandalous dimension of the story about the prince of Venosa. Nothing comes for free. The method of a contex­ tual explanation of Gesualdo’s deeds accepted by Her­ ling is also not as innocent as it might appear and falls into a different trap awaiting the biographer and men­ tioned by Lotman who emphasized: He who wishes to understand the life of an outstanding person faces a much more complex task. An interesting personality is not passive in reaction to the mass-scale psychology of its time. (...) The attitude of such a personality towards the psychologi­ cal norms of the epoch resembles that of a poet towards grammar - norms originating from the outside are freely selected and creatively transposed. The historian is assisted by his habit of working with a literary text. And correctly so, since the life of Leonardo da Vinci, Pushkin, Blok or Mayakovski followed a course determined by laws govern­ ing creativity, resembling the labour of a sculptor working with a slab of granite —the resistance put up by the mate­ rial is overcome by the force of creativity and obstacles change into art.19 In other words, it is true that in this case a fragment is an element of a wider configuration, but such is its nature that even the most conscientious reconstruction of the whole cannot fully explain its idiomatic ontology. Taking into account Gesualdo’s uniqueness can references to the context of the epoch �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO in order to “explain” the prince’s behaviour suffice as ultimate elucidation? The suggestion made by Lotman compels us to question such a solution. Apart from the fact that the author of Madrygał żałobny pointed out the historical context as essential for understanding the crime committed by Gesualdo it is possible to discern something else in this obses­ sive motif of love: the mysterious radiation of a myth. Note: both in the story and his commentary Herling brought to life - albeit rather unintentionally - certain elements of the Orpheus myth, placing his protagonist within a mythical perspective and at the same time extremely perversely reinterpreting the myth. Recall how in the classical version the great musician and singer descends to the underworld in order to leave it with his dead wife - his love is supposed to shatter the gates of death. In the story, Gesualdo - Orpheus d rebours, so to speak - first murders his wife and then over a span of years, in an act of penitence and in the fashion of Orpheus, tries with his music, every note and line of the lyrics to restore her to life, to regain and extricate her from the land of silence. The words of the madrigals are greatly evocative: Ardo per te, mio bene (I burn for you, my love), Cor mio, deh, non piangete (My heart, ah, do not weep)... The unpredict­ able and frenzied chromatic of his music penetrates the boundary between life and death in an attempt at somehow infiltrating this wailing wall. This is not the end. Herling provided an interest­ ing commentary to Herzog’s film, but Madrygał żałobny also has an intriguing literary supplement. A rather little known story by the German author Wolfgang Hildesheimer with the enigmatic title: Tynset is a sur­ prising commentary to Herling’s portrait of Gesualdo. Here, the figure of Carlo Gesualdo - whom the text de­ scribes significantly as the only murderer of his kind20 - appears twice, each time unexpectedly, rather mys­ teriously, and without any earlier announcements. In this multi-strata text, subtly written in the form of an inner monologue, the narrator, suffering from insom­ nia, settles the accounts of his life. This kaleidoscope structure is a collage devoid of narrative cohesion - a variation on the theme of death. The peculiar locality of those fragmented reflections, conducted in a hal­ lucinatory and unreal rhythm, is the narrator’s ”white state” 21, his bed. In Hildesheimer’s literary composi­ tion, built upon the basis of distinctly musical princi­ ples and with meticulously calculated returns of sig­ nificant motifs, the titular Tynset (the name of a small Norwegian town) plays a special role. On the realistic level it is the desired and never realised destination of the narrator’s journey, while on the level of the meta­ phor it proves to be a cryptonym of the murkiness of the world, the impossibility of taking a look ”behind the curtain”. It is another name of a metaphysically comprehended puzzle. 22 As I have mentioned, the prince of Venosa appears in the story twice. The first fragment is a detailed depiction of the murder scene, intentionally omitted by Herling. This is an attempt at a return to the past, a verbal depiction of the horror of a tragedy that took place at the time. The second fragment is a successive - and totally different than Herling’s - literary attempt at recreating the final mo­ ments in the life of the composer: Here I lie, on a cold November night, on a bed on which murder had been committed on another November night - on this bed on which ten years after the murder the perpetrator laid having returned to the crime scene and the bed of the crime, unthreatened with an inquiry and protected by his rank, on the bed on which lies the mur­ derer, Don Carlo Gesualdo, prince of Venosa, in the last years of his life, restless, rejecting slumber, indifferent to matters of life, suffering, variants of love, and even his sin, discouraged, without solace, half-glancing at God, on this bed, on which lies the murderer, Don Carlo Gesualdo, on his last nights, whose thoughts turn to God while desiring forgiveness, on which lies the murderer Carlo on his last night, impatiently and futilely awaiting a single word from his Creator - I am not saying that the Creator should say that word, no, this is not what I am saying - on this bed on which lies the divine Gesualdo in his last hour, already absent, a stranger to this world, to everything, also his Creator, all alone, he lies in his last hour and the black, restless eyes in his El Grecoesque face are not dimmed but deeply penetrate space (...) Don Gesualdo lies and listens, and behind him lies his lute, although not in the gently dimmed har­ mony of a Dutch still life but angry, with sudden outbursts of animosity, cast aside after the last dis­ sonance and wounded, perforated, upside down, with the keyboard at the bottom, the chessboard of his aroused and dangerous fingers, those seismographs of his cruelty, the servant of his unpredictable will and caprices, while in another chamber, which no one had entered for years, lies yet another long unused instrument of his wild and senseless hunts - his crossbow, with a loos­ ened bowstring, deep in the ground, next to Gesu Nuovo, lie two skeletons arranged in a straight line, for long free of the suffering of bodily desires and now alike, that of his first nymphomaniac wife and her last love, a nephew of one of the popes, somewhere along the route of an escape to the east, a dagger, the murder weapon, becomes covered with rust, and thus everything has found its place and is finally and fittingly laid to rest, he lies, these are already his last minutes and his eyes become glued to that skull beneath the wooden baldachin, the skull, which I cannot see because, bereft of colour, it has vanished, he sees the skull and a will-o’-the-wisp, which does not exist because it is inside him — 387 �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO he lies and suddenly laughs, once again grows silent and listens, but no longer to his compositions, his voices, a soprano, a falsetto, a tenor and a bass, which he frequently sang since no one else was capable of doing so, but he no longer hears himself and his voice, he does not hear the already fading breath, whisper, acute delight, sforzato, sudden elevation to an ecstasy that produces numbness, to a place where beauty becomes in­ sufferable, where death and love blend into a single fulfil­ ment and are linked, and where the unexpected becomes an inconceivable event, he no longer listens to the chords, modulation, harmony and enharmonic of the bold, unrestrained and incorrect transitions from a flat minor to C major, he no longer makes his way anywhere or slides along chromatic steps o morire o mor-i-i-re- morire, yes, this is where he is, but he does not listen to death, love, God, or his Crux Benedicta, he does not hear those disembodied voices — he lies and listens to other things, lies in the anticipa­ tion that he will hear something unfamiliar, but does not, he hears nothing, he lies with his head on the very same spot where my head is, listening in the void, looking into the void, he dies immortal, incomprehensible, great, an ad­ mirable puzzle, a murderer, inter mortuos liber, here, on this wintertime bed on which I now lie on a cold November night.23 Yet another poignant, immensely intensive and imposing Apocrypha describing the last moments in the life of Carlo Gesualdo. In this case, the element of fiction has been stressed outright ostentatiously. A f­ ter all, this literary scene is not based on documents nor does it try to ‘’prove” its historical assignment - it is a pure game of the imagination. And yet it deals with something of importance, something that one would like to describe paradoxically as “real”. In the light of attempts recently undertaken in historiogra­ phy and consisting of bringing “poetry” and “prose” together, and in view of endeavours at annulling the rigid division into the “fictional” and the “historical” 24 this remark could be more than an attractive para­ dox. The cited works are involved in a curious dialogue. The texts talk with each other, supplement each other, and cast a light on each other. Objects famil­ iar from Herzog’s film, a powerful and gloomy piece of furniture in the palace of Prince d’Avalos, the site of pleasure and crime, and two ghastly skeletons from the San Severo chapel are motifs that recur, albeit in a dif­ ferent setting, in the Hildesheimer narration. Recall: a moment before death Herling’s protagonist composes his last madrigal, but in Tynset Gesualdo rejects music and earthly sounds while unsuccessfully straining to hear music from the other world. 388 In the Hildesheimer text Gesualdo - similarly to the mysterious name: Tynset - is portrayed, so to speak, entirely within a puzzle, an unsolvable tangle of ambivalence. His antonymous descriptions multi­ plied in the story are, after all, symptomatic: the “mur­ derer” mentioned upon several occasions has a strong counterpoint in “the divine Gesualdo”, ”immortal”, ”great”, “admirable creature”. Herling unintention­ ally continued the Orpheus motif, but Hildesheimer clearly referred to the Biblical motif of Cain, the first murderer, his incomprehensible deed and even more inexplicable gesture of divine protection already after the crime had been perpetrated. Damned and divine. The divine murderer. This literary portrait - close in this respect to Herling’s story - not only observes con­ tradictions but is based on them, as if suggesting that the ‘’true” Gesualdo either is - must be! - a jumble of those contradictions or does not exist. If we cleanse his biography of all those contrary elements whose ar­ rangement into a cohesive whole poses such a difficult task, then our portrait will change into a caricature operating with a very limited repertoire of means. In the earlier cited article Lotman accentuated that a good biography is capable of disclosing the necessity of assorted, mutually tied lines of life. In an ideal portrait those lines permeate each other. One shines through the other, inspiration through the mounds of life circumstanc­ es, light through smoke. A portrait in the sfumato style.25 The literary vision of Gesualdo from the Hildesheimer novel - a portrait of the prince of Venosa drawn with barely several lines - appears to be an ideal realisation of those recommendations. In a similar spirit Hugo von Hofmannsthal in his brief but penetrating sketch about Oscar Wilde, pos­ sibly the best ever written on the topic, described the ambivalent nature of a biographical portrait. Hof­ mannsthal traced the mystery of the writer’s double by evading all schemes aiming at unambiguity. A t the same time, he firmly stressed that Wilde’s "true” im­ age does not emerge from accentuating only a single side of the biography. On the contrary, the at least partial solution of the mystery of identity consists of understanding that the truth of life is embedded in mutual permeation, convolutions, the imposition of assorted and sometimes totally contrary and, it would seem, mutually excluding motifs, and that, threatened with distortion, it has to be the truth of the entity of experience: We must not make life more banal than it is, nor turn our eyes away so as not to behold this band when for once it can be seen on a brow. We must not degrade life by tearing character and fate asunder and separating his misfortune from his fortune. We must not pigeonhole everything. Everything is everywhere. There are tragic elements in superficial things and trivial in the tragic. There is something suffocatingly sinister in �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO what we call pleasure. There is something lyrical about the dress of a whore and something commonplace about the emotions of a lyric poet. Everything dwells simultane­ ously in man. He is full of poisons that rage against one another. There are certain islands where inhabitants pierce the bodies of their dead relatives with poisoned arrows, to make sure they they are dead. This is an ingenious way of expressing metaphorically a profound thought and of pay­ ing homage to the profundity of Nature without much ado. For in the truth the slowly killing poisons and the elixir of gently smouldering bliss all lie side by side in our living body. No one thing can be excluded, none considered too insignificant to become a very great power. Seen from the viewpoint of life, there is not one thing extraneous to the Whole. Everything is everywhere. Everything partakes of the dance of life. In the words of Jalal-ud-din-Rumi, ’’He who knows the power of the dance of life fears not death. For he knows that love kills.26 The most profound sense of all attempts at build­ ing the image of a character from the past, work on creating his portrait, is well described by the Polish word: wywoływanie (invoking) together with its in­ teresting semantic, both when the issue at stake is the commonplace wywoływanie po imieniu (calling by name) or the more complicated wywoływanie fotografii (developing a photograph), but also when one con­ siders the suspicious practice of wywoływania duchów (calling up ghosts). After all, each of those phraseo­ logical collocations, although in a different manner, mentions the process of distinguishing someone from the anonymous mass, a gesture that differentiates but also, more extensively, brings to life. What else is a portrait if not an attempt at capturing - painting, tak­ ing photographs, filming - someone’s uniqueness, at recording in an image or a word the single, inimita­ ble stigmata of personality, that differentiating sign, that property described by Duns Scouts as haecceitas, a quality distinguishing each of us from the common human denominator. The portrait constructions recalled here are three attempts at materialising the spirit. Their “veracity” and "adequacy” are not the question of some sort of a comparison to so-called historical truth because in this instance - so to speak - the evidence is miss­ ing. Their ultimate sense is thus supplemented by the spectator/reader. Actually, we are the matter of those works. Now all rests on us. Those portraits can only nurture our imagination. The portrait of Carlo Gesualdo depends only on us. After all, each one of us decides which of the presented hypotheses - the crime macabresque, the tragic melodrama or the empathic soliloquy - appears to be more convincing. It is we who ultimately decide whether the prince of Venosa is to be remembered or forgotten27, and whether in our eyes he deserves to be eternally damned or will be redeemed. Nothing can be precisely analysed, named and un­ derstood. Experience is indifferent to argumentation. Regardless into which narration we place our trust the existence of a "dark spot” in biographical cognition remains a fact. To believe that even the most all-sided biography leaves no mysteries is, according to Hermione Lee, the excellent biographer of Virginia Woolf, to become the victim of the most seductive and false myth of the biography. 28 To be continued In one of his most recent interviews Bernardo Ber­ tolucci admitted to the journalist that for some time he had been cherishing a dream: he would like to abandon modern themes, which absorbed his atten­ tion in the latest productions, and focus on the past. The lead character would be an historical figure; the director would like a time machine to transfer him to the sixteenth century. I am fascinated by Gesualdo da Venosa, a Neapolitan composer, author of madrigals and sacral music. Igor Stravinsky called him the precursor of twentieth-century music. De Venosa married one of the most beautiful women of his time, but he was much too fond of music and Maria was much too fond of sex. She had a lover and Gesualdo’s family urged him to kill her. I would like to tell the story of this man in love with a woman, music and the very notion of love.29 A successive film about the prince of Venosa, an­ other biographical construction, a successive facial composite, and yet another anthropological study told in the language of film. Regardless how we would as­ sess upon the basis of such a laconic announcement the value of this project (one may deliberate whether the drama of Gesualdo can be reduced to two simple formulas: he was much too fond of music and she was much too fond of sex) one thing is certain: the story of the prince, musician and murderer unexpectedly goes on. More: it seems to have become increasingly intensive. The prince still possesses a strange force of attraction. As we can see, a successive chapter of this story is ahead of us. This is truly amazing - so many years after his death Carlo Gesualdo is doing quite well. He lives on. 389 Endnotes 1 C. Cavafy, Głosy, in : C. Cavafy, Wiersze zebrane, transl. and prep. Z. Kubiak, Warszawa 1992, p. 8. 