21 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16ce2bc51f5601e5fb8fc6fdeb45b7f3.pdf be393407ed274a4ed7dbfb8ac4f69635 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe śmierć - wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5368 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.26 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 5. Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży kret ryjący: 1 — koło domu, 2 — w izbie lub sieni, 3 — w obrębie gospodarstwa lub poza nim, 4 — wróży nieszczęście, może to być śmierć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31c876912922850cca5a8a545a1641c7.pdf 5373b2d6cfcabcfd98f6e431dcba0583 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5768 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska śmierć - wróżby ludowe wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5365 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.18 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 2. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I I . Objaśnienia znaków: 1 — śmierć wróży pies wyjący w obrębie gospodarstwa, 2 — wyjący pies wróży nieszczęście — może to być śmierć kogoś z domowników. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79429f513628ab0b2885bbd4de2a7e03.pdf 91d3622c6ac0396c19dda5a643ee6e59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5767 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska zwierzęta udomowione - wierzenia wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5364 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.15 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 1. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I . Objaśnienia znaków: Pies wyje bo: 1 — czuje śmierć, 2 — widzi śmierć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e74e6a9edf9c06f39e1c9fd577b45e.pdf 277490e7ed7b2de8b23fa20262a2d081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5770 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska śmierć - wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5367 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się konia/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.22 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 4. Wróżby o śmierci z zachowania się konia. Objaśnienia znaków: Chory umrze, gdy: 1 — koń grzebie nogą w stajni lub na podwórzu, 2 — koń jest niespokojny, parska, rży. Chory umrze, gdy koń wiozący księdza: 3 — staje na drodze, 4 — przyjeżdża spocony, 5 — ogląda się do tyłu. Chory umrze, gdy koń czekający na księdza: 6 — grzebie nogą, 7 — śpi ze spuszczoną głową. Wróżby o rychłej śmierci kogoś we wsi, gdy w czasie pogrzebu koń ciągnący wóz z trum­ ną: 8 — obejrzy się za siebie, 9 — wskazuje głową na tego, który następny na umrzeć, 10 — gdy miną się dwa konie, w tym jeden zaprzężony do wozu z trumną. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cca79f34a9a33e89ac5b3f3844d3a12.pdf 30ba1ee26d29e25838f9491571fc86a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5769 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5366 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.19 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 3. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I I I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży pies wyjący w obrębie gospodarstwa: 1 — z pyskiem uniesionym do góry, 2 — z pyskiem spuszczonym ku ziemi, 3 — śmierć wróży pies grzebiący jamy koło domu lub w obrębie gos­ podarstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4162545c6b9c0fc005a7c0ece3686829.pdf 18d41be33dc489ec554dd7829942468d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5811 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Boże Narodzenie - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5408 Title A name given to the resource Zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.176 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 46. Zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, I I . Objaśnienia znaków: Pozostawianie pożywienia dla dusz na stole lub w kącie izby: 1 — resztek jadła z wieczerzy, 2 — chleba, 3 — opłatka, 4 — kutii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/938a508c65f1d7c38d9d0ee2fb603e0b.pdf 433467d79312802d27df0716cd74f379 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5812 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Boże Narodzenie - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5409 Title A name given to the resource Zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas (maps) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.177 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 47. Próg w sporzących zabiegach magicznych. Objaśnienia znaków: Podkładanie lub zakopywanie przedmiotów mających zabezpieczyć bydło przed działaniem „złych mocy". Zako­ pują lub podkładają pod próg: 1 — siekierę, aby zwierzęta nie chorowały, „były twarde jak stal", aby złe moce nie odebrały krowom mleka, 2 — miotłę, aby zwierzęta nie chorowały, 3 — miotłę, aby „złe moce", „czarownice" nie odebrały krowom mleka, 4 — zakopują łańcuch, aby zwierzę­ ta nie rozchodziły się, 5 — podkowę celem zapewnienia pomyślności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b02a6b9cadb9821e3e28a04ea798897f.pdf 5a9d3dd58903e34950746eed443698ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5807 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5404 Title A name given to the resource Przygotowanie izby na przybycie dusz w noc zaduszną do swoich domów/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.157 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 41. Przygotowanie izby na przybycie dusz w noc zaduszną do swoich domów. Objaś­ nienia znaków: 1 — pozostawianie uchylonych drzwi, 2 — wysypywanie izby piaskiem, 3 — ogrzewanie izby przez palenie w piecu kuchennym lub pozostawianie drewna w piekarniku, 4 — zostawianie palącej się świecy lub położenia jej na stole. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a290fdf7eaa804bfc141125b8c448700.pdf 0671cb5129d2e242d76ee017e6e7f335 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5808 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5405 Title A name given to the resource Pozostawienie w izbie pożywienia i innych przedmiotów dla dusz przychodzących w noc zaduszną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.158 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 42. Pozostawianie w izbie pożywienia i innych przedmiotów dla dusz przychodzących w noc zaduszną. Objaśnienia znaków: Zostawiają: 1 — chleb, 2 — resztki pokarmów, 3 — przy­ gotowują wieczerzę, 4 — zostawiają otwartą szafkę z żywnością. Zostawiają przedmioty kultowe: 5 — książeczkę do nabożeństwa, 6 — wodę święconą. 7 — pozostawiają wodę i grzebień. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f9f547c4331fe6ac55e7cd3a9bf347b.pdf a8362e48d87798be98b1907bbe164cdb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5809 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5406 Title A name given to the resource Obdarowywanie pieczywem dziadów w Dzień Zaduszny przed kościołem lub na cmentarzu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.165 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 44. Obdarowywanie różnymi produktami żywnościowymi dziadów w Dzień Zaduszny przed kościołem lub na cmentarzu. Objaśnienia znaków: 1 — kaszą surową lub gotowaną, 2 — mąką, 3 — jajami, 4 — serem, 5 — mięsem, 6 — słoniną, 7 — jedzeniem (brak bliższych danych), 8 — pieniędzmi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f79648255e2769215adda6c5cede265.pdf 1905b01d0c55997a732d27a9a71bbca2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5810 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5407 Title A name given to the resource Obdarowywanie różnymi produktami żywnościowymi dziadów w Dzień Zaduszny przed kościołem lub na cmentarzu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.166 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 45. Zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, I . Objaśnienia znaków: 1 — zostawianie pustego miejsca przy stole lub nakrycia dla dusz, 2 — wspominanie zmarłych, 3 — zapraszanie dusz przez gospodarza, który czyni to stojąc na progu chałupy, 4 — zapraszanie ptaków (w których ludność widzi duszę zmarłego) przez gospodarza stojącego na progu chałupy, 5 — wierzenie, że dusze zmarłych członków rodziny przychodzą do izby po wieczerzy wigilijnej lub w nocy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299d0d7396b8713c878de0b2813d18b9.pdf 5810fea8eba06c98e839cc2d98608931 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5805 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5402 Title A name given to the resource Wierzenia w przychodzenie dusz w noc zaduszną do kościoła/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.150 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 39. Wierzenia w przychodzenie dusz w noc zaduszną do kościoła. Objaśnienia znaków: 1 — dusze o północy uczestniczą we mszy św. W związku z tym istnieje: 2 — zakaz wchodzenia w nocy do kościoła, 3 — przekonanie, iż człowiek, który był w kościele w nocy, musi umrzeć po opuszczeniu kościoła, 4 — przekonanie, iż dusze rzucają się na człowieka, ścigają go i rozrywają, 5 — motyw dźwigania pełnego naczynia ze łzami dziecka, po którym rozpacza matka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1b90ab2b6c2649f530b7a7cf2ae4e30.pdf d2604f923389d1b863bbe99999e5a36b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5806 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5403 Title A name given to the resource Wierzenie, że dusze zmarłych w noc zaduszną do przychodzą do swojego domu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.154 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 40. Wierzenie, że dusze zmarłych w noc zaduszną przychodzą do swojego domu. Objaś­ nienia znaków: 1 — dusze przychodzą na podwórze, chodzą po nim i wchodzą do izby (brak przygotowań na przyjęcie dusz), 2 — dusze przychodzą przed swój dom, zatrzymują się przed domem, drzwiami (nie wchodzą do chałupy) lub chodzą po podwórzu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/972f201ce2caf26d77fd620d09ed7bbd.pdf b7ea64d132b02747d439c699d9a2b5f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6428 pol Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource teodycea ludowa religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6001 Title A name given to the resource O teodycei ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.175-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowski, Jakub Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAKUB JANKOWSKI Warszawa O TEODYCEI LUDOWEJ WOKÓŁ KOŚCIOŁA Podczas badań terenowych, prowadzonych w latach 2006-2007 przez grupę laboratoryjną1 Kamili Baranieckiej-Olszewskiej, zająłem się zagadnieniem ludz­ kiego nieszczęścia. Interesowało mnie przede wszystkim, czy i w jaki sposób mieszkańcy lokalnej społeczności interpretują napotkane na swej drodze przeciw­ ności losu. A także jaką rolę w owej interpretacji odgrywa wiara chrześcijańska. Moimi rozmówcami byli głównie mieszkańcy wsi Kadzidło. Głównym budynkiem tej blisko pięciotysięcznej miejscowości, i to zarówno ze względu na wielkość, jak i rolę odgrywającą w życiu mieszkańców, jest kościół parafialny (pod wezwaniem Świętego Ducha). Stoi on na wzniesieniu i widoczny jest z każdego niemal miej­ sca wsi. Dlatego też wyznaczał mi on kierunki podróży w poszukiwaniu rozmów­ ców. W odniesieniu do niego dzieliłem Kadzidło na poszczególne obszary, które potem kolejno odwiedzałem z dyktafonem. Podział wsi na obszary nie był elementem metody badawczej, a jedynie prak­ tycznym uporządkowaniem, które miało mi pomóc w przeprowadzeniu badań. W każdej, spośród czterech wyróżnionych przeze mnie części, spotykałem osoby o różnym stopniu zaangażowania religijnego. Ludzie wątpiący lub niewierzący stanowili niewielki odsetek moich rozmówców i, podobnie jak pozostali, nie byli przypisani do konkretnego obszaru. Podczas badań starałem się jak najbardziej zróżnicować grupę moich responden­ tów - pod względem wieku, wykształcenia, zawodu, jak też statusu materialnego. Zależało mi na tym, aby mieli oni różne zainteresowania i czerpali inspiracje (zwłaszcza podczas odpowiedzi na moje pytania) z różnych zakresów otaczającej ich rzeczywistości. Najogólniej wyrażone pytanie, jakie im stawiałem, brzmiało: dlaczego na świecie istnieje cierpienie (nieszczęście)? Podczas czterech wyjazdów terenowych przeprowadziłem ponad trzydzieści roz­ mów. Tylko w jednym przypadku moim respondentem okazała się osoba manifes­ tująca zwątpienie w boską moc. Przeważnie rozmówcy akcentowali swoje przy­ wiązanie do zasad wiary i silny związek ze wspomnianym kościołem w Kadzidle. 1 Wyjazdy odbyły się w ramach badań terenowych, prowadzonych i finansowanych przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Grupa badawcza, która składała się z uczestników laboratorium „Religijność współczesna: od obrzędu do performance”, była w „tere­ nie” czterokrotnie na przestrzeni półtora roku. �176 JAKUB JANKOWSKI Większość z nich brała udział w jego gruntownym remoncie, który - niczym w powieściach Franza Kafki - nigdy nie był wykonany zadowalająco. Udział ów był dla nich powodem do dumy, satysfakcji i uzasadnionego poczucia przy­ należności2 do parafii. NIESZCZĘŚCIE JAK BUMERANG Mieszkańcy wsi Kadzidło przyczynili się do odbudowy Domu Bożego3. Domu, w którym, wedle jednej z rozmówczyń, przepych jest wskazany choćby dlatego, że Pan Bóg nie może mieszkać we własnym domu gorzej niż człowiek. Jeśli by tak było, mógłby poczuć się urażony i stracić swoje zamiłowanie do Kurpiów - których tradycyjnie (zgodnie zresztą z ich własnym przekonaniem) przedsta­ wia się jako ludzi bogobojnych i poczciwych4. Można się tylko domyślać, z jaką intensywnością odcisnęłoby się piętno boskiego rozczarowania na społeczności dotąd tak wielce mu oddanej. Nieszczęście sprowadzone przez Boga byłoby o wiele gorsze od tego, które na co dzień może spotkać na swej drodze każdy z nas - zarówno ze względu na skalę, jak i natężenie. Zdaniem części moich rozmówców, objęłoby ono wielu ludzi na­ raz w mniej więcej tym samym czasie. Dotknięci zostaliby zarówno wierzący, jak i niewierni. Ludzie dotknięci zarazą, chorobą umysłową lub ginący w niespodzie­ wanych wypadkach zrozumieliby, czym jest wola boska i jakie są konsekwencje obrócenia jej przeciw samym sobie. Byłoby to nieporównywalne z dotychczaso­ wymi doświadczeniami człowieka. Obecne, codzienne nieszczęścia i pojedyncze ludzkie tragedie są (według najpopularniejszego spośród wyjaśnień podawanych przez rozmówców) boskimi przestrogami. Mają jedynie naprowadzić człowieka na myśl, że coś robi źle, wskazać mu konieczność poprawy oraz zadośćuczynienia. Przyjmując to rozróżnienie zgodnie z lokalną wykładnią starałem się - oprócz znalezienia przykładów poddających ją w wątpliwość - przyjrzeć się, w jaki sposób mówią o niej respondenci. Do kogo i na jakiej podstawie upodabniają tak działają­ cego Boga. W pamięci miałem również plastyczną sugestię Michaela Herzfelda, który pisze, że „istoty ludzkie potrzebują zawsze kogoś lub czegoś, co mogłyby 2 Gdy zdarzało mi się wychodzić poza Kadzidło, do okolicznych wsi, często natrafiałem na ludzi, którzy choć formalnie przynależeli do nowopowstałej parafii w miejscowości Lelis, w dalszym ciągu chodzili do kościoła kadzidlańskiego. Była to ich forma sprzeciwu wobec odseparowania ich od świątyni, którą odrestaurowali własnymi rękoma. 3 Kościół, jak opowiadali moi rozmówcy, miał nierówną podłogę i skromne wnętrze, ławy po­ kryte były grubą warstwą kurzu, a otoczenie zaniedbane. Degeneracja postępowała na przestrzeni lat, po śmierci owianego legendą proboszcza Mieczysława Mieszki. Ksiądz ten uchodzi w okolicy za budowniczego-wizjonera. Ks. Mieszko przepędził z okolic świątyni przekupniów, na miejscu straganów stawiając fontannę z ławkami, podupadłą świątynię odbudował (niemal w trzy dni) wy­ mieniając dach, drzwi, okna, malując ściany. Do życia powołał orkiestrę i Spółdzielnię Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Kurpianka”. Po jego śmierci nastały jednak lata chude - 38 lat stagnacji, której kres położył dopiero obecny proboszcz. 4 Informacje na temat kurpiowskiej religijności znaleźć można np. w dziełach Oskara Kolberga, czy Adama Chętnika. �O TEODYCEI LUDOWEJ 177 obarczać winą i odpowiedzialnością tak, by nie brać na siebie winy za kondy­ cję naszego świata i móc wytłumaczyć małe i wielkie tragedie nas dotykające” (Herzfeld 2004, s. 279). Wydaje się, że kurpiowskiemu obrazowi Boga - na pierwszy rzut oka - najbli­ żej było do archetypu ojca. Osoby bliskiej, pełnej miłości i wyrozumiałej. Kogoś, kto widząc błąd człowieka, cierpliwie czeka, aż ten się poprawi. A gdy nie może się doczekać, zniecierpliwiony wymierza karę. Dobrym zobrazowaniem tej tezy jest często powtarzane przez moich rozmówców powiedzenie: bez Boga daleko do proga dojść. Wskazuje ono na ojcowską opiekuńczość Stwórcy, jego cierpliwość i wytrwałość w ochronie jednostki przed niebezpieczeństwami świata doczesnego. Podkreśla także, jak mały jest człowiek w starciu z rzeczywistością i jak niebez­ pieczne potrafi być nawet najbliższe otoczenie, jeśli nie ma w nim Boga. Obraz ten był przytaczany w wypowiedziach rozmówców, jako znakomity wy­ bieg od moich coraz bardziej niezręcznych pytań o cierpienie. Z czasem pozwalał na zbycie problematycznych kwestii lakonicznym stwierdzeniem: to dla naszego dobra. Stwierdzeniem, które sugerowało zarazem niepojętą moc, siłę i złożoność boskiego planu. Kategorię wyjaśnień, które dotyczyły niezrozumiałego, lecz za­ sadnego nieszczęścia, określiłem jako ‘kategorię cierpienia słusznego’. ZASADNOŚĆ CIERPIENIA Kategoria cierpienia słusznego była motywem przewodnim prawie wszystkich rozmów, jakie przeprowadziłem podczas swoich badań terenowych. Zakłada ona winę cierpiącego, którą ten musi odpokutować fizycznie lub psychicznie (by spłacić dług wobec miłościwego Boga) lub wystawienie na próbę jednostki, tak by ta udo­ wodniła siłę swej wiary. Człowiek z natury rzeczy jest istotą grzeszną i za swoje niegodne czyny winien Boga przepraszać. Jeśli tego nie robi, doświadcza cier­ pienia mającego wymiar kary. Jeśli zaś oddaje Stwórcy cześć, jego traumatyczne doświadczenia są efektem udzielonej mu przez Boga łaski próby - Pan sprawdza w ten sposób gorliwość jego wiary. Nie da się ukryć, że dla moich rozmówców cierpienie jest zasadniczo złe. Jego występowanie na świecie wydaje się przeważającej większości ludzi faktem trudno akceptowalnym i niepotrzebnym. Ze zrozumiałych względów budzi ono dezapro­ batę także samych chrześcijan. Ich problem polega na tym, że muszą dodatkowo, oprócz wyrażenia sprzeciwu wobec cierpienia, rozpatrzyć kwestię współistnienia boskiej (nieskończonej) dobroci i zła. Przyjmując tę pierwszą (dobroć) za nieza­ przeczalną, pozostaje im nadać cierpieniu takie cechy, które zdejmowałyby z Boga jakiekolwiek podejrzenia o „niegodziwość”. Przyczyną cierpienia nie może być zatem boska wola, lecz jedynie ludzkie działanie. To ono, niejako wymusza, na Stwórcy reakcję. Bóg musi ukarać człowieka - nie dlatego, że chce, ale dlatego, że człowiek sam go do tego zmusza swoimi czynami. Cierpienie w oczach moich rozmówców musi być zasadne - inaczej nie mieściłoby się w ich religijnym świato­ poglądzie, bo obciążałoby swoim występowaniem Boga. �178 JAKUB JANKOWSKI Łaska próby może być zatem rozpatrywana w kategorii cudu, daleko bardziej aniżeli w kategoriach cierpienia. Nieszczęście wyjaśniane w taki sposób staje się wówczas najwyższego rodzaju dowodem na istnienie Boga. Takie ujęcie zagadnie­ nia, do którego większość rozmówców prędzej, czy później w rozmowie dochodziła stało się dla mnie głównym impulsem do badań nad pojęciem ‘teodycei ludowej’. Podczas badań dość szybko doszedłem do wniosku, że niezależnie od tego, jak starałbym się ukierunkować rozmowę, w końcu i tak wpadałem na jakiś życiowy zakręt rozmówcy. To, że istnieje nieszczęście i, że dotyka ono każdego na jakimś etapie jego życia jest na tyle oczywiste, że nie poddawałem tego faktu żadnej refleksji. O wiele bardziej zastanowiło mnie to, że nawet, gdy nie prowokowałem swoich rozmówców do opowiadania o nieprzyjemnych wydarzeniach z ich życia, w rozmowie stopniowo zanurzali się we własnej krzywdzie. Zanim więc skupiłem się na samych technikach towarzyszących uzasadnieniu życiowych niepowodzeń, musiałem pochylić się nad problemem samoistnego ukierunkowywania rozmowy. Uznałem, że wynikało ono z palącej potrzeby rozmówcy wytłumaczenia się z zaistniałych zdarzeń przed samym sobą, a jednocześnie utwierdzenia się w prze­ konaniu, co do sensowności własnych wniosków. Także z chęci choćby częściowej rehabilitacji niegdysiejszych nieszczęśliwych kolei losu. Z pomocą przychodziły mi tu, po raz kolejny, konstatacje Michaela Herzfelda, który wskazuje na „istnienie pewnego zestawu idei na temat przyczynowości, pozwalających jednostce uniknąć bezpośredniej odpowiedzialności za skutki podejmowanych przez siebie działań (bądź też niepodejmowania żadnego działania)” (Herzfeld 2004, s. 280). Jak się wydaje, owe idee były dla moich rozmówców ważnym impulsem do podejmowa­ nia prób wyjaśniania. Ich pokusa, by w obecności obcego