2 Among more important writings see: C. Gray, P Heseltine, Carlo Gesualdo. Prince of Venosa. Musician and Murderer, London 1926; G. Watkins, Gesualdo: The Man and His Music, introduction: I. Stravinsky, Oxford 1973; A. Vaccaro, Carlo Gesualdo, principe di Venosa: l’uomo e I tempi, no place of publication 1998. �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Awarded two important prizes: Prix Italia (1996) and Best Television Film Award (1997). On various meanings of the term "rhetoric” and in par­ ticular its film applications cf. M. Przylipiak, Film doku­ mentalny jako gatunek retoryczny, “Kwartalnik Filmowy” no. 23:1998, pp. 5-20. To this motif we should add the reflections of Cecil Gray, who upon the basis of suggestions made by Thomas de Quincey in his celebrated essay: On Murder Considered as One of the Fine Arts (Polish translation in: T De Quincey, Wyznania angielskiego opiumisty, transl, M. Bielewicz, Warszawa 2002, pp. 330-418) outlined a meticulous parallel between Gesualdo's precise and painstakingly conceived music and the just as carefully planned murder of Maria d'Avalos, cf. C. Gary, P. Heseltine, Carlo Gesualdo. Prince of Venosa. Musician and Murderer, London 1926, pp. 63-74 (the chapter: Carlo Gesualdo considered as a murderer is by Gray, while com­ ments by Heseltine, mentioned by Place, concern the prince's music). Interestingly, this trace appears also in the recently composed musical entitled Gesualdo (authors: B. Fernandina, S. Breese), in which Gesualdo is described as the “dark prince” or “prince of darkness”. A description of the spectacle and fragments of the music are available on: Official Website for Gesualdo - A New Musical.htm. The rather curious and bombastic score does not evoke Gesualdo‘s sophisticated composi­ tions but confirms his astonishing presence in pop cultu­ re. Suffice to recall the emblematic scene ending the film. The fence around Xanadu Castle features a sign with the inscription: No trespassing, which apart from the literal meaning possesses also a metaphorical one and is, for all practical purposes, a categorical declaration: no entry into someone's innermost core! V. Nabokov, Prawdziwe życie Sebastiana Knighta, transl. M. Kłobukowski, Warszawa 1992, pp. 45-46. G. Herling-Grudziński, Madrygał żałobny, in: Don Ildebrando i inne opowiadania, Warszawa 2000, p. 112. Ibid., pp. 114-117. Ibid., pp. 123-124. This wavering indicated by a question mark is not acci­ dental. In many of his stories Herling intentionally confused tracks and imposed upon the biography of the protagonist/narrator his own life story. Such an appro­ ach was aptly noticed by Ewa Bieńkowska: I always had the impression that Herling’s stories are more personal than the records in his Dziennik. This is intimacy transposed into fictional narration, but translucent and obvious in the most important tangles of history. ( ...) In the stories the writer attaches increasing prominence to the fact that he is experien­ cing the deceit of a double portrait, the night-time listening to Gesualdo ..., E. Bieńkowska, Pisarz i los. O twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Warszawa 2002, pp. 130-131. Ibid., pp. 125-126. Ibid., p. 127. The acclaimed Italian musicologist Massimo Mila, author of, i.a. Breve storia della musica, the source of the fragment about Gesualdo's music cited in the story. Ibid., pp. 133-134. Attention was drawn to this feature of the construction of Herling's numerous stories by A. Morawiec in: Poetyka opowiadań Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Kraków 2000, pp. 122-123. 390 17 G. Herling-Grudziński, W. Bolecki, Rozmowy w Neapolu, Warszawa 2000, p. 182. 18 Y. Lotman, Biografiya - zhivoye litso, “Noviy Mir” no. 2:1985, quoted after a note signed by H. C. and entitled: Jurij Łotman o biografistyce, “Literatura na świecie” no. 11:1985, p. 352. 19 Ibid., p. 352; another biographistic trap mentioned by Lotman, who described it as the sin of a ”cheap belles lettres approach”, is realised in an almost model-like way by Madrygał. Powieść o Gesualdzie da Venosa, a story by the Hungarian author Laszlo Passuth (Warszawa 1981). This copious (almost 600 pages!), horribly boring story about the prince's life, built almost entirely out of conventional elements and brimming with hundreds of less or more necessary details from the epoch, proves the aptness of Lotman's successive comment: If the expressi­ veness of the historical background is greater than that with which the main protagonist of the biography was depicted then the narration compels the reader to conclude that the object of the biography is interesting solely as the son of his age, a representative of something: an epoch, a milieu, an estate, op. cit., p. 350. 20 W Hildesheimer, Tynset, transl. A. Rosłan, S. Lichański, Warszawa 1973, p. 159; in the medley of characters populating Hildesheimer's novel we come across Cain (a brief theological dissertation deals with his crime) and the Ghost of Hamlet's father, but also ”real” German war criminals from the Endlosung era. An interpretation of Tynset maintains that this is one of the most shocking literary records of the Holocaust and in particular the memory trauma associated with it, cf. M. Cosgrove, Traumatic Memory in Wolfgang Hildesheimer s Tynset, a paper presented at the Conference of University Teachers of German in Great Britain and Ireland, National University of Ireland, Maynooth, 8-10 Sept. 2003; sum­ mary available on the Internet page of the conference. 21 Hildesheimer, op. cit., p. 141. 22 Following the example of Giorgio Colli I comprehend the concept of the puzzle in the Early Greek manner: an a-logical being, a dialectical tangle of contradictions, a reality enrooted in an inconceivable divine sphere, cf. G. Colli, Narodziny filozofii, transl. S. Kasprzysiak, Kraków 1991, pp. 52-60. 23 Ibid., pp. 141-143. 24 See the particularly instructive reflections by Hayden White, Poetyka pisarstwa historycznego, transl, various authors , Kraków 2000, p. 105. 25 Lotman, op. cit., p. 353. 26 H. von Hofmannstahl, Sebastian Melmoth, transl. P Hertz, “Zeszyty Literackie” no. 53:1996, p. 65. 27 From the viewpoint of the purely musicological dimen­ sion of Gesualdo's works nothing seems to indicate that they are to be forgotten. See: numerous papers read at the La musica del Principe. Studi e prosettive per Carlo Gesualdo conference held in Venosa on 17-2003 and the Music Conservatory of Potenza. 28 H. Lee, Biomitografowie, czyli życiorysy Virginii Woolf, transl. J. Mikos, “Literatura na świecie” no. 7-8:1999, p. 349. 29 Kino sprzeciwia się czasowi. Z Bernardo Bertoluccim rozma­ wia B. Hollender, “Rzeczpospolita” no. 26:2004 (“Plus Minus” supplement, 31 April). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfd3fac066678e8b436390bc99ef66ba.pdf bcf3d6eb7565846c75c0c9906712a8da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6145 Title A name given to the resource The Androgyne Who Fell to Earth / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.391-401 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kosińska, Karolina Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I n 1998, more than a quarter of century after the brief rise and fall of glam rock, Todd Haynes made a filmhomage about glam pop-culture and its icon, entitled: Velvet Goldmine (in Poland it was shown under the not very apt title: Idol).1 Haynes’ film was not, however, an ordinary "biography” of a given epoch or sub-culture - it was, as I have mentioned, an homage but also an attempt at an analysis of a phenomenon, a discovery of all its con­ stitutive elements and, finally, a colourful synthesis that was not supposed to describe glam rock but to become one of its products. Glam was attractive and extravagant, and thus ap­ peared to be superficial. Until recently, it was regarded as merely a brief, kitschy and trivial moment in the his­ tory of popular music, and efforts to introduce it into a wider social or cultural context were rare. True, glam works of the most important artists of this trend - David Bowie, Lou Reed, Iggy Pop, Brian Eno or Brian Ferry were examined with appreciation (although also some­ times with a pinch of salt), but deeper reflection on the phenomenon as such did not, for all practical purposes, exist. Only recent years brought publications whose au­ thors decided to treat the phenomenon in question as just as essential for studies on subculture (and thus popculture) groups as a sociological analysis of mods, hippies or punks. The extraordinary diversity of the meanings of this trend, its complexity, inter-textual qualities and, predominantly, subversive potential were noticed. The revolutionary character of glam rock revealed itself in an immensely bold (much more so, as it became appar­ ent, than in the case of the hippie ideology) approach to manners and morals, sexuality and identity in general. It proposed experiments with sexual and gender identity by going on the assumption that identity is something that we can create ourselves and that it is a fluid and open category succumbing to manipulation. In this fash­ ion it tried to blur the boundaries and differences be­ tween the feminine and the masculine, the hetero- and the homosexual; glam negated social norms up to then extremely closely guarded and inviolable (even by such supposedly revolutionary ideas of freedom as those pro­ claimed by hippies). Glam started to be treated as a text, an extremely self-aware construct, each of whose ele­ ments was part of a well-devised strategy. An exagger­ ated and over-stylised aesthetic of glam, considered up to then to be an empty form with no ambition to express anything but itself and a product cynically intended for consumer-oriented young people, proved to be a code and content by no means trivial but full of melancholic irony combining enormous, brilliant subversity, unlim­ ited eroticism free of all norms and a longing for the un­ attainable. Such contents were found in the superficial and the formal, in artificiality, exaggeration, and theatri­ cal qualities so characteristic for glam. Those categories comprised a message liquidating the traditional division into form and content. 391 KAROLINA KOSIŃSKA The Androgyne Who Fell to Earth Glam Glam rock (in America also known also as glitter rock) emerged in Great Britain during the early 1970s. Naturally, it had its precursors and phenomena that from the point of view of ideology, customs and, in particular, aesthetics strongly inspired it. In the UK they included undoubtedly the mods subculture and in the U SA - the milieu of Andy Warhol’s Factory. From the mods (whose name is an abbreviation of "modernist”) glam borrowed a certain approach towards style and aesthetics envisaged as a supreme value decisive for identity and individuality. From the habitués of the "Factory” and pop-art it took the obliteration of boundaries between art and pop-culture, a demonstrative game played with one’s creation and image, and, predominantly, sexual freedom expressed in that which was glam’s raison d’etre, i.e. gender-bending and the negation of the binary nature of boundaries. The discovery of the concrete moment in which glam emerged as fully mature remains controversial; the same holds true for resolving the question: who was its “original” and “true” initiator? For some critics and fans this was the appearance of the T. Rex band in the once highly trendy and extremely influential British TV mu­ sic programme: "Top of the Pops” on which Marc Bolan, the band’s frontman, appeared in full make-up and with eyelids dripping with glitter. For others, the alpha and omega of glam and its unquestioned king is its most popular star - David Bowie. In this case, the borderline moment could be either Bowie’s album: The Man Who Sold the World (mainly due to the controversial cover on which the longhaired singer lounges on a highly decora­ tive sofa posing in one of his famous “man dresses”). The most spectacular occurrence, when glam was first noticed as a fully formed (musical) genre and trend (fashion and pop culture) and which ultimately affected its form, was Ziggy Stardust - a mysterious androgynous arrival from the stars, who came to Earth in order to save it from an­ nihilation. With his irascible although cold allure (of a strangely sexual nature) he captures the planet and hyp­ notises crowds. Ultimately, however, Ziggy succumbs to the worshipping throng and his narcissism takes over: he abandons his noble mission and fantasizes about falling �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH in love with his ego. In order to rescue the Earth and himself Ziggy must slay his ego and depart. The Ziggy character proved to be exceptionally em­ blematic and ultimately prophetic for glam. First, he was the realisation of a postulate of greatest importance for the entire trend - the creation of a persona, a totally arti­ ficial identity that, albeit extremely evocative, would not conceal its invented nature. Ziggy was a construct stem­ ming from fantasy, a combination of futuristic imagina­ tion and longing for the past and innocence. He origi­ nated from fantasy and thus was not part of the human, earthly order. As a construct he was to be directed to a great extent against complete “naturalness” - the ethos of the culture of the ‘60s, cultivated by hippie artists, who in a programme-like manner were expected to be authentic, genuine, and natural. Through such created constructs as Ziggy glam was supposed to say that “natu­ ralness” is full of hypocrisy and, moreover, that as such it simply cannot exist. Identity and image are always but creations - there is no primal substance. The only choice we have is to allow to be fashioned by social norms and demands (regardless whether belonging to conservative societies or the ostensibly progressive, such as hippies) usurping the right to naturalness, correctness, and truth or to take over control over self-creation. By negating the conceit of naturalness glam opened a path towards unfettered creativity, whose substance was to be one’s body, way of life, and identity. The question about pri­ mary nature and “truth” no longer had any sense - that what was essential was incessant creationism, the fluidity of categories and their constant metamorphoses instead of petrification in hermetic and untouchable definitions. Ziggy (and thus Bowie) urged his fans to experiment with their image and identity, to create themselves no longer in an opposition to, or upon the basis of any sort of norms but as part of the latter’s total rejection. The slogan: ”Be as you are” must be changed into: ”Be as you want to be” (a similar formula: don’t dream it - be it, can be found in the Rocky Horror Picture Show directed by Jim Sharman in 1974. Although Sharman’s film cannot be directly as­ sociated with glam it had numerous common features and from the ideological and aesthetic viewpoint it was maintained very much in its spirit). Such an approach to one’s identity (in particular sexual) became the glam programme and part of its strategy and ideology. Ziggy was an embodiment of these postulates. By observing the principle of resigning from the binariness of gender, sex, and sexuality Bowie created Ziggy as an ideal bisexual androgyne, not so much a combination of both genders as their negation. He was supposed to ex­ ist beyond them without depriving himself of combined sexual potential. In this manner Ziggy became a deter­ minant of the glam style, a fashion he devised and which transcended the conventions of the masculine and the feminine and combined an enormous number of stylistic tracks and references. This sui generis hybrid was com­ 392 posed of elements originating from assorted cultural con­ texts, albeit always oscillating around an ambivalent and never ultimately defined ideal of androgyny. Ziggy was envisaged as a mysterious creature from the stars, a com­ bination of a sexless, remote, and ideal body, demonic, dehumanised, and minimalistic futurism, and nostalgia for the opulent cabaret from the turn of the nineteenth century and the 1920s. The extremely slender Ziggy/ Bowie was usually dressed in a shiny latex costume con­ cealing all symptoms of sex and colourful high platform boots. His outfit was supplemented by vivid make-up and startlingly orange hair. Although Ziggy is, as a rule, perceived in categories of bisexuality it would be more apt to use the term “pansexuality”. His purpose was not so much to desire as to be desired regardless of gender or sexual orientation. Bisexuality, even if only due to its name, refers to binariness - and Ziggy transcended and thus eliminated binariness itself and its principle. He was primarily an object of desire whose entire essence flirted with his fans. More, from the very onset to the end Ziggy functioned as a fantasy, a conglomerate of the dreams and desires of his fans - at no moment in his existence did he claim the right to be “genuine”: he was supposed to be an idea and a substance, and to live in a world of fiction and not facts. His presence could never be pal­ pable, nor his identity - recognised, diagnosed, and en­ closed in a definition. With the exception of Bowie none of the glam art­ ists created a character of this sort. The others2 - Marc Bolan from T. Rex, Brian Eno and Bryan Ferry from Roxy Music, Iggy Pop of The Stooges, Lou Reed from the Velvet Underground or the New York Dolls - op­ erated rather with their image, always remaining within the domain of gender-bending and referring to the camp stylistic. Marc Bolan resembled a fairy-tale elf straight out of a J.R.R. Tolkien story combined with a drag queen in strong make-up. Brian Eno in his cosmic and gloomy costumes could have successfully appeared in a horror story with elements of science fiction. On the other hand, the style represented by Brian Ferry contained the elegance of gangsters from the 1930s, American kitsch of the 1950s, and the nonchalance of the mods - all with an addition of distinct sexual ambivalence. Lou Reed, however, came from the integral milieu of Andy Warhol’s Factory. Reed, a member of the precursory (in all respects) Velvet Underground was to transfer the Factory into new aesthetics, an embodiment of a danger­ ous and colourful life unfettered by any sort of norms, and of total openness as regards sex and gender. Reed also represented a climate of drug-induced self-inflicted destruction and decadence, so characteristic for the mu­ sic of the Velvet Underground and the ambiance of the Factory, and ultimately essential also for glam. An ex­ treme example of such self-destructive creation was Iggy Pop, today described more often as a precursor of punk rock than one of the authors of glam. Pop represented �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH the animal element, sexuality conceived not as created on the surface of the body but as pure albeit transgressed nature. While Lou Reed was to be a male version of a femme fatale in dark make-up and with black nail polish, Pop on stage became the embodiment of unpredictable and hysterically wild sexuality - he harmed and exposed himself while sprinkling glitter. The theatrical nature of his performances consisted of ostentatious “naturalness” closer, however, to untamed instinct rather than to the ”authenticity” which the hippies wished to personify in the 1960s. Although none of these artists (with the ex­ ception of Bowie, who has to be viewed as separate from Iggy) decided to publicly announce homo-- or bisexuality or to openly overcome hereteronormative coercion, they all transcended it in a more creative way - their trans­ gression consisted rather of creating (sexually) undefined images while always leaving room for uncertainty and as­ sumptions. It is ambivalence and not declaration that was to become one of the key principles of glam. Sexual­ ity was to be deprived of all definitions, to be left to its own potential unlimited by all norms or social conven­ tions. In addition, sexuality was outfitted with a costume and made-up so as to mark just how conventional and artificial was its image and enclosure within binding binariness. Since the deconstruction of sexuality is always accompanied by a costume, the latter can be arbitrarily changed or created anew and experiments can be carried out while violating the conventionalised. Camp From the viewpoint of its essence and significance glam was a phenomenon strongly enrooted in camp sensi­ tivity - not only regarding aesthetics but also that, which could be called its “policy”. To an extremely large degree the camp aspect of glam corresponds to an attempt at its description (not definition - since the definition of camp is by the very nature of things an impossible feat; its recognition is a question of intuition) presented in Su­ san Sontag’s famous Notes on “Camp” (1964).3 True, the essence of camp would be fondness for the unnatural, a predilection for extravagance based, on the one hand, on excess and, on the other hand, on passion, the ambition of creating something very serious that, however, fails but simultaneously does not lose any of its intensity as well as genuine pleasure and involvement (which often may produce pathos that ceases to annoy and starts to entertain). Camp taste has an inclination for the purely decorative and visual, which accentuates the texture of things and their sensual surface. A camp thing or charac­ ter wishes to be unusual and that feature is, as a rule, to manifest itself in exaggeration and splendour, in glamour. Camp tries to be aristocratic but often this quality turns out to be false and pretended and resembles costume jewellery that although not “genuine” can still make an impression. First and foremost, camp has a predilection for the theatrical and the artificial, aesthetics or rather over-aesthetisation, in which the distinction between the aesthetically “good” and “bad” is no longer binding. The camp dandy will not shy from vulgarity and is capa­ ble of elevating the low to a high rank. Although this description matches glam perfectly, camp in its glam version often negates the theses pro­ posed by Sontag, who claimed that camp emphasis on style assumes neglect of the content concealed beneath the surface of style. The “ideology” of glam tries to prove that content can be actually the surface itself and that it does not lose any of its value or gravity. It is simply the division into style and content, form and content that is liquidated. Sontag, however, negated the political nature of camp even though camp as such and its glam “variant” are predominantly subversive and thus political and nev­ er remain neutral. Camp provokes, and hence is involved in non-normative culture relegated to the margin and of­ ten socially branded (even if this involvement assumes a frivolous and not overly serious form). In this sense, glam matches better those attempts at describing the nature of camp that are proposed by theoreticians trying to expand and modify Sontag’s canonical text and to reconcile all writings that criticise it. David Bergman wrote: First, eve­ ryone agrees that camp is a style (whether of objects or of the way objects are perceived is debated) that favours “exaggera­ tion", “artifice" and “extremity". Second, camp exists in ten­ sion with popular culture, commercial culture, or consumerist culture. Third, the person who can recognize camp, who sees things as campy, or who can camp is a person outside the cul­ tural mainstream. Fourth, camp is affiliated with homosexual culture, or at least with a self-conscious eroticism that throws into question the naturalisation of desire.4 In turn, accord­ ing to Jack Babuscio camp is defined and established by four key features: irony, aestheticism, theatricality, and humour.5 Irony is supposed to refer to the contrast be­ tween a given individual (or object) and his/its context.6 In this way, irony combines opposites: male/female, high/ low, fictitious/true. For irony to be effective it is neces­ sary to endow it with some sort of a concrete spectacular shape - the art of camp therefore relies largely upon arrange­ ment, timing and tone1 - hence the overblown aestheticism and even over-aesthetisation. Hence also the enormous pressure on the superficial, the external texture of things. Babuscio remarked that style is the medium for self-pro­ jection, the carrier of meaning, and the expression of emotions; it is never “neutral” but is always constructed and exists rather as a form of awareness.8 It is also always subversive and accentuates the non-continual by con­ trasting things that are ostensibly contradictory; in this way it undermines the very principle of constructing such standards - the binding principle of banality. Although camp is often associated with kitsch (and sometimes is even called conscious kitsch), the two phenomena are separated by an essential difference: camp assumes ear­ nest involvement - the ability to strongly identify oneself 393 �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH with that, which is regarded as camp. On the other hand, kitsch is artistically shallow and vulgar and focuses on sensation; kitsch is sentimental and superficial.9 The es­ sence of camp is not its flamboyant aesthetics but rather the code concealed within it and its evocative character (kitsch is not intentionally subversive). Camp does not stop at depiction as such - it constantly stresses that we are dealing with presentation and convention. Discussions (more or less theoretical) about glam em­ phasize its visual, aesthetic aspect while ignoring mean­ ings contained in visuality; those satisfied with the de­ scription alone did not see any need to analyse the causes of constructing such aesthetics. The point of departure is the name itself - glam (glamour) - assuming that the most prominent component was exaggerated and lavish form (usually featuring the artificial opulence of costume jewellery). The essence of the phenomenon, however, appears to be something else. As Brian Eno, one of the representatives of glam, declared: I have to say that the “Glam” part was the wrong idea to focus on. For me it wasn’t so much about glamour so much as the idea of chang­ ing identity or thinking up your own identity. Whether it was glamorous or not was actually accidental.10 In other words, form as such, although ostensibly designating only itself, indicated the contents concealed within. In a truly camp paradox the content was not separate from the form but was contained in it. Now for a moment back to Sontag’s text. By con­ stantly stressing camp’s predilection for artificiality she assumed that the likeness typical for camp is that of the Androgyne. Sontag maintained: (...) The most refined form of sexual attractiveness (as well as the most refined form of sexual pleasure) consists in going against the grain of one’s sex. What is most beautiful in virile men is something femi­ nine; what is most beautiful in feminine women is something masculine (...) 11 and stressed: Camp is the triumph of the epicene style. (The convertibility of “man” and “woman,” “person” and “thing.").12 In other words, all style, that is, artifice, is, ultimately, epicene.13 Glam understood this de­ pendence perfectly. Style and artificiality were based on diametrically comprehended creativity independent of what we call “Nature”. In this mode, the identity that each one of us creates for himself should be not only the “reversal” of that “Nature” (to act against one’s sex) but fully independent. Consequently, in glam that, which is genderless is more popular than that, which is bisexual and combines the masculine and the feminine. Longing and desire Velvet Goldmine was intended as homage to a past ep­ och, its music and ideology. It was not supposed to be a monographic study of glam. Haynes wanted to avoid any sort of documentariness. He was more interested in the film being glam in itself, so that its construction and stylis­ tic were governed by the same laws as glam creativity and narrations by glam rockers. Velvet Goldmine is thus more 394 of a dream, a recollection brimming with the nostalgia of someone for whom glam became a borderline moment in defining his identity. This is the reason why the whole story is seen through the eyes of a fan - Arthur, who as a journalist is to resolve ten years later the mystery of the feigned murder of a former glam-rock star, Brian Slade. Arthur, now grown up and disillusioned with reality, is compelled not only to find out about the fate of the ob­ ject of his youthful fascination but also to go on an in­ ner journey and settle accounts with his rejected wishes and longings. Although Haynes applied a construction strategy familiar from Citizen Kane by Orson Welles - a single story seen by numerous witnesses - the narration, deprived of all traits of realism, compels us to think that Arthur’s experience and recollections are of key impor­ tance. We watch a combination of recollections, imagi­ nation, and dreams, for which facts are but an inspiration and which can be never verified. This is an extremely well conceived operation - the story we watch is only a construction composed of many others, interlinked and overlapping. None can possess a status more authentic or credible than others. The same strategy is present in each symptom of glam rock creativity and appears in queer theories. That, which we recognise as a fact - someone’s history, identity - is a construction, while access to socalled truth is impossible. The essence of things as such does not exist; there is only its depiction. There is no such thing as primal nature - all is the work of culture. This is why in Velvet Goldmine nothing claims to be the sole truth and fact. This is not to say, however, that we are dealing with pure fiction - the director tried to treat the two categories as equal, to obliterate the boundary between them, and to render their status identical. Once we name them, facts become fiction and the latter can always become facts for someone who wishes to recog­ nise it as such. In order to create a complete albeit auteur synthesis of glam rock Haynes followed all the paths that could have led to and from glam, those that could have be­ come his inspiration, and those that he inspired himself. More, the director defined glam rock as the most quot­ able moment in rock and roll, a great collage of sources14 This is also why the film is made of scores of short texts, quotations, and references. First and foremost, while tracing the precursors of glam rock it resorts directly to Oscar Wilde, who in Velvet Goldmine appears as a magic child dispatched from the stars, the owner of an emeraldamulet. Glam rock was also inspired by the American “glamour” of the 1920s (hence a portrait of Jean Harlow in the office of Slade’s manager), eighteenth-century sa­ lons, and the decadent fin de siècle cabaret. The intersex­ ual network is woven very finely - the director made use not only of his own trails but also references contained in the works of glam rockers; hence citations from Genet and the inter-war Berlin cabaret. The very core of the narration - the story of Brian Slade and Curt Wild - is �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH composed of facts taken from the lives of Bowie, Pop, Reed, Eno, Ferry and Bolan. Haynes extracted the most constitutive and essential components and used them to create the history of glam rock embodied in the love story of Slade and Wilde. All references in Velvet Goldmine indicate culture texts dealing with non-normative sexuality as well as the construction of identity by applying the external, the aes­ thetic, and the visual. Haynes was interested primarily in glam rock’s ostentatious artificiality conceived as a me­ dium, style as a means of expression, creation that builds identity, and the overcoming of binariness in the do­ mains of sexuality and gender. In this fashion, the film’s prime theme is the glam androgyne envisaged as a sub­ versive person opening up new possibilities, something that remains outside the polarised gender order, and thus an object of desire that fascinates because it comes “not from this world”. This is not, however, the Platonic version of the androgyne belonging to the primeval order of things, a symbol of completeness, purity, pre-sexuality, and uni­ versality. The glam androgyne is sexual, or rather out­ right pansexual. As Stella Bruzzi claimed: The androgyne (...) has been conceptualised as a pre-sexual Platonic ideal (...). Such flights into intangible, symbolic fantasy capture only half of the power of an image.15 The second half was to be composed of irresistible, overwhelming corporeal­ ity and sexuality. According to Bruzzi the androgynous figure stands on the borderline between two spheres - the imagined and the real. Eternal unfulfilled longing for the ideal would be, therefore, combined with desire. Longing creates a fantasy whose force is its eroticism. This is not to say that the aesthetics of the andro­ gyne must be a combination of the features of the femi­ nine and the masculine. It does not necessarily have to be a blend of both sexes and can be their negation or rather that of binary division as such. While not being either a woman or a man, the androgyne can still possess overwhelming erotic force, even if only because by exist­ ing outside the boundaries of that, which is known and understood, he personifies mystery, unpredictability and that, which is not subjected to norms and categorisation. In other words, he also carries danger and risk by stir­ ring a wish to cross the reality that we know, with which we can became familiar, and which we can name and experience. Surprisingly, such an image of the androgyne appears in the visual arts extremely rarely. If authors actually de­ cide to construct a character that is to blur or transcend boundaries between genders they usually restrict them­ selves to conventionalised phenomena of transvestism, transsexuals or cross-dressing.16 Meanwhile, none of these categories realises the conception of the androgyne because they all retain the binary division of the sexes even if they link their elements. Stella Bruzzi declared: Whereas cross-dressing is a collision between genders, which 395 are nevertheless identifiable, androgyny is a fusion that can encompass these shifts and permutations. Despite signalling danger and transgression, the cross-dressed or “dragged-up” body still utilises the differences between the sexes for effect (■ ■ ■ ).17 In this manner, solid banality remains the founda­ tion. The blurring of differences that characterises the andro­ gyne is, conversely, more dangerous and destabilising because it incorporates eroticism.18This sort of eroticism is based on endless uncertainty and doubts, on a simultaneous rec­ ognition, and its lack, of the ambivalence of the androgy­ nous image. The spectator perceives the discontinuity of the identity of such a creature and does not harbour an illusion that he is seeing a woman (or a man dressed as one) or a man (or a woman dressed as one). It is ex­ actly ambivalence that seduces, and by doing so forces us to forget about discontinuity while telling us to fall in love with ambivalence as such. It cannot be classified or categorised since there is no clear-cut definable category beyond femininity and masculinity. The androgyne is neither feminine masculinity nor masculine femininity, nor is he an improvement of one of the genders because he negates the principle of the existence of gender in general. He is something quite distinct - ideal eroticism independent of the division into genders, sexes, and sex­ uality; more, since androgyny assumes the obliteration of boundaries between the sexes it also presupposes the blurring of the delineated limits of sexuality.19 This is not to say that it instantly implies bisexualism, because that category, together with the significant prefix: “bi-“, is also negated. Homo--, hetero--, or bi-sexuality are replaced by pansexuality, which encompasses all combinations and reaches the very essence of sexuality; it exists outside all categorisation. Naturally, from the very beginning the most impor­ tant were longing and desire - the structure of Velvet Goldmine and its aesthetics are subjected to these two categories. All tension between the characters and thus also the manner of showing them (always from the per­ spective of one of them) is tinged with longing and de­ sire. The most important in the construction of the film is the category of memory: narration is based on the mu­ tual permeation of recollections and dreams, while their depiction is deprived of realistic features and over-aestheticized so as to show desire, on the one hand, and to arouse it, on the other hand. By using the same structural principles as those in Citizen Kane, Haynes offered sever­ al sources of reminiscences - we hear stories successively recounted by persons who had been close to Brian Slade; these stories had been changed into a myth by those who in some way had been betrayed by him. Nonetheless, visualisation is not based merely on their voices - it is the fantasy of Arthur, a fan and a collector of those reminis­ cences that creates imagery. The stories told by Cecil, Mandy and Curt are filtered through Arthur’s suddenly awakened memory, suffused with rejected longing and desire. In this manner, all that we are watching is a trans­ �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH position of reality, fiction founded on the latter. Impor­ tantly, this fiction possesses the status of the only truly existing space. Facts are created or rather recreated, and even reconstruction is mere fiction. In Velvet Goldmine the supreme principle is construction conceived as nega­ tion of the natural, the in-born, the real and that, which exists in it. Here, everything is a product - events, rec­ ollections, and even the characters themselves. Among the latter the most sophisticated and best representatives of the ideal of the androgyne are Brian Slade, Curt Wild and Jack Fairy. First and foremost, all the characters are a conglom­ erate of concrete features, of “authentic” people - David Bowie, Iggy Pop, Lou Reed, Brian Eno and Bryan Ferry. The parenthesis is particularly important since it indi­ cates the fact that the public identity of those artists, just like their pseudonyms, was a creation, fiction; that they invented artificial persons for the sake of their work and the audience (although only Bowie decided to devise the characters of Ziggy Stardust, Aladdin Sane and Thin White Duke - who were to be clearly distinctly uncon­ nected with him as David Bowie). The successive level of the construction is determined by the performance of the film protagonists - Brian Slade becomes Maxwell Demon (modelled on Bowie-Stardust); Curt - a star brought up by wolves, the embodiment of uncivilised atavism; Jack Fairy, in his gown and jewels, functions as a sophisticated drag queen (rather than as a transvestite) endowed with irresistible but upsetting charm. Each changes into some­ one else, constructs a persona that, in turn, becomes a manifesto, a programme, a provocation, and, more im­ portantly, a performance. The next level could contain the likenesses of particular characters existing in the memory of other protagonists, very much mythologised and filtered through ever-alive emotions. For Mandy, Brian remains a sweet boy although unyielding and ruth­ less in his battle for fame, for whom she had sacrificed her youth. For Cecil, he is the embodiment of an ideal and the greatest disappointment (elegance walking hand in hand with a lie). Finally, Curt conceived Brian as a quintessence of his fantasy and, at the same time, a sup­ plement of himself. The portrait of Slade in the memory of persons close to him is a construction born of desire, longing, and suffering, since the ideal not only never changed reality but became conquered and trivialised by it. There remains only Arthur and his return to teenage fascinations. Although we hear Mandy, Cecil and Curt telling stories, we see them through the eyes of Arthur who performs the function of the visual narrator. His vi­ sion is pure fantasy - based on trivial and already consid­ erably falsified (as a rule, mythologised) knowledge about the idol possessed by each fan. The image of Brian, which he retained, is a mixture of facts obtained from news­ papers, posters and photographs, song lyrics, emotions experienced while listening to records, and youthful fan­ tasies that were supposed to supplement the image of the 396 star. Arthur’s Brian and Curt are fantasies, the products of his imagination, fiction closer to the wishes cherished by him than to reality. The most important for our reflections appears to be the last category of constructing the person and person­ ality, contained in the fan-idol relationship, as well as the protagonists’ transference into fiction, into the personas that they had created for themselves. Those two types of the construction of identity (or personality) in Velvet Goldmine are very strongly connected with the category of an obliteration of boundaries between the genders, a devaluation of the binarity upon which they had been based up to then. The same holds true for desire - sexu­ ality in Haynes’ film ceases it be hetero-- or homosexu­ ality just as gender is no longer male or female. Brian­ Maxwell, Curt, Jack or Arthur - all realise the ideal of androgyny, although each in his own, personal, and dis­ tinct way. From the very onset, the plot of Velvet Goldmine takes place in fairy-tale sets. In 1854 a falling star soaring across the sky above Dublin explodes in lavender sparks. It leaves behind on Earth, in the household of Mr. and Mrs. Wilde, a child - the future Oscar, wrapped in fab­ ric clasped with an emerald pin. The latter proves to be a talisman, an emblem, and a carrier of certain inner force and charisma enjoyed by each successive owner of the jewel. A hundred years later, the seven-year old Jack, beaten and persecuted by his peers, finds in the school playground the emerald wedged between pave­ ment flagstones. He returns home along a path leading across an excessively adorable, over-aestheticized, and ostentatiously artificial and fairy-tale landscape - a sym­ bol of a mythical happy childhood that the boy cannot enjoy. Already as an owner of the gem he stands in front of a mirror and takes a close look at his cut lip, slowly smearing the blood as if it were lipstick; suddenly, he becomes pleased with his reflection. He has created a new version of himself, certain of his value, and aware that his place in the world lies beyond the rigid and bru­ tal norms of the schoolyard, in a land of fantasy full of strange flowers and subtle perfumes, a land of which it is joy of all joys to dream, a land where all things are perfect and poisonous. 20 This opening sequence combined with an off-screen text tells us that little Jack is the heir not only of the aesthetics of Oscar Wilde but also of the latter’s way of thinking (e.g. in The Portrait of Dorian Gray). It also shifts the focal point of the film from the conflict between the accepted norm (approved identities) and that, which is situated beyond, the existence of a world devoid of norms. Haynes wished primarily to enter the world (even if artificial) of characters negating norms. By making use of stylistics and a structure resembling a dream he presented reality devoid of polarised identi­ ties, values, and categories, leaving his protagonists and reality unidentified and open, and prohibiting their clas­ sification. �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH The grown-up Jack becomes an androgynous creature "guided” by the inherited jewel.21 His androgynousness, however, is realised in categories belonging to the dis­ course of binarity and understandable for the surround­ ing (which recognises norms). He is treated according to the common understanding of a transvestite - a man, probably homosexual, who dresses as a woman. He does not provoke laughter or becomes a caricature of any of the genders - although this was the way in which the (popular) cinema usually showed all sorts of trans-gender protagonists. Wherever he appears, Jack is admired and respected. To apply a distinction proposed by the theore­ ticians of camp - Jack Fairy belongs to high camp, to its aristocracy, and all criteria defining low camp are absent. Haynes stressed upon numerous occasions that Jack is the source, the first ‘"genuine” example of his genre, and that his magnetism benefitted all others. And yet he does not comprise the centre of fascina­ tion for all protagonists. It is Brian Slade-Maxwell De­ mon who arouses the greatest desire. Interestingly, Slade is shown as a usurper who seduces Jack and steals the jewelled pin, thus seizing its power. Nonetheless, Brian’s creation, i.e. Maxwell Demon, is someone totally new, ”prepared” and moulded by Slade’s numerous experienc­ es and inspirations but never merely their commonplace conglomerate. As Cecil recounts, Brian’s tender introduc­ tion to the theatrical underworld would leave a dramatic impression. He thus became acquainted with the revue theatre demi-monde (outstandingly low camp), full of aging transvestites and homosexuals. Inspired by what he saw on stage and backstage, little Brian gave his parents performances during which he became Little Richard - yet another icon inspiring glam rock artists. Then, in the spirit of numerous boys from the suburbs, he joined the mods, the first true dandies of pop —and known to just about any indiscretion when a good suit was involved. Their philosophy was to become the philosophy of glam - the most important is creation, pose, and a radically stylised image. Identity and personality can be constructed on the body without succumbing to social pressure. Just as in the case of each subculture, the mods were recruited from among young people whose basic principle of exist­ ence was rebellion. This time, they revolted against the greyness and boredom of the surrounding world, the pu­ ritan mentality of the middle class, and the working class ethos. Ostentatious consumerism expressed disdain for everything that is common, and the cult Vespa scooter became a symbol of independence while a well-cut suit was to be an attribute of perfectly designed individuality. Within this context it was obvious that in the working and middle class environment, as a rule rather conserva­ tive, mods could function as “effeminate” (in contrast to the rockers in their leather jacket and with heavy motor­ bikes). Haynes undoubtedly made use of this stereotype - his Brian-mod exploits his pedantic image of a dandy, i.a. to seduce other boys with a girlish appearance. 397 Brian endlessly observes and spies upon that, which is decisive for the magnetic force of others. This is the force that he perceives first in Jack and then in Curt, who becomes his one true passion and, at the same time, the embodiment of the ideal lover for Maxwell. His relation­ ships are, as a rule, based on desire - not so much for corporeality as for the image of successive fascinations. Brian wishes to stir the same type of unrest and the same ambivalent and undefined emotions. He wishes to be­ come that, which he desires, and just like Ziggy Stardust he desires his ego. This is not to say that Haynes sees the source of Maxwell’s power in pure usurpation, although he distinctly makes it clear that among all the protago­ nists Brian is the only who betrayed and lost the battle waged against imposed, hostile reality. The charisma of Brian-Maxwell was simply granted to him by those who believed in his image, who waited for him, and for whom he expressed that, which they wanted to see. Although Brian created Maxwell, the latter functioned only in the imagination of his fans as a fantasy devised by them, each time different and matching their most intimate and in­ dividual longings. A feedback effect - Brian offers others his image and they fill it with meaning and give it back. Hence - if we accept Arthur’s perspective as central in the narration of Velvet Goldmine - the strongly mytholo­ gised characters and space, the obligatory structure of a dream, the conspicuous over-aesthetisation, and the obliteration of the difference between fiction and fact, dream and reality. The indubitably overwhelming power of Brian/Maxwell comes from his androgyny. As has been mentioned, it not so much links both genders or becomes a “third” one as negates the existence of any sort of gender. Max­ well is supposed to be an arrival from the stars and thus does not have to be a human being. His “alien” nature, although dehumanised, is, however, suffused with eroti­ cism affecting everyone regardless of gender and declared sexual orientation. His eroticism does not arise from an increased potential, the supposed attribute of a combina­ tion of man and woman, but rather from the fact that it remains a secret. Since no one knows who Maxwell is, no one is capable of describing the character of his sexuality. It is the unknown and not enhancement that is decisive for his power. Interestingly, Maxwell’s persona, urging his fans to join in constant fun and experimenting with their identity, proposed the rejection not only of the binary nature of gender and unambiguous hetero-- and homo­ sexuality but also of the existence of any sort of defined gender or orientation. The construction of identity was to take place outside these categories and to be totally independent of them. Since, however, we are unable to move beyond them and the culture that founds them, such creation is outright impossible. There remains the process of juggling with the attributes of femininity and masculinity, keeping a distance towards them, and com­ prehending their conventional character. At the same �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH time, such experiments can produce extremely creative effects - we can imagine only two genders as stable; even if they were to be represented in countless variants they will be always enclosed in two "camps”. Each representa­ tion that would exist somewhere between them would be only temporary and could not become stabilised because there does not exist a defined category that would render it immobile. This is the reason why each androgynous character shall possess a unique character - he can never become petrified and turn into a matrix, to be later re­ peated. Queer and the performative character of identity Velvet Goldmine is a queer film and its author is one of the foremost creators of a current described by the critics as the New Queer Cinema.22 The recounted sto­ ry of glam rock, its “biography”, was "rendered queer”, passed through the filter of queer theories - even super­ ficial acquaintance with them can prove to be very im­ portant for deciphering the film. Naturally, it would be difficult to assume that the authors of glam rock during its peak period were conscious of the subversive char­ acter of this trend; the director, however, was undoubt­ edly aware of it when he introduced the phenomenon of glam rock into a widely understood history of queer culture (formulated, necessarily, backward), since he discovered in it twin-like similarity to the queer view of reality, sexuality, and identity - the fluidity of cat­ egories, the rejection of hermetic definitions, the over­ coming of the binary. Haynes noted upon numerous occasions that the early 1970s (and glam rock above all) constituted the last truly diverse, productive, and 398 progressive period open to new ideas and the toppling of taboos, especially within the sphere of sexuality. The sexual revolution was not brought about by the 1960s but by the 1970s. The earlier decade assumed free love, but actually it was still limited by obligatory heterosexu­ ality and the binary nature of cultural gender. In this sense, it paradoxically remained conservative. On the other hand, the 1970s, together with glam rock, were, the director claims, a quintessence of truly liberated sexuality. What was so interesting about the glam era was that it was about bisexuality and breaking down the bounda­ ries between masculinity and femininity with this androgyny thing. It was about breaking down barriers (...).23 Hayes perceived in glam not only a lens that gathered all these elements but also an immensely important link in the chain of queer culture. In common use the term "queer” functions as a con­ cept-umbrella encompassing all those sexual identities and sexualities that remain outside the norm of the bina­ ry division of gender and homosexuality. Contemporary theories concerning the domain of queer increasingly frequently tend to include within their range identities whose nature is determined not only by non-normative sexuality or sexual identity but also by social class or race. In a word, the category of sexuality ceases to be the sole category for queer - just as essential is every identity that for one reason or another is excluded, relegated to the margin, discriminated or branded by those guarding the norms. In this manner, the theories of queer focus more on identity in general than on sexuality; finally, the con­ struction and perception of norms (and thus also that, �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH which is regarded as normal) depend on the way in which we see the creation or construction of identity. The theories of queer oppose the same logic that of­ fers dichotomies based on what we recognise as concur­ rent, or not, with norms. They go on the assumption that the foundation of oppression is binary division.24 This is why "queerness” as such is to be based on the instabil­ ity (or constant destabilisation) of identities regarded as “hard”, invariable, and natural. It is to overcome divi­ sions, blur boundaries, oppose their hermetic qualities and ossification, and thus propose fluidity, the flexibility of all categories thanks to which it will become feasible to topple an order built on dichotomies and thus the foundation of eventual oppression. Naturally, reasoning of this sort is enrooted in a constructivist approach pre­ supposing that all identities functioning in social order (sexual, gender, racial or class) are merely a construc­ tion produced by that order. Contrary to the essentialist model, its constructionist counterpart negates all con­ ceptions maintaining that identity is in-born and embed­ ded in the psyche of each person from his birth, and that it is “natural”. In this manner, it discloses the same order that makes use of the essentialist approach envisaged as a tool of social control serving the retention of binariness, norms, and order itself. Stability denotes immobilisation, and instability - creativity and development. Queer sup­ ports the second option. This manner of perceiving identity leads us in a straight line towards theories represented by Judith But­ ler, who in a number of her works described the concep­ tion of performativeness, which pertains to identity. In: Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity25 Butler intended to undermine universal reflections on identity as essence, substance, something inherent that precedes all sorts of discourses, relations or conditions. In this manner, she criticised reasoning characteristic for essentionalism, and thus also “the metaphysics of sub­ stance” that, she stressed, still exists in philosophical and sociological thought. Butler evoked those conceits by fol­ lowing the example of Nietzsche or rather his commen­ tator, Michel Haar, who claimed: (...) a number of philo­ sophical ontologies have been trapped within certain illusions of “Being” and “Substance” that are fostered by the belief that the grammatical formulation of subject and predicate reflects the prior ontological reality of substance and attribute. These constructs, argues Haar, constitute the artificial philosophical means by which simplicity, order, and identity are effectively instituted.26 This “metaphysics of substance” permeates also thinking about the categories of gender - the body is conceived as a substance, a domain in which gender is inscribed, closely stemming from that body (and its biology). By the very nature of things, the body carries gender, which in turn affects directly connected cultural gender and desire (in the heteronormative order focused in an obligatory manner on the other gender). For Butler one of the most important undertakings intent on un­ 399 dermining such an approach is the division of the en­ forced gender/sex/sexuality triad; this would mean that a biological woman does not have to be a cultural woman who due to her nature desires men ("cohesive” both bio­ logically and culturally). Shattering this triad would also signify resignation from gender binariness and thus open a path towards all those identities that do not find fulfil­ ment in such binariness. Our reflections attach greater importance to the con­ sequences of rejecting the "metaphysics of substance” - if the latter collapses then all categories based on it and resulting from its logic will lose their raison d’être. Since substance and essence are mere illusions there is no origi­ nal model on which cultural gender is to base itself nor does there exist any “original” model of man and woman realised in countless copies; the very concept of natural­ ness loses its sense. We are dealing here with sui generis reification - that, which appears to be natural, inborn, primary, and pre-discursive is only an artificial product, the outcome of neutralisation that while suggesting naturalness and pre-discursiveness retains the stability of the genders, their binary division, and the order based upon it. The essentialist model becomes replaced by a constructivist one - the “original” or the “ideal” are only social constructs. The performative character of identity is supposed to consist of a constant repetition of that “original” or “ideal” and its bodily realisation by means of gestures, behaviour, and the creation of outer appear­ ance, with this process of repetition producing an illusion of naturalness, the stability of the object and its identity. There exists, therefore, only the copy, which, in a man­ ner of speaking, creates the “original” that, furthermore, exists exclusively in the symbolic sphere and is a fantasy copied by subjects exposed to socialisation/culturalisation21 Butler wrote: Gender is a kind of imitation for which there is no original; in fact, it is a kind of imitation that produces the very notion of the original as an effect and consequence of the imi­ tation itself. In other words, the naturalistic effects of heterosexualised genders are produced through imitative strategies; what they imitate is a fantastic ideal of heterosexual identity one that is produced by the imitation as its effect. In this sense, the “reality" of heterosexual identities is performatively consti­ tuted through an imitation that sets itself up as the original and the ground of all imitations28 She claimed, however, that the “roles” that we assume, those ”ideals” constantly imi­ tated and embodied by us, are imposed from above and we have no field for manoeuver - as a subject, we cannot select our “role”. We receive it under coercion and have no impact upon it; nor can we reject it or accept another one since we are incapable of acting outside the “matrix of intelligibility", a set of standards and norms that define the way in which we are to look like and behave and who we are to be so that society could accept us and rec­ ognise us as “normal” individuals. Those who transcend this matrix, beings that are not enclosed in definitions or norms of identity ’’cohesion”, are usually delegated to the �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH margin, branded, excluded or ignored. In this situation, a purposeful realisation of a non-continuum (i. e. to shat­ ter the sex/gender/sexuality triad) by, e.g. applying the drag queen practice, is a strategy of submersion intent on breaking the compulsory identity continuum in order to reveal its artificiality, and thus the artificial character of its stability. Although we are capable of trusting the feminin­ ity of a woman, the anxiety, fear or animosity of many people are caused by the femininity of a man. Such panic is associ­ ated quite possibly with the unspoken suspicion that femininity could be accessible also to men. This would denote that it does not originate from some sort of feminine specificity, its biology or essence, regardless of its comprehension, but that the source exists elsewhere —beyond the subject!29 By referring those conceptions to characters created first by the authors of glam rock (less consciously) and then by Todd Haynes (more consciously) one can notice that the fascination they produce has the same founda­ tion as the above-mentioned fear and anxiety. It is suf­ ficiently reinforced so that the characters not so much undermine the stability and cohesion of the identity triad as totally ignore it. The androgynous creatures of glam do not exceed the matrix of intelligibility but bypass it, just as they ignore all standards pertaining to the neutral­ ised "original” or "ideal”. The androgyne of glam is not a drag queen combining the feminine and the masculine in some sort of a phenomenal melange - in that case we would be able to still recognise which of its elements cul­ turally belongs to which gender. The androgyne noncha­ lantly resigns from the attributes of either gender. Natu­ rally, there remains the strategy of subversion because glam and its androgyne constantly mark their artificiality and demonstratively admit that they are only a copy of a non-existent original. This copy, however, makes no claims to being a substance, an essence that is the begin­ ning of everything. Glam seems to be saying after But­ ler: there is no gender identity apart from its expression; identity is performatively constituted by “expressions” alone, which are perceived as its effect. In daily life, Butler stressed, we imperceptibly try to neutralise this theatralisation (this is the source of its success), but glam and Haynes’ protagonists consciously emphasize theatralisation; in this way they simultane­ ously celebrate it and shatter and deconstruct it. It starts being noticed, which is not to say that it is condemned or rejected. It simply changes its appearance - Bowie, Bolan, Pop, Reed, Eno or Ferry followed by Jack Fairy, Brian Slade, and Curt Wild no longer theatralise their cultural gender, which is supposed to follow their biologi­ cal gender and decide about sexuality, but they theatralise their androgynous identities, their cultural genders that, paradoxically, do not exist since there is no “recipe” for a true androgyne, no stable matrix. In this manner, such activity emphasizes that the idea or primary sub­ stance has no raison d’être - the androgynous personas of the mentioned artists are only temporary realisations 400 of some fleeting fantasy that makes no claims to being the source and basis of any sort of identity. True, these are fantasies, but they do not belong to any norm based on the illusion of "firm” identity, substance or compul­ sory binary sex/gender/sexuality order. Fantasies are to oppose such a system; more, they are supposed to be constantly aware of the fact that they are no more than mere fantasies. It was the idea of Curt more than anything, this —image. Which, of course, no one could ever possibly live up to, Mandy says to Arthur at a certain moment. As long as there exists the awareness of “being fiction” there exist preserved creativeness, liveliness, and ensuing sub­ versiveness. Once that awareness vanishes loss becomes inevitable as does joining the binding, heteronormative system. Perhaps herein lies an explanation of the fall of Ziggy and the transformation of Brian and his betrayal. The latter can possess yet another essential mean­ ing for understanding Velvet Goldmine - once again the study by Judith Butler proves helpful by referring to psychoanalytical theories on identification and desire.30 Butler wrote: Any intense emotional attachment thus divides into either wanting to have someone or wanting to be that someone, but never both at once. It is important to consider that identification and desire can coexist, and that their formulation in terms of mutually exclusive op­ position serves a heterosexual matrix.31 In the case of the protagonists of Velvet Goldmine this mutual exclusion is overcome. Arthur desires Brian and Curt because, i.a. he wants to be like them. The same process occurs not only in all fan-star relations but also in relations involv­ ing the stars, e.g. Brian-Jack, or Brian-Curt. Certainly, great importance is attached here to the violation of the principles of the obligatory order of the sex/gender/sexuality triad; true, almost all the lead characters in these relations are men (Mandy has been bypassed and other subversive women are simply missing, a fea­ ture that is actually characteristic for glam as a whole). More, these men not only reject heterosexuality but also the binding ”realisation” of biological gender by cultural gender - none of them ”represents” a man or plays his role. On the other hand, all build on their bodies an identity that does not belong to the order of any cultural gender. They ”are“ not men but they also “are” not women (only Jack Fairy could produce certain doubt) - nor “are” they even a combination that could be understandable within the paradigm of the binary order of genders. Their performance is situated totally outside categories. In such a configuration identification and desire could merge into one, since there is no binariness that would be capable of dividing them. To be like someone else does not denote copying - emulation could be un­ derstood only in the categories of a function. Brian does not want to look like Jack nor does he want to copy his creation - he wants to possess the same force as Jack. Since he understands that this force stems from the un­ �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH defined nature of identity and its instability this is on what he focuses the desire of imitation. The androgyne cannot exist without an image. After all, he does not possess substance and does not exist as a palpable, real being because he is situated outside that, which is imaginable and can be categorised. To exist in the physical reality of daily life means to apply the rules of that reality and thus the categories and norms suggested by culture. The set of those categories is strictly defined and regulated even if it succumbs to constant transfor­ mations. The trans-gender character can transgress or negate such categories and norms; he can rebel against them but will be always dependent on their existence. He is embroiled in the definiteness of the “feminine” and the “masculine” and can only juggle them but will never free himself from them. The androgyne, however, possesses such liberty but can exist only as an idea or an image that cannot be examined to the end. The transference of this idea and image onto a screen is a task just as subtle as it is extremely difficult. Ignoring that, which is known, and entering, even if only by means of a visual presenta­ tion, the domain of the unknown and even the unrec­ ognisable appears to be an absurd undertaking and one doomed to failure - how could we show something that is actually non-existent? A mere product of fantasy? The cinema, however, can offer us fantasy, and the means of film expression are capable of not so much presenting it as proposing a feeling (or premonition) of its presence. If the androgyne can exist somewhere film can offer him space as long as the latter resembles a dream and never touches the Earth. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Endnotes 1 Velvet Goldmine is the title of one of David Bowie's most outrageous songs. 2 I omit such secondary characters as Gary Glitter and Suzi Quattro and the bands Slade and Sweet. 3 S. Sontag, Notes on „Camp", full text accessible from: http://www.math.utah.edu/~lars/Sontag::Notes%20 on%20camp.pdf (accessed 19.12.2013) 4 D. Bergman, in: Camp Grounds. Style and Homosexuality, ed. D. Bergman, Massachusetts 1993, pp. 4-5. 5 J. Babuscio, Camp and the Gay Sensibility, in: Camp Grounds... , op. cit., p. 20. 6 Ibid. 7 Ibid., p. 21. 8 Ibid., p. 22. 9 Ibid., p. 23. 10 B. Hoskyns, Glam! Bowie, Bolan and the Glitter Rock Revolution, Faber Paperbacks, 1998. 11 S. Sontag, op. cit. 12 Ibid. 13 Ibid. 14 http://www.theasc.com/magazine/nov98/velvet/index. htm interview for "American Cinematographer”. 15 S. Bruzzi, Undressing Cinema. Clothing and Identity in the Movies, London/New York 1997, p. 176. 16 The term: cross-dressing means "changing” into a costu­ me culturally ascribed to another gender. This pheno­ 401 29 30 31 menon should not be identified with transvestism, in which it has a rather erotic sub-text; cross-dressing is usually a wider concept and exceeds the sphere of perso­ nal experience. As a social act it could become an instrument of subversion. On the other hand, it is worth keeping in mind that there is no single binding defini­ tion and that existing ones are subjected to constant transformations and, as is usual in such cases, give rise to numerous polemics. Bruzzi, op. cit., p. 176. Ibid., p. XX. Ibid., p. 175. Quotation from the film. Jack is very loosely inspired by Brian Eno and Bryan Ferry, members of the Roxy Music band, regarded as one of the artistically superior within glam rock. From them Jack borrows his surname and a disturbing, innate cha­ risma, often attributed to Eno who rather distinctly realised the merge of two genders while strongly accen­ tuating features belonging to the stereotype of feminini­ ty. See: K. Kosińska, Drzwi już otwarte. New Queer Cinema, www.celuloid.pl, no. 1. 1.10.2003. (http://celuloid.pl/ artykuly_cale.html?artykul = 71efcd0813a93cd&numer=1). www.avclub.com/articles/todd Haynes 13566. See: J. Gamson, Must Identity Movements, in: Queer Theory/Sociology, ed. S. Seidman, Cambridge, 1996, p. 396. J. Butler, Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity, Routledge, New York-London 1990. Ibidem, p. 28. D. K. Balejko, Teatr ról płciowych. Teorie o performatywnym charakterze tożsamości płciowej w oparciu o film Jennie Livingston Paris Is Burning oraz teksty teoretyczne Judith Butler, in: Gender w humanistyce, ed. Małgorzata Radkiewicz, Kraków 2001, p. 136. J. Butler, Imitation and Gender Insubordination, in: The Lesbian and Gay Studies Reader, eds. H. Abelove, M. A. Barale, D. M. Halperin, Routledge, New York-London 1993, p. 313. D. K. Balejko, op. cit., p. 137. Further on Butler mentioned the equally interesting problem of the nature of the existence of identity and its constitution. First, she recalled Freud and his theory of incorporation, which she then compared to the concept of mimetic identification expounded by Mikael BorchJacobsen and Ruth Leys; to a certain extent she accep­ ted both. These conceits suggest that the psychic sub­ ject, identity, is never primeval or stems from itself, neither is it cohesive and self-identical. It is always con­ stituted by the Others. Finally, Butler combined both theories into a single one. Although they may exert a considerable impact on an interpretation of the relations between the protagonists and comprise a base for further reflections within the context of Haynes' film, due to insufficient space I shall concentrate only on identifica­ tion and desire. Ibidem, pp. 316-318. Ibidem, p. 316. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c40c2b823589caf9af8820ffe5ba282.pdf c8afd0f7cf66ec13b0984b5b5b814434 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6575 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6146 Title A name given to the resource Homo Faber / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.402-413 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA Homo Faber. Accident or Necessity Chance - l. cadentia, that which falls out 1. apparent absence of cause or design; destiny; 2. fortune: often personified 3. a happening; fortuitous event; accident; “That power which erring men call chance” - Milton Webster's New Twentieth Century Dictionary of the English Language They’d be amazed to hear that Chance has been toying with them now for years. Not quite ready yet to become their Destiny (...) Wisława Szymborska, Miłość od pierwszego wejrzenia, in: Koniec i początek From the present-day viewpoint, Greek art - the problems that it tackles and the questions that it poses - can be comprehended, generally speaking, in two di­ ametrically different ways. Its examples can be under­ stood either as permanently connected with a certain stage in history and thus perceived as symptoms of the immaturity and “infancy” of European culture, or en­ compassed in an understanding glance and viewed as an expression of own questions and doubts. In a discussion with the doctrine of historicism, which assumes a stage structure of the historical proc­ ess and constant progress in the domain of thought and art, Daniel Bell formulated the following remark: The historicist answer is a conceit. Antigone is no child, and her keening over the body of her dead brother is not an emotion of the childhood of the race. Nor is the contempo­ rary tale of Nadezhda Mandelstam, searching for the body of her dead husband (the Russian poet Osip Mandelstam, who disappeared in Stalin’s concentration camps) in or­ der to bury him properly, a case of precocity “on a higher plane’”.1 Take a closer look at the significance of this state­ ment made by the American sociologist. Antigone and Nadezhda Mandelstam. What is the meaning of this 402 comparison, what is it about? True: we understand something only in a comparison. The one performed by Bell is, however, of a special sort and is certainly not a rhetorical ornament encrusting a discursive ar­ gument for the sake of greater effectiveness. The ex­ ceptionality of this comparison does not result from the fact that a poignantly real and historically docu­ mented experience has been compared to an event and a person whose source was first an archaic myth and subsequently the imagination of an ancient trage­ dian, while the sole real quality is the literary record or the duration of the theatrical spectacle. It also does not originate from the fact that it brutally confirms the known paradox formulated by Wilde about life imitat­ ing art. The issue at stake is much more fundamental, namely, that something of this sort could have taken place and was feasible. Sophocles staged Antigone in about 441 B.C., Osip Mandelstam perished in a Soviet camp 2 400 years lat­ er. The timespan separating those two events can be also translated into another, non-chronological meas­ ure. In that case, it will involve the enormous mental and cultural distance separating the two epochs be­ tween which Bell’s comparison built a bridge. A t this stage it is unimportant w h y he acted in that manner but how was it p o s s i b l e. After all, the heart of the matter does not lie in the fact that the compared events are similar (albeit not exactly). Much more es­ sential appears to be the very motion of imagination linking that, which ostensibly cannot be connected. In order for this bond to possess a more profound meaning and to be something more than a mere for­ mal trick based on external similarity there must exist a conviction about the essential identity of the compa­ rable elements. In other words, there must exist a con­ viction that the experience contained in Sophocles’ tragedy is not solely the reflection of the historical mo­ ment when the play was written, and that the sense of the experience does not end in recognising it as a liter­ ary monument, but that it is transcended by the ever living, existential topicality contained therein. Myth, religion, and art are by their very essence impervious to all rationalistic attempts and their logic poses a challenge to categories of Aristotelian or dia­ lectical logic. It is exactly due to them that man delves into the foundations of human condition, invariable in each epoch and culture. This is why we find Sophocles moving even though the social and economic struc­ tures from his epoch have vanished two thousand years ago, a fact that amazed even Marx who was, after all, ready to reject any sort of supra-historical values.2 This thought expressed by Ernesto Sabato makes it possible to better understand the comments proposed by Bell. A condition for the comparison carried out by the American expert on culture involves, therefore, such a comprehension of history, which without annulling �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY variability and negating differences between succes­ sive moments in history sees it predominantly as an area of questions and existential situations. These are existential questions which confront all human beings in the consciousness of history: how one meets death, the nature of loyalty and obligation, the character of tragedy, the meaning of courage, and the redemptiveness of love or communion. The answers will differ, but the questions are always the same.3 In a thus comprehended history of culture, in history conceived as the space of shared questions, Antigone and Nadezhda Mandelstam share the same plight and hold hands as if above all centu­ ries. In the cited fragment of Bell’s book Greek archaics maintains an astonishingly close contact with contem­ porary experience. Contemporaneity seeks its reflec­ tion in the symbolic message of the Greek myth and tragedy, and becomes illuminated by it. Apparently, in the perspective revealed by the above-mentioned comparison contemporaneity is not, so to speak, iden­ tical. It can contain the not always recognisable stra­ tum of trans-historical meanings. This holds true to an equal degree both for events and biographies that are part of “living” history as well as for events and biogra­ phies recorded in art and other cultural "texts”. The cinema frequently embarked on the Greek “theme” and plots of Greek tragedies were filmed with various success.4 Probably more interesting than such productions are those films whose reference to Greek symbolic and mythology is never direct but resorts to allusion or is unintentional. In a foreword to a Polish edition of his Semiotics of Cinema Yuri Lotman, writing about neo-mythologisation in the cinema and, more extensively, in twentieth-century art, quite unexpect­ edly commented on the meaning of a film with which the Polish public is familiar to such a degree that it “knows it by heart” and rather does not expect that something more and of interest could be discovered. Polish readers of the book are probably well acquainted with Roman Polanski’s Knife in Water (1962), a film of breakthrough importance for the Polish post-war cin­ ema. I am certain, however, that not all are familiar with Pausanias, the neo-Platonist Porphyry and other sources. Meanwhile, there are profound links between Polanski’s film and the rite in question, which in Athens was known as the slaying of the bull and which is the source of the well-known words: buffoon and buffoonery. The myth de­ scribes the terrible crime of sacrilege committed by some­ one who killed the sacrificial bull of Zeus: the bull was struck with an axe and finally finished off with a dagger. When the country started to suffer from famine the Pythia announced that Zeus would forgive the crime if the perpe­ trator was punished and the bull - eaten. The recreation of the court trial accompanied by a ritual consumption of the bull comprised an annual Athenian ritual. The slayer declared that he would have never committed the crime if 403 someone had not handed him an axe; that person in turn pointed to someone who had sharpened the axe and who put the blame on girls-hydrophores who supplied water for the sharpening, while they accused the man who slaugh­ tered the bull with the knife and denounced the latter. Since the knife could not say anything in its defence it was pronounced guilty and drowned. The contemporary artist interpreted the buffoonery of drowning the knife as a question of responsibility. A crime had been committed but no one is guilty —hence the perpe­ trator proves to be the “knife in water”.5 Further on, Lotman