człowiekiem spróbować odkryć sens własnych nieszczęść, zdominowała dalszy przebieg moich badań. THEOS DIKE Teodycea to termin rozumiany we współczesnej nauce przede wszystkim jako koncepcja religijno-filozoficzna, której zadaniem jest wykazanie za pomocą rozu­ mu religijnego albo rozumu filozoficznego, że zło w świecie, w sferze biologicz­ nej i ludzkiej, nie znosi naturalnego, filozoficznego albo religijnego przekonania o istnieniu świętego, nieskończenie doskonałego i dobrego Boga. Zazwyczaj zwraca się uwagę na etymologię słowa od greckiego theós - bóg + dike - użycie, prawo, zastosowanie5. Usprawiedliwieniem użycia przeze mnie terminu „teodycea” niech będzie wyra­ żane przez moich rozmówców niezrozumienie zasad funkcjonowania otaczającego ich świata i próba wytłumaczenia sensowności pewnych, negatywnych w odczuciu rozmówców, zjawisk pod względem udziału w nich Boga. Staje się On, w pewnym sensie, zmuszony do zesłania cierpienia wskutek okrutnych poczynań człowieka - można by jakoś porównać, że Pan Bóg jakoś karze człowieka, ale człowiek musi 5 ( 2002). Definicja opracowana na podstawie Leksykonu teologii fundamentalnej ks. Mariana Ruseckiego �O TEODYCEI LUDOWEJ 179 sobie powiedzieć, że to jest doświadczenie jakieś raczej... to nie jest kara, ale za tyle, za taki piękny glob, jaki Pan Bóg dał, a za tyle zła, jakie my czynimy, ludzie, no to to w sumie razem musi być to cierpienie jakieś (mężczyzna, 70 1., Kadzidło). Z kolei ludowość teodycei nie jest de facto wyrazem mojego przekonania jakoby istniała jedna, uniwersalna metoda wyjaśniania sensu cierpienia wśród całej spo­ łeczności wiejskiej. Byłoby błędem powracanie do zdezaktualizowanych koncepcji kultury ludowej w Polsce, które niegdyś postulowały taki stan rzeczy. Bliższy jestem, w tym względzie, wizji kultury typu ludowego zgodnej z ideą Ludwika Stommy (2002). Unikam jednak zarówno wyrażenia „teodycea typu ludowego”, jak również „teodycea na sposób ludowy”. Pierwsze z nich ma w sobie element nienatu­ ralnej swojskości - jak, np. Wesele kurpiowskie6 - drugi: zakłada pewną przekładalność terminu „teodycea” na język gwarowy danej społeczności67. Mija się z celem wykazywanie, że to, co wyniknęło z moich rozmów jest właśnie teodyceą, tylko, że wyrażoną gwarą lub ubraną w stroje ludowe. Używając wyrażenia „teodycea ludo­ wa” mam zawsze w pamięci sformułowanie: „swoistego rodzaju” - tak, jak graffiti jest swoistego rodzaju sztuką, a piłka nożna swoistą religią, tak wyjaśnienia moich rozmówców dlaczego cierpienie ma sens, są swoistego rodzaju teodyceą ludową. Z punktu widzenia terminologicznego dookreślenie ludowy jest zatem zasadne, o ile pamiętamy, że nie ma ono charakteru uniwersalistycznego, a symboliczny8. Jednak jeśliby poprzestać na tym wyjaśnieniu, to zasadnym byłoby uznanie, że rów­ nie uprawnione jest użycie, po prostu, określenia: „swoistego rodzaju teodycea”. Jako ludowe zdefiniowałem to zjawisko ze względu na pewne cechy dystynktywne, które przypisywało się niegdyś kulturze ludowej. Były one kojarzone z tradycjonalizmem, a w znakomitej większości, znalazły swe odzwierciedlenie w świadomie kształtowanej kulturze typu ludowego. Cechy te są właściwe także innej kategorii -potoczności związanej z geertz’owską „myślą potoczną” (Geertz 2005, s. 81-100). „Myśl potoczna” - jest systemem kulturowym, który zakłada, że nadrzędną rolę w systemie myślowym ma zdrowy rozsądek. Zasady konstrukcji systemu my­ ślowego są w jakiś sposób logiczne, a zatem zdroworozsądkowe, zaś relacje kul­ turowe nie muszą być tożsame z wyobrażeniem społeczności. Istotne jest odtwo­ rzenie mechanizmów myślenia, nie zaś ich sens oceniany z pozycji badacza. Myśl potoczną cechuje: naturalność, praktyczność, niemetodyczność (brak logicznego, 6 Przed samym słowem „wesele” należałoby wstawić, w takiej sytuacji, wyrażenie: „nieprawda, że”. Wesele kurpiowskie to coroczna inscenizacja „dawnego obrzędu”, rodzaj przedstawienia folklo­ rystycznego, choć zdarzało się, że był podczas niego zawierany prawdziwy ślub. Lecz każdy z uczestników tego wydarzenia wie, że tak naprawdę, wszystko, co robi jest na pokaz, stanowi przedstawienie podlegające ściśle określonemu scenariuszowi. Brak tu nie tylko jakiejkolwiek spon­ taniczności, lecz także najprostszego, z semantycznego punktu widzenia, aspektu wesela, mianowi­ cie: weselenia się. Osoby przebrane w tradycyjne stroje ludowe odgrywają określone role uzyskując w zamian konkurencyjną cenę usług proboszcza i gratulacje od wójta gminy za promocję tejże. 7 Kojarzy się tym samym raczej z wyrażaniem jakości, zawartych w teorii filozoficznej, za pomocą znaków i uproszczeń tak, by były zrozumiałe dla zdefiniowanej grupy odbiorców. 8 Ludowy w rozumieniu związanym z tradycyjnością i swojskością- ludowy, jako powszechny, typowy, powtarzany i prosty. �180 JAKUB JANKOWSKI z punktu widzenia badacza europejskiego, związku przyczynowo-skutkowego), przezroczystość i dostępność (każdy uznawany w danej społeczności za dysponu­ jącego zdrowym rozsądkiem, może konstruować komunikat) - są to tzw. „cechy stylistyczne” (Geertz 2005, s. 92). Myśl potoczna, „podobnie jak Król Lear, Nowy Testament i mechanika kwantowa składa się z opisów rzekomo trafiających w sedno spraw” (tamże). Zdaniem Teresy Hołówki myślenie potoczne „unika jakiegokol­ wiek zaangażowania ontologicznego - pomija problem, czy istnienie bólu głowy, drzewa za oknem, podejrzliwości sąsiada i mentalnego obrazu płonącego miasta jest tym samym rodzajem istnienia, istnieniem różnego typu, czy istnieniem raz «realnym», a kiedy indziej «pozomym»” (1986, s. 30). Jednak koncepcja Clifforda Geertza służy badaniu kultury jako takiej. Jest zatem - w założeniu - stosowalna w szerokim kontekście antropologicznym. Jej zadaniem jest wytłumaczenie kultury nie w skali lokalnej, lecz przede wszystkim w jej wymiarze globalnym. Pomijając fakt, w jaki sposób radzi sobie ona z tym drugim zadaniem, należy podkreślić, że użycie określenia „potoczna” w kontekście samej teodycei nadawałoby jej zbyt uniwersalny charakter odbierając elementy lokalne właściwe samej Kurpiowszczyźnie, a mające swoją rację bytu w podtekście wyrażenia „ludowa”. DLACZEGO CZŁOWIEK MUSI CIERPIEĆ? W samym procesie badawczym zasadniczym problemem, jaki przedstawiałem pytanym przeze mnie osobom, była kwestia nieszczęścia w wymiarze ogólnoludz­ kim. Pytałem: Dlaczego właściwie człowiek musi cierpieć? Czy nie mógłby żyć bez cierpienia? A jeśli już muszą istnieć nieszczęścia, to dlaczego jednej osobie przytrafia się ich mniej a drugiej więcej? Moi rozmówcy znajdowali przeróżne odpowiedzi na te pytania. Przede wszyst­ kim wskazując: 1. złe uczynki człowieka, za które karą jest właśnie cierpienie - całe życie się nie modlą, a ja k jakaś choroba wypadnie, to wtedy i znajdą Matkę Boską, Pana Jezusa i wtedy się modlą i wtedy się modlą, a tak że z dobroci to on się nie nawróci, tylko ja k mu się jakaś choroba stanie, to on wtedy wie o Matce Boskiej, o Panu Bogu (kobieta, 70 1., Kadzidło); 2. docenienie zdrowia poprzez zaznanie cierpienia - żeby docenić szczęście, to trze­ ba być najpierw nieszczęśliwym, jeśli nie byłbyś szczęśliwy, to... znaczy nie, chcesz być szczęśliwy, to musisz doświadczyć trochę nieszczęścia, bo byś nie wiedział co to jest szczęście, a co to jest nieszczęście (mężczyzna, 35 1., Kadzidło); 3. cierpienie jako formę sprawdzenia siły wiary człowieka - j a kiedyś myślałam, że Bóg mnie karze (...), ale teraz to ja wiem, że Pan Bóg mnie nie ukarał, że Pan Bóg dał mi takiego męża może po to... żebym ja wiele rzeczy zrozumiała, bo ja też może bym tu za mocno fruwała, nie? takie... (...) za mało pokory we mnie było (kobieta, 45 1., Kadzidło); 4. krzyż w życiu - a ja k się przyjrzeć, to wszyscy mają, każdy ma jakiś tam swój krzyż naznaczony, jakieś nieszczęścia (mężczyzna, 70 1., Kadzidło). �O TEODYCEI LUDOWEJ 181 Dysponując już pewnym zbiorem założeń na temat ogólnej przyczyny cier­ pienia, starałem się wyjaśnić zasadność tychże w oparciu o konkretne przykłady wykluczające lub chociaż poddające w wątpliwość ustalone już wyjaśnienia, np. skoro cierpienie jest formą sprawdzenia wiary człowieka, to dlaczego cierpiał Jan Paweł II? Tu spotykałem się z sugestią, że było to celem usankcjonowania jego osiągnięć jako głowy Kościoła Rzymskokatolickiego - kościół i on dokonał dużo, a może to przez te cierpienia... może dzięki tym cierpieniom mu się udało... pojed­ nać tyle wiar, mamy prawosławnych razem, mamy wszystko... kto kiedyś słyszał... żeby tak było (mężczyzna, 60 1., Kadzidło). Dla innych rozmówców było to po­ twierdzeniem jego człowieczeństwa - dlaczego cierpiał, że mimo wszystko nie jesteśmy idealni, że ten ciąg grzechu w jakiś sposób się ciągnie, zresztą to jest kwestia nie tylko złego postępowania, to jest też jakieś pomyślenie, czasami nawet nieświadome i może to było oczyszczenie... też był człowiekiem, nikt nie jest dosko­ nały (mężczyzna, 60 1., Kadziło). Jako przyczynę wskazywano także potrzebę dania przykładu zwykłym ludziom - takiemu przeciętnemu śmiertelnikowi ja k my, to ja k papież miał i musiał też się z tym pogodzić, to... że wola Boża jest taka i no do końca, że musiał cierpieć i no do końca jeszcze cierpiał (mężczyzna, 60 1., Lipniki). Wyraziwszy wątpliwość, co do sensu dawania takiego przykładu, dowia­ dywałem się przeważnie, że każdy cierpi. Zatem, aby nie odwrócić się od wiary w ciężkich czasach, należy mieć w pamięci papieża. Rozmówcy odrzucali możli­ wość sprowadzania nieszczęść na ludzi z powodu „złej woli” Boga-je s t to trudne i na pewno, gdyby spotkało to mnie, byłoby mi trudniej wypowiedzieć się i wtedy być może nie potrafiłabym tak spokojnie wypowiedzieć tego, że... no... dlaczego to się dzieje, przy Jego mądrości i doskonałości (kobieta, 50 1., Lipniki). CIERPIENIE DZIECI Innym, bardzo trudnym zagadnieniem, była kwestia nieszczęścia spotykającego istoty, jak głosi Kościół, niewinne - dzieci. Temat ten był przeze mnie poruszany niechętnie, stanowił dość drastyczny przykład nieodgadnioności wyroków boskich. Podczas jednej z wizyt rozmówcy z bólem opowiadali o utracie swego czteroletnie­ go wnuczka - myśmy na przykład to doznali... 4 lata 3 miesiące i... na nowotwór... i ksiądz... przyprowadził mu biskupa, bo on nie widział biskupa i chciał zobaczyć i biskup przyszedł, zamiast go pocieszyć, to... zdenerwował go... a on wiedział sam, tylko on nie chciał nas martwić, prawda? (mężczyzna, 60 1., Lipniki). Przeważnie, dla moich rozmówców, choroba dziecka była przykładem winy rodziców, których grzechy miały być okupione cierpieniem ich dzieci (ale przecież jednocześnie tym większym bólem ich samych). Nie stanowiło to jednak zasady - niektórzy się rodzą i umierają od razu, niektórzy żyją 90 lat, niektórzy żyją 20, tutaj na to nie ma reguły no... ja myślę, że tak powinno być, nie może być wszystkim równo, ten świat by był bez sensu, gdyby wszystkim było po równo (mężczyzna, 35 1., Kadzidło). Bardzo ciekawym aspektem, wypowiadanych przez moich rozmówców sądów na temat przyczyn nieszczęścia, było pojęcie zadośćuczynienia. Nieszczęście miało niekiedy dla pytanych przeze mnie osób wyjątkowo oczywistą przyczynę: Bogu �182 JAKUB JANKOWSKI należało, po prostu, zadośćuczynić za czyny popełniane przez ludzi - za stan, do którego ludzie doprowadzili ten świat. Wedle dość powszechnego osądu nie może być tak, jak jest, dlatego, że jest niezgodnie z wolą boską - ludzie nie realizują boskiego planu zbawienia. Bóg zatem, w odpowiedzi na zbłądzenie człowieka, zsyła cierpienie i nieszczęścia. W tym względzie nie jest okrutny. Przeciwnie, próbuje On poprzez zesłanie nieszczęść odkupić świat, przybliżając tym samym ów rzeczywisty, pozbawiony cierpienia, który będzie dopiero po śmierci - każdy, kto chce się do niego dostać, musi wpierw na to zasłużyć - człowiek musi wejść w swoje sumienie i przyznać się do tego, przynajmniej przed Panem Bogiem, że będę niósł krzyż, a ty mi kiedyś po prostu, wymażesz, wymażesz moje grzechy... i wtedy człowiek jest szczęśliwy... nawet kiedy cierpi (kobieta, 50 1., Lipniki). Jeśli wstęp do Nieba nie prowadziłby przez cierpienie, byłoby za łatwo - tak się mówi... u nas, że jeżeli ktoś ma takie cierpienia, że Jezus go bardzo kocha, że tę osobę bardzo ukochał, nie wiem, a może na podobieństwo swoje, a może daje na taką próbę, też, żeby trwać przy nim i wtedy jest coś dla każdego (kobieta, 50 1., Kadzidło). Respondenci podkreślali także ryzyko zapomnienia o Bogu - jego chwale, mocy, dobroci i prawości - Na dowód tego, że Pan Bóg nas kocha rzeczywiście, to... chce, żebyśmy byli blisko niego, to musi wiedzieć, czy wytrwamy, czy się nadajemy (kobieta, 50 1., Kadzidło). ŹLE JEST PO PROSTU... Paradoksalnie mimo, że sam Bóg, jak i jego poczynania oraz „system graty­ fikacji” uważane były przez moich rozmówców za elementy idealnie ułożonego dobrego świata - co wynika chociażby z przemyślnie dobranych uzasadnień cier­ pienia - to odpowiedź na pytanie: „Jak Pan/i sądzi, czy na świecie jest dobrze?”, brzmiała przeważnie: nie. Źle, żle, żle... właśnie ten homoseksualizm... ta trefność, co się porobiło z ludźmi, co się porobiło z ludźmi? Ja myślę, że ta sytuacja u nas, to tak... to w naszym kraju... ta sytuacja, to ludzie niewierzący przecież... z czego to wynika? Czyżby rzeczywiście to zło chciało tak nas wykończyć i tak do końca zniszczyć i tak wszystko miesza, żeby... nie wiem, no nie jest dobrze, no nie jest dobrze (mężczyzna, 60 1., Kadzidło). Zdaniem innego rozmówcy, nieco poiryto­ wanego moim pytaniem, nie może być dobrze na tym świecie, taka jest natura tego świata, czy masz tu gdzieś dobrze, jeden zżera drugiego, kurwa, tak musi być po prostu (mężczyzna, 35 1., Kadzidło). Było to ostatnie pytanie, jakie zadawałem podczas rozmów. Odpowiedź na nie wydawała mi się szczególnego rodzaju paradoksem przyprawiając mnie począt­ kowo o zaskoczenie. Gdy już przyzwyczaiłem się do tej sprzeczności, postanowi­ łem poszukać przyczyn takiego stanu rzeczy. W ten sposób doszedłem do związku teodycei ludowej z myślą potoczną w wymiarze praktycznym. Zgodnie z przytaczaną już geertz’owską koncepcją „myślenia potocznego”, moi rozmówcy wplatają niezrozumiałe dlań zdarzenia ze swego życia w system myś­ lowy. Konstruują wytłumaczenie, które w ich mniemaniu ma wszelkie dane po temu, by być zdroworozsądkowym, choć, z punktu widzenia obserwatora zewnętrznego, �O TEODYCEI LUDOWEJ 183 przeważnie takim nie jest. W związku przyczynowo-skutkowym rozmówcy łączą elementy wykluczające się wzajemnie lub nie mające dla badacza większego sensu. Często przy tym nadają wolę materii nieożywionej, bądź odwołują się do trans­ cendencji. W przypadku prowadzonych przeze mnie badań tak rozwiązywany jest kluczowy dla chrześcijaństwa problem współistnienia we wszechświecie Opatrz­ ności Bożej i wolnej woli człowieka. Opatrzność Boża stanowi w oczach moich rozmówców fakt. Jej totalny charakter nie podlega wątpliwości - to ona decyduje, że na świecie jest dokładnie tak, jak jest. Z jej powodu dzieją się rzeczy dobre i rzeczy złe, ponieważ są zapisane w boskim planie. Jednocześnie rzeczy, których nie da się wytłumaczyć wynikającym z nich dobrem - np. zabójstwa, dewiacje seksualne księży, gwałty, czy zwykłe kradzieże - są jednak raczej wynikiem złej, acz wolnej, woli człowieka aniżeli Boga. Zatem zdaje się (odkładając na chwilę boską wszechwiedzę na bok), że Bóg, choć wszystko z góry zaplanował i wie jak będzie, mimo wszystko... nie wie jak będzie. A to dlatego, że w jakimś sensie człowiek może go zaskoczyć. Czy w takiej sytuacji Bóg jest niedoskonały, nie ma wszechwiedzy? - absolutnie ma! - odpowiadają moi rozmówcy. Ma, ponieważ on i tak z góry wie, co człowiek uczyni i godzi się na to, nawet, jeśli czyny te stoją w sprzeczności z Jego nakazami. Przedstawiony powyżej problem teodycei, jest wpisany w historię myśli chrześ­ cijańskiej niemal od początku jej istnienia. Na przełomie IV/V wieku n.e. zrodził się on, jako konsekwencja doktryny filozoficznej świętego Augustyna (który, nawia­ sem mówiąc, toczył spór o tę kwestię z uznanym za heretyka Pelagiuszem). Sprawy nie udało się rozwiązać Augustynowi, ani św. Tomaszowi, ani Pascalowi, ani też późniejszym wielkim filozofom. Z pewną ostrożnością można jednak oświadczyć, że społeczności kurpiowskiej ze wsi Kadzidło ta sztuka się jednak udała...9 DIABEŁ Z PUDEŁKA Do rozstrzygnięcia pozostaje jeszcze jedna kwestia - gdzie w tym wszystkim tkwi diabeł? Zdaniem moich rozmówców, ma on bezsprzecznie swój udział w życiu codziennym człowieka. Stara się nakłonić do zła poprzez podszepty - odwoływanie się do ludzkich instynktów, pragnień, nadziei, czy naiwności, nieustannie próbuje nagiąć ludzką wolną wolę. Jego instrumentarium jest niebotyczne, podobnie jak determinacja w dążeniu do osiągnięcia celu - ale zobaczcie... co się dzieje, dlaczego ten diabeł jest mocny... i on ma też swoich różnych, prawda? Większych, mniej­ szych, prawda? I on w zależności od świadomości przysyła, prawda, i te pokusy są prawda coraz większe, coraz, coraz (kobieta, 50 1., Lipniki). Jeśli to prawda, to słabość człowieka, wynikająca z grzechu pierworodnego, stanowi diabelski casus beli, który oczywiście stara się szatan skrzętnie wykorzystać przeciw ludzkości. To za jego sprawą na ziemi jest tyle zła i grzechu nieuzasadnionego - jest on 9 Oczywiście samo wyjaśnienie jest, jak wskazywałem za Geertz’em, logiczne i zasadne jedynie na poziomie lokalnej społeczności, która je skonstruowała. �184 JAKUB JANKOWSKI odpowiedzialny za każde nieszczęście, którego nie można wpleść w paradygmat „swojego krzyża”, jak również za te zdarzenia, których sprawcą jest ewidentnie człowiek lub są zbyt miałkie, by dotyczyć majestatu boskiego. Także na skutek jego działań rodzi się przytaczany często przez rozmówców rozkład moralny wśród księży. Cel poczynań diabła jest jasny - zbałamucić. Nie wiadomo, niestety, czym uzasadnić jego apostazję i pragnienie zaszczepienia tejże w człowieku. Pozostaje zatem zwrócić uwagę przede wszystkim na jego spryt, niespotykaną wręcz przebiegłość - to jest tak cwana bestia... inteligentna bestia, to się będzie wciskała, gdzie się tylko da i będzie się wciskała, tak, żeby wyczuć słabość (kobieta, 50 1., Lipniki). Przed ową cwanością chronić może jedynie silna wola i boska pomoc uzyskana wskutek gorliwej modlitwy. Diabeł czy szatan (jakby go nie nazwać) jest zasadniczą przyczyną występowania zła na świecie jako manipu­ lator wolnej woli człowieka. Istnieje ono, ponieważ Bóg dał człowiekowi prawo do samostanowienia o sobie dopuszczając także, by ten wyrządzał zło bliźniemu101. Oznaczałoby to, że Bóg pozostawia pewne pole działania dla szatana, by ten, niczym ambitny „copywriter”, mógł zaszczepiać człowiekowi coraz to ciekawsze nowinki. Taki system zależności należałoby uznać za co najmniej skomplikowany - jego złożoność wydaje się stanowić barierę nie do przebicia dla pytającego (o czym przekonałem się osobiście). Szatan, w jakimś sensie zostawał w tym momencie rozmowy swoistego rodzaju powiernikiem Boga. To przy jego współ­ udziale stawała się rzecz najważniejsza i niezbędna dla katolika - zyskiwał on swój życiowy krzyż. Brzmi to nieco paradoksalnie, ale w systemie stworzonym przez moich roz­ mówców całość współgrała w jak najlepszy sposób. Bóg z założenia wiedział o wszystkim, ponieważ dawno nakreślił swój plan. W planie były już przygotowane elementy składowe życiowego krzyża każdego rozmówcy. Jego wielkość i kształt nie były jednak do końca ustalone, gdyż zależały jeszcze od ustosunkowania się wobec działań diabła. Ten z kolei mógł skłonić jednostkę do czynienia zła wobec drugiego człowieka (a zarazem wobec siebie). Ulegając pokusom diabła człowiek wyrządzał zło, którego nie czynił Bóg, ale na które pozwalał w ramach wolności jednostki. Sam wyrządzający owo zło wystawiał się na ryzyko kary, a zatem także zwiększenia swojego krzyża. W tych zawiłościach Opatrzność Boża, nieznana człowiekowi, tworzy mieszankę z, w przekonaniu moich rozmówców, relatywnie wolną wolą, której dopełnieniem jest pomysłowe działanie szatana (diabła)11 - też dostałam, no, ale dlaczego to jest... mi w zasadzie ten kop to się przydał i wyszło mi zupełnie na dobre, on był, teraz wiem, że on był mi konieczny, konieczny! (...) 10 A wszystko, jak już wcześniej wspomniałem, zgodnie z planem, w którym role każdego czło­ wieka są teoretycznie rozpisane na całe jego życie. Człowiek, niczym na autodromie, może sobie wybrać kierunek jazdy (słuchając lub nie siedzącego obok diabła), ale to Bóg decyduje, kiedy osta­ tecznie wyłączyć mu prąd. 11 Rola diabła w schemacie boskiego planu jest trudna do wyrażenia ze względu na kłopoty sa­ mych rozmówców z określeniem jego zakresu działania. W rozmowach, co oczywiste, była ona bez­ względnie negatywna. Trudno jednak ocenić, jakie było jej konkretne miejsce w świecie. Łatwo zaś popaść w swoistego rodzaju dualizm manicheistyczny, o który jednak nie chodzi w całym wywodzie. �O TEODYCEI LUDOWEJ 185 gdyby Duch na mnie działał, no to ja bym sobie myślała: jaka ja jestem mądra, o kurcze, ja mam syna, ale się ustawiłam, nie? ja bym tak myślała, to JA byłoby. No i co by z tego wyszło?... niedużo (...) i byłam na etapie, że myślałam: Boże, dlaczego? No jesteś, przecież widzisz. Ja nie wiedziałam, ja w tym momencie nie wiedziałam, że on zrobił to celowo i myślę, że to właśnie tak działa Bóg, on widział te moje lata, to co się działo i widział, że ja sama nie poradzę sobie, a ja działałam po swojemu... (kobieta, 45 1., Kadzidło). PODSUMOWANIE U moich rozmówców istniała duża potrzeba wytłumaczenia napotkanych nie­ szczęść we własnym (lub dostrzeżonych w czyimś) życiu. Potrzeba ta wydaje się dotyczyć każdego człowieka, niezależnie od potencjału intelektualnego jednostki. Jej przyczynami są zarówno duże nieszczęścia, jak i drobne niepowodzenia życio­ we. Na skutek tych niepowodzeń człowiek zaczyna kontestować rzeczywistość roz­ ważając przy tym sensowność zaistniałych w jego życiu zdarzeń. Wówczas - zgod­ nie z tym, co przedstawiłem - rodzi się potrzeba uzasadnienia zaistniałego stanu rzeczy w kategoriach zdroworozsądkowych. Prowokuje ona tworzenie teodycei. Jednak tworzenie to nie jest ani celem, ani środkiem samym w sobie. Rozmówcy nie mają intencji usprawiedliwiać Boga, gdyż za nic go nie winią. Działanie to jest odpowiedzią człowieka na jego własną potrzebę zrozumienia otaczającej go rze­ czywistości. Celem jednostki jest nadanie sensu zaistniałym wydarzeniom i wy­ tłumaczenie sobie, za co lub w jakim celu miały one miejsce. Jednocześnie, choć nie jest to, jak sądzę, intencją moich rozmówców, tworzą oni teodyceę - na swój własny, nienaukowy, lokalny, „ludowy” sposób. Ten proces, nie jest efektem prze­ myślanych działań, a jedynie wynika z refleksji nad przyczynami nieszczęścia. Teodycea ludowa zawiera w sobie elementy myśli filozoficznej, które wyrażane są w nienaukowy sposób i w lokalnej skali. Towarzyszy im przemieszanie kate­ gorii, a także tworzenie wyjaśnień na własny użytek. Cechy te prowokują odwołanie do kategorii „myśli potocznej” Clifforda Geertz’a. Pojęcie to jest jednym z naj­ ważniejszych aspektów powyższej pracy. Nie jest wszakże jedyną inspiracją. Samo wykorzystanie terminu „teodycea” w analizie materiałów antropologicznych wy­ nika z inspiracji nowatorskim podejściem Michaela Herzfelda (2004). Mając już ustaloną kategorię interpretacyjną podjąłem próbę zrozumienia spo­ sobu, w jaki rozmówcy dochodzą do ostatecznych wniosków i jak, w związku z tym, nadają cierpieniu sens. Wskazałem też pewną dwoistość w rozumieniu nieszczęść stojących na drodze człowieka i sposobów ich wartościowania. Zgodnie z tym, co zauważyłem, moi rozmówcy nadawali cierpieniom sens, wskazując przede wszystkim na wyższą konieczność i mądrość Boga, jak również na krzyż życiowy, którego posiadaczem miał być każdy człowiek. Sens jego istnienia w ludzkim życiu był jasny: miał on być sprawdzianem dla człowieka i ewentualnym „paszportem” do Nieba. Jeśli cierpienia miały mniej metafizyczny wymiar lub gdy po prostu wynikały ze zła, ich sprawcą stawał się człowiek pobudzany przez �186 JAKUB JANKOWSKI diabła bądź po prostu sam szatan. Takie przewartościowanie uniemożliwiało oskar­ żenie Boga o „złośliwość”. Ostatecznie więc wskazałem, że cierpieniom, z którymi człowiek sobie nie radzi, potrzebuje on nadać sens. Czyni to w kategoriach religij­ nych, starając się pogodzić niejednokrotnie trudne do zestawienia ze sobą elemen­ ty światopoglądu chrześcijańskiego. Z pomocą przychodzi mu teodycea ludowa, która potwierdza, że cierpienie ma sens. LITERATURA G e e r t z C l i f f o r d 2005, Wiedza lokalna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. H e r z f e l d M i c h a e l 2004, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. H o ł ó w k a T e r e s a 1986, Myślenie potoczne: Heterogeniczność zdrowego rozsądku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. R a k J ó z e f , G r ę b e c k a - C w i e k Z u z a n n a 1998, Kara opatrzności jako cud, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 51-54. R u s e c k i M a r i a n 2002, Leksykon teologii fundamentalnej, Wydawnictwo M, Lublin-Kraków. S t o m m a L u d w i k 2002, Antropologia kultury wsi polskiej X IX wieku, Wydawnictwo Dopierała, Łódź. JAKUB JANKOWSKI ON FOLK THEODICY Key words: Kurpie, religiosity, misfortune, local theodicy The article focuses on the issue of explanations of everyday misfortunes by members of a local community. Its goal is to show that a finał result of such explanations is creation of complex philosophical system strongly dependent on the idea of God. The author describes process, in which his interlocutors “justify” their misfortunes and sufferings. In that way they construct a local theodicy - a wide system of meanings and explanations that makes all unexpected situations valid in a broader religious context. Results of author’s research show that, above all, using paradigm of local theodicy helps his interlocutors defend God from accusations of being unjust. Such attitude serves them to build a kind of epistemological structure in which great and good God can exist simultaneously with yiolence, suffering and pain which are, in conseąuence, seen as a part of different order. What is wrong and bad thus, must have some kind of sense even if one cannot understand it himself. Without constructing this local form of theodicy, the interlocutors could not share Christian values and be a part of a community based on these values. Conducted research has shown that some aspects of inter­ locutors’ lives, would be very difficult to explain without a concept of local theodicy and if this idea did not exist, their faith would be seriously challenged. J.J. Adres Autora: Jakub Jankowski e-mail: Jakub.deg@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/160cbc2be09834dd2baa1fee691c6371.pdf 4e31916d144b8f3dcfb9adf4fda7077c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1414 Title A name given to the resource Po co nam samounicestwienie? / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.165-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 PO CO N A M SAMOUNICESTWIENIE? W pierwszym zdaniu wypowiedzi Po co nam antropologia?, zamieszczonej w „Etnografii Polskiej", t. 36:1992, z. 1 i opublikowanej w dziale Artykuły, prof. S. Szynkiewicz napisał: „W końcu maja 1992 r. odbyło się posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN o charakterze samounicestwiającym". Zarzut poważny, tym bardziej, że dotyczy spotkania zespołu stanowiącego wyłonioną przez wybory reprezentację środowiska etnologicznego. Wymaga więc odpowiedzi. Uznaję oskarżenie to za bezpodstawne. Nie znajduje bo­ wiem podstaw ani w przebiegu posiedzenia, ani też w jego następstwach. Zebranie Komitetu w dniu 29 maja 1992 r. poświęcone zostało dyskusji na temat: „Etnologia i antropologia. Teoretyczne i praktyczne problemy wzajemnych relacji", poprzedzonej wprowadzeniami prof. A. Posern-Zieliń­ skiego i dr. W. Burszty. W posiedzeniu, obok członków Komitetu, uczest­ niczyli zaproszeni goście, wśród nich prof. S. Szynkiewicz. Celem dyskusji było przeanalizowanie sytuacji etnologii w okresie intensywnych kontaktów z nauką światową i wybór najkorzystniejszej dla dyscypliny strategii działa­ nia. Większość dyskutantów wypowiedziała się za takim postępowaniem, które pozwoli na zbliżenie etnologii do antropologii kulturowej i społecznej przy zachowaniu i rozwoju dorobku i tradycji etnologii europejskiej, w tym przede wszystkim polskiej. W tekście prof. S. Szynkiewicza znajdujemy dwa główne stwierdzenia. Pierwsze z nich dotyczy terminologii. Terminy „etnologia" i „antropologia" są synonimami - wszędzie poza Wielką Brytanią. Drugie dotyczy rodzaju odrębności między antropologią, a etnologią. Są to różnice szkół, a nie dyscyplin. Nie zamierzam w tym miejscu szerzej wypowiadać się na temat zaprezentowanych poglądów. Są, moim zdaniem, jednostronne i nie ułatwia­ ją zrozumienia złożoności rozwoju oraz charakteru naszego kierunku badań. Kierują ponadto uwagę na drugoplanowe jednak sprawy nazewnicze i spory o to, czy jakiś zespół założeń i towarzysząca mu praktyka badawcza jest jeszcze szkołą czy już oddzielną dyscypliną. Moim obowiązkiem jest nato­ miast zaprotestowanie przeciwko sposobowi, w jaki prof. S. Szynkiewicz głoszenie swoich poglądów łączy z oceną posiedzenia Komitetu. �166 ZBIGNIEW JASIEWICZ Wartość dyskusji polega na tworzeniu możliwości przedstawiania róż­ nych ujęć przedmiotu rozważań i formułowania różnych propozycji. W trak­ cie dyskusji, która wywołała irytację prof. S. Szynkiewicza, zaproponowano m.in. zastąpienie nazwy „etnologia" nazwą „antropologia kulturowa". I co z tego? Przecież pogląd wyrażony w dyskusji nie ma jeszcze mocy obowią­ zującej, należy do rzeczywistości dyskusji. Mówienie raczej o odrębnościach między antropologią i etnologią, a nie o bliskich związkach między nimi potrzebne było z kolei po to, aby lepiej zrozumieć specyfikę okresu otwarcia i koniecznych zmian. Żaden z wyrwanych z kontekstu dyskusji jej aspektów i fragmentów nie upoważnia do całościowej jej oceny. Prof. S. Szynkiewicz widzi etnologów jako żyjących w mrocznym, nie­ przyjaznym dla nich świecie, poddanych stresom i sięgających po zabiegi magiczne. Nie odpowiada mi tego rodzaju polemika pełna pretensji, na granicy insynuacji. Znowu pojawia się uogólnienie, przypisywanie tym razem całemu środowisku imputowanych mu cech. Gdzie tu miejsce na dostrzeżenie zróżnicowania tak w poglądach i postawach etnologów, jak i w sytuacji etnologii? Nie dziwi zatem to, że krytyka nie interesują nieco jaśniejsze punkty na obrazie etnologicznego świata. Takie choćby jak ciągle duża popularność studiów etnologicznych, możliwość utrzymania czasopism, in­ teresujące książki i interesujący młodzi badacze, atrakcyjność etnologów jako partnerów w badaniach kompleksowych, a w dziedzinie organizacyjno¬ -prawnej odparcie zakusów likwidatorskich wobec etnologicznych pełnych studiów magisterskich, potwierdzone Uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 r. oraz przyznanie prawa, po kilkunastu latach, do doktoryzowania i habilitowania z zakresu etnologii. Parafrazując tytuł, pod jakim ukazała się wypowiedź prof. S. Szynkiewicza, można by zatem zapytać: - Po co nam potrzebne samounicestwienie? Zbigniew Jasiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c6da4dc3c99abe6ae9c3dc6a2b49c29.pdf b569c1aa6674ac9107ea5e9c0bc1dc74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1996 Title A name given to the resource Perspektywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego u progu drugiego stulecia jego działalności / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.15-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kopczyńska-Jaworska, Bronisława ; Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 I. MATERIAŁY Z KONFERENCJI "PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ ETNOLOGII POLSKIEJ. W STULECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO" [W()!\ JSł./\ W A KOPCZYŃSKA-M WORSKA "-atcdra Ltllo[ogii I ni\\~lsyt~t \,('ld/li IBICj:--JIJ:W.lASIEWICZ [Ihl: tut Ltllologii i Alltropologii Kulturowej t'nill'crsvtct im. Adamil Mickiewicza POLllaó PERSPEKTYWY POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZN A WCZEGO U PROGU DRUGIEGO STULECIA JEGO DZIAŁALNOŚCI rozważaniach tych chcielibyśmy spróbować odpowiedzieć na trzy podstawowe, w naszym mniemaniu, pytania: I. Czym Towarzystwo powinno być dla swoich członków? 2. Jaką rolę powinno Towarzystwo, zaliczane do naukowych, pełnić w nauce polskiej') :> \lajakie społeczne wyzwania Towarzystwo powinno odpowiadać? W Towarzystwo i .jego członkowie Przystępując do próby odpowiedzi na pierwsze pytanie chcielibyśmy (ldllolać się do opinii Aleksandra Kamitlskiego, najwybitniejszego teoretyka idei stowarzyszCl'l IV Polsce, nota bene członka naszego Towarzystwa, w cza~ach jego pracy na Uniwersytecie Łódzkim. Według A. Kamillskiego w cywilizacji \\spólczesnej, w której obserwujemy rozluźnienie i zanik tradycyjnych II spólnot, stowarzyszenie ma służyć zawiązywaniu swoistego "sąsiedztwa z II: boru", a ti Iiacj i odpowiadającej na potrzebę przynależności do określonej grupy. Ponadto powinno zaspokajać potrzebę ekspresji, powinno dawać swym olonkolll sposobność do wyraj.ania własnych przemyśle!'l, sądów, upodoball. \\reszcie spelniać funkcję integracyjną, zespalającą, stanowić pomost między l\ldziną i społecznością lokalną a narodem i wspólnotą ogólnoludzką. Ta ()slatnia funkcja powinna ułatwić pokonanie bariery oddzielającej mały świat "d II iclkiego . .lak Towar/.yslwo nasze spełniało i spełnia, w dawnych i nowych I'<trunkach, powyższe oczekiwania? Jakie cechująje niedostatki działania i co nakialoby zmienić') �16 Otóż, jak się zdaje, Towarzystwo Ludoznawcze, podobnie jak wiele innych .. odczuło skutki rozrostu, które tenże Kamillski określał jako zjawisko "olbrzymienia", którego może najwyraźniejszym skutkiem jest słabnięcie więzi członkostwa dołowych ogniw Towarzystwa ze stowarzyszeniem jako całością. Często inspiracje działania szły tylko z góry, mało było działaó oddolnych. słowem sąsiedztwo z wyboru przestało odgrywać widoczną rolę. Towarzyst\\o odżywało na krótko w czasie dorocznych zjazdów, coraz mniej licznych z powodów finansowych oraz niezrozumienia idei delegatów (szeregowi członkowie uważali, że zjazd jest wyłącznie dla delegatów!). Brak czasu i ciekawszych inicjatyw często powodował zbyt rzadkie spotkania członków woddziałach, często również wobec ogromnego rozwoju i zmian zachodzących \\ naszej dyscyplinie zaczynało brakować wspólnych zainteresowall. Wiązało się to m.in. z rosnącym zróżnicowaniem członków naszego Towarzystwa grupującego profesjonalistów-praktyków i teoretyków oraz tzw .. ,miłośników'· amatorów czy przedstawicieli innych dyscyplin. Nie bez znaczenia była również obserwowana nagła wymiana pokoleli wśród nominalnych członków Towarzystwa. Z tym wiązało się z jcdnej stron~ odchodzenie od aktywnego uczestnictwa w pracach Towarzystwa części starszej kadry uniwersyteckiej i Akademii Nauk oraz z drugiej, umiarkoV\ane uczestnictwo młodszych pracowników naukowych. Różnorodność członków, którą akceptujemy i traktujemy jako bogact\\o Towarzystwa, wymaga zwrócenia większej uwagi na szczególne potrzeby odrębnych ich grup. Ważnym działaniem w tym zakresie hył rozwój ,.kół zainteresowałl". Jak się wydaje, Towarzystwo winno zaoferować jcdnak szersze możliwości działania nie tylko "kołom zainteresowaó", ale ró\vnitż sekcjom czy innego rodzaju grupom specjalistycznym. Towarzystwo nasze może w ten sposób stać się konfederacją mniejszych zespołów i pójść droga wybraną już przez niektóre towarzystwa naukowe na świecie. .Jesteśmy przekonani, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, o utrwalonej tradycj i gromadzenia ludzi o różnych zainteresowaniach, może zagwarantować zrozumienie dla indywidualnych potrzeb a także orientacj i naukowych, tworząc atrakcyjną płaszczyznę dyskusji oraz ponadinstytucjonalnej i ponadśrodowiskowej integracji. Rola naukowa Towarzystwa Przechodząc do rozważaó nad naukową rolą Towarzystwa musimy poświęcić nieco uwagi ogólnym problemom naszej dyscypliny. Sytuacja \\ naukach humanistycznych nie jest w tej chwili łatwa. Nie ma tu miejsca na szersze jej omawianie, tym bardziej, że w ostatnich latach ukazało się wiele prac podkreślających przełom jaki się dokonał w nauce w ogóle, a w humanistyce w szczególności, a co za tym idzie również w polskiej etnologii. �17 Puszerzenic retleksji metodologicznej, pokazanie nowych możliwości pozIJa\\cz)'ch naszej dyscypliny, prowokuje do zadania pytania, jaką rolę w tym ożywieniu intelektualnym powinno odgrywać nasze Towarzystwo. Jak pogodzić tradycje poznawcze Towarzystwa, w którym część członków od początkó\\ jego istnienia. nawet bez przygotowania merytorycznego, gromadziła I iezne i eenne obserwacje. dążąc do pozytywistycznej wierności obserwacj i, I dzisiejszymi wyzwaniami metodologicznymi. Przemiany metodologiczne przebiegają z niejednakowym nasileniem w różnych środO\viskach (niezależnie od ram organizacyjnych i cezur wieku), stąd różne S'l potrzeby i możliwości różnych osób i środowisk, nawet przy formalnie tym samym poziomie podstawowego wykształcenia zawodowego. W tej sytuacji ",vydaje się, że Towarzystwo powinno podjąć szczególny \\ ~silek nad rozwojem nowoczesnej myśli etnologicznej w pracach naszego Tc)\\arzystwa i. nie bójmy się tego słowa, nad popularyzacją tej myśli w środowiskach polskich etnografów gdziekolwiek by pracowali. To przecież \\ laśnie nasze 'rowarzystwo powinno stworzyć warunki szerokiej krytyki nauko\",ej i rozwoju myśli nowatorskiej, i w ten sposób zaprzeczyć spotykanym niekiedy opiniom. iż jest ostoją naukowego tradycjonalizmu czy wręcz konserwatyzmu' Tl)Warzystwo powinno więc być forum etnologicznym dla dyskusji, które toczą się. jak powszechnie wiadomo, w grupach nieformalnych, czy też w ramach innych cial zbiorowych, jak np. w Sekcji Antropologów Społecznych przy Polskim Towarzystwie Socjologicznym lub w Redakcji czasopisma ..Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". Co prawda, również wydawnictwa naszego Towarzystwa podejmują wysiłki w tym zakresie (warto zobaczyć niektóre tomy scrii "Prace Etnologiczne", ostatnie numery czasopisma "Lud" CZ) od wielu lat publikowane interesujące altykuły w "Literaturze Ludowej"), ale. niezależnie od tego, widzimy ponadto potrzebę wypracowania nowych form organizacyjnych dyskusji naukowych. Dyskusje te winny być inicjowane \\ szczególnic zainteresowanych oddziałach Towarzystwa i przygotowywane, być może. we współpracy z wymienionymi powyżej grupami i instytucjami, na pe\\no \\' aliansie z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN, zawsze otwaltym na różne potrzeby środowiska, lecz z racj i statutowych zrzeszającym tylko samodzielnych pracowników nauki, i to już w chwili obecnej nie wszystkich. \!oże należaloby w lonie naszego Towarzystwa powołać sekcje ~ tu wracamy do poprzednio wyrażonej przez nas myśli - zgodnie z zainteresowaniami poszczególnych grup członków i potrzebami naszej dyscypliny - sekcje, sh.upiającc członków z różnych oddziałów Towarzystwa, podejmujące istotne zagadn ien ia, bądź to metodologiczne, bądź związane z ważnym i naukowym i problcmami, np. regionalizmu, zagadniel1 etnicznych czy też twórczości alt ystycznej i wytwórczości rękodzielniczej, czy wreszcie obszernej dziedziny pogranicza religioznawstwa, obrzędowości i obyczajów. :. L'hlt. LXXI\' �18 Myślimy, że taki ambitny plan przyciągnąłby do nas szersze grono kolcgó\\. którzy obecnie nie widzą dla siebie pola w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Towarzystwo i jego rola w życiu publicznym Przechodząc do zastanowienia się nad rolą naszcgo Towarzystwa w j.yciu społeczno-kulturalnym kraju można zauważyć, że jedną z dziedzin działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, która rozwija się caly czas. pomimo ogromnych trudności finansowych, z widocznym pozytyv,nym skutkiem. to działalność wydawnicza przekazująca dorobek polskich etnologćm oraz prezentująca istnienie tego środowiska na zewnątrz. Wydawnictwa naszego Towarzystwa uwzględniają różne przygotowanie i różne zainteresowanie odbiorców: od prac czysto materiałowych (z dziełam i Oskara Kolberga na czele) do rozpraw i wspomnianych artykułów metodologicznych, publikowanych w specjalnych seriach i czasopismach oraz prac popularnych informujących o strojach, twórcach ludowych itp. Szczególne miejsce wśród wydawnictw Towarzystwa zajmuje ,.Biblioteka Zeslcillca". wskazująca na wartość tzw. dokumentów osobistych i jednocześnie uzupelniająca naszą wiedzę nie tylko o nieznanych obszarach historii narodu polskiego, ale również, w wymiarze uniwersalnym. o życiu ludzkim w \varunkach ekstremalnych. Mankamentem działalności wydawniczej naszego Towarzystwa są jednak zbyt małe nakłady, stąd nie tak wielki krąg odbiorców. Mankamentem są tej związane z wielkością nakładów dość wysokie ceny publ ikacj i. które pCJ\\Odują, iż nie wszystkich zainteresowanych stać na kupno tych wydawnict\\. Najbardziej istotne, jak się zdaje, niedostatki dystrybucj i naszych wydawnict\\ w szerszych kręgach społecznych nie sąjednak następstwem wskaZ<ln)ch wy żej przyczyn, lecz braku świadomości, czym właściwie zajmuje się etnologia' Informacja o niej jest ogromnym obowiązkiem Towarzystwa! Ostatnio duże nadzieje wiążemy z obecnością przedstawicieli naszej dy scypliny przy pracach nad reformą programów szkolnych oraz z idei) rozwoju \\ szkole zainteresowat'i regionalnych, szeroko uwzględniających problematykt,: kultury tradycyjnej regionu. Za mały jest jednak ciągle udzial etnologów \v publicystyce społeczno-naukowej. Za mało jest komentarzy ctnologicznych dotyczących różnych palących problemów życia współczesnego! Potrzebny byłby głos etnologa w dyskusjach nad potrzebami samorządu terytorialnego. problemami ekologii czy planowania życia kulturalnego w mikro czy makroskali. Nie umniejszając dorobku i potrzeby rozwoju różnych form studió\\ etnograficznych i folklorystycznych powinniśmy uświadamiać opinii społecznej, iż na nich nie kot'iczą się zainteresowania naszej dyscypliny. Pewny m krokiem w tym kierunku jest powszechnie występująca zmiana nazw placlmek �19 etnogralicznych na "etnologiczne" oraz "antropologii kulturowej". Z tym pozornie formalnym zabiegiem wiąże się też rozważana w kręgach naszego Towarzystwa sprawa zmiany jego historycznej (a zarazem archaicznej) nazwy, nie odpowiadającej dzisiejszym zainteresowaniom dyscypliny. Jakie znaleźć \\ ~.iście, żeby uszanować IDO-letnią tradycję a zarazem zakomunikować, czym się \\spółcześnie etnolog interesuje? KOllcząc to krótkie wprowadzenie do dyskusji na temat przyszłości Polskiego Towarzystwa I,udoznawczego, która jest tak bardzo potrzebna u progu drugiego IDO-lecia jego działalności, chcielibyśmy podkreślić aktualność i przydatlll)ść także niektórych tradycyjnych wartości, od dawna obecnych w pracach To\\arzyst\va. Należą do nich m.in. łączenie przez Towarzystwo celów badaw(z~ ch i popularyzatorskich, poznawczych i o praktycznym znaczeniu społeczIlu-kulturalnym, szerokie rozumienie ludoznawstwa-etnologii, bliskie koncepcji antropologii kulturowej, akceptacja wielości szkół i kierunków w nauce, upowszechnienie myśli o walorach kultury ludowej, stanowiącej przecież dobro narodowe i ogólnoludzkie, wreszcie przekonanie, że nauka powinna się przeci\\stawić postawom etnocentrycznym i ksenofobii, przekonanie tak ważne \\ okresie budowania pomostów międz/narodami i kulturami. To właśnie przed 100 laty, w pierwszym tomie "Ludu", współzałożyciel naszego Towarzystwa Iwan Franko napisał, że prace etnologiczne "mogą przyczynić się do podniesienia nas w te jasne i czyste sfery tolerancji i wyrozumiałości", w któr~ch n ieu {'ilOŚĆ i wro-gość etn iczna staną się niemożl iwe. Tradycje Towarzystwa mogą okazać się cennym czynnikiem stabilizującym ctnologi~ - nauky, o której Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa powiedziała, \\ tekście pośmiertnie drukowanym w jubileuszowym 78 tomie "Ludu", że jest stale ,jakby ill s/a/u nascendi". Dla dalszego rozwoju etnologii polskiej i Towarzystwa oraz dla zajęcia przez nie należnego im miejsca w życiu nauko\\Ylll i kulturalnym, decydujące znaczenie będzie miał jednak wysiłek intelektualny i organizacyjny nas wszystkich związanych z etnologią i Towarzystwem. 