drew attention to the fact that the film message is encoded upon numerous occasions and that depending on the “applied” code the process of deciphering the film will also change. It is essential for the relation between various interpretations not to be that of exclusion. Today, Knife in Water can be in­ terpreted as a manners and morals “text”, a portrait of a fragment of Polish reality of the 1960s; at the same time, we may disclose its “non-contemporary”, suprahistorical sense by using the yardstick of the Greek myth and ritual. In the second instance, contempora­ neity, ostensibly so familiar and native, starts to emit astonishing meanings. Just as was the case in the cited comparison proposed by Bell so here too film situa­ tions and events at essential moments go back to their Greek ”models” without losing their contemporary character. Furthermore, importance is attached not only to that, which the film repeats from the Greek myth and rite but also to the way in which it modifies and develops them.6 The findings of the American sociologist and the comments of the Russian semiotician are an excel­ lent introduction to the proposed interpretation of Volker Schlondorf s film Homo Faber (Voyager) and its fundamental orientation points. We shall accentu­ ate - as Bell did - the importance of the existential identity of questions appearing in the film with his­ torical “texts”, and to indicate - as Lotman did - the way in which a "multi-code” interpretation of a film may contribute to discovering within it unexpected strata of meanings. Schlondorff s film is a screen version of Homo Fab­ er, the novel by Max Frisch (1957). The scenario was written thanks to the cooperation of both authors. A t the time, Frisch was already gravely ill and Schlondorff was one of the few persons who visited him be­ fore death. The writer still managed to see the film at the first special screening in Zurich, to which he invited all his friends. Schlondorff recalled that the di­ rector was pleased but after the film ended he left the still dark interior without talking to anyone or bidding farewell.7 I recollect the circumstances accompanying the origin of the film because they constitute an im­ portant context, not solely historical but primarily ex­ istential. In particularly vital statements Schlondorff �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY reconstructed his conversations with Frisch. We shall return to them upon several occasions. Frisch told me: “The reason for this book was my trip to South America in 1954. I saw and experienced a lot and wanted to tell about it. Then, suddenly, while writing, there ap­ peared that auburn ponytail on the ship’s deck. I thought that some sort of a romance would be a good idea. Several pages later, I noticed that it would end with incest. I must discontinue this motif, I thought, these two books cannot be matched. I shall be incapable of merging jungle and incest, about which no nothing". Naturally, he wrote on and combined the two. I also remember that he said: "When I started writing I thought: let’s hope that this book will have a happy end. I don’t want to offer the world yet another tragedy". And yet due to its tragic ending the book resembles a dirge of sorts.8 It is difficult resist the impression that the sce­ nario written together with Schlondorff was Frisch’s “funeral dirge”, a farewell to the world, and a testa­ ment of sorts. Another essential moment came when Schlondorff decided (for the second time) to try to obtain permission for filming the book. A t the end of the 1970s, urged by one of the Paramount producers, Schlondorff thought about transferring Frisch’s prose onto the screen. The whole venture failed due to a motif present in the book, which Frisch too regarded as an obstacle. He regarded incest as taboo and ex­ plained to representatives of Paramount that in no case should it be shown on screen.9 Several years later the idea of basing a film on Fr­ isch’s book returned quite unexpectedly or, to refer to a motif emerging in Faber’s story, purely by chance. Several years ago, when I moved to New York, I had doubts about everything, especially my career, and toyed with the idea that after thirty years of working in the film industry it was high time to learn something serious, to study architecture or medicine. For many reasons things were not turning out right. Suddenly, I recalled the title Homo Faber. (...) I had not read the book from the time offer made by Paramount, but (...) suddenly Homo Faber appeared to be of utmost urgency: this film was the solution to my crisis. I am well aware of the fact that this is a case of abusing literature for the purpose of self-therapy. Asked whether the publication of Homo Faber was an illumination of sorts Schlondorff confirmed: Yes. It took place while I was walking down a New York Street. I returned to my apartment, wrote a letter to Max Frisch, and politely enquired whether the copyright is al­ ready available. He answered: "For long no one wanted this bride, now there are two suitors and I’m afraid that she is already spoken for". Half a year later he informed me that the copyright would be available already at the end of 1987 if I were still interested. Soon, I met him for the first time in Zurich. From the very start our contacts were cordial. We sat at a table and I asked him the same ques­ tion, which you ask me: how did the book come about?10 We know the answer. 404 Schlondorff s film follows all the most important points of the Frisch novel. There are, however, two noteworthy differences, the first involving the con­ struction of the dramatis personae. Faber, the lead pro­ tagonist in the book, writes down his account while critically ill and waiting for surgery that, everything seems to indicate, will fail. Frisch proposed that the director should resign from a “somatisation” of this character: This man should not be sick. A person with such experiences should be well. The second difference is connected with the plot. The film lacks a whole chap­ ter - The Second Stage, describing Faber’s story from his departure from Athens to the death of his daugh­ ter, the return to an Athenian hospital and the period of anticipating surgery. What is Schlondorff s Homo Faber about? This is a film about love, or rather loves: Faber’s first mourn­ ful love for Hannah, unsuccessful and ending with the lovers parting. Then there is the second love, Sabeth’s feeling for him, fatal love with the entire horror inher­ ent in that adjective from whose vernacular version the connection with the Latin fatum has vanished. The third love - that of a mother for her daughter, remains in the background. What else? It is about a meeting, or rather meetings. About strange, inexplica­ ble meetings evading all logic, which suddenly, from a certain moment, start to create a pattern of a cohesive chain of dependencies. What else? About roaming, or rather wandering that assumes the form of prosaic tours and meandering together, with all metaphoricalsymbolic references. Voyager is thus first and foremost an intriguing tale in which we recognise themes and motifs present in European culture “since time immemorial”. Schlondorff distinctly accentuated the fact that the cinema continues the ancient tradition of supplying tales, al­ though by using new measures: The force of the Ameri­ can cinema lies in the fact that it tells about people and events. If one were to take a close look at the career of, for instance, Billy Wilder, whom I know well, then one will always notice the stress on the interesting tale and the way in which it is recounted. The cinema is thus a continua­ tion of the traditions of the itinerant storytellers of yore. I mentioned the significance of the plot and the story, but the stories are told over and over again.11 “The same old stories ...”. What sort of story, “ever the same”, is told by Homo Faber? To put it as suc­ cinctly as possible: this film is a recreation of the story of Oedipus, although not literal or primitive. It repeats the story of Oedipus but with certain attempts at re­ touching it, inserting omissions, and transposing the ancient plot. Most importantly: by placing Oedipus in contemporary sets the film introduces the fears and problems of its period while preserving the essence of the original tale. It has retained those elements that allow us to recognise in Faber the protagonist of So­ �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY phocles’ tragedy. This suggestion will be the prime object of interpretation and analytical “p roo f, by no means a facile task since, as certain authors stress, the world of the ancient Greeks, Greek tragedy, and its protagonists comprise a reality that we regard as al­ most totally alien. In a characteristic of the features of the prime types of Greek heroes (Homeric, tragic, erotic, contempla­ tive), Wystan Hugh Auden discussed the tragic hero by recalling Oedipus and in a rather symptomatic fashion commented on the possibie existence of a pro­ tagonist personified by him in modern dramaturgy: We are so habituated to the belief that a man’s actions are a mixed product of his own free choices for which he is responsible and circumstances for which he is not that we cannot understand a world in which a situation by itself makes a man guilty. Take the story of Oedipus, for in­ stance. Here a man who hears a prophecy that he is to kill a father and marry his mother, tries to prevent it com­ ing true, but in vain. How would a modern playwright treat this? He would reason that the only way for Oedipus to make certain of escaping what is foretold is for him to never kill anybody and never to marry anybody. He would therefore begin by showing Oedipus leaving Thebes and making these two resolutions. He would then proceed to involve him in two situations, firstly, one in which he is done a mortal injury by a man, secondly one in which he falls passionately in love with a woman who returns his love, situations, that is, of temptation, in which he is torn between doing what he wants and breaking his resolve. He yields to both temptations, he kills the man and marries the woman, excusing himself as he does so with a lie of self-deception, that is, instead of saying to him­ self, “There is a possibility, however slight that they are my father and mother; therefore I must not risk it” he says, “It is quite impossible that they should be my father and mother, therefore I may break my resolve”. Unfortunately, of course, the slight possibility turns out to be the actual fact. In Sophocles nothing like this happens. Oedipus meets an old man on the road, they have a trivial quarrel, and he kills the old man. He comes to Thebes, solves the riddle of the Sphinx, and makes a political match. About these two deeds he feels no guilt nor is he expected to feel guilty. It is only when in fact they turn out to be his father and his mother that he becomes guilty. At no time has been con­ scious of being tempted to do what he knows he should not do, so that at no time is it possible to say, “That was where he made his fatal mistake”.12 Keeping in mind the doubts expressed by Auden let us recall at the onset the main points of the film story of Walter Faber. Found (by chance) by a stewardess at the Caracaras airport Faber boards a plane whose start was delayed because of him. On board, he (by chance) makes the acquaintance of Herbert Hencke. As a re­ 405 sult of a (chance) breakdown the plane is forced to land in a Mexican desert where Faber (by chance) finds out that his co-passenger is the brother of his old best friend, Joachim, who married Hannah, Faber’s former fiancée. He goes back to New York and from here travels to Paris. His ship is to sail in a week, but Faber (by chance) buys a ticket for a ship departing a few days earlier; on board, he meets (by chance) a young woman and proposes to her, but they both can recognise a joke. In Paris Faber suddenly and with­ out a definite reason (by chance) goes to the Louvre where he once again meets Sabeth. Next, as a result of his unplanned decision (made by chance) they travel in a rented car to the south of Europe. In one of the hotels on the way they spend the night together. In a (chance) conversation with Sabeth, Faber finds out that her mother’s name was Landsberg, the same as that of a woman who was once pregnant with him and who was supposed to become his wife. Due to a (chance) fall along the rocky coastline Sabeth dies a few days later. Quite a lot of coincidences. But is this enough to treat the story, here summed up in a rather textbook fashion, as a contemporary variant of the Greek myth and its transposition into the So­ phocles tragedy? True, it contains a long list of acci­ dents playing the same important role as in the story of Oedipus. But the film does not have an oracle, whose words incessantly affect the protagonist, there is no Sphinx, Faber does not marry his mother nor does he kill his father, etc. - in other words, there are no mo­ tifs of essential meaning for the classical tragedy. Does the motif of an incestuous relationship involving a fa­ ther and a daughter entitle us to recognise Faber as an embodiment of Oedipus? Even if we were to treat incest as an important, not only structurally, element of the Greek tale it is still an insufficient argument to suggest upon its basis that the two characters are suit­ able for the parts. Nevertheless, it seems that contentions in favour of such an interpretation are strong. Before we present them we have to resolve a question of basic impor­ tance for our claims: who is Oedipus and what in his myth and the tragedy is "really” important? The answer to this ostensibly simple question is not that easy since contemporary exegetes have exceptionally acknowledged the tragic protagonist. The celebrated conflict of interpretations has, in the case of Oedipus, found an excellent illustration and confirmation. Let us recall in an abbreviated form several “canonical in­ terpretations” connected with his name.13 Freud extracted a single element from the entire story and turned Oedipus’ relation with his mother into the Oedipus complex. By doing so, he deprived Oedipus of tragic traits and enclosed his symbolic di­ mension and multiplicity of meanings within an un­ complicated biological aspect of unconscious desires. �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY Oedipus was forcefully taken from the classical stage to a clinic and laid down on a psychoanalyst’s couch. Such an interpretative cure did him little good. Let us keep in mind that it was not Greek tragedy that was built upon the basis of the Oedipus complex, but it was that latter that was created upon the foundation of Greek tragedy.14 For Lévi-Strauss, in turn, the Oedipus myth (just as any other myth) is predominantly a game of dif­ ferences within its structure, a logical tool of sorts, revealing irreconcilable contradictions. According to this interpretation Oedipus together with his story and drama becomes transformed into a myth. The protagonist is reduced to playing the part of a "con­ stitutive individual”. Nonetheless, symbolic meanings proposed by the Oedipus myth cannot be enclosed into such a purely logical perspective. The symbol precedes and transcends the logos. Just as important is the fact that a reconstruction of the myth is not tantamount to an extraction of its meaning, which Lévi-Strauss described as a cognitive function: What is here called a meaning-function is not at all what the myth means, its philosophical or existential content or intuition, but the ar­ rangement, the disposition of themes, in short, the structure of the myth 15. So m u c h: the structure of a myth, and so l i t t l e: the structure of a myth. Vladimir Propp represented a slightly similar ap­ proach in an extremely interesting text on the con­ nections between the Oedipus motif and folklore. This is a clear example of the historical orientation of the “late” Propp, seeking in the plots of tales, legends, and epic works a reflection of concrete life situations and historical matter. But he too, just like Lévi-Strauss, re­ garded “Oedipus” to be a formal unit, one of the "mo­ tifs” of folklore plots, a structural counter.16 Yet another treatment of Oedipus is epitomized by René Girard. It must be said at the very onset that Lévi-Strauss and Propp were interested predominantly in the formal-logical aspect of the Greek tale, while Girard tried to answer the fundamental question: what are the Oedipus myth and legend about? In evoca­ tive prose, mixing persuasion with open conceit and gnostic certitude, he argued that only the scapegoat mechanism is capable of explaining the basic meaning of the story of Oedipus. This mechanism is just as ef­ fective when we inquire into origin and structure.17 A community in the throes of a conflict or violence or burdened with misery turns, in Girard’s opinion, to­ wards a selected innocent victim who becomes the focus of all amassed negative emotions. Collective violence that causes the suffering or death of that victim restores desired order and recreates the community. The “cause” and “reason” of the misfortune are thus expedited to the outside, beyond the limits of the community. We have found ourselves within the range of the basic categories of the Girard anthropology: the sac­ 406 rificial crisis, group murder, mimetic desire, and the scapegoat mechanism. This undoubtedly original conception, announced by Girard in: La Violence et le Sacré and then developed in several of his other books, unfortunately features a jarring one-sided ap­ proach. Almost everything that Girard deals with is elucidated by reference to the same interpretation scheme. By way of example, Oedipus is inserted into an “all-explanatory” hypothesis and, apparently, is supposed to confirm solely the veracity of the previ­ ously accepted premises. Girard’s extravagant reading of familiar texts is annoying, and the same can be said about the apodictic manner in which he formulated his conclusions and the totalism of his conception, ap­ parently excluding the possibility of all polemics. Eth­ nologists are shocked by my blasphemies, Girard declared bombastically, extremely pleased with himself.18 Not only shocked: sometimes their approach is extremely critical. The four above listed interpretations of the story of Oedipus were supposed to constitute a ”negative” backdrop for further proposed reflections. We found them unacceptable for several reasons. The first sug­ gests a “bipolarisation” of the classical protagonist. The next two perform his “formalisation”, and the last reduces his complexity, forcing him to match an a apriori accepted scheme. This is why I suggest relegating them to the margin and turning towards philosophical and hermeneutic interpretations of the story of Oedi­ pus. It is here that we shall seek intuitions casting light on the adventures of Walter Faber. The feature that characterises Faber probably the best is his profession. He is an engineer, a designer, and a constructor of dams. His is a concrete mind, trusting exclusively the senses without succumbing to the illusions of the ”divine arts of the imagination”. When Hencke compared the landscape around the crushed car to a land of dinosaurs he heard a cold re­ ply claiming that this was a case of erosion and warn­ ing against being carried away by imagination. Faber is also amazed by the metaphorical expressions in the statements made by Sabeth. He does not suspect even for a moment that he too, despite his concreteness, is a metaphor. This is a man who places his whole trust in technology and its accomplishments. During one of the discussions conducted on the ship, upset by the remarks made by other