131\)l1i~la\\a KOPCZY(l~ka-.laworska. Zbigniew .Iasiewicz TIll: I'IWSPI':CTS OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY I\TlIlI: I3ECilNNING OF THE SECOND CENTURY OF ITS ACTIVITY (Summary) The paper was lklivered as an address during the celebrations or the Centennial of the Polish ethnological socicly in Wrocław on September 9, 1995. Considering desirable changes in the .\ork or thc Socicly, the authors propose some modifications which may adjust it to the needs of ;peeitic groups of members pursuing various interests, turn it into a forum of scl10Iarly Jiscussions. and help popularize t:thnology among the general public. On the other hand, the lUlhors emphasize the filet that the traditions represented by the Society are significant for 'cholars loda) as well. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d5afb7714fc37cd8312d7d1d61eb8d5.pdf 158ff63e439952ec1b61026e73aac965 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1997 Title A name given to the resource Kilka uwag o przeszłości i teraźniejszości etnologii polskiej/ LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.21-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 80, 1996 IBIU'iILVv Ji\SIEWIC/ 111'1: tUL Elnologi i i i\nlropologii Kulturowei I ni\\ers: lei illl. 1\. MiekiewiC/<1 PO/n<lli KILKA UWAG O PRZESZŁOŚCI I TERAŹNIEJSZOŚCI ET, 'OLOClI POLSKIEJ. W STULECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO Zachęty do rozważall dostarcza nie tyłko IDO-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. kierujące uwagę ku przeszłości, ale również obecna sytuacja etnologii polskicj. Przcmiany polityczne i społeczne w Polsce, a przede wszystkilll upadck komunistycznego pallstwa, otworzył szersze niż dotąd możliwości kontaktowania siQ z nauką światową i uczestniczenia w rozwoju tej nauki. W ostatnich latach zwiykszył się znacznie zakres autonomii środowisk naukowych i Illożliwości decydowania o kierunkach rozwoju nauk w kraju. Pojawia się też pytanie jak postępować z wytworzonymi w przeszłości, w odrębnych warunkach nie tylko ostatnich dziesięcioleci, specyficznymi cechami etnologii polskiej. Co zachować z rodzimej tradycji naukowej i jak wykorzystać zdobyte unikatowe doświadczenia, a z drugiej strony w jaki sposób zmienić te cechy, które tworzą bariery utrudniające wymianę poglądów i współpracę z badaczami z innych krajów i z nauką światową? W krótkim artykule pragnę jedynie zasygnalizować uznane przeze mnie za \\ażne sprawy dotyczące naszej gałęzi nauki. Spróbuję jednocześnie odpowiedzieć na pytania: I. Czym była i jest etnologia polska jako jedna z etnologii "narodowych"? 2. Jakie znaczenic ma obecnie historia polskich nauk etnologicznych i studia Ilad tą historią? 3. Jakic są ukształtowanc przez historię cechy polskiej etnologii i jakie \\) nikają z nich konsckwencje dla naszych prac dzisiaj? 4. Na czym polegały zmiany w etnologii polskiej? :) .laki jest obecnic stan etnologii polskiej, lub - lepiej - nauk etnologicznych w Polsce? Czy są one pewną całością czy też niespójną konfiguracją kierunków zainteresowall i zbiorem w różny sposób pracujących badaczy? Okrcślenie ctnologia "narodowa" rozumiane jest przeze mnie jako zespół ludzi i ich dzia/all: poznawczych, organizacyjnych i aplikacyjnych osadzonych �22 w ramach narodu - wspólnoty historycznej, kulturowej i politycznej. Znanajest wyjątkowa wrażliwość etnologii - jako dyscypliny naukowej -- na warunki. w których się rozwija. Warunki te tworzyło dla etnologii polskiej położenie geograficzne i historia Polski oraz wynikające z nich jcj cechy: kraju i narodu usytuowanego w Europie Środkowej, przez długi czas głównie rolniczego. o specyficznej w przeszłości strukturze społecznej z Iiczną grupą szlacht). podlegającego wpływom Wschodu, ale jednocześnie o silnych związkach z kulturą Europy Zachodniej, zapoczątkowanych przede wszystkim przyjęciem katolicyzmu, przez długi okres wieloetnicznego, a po roku 1945 w zasadzie monoetnicznego, narodu pozbawionego na skutek zaborów i najazdu nazistowskiego własnego paJ'lstwa, uzależnionego w wyniku II \vojny światowej i umowy w Jałcie od Związku Radzieckiego. Dla etnologii polskiej. jako jednej z etnologii narodowych, ważne były wszystkie z wymienionych tu. a także inne jeszcze okoliczności. Jedną z najważniejszych był jednak brak, przez długi czas, własnego paJ'lstwa i w związku z tym brak poparcia dla nauki ze stron) instytucji tego paJlstwa. Paradoksalnie, brak tych instytucji, rckolllpenso\\an) jedynie w części przez instytucje o charakterzc społccznym, i inne jeszcl.e prz)czyny w okresie zaborów w XIX i na początku XX wicku sprawiły. że etnologia polska rozwijała się w tym czasie w ścisłych kontaktach z nauką \\ innych krajach. Wielu naukowców pracowało w ramach instytucji naukO\\yeh poza krajem lub utrzymywało z nimi kontakty (Sokolewicz, 1973, s. 172 i n.): wydano wiele dzieł ze światowej literatury etnologicznej i antropologicznej. przetłumaczonych na język polski, i to w krótkim czasie po ukazaniu si~ pierwodruku. Sytuacja największej izolacji nastąpiła w okresic po " wojnie światowej, kiedy to na skutek przyczyn politycznych i ideologicznych, także \\ wyniku działania mechanizmów samoobrony, etnologia polska, podobnie jak cała nauka, przede wszystkim jednak humanistyka, zamknięta została na jakiś czas w granicach jednego pallstwa. Charakter polskiej etnologii kształtov.any był ponadto, podobnie jak etnologii gdzie indziej, przez wpływ wybitnych uczonych - wielkich mistrzów, dostrzeżony w analizach rozwoju etnologii i antropologii kulturowej na świecie. Autorytet luminarzy nauki światowej wspóJwystępował w ramach etnologii polskiej z poważną rolą wybitnych liczonych pracujących w kraju: autorów znanych prac oraz inicjatorów bada{j i kien)\\ników instytucji naukowych, grupujących wokół siebie zespoły współpracO\\ników i uczniów. Warunki uprawiania nauki na ziemiach polskich, a także wyraźne zamykanie się europejskich etnologii narodowych, szczególnie tych skoncentrowanych na studiach nad kulturą własnego ludu, w granicach jednego paI'1stwa i jednej grupy narodowej, sprawiły, że tylko nieliczni spośród etnologów polskich uzyskali możliwości oddziaływania wykraczające poza ram) nauki polskiej. Historia etnologii polskiej wskazuje na zmieniające się relacje między nia a nauką w innych krajach i w skali świata. Dlatego też nie można przcdsta'v'viać �23 etIH)logii namdowych jako samych dla siebie i jednorodnych wewnętrznie, różn:- ch natomiast kategorialnie i izolowanych jedna od drugiej. Wręcz przeci\\nie. posługiwanie się koncepcją etnologii "narodowych" zakłada nie tylko odn;bności. niekiedy bardzo poważne, ale również przyjęcie wzajemnego oddziaływania tych etnologii i istnienia szerszej etnologii i antropologii kulturowej, europejskiej i światowej. To właśnie w ramach rozważaJl nad relacjami między etnologami narodowymi, a etnologią lub antropologią w skali kontynentu lub świata, dostrzeżono niekompletność koncepcj i "centrumperyferie". absolutyzującej twórcze cechy jednych i bezpłodność naukową innych regionów i grup ludzi (International. .., 1991, s. XXI). Posiadanie przez etnologię polską statusu etnologii narodowej, uzyskanego już dawno. bo w II polowie XIX wieku, wymaga wysiłku, aby ten status roz\\ inąć. Potrzebne są dalsze prace pozwalające spojrzeć na etnologię polską i slużące jej jako całości: syntezy poszczególnych kierunków i całokształtu badaJ1. podręczniki metod i słowniki, opracowania historii i inne. Podkreślam, że myślę tutaj o etnologii narodowej jako pewnej całości korzystającej z osiągnięć i funkcjonalnej nic tylko wobec własnego śmdowiska narodowego, ale ró\\ nicż wobec calości szerszej jaką jest nauka światowa. Dlatego też konieczn) będzic slaly wysiłek przedstawiania związków etnologii polskiej ze świato\\ ą etnologią i antropologią, i jej w nich miejsca. Szczególną rolę w kształtowaniu i funkcjonowaniu etnologii narodowej pelnią studia nad jcj historią. Pozwalają one nie tylko na śledzenie zmian w problematyce badałl i rozwoju pojęć oraz koncepcj i teoretycznych, a także z\\ iązków z warunkami w kraju i z nauką światową, ale ponadto wskazują t1adycję. do której można się odwołać, i w ten sposób wyznaczają współczesny zakres przcdm iotowy dyscypl iny. Cenne są prace dotyczące histori i etnologi i polskiej, które już powstały (m. in. Kutrzebianka, 1948; Historia. .., 1973; Burszta. KopczY(lska-Jaworska, 1982; Damrosz, 1988). Potrzebne są jednak no\\e opracowania. które odpowiedzą na pytania najbardziej nas obecnie interesujące. Jakie były relacje w historii etnologii polskiej między tendencjami do uniwcrsalizacji dyscypliny a dążeniami do jej zamykania się i koncentracji na kullurzc ludowej kraju') Dlaczego etnologia polska nie skorzystała w szerszym zakresie z możliwości otwarcia na świat, jakie pojawiły się po roku 19:;6') Jakie byly przyczyny ograniczonego zainteresowania teoriami antropologicznymi w okresie powojennym - czy tylko polityczne lub ideologiczne, narzucone z zewnątrz. czy także wytworzone wewnątrz środowiska? Co spowodo\\alo silniejsze chyba \V etnologii polskiej, w porównaniu z innymi naukami humanislycznymi, manifestowanie różnic międzypokoleniowych? Jakie są dal) chczasowe reakcje etnologi i polskiej na szersze obecnie kontakty z antropologią światową, w tym również z antropologią postmodernistyczną? Mam nadzieję. że zapoczątkują one szerszą dyskusję nad przeszłością i teraźniej- �24 szością etnologii, tak potrzebną dla dalszego rozwoJu refleksji nad naszym kierunkiem badań. W studiach z zakresu historii etnologii możemy przyjąć rM.ne założenia. \\ Europie Środkowej, w tym i w Polsce, upowszechnił sil( obraz historii narodowych etnologii, który nakazuje widzieć stopniowe przechodzenie w przeszłości od opisowego ludoznawstwa czy etnografii do zajmowania się globalnym wymiarem kultury, właściwym antropologii społeczno-kulturowej. 8ardziej waltościowa jest jednak perspektywa inna. pozwalająca dostrzec od dawna już mające miejsce współwystępowanie tych dwóch kierunków zaintereso\\ali. Patrząc z tej perspektywy, do dziejów i tradycji etnologii polskiej zaliczymy już nie tylko opisy ludu, takie choćby jakie pozostawił z początku XIX wieku S Staszic i programy badal1 nad kulturą ludową, ze znanym programem H Kołłątaja z roku 1802, który jest często traktowany jako początek etnologii polskiej (Kutrzebianka, 1948, s. 7; Posern-Zielillski, 19T1, s. :> I). Wlączymy do nich ponadto rozważania obydwu wymienionych powyżej przedstawicieli późnego polskiego Oświecenia nad rozwojem kultury i powołaniem ludzkości. \\ ramach uprawianej przez nich "historii filozoficznej" (Szacki, 1981. cz. I. :-.. 147). Szczególnej uwagi godne jest niedocen ione dotąd przez etnologów dzido S. Staszica Ród ludzki (1819-1820; 1959). Przedstawiony został w nim nic tylko ogólny obraz rozwoju kultury, ale również, przy pomocy materiałó\\ m. in. z opisów ludów pozaeuropejskich i metody porównawczej, nie rÓ:i.ni'lcej Sl~ w zasadzie od stosowanej przez ewolucjonistów, geneza i charakterysty"i poszczególnych elementów i dziedzin kultury. Podstawą rozwoju kultur: są. zdaniem S. Staszica, coraz szersze możliwości poznawcze ludzi. Występują one jednak w ścisłym zespoleniu z ich działalnością gospodarczą i stosunkami społecznymi, wśród których wielkie znaczenie mają fonny gospodarowania i formy własności. Wyrazem rozwoju kultury są poszerzające się ,.związ"i człowieka z rzeczami, zwierzęty i ludźmi" (1959, t. I, s. 230). S. Staszic stosuje nowoczesne terminy: "fetyszyzm", "politeizm"; przejęty tragedią Polski odróżnia cechy kulturowe i związki społeczne tworzące naród: "naród Polakó\\ ... całkiem z jednego języka i z jednego rodu już w jedno spoleczelist\\o połączony" (1959, t.3, s. 257). Zadziwia ponadto, wprowadzając do rozwaia"] nad rozwojem ludzkości, rozbudowaną koncepcję potrzeb stanowiących o sposobie istnienia człowieka i zmianie tego sposobu: "Rósł człowieka rodzaj, rosi) człowieka potrzeby. Te były zawsze wodzem jego... . Śledźmy czlowieb potrzeby a pójdziemy drogą, którą postępował człowieka rodzaj" (1959. t. I. s. 77). Zadaniem historyka etnologii jest jednak nie tylko odnajdowanie czasu i sytuacj i, w których obok deskrypcj i pojawia się koncepcja teoretyczna a obok zainteresowa6 kulturą ludową myślenie o kulturze w wymiarze globalnym Winien on również podejmować próby ustalenia charakteru i wzajemnych relacji tych dwóch sposobów postrzegania świata. Przyjęcie dzisiaj szerszego niż dawniej zakresu badat'l etnologicznych i antropologicznych poz\vala nam �25 pO\\l'acać do przeszłości i poszukiwać w niej bardziej rozległych fundamentów \\ spółczesnej etnologi i. Tylko w szerokim ujęciu historycznym można rozpatrywać przyczyny pojawienia się i konsekwencje dwóch cech, które traktuję jako charakterystyczne dla etnologii polskiej. Pierwszą z nich jest koncentracja zainteresowai1 na kulturze ludowej. Drugą - połączenie, w ramach etnologii, studiów nad kulturą ludową, przede wszystkim na terenie własnego kraju, z badaniami kultur ludów pozaeuropejskich, tzw. plemiennych lub prymitywnych. W studiach nad kulturą ludową uwagę skupiano na terenie tzw. "narodo\\ ym" - związanym z dawnym pai1stwem polskim, obecnym w umysłach Polaków, jeszcze na początku XX wieku i pokrywającym się z granicami Rzeczypospolitej sprzed zaborów, potem ograniczanym do obszaru Polski z lat 1918-1939 i Polski w granicach po roku 1945. Przedmiotem fascynacji były przedc wszystkim ziemie wschodnie, tzw. kresy, a obok tego regiony zachowujące odrębnc ccchy kulturowe, takie jak Góralszczyzna, Krakowskie, Huculszczyzna. Kurpie, w mniejszym nieco zakresie Łowickie, Kaszuby, Śląsk. Wybiórczość w badaniach osłabiona została jedynie przez przyjęty przez O. Kolberga zamysł zgromadzen ia materi::dów etnograficznych z całości ziem uznanych za .,narodowe" lub traktowanych jako historycznie związane z dawną Rzeczpospolitą. Etnicznie polski charakter grup regionalnych nie był w przeszlości na ogół ani zachętą, ani też nie odstręczał od podejmowania badai1. Decydował stopiell zachowania tradycyjnej kultury ludowej oraz jej oryginalność. Pewne różnice w tym zakresie wystąpiły w Galicji i na ziemiach 7aboru pruskiego, na których w kulturze ludowej poszukiwano nie tyle archaizmów i cgzotyki ile potwierdzenia odrębności od kultury niemieckiej i znaków polskości (Jasiewicz, 1955, s. 13). Słowiai1szczyzna tylko z rzadka dostarczała ram dla programów badai1 etnologicznych. Zainteresowanie ludami sllmiallskimi odnajdujemy oczywiście już u Z. Dołęgi-Chodakowskiego i 1818). w niektórych prezentacjach zadai1 stawianych sobie przez O. Kolberga (1965, s. 246) a później w pracach A. Fischera (1932-1934), i przede wszystJ,.im w monumentalnym dziele K. Moszyi1skiego Kultura ludowa Sluwian 119:12-1934). Były tojcdnak, z wyjątkiem pracy K. Moszyi1skiego, zaintereSO\\an ia skoncentrowan ie na "bl iższych" ludach słowiai1skich, pozostawiające na uboczu rosyjską kulturę ludową. Kultura ludowa budziła zainteresowanie głównie - albo w związku z zakładanym jej archaizmem - jako pozostałość z przeszłości, albo też ze względu na jej odrębność od kultury środowisk nieludowych. Ujmowano ją dwojako: raz jaJ,.o właściwość nieelitarnych grup społecznych, głównie chłopstwa - jako subhlturę a nawet kulturę tych grup, a z drugiej strony jako nośnik wartości, które w danym czasie ceniono: rodzimości, tradycyjności, oryginalności, prostoty. spontaniczności. Dostrzegano związek między zajmowaniem się kulturą ludową a ważnymi probłcmami społeczno-kulturowymi i politycznymi: uzyski- �26 waniem podmiotowości przez środowiska chłopskie. wlączaniem siC; tych środowisk do wspólnoty narodowej, rozwojem samorządu lokalnego. zapobieganiem alienacji i stresom w procesach modernizacyjnych. Aksjologizującc i instrumentalne traktowanie kultury ludowej prowadziło do jej mitologizacji. która z kolei wywoływała reakcję w postaci demitologizacji. Ma ona w etnologii polskiej prawie ISO-letnią tradycję. Myślę tutaj o R. Berwiilskim ( 1854). który odmówił kulturze ludowej walorów niezmienności i niezależności od kultur~ warstw elitarnych i wzmocnił w etnologii nurt krytyczny. Jak postąpić z bogatym dorobkiem studiów nad kulturą ludową') Współczesny etnolog powinien przede wszystkim zdać sobie sprawę z wiclo,vymiaro\\ości zjawiska i wieloznaczności terminu "kultura ludowa". Oznacza on zar<'mno system kulturowy dawnej wsi, który należy już do przeszłości. jak i tradycję przekazaną z przeszłości i kontynuowaną przez wspólczesnc grupy rodzinne. lokalne, regionalne i grupę narodową. Ponadto tym termincm określa się tradycję, której przekaz został przerwany a d() której się powraca. bo traktuje się ją jako Wat10ŚĆ, albo wreszcie jako element polityki kulturalnej i spoleczncj. ;1 więc jako narzędzie mające pomóc w rozwiązywaniu niektórych spraw naszeg(1 współczesnego życia. Prace etnologów nie powinny upraszczać obrazu tegl~ wielowymiarowego zjawiska. Cenny dorobek ze studiów nad kulturą ludową możc zostać wykorzystany. a badania mogą być prowadzone w następujących, moim zdaniem. glównych kierunkach: l. Studiów historycznych nad kulturą ludową jako systcmem kultLII'O\\ym dawnych społeczności, przede wszystkim wiejskich; 2. Studiów nad kulturą ludową jako tradycją, nad mechani/.lllcm przekazu oraz miejscem i znaczeniem elementów, i wartości tej kultury we \vsp<'1lczesnym społeczellstwie nowoczesnym; 3. Studiów wykorzystujących materiały i inspiracje związanc z badaniami kultury ludowej do innych ujęć kultury, np. przedstawiających kulturę ludo\\ "jako aspekt kultury traktowanej całościowo, zawsze w niej obecny, oraz do rozważal1 nad teorią kultury, przede wszystkim wówczas. kiedy kulturę ludo\\ą postrzegamy jako konstrukcję modelową. Na europejskiej mapie sposobów uprawiania etnologii. etnologia polska znalazła się między terenem Niemiec, gdzie oddzielono badanic kultury \\Iasnego ludu i kultury ludów pozaeuropejskich oraz Rosj i. w której te ch\ ił kierunki zainteresowat'l połączono w ramach jednej dyscypliny. Etnologia polska skłania się ku drugiemu z przedstawionych tu rozwicvall, dlatego też traktuję je jako jedną zjej cech. N ie ma, jak dotąd, rozważaJl nad genezą tei kan iunkcj i. jej charakterem i następstwami dla całościowego obrazu etnologii polskiej. Przyczyn tego połączenia doszukuję się w silnych w Polsce wpływach ewolucjonizmu. poważnych różnicach społecznych i kulturowych odclziclaj<lcych ..wlasny" lud �27 od jego obserwatorów i badaczy, najpierw głównie szlachty a później inteligencji. \\reszcie w braku ideologii przeciwdziatającej łączeniu tych dwóch przedIlliotóvv zainteresowal1 w ramach jednej dyscypliny naukowej. Inną przyczyną byly warunki życia i możliwości prowadzenia badał'!. Raz skłaniały one badaczy. w kraju o niezbyt dużej ich liczbie, do zajmowania się ludem \\ icjskim. a kiedy indziej. często wbrew ich woli - np. wówczas, kiedy stawali SIC zeslal1cami lub emigrantami - do zainteresowania się ludami pozaeuropejskimi. przede wszystkim azjatyckimi. i\astępstwem połączenia zainteresowal1 kulturą ludową terenów europejskich i kulturą ludóvv pozaeuropejskich, które znalazło swój wyraz również \\ nauczaniu ctnologii. było przyjęcie w badaniach pewnego dystansu wobec ludnuści wiejskiej wlasnego kraju, traktowanej na ogót bez egzaltacji. W związku I. tym w ramach etnologii polskiej "Iud" nie posłużył do wykreowania i \\ zmocn ien ia idei nacjonal istycznych, co stało się udziałem niem ieckiej llJ/ksk/lJldc. Innym następstwem było otwarcie na antropologiczne koncepcje kultlll"Y. tworzone przecież przede wszystkim na podstawie badal1 i materiałów plvaeuropcjskich. Obserwacja przeszlości i teraźniejszości etnologii polskiej prowadzi do \\ niosku o jej wyjątkowej zmienności i różnorodności. Zmieniał się i różnico\\el! przcdmiot zainteresowal'!, który uznawano w określonym czasie za najważniejszy kultura ludu wiejskiego terenów europejskich, niekiedy ograniczana do L\\erbalizowanych przejawów kultury, kultury ludów pozaeuropejskich, kultura ludl)\\a obejmująca również grupy niechlopskie, przede wszystkim robotników, kultury .jrodowiskowc. wreszcie kultura w wymiarze globalnym. Pewien dramatyzm towarzyszyl wym ian ie orientacj i teoretycznych, związanych z ideologiami i kierunkami w nauce. Zmienne były w Polsce, podobnie jak gdzie indziej. warunki etnologii narodowej i jej relacje z najbliższym otoczeniem: calością 1lC1lIkiw kraju. panującymi ideologiami, stanem społeczno-gospodar(7: III i sytuacje! polityczną. Etnologia polska, tak samo zresztą jak etnologie llail1do\Ve \\ innych krajach. pozostawała ponadto pod napięciem związanym ze zmieniającymi się jej kontaktami z nauką światową. Odczuwamy obecnie silnie to napi~cie w związku z szerszymi znowu możliwościami korzystania z dorobhu i uczestniczenia w rozwoju etnologii i antropologii światowej. Zmienna była \\ reszcie nazwa dyscypliny: ludoznawstwo, etnografia, etnologia, antropologia spoleczno-kulturowa, antropologia. Zmarła już profesor Anna KutrzebaPOJnamwa, zaslużona także w badaniach nad historią polskiej etnologii, zapylana przeze mnie czy nie denerwuje jej różnorodność i zmienność terminów, ~lórymi określamy nasz kierunek studiów, odpowiedziała: "Nie peszy mnie \\iclość terminów... Jest ona, etnologia, zawsze jakby in sIalu nascendi w Joszuk iwan iu własnej lo/samości i autonomiczności" ( 1995, s. 397). Nauki etnologiczne w Polsce obejmują obecnie, obok etnologii, także inne ;al~zie studiów, takic jak: folklorystyka, etnomuzykologia, etnoreligioznaw- �28 stwo i szereg innych na pograniczu z innymi naukami. Niektórzy badacze przyjmują nazwę antropologów społecznych czy kulturowych. Najbardziej ustabilizowana w formalnej strukturze nauki jest etnologia. Po niedawnych dyskusjach utrzymano odrębność studiów etnologicznych na uniwersytetach i doprowadzono do wpisania etnologii na obowiązuj,\cą w naszym parist\\ ie listę dyscypl in naukowych, z których nadawać można stopn ie na ukC1\\c. Ponadto etnologia ma dobre oparcie w wielu placówkach uniwersyteckich i \\ innych instytucjach naukowych i muzealnych, dysponuje licznymi czasopismami, a Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i jego stuletnia historia jest potwierdzeniem trwałości dyscypliny. Różnorodne kierunki badaJl stara się integro\\ać korporacja uczonych - działający od dwudziestu lat Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Co umożliwia poszukiwanie tożsamości i autonomiczności nauk etnologicznych w Polsce? Co wydaje się wspólne w morzu różnorodności i rzece zmian·) Tym czymś wspólnym i stałym jest alternatywny wobec innych dyscyplin sposób postrzegania i interpretowania rzeczywistości spoleczno-kulturo\\cj: wybór przedmiotu studiów pozwalający docierać do powszechników kulturowych, swoisty historyzm, który umożliwia przekroczenie granicy czasu konkretnego oraz kulturaiizm, wnoszący do badaó życia społecznego wartości kultury, szczególny uniwersalizm dopuszczający porównyvvanie zjawisk z różnych terenów, wreszcie dążenie do generalizacji - tworzenia i poslugiwania się teoriami kultury, wieloma zresztą, przy jednoczesnym nakazie empiryzmu. Wymienione powyżej cechy nie mają mocy wyróżników działających samoczynnie. Uznanie tych cech za czynnik tworzący gałąź nauki czy zespól specjalności - nauki etnologiczne, jest w istocie sprawą wyboru. Określamy przecież swoją przynależność, opowiadamy się za jakąś tradycją, którą stale zresztą poszerzamy, a podejmując badania wyznaczamy granice dyscypliny i nadajell1~ jej określony status teoretyczny. Możliwość wyboru wskazanego tutaj sposobu pracy obejmuje również badaczy z innych środowisk i 7 inną tradycją: filozofów, socjologów, filologów, historyków. Niektórzy z nich razem z etnologami tworzą współczesne nauki etnologiczne. Tennin "nauki etnologiczne·· najlepiej obecnie oddaje sens różnorodności i wspólnoty w obrębie studió\\ folklorystycznych, etnologicznych i antropologicznych \V Polscc. I3IBLlOGRAFIA Berwiński R. 1854 Studia a literaturze ludowej ze stanowiska his!OIycz/Jej i /Jol/koll'ej kn"il-ki. BlIrszla J., Kopczyńska-Jaworska B. 1982 Polska etnografia (etnologia) po II wojnie ... LlId·· l. 66. 1'0111,111 �29 Dal1lros! I 'iXX /{o:II'(Jj pOj,i: podslawowych w polskiej na lice a kllllllrze ludowej do 1939 rokII. Ossolineulll. Wrocław. [)ok~a-Choclakowski I. IX IX () Slo\l'iml,ccF::llie I'r:ed chrześcljańslwem. "Ćwiczcnia Naukowe" t. 2, nr 5. Fischer 1\. 1'>.\2-1 'n-ł I-;/iwgru/ia slO\l'illliska, l. 1 Polabianie: l. 2 Lu:':yczanie: l. :1 Polacy. Ksią/nica Atlas. Lm'n\'- Wars/awa /I/s/or;o .. 1')73 l lislm'io ellIop.rafii jJolskiej. pod rcd. M. Tcrleckiej, Ossolineum, Wrocław. III/crl/o/iol/ol I()')I III/emoliollal dicliolllll:V of anlhropologists. pod rcd. Ch. Wintersa, Garland. Ncw '{ork. 1<)')5 ('::,,~i' i ('([Io,vi: l'u::nOllski oó'rodek elnologiczny w elnologii polskiej, w: Etnologia f1olsk({ /lIi,d::y luduzn{/\I'slll'em a antropologią, pod rcd. A. Posern-Zielil1skiego. Prace Komitctu Nauk [tnologicznych PAN nr 6, Poznal1 . .Ia,;ic\\ iul. Slallery D. 1<)')5 1-.'tI/l1ogralJhl'(/lui illllhropology: The Case of Polish Elhnology, w: Fieldwork and Foo/lloles. SII/{/ies in Ihe History of European Anthropology. pod rcd. H. r. Venneulena i f\. i\. Rold(\I1a. Routledge. London - New York . .1:1\\ or;;ki I:.. Ko;;ow;;ka L. I')')-ł .III/ropologio i hermeneutyka. O tekslach Józefa Ligęzy, Śląsk. Katowice. "olhcrg O. I<)(,:i /)Ztelu 11'.1'::1'slk;e, KoreSIJondencja. 1.64. Cl.. I. Poznal1 .- Warszawa. K UC/' lisk i i\. IlJ,)-ł I'olslde oliisolIiI' ,l'lI'iala. Sludia :o dziejów poznania kultlIr IlIdowych i plemiennych. L I ./zjo I .J/rvko. Wydawnictwo Uniwersytetu Wroclawskiego, Wrocław. Kutl'zcha-i'ojnarowa A. I <)'):'i "F/I/ologiujesl z(I\\-'sz('jakby in sialu nascendi ". OdpOlvied:oi lIa pylania Zbigniell'o .lc:siell'ico. "Lud" l. 78. ['llllleblilnk<l 1\. l ')-łX I<o::wój elnograjii i elnologii w Polsce, Wydawnictwo Polskiej Akadcmii UmieJc;tllości. Kraków. \ 10;;7.Y(1;;kiK. IlJ2')-193') kllllllra IlIdowo Slowion, L I - 3. Wydawnictwo Polskiei Akademii Umiejętności. Kr'lkó\\'. I'o,;crtl-/lel iliski !\. 1')73 kszlal/Oll'(tnie .1'/<: elllografii polskiej jako samodzielnej dysc~vpliny naukowej. w: ł!is/oria etnografii polskiej. pod red. M.Terleckiej, Ossolineum, Wrocław. Sokolc\\iCl I. 1973 .lliejsce eli/ograjii polskiej \l' nauce obcej, w: Hisloria elnografii polskiej, pod rcd. M.Terleckiej. Os;;olincum. Wrocław. Sw;;zic S IX1')-1 X20 I<lidludzki. l'oeil/a dvdaklycne, w: Dzieła. t. 7 - 9. Warszawa. I'):") i<'ld IlId:k/. Wers/o hrlllionowa po ra:: pierws:oy ogloszona drukiem wedlug :uch()\l'Olle.~o rękopisII. t. I - 3. Palistwowc Wydawnictwo aukowe. Warszawa. SLClcki.I IlJXI l lisiorio mldi socjologicznej. cz. I, Pal1stwowe Wydawnictwo Naukowe. Warszawa. �30 Zbigniew Jasiewicz SOME REMARKS ON THE PAST AND PRESENT OF I'OLlSII 1:IIIN()I.()(iY ON TilE OCCASION OF TilE CENTENNIAL POI.ISII ITIINOI.()(i!C/\1. SOCII:IY or (Summary) The lext is an extcnded version of a paper delivered dlll'ing a eonkrenee Oil "The I)ast ,Inei Prcsent of Polish Ethnology. [A Scssionl 011 the Occasion of' the Cerltenlli:il uf' I'ullsh Ethnological Society" in Wrocław on September 10. I')')'i. The autllOr lucuses un the past alld present of Polish Ethnology as one of'the "national" ethnulogies in IĆlII'upe. all,ily/.illg its specitic features determined by the history of Poland, considering the ratiollale uf' the sludies Oil the p:hl of' the discipline, and discussing its presenl state. The article is related tu the ch,lIlgillg status ul science in Poland, consisting in broader contacts with science in the world alld a \\ider rallge ul academic autonomy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4866b75d77a9c9298c81727f612fe32b.pdf b7c783626731333388ddae08f71d5bcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1296 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource kultura społeczna rodzina wiejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1196 Title A name given to the resource Rodzina wiejska na ziemiach zachodnich i północnych jako przedmiot badań etnograficznych / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.35-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 56, 1972 ZBIGNIEW JASIEWICZ RODZINA WIEJSKA NA ZIEMIACH ZACHODNICH I POLNOCNYCH JAKO PRZEDMIOT BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Etnograficzne badania na ziemiach zachodnich i północnych, włączonych po II wojnie światowej w granice państwa polskiego 1, zapoczątkowane zostały pracami nad tradycyjną kulturą ludową polskiej ludności autochtonicznej i poszukiwaniami elementów słowiańskich w kulturze ludności niemieckiej. Objęcie badaniami grupy osadników, dominującej na tym terenie, radykalnie zmieniło" charakter dotychczasowych studiów, wprowadzając do etnografii polskiej problematykę przemian społeczno-kulturowych, ściśle związanych na ziemiach zachodnich z procesami migracji 2. W ramach tej autonomicznej problematyki, uprawianej przede wszystkim poprzez badania nad społecznościami lokalnymi, poważne miejsce zajęła rodzina. Zadaniem artykułu jest przedstawienie specyficznej sytuacji rodziny osadniczej na ziemiach zachodnich, a co za tym idzie swoistej problematyki podejmowanych na tym terenie badań etnografi- l Ziemie zachodnie i północne zwane będą dalej ziemiami zachodnimi. ; Etnograficl;ne badania terenowe w środowisku osadniczym, zaprogramowane jako badania nad przemianami społeczno-kullturowymi, podjęte zostały w roku 1960 przez poznański ośrodek pod kierunkiem prof. dr Józefa Burszty i objęły wówczas kilka wsi w pow. Koszalin. Problematykę tę badał również ośrodek wrocławsko-opolski (A. Nasz, K. Kwaśniewski i J. Pawłowska, prow.adząca obserwację wsi osadniczej od 1945 roku) oraz ostatnio olsztyński (A. Szyfer). Przegląd etnograficznej i socjologicznej literatury z badań nad integracją społeczną i kulturową na ziemiach zachodnich do roku 1967 przynosi .artykuł: Z. Jasiewicz, Issliedowanija socjalnoj i kulturnaj intiegracii "Sowietskaja Etnografija" na zapadnych 1967, nr 6, s. 70 i n. i siewiernych polskich ziemljach. �ZBIGNIEW JASIEWICZ cznych. Opracowanie przygotowane zostało w oparciu o literaturę i własne prace terenowe autora, prowadzone w ramach zespołu prof. dr J. Burszty w wybranych wsiach województwa koszalińskiego i zielonogórskiego 3. Odrębność rodziny na ziemiach zachodnich określona została jej uczestnictwem w ruchach migracyjnych. Przemieszczanie się ludności dokonywało się z reguły rodzinami. Również przenoszenie się ludzi samotnych podporządkow:ane było najczęściej interesom rodzinnym; służyło rozeznaniu terenu i przygotowaniu warunków dla sprowadzenia rodziny. Rodziny podstawowe i poszerzone były zatem jednocześnie grupami migrantów i osadników, chętnie zresztą łączącymi się w zespoły krewniacko-sąsiedzkie rodzin pochodzących z tej samej wioski lub okolicy. Migracje zwartymi społecznościami lokalnymi należały do wyjątków i nie one kształtowały obraz społeczno-kulturowy ziem zachodnich. Rodzinny charakter migracji pozwolił na przeniesienie rodzin z poprzedniego miejsca zamieszkania bez naruszenia w niektórych ich grupach struktury i z zachowaniem poważnej części wyposażenia kulturowego. Jednocześnie wędrówki rodzinami spowodowały daleko idące przemieszanie rodzin z różnych społeczności lokalnych i grup regionalnych. W tych warunkach, na nowym miejscu zamieszkania, rodzina ujawniła się pod postacią grupy reprezentującej odrębne wzory kultury regionalnej czy etnicznej, z biegiem czasu dopiero zatracającej cechy kulturowe różniące ją od innych rodzin społeczności lo}mlnej. Etnografia, zainteresowana rodziną nie tylko jako grupą społeczną, ale przede wszystkim jako instytucją, jako konfiguracją określonych wartości, wzorów zachowań i wytworów, uzyskała tutaj niezwykle atrakcyjny obiekt badań. Rodzina bowiem, a nie społeczność wiejska czy raczej regionalna, jak na terenach ustabilizowanych osadniczo, wystąpiła jako główny nosiciel odrębności kulturowych i jednostka badań kulturoznawczych. Trudności w organizacji życia na terenach nowozasiedlonych i zniszczonych przez wojnę. a także dystans społeczny, zrozumiały w warunkach osadnictwa przemieszanego, podtrzymywały status rodziny jako odrębnej grupy kulturowej. Wyr,aziste uczestnictwo rodziny w procesach przeobrażeń narzuciło 3 Problem rodziny na ziemiach zachodnich badany był w ramach studiów nad grupami pochodzenia regionalnego lub społecznościami lokalnymi i nie doczekał się specjalnych opracowań. Wyjątkiem jest tutaj artykuł M. Trawińskiej, Zmiany modelu rodziny chlopskiej na Ziemiach Odzyskanych Pomorza Zachodniego. "Lud", t. XLIX, 1965. Fragmentom problematyki rodzinnej poświęcone są m. in. artykuły M. Burszty i E. Stachowiak, Stare i nowe w gospodarstwie kobiecym oraz A. Wojciechowskiej, Obrzędowość rodzinna. W: Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, praca zbior. pod red. J. Burszty, Poznań 1964. W przygotowaniu znajduje się praca Z. Jasiewicza, Dom i rodzina, przewidziana jako rozdział monografii o kulturze współczesnej wsi lubuskiej, opracowywanej pod red. J. Burszty. �Rod.zina wiejska na ziemiach zachodnich i północnych 37 z kolei rozpatrywanie rodziny na ziemiach zachodnich w kategoriach zmiany społeczno-kulturowej. Źródeł specyfiki procesu przemian również szukać należy w migracji i jej charakterze. Przemieszczenia ludności, które doprowadziły do rozproszonego osadnictwa wszystkich w zasadzie grup ponadrodzinnych na terytorium różniącym się wyposażeniem kulturowym (sieć osadnicza, budownictwo, wyposażenie w sprzęty i narzędzia), uniemożliwiły odtworzenie poprzedniego systemu społeczno-kulturowego, nie tylko w ramach społeczności lokalnych, ale również rodziny. Poszczególne rodziny czy zespoły rodzin bliskich sobie pochodzeniem terytorialnym poddały, w ramach nowo kształtowanych zbiorowości wioskowych, konfrontacji wniesione przez siebie odrębne wzory kulturowe. Wartości nie będące wspólną własnością nowych społeczności lokalnych i ponadlokalnych, nie dostosowane do kulturowego wyposażenia terenu, podlegały relatywizacji i wycofywaniu. Kontakt społeczny rodzin różniących się pochodzeniem regionalnym i użytkowanymi wzorami kultury był istotnym bodźcem przemiany i wyznaczał początkowy kierunek procesÓw integracyjnych. Ostatecznej platformy integracji kulturowej w ramach społeczności lokalnych i ponadlokalnych dostarczyły jednakże ogólnopolskie procesy modernizacyjne, oparte na industrializacji i powiązane z upowszechnieniem socjalistycznej kultury narodowej. Ta właśnie zmodernizowana kultura uznana została za model atrakcyjny dla wszystkich grup pochodzenia regionalnego i do niej adoptowane są dotąd utrzymywane przez poszczególne rodziny pozostałości wniesionych odrębności kulturowych. Procesy przemiany rodziny wiejskiej na ziemiach zachodnich polegały zatem nie tylko na jej przystosowaniu do zmienionych warunków życia społeczności globalnych: narodowej i państwowej. Przywracają one ponadto zakłóconą przez migrację jednolitość kulturową społeczności lokalnej. Istotną cechą rodziny i społeczności wioskowej na ziemiach zachodnich, ukształtowaną w rezultacie specyficznych tutaj procesów integracji kulturowej, stanowi większa w porównaniu z terenami ustabilizowanymi osadniczo tolerancja wobec różnic kulturowych. Tolerancja ta, rodząc gotowość przyjmowania innowacji, stanowi istotną cechę dla dalszych etapów procesu przemian 4. Do badań nad procesami przeobrażeń społeczno-kulturowych etnografia wnosi zarówno swe przedmiotowe doświadczenia badawcze, jak i wypracowane założenia metodologiczne. Etnografia nagromadziła znaczny zasób , Postawę tolerancji wobec odmienności kulturowych, a co za tym idzie, otwartości na bodźce przemiany idące spoza społeczności lokalnych, odkryła D. Markowska na terenie zróźnicowanych religijnie wsi Podlasia. Por. artykuł: Religijność i laickość w modelach i wzorach rodziny wiejskiej na Podlasiu. "Roczniki Socjologii Wsi", t. VIlI, 1968, s. 127 i n. Podobne postawy, oparte na kontakcie rodzin różnych kulturowo, są typowe również dla ziem zachodnich. �ZBIGNIEW JASIEWICZ materiałów, użytecznych w badaniach nad zmianami rodziny, z zakresu obrzędowości rodzinnej, powiązań rodziny z działaniami produkcyjnymi, sposobów zaspakajania w ramach rodziny potrzeb ochronnych i konsumpcyjnych (dom i jego wyposażenie, pożywienie, odzież), niektórych zagadnień rodziny jako grupy społecznej. Problemy te nie utraciły 5wego znaczenia, a badania nad nimi stanowią niezbędny element prac nad syntetycznym obrazem współczesnej kultury wsi. Spotykane w niektórych opracowaniach etnograficznych wyłącznie rejestry czy opisy faktów kulturowych, wyrwanych z kontekstu społeczno-kulturowego, mogą stanowić jednakże w badaniach nad przemianą wyłącznie materiał pomocniczy. wymagający uzupełnień i weryfikacji. Przydatny w studiach nad przemianą okazał się historyzm, bliski etnografii dzięki od dawna silnym w jej ramach zainteresowaniom przeszłością kultury. Połączony z analizą struktur.alno-funkcjonalną, również uprawianą na gruncie etnografii, dostarcza podstaw do ujmowania kultury jako procesu, w którym przemiana, wywołana uwarunkowaniami synchronicznymi, otrzymuje wymiar czasu. Pozycję wyjściową dla przedstawienia rodziny na ziemiach zachodnich w procesie przeobrażeń stanowią próby rekonstrukcji wzoru spolecznokulturowego wniesionego przez poszczególne rodziny z terenu pochodzenia. Rodzina z jej wyposażeniem kulturowym w okresie bezpośrednio przed włączeniem jej do ruchów przesiedleńczych prezentuje punkt zerowy, do którego przyrównywane są późniejsze zmiany. Stan sprzed migracji można odtworzyć wykorzystując literaturę i źródła z tegoż okresu oraz materiały z wywiadów prowadzonych zarówno w nowym środowisku migrantów, jak i na terenie i w społecznościach przez nich opuszczonych. W warunkach, kiedy w ramach wsi osadniczej mamy do czynienia nierzadko z kilkunastoma zespołami rodzin, różniących się pochodzeniem regionalnym, odtworzenie pełnego wzoru społeczno-kulturowego przez nie wniesionego jest wręcz niemożliwe. Poszczególne rodziny łączymy zatem w grupy regionalne, które z kolei wiążemy z określonym typem społeczno-kulturowym 5. W zależności od celu badań i materiału uzyskanego w terenie, rekonstrukcją obejmujemy niektóre tylko elementy kultury i życia społecznego, rzutujące na za-chowanie się -osadnfków w nowym miejscu zamieszkania. Kompetencje etnografii do odtwarzania wnoszonych wzorców kulturowych są bezsporne. Należały one przeważnie do wiejskiej kultury tradycyjnej i stanowią klasyczny przedmiot etnografii. Sytuacja rodziny sprzed migracji określa jej typ, wyznaczany przy zastosowaniu kryteriów społeczno-ekonomicznych. Okazało siG, że przy5 Por. studium społeczne J. Burszty, na Ziemiach Kategorie Zachodnich, ludności i ich typ Poznań 1967, s. 132 i n. kulturowy. W: Przemiany �Rn(fzina wiejska na :.iwmiach :acl/o(]nich i pcJtnocnych należność do odmiennych typów rzutowała na dalsze losy rodziny. Inną pozycję startu dawała przynależność do rodzin gospodarskich, spotykanych przede wszystkim wśród repatriantów, inną pochodzenie z rodziny małorolnej czy bezrolnej, szczególnie częste w grupach osadników z Polski centralnej. Przybycie np. Poznaniaków - rodzin robotników rolnych i objęcie przez nich samodzielnych gospodarstw zaważyło niekiedy negatywnie na p<'Jźniejszych losach gospodarstw. Niektóre rodziny robotników rolnych z Poznańskiego, chociaż obznajmione z nowoczesną techniką rolną, pozoslały w tyle w prowadzeniu gospodarstwa za rodzinami kresowymi. Przyczyną takiej sytuacji był brak nawyków samodzielnego gospodarowaniCl i zmysłu rywalizacji 6. Zmiana typu rodziny, związana z przeniesieniem sit; na ziemie zachodnie i późniejszym rozv/Ojem tych ziem, odegrała poważną rolG w dalszych przeobrażeniach innych sfer życia rodzinnego. Wsp<'Jlczesna wieś ziem zachodnich wykazuje rosnącą ilość rodzin oderwanych od bezpośredniego gospodarowania na roli. Jedną z przyczyn łai wości zerwania z gospodarstwem był tutaj brak ciągłości osadniczej i dziedziczenia, wiążący nadal na terenach stałego osadnictwa. Migracja, nie naruszając struktury rodziny podstawowej, w wielu grupach osadników wyrwała ją z szerszych zespołów rodzinnych. Niezmieniona z reguły pozostała struktura rodzin poszerzonych u osadników-repatriantów oraz u bezrolnych osadników z ziem pozostałych w granicach Polski. Natomiast osadnicy pochodzący z rodzin średnio czy małorolnych z tychże ziem' przenosili się na ziemie zachodnie pozostawiając na poprzednim miejscu zamieszkania część rodziny, w tym podeszłych wiekiem jej członków. Struktura rodziny interesuje nas z jednej strony jako rezultat. a z drugiej jako istotny czynnik przemiany. Rodziny poszerzone, poddane autorytetowi ludzi starych, były niewątpliwie bardziej konserwatywne 7. Wniesiona struktura rodziny podlegała dalszym dynamicznym przemianom już po przybyciu na ziemie zachodnie. Łatwość uzyskania gospodarstwa lub pracy i mieszkania poza wsią sprzyjała oddzielaniu się rodzin podstawowych od poszerzonych 8. Udział w migracji zaważył poważnie również na innych elementach wzoru kultunlwego. dotąd użytkowanego przez rodzinę. Migranci, zmieG