passengers about art, origin and eternity, he joins in to add ironically that it is not art and religion that keep the ship afloat but Ameri­ can technology. Faber is a mathematical being and his consciousness is governed by the logic of probability. The film outlines much more moderately than the novel a likeness of Faber as a technical mind subjected solely to mathematical calculations and the laws of sta­ tistics. Frisch’s Faber is on the borderline of exaggera­ tion. One of the engineer’s characteristic arguments �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY admits that he does not believe in the verdict of fate or in destiny since as a technician he is accustomed to taking into consideration the formulae of probability. Without the forced landing in Tamaulipas on 2 April everything would have followed a different course: he would have never met young Hencke, perhaps never heard about Hannah, and up this day never realised that he is her father. It is even quite possible that Sabeth would be still alive. Admittedly, this was more than sheer coincidence - it was a whole chain of co­ incidences. In order to recognise improbability as an existing fact there is no need for mysticism, and math­ ematics suffices. To put it mathematically: probability and improbabiity do not differ as regards their essence but frequency of occurrence, and the occurrence of a phe­ nomenon that is more frequent is much more credible. When, however, something improbable takes place it is by no means a supernatural effect, a miracle or something of the sort, as laymen are fond of claiming. Whenever one speaks about probability, it always con­ tains improbability as the extreme case of possibility, and if that improbability does take place, then there are simply no foundations for astonishment, outrage or mystification.19 Quite possibly, this exaggeration on the part of Fr­ isch is justified. After all, Faber is not only a surname attached to a concrete person; the word also charac­ terises a certain ideal type, a model figure: homo (this time without a capital H) Faber. In the case of a model we always deal with a certain overstatement, some­ times close to a caricature. Walter Faber interfering in Nature by resorting to ideas typical for an engineer is its perfect model-like embodiment. Daniel Bell’s ear­ lier cited work contains an explanation of the term: homo faber: Man as homo faber sought to make things, and in making things he dreamt of remaking nature. To be dependent on nature was to bend to its caprices and acknowledge its tyrannies and diminishing returns. To re­ work nature, to make fabricated things, was to enhance man’s powers. The industrial revolution was, at bottom, an effort to substitute a technical order for the natural or­ der, an engineering conception of function and rationality for the haphazard ecological distributions of resources and climates.20 In order to better understand the meaning of Fab­ er’s passion and that of homo faber intent on emulat­ ing Nature in its act of creation and on subjecting it to “technical tooling” it is necessary to situate it in a perspective different from the usually applied one. It will no longer be a mere chapter in the history of technical achievements but a fact from the history of man understood as homo religious. This is not a mis­ take. Homo faber, after all, continues, albeit not quite in a straight line, the work of alchemy. The alchemist cooperated in the perfection of matter, accelerated its natural “work”. The very idea of alchemical transmu­ tation embarks upon archaic beliefs about the possi­ bility of altering Nature by work. Ancient metallur­ gists and mediaeval alchemists envisaged Nature as an emanation of the sacrum, but the contemporary homo faber acts in a space devoid of signs of hierophany. He also does not conceive “work” involving Nature as tantamount to perfecting it. Despite this difference he unconsciously realises the unfulfilled aspirations of alchemy: the wish to render Nature perfect and to rule over Time. Mirceae Eliade declared that it is neces­ sary to seek in dogma characteristic for the nineteenth century (claiming that man’s true mission is changing and transforming Nature, that he can produce better and quicker than Nature, and that he is predestined to be its master) that one should seek the authentic continuation of dreams cherished by alchemists. The soteriological myth of protecting and, ultimately, sal­ vaging Nature has survived camouflaged in the bom­ bastic programme of industrial societies, which have chosen the task of a total “transmutation” of Nature and its transformation into “energy”. From the viewpoint of the history of culture one could say that in their desire to replace Time alchemists anticipated the most significant elements of the ideol­ ogy of the modern world. Chemistry gathered only the crumbs of the alchemical heritage, whose largest part remains elsewhere, in the literary ideologies of Balzac and Victor Hugo, the naturalists, the systems of the capitalistic, liberal or Marxist political economy, ma­ terialistic or positivistic theologies of infinite progress, and, finally, wherever faith in the unlimited potential of “homo faber” flares up and the eschatological value of labour, technology, and the scientific exploitation of Nature is seen. Having deliberated over this, we dis­ cover that this fervent enthusiasm is based on a single certainty: by subjugating Nature with the assistance of physico-chemical sciences man feels ready to compete with it, but this time without losing Time. From now on, work and science will perform the deed of Time. With the help rendered by that which he regards as most important within himself, modern man under­ takes the function of temporary existence, in other words, he replaces time.21 Follow this trace. The Latin word: faber means ar­ tisan, carpenter, blacksmith. Affiliated words - fabre, fabrica, fabricatio, fabricator, fabricor - sustain the idea of creating, the creative activity contained in faber (e.g. fabricor - to create, to give life). More: indicat­ ing the artificiality of that, which has been produced they contrast this type of creation and natural ”creation”, thus bringing them closer to the idea of creatio ex nihilo. The very word faber already resounds with a prediction of divine creation and power. The film contains a scene whose meaning is wholly emblematic - Faber showing his engineering projects 407 �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY to representatives of Third World countries. The large screen above him depicts a battle waged by the cha­ otic element of water and man’s ability to tame the elements. The last scene of this instructive film shows an already erected dam and water captured within the walls of the receptacle. Applause. Overwhelming victory. Faber - the divine creator. Faber - the demi­ urge. Recall, while continuing for a while the etymologi­ cal motif, that the meaning of the Greek demiurgos is close to the Latin faber. Demiurgos is an artisan, a potter, and according to the Gnostics - a creator of the material world. In Greek mentality demiurgos was closely connected with the idea of knowledge - ex­ traordinary, mysterious, and forbidden. In a fascinating text about the symbolic of the Oed­ ipus myth (to which we shall return) Sergei Averint­ sev, discussing the motifs of incest and its connections with the symbolic of power and knowledge, recorded a close affiliation in Greek tradition of the sages and the Magi (and thus those who possessed secret knowl­ edge) and craftsmen. Classical consciousness treated the crafts as a magical art. The master was thus a humble but fully-fledged comrade of the magus. Both had penetrated extraordinary secrets inaccessible to laymen, both are capable of subjugating demon forces (the pseudo-Homeric potters’ song describes the fan­ tastic demons battled by Greek potters; other crafts­ men shared the same plight). Artemidor referred both to the crafts and magic. An interesting parallel can be even conducted for the modern European epoch, which, after all, deprived the handicrafts of a magic nimbus: suffice to recall the meaning of the word “ma­ son” to understand just how strongly the custom of linking crafts with occultistic initiation.22 The text by Averintsev makes it possible to notice that the etymological sources of technology, a domain closest to Faber, possess magical-sacral roots. Thus Faber - let us gather the heretofore noted motifs - is a person who discovered the mysteries governing N a­ ture, who is “above”, who knows, and cultivates his ”magical knowledge” reserved for the few with the dedication of a missionary in lands suffering from "ig­ norance” ; finally, he has assumed a position reserved for the gods. Note, at the same time, how strongly this idea of knowledge is combined within the character of Faber-faber with the idea of power comprehended not in political categories but quasi-divine ones; this power over time reveals itself in unhampered design­ ing and forecasting the future. Faber brings alive the image of Prometheus-the re­ deemer together with the whole heroic-tragic charac­ teristic contained in that classical symbol. Prometheus, as we recall, was the master of numerous skills and arts (i.a. blacksmithery!) but also, and this is recalled more rarely, a divine potter, as follows from certain ancient 408 interpretations. Prometheus becomes a scultpor of people. This means that man’s configuration of refer­ ence is no longer divine order, which could be violated and bring about his defeat. Man is now self-dependent and certain of his knowledge and potential.23 Schlondorff s film, to put it explicitly, is not solely and above all a critique of contemporary civilisation and its rationalistic-technological appendages, the spirit of calculation and Promethean optimism. Such an interpretation would reduce the film at least to the level of on-the-spot publicistics, albeit acute and de­ void of illusions. This is not enough. The Faber char­ acter contains many more meanings. The engineer’s deifying technical intellect contains the discernible feature of a tragic hero. This is classical hybris. In the afore-mentioned characteristic of Oedipus, Auden wrote outright: The original sin of the Greek tragic hero is hybris, believing that one is godlike.24 Now the connec­ tion between Faber and Oedipus has become some­ what clearer. Let us, therefore, follow further this trail of barely marked suitability. The crime committed by Sophocles’ Oedipus in­ volved two events: the murder of his father and the incestuous relationship with his mother. Despite the fact that these are two different deeds the crime re­ mains essentially the same. From the point of view of Oedipus the murder of his father is “only” an initial step necessary for marrying his mother. Incest "really” brands the perpetrator. Interestingly, classical authors also shared this attitude: already the tragedy by So­ phocles features suitable premises. In the famous IV station the chorus speaks only of: fatal wedlock, thou didst give me birth pursued by revenge (v. 1217), with­ out any mention of patricide. In The Odyssey Homer too differentiates the premise from the main event: He married after having killed his father. In paradoxographic literature, a genre from the domain of popular culture dealing with unusual events, there is simply no allusion to patricide. Here, Oedipus is unambiguously and, it could be said, necessarily linked with incest. The crime committed by him was, therefore, marrying his mother, additionally burdened with murdering his father.25 While analysing the motif of incest within the con­ text of classical culture Averintsev noticed not only a biological phenomenon but also primarily a symbolic dimension. In an extremely precise manner and by resorting to oneirocritique he revealed the symbolic relation between incest and winning and wielding power. The incestuous dream (son and mother) in the symbolic system of Graeco-Roman antiquity was an important prophecy for the ruler and politician. De­ pending on the manner of seizing power - legally or by means of usurpation - it was, respectively, a for­ tunate or ominous sign. The motif of incest was also connected, as has been mentioned, with the symbolic �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY of knowledge. Schlondorff s film animates this sym­ bolical tangle. There is no doubt that the incestuous (totally unconscious) relationship between Faber and his daughter cannot be treated literally and purely biologically. Schlondorff: We agreed that incest could be some sort of a metaphor26. Paradoxically, this uncer­ tainty on the part of Frisch and Schlondorff (could be) as regards the meaning of the incestuous relationship presented in the film is an advantage from our point of view. It demonstrates that in this case we are within a symbolic space: unclear, non-discursive, allusive, with a barely suggested significance. What sort of a meta­ phor or symbol is cinematic incest? A t the onset, let us once again resort to the subtle arguments expounded by Averintsev. In antiquity incest was symbolically associated with knowledge, albeit of a special variety - unusual, mysterious, prohibited. Incest was forbidden and ter­ rifying, but divine mysteries too were reserved and inspired horror. Such was the nature of the symbolic tie between incest and knowledge.27 The recorded ex­ perience also casts a light on the close connection be­ tween incest and knowledge, indicating the affiliation of the sphere of cognition and the domain of Eros. The Biblical use of the verb “to know”, denoting penetra­ tion of the mystery of the female body, is universally recognised (“And Adam knew Eve his wife; and she conceived, ...”). Such an application was adopted also in the Greek. By way of example, in the writings of Menander a girl confesses that her seducer “got to know her”, while Plutarch consistently granted the verb in question a purely erotic connotation. Similar instances are encountered in the case of Heraclides of Pont, Callimachus and many other authors. If the Greek language discloses in erotic declarations that “knowledge” signifies the “penetration” of a mystery, then this aspect is without question also a priori em­ bedded in Oedipian incest and means the penetration of the most concealed life secret.28 We mentioned previously that Faber is the one who knows, who possesses knowledge. He, who possesses knowledge does not have to seek it. Nor does he ex­ pect that some sort of knowledge could enlighten him. What kind of knowledge, therefore, can be achieved by a person who already knows? A true puzzle. Let us return for a while to Oedipus. Karl J aspers described Oedipus as a man who wants to know29, in other words, one that does not know. But Oedipus already has at his disposal considerable knowledge. He is sovereign, discerning, solves the puzzle, and defeats the Sphinx30. He has demonstrated certain knowledge and learned something. He knows many essential things, but still wishes to know. There exists a distinct similarity between the knowledge belonging to Faber and that possessed by Oedipus. This is the type of knowledge based on exag­ 409 gerated trust in the power of the intellect, knowledge that is connected with a conviction about the poten­ tial of an exclusively rational study of the mysteries of life. Importantly: this is knowledge-power. Such ho­ monymy expresses the essence of the issue at stake. There is a single difference - in the case of Oedipus such knowledge is connected with power, rule, and political authority, with becoming blinded by power. In the case of Faber, however, this is knowledge of the technical mind, completely convinced about the lim­ itless potential of interfering with Nature, controlling and governing it. Note that in both cases this knowl­ edge refers to the outer world and carries the idea of manipulating and subjugating reality. It is the sort of knowledge that is suffused with a utilitarian-pragmatic aspect. Time to return to our puzzle. Now it is easier to solve it. Despite the fact that he knows, Faber can still find something out because his incestuous relationship with his daughter possesses knowledge entirely differ­ ent from the one that so far has been at his disposal. Erotic “penetration” is tantamount to self-penetra­ tion, the penetration of one’s interior and fate. This is the sort of knowledge whose light brutally brings forth the essence of knowledge already possessed. It reveals the illusions and hybris of the other. It shows insignifi­ cance or, at any rate, secondariness vis a vis the first. The light of s e l f-k n o w l e d g e illuminates k n o w l e d g e-p o w e r and not vice versa. There where there is crime (even unintentional) there must exist also punishment. A t the same time, this concept of punishment does not have a penalis­ ing nature, even more so considering that in the play by Sophocles the protagonist metes out punishment himself. Here, the logic of punishment is ruled by the principle of symmetry or, one is inclined to say using the famous description coined by Blake, fearful symme­ try. Having learned the truth about himself Oedipus: ...The pin of gold, broad-beaten like a flame, He tore from off her breast, and, left and right, Down on the shuddering orbits of his sight Dashed it: “Out! Out! Ye never more shall see Me nor the anguish nor the sins of me. Ye looked on lives whose like earth never bore, Ye knew not those my spirit thirsted for: Therefore be dark for ever.31 The eyes that rested on externalities, the illusions of things, and were unable to perceive the truth of the essential and concealed are gauged out. Symbolically, Oedipus assumes the role of Tiresias and starts to no­ tice that, which the blind seer has known for long. He becomes a “blind seer”.32 Now, for the last time, here is the incomparable commentary by Averintsev, who wrote that both the tragic irony in the conversation between the blind, but seeing Oedipus and the blind seer Tiresias, as well as the closing lament of the cho- �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY rus about the governance of sight compel us to place the act of self-blinding committed by the protagonist within a context of an opposition between the essence and the visual. Oedipus plucked out his eyes, which betrayed him, while blinded by the invisible and be­ guiled by the obvious. His knowledge turns against him and his sight turns towards his innermost self. Appar­ ently, wisdom-force and wisdom-power are crime and blindness, the dimmest possible darkness of ignorance. Now, immersed in the darkness of physical blindness Oedipus seeks different wisdom - self-cognition; he must see clearly that, which remains inaccessible to his eyes.33 In Homo Faber the motif of the eyes plays an im­ portant part almost from the very beginning. Excusing himself Faber tells the stewardess that he was unable to catch the plane on time because he suddenly felt ill because of [his] eyesight. During the evening car ride, somewhere in France, he complains about his eyes, to which Sabeth replies that she will be his eyes. The tragic irony of those words becomes apparent much later. Finally, a scene, one of the earliest in the plot (and maintained in sepia) and, at the same time, chronologically the last (repeated in colour at the end of the film), in which the motif of the eyes becomes cleansed of all physiological-medical associations. Up to that moment, eyes could still dominate the recep­ tion of the film. Now, we see Faber in sunglasses, wait­ ing, already after the death of Sabeth, in an airport hall in Athens and confessing that he was incapable of committing suicide. More, he was unable to look because he could not see. In any case, there was noth­ ing to look at since she was no longer. The dark sunglasses accentuate Faber’s blindness - one could add: symbolically, if that word could be freed of the universal meaning that it assumes within this context. Punishment-blindness is not meted out literally. Nonetheless, Faber’s blindness is just as real: he admitted that he could not look because he could no longer see. The eyes that up to then looked and did not see, now, just as in the story of Oedipus, are no longer capable of seeing but begin to perceive, albeit at an entirely different level. Sight is supplanted by its inner counterpart, contemplating in humility the in­ comprehensible verdicts of fate. This is Faber’s “jour­ ney to the end of the night”. Oedipus the King by Sophocles was known as a trag­ edy of fate. In Homo Faber this motif appears at the very onset and in different versions, while in the finale it reveals itself with full force. In the afore-mentioned "first-last” sequence we see Faber sitting in the Athens airport hall. Off screen, he asks why did all the events have to befall him? But this commentary is heard once the veils of ignorance have already dropped, at a moment ”when everything became obvious”, when all is post factum, or rather: post mortem. Earlier in the 410 chronological order of events in the film, while sitting in an airplane, Faber turns to a stewardess admitting that he fears becoming embroiled in some sort of a chain of developments.. And in a conversation with Sabeth he asks her casually: Do you believe in chance? In Faber’s mathematical mind there appears an un­ clear premonition of future events. But it rapidly be­ comes neutralised by including them into the logic of probability, which leaves no room for doubt. Faber is incapable of deciphering signs - forecasts of looming misfortune (Joachim, who hanged himself and whom he discovered together with Hencke, a bas­ relief with a likeness of a slumbering nymph -Faber remarks that she seems to be asleep, thus anticipat­ ing Sabetha’s accident). He is incapable of extracting meanings whose reference to him is the profoundest. During the first meeting with Faber on a ship Sabeth shows him a book, which she took on the journey. It is Camus’ The Stranger with its refrain of a recur­ ring question about the guilt of the main protagonist. Faber, however, shows no interest. This small detail makes it possible to accentuate once again the similar­ ity between Faber and Oedipus. The latter is frequent­ ly called a traveller, a foreigner, and a stranger. From the moment when we get to know him, Faber too is on the road. He does not have a home and constantly moves from place to place, living in hotel rooms. He is never at home. Contrary to Odysseus he has nowhere to return to. Faber - the homeless, Faber - the eternal wanderer. The original title of the film: Voyager, un­ derlines and showcases this state of Faber’s permanent suspension and roaming. Faber, as we asserted, sees nothing. N ot only does he not know what he is doing but he also does not know what he is saying. During a discussion on reli­ gion and art he presents an apotheosis of American technology, declaring with deep conviction that he is ignorant about the appearance of the souls of the condemned. Optimism worthy of a protagonist from Sophocles’ tragedy. Faber also does not notice anything peculiar in the sentences uttered by Sabeth during one of their journeys across Greece, when she says that they have so much to see and that it would be a crime not to go to Delphi. Although this statement was made in a rather innocent travelling-tourist context it is difficult to resist the impression that the second sentence is not only a serious information-sign addressed to Faber but also defines the most profound albeit not named out­ right motif (in the musical understating of the term) recurring throughout the whole story and touching its very core. It would be a crime not to go to Delphi - at the very beginning of his wanderings Oedipus paid a visit to the oracle at Delphi: ... So privily without their leave I went To Delphi, and Apollo sent me back �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY Baulked of the knowledge that I came to seek. But other grievous things he prophesied, Woes, lamentations, mourning, portents dire.34 Faber had an opportunity to see Delphi at the end of his journeys. He was in a hurry, however, because he wanted to learn the truth as quickly as possible in the belief that it he would discover it in Athens during his meeting with Hannah. Meanwhile, the truth is within his reach. What sort of truth is it? Plato’s Charmides says outright: (...) when a worshipper enters, the first word which he hears is “Be temperate!” This, however, like a prophet he expresses in a sort of riddle, for “Know thyself!” and “Be temperate!” are the same35. The oracle says: know thyself - the famous: gnothi seauton. For Faber "Delphi” is only a locality in his Baedeker tourist guide; it could, however, become a cryptonym, an il­ lusive directive of special knowledge. Just as Oedipus, Faber is a bad hermeneutician. There exists yet another, equally important, aspect. Remember, after all, that in the Greek world destiny is an actual force. Familiar with the contents of the Del­ phic oracle Oedipus does everything so that it would not come true. To the scene of tragic recognition he knows nothing about the inappropriate nature of his deeds. Like Faber, guided by some sort of mysterious force (fate? destiny? how should we call it?) he does things that he does not want to do. He aims straight at misfortune, all the time unaware of the meaning of his conduct. Recall Auden’s description of the specific situation in which Oedipus-the tragic hero found himself: At no time has he been conscious of being tempted to do what he knows he should not do, so that at no time is it possible to say, “That was where he made his fatal mistake”. A t this stage, we could, without misappropriating the char­ acteristic proposed by Auden, describe Faber as the embodiment of a classic tragic hero. After all, Faber is not for a single moment conscious of being tempted to do what he knows he should not do. Schlondorff: Why should a man not fall in love woth a 25 year-old woman or even marry her. I believe that in the biography of Max Frisch this ocurred not once36. Im­ portantly: Faber did not intend to flirt with Sabeth! In the film this is obvious. There is, therefore, not a trace of temptation. In the Frisch version Faber ponders on his decisions while trying to capture the moment in which he committed the fatal error.37 Are we not mix­ ing conceits by referring specific meanings typical for ancient Greek culture and connected with the idea of destiny to contemporary literary and film reality; is this not a process of projecting Greek notions onto our mental reality? Tadeusz Czapliński, an outstanding expert on antiquity, responded partly to those doubts in his insightful and passionate article on the “tragedy of 411 destination”. In it, he followed not only the religious and literary sources of Oedipus Rex but also discussed modern realisations of the prime theme of Sophocles’ great work. Upon the example of plays by Shakespeare (Macbeth) and Ibsen (Ghosts) Zieliński recorded the changes to which Greek destiny was subjected in mod­ ern drama and disclosed its interiorisation. In modern mentality, in contrast to Greek tragedy, destiny ceased being external, a transcendent force acting next to and above the protagonists, and became a psychologi­ cal moment: a prediction-suggestion, which the pro­ tagonist believes (Shakespeare) or immanent destiny, part of history, the past, the protagonist’s biography (Ibsen). The more interesting, therefore, is the conclusion drawn by the brilliant philosopher reflecting on the manner in which the Greek idea of destiny exists in our culture: After all, even now the fate of Oedipus caus­ es all the sensitive strings of our soul to tremble; naturally, this takes place not because we believe in the existence of transcendent destiny, which occurs in the Sophocles trag­ edy as the great opponent of the protagonist. No, we regard them only as a symbol —in itself it not real, in contrast to the terrible, unspeakable “something”, which it symbolizes. It is exactly this terrifying “something”, due to its unexstinguished and directly experienced realism that compels us to treat symbolised transcendent destiny as reality. I have in mind, obviously, the contemporary public and not the one from the times of Sophocles or the latter.38 It is easy to recognize this terrible, unspeakable “something“ in the sentence passed by fate, which Fab­ er complained about and was unable to comprehend. He added that he was not in love; on the contrary, before the two protagonists began talking Sabeth was even more of a stranger than any other girl, and the fact that he and his daughter struck up a conversation was an entirely improbable coincidence. They could have just as well walked past each other. Why speak about a twist of fate if everything might have followed an entirely different course.39 Really? That terrible, unspeakable “something” appeared in the lives of Faber and Sabeth in a mild version and without any forecasts of unpleasant consequences. Just like in the unusual, ironically light and philosophically “heavy” poem by Wisława Szymborska: Because they didn’t know each other earlier, they sup­ pose that nothing was happening between them (...) They’d be greatly astonished to learn that for a long time chance had been playing with them. Not yet wholly ready to transform into fate for them it approached them, then backed off, stood in their way �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY and, suppressing a giggle, jumped to the side. There were signs, signals: but what of it if they were illegible (...).40 Faber and Sabeth. In a short while chance playing with them will transform into fate. First by bringing them together in a hotel room, as in another poem by Szym­ borska, which just like its predecessor penetrates Chance turns a kaleidoscope in her hands. Billions of collared glass particles flash. Suddenly Hansel’s piece of glass crashes with Gretel’s. Imagine, in the same hotel. (...).41 the mystery of chance to find fulfilment some time later in Sabeth’s death. Could it be that chance is just another name for destiny? Faber endeavoured to discover the meaning of the whole story, sought the reasons for his crime, and re­ constructed the chain of causes and dependencies that resulted in the "fatal” ending. If the stewardess had not looked for him, if he had not spoken to Hencke, if he had not boarded the ship earlier, if he had not travelled together with Sabeth ... If, if, if. Tragedy is inscribed into the conditional tense. Why did all this have to happen to me, asks Faber. Why did he have to be the “chosen one”? And is he really guilty? There are no good, i.e. unambiguous answers to these questions. Indicating hybris as the sole source of Faber’s crime is not the solution but reduces the complexity of the whole story to a single dimension. Such would have been the answer of a moralist. But just as real as Faber’s cognitive pride was that terrible, unspeakable "something” regardless how we would be inclined to define this ambiguous "Delphic” expres­ sion: as chance, destiny or the very fact of having been born. Faber’s crime is not ethical (a description intro­ duced by Czapliński), because no ethical ban had been violated consciously. This is a t r a g i c crime, in whose case all moral and legal categories lose their sense. Guilt of this sort does not match any of the paragraphs of the penal code and a court verdict is not applica­ ble. This is the sort of crime and its references to con­ temporaneity that were described extremely aptly by Gardener. The celebrated tragic theory of guilt, which int he case of Aristotle did not as yet play any role, does nto exolain even contemporary tragedy. Tragedy does not take place in those cases where just penance corresponds to the crime and where the moral ac­ count of the guilt is complete. Full subjectivisation of crime and fate is also absent in contemporary tragedy. A characteristic feature of the essence of tragedy is rather an excess of tragic consequence. Despite the whole subjectivity of the crime, even modern tragedy includes the moment of that ancient supremacy of 412 fate, revealed in the disproportion of crime and fate as equal for all.42 Faber, just like Oedipus, is both guilty and not guilty. There where we would like to see an all­ examining and resolving alternative we come across an incomprehensible conjunction of contradictions violating the rigours of logic. We face the mystery of individual fate. Importantly: both in the Schlondorff film and in Oedipus Rex there is no solace. Nor is there any es­ cape from the existing situation. For the protagonist such liberation may be achieved only in and through tragedy. The price of such freedom is tragic clairvoy­ ance, a poignant variant of self-knowledge. Contra­ dictions are not eliminated. We leave both tragic protagonists: Faber and his wife-to-be Hannah watching fragments of a movie made by Faber during a joint voyage with Sabeth - a laughing, happy and, more significant - living Sabeth. Schlondorff: Frisch recalled the experience of watching a film shot with an 8 mm camera, which a friend of his showed every Sunday after the death of his wife. Over and over again, he had to watch how she tirelessly runs across a blossoming meadow from the world of the dead, once again tears her skirt while climbing over a fence and turns her laughing face at the camera. In his opinion this im­ age expressed perfectly the meaning of being dead.43 We thus abandon Faber-Sisyphus at a moment when he is left only with helpless contemplation of the reality of a shadow, with clairvoyant gazing at non-being. In a peculiar moment at the end of the story we realise, at first still not very clearly, that it is we, the spectators who just like members of the ancient audi­ torium are taking part in a tragic spectacle into which we had been drawn by the symbolic-mythical message of the events, not quite aware of the cathartic experi­ ences in the finale. Stranger still is the fact that eve­ rything occurred not via participating in a theatrical spectacle but at a time when we were looking at the rectangle of the screen. Even Marx, deliberating on the eternal topicality of Greek art, could not have en­ visaged this. Endnotes 1 D. Bell, The Cultural Contradictions of Capitalism, London 1979, p. 165. 2 E. Sabato, Nieznany da Vinci, „Odra”, no. 7-8: 1985, pp. 45-46. Werner Jaeger wrote in a similar spirit about Sophocles' protagonists: The ineffaceable impression which Sophocles makes on us today and his imperishable position in the literature of the world are both due to his character-dra­ wing. If we ask which of the men and women of Greek tra­ gedy have an independent life in the imagination apart from the stage and from the actual plot in which they appear, we must answer, “those created by Sophocles, above all others” (...). The perfection of those characters does not lie in the purely formal sphere but its source is contained in �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 much deeper domains of human nature where aesthetic, moral and religious factors are linked and accentuate each other, W. Jaeger, Paideia, Warszawa 1962, vol. 1, p. 288 and 290. Bell, op. cit., p. 166. By way of example: Orpheus by J. Cocteau, Electra by Cacoyannis and, predominantly, Oedipus Rex and Medea by Pasolini. Y. Lotman, Semiotyka filmu, Warszawa 1983, pp. 5-6. Lotman stressed the irony and distance towards the depicted conflict distinctly present in Polanski's film: The protagonists of the film experience a drama that destroys their whole life but for the author the drama lacks tragic profoundness and significance - viewing it from a distance he sees only the eternal buffoonery of a recurring ritual, ibidem, p. 7. An excellent example of the mythography interpre­ tation of the film in which equal importance is attached to similarities and diffrerences between the mythical story and the plot is the article by T Jefferson Kline, Orfeusz transcendujący: “Ostatnie tango w Paryżu” Bertolucciego, “Polska Sztuka Ludowa - Konteksty”, no. 3-4: 1992, pp. 100-107. Schlondorff o Maksie Frischu, „Kino“, no. 10:1992, p. 47. Ibidem, p. 19. Ibidem. Ibidem. Schlondorff z Babelsbergu, „Kino“; no. 5: 1993, p. 33. W. H. Auden, Grecy i my, in: idem, Ręka farbiarza i inne eseje, selection M. Sprusiński and J. Zieliński, introd. J. Zieliński, Warszawa 1988, pp. 422-423. I assume that the above recalled interpretation concepts are part of basic humanities and there is no need no delve into them more extensively. P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o meto­ dzie, selection, prep. and introd. P Cichowicz, Warszawa 1985, p. 141. Cf. also criticism of a one-sided approach to symbols and images in Freudian psychoanalysis: M. Eliade, Sacrum - mit - historia, selection M. Czerwiński, introd. B. Moliński, Warszawa 1970, p. 35. P Ricoeur, Model tekstu: działanie znaczące rozważane jako tekst, „Pamiętnik Literacki”, LXXV, 1984, fasc. 2, p. 349. V. Y. Propp, Edyp w świetle folkloru, typescript. This is an article issued in the collection: Folklor i dieystvitielnost, Moscow 1976. I owe access to the translation to the kindness of its author, Danuta Ulicka. R. Girard, Sacrum i przemoc, Poznań 1993, p. 120. R. Girard, Kozioł ofiarny, Łódź 1987, p. 65. M. Frisch, Homo Faber. Relacja, Warszawa 1964, pp. 31-32. Bell, op. cit., p. 148. M. Eliade, Kowale i alchemicy, Warszawa 1993, p. 176­ 177; 177-178. P Averintsev, W poszukiwaniu symboliki mitu o Edypie, in: idem, N a skrzyżowaniu tradycji, Warszawa 1988, pp. 159­ 160. H. G. Gadamer, Prometeusz i tragedia kultury, in: idem, Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 1979, p. 174. Auden, op. cit., p. 423. Cf. Averintsev, op. cit., pp. 154-155. Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. Averintsev, op. cit., p. 159. Ibidem, p. 160. K. Jaspers, O tragiczności, in: idem, Filozofia egzystencji, Warszawa 1990, p. 343. 413 30 Ibidem. 31 Sophocles, Oedipus the King, v. 1268-1273. 32 An expression proposed by Ricoeur, Egzystencja..., p. 143. 33 Averintsev, op. cit., pp. 168-169. 34 Sophocles, Oedipus the King, v. 786-789. 35 Quoted after: Ricoeur, Egzystencja ..., p. 74. 36 Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. upon this occasion it is worth recalling yet another fragment of Schlondorff's recollections demonstrating how Frisch regarded Homo Faber as a deeply personal work and how "reality” was immersed in ”fiction”: Frisch described to me Sabeth on the ship deck in enormous detail: the weather, the way the clouds floated by, and how hienever forgot how later, in Southampton, she left the ship and got lost in a crowd. Here, I interrupted him: “Just a moment, they were both sailing to Le Havre”. He replied: ”Yes, in thae book, but in life she got off in Southampton”. These are thoe moments when one no longer deals with a made-up story but comes across something that had been truly experienced (my emphasis - D. C.), ibi­ dem. 37 Frisch, Homo Faber, p. 182. 38 T Zieliński, Król Edyp. Tragedia przeznaczenia, in: idem, Szkice antyczne, Kraków 1971, pp. 464-465. 39 M. Frisch, Homo Faber, p. 106. 40 W. Szymborska, Miłość od pierwszego wejrzenia, in: Koniec i początek, Poznań 1993, pp. 26-27. 41 W. Szymborska, Seans, op. cit., p. 24. 42 F. G. Gadamer, Prawda i metoda, Zarys hermeneutyki filo­ zoficznej, Kraków 1993, pp. 145-146. 43 Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. �