Związek mi!;dzy umiejętnością pl'Owadzenia gospodarstwa a pochodzeniem z rodziny o określonym typie społeczno-ekonomicznym, szczególnie wyraźnie wystąpił IV Ołoboku w powiecie Swiebodzin. Badania autora w roku 1965. , Przybycie do lwięcina w pawiecię. Koszalin osadników z powiatu Wieluń w ramach rodzin trójpokoleniowych. z ludźmi w podeszłym wieku, zaważyło na zachowawczości tych rodzin, wyraźnej m. in. w zakresie obrzędowości oraz praktyk i wierzeń magicznych. Badania autora w latach 1960-1962. ~ Przekształcenia struktury rodzin, na ziemiach zachodnich bardziej konsekwentne w porównaniu z innymi terenami Polski, dostrzegła M. Trawińska, op. cit., s. 148. �ZBIGNIEW .TASIEWICZ niając mIeJsce zamieszkania, porzucili dotychczasowe środowisko spoleczno-kultul'Owe i geograficzne, w którym osadzone były elementy kultury użytkowanej w ramach rodziny. Obrzędowość rodzinna, wieloma więzami połączona ze społecznością lokalną, utraciła współuczestników i spektatorów przyjmujących te same konwencje. Przestała być przydatna wiedza o dotychczasowym środo\visku geograficznym, osłabł kontakt z wierzeniami czy literaturą ludową powiązaną z opuszczoną okolicą, pozostawiono dotąd użytkowane budownictwo oraz część narzędzi i sprzętów. Wiele spośród przewiezionych sprzętów nigdy nie zostało zademonstrowanych w nowym środowisku. Ukryte w kufrach lub porzucone na strychach stały się częścią utajonej kultury rodzinnej lub utraciły wszelką wartość i wyłączone zostały ze współczesnej kultury 9. Migracja, osłabiając kontakt z dawnym wzorem kulturowym. nie stworzyła warunków, choćby z racji swojej krótkotrwałości, dla jego trwałych przekształceń. Intensywna przemiana kulturowa zapoczątkowana została już po osiedleniu się. Bodźców przemiany dostarczył kontakt z innymi rodzinami osadniczymi czy rodzinami ludności zastanej, wpływ kulturowo wyposażonego terenu oraz rosnące z czasem oddziaływanie ogólnopolskich procesów przeobrażel1 społecznych, gospodarczych i kulturalnych. Rodzina w tak zarysowanym procesie przemiany uczestniczyła zarówno jako strona w międzyrodzinnej wymianie dóbr kulturowych, jak i członek społeczności lokalnej, podporządkowany działającym na jej terenie tendencjom do ujednolicenia kulturowego, na koniec jako odbiorca dyrektyw płynących ze społeczności globalnych: narodowej i paóstwowej. W międzyrodzinnej wymianie kulturowej doniosłą rolę odegraly małżeństwa międzygrupowe, zawierane między przedstawicielami rodzin należących do różnych grup regionalnych i prezentujących odmienne typy kulturowe 10. Dane ilościowe, zebrane przez autora na terenie Ołoboku " Muzealnictwo etnograficzne sięgnęlo po wwiezione i \\'ytw{)J'I..om~ już na ziemiach zachodnich wytwory kultul"Owe należące do tradycyjnej kultury grup osadniczych tworząc barwne i interesujące poznawczo ekspozycje. POl'. S. Blaszczyk. Przemiany kulturowe wsi dolnośląskiej w okresie XX-lecia PRL. ,.Muzealnictwo" 1967. nr 14, s. 90 i n. Trzeba sobie jednak zdawać sprawę i: zamknięcia więkswści wytworów tradycyjnego wzorca kultury w ramach rodzinnych. Miejsce w życiu grup ponadrodzinnych odnajdują one niekiedy tylko popl'i:ez muzea i publikacj'~. \V ramach folkloryzmu, stanowiącego pl'óbę przeciwstawienia się unifikacji kulturowej spoteczeństwa zmodernizowanego. 111 O malżel1stwach międzygrupowych piszą m. in. K. Kwaśniewski, Adaptacja i integracja kulturowa ludności Sląska po II wojnie światowej, Wroclaw 1969, s. 23 i n.; J. Pawt{)wska, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim. Cz. II. Wrocław 1968, s. 161 i n. oraz H. Murawska, Małżeństwa mieszane pomiędzy polską ludnością rodzimą i naplywową po roku 194.1. W: Przemiany wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Materialy seminarium. Olsztyn 1970, s. 147 i n. �Rod=ina wiejsk.a na ziellliach zachodnich i pór nocnych \V pow. Świebodzin, Santoka w pow. Gorzów i Stołunia w pow. Międzyrzecz. mówiq o stałym wzroście odsetka małżeństw heterogamicznych. WZl'tJst ten nie był jednakże równomierny. Można wysunąć tezę, która wymaga jednakże zweryfikowania na podstawie poszerzonej bazy źródłowej, że po pierwszym rocznym czy dwuletnim okresie spontanicznych kontaktów, popartych wspólnymi dla rodzin polskich doświadczeniami Ryc. I. Rodzina robotniczo-chłopska oparta o małżeństwo międzygrupowe. Mąż pochodzą z województwa poznańskiego, żona z wileńskiego. Ołabok pow. Swiebodzin, 1965. Fot. Z. Jasiewicz i jef20 matka wojennymi i poczuciem niepewnoscl na nowym mieJscu zamieszkania,. przychodzi okres poznawania w trakcie współżycia odrębności kulturowych i WZl"Ost rczerwy we wzajemnych stosunkach. Interesujące są nie tylko materialy mówiące o liczbie zawieranych małżeństw międzygrupowych. Równie islotne są informacje o aktywności poszczególnych grup w nawiązywaniu kontaktó\'/ przez małżeństwa heterogamiczne oraz proporcje, w jakich uczestniczyli w tych małżeństwach mężczyźni i kobiety. Dane dla Ołoboku w pow. Świebodzin przedstawia tabl. I. Wynika z niej, że na terenie lej wioski najbardziej aktywni w małżeństwach mieszanych byli przybysze z Nowogródzkiego (70°,'0 uczestników małżeństw międzygrupowych), natomiast najbardziej zamknięci w ramach własnej grupy byli osadnicy z Tarnopolskiego (33();·o wstąpiło w związki heterogamiczne). Poznaniacy, ludzie najczęściej młodzi w momencie osiedlania się, zawie- �ZBIGNIEW JASIEWICZ rali małżeństwa międzygrupowe w 41%, Łemkowie, grupa pomawiana o szczególny izolacjonizm z racji odmienności etnicznej, w 53" 'o, Szczególnie częste na terenie tej wsi były małżeństwa nowogródzko-poznańskie {lI małżeństw). Dziewczęta wśród Poznaniaków zawierających małż€r1stwa międzygrupowe stanowiły 310;0, wśród Łemków 440o, Nowogrodzian Ryc. 2. Rodzina chłopska pochodząca z powiatu Nowy Sącz, Ołobok pow. Swiebodzin, 1965. Fot. Z. Jasiewicz 570/o, Wilnian 880/0. Na terenie społeczności lokalnej przystąpienie do małżeństwa międzygrupowego jest zatem wynikiem nie tyle wyboru kulturowego, ile struktury wieku i pIci w ramach grupy pochodz-enia regionalnego czy grupy etnicznej, a przede wszystkim struktury demograficznej w ramach wioski i okolicy. Stwierdzono różne uczestnictwo poszczególnych grup pochodzenia regionalnego w małżeństwach heterogenicznych na terenie różnych społeczności wioskowych. Odrębności kulturowe, nie zawsze w ramach wioski decydujące o zawieraniu małżeństw, podkreślane są w opiniach na temat zasad właściwego doboru współmałżonków. Obecnie zresztą zastrzeżenia wysuwane są już nie przeciw małżeństwom przedstawicieli różnych grup pochodzenia regionalnego, ale grup etnicznych i wyznaniowych. Nosicielami opinii preferujących małżeństwa w ramach własnej grupy pochodzenia regionztl- �Ruc/::ina wiejska na ziemiach ::acllOdnicl! i polnocnych ·13 nego są niektórzy ludzie starsi wiekiem. Ludzie młodzi wracają do tej sprawy jedynie w refleksji nad nieudanym małżeństwem. Zagadnienie małżeństw międzygrupowych zanika jako przedmiot badań terenowych. Od kilku już lat związki małżeńskie we wsiach osadniczych zawierają ludzie młodzi, urodzeni na ziemiach zachodnich, pochodzący z rodzin o znacznie już ujednoliconych wzorach kulturowych. Etnografia, która badania terenowe nad przekształc€niami w środowisku osadniczym rozpoczęła późno, bo w 15 lat po zapoczątkowaniu tych procesów, zgromadziła jedynie luźne informacje na temat małżeństw międzygrupowych, rozsiane po pracach poświęconych innym problemom. W spółczesne obserwacje małżeństw międzygrupowych i próby dotarcia w wywiadach do faktów sprzed Jat pozwalają zrekonstruować jedynie fragmenty interesującego procesu wymiany kulturowej w ramach małżeństwa. W życiu rodzinnym stroną narzucającą wzór własnej grupy była zazwyczaj kobieta. Poważne znaczenie w przyjmowaniu określonych vvartości przez now()powstającą rodzinę miało oparcie udzielane małżonkom przez krewnych i inne rodziny należące do tej samej grupy pochodzenia regionalnego. Dominację kulturową osiągał łatwiej w ramach rodziny współmałżonek, "'epl'ezentuj<lcy z racji SWL'gopochodzenia regionalnego wzorzec kulturowy względnie nowoczesny, zgodny z kierunkami przemiany. Na koniec, doniosłą 1'01<; odgrywały cechy oSl)bis1E'współmałżonków, decydujące o ich pozycji w rodzinie. Większość z małżeństw mieszanych, bez względu na indywidualne rozwiązania kulturowe w nich zastosowane, przyczyniła się do pogłębienia świadomości relatywności regionalnych wzorców kulturowych i sprzyjała modernizacji życia. Problemem badawczym nadal żywym są małżeństwa mieszane przedstawicieli grup, które utrzymały w ramach społeczności lokalnych poczucie własnej odrębności. Zawarcie takiego małżeństwa wymaga przezwyciężenia nie tylko dystansu kulturowego, jeśli taki istnieje, ale i przekroczenia uświadamianych granic grupy 11. Szczególnie konsekwentne jest na terenie ziem zachodnich odejście od zasad doboru współmałżonków obowiązujących na wsi tradycyjnej. Zasada warstwowego doboru par małżeńskich podważona została nadaniem wsi struktury średniackiej i zatarciem w wyniku migracji dotychczasowych przedziałów społecznych. Interes gospodarstwa przestał odgrywać decydującą rolę w wyborze współmałżonka z racji większej na ziemiach zachodnich łatwości uzyskania pozarolniczego żródła utrzymania. Gospodarstwo, które przestało być "ojcowizną", jest tutaj traktowane instrumentalnie. Młodzi ludzie, jeśli nawet planują przejęcie gospodarstwa 1'0II Sytuacja taka istnieje w mieszanych etnicznie małżeństwach ukraińsko-polskich. Poczucie odrębności nadal stanowi przeszkodę w zawieraniu małżeństw heterogamicznych u niektórych grup polskiej ludności autochtonicznej. �44 ZBIGNIEW JASIEWICZ dziców, z reguły, choćby na parę lat, wiążą się z pracą poza gospodarstwem, uzyskując w ten sposób możliwość wyboru. Zmalał również wpływ rodziców na dobór małżeński. Nowe zasady doboru współmałżonków, zwane w publicystyce "romantycznymi", znalazły na ziemiach zachodnich poparcie w zaawansowanym tutaj całościowym procesie przemian społeczno-gospodarczych. Różnice w dynamiźmie procesu przeobrażeń ziem zachodnich i niektórych pozostałych tęrenów Polski, a co za tym idzie dystans w celach i wartościach reprezentowanych przez młodzież wiejską, znakomicie ujawniły "Góralki", obserwowane na terenie Ołoboku w pow. Świebodzin. "Góralki" - dziewczęta z powiatu Sucha Beskidzka - przybyły w roku 1965 do miejscowego nadleśnictwa jako sezonowe robotnice leśne. W krótkim czasie kilka spośród nich wyszło w Oloboku za mąż, przy czym wybranymi "Góralek" stali się przed€ wszystkim kawalerowie zatrudnieni w gospodarstwach rodziców i planujący pozostanie w rolnictwie. Małżeństwa z "Góralkami" wskazują, że wieś na ziemiach zachodnich nie jest endogamiczna w zakresie zawierania małżeństw. Rozwinięte kontakty młodzieży preferują dzisiaj raczej małżeństwa z partner€m spoza własnej wioski. Zamążpójścia "Góralek" traktować możemy również jako ich aprobatę dla warunków życia w Zielonogórskiem. Związki zawarte z "kawalerami z gospodarek", którzy na miejscu mieli trudności w znalezieniu żon, można uznać ponadto za podporządkowanie się zasadom, zgodnie z którymi wejście w gospodarstwo było uznanym c·elem małżeństwa. Znamienne było przyjazne przyjęcie "Góralek" przez starszych wiekiem ludzi we wsi. Mówiono o nich jako o dziewczętach "pracowitych", "chętnych do pracy w gospodarstwie", "zacnych", "religijnych", "nie pijących i nie palących", "wstydliwych" i przeciwstawiano dziewczętom miejscowym. Odpowiadały bowiem wzorcom sprzed okresu intensywnych przemian, bliskim ludziom starszym. Wiele z wymienionych zalet "Góralek", w przekonaniu miejscowej młodzieży, a szczególnie dziewcząt, było już tylko wyrazem zacofania 12. Pozycja mężczyzny i kobiety w małżeństwie i podzial czynności między nimi poddane zostaly równie glębokim zmianom. Tradycyjny podział czynności na męskie i kobiece naj konsekwentniej zaprezentowały rodziny pochodzące z ziem centralnych Polski i kresów wschodnich. Wzór ten zaatakowany został z dwu stron. Niezgodne z nim były zasady podziału czynności wypracowane w rodzinach innych, a szczególnie w bezrolnych i maŁorolnych rodzinach poznańskich i pomorskich, w których mężczyzna wykonywał stale lub sporadycznie niektóre prace kobiece. Decydujące dla jego przełamania okazały się jednakże warunki ukształtowane na l" Badania terenowe autora w latach 1965-1969. �Hotl:ina w;cj:-;ka IW .z.iC7Hiacll zacllodnich i j)ólnocnych .! .• ziemiach zachodnich. Podobnie jak i na innych terenach Polski, odejście od tradycyjnego podziału czynności na męskie i kobiece najbardziej zaawansowane jest w rodzinach, w których jedno ze współmałżonków znalazło zatrudnienie poza rolnictwem. Uznanie dominacfi mężczyzny w rodzinie właściwe było dla wszystkich w zasadzie rodzin osadniczych. Obowiązywało ono jednak przede wszystkim wobec grup ponadrodzinnych, natomiast na terenie rodziny stosunki między współmałżonkami kształtowały się zgodnie z ich cechami osobistymi. Równorzędna pozycja kobiety najsilniej uzewnętrzniana była w rodzinach kresowej szlachty zaściankowej oraz w wyrobniczych rodzinach z terenów zachodnich Polski międzywojennej. W związku oz rosnącym znaczeniem działalności gospodarczej kobiety i naciskiem wzorów płynących spoza wsi, nastąpił zwrot ku stosunkom egalitarnym, stopniowo ujawnianym również poza rodziną. Specjalnych badań wymaga problem trwałości rodziny w środowisku osadniczym. Okupacja i migracja prowadziły do okresowego rozdzielenia współmałżonków w niektórych grupach osadników i stwarzały trudności wznowienia życia rodzinnego. Nie ulega wątpliwości, że mniejszy autOl'Ytet opinii wioskowej i oderwanie się rodziny podstawowej od poszerzonej ~'ównież sprzyjał częstszym na tym terenie naruszeniom zasad współżyda małżeńskiego i rozpadowi małżeństw 13. Pozycja dzieci i młodzieży w rodzinie na ziemiach zachodnich podlega przemianom, które obserwowane są także na terenie innych ziem polskich. Dzieci uzyskały lepsze warunki życia i nauki, a stosunki z nimi nasycono większą dozą uczuciowości. W środowisku osadniczym dzieclw godne jest również uwagi jako członek rodzinnej grupy kulturowej, uzewnętrzniający jej cechy (język domowy, sposób ubier.ania się, stosunek do starszych etc.). Dziecko odegrało ponadto ważną rolę łącznika między własną rodziną a innymi rodzinami we wsi oraz grupami i instytucjami pozarodzinnymi 14. Pośrednictwo dzieci sprzyjało. przenoszeniu elementów kultury i upodabnianiu się rodziny do innych rodzin na terenie wsi. Dzieci, ale przede wszystkim młodzież, występują z programami zmiany w sposobach życia rodziny. Pozycja młodzieży w grupach pozarodzinnych skłoniła większość rodzin do respektowania jej prawa do autonomii. Ludzie starzy najsilniej związani są z tradycyjną kulturą grupy pochodzenia regionalnego i elementy tejże kultury przekazują młodszej generacji. Tracąc w podeszłym wieku umiejętność przystosowania się do warunków ziem zachodnich, w skrajnych wypadkach zamykają się, czy 13 Próbę zasygnalizowania zagadnienia dla wybranych lonogórskiego zawiera praca Z. Jasiewicz, Dom i rodzina 14 Por. J. Pawłowska, op. cit., s. 153. wiosek województwa (w przygotowaniu). zie- �4() ZBIGNIEW JASIEWICZ zostają izolowani w wąskich grupach rodzinnych czy sąsiedzkich. Ich pozycja w rodzinie wyznaczona jest cechamiosabistymi, które reprezentują, a ponadto atmosferą życia rodzinnego. Nadal w stosunku do ludzi starych ważną rolę odgrywają ich możliwości wykonywania prac przydatnych dla rodziny. W postępowaniu z ludźmi starymi dostrzec można dwa wzory. Pierwszy, reprezentowany przez autochtonów i osadników z gospodarskich rodzin b. zaboru pruskiego, polega na szczegółowym określeniu obowiązków młodszego pokolenia wobec zachowujących samodzielność ludzi starych w zamian za przekazane gospodarstwo. Zaopatrzenie ludzi starych, zdających gospodarstwo, nosi na terenie wsi autochtonicznych województwa zielonogórskiego nazwę "wydbanku" i jest oparte o umowę spisaną u notariusza 15. Drugi wzór, przyjęty u osadników z innych regionów, zakłada utrzymanie ludzi starych przy rodzinie. Pozostawianie losu ludzi starych wyłącznie w rękach rodziny, i to wówczas, kiedy opinia społeczności lokalnej i autorytety wiejskie nie mają możliwości skutecznego działania, prowadzi niekiedy do sytuacji tragicznych. W tych warunkach poważnego znaczenia nabiera opieka organizowana przez państwo. Uznanie wśród ludzi starych znalazła przede wszystkim możliwość otrzymania renty w zamian za zdane gospodarstwo. Dla ziem zachodnich charakterystyczne jest znaczne rozszerzenie strefy kontaktów familijnych. Obejmują one nie tylko krewnych i powinowatych, którzy osiedli w tej samej wsi lub przenieśli się do miasta, ale również pozostawionych na poprzednim miejscu zamieszkania. Przyjazdy krewnych lub wyjazdy do nich, praktykowane szczególnie z okazji świąt rodzinnych, dostarczając możliwości konfrontacji warunków i sposobów życia na odległych terenach i w różnych środowiskach, sprzyjają wymIanie i ujednoliceniu się wzorów kultury. Ziemie zachodnie, wyprzedzając w zakresie przemian w rodzinie niektóre pozostałe tereny Polski, poprzez kontakty rodzinne intensyfikowały proces przeobrażeń również na terenach ustabilizowanych osadniczo. Nikła początkowo w większości wsi osadniczych sieć miejscowych powiązań familijnych rozwija się na skutek rozrostu rodzin i zawieranym na miejscu związkom małżeńskim. Krąg familijny na terenie wioski i najbliższej okolicy, dostarczający początkowo ważnego oparcia w obcej kulturowo i społecznie zbiorowości, redukuje swe funkcje. Scisłym stosunkom z częścią krewnych i powinowatych nie towarzyszą równie intensywne kontakty z innymi. Powiązania rodzinne polegają na wzajemnym odwiedzaniu się i poradach, pomocy i współdziałaniu (np. spółki maszynowe i -sprzęganie się końmi), przy czym nie są to kontakty oomienneod tych, ja'kie zaobserwować można wśród sąsiadów i znajomych. 15 Badania na terenie Stołunia W powiecie Międzyrzecz w roku 1968 i 1970. �Roc1.?ina tVlejska na ."?łem-iacll zacll0dnicll -; pólnocnucl1 Obrzl:;dowość rodzinna prezentowała początkowo wzory przynależne poszczególnym gl'upom pochodzenia regionalnego. Obserwacja wesela czy pogrzebu ujawniała odrębności szokujące dla osadników z innych stron, wywołując poczucie obcości. Podeszła wiekiem Poznanianka opowiada o weselu osadników z kresów wschodnich: "Polecieli my do kościoła na lo pierwsze wesele jak na jaki cud, bo czegoś takiego to my jeszcze rue widzieli. W tych ich wozach pełno słomy, młode państwo wyłaziło z tej słomy, konie we wstążki, panna młoda nie w białej sukni" 16. Obrzędy rodzinne, do których dopuszczano na prawach współpartnerów przedstawicieli innej grupy regionalnej, przybierały formę zderZ€nia. Na weselu Wielunianki z Lubliniakiem, w czasie przeprowadzania ;panny młodej do mieszkania męża, goście pana młodego zaczęli chwytać sprzęty, aby zgodnie ze swoimi zwyczajami przenieść je "na 'Szczęście" za parą młodą. Rodzina panny młodej stanęła w obronie swej własności: "Co robita, wy nas ogołocita ze wszystkiego" 17. Znaczne już dzisiaj ujednolicenie obrzędowości ujawnianej wobec grup pozarodzinnych osiągnięto nie tylko przez wymianę i redukcję elementów tradycyjnych, ale głównie przez wprowadzenie treści kultury zurbanizowanej 18. Rzecznikiem zmiany była lutaj społeczność lokalna, dążąca do sprowadzenia obrzędowości do form porównywalnych w skali wioski i okolicy, natomiast oparcia dla tradycji dostarczał zespól rodzin tego samego pochodzenia regionalnego. Jednocześnie daje się zauważyć tendencja do zamykania obrzędów, takich jak wesele lub pogrzeb, w kręgu rodziny i bliskich znajomych, świadcząca (j upodabnianiu się rodziny wiejskiej do miejskiej. Interesującym nowym zjawiskiem są formy obrzędowe narastające wokół aktów ważnych dla rodziny, a organizowanych przez organa administracji państwowej. W badelnych wsiach zielonogórskich ślub w Urzędzie Stanu Cywilnego przestał być rejestracją. Stał się uroczystością, w której uczestniczy para ubrana "jak do kościoła" (ryc. 3), której towarzyszy liczny orszak weselników. Ślub cywilny stal się istotnym momentem obrzędowości weselnej szczególnie dla tych par, które nie przystępują do ślubu kościelnego. Obok (Jbrzędów uzewnętrznianych wobec grup pozarodzinnych, rodzina użytkuje również formy obrzędowe zamykane w jej ramach. I ta dziedzina obrzędowości podlega zmianom, są one jednakże mniej gwałtowne. Dużą Badania autora na terenie Oloboku w powiecie Swiebodzin w roku 1966. J. Burszta, Z. Jasiewicz, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich. "Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2, s. 209. 18 A. Wojciechowska, op. cit., s. 206. Przemianą obrzędowości rodzinnej zajmuje się również B. Linette, Problematyka folkloru współczesnego na tle rzeczywistości kulturowej Ziemi Lubuskiej. "Studia Folklorystyczne", t. III, 1970, s. 196 i n. 16 17 �ZBIGN lEW JASIEWICZ trwałość wykazuje np. obrzędowość Bożego Narodzenia, z zachowanymi u wielu rodzin regionalnymi sposobami obchodzenia Wigilii, w czasie której podawane są tradycyjne potrawy. Ryc. 3. Ślub w Urzędzie Stanu Cywilnego. Santok siewicz pow. Gorzów, 1967. Fot. Z. Ja- W trakcie migracji nastąpiła wymiana domu mieszkalnego - budynku, tworzącego ramy przestrzenne dla życia rodziny. Rodzina nie była na terenie osadniczym twórcą domu. Jej rola polegała na: 1. wyborze budynku, 2. sposobie użytkowania i konserwacji, 3. przekształceniach adaptacyjnych, 4. remontach i przebudowie. Możliwości wyboru określone były stanem zasiedlenia wsi. Szerokie dla pi.erwszych grup osadników, z czasem zostały ograniczone. Wybierając budynek mieszkalny kierowano się nie tylko jego jakością, ale również przydatnością do uprawiania planowanego zajęcia, lokalizacją na terenie osiedla, sąsiedztwem z krewnymi i znajomymi przybyłymi z tych samych stron. Rodziny rolnicze zwracały uwagę na stan zabudowań gospodarskich, natomiast rodziny, które nie zamierzały podejmować działalności rolniczej (inteligencja wiejska, rzemieślnicy, robotnicy, rodziny niepełne, niezdolne do prowadzenia gospodarstwa) wybierały domy nie połączone z gospodarstwem. Związek rodziny z domem w poważnym stopniu określiło późniejsze użytkowanie �Rodzina wiejska na ziemiach zacho<lnich i północnych 19 budynku. Korzystanie z domu bez jednoczesnego przeprowadzania zabiegów konserwacyjnych prowadziło do dewastacji - stanu często spotykanego na terenie wsi ziem zachodnich. N a zaniedbania budynków mieszkalnych złożyło się cały szereg przyczyn: brak uregulowania przez długi czas stosunków własnościowych i zmiany w polityce w sto5Jnku do wsi, brak umiejętności i nawyków wśród osadników przeprowadzania konserwacji zastanych tutaj typów budynków, na koniec brak i wysokie ceny materiałów budowlanych i niedostatek rzemieślników budowlanych. Ryc. 4. Picc piekarski, służący róv,micż do gotowania pożywienia, z miejscem do ,;pania, wyhudowany przez rodzinę z nowogródzkiego. Ołobok pow. Swiebodzin, 1965. Fot. S. Kusza Przeksztakenia adaptacyjne zdążały do upodobnienia budynku do domostwa pozostawionego na poprzednim miejscu zamieszkania. Polegały one m. in. na zdj<;ciu okiennic i wybieleniu ścian zewnętrznych budynku. Ściany chałup szkieletowych, w których slupy i rygle dotąd czerniono 4 - Lud, trJlll LVI �ZBIGNIEW JASIEWICZ smolą, a kwatery między nimi pozostawiano białe, teraz w całości pobielono. dodając niekiedy do wapna ultramaryny. Zdarzały się wypadki bielenia, w celu zeswojszczenia, budynków z ciemnoczerwonej cegły, budowanych na początku XX wieku. Zmniejszano lub usuwano z kuchni wielkie piece do pieczenia chleba, przeznaczając uzyskaną przestrzeń na spiżarnie. W sporadycznych wypadkach budowano w kuchniach przeniesione z kresów pólnocno-\\ischodnich "piece do spania" (ryc. 4). Remonty i przebudowy domostw, rzadkie do połowy lat 50-tych, w ostatnich latach znacznie się nasiliły. Obejmują one nie tylko naprawę fundamentów, wypelnianie ubytków w ścianach, tynkowanie ścian, przekładaniE: i wymianę dachówek, wymianę podłóg, drzwi i ram okiennych. Wymianie podlegają rownież całe ściany, szczególnie zniszczone ściany szkieletowe (ryc. 5), więźby dachów i stropy. ponadto przestawiane są ścianki dzia- Ryc. 5. Budynek mieszkalny z wymienioną ścianą szkieletową i podmurowanymi fundamentami. San tok pow. Gorzów, H167. Fot. Z. Jasiewicz lowe. Celem przesunięcia ścianek dzialowych jest cz(;'sto uzyskanie pomieszczenia na łazienkę. Zabiegami modernizacyjnymi są: powiększanie ot\vorów okiennych i wstawianie okien tzw. weneckich Ol'az podwyższanie ścian i stropów. W związku z nowymi potrzebami mieszkaniowymi i zużyciem istniejącej substancji mieszkaniowej, ogromnym zainteresowaniem cieszy się każdy nowo budowany dom. Nowych dom{'Jw, wystawionych przez rolników indywidualnych, jest dotąd niewiele. Domy budują rolni- �Ro(i"illa wiejska na ziemiach zac/wdni,ch 51 i północnych cy, zadowoleni z gruntów i zabudowań gospodarczych, zżyci ze wsią. Nowy dom wystawiony jest ogromnym wysiłkiem całej rodziny i silnie wiąże ją z terenem wsi. Tab!. I. Pochodzenie regionalne z lat współmałżonków 1947-1964. Ołobok pow. Świebodzin, Kobiety Małżeństwa w rama<:h grupy Autochtoni 1. Bialostockie i l Krakowskie i I . .+..",. iI ! . ..j. iI····1 j Lwowskie --"i' Lpmkowie 4 __ 1- i L(;dzkie , ' I. Lubelskie i i 1 1"-\--'1' _-I __.__L... Kieleckie i i ! 1 Ii l I i 2 ..I,- . .. l i ! i I I )/owogródzkie Pomorskie Poznat'lskie Śląskie Tarnopolskit' Warszawskie 1 , Wileńskie Wol,vńskie Żródl,): księgi Urzędu Stanu Cywilnego, zweryfikowane w badaniach terenowych. Cechy rodziny wyraźnie oddziaływują na urządzenie wnętrz mieszkalnych. Do zupełnych wyjątków należą wyposażenia poszczególnych pomieszczeń nie zmieniane od momentu przejęcia ich w trakcie osiedlania się na ziemiach zachodnich. Większość mieszkań zawiera w swym wyposażeniu sprzęty: przejęte po poprzednich' mieszkańcach, wwiezione z poprzedniego miejsca zamieszkania oraz wprowadzone już w okresie �52 ZBIGNIEW JASIEWICZ powojennym. Miejsce elementów wyposażenia, należących do wymienionych wyżej trzech grup, w ramach mieszkania, pozwala wyrokować o charakterze i losach rodziny: pochodzeniu regionalnym i typie rodziny, warunkach migracji i osadnictwa, wreszcie o sytuacji materialnej i strukturze wieku w rodzinie. Zmiany w wyposażeniu wnętrz postępują w kierunku wyeliminowania sprzętów poniemieckich i wwiezionych oraz zastąpienia ich sprzętami współczesnymi. Interesująca jest obserwacja dróg wycofywania starego wyposażenia. Wprowadzenie nowych sprzętów wiąże się z wyparciem starych do pomieszczeń mniej prestiżowych: sprzęty poniemieckie do kuchni, korytarzy lub do mieszkań rodzin o niższym standarcie materialnym, przywiezione kufry na strych lub do pomieszczeń gospodarczych. Wymiana w mniejszym stopniu dotyczy przedmiotów, związanych z kultem religijnym i służących do ozdoby. Kumulowane w niektórych mieszkaniach tworzą zespoły, w których występują obok siebie obr,azy, naczynia ozdobne, tkaniny dekoracyjne i inne przedmiot)· zastane, wwiezione i wytworzone oraz zakupione już po osiedleniu się. Wśród ozdób, przede wszystkim w mieszkaniach chłopo-robotników, pojawiły się ostatnio pierwsze wyroby cepeliowskie: malowane talerze i maty ze słomy. Nabytkiem organizującym użytkowanie i wyposażenie wnętrza mieszkalnego stał się telewizor. Ustawiony w "jadalce" czy w jednym z pomieszczeń sypialnych, przekształcił je w miejsce gromadzenia się rodziny i gości. O wyposażeniu wnętrza decydują głównie kobiety, przy czym poważna rola przypada dziewczętom 19. Młodzież w rodzinie, poprzez potrzebę posiadania własnego kąta, jest też spl'awc<l remontowania i przywracania użytkowaniu pomieszczeń mieszkalnych dotąd nie wykorzystywanych. Przygotowanie pożywienia oraz organizacja jego spożywania pozostaje nadal funkcją głównie rodziny. Wniesione przez grupy osadników z zachodnich terytoriów przedwojennej Polski nawyki przygotowywania ciepłych obiadów oraz chlebowych śniadań i kolacji zwyciężyły jako zgodne z wzorami kultury zurbanizowanej. Zderzenie się na ziemiach zachodnich kuchni regionalnych, powodując wycofanie niektórych z potraw, doprowadziło przede wszystkim do stworzenia nowego ich zestawu, zawierającego uznane za atrakcyjne potrawy różnych grup pochodzenia regionalnego 20. Na taki kierunek przekształceń oddziałała również upol~ Wieś Rolę młodzieży w przekształceniach lubuska. podkreśla J. Burszta. W: SpoleczeJi.st'U:o praca zbiorowa pod red. Z. Dulczewskiego, Poznań 1971, s. 130. potraw między grupami osadniczymi piszą M. Burszta i E. Stas. 109 i n. Por. również R. Drewek, Pożywienie ludności wiejskiej olsztyńskim po 1945 roku. W: Przemiany wsi na Ziemiach ZachodMateriały seminarium. Olsztyn 1970, s. 141. Na Ziem Zachodnich, 20 O wymianie chowiak, op. cit., w województwie nich i Północnych. podstawie badań wsi wnętrz mieszkalnych Głuchowo i Łęgowo. �Rodzina wiejska na ziemiach zachodnich i pótnocnych 53 wsz€chniana współczesna kuchnia ogólnopolska, zawierająca elementy regionalne. Odrębność rodziny zachowana została w niektórych potrawach obrzędowych (wigilijne, wielkanocne, weselne) oraz śniadaniowych, spożywanych w ramach rodziny. Przejmowanie funkcji przygotowywania pożywienia przez pozadomowe ośrodki wytwórcze, tak wyraźne choćby w prawie zupełnym zaniku wypieku chleba w rodzinie, widoczne jest również \"1 stosowaniu przez gospodynie wiejskie innych gotowych produktów spożywczych. Gotowość przyjęcia tego rodzaju produkcji, oszczędzającej czas kobiety, wynika z intensywnego, towarowego charakteru gospodarki rolnej oraz zaangażowania w zajęcia pozarolnicze. Migracja na ziemie zachodnie przerwała u niektórych grup regionalnych tradycję wytwarzania tkanin i sporządzania w ramach rodziny niektórych rodzajów odzieży, szczególnie bielizny i odzienia codziennego. Grupom osadników, posługującym się tkaninami własnej roboty dla sporządzania ubioru, dostał się, w zetknięciu z innymi grupami, epitet "zgrzebniaków" 21. W wyniku zjadliwej nieraz krytyki na terenie społeczności lokalnej wycofano części ubioru rażąco odstające od obowiązującej wówczas mody małomiasteczkowej (łapcie, kożuchy, czepki, kieleckie pasiaki etc), podpatrując na terenie wsi sposób ubierania się osadników z Poznańskiego i Pomorza. Ze stroju tych grup odrzucone zostały, nie bez wpływu ówcześnie obowiązującej mody miejskiej, kapelusze noszone przez kobiety. Jako nakrycie głowy kobiet utrwaliły się chustki wiązane pod szyją, dopiero ostatnio wypierane odradzającą się modą na kapelusze i przez upowszechniająces!ę miękkie czapki. Odzież fabryczna i rzemieślnicza ostatecznie ujednoliciły ubiór wsi na ziemiach zachodnich, upodobniając grupy ludności wiejskiej do, równoległych pod względem standardu materialnego grup ludności w mieście. Jednolitości tej nie zagraża szycie części odzieży (sukienki, odzież dziecięca) przez dziewczęta i młode kobiety w niektórych rodzinach. Jest ono bowiem oparte na wykrojach upowszechnianych w skali ogólnopolskiej. Rodzina, uwolniona od trudu 'sporządzania odzieży, nadal angażuje się w sprawę jej wyboru, przy czym wybór odzieży nie obywa się .bez konfliktów między pokoleniami. Rodzinę obciąża również obowiązek utrzymania odzieży w czystości. Niektóre grupy już na ziemiach zachodnich przeszły w tym zakresie długą drogę od kijanek, przez pranie w balii przy pomocy tarki, do pralki elektrycznej. Ramy artykułu i stan badań nad rodziną i jej kulturą na ziemiach zachodnich pozwolił jedynie na zasygnalizowanie i to niektórych tylko problemów. W artykule nie omówiono np. kapitalnego zag,adnienia związków między rodziną .a prowadzonym przez nią warsztatem pracy - gospodarstwem rolnym oraz wyborem i udostępnianiem treści kulturalnych 21 J. Burszta, Z. Jasiewicz, op. cit., s. 207. �ZBIGNIEW J ASIEWICZ w ramach środowiska rodzinnego 22. Zadania artykułu były jednak inne. Polegały na podkreśleniu konieczności uwzględniania w badaniach kulturoznawczych terenów osadniczych specyficznego charakteru rodziny. Nie była ona tutaj grupą reprezentującą powtarzające się w ramach warstwy społecznej zachowania i wartości, ale wyznaczała granice odrębności kulturowych. Przedstawione materiały ukazują również odmienne tutaj uczestnictwo rodziny w procesach przeobrażeń społeczno-kulturowych. Inspiracja przemiany przekazywana była, w pierwszym okresie po osiedleniu się, nie z ośrodków spoza wsi, a przez kontakty między rodzinami w ramach wioski. Siła oddziaływania owych kontaktów międzyrodzinnych pot~żniała w miarę kształtowania się społeczności wioskowej, dysponującej silą opinii zbiorowości. Zachowania i wytwory uznane jako niepożądane (łapcie, piece do spania, pranie przy pomocy kijanek, lamenty pogrzebowe. śpiewy dziewcząt na ulicach itp.) podlegały krytyce już nie tylko gl'UPY sąsiedzkiej, ale szerszej grupy lokalnej. Konieczność współżycia społecznego rodzin o nie zatartych do końca różnicach kulturowych wykształciła z kolei w ramach społeczności lokalnej cechę tolerancyjności, istotną w dalszych procesach prz€miany. Rodziny na ziemiach zachodnich, wlączone do ogólnopolskich procesów przemiany, dysponowały z tej racji szerszymi możliwościami wyboru nowych treści kulturowych, a ich opór wobec innowacji został osłabiony zerwaniem kontaktów z tradycyjną kulturą. Przedział między stanem przemiany w grupach rodzinnych a pozarodzinnych, wyraźny w okresach gwałtownych ,przemian kulturowych, jest tutaj mniejszy w porównaniu z innymi terenami Polski. Nieco odmienny rytm przeobrażeń w rodzinie i w grupach nierodzinnych odegrał na ziemiach zachodnich szczególnie ważną rolę stabilizacyjną. Integracja rodziny wokół użytkowanego wzoru kultury zabezpieczała wykonanie jej funkcji, dostarczała również jednostkom ochrony przeciwko stresom związanym z okresami przyspieszonych przemian. Stopniowo, wymieniając elementy swej kultury, rodzina utrwalała nowe struktury społeczno-kulturowe w społeczeństwie globalnym. Problematyka rodziny na ziemiach zachodnich i północnych wymaga dalszych, szczegółowych studiów. Obraz społeczności wioskowej ziem zachodnich, złożonej ze zróżnicow.anych kulturowo rodzin, zaciera si~ i zanika jako przedmiot badań terenowych. Jednym z istotnych celów badań będzie ustalenie wpływu odmiennej pozycji wyjściowej procesów przeobrażeń społeczno-kulturowych na dalszy przebieg przekształceń rodziny wiejskiej ziem zachodnich. ~2 Tu m. in. interesujący problem podtrzymywania w kręgu rodzinnym cyjnych treści folklorystycznych. Por. B. Linette, op. cit., s. 189 i n. trady- �Rocl:"ina wiejska na .:ienl-iach :rac/u>dnich j Tujlnocnych ZBIG lEW JASIEWICZ THE VILLAGE FAMILY OF WESTERN AND NORTHERN POLAND AS A SUBJECT OF ETHNOGRAPHICAL RESEARCH Summary The dominaling population group inhabiting the Western and Northern territories, which were returned to within the borders of the Polish state by decision of the Potsdam Confel'ence, were settlers. They came fl"Om various regions, both from areas remaining witllin the new national 1J.ordel·s and from outside them, and formed scattered settlements here. This migration process had the effect that the local community included families belonging to diverse regional groups, representing separate models of regional culture. The specific situation of the family in the Western and Northern provinces. just as the problems facing ethnographical research, were defined by the family's role as a clistinct cultural group in the period after resettlement. The author describes the process of change leading to the uniformity of family culture within the community as a wholeand within the newly formed regions. In the initial stage this process was conditioned above all by mutual contact. among families and the cultural exchange resulting therefrom. A favourable platform for the final stages of standardization was provided by nation-wide modernization processes, which create conditions for the propagation of new, attractive models of urban culture. At present the families of lhe former settlers have preserved only a few elements of their traditional regional culture. Nevertheless the influence of the migrations is still noticeable. The processes of change within the family are more advanced here than in some other comparable parts of Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54e4214305c9f809a1396bcf0497724f.pdf dc3a43e4aec473904b9e66932d619277 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1322 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1221 Title A name given to the resource Kult świętych - patronów rzemiosła w Azji Środkowej. Geneza, funkcje, przemiany / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.135-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ (Instytut Etnologii U A M , Poznań) K U L T ŚWIĘTYCH - P A T R O N Ó W RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ. GENEZA, FUNKCJE, PRZEMIANY Przedmiotem mego opracowania będą wierzenia i obrzędy, związane z pro­ dukcją w ramach rzemiosła i jego organizacją, praktykowane przez rze­ mieślników badanej przeze mnie części Azji Środkowej. Szczególną uwagę poświęcę kultowi świętych — patronów rzemiosła, eksponowanemu i najbar­ dziej rozbudowanemu elementowi tych wierzeń. Pragnę przedstawić koncepcje dotyczące genezy wierzeń i obrzędów rzemieślniczych oraz ich funkcji spo­ łecznych. Innym celem opracowania jest zwrócenie uwagi na odmienne me­ chanizmy i kierunki zmiany w badanej dziedzinie wierzeń i praktyk z nimi związanych na dwóch obecnie odrębnych politycznie, ekonomicznie i ideolo­ gicznie obszarach: w Uzbekistanie i Tadżykistanie, środkowoazjatyckich re­ publikach radzieckich i w Afganistanie — terenach, które jeszcze w połowie X I X w. stanowiły w miarę jednolity region historyczno-kulturowy, zamiesz­ kany głównie przez różne grupy Tadżyków i U z b e k ó w . Chciałbym wreszcie ukazać różnice w wierzeniach i obrzędach w odrębnych kategoriach rzemio­ sła, wydzielonych ze względu na odmienność organizacji, środowiska osadni­ czego, płci wytwórców oraz miejsca w systemie społeczno-kulturowym. O m ó ­ wię głównie rzemiosła metalowe, choć korzystać będę również z materiałów dotyczących innych rzemiosł. Ramy chronologiczne opracowania obejmują koniec wieku X I X i wiek X X . Z tego bowiem okresu pochodzą materiały, którymi się posługuję — zgromadzone i opublikowane przez etnografów ra­ dzieckich oraz materiały z moich własnych obserwacji i badań terenowych, głównie z obszaru Afganistanu, zebrane w trakcie Etnologicznej Ekspedycji Azjatyckiej Katedry Etnografii U A M w roku 1976. Problematyka rzemiosła badanej przeze mnie części Azji Środkowej wydaje się bardzo interesująca z kilku przyczyn. Pierwszą z nich jest dawna metry­ ka rzemiosł na tych terenach o starożytnych centrach miejskich, takich jak Taszkient, Samarkanda, Buchara, Chiwa, Balkh, Mazare — Šarif. R o z w ó j rze­ miosła w tych i wielu innych miastach związany był nie tylko z zaspokaja­ niem potrzeb ludności rolniczej, ale również z produkcją dla pasterzy — no- �136 ZBIGNIEW JASIEWICZ madów. Drugą z przyczyn jest współczesne zróżnicowanie tego kiedyś jedno­ litego terenu, który w 2 połowie X I X i w X X w. znalazł się w granicach różnych państw i poddany został oddziaływaniom różnych systemów kultu­ rowych. Trzecią przyczyną jest występowanie odrębnych kategorii rzemieślni­ ków, będących wytworem dziejów i obecnych stosunków społeczno-kulturo­ wych, a jednocześnie stanowiących interesujący element miejscowych struktur społecznych. M o ż n a wyróżnić następujące ich rodzaje: 1. Rzemieślników zorganizowanych w cechy, występujące w przeszłości we wszystkich większych miastach tego regionu i obejmujące również część rzemieślników zamieszkałych wsie podmiejskie. Cechy rzemieślnicze w wielu miastach Afganistanu istnieją do dnia dzisiejszego, pełniąc z jednej strony funkcję samorządu rzemieślników, a z drugiej narzędzia kontroli administracji państwa nad rzemiosłem. W Uzbekistanie i Tadżykistanie natomiast cechy zanikły w okresie po Rewolucji Październikowej, a rzemieślnicy zorganizo­ wani zostali w spółdzielnie. W latach pięćdziesiątych spółdzielnie rzemieślni­ cze przekształcone zostały w przedsiębiorstwa przemysłu państwowego (por. Jasiewicz, 1968, s. 516). 2. Rzemieślników żyjących w ramach wędrownych — jak je nazywa Aparna R a o — „nie produkujących żywności" grup, których charakter społeczno-kulturowy dobrze określa wskazanie na połączenie w nich cech marginalności i symbiotyczności (Rao, 1982, s. 115). Tego rodzaju grupy skupiają kowali, producentów sit, wytwórców wyrobów z drewna i cyrulików. Część z tych grup osiadła, znalazłszy korzystne warunki, np. w pobliżu wielkich miast. Taką osiadłą grupę stanowią Haydarihá — dotąd endogamiczna i o ni­ skim statusie społecznym grupa kowali, mieszkająca w okolicy Qaysár w pro­ wincji Fáryab w północnym Afganistanie, wstępnie zbadana przeze mnie w roku 1976. Osiedlenie się -tej grupy związane było z jej podporządkowa­ niem Kipczakom na zasadach przypominających przed kilkudziesięciu laty niewolnictwo domowe, przekształcone później w stosunki typu patron — klient. 3. Rzemieślników rozproszonych, pracujących zarówno w małych miastach i wsiach rolniczych, jak i wśród pasterzy — nomadów. Ich status społeczno-ekonomiczny przyjmował i przyjmuje bardzo różne formy: niewolnika do­ mowego, rzemieślnika społeczności lokalnej, posługującego się należącym do tej społeczności warsztatem i zespołem narzędzi i pracującego za naturalia, rzemieślnika pracującego za pieniądze, rzemieślnika w kołchozie lub sowchozie. 4. Rzemieślników — kobiety, pracujące zarówno w mieście, jak i na wsi. W tych miastach lub wsiach, w których pracowała większa liczba kobiet — rzemieślników, pojawiały się niekiedy pewne formy organizacji oraz wierze­ nia i obrzędy związane z profesją. Szczególnie interesujące na tym terenie było kobiece garncarstwo wysoko­ górskich regionów Tadżykistanu, nie znające koła garncarskiego i pieców do wypalania garnków. �K U L T PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 137 Profesjonalne wierzenia i rytuały Azji Środkowej stanowią zespół religijno-magiczny, który rozwinął się i najszerzej funkcjonował w ramach cechów. Wyodrębnienie się cechów stworzyło zapotrzebowanie na ideologię, która z jednej strony mogłaby integrować rzemieślników i dać im poczucie wartości własnej pracy, a z drugiej w sposób korzystny prezentowałaby rzemieślni­ k ó w wobec innych grup społeczeństwa. Takie funkcje spełniał kult świętych patronów rzemiosła, zarejestrowany przez etnografów radzieckich, szeroko praktykowany w ramach organizacji cechowej na terenie Uzbekistanu i Tadży­ kistanu przed przemianami wywołanymi Rewolucją Październikową. Niektóre przejawy tego kultu nadal są natomiast żywotne na terenie Afganistanu i zarejestrowałem je w trakcie badań terenowych w roku 1976. Kult ten polega na wyborze przez poszczególne rzemiosła lub grupy rze­ miosł jednego ze świętych, czczonych szeroko w świecie muzułmańskim lub w skali regionu i uznaniu go za założyciela, a jednocześnie za patrona rzemiosła (pir). W islamie, religii w swojej doktrynie konsekwentnie mono­ teistycznej, kult świętych pośredniczących między ludźmi a Bogiem należy do rozwiniętej i trwałej sfery religijności ludowej (por. Mensching, 1964, s. 272). Patronami rzemiosł były nie tylko postacie wyłonione przez islam (hazrati Ali — patron polerowników tkanin lub Fatima — patronka garncarek), ale również postacie biblijne czczone przez muzułmanów (Dawid — Doud — patron kowali i wszystkich rzemiosł metalowych, włączając w to szyjących złotą nicią hafciarzy z Buchary; Noe — Nuch — patron rzemiosł pracujących w drewnie; E w a — patronka różnych rzemiosł kobiecych), wybitni przedsta­ wiciele sufizmu oraz święci lokalni. Zainteresowanie wzbudzają postacie pa­ tronów rzemiosła nie wywodzące się z kręgu muzułmańskiego: patron rzeźników z Chorezmu — Dżonmardi — Kassob wiązany z zoroastryzmem, patron wszystkich halfa — najemnych majstrów — hazrati Burch oraz patronki ko­ biecych profesji — różne prababki — momocho. Oprócz tego udział w dosko­ naleniu każdego rzemiosła, choćby najmniejszy, przypisywano także szatano­ wi. Analiza imion świętych patronów rzemiosła, głównych i drugorzędnych, umożliwia próby zrekonstruowania ich następstwa w czasie. Przyjmuje się, że święci patroni związani z islamem stopniowo wypierali patronów wywo­ dzących się z poprzedzających islam systemów religijnych (Suchareva, 1960, s. 197 п.). Świętym patronom przypisuje się nie tylko zapoczątkowanie umiejętności rzemieślniczych otrzymanych od Boga i ich przekazanie ludziom, ale także wprowadzanie udoskonaleń. Powiązanie innowacji w rzemiośle z imieniem świętego stanowiło religijne usankcjonowanie złamania tradycji i oznaczało przywrócenie zasady podporządkowania praktyki produkcyjnej przekonaniom religijnym (Suchareva, 1960, s. 203). Zasada ta kierowała również kreowa­ niem patronów dla nowo powstałych rzemiosł i cechów. N a początku X X w. na terenie Chanatu Chiwijskiego patronem cechu krawców posługujących się maszynami do szycia został Singer — znany niemiecki fabrykant polskiego �138 Z B I G N I E W JASIEWICZ pochodzenia, zidentyfikowany ze świętobliwym mężem islamu, który dostar­ czył ludziom efektywnego narzędzia pracy. Legendy o świętych patronach rzemiosła przekazywane były ustnie i w for­ mie pisemnej. Upowszechnieniu tych legend służyły rękopiśmienne lub na po­ czątku X X w. także litografowane (głównie w Taszkiencie) książeczki tzw. risola. Oprócz legend o świętym patronie rzemiosła zawierają one modlitwy i wersety z Koranu, które należy czytać przy wypełnianiu czynności pro­ dukcyjnych, a także zasady postępowania rzemieślników. Najczęstsze były risola w języku tadżyckim (perskim). Rozwój drukarni w Taszkiencie pod koniec X I X w. i na początku X X w. przyczynił się do upowszechnienia risola w języku uzbeckim (Andreev, 1928, s. 117). Risola rzemiosł w Azji Środkowej od dawna były przedmiotem badań historyków i etnografów rosyjskich i radzieckich. Początkowo porównywano je ze statutami cechów rzemiosł europejskich. Rację ma znakomita badaczka Azji Środkowej O. A . Suchariewa, która traktuje risola jako modlitewnik i amulet (Suchareva, 1960, s. 201). Taką rolę pełniły risola (zresztą litogra­ fowane w Taszkiencie), które spotykałem w północnym Afganistanie. Naj­ częściej starannie owinięte w chustkę przechowywane były w warsztacie lub noszone przez rzemieślników. Kult świętych — patronów w połączeniu z innymi treściami wierzenio­ wymi odgrywał ważną rolę w trakcie zgromadzeń i obrzędów rzemieślni­ czych. Ogólne zebranie, na którym wybierano starszego cechu (kalantar, oksokoł), poświęcone było patronowi rzemiosła i nosiło nazwę pirawi (Dżabbarov, 1959a, s. 380). Oddaniem pod opiekę świętemu — patronowi rzemiosła był także obrzęd poświęcania ucznia i wyzwolenia go na mistrza, zwany na terenie Chorezmu patija — pirawi (Dzabbarov, 1959b, s. 84). Uroczystość ta stanowiła również włączenie ucznia do wspólnoty żyjących i zmarłych mistrzów — członków korporacji (Peščereva, 1955, s. 280). Obejmowała ona, obok czytania risola, także przewiązanie ucznia pasem i wypowiedzenie przez mistrza formuły błogosławieństwa i zezwolenia na samodzielne wykonywanie zawodu (fotiha) (Tadżiki..., 1966, s. 209). Rytuałowi temu towarzyszyła uczta, która w zależności od możliwości materialnych ucznia gromadziła większą lub mniejszą liczbę gości. Rytualne poświęcenie i wyzwolenie ucznia nie było obowiązkowe, kiedy był on synem lub innym bliskim krewnym majstra. Wystarczyło wówczas błogosławieństwo (Tursunov, 1972, s. 112). Ze świętym — patronem rzemiosła związane były również uroczystości odbywane w czwartek wieczór, kiedy to w warsztatach — w kuźniach na pa­ lenisku, zapalano lampki na cześć dusz zmarłych mistrzów i przygotowywano specjalne potrawy o zapachu miłym dla dusz (Peščereva, 1955, s. 280; Uzbeki..., 1962, s. 244). Łączenie w trakcie niektórych rytuałów kultu świę­ tego patrona rzemiosła i kultu zmarłych przyczyniło się do sformułowania hipotezy o ich genetycznym związku (Basilov, 1970, s. 70). Do świętego patrona rzemiosła odwoływano się również w trakcie trudnych czynności produkcyjnych, np. odlewania wyrobów metalowych, wyrobu lub naprawia- �K U L T PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 139 nia kowadeł czy też wypalania naczyń glinianych. W czasie wypalania naczyń przez kobiety — garncarki w Karateginie, w Tadżykistanie przy ognisku sa­ dzano dwie kukły, które miały przedstawiać patronki rzemiosła. W rzemiośle cechowym w czasie trudnych czynności zaproszony mułły czytał risola lub odpowiednie wersety z Koranu. Risola i Koran czytano również w czasie sporządzania narzędzi dla nowo wyzwolonego mistrza — kowala, która to praca gromadziła kilku doświadczonych rzemieślników i połączona była z ucztą w kuźni. Uczty składkowe lub wyprawione przez jednostkę trakto­ wane były jako ofiara — dzielenie się dochodem ze świętym patronem rze­ miosła. Zarejestrowano ofiarę składaną Dawidowi przez hutników wytapiają­ cych rudę żelazną w regionie Wancz w Tadżykistanie. Polegała ona na od­ dawaniu części uzyskanego żelaza pierwszemu kowalowi, który się pojawił (Suchareva, 1960, s. 199). Praktyki kultowe związane ze świętym patronem rzemiosła odbywały się w warsztatach, w domach rzemieślników, w miejscach zebrań członków ce­ chu (były to niekiedy karawanseraje). Specjalnym miejscem kultu były jednak groby świętych. W Bucharze zebrania cechu hafciarzy złotem odbywały się przy grobie Boboj Paraduz — jednego z patronów tego rzemiosła, który był jednocześnie patronem cechu szewców (Peščereva, 1955, s. 280). W trakcie badań terenowych w Dawlatábád w północnym Afganistanie dowiedziałem się o grobie proroka Dawida w miejscowości Kešendeh w prowincji Balkh, odwiedzanym przez rzemieślników metalowych z odległych nieraz miejsco­ wości. Grób ten nie jest "Wymieniony w pracy L . Dupree na temat kultu świętych w Afganistanie; autor ten zresztą nie odnotowuje tej funkcji nie­ których świętych, jaką była opieka nad rzemiosłami (Dupree, 1976, s. 1 п.). Niestety, nie udało mi się dotrzeć do Kešendeh. Kult świętych — patronów rzemiosła i kult przodków występujący wśród rzemieślników w niektórych przejawach bliski był wierzeniom i praktykom magicznym. Oczywiście z rzemiosłem łączyły się również przekonania magicz­ ne nie związane z tymi kultami, m. in. wiara w uroczne oczy i szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla działalności produkcyjnej dni. Nie są mi znane wierzenia i rytuały rzemieślników praktykowane we współczesnym Uzbekistanie i Tadżykistanie. Nie usłyszałem o nich w czasie r o z m ó w z rzemieślnikami, nie informują o nich również prace etnografów radzieckich, sięgające raczej do pamiętanej przeszłości. Likwidacja cechów i nowe formy organizacyjne działalności rzemieślniczej, a także laicyzacja życia publicznego, doprowadziły do ich ograniczenia. Zapewne przeniesione zostały do życia rodzinnego i utrzymały się w niewielkich zespołach rze­ mieślników. Niektóre wierzenia i rytuały współczesnych rzemieślników udało mi się natomiast zarejestrować w czasie badań w Dawlatábád w prowincji Balkh w Afganistanie w 1976 r. W niewielkim mieście posiadającym rozwijający się dopiero w ostatnich latach bazar działa kilka cechów, w tym również cech kowali. Spotkania kowali, mimo że mają swego kalantara, są rzadkie — �140 ZBIGNIEW JASIEWICZ każdy z rzemieślników, jak mi powiedziano — zajęty jest własną pracą. Jedną z okazji do spotkań jest poświęcenie ucznia i wyzwolenie go na mistrza. W uczcie, która towarzyszy wyzwoleniom, poza uczniem uczestniczy mistrz, kalantar i kilka innych zaproszonych osób. Mistrz — half a odmawia modlitwę „aby prorok Doud zawiązał tobie pas", natomiast nie ma czynności zawią­ zywania pasa. Uczeń w podzięce za naukę nakłada mistrzowi chałat — czopan, mistrz z kolei obdarowuje ucznia zespołem podstawowych narzędzi i niekiedy również risola przepisaną własnoręcznie lub przez mułłę. W risola znajduje się m. in. wykaz kolejnych nauczycieli rzemiosła, prowadzący od no­ wego mistrza aż do proroka Dawida. Nie wszyscy jednak rzemieślnicy po­ siadają risola. Inną okazją do spotkań kowali są naprawy kowadeł. Zbiera się razem kilku mistrzów, pracy towarzyszy uczta i czytanie risola. Rzemieślnicy zbie­ rają się także na weselach i pogrzebach c z ł o n k ó w cechu. Specjalną okazją jest pilgrzymka do grobu proroka Dawida w Kešendeh. Pielgrzymka odby­ wa się w miesiącu Amal, członkowie cechu kowali za składkowe pieniądze kupują barana albo kozę, ryż, tłuszcz i wynajmują samochód. Przy grobie proroka Dawida, pod przewodnictwem kalantara czytają Koran i risola, poza tym ucztują, śpiewają, odbywają spacery. Pobyt w Kešendeh trwa tydzień i ma charakter religijno-rekreacyjny. D o Kešendeh jeżdżą tylko zamożniejsi. Zdaniem mego informatora - usto Jakuba — wielu jest takich, którzy nie jeż­ dżą. On źle ocenia tych, którzy nie odwiedzają grobu proroka. Materiały z D a w l a t ó b ó d mówią o tym, że obrzędy rzemieślnicze uległy redukcji (np. brak zawiązywania pasa), a niektóre z nich nie są uznawane za obowiązkowe. Nie miałem możliwości stwierdzenia, czy obraz zarejestro­ wany w D a w l a t ó b ó d jest typowy dla terenu północnego Afganistanu. Ogra­ niczenie wierzeń i rytuałów w tym mieście może być spowodowane również tym, że D a w l a t ó b ó d jest stosunkowo nowym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. O niektórych wierzeniach i rytuałach związanych z rzemiosłem opowiada, li również Haydarihá należący do grupy endogamicznej, o niskiej pozycji spo­ łecznej, zajmującej się głównie kowalstwem. Nie przyjęli oni organizacji ce­ chowej, nie jeżdżą na grób proroka Dawida w Kešendeh, dopiero ostatnio niektórzy spośród nich kupują risola. Natomiast, jak wynika z ich relacji, odbywają rytuał poświęcenia ucznia wyzwalanego na mistrza, oczywiście w tym wypadku, kiedy nie jest to syn mistrza. Również wśród Haydarihá brak pokrewieństwa wymaga szczególnie silnego włączenia pod opiekę sacrum i zespołu rzemieślników, co nie jest potrzebne w stosunku do p o t o m k ó w mistrza. Spotykają się także w kilku lub kilkunastu, aby wyprodukować narzędzia dla nowego mistrza i naprawiać kowadła. Tym wspólnym pracom towarzyszy czytanie Koranu i uczta (Jasiewicz, 1978, s. 37 п.). Przypuszczam, że rzemieślnicy z owych nie produkujących żywności grup, odrębnych etnicz­ nie i nie związanych w przeszłości z osiadłymi rzemieślnikami w miastach, dopiero ostatnio przejmują wierzenia i obrzędy związane z rzemiosłem ce- �KULT PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 141 chowym. Przyjęcie tych wierzeń i rytuałów traktują jako jedną z możli­ wości awansu społecznego i porzucenia swojej dotychczasowej niskiej pozycji społecznej. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, czy w grupach tych istniały wierzenia i rytuały własne, odrębne od spotykanych w cechach rzemieśl­ niczych. Wierzenia i obrzędy rzemieślników w omawianej tu części Azji Środko­ wej stanowią synkretyczny zespół religijno-magiczny, poddany długotrwałym wpływom islamu i rozwinięty w obrębie organizacji cechowej. Z miast prze­ nikał on do grup rzemieślników wiejskich oraz rzemieślników z endogamicznych grup pariasów. W radzieckiej Azji Środkowej dokonało się prawdo­ podobnie przeniesienie części z tych wierzeń i rytuałów z dawnych cechów do życia rodzinnego i życia niewielkich grup rzemieślników, natomiast w Afga­ nistanie zmiany polegały na ich redukcji i osłabieniu społecznej kontroli nad ich przyjmowaniem i wykonywaniem. Najważniejszą funkcją omawianych wie­ rzeń i rytuałów była, jak się wydaje, bezpośrednia i symboliczna ekspresja wartości grupowych: dążenia do integracji grupy, traktowanej jako wspólno­ ta żywych i zmarłych członków cechu oraz uzyskania uznania dla wykony­ wanej pracy przez jej sakralizację. Dzięki wierzeniom i rytuałom zabezpie­ czano trwałość grupy oraz odpowiednie dla niej miejsce w strukturze spo­ łeczeństwa. Drugą ważną funkcją tych wierzeń i rytuałów bylo dostarcze­ nie wzorów zachowań ułatwiających organizację pracy i dających poczucie panowania nad procesami technologicznymi w rzemiośle. LITERATURA Andreev M. 1928 Poezdka letom 1928 g. v Kasanskij rajon, „Izvestija Obščestva dlja Izučenija Tadżikistana i Irańskich Narodnostej", vol. 1. \ Basilov V. N. 1970 Kül't svjatych v isláme, Moskva. Dupree L . 1976 Saint cults in Afghanistan, "American Universities Field Staff Reports. South Asia series", vol. 20, nr 1. D z a b b a r o v I. 1959a Novye materiály к istorii gončarnogo řemesla Chorezma, [w:] Trudy Chorezmskoj archeologičesko-ětnografičeskoj ěkspedicii, t. 4, Moskva. 1959b Oh učestničestve v remeslennych cechach Srednej Azii v konce XIX — načale XX v., [w:] Materiały II Soveščanija Archeologov i Etnografov Srednej Azii, Moskva. Jasiewicz Z. 1968 Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 polowie XIX i w XX wieku, „Etnografia Polska", t. 12, s. 491-517. 1978 The Haydarihá. An Afghanistan community of blacksmiths. An attempt to change the ethnic situation and social position, [w:] Poland at the X International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wroclaw. Mensching G. 1964 The masses, folk, belief and universal religion, [w:] Religion, culture and society, L. Schneider (ed.), New York — London. �142 ZBIGNIEW JASIEWICZ P e š č e r e v a J. M. 1955 Bucharskie zo/ološvei, „Sborník Muzeja Antropologii i Etnografii", t. 16, Leningrad. Rao A. 1982 Non-food-producing nomads and the problem of their classification: The case of the Ghorbat of Afghanistan, "The Eastaren Anthropologist", vol. 35, nr 2. Suchareva O. A. 1960 К voprosu o genezise professional'nych kul'tov и tadžikov i uzbekov, [w:] Pamjati M. S. Andreeva, Duszanbe. Tadtiki... 1966 Tadiiki Karategina i Darvaza, t. 1, N. A. Kisljakov, A. K . Pisarčik (red.), Duszanbe. Tursunov N. 1972 1z istorii remeslennych cechov Srednej Azii. Na materiałach tkačeskich promyslov Chodzenia końca XIX — načala XX v., „Sovetskaja Etnografía", vol. 1. Uzbeki... 1962 Uzbeki, [w:] Srednaja Azija i Kazachstan, t. 1, seria Narody Mira, Moskva. Zbigniew Jasiewicz C U L T O F T H E P A T R O N SAINTS O F H A N D I C R A F T IN C E N T R A L ASIA. ITS ORIGINS, FUNCTIONS A N D T R A N S F O R M A T I O N S Summary The subject of the paper is the cult of patron saints of handicraft in Central Asia. The Author's aim is to explain its origins, functions and trends of its changes. The discussed cult makes the most developed and expressed element of the beliefs and rituals connected with production and organization of handicraft. The study concerns Uzbekistan, Tadjikistan and north Afghanistan and it rests upon the data derived from literature and the author's own field researches. The author associates the cult of patron saints of handicraft with the origins and function­ ing of the artisans' guilds which have existed for a considerably long time on the discussed areas and played an important role there. Within the guilds' activities there arose a strong necessity of the beliefs and practices which would contribute to the integration of the artisans, give them the sense of control over technology and the feeling of the value of their work and, on the other hand which would represent them positively towards other groups of those segmentary societies. These needs were satisfied properely by the cult of holy persons called as the patron saints connected with particular branches of craftmanship or their groups. In islam that cult belonged to the well developed and constant domain of folk religiosity. Other categories of craftsmen working outside the guild structure e.g. the artisans from endogamous, sometimes strolling groups of low social position adopted some elements of the cult of saint patrons in order to advance their status. The author discovered the differences in mechanisms and trends of the changes of the discussed beliefs and rituals between the countries belonging to Soviet Central Asia and Afghanistan: In Uzbekistan and Tadjikistan the guild structure broke down in consequence of the changing organization of handicraft. This fact as well as the general secularization of public life have resulted probably in transferring the rites and beliefs into family cricles and small groups af artisans. Whereas in Afghanistan where the guilds are still active the only changes of those practices are in reduction and weakening of their obligatory character. This is connected among others with the reduction of controlling and integrative functions of guilds. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e07638004725f5c5605e09c4cde1933.pdf c644a3cc1db8ced24f1deb325d79c52a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2059 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1911 Title A name given to the resource Przed 100-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.13-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 PRZED 100-LECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Dzieje zainteresowań poznawczych i dyscyplin naukowych niełatwo poddają się porządkowaniu i ocenie przy pomocy dat. W historii etnologii polskiej odnaleźć można wiele dat o uznanym znaczeniu. Ważny był rok 1802, w którym H. Hołłątaj w liście do J. Maja przedstawił program kształtującego się ludoznawstwa. Godny zapamiętania rok 1850 i prowadzone wówczas przez W. Pola pierwsze uniwersyteckie wykłady z etnografii. Istotny rok 1854, w którym R. Berwiński publikuje Studia o literaturze ludowej przyjmowane jako początek krytycznego myślenia, niezbędnego dla rozwoju rodzącej się etnologii. Zwraca uwagę rok 1873, w którym powołany został dział etnologiczny w ramach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, zapoczątkowujący instytucjonalizację naszej dyscypliny. Zdając sobie sprawę z umowności dat w rozwoju nauki, który przecież jest procesem obejmującym wiele jednostkowych wydarzeń, uznajemy wyjątkowe znaczenie roku 1895, roku powstania Towarzystwa Ludoznawczego i założenia "Ludu" - czasopisma tego Towarzystwa. Na czym polega dla etnologii polskiej szczególna historyczna i symboliczna wartość wydarzenia z roku 1895? Polega ona przede wszystkim na zainicjowaniu wówczas prac organizacyjnych, badawczych, popularyzatorskich i wydawniczych które, choć przekształcane, nie zostały przerwane poza okresami najcięższych w naszej historii katalizmów. Mogą one zatem dzisiaj zostać przywołane jako świadectwo trwałości etnologii polskiej. Rok 1895 potwierdza ponadto intensywność zainteresowań etnologicznych przed powołaniem Towarzystwa, które przecież nie pojawiło się w pustce i stanowi dowód dojrzałości środowiska naukowego i kulturalnego we Lwowie. Tworzy jednocześnie z przeszłości płynącą zachętę do analizy całości dziejów polskiej etnologii, w której przecież działania podejmowane w ramach Towarzystwa odegrały tak ważną rolę. Rok ten i związana z nim rocznica umożliwi także wybór z przeszłości tych idei i przedsięwzięć, które chcielibyśmy uznać za tradycję, za takie sposoby myślenia i prace, które zachowały swoją wartość do dzisiaj. Myślenie o przeszłości związane ze zbliżającą się rocznicą tworzy wreszcie poczucie wspólnoty z naszymi poprzednikami. Każe nam pamiętać o zasłu- �14 żonych prezesach i członkach Towarzystwa, a wśród nich o Antonim Kalinie, Adamie Fiszerze, Janie Czekanowskim, Józefie Gajku, Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, Józefie Burszcie i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. W naszym wystąpieniu pragniemy przedstawić zarówno wartości związane z dziejami Towarzystwa, po które dzisiaj można sięgać, jak i propozycje programu obchodów rocznicy t OO-lecia, przede wszystkim jednak próbę odpowiedzi na pytanie najważniejsze. Z jakimi założeniami, celami i przy pomocy jakich form organizacyjnych i metod działania Towarzystwo, bogate w doświadczenia przeszłości ale odpowiadające na potrzeby teraźniejszości i przyszłości, ma wkroczyć w drugie stulecie swego istnienia? Wartością związaną z dziejami Towarzystwa, obecną już w momencie jego zakładania, było połączenie w nim celów badawczych i popularyzatorskich, poznawczych i o praktycznym znaczeniu społeczno-kulturowym. Towarzystwo bowiem, choć powołane głównie dla realizacji zadań naukowych i skupiające członków o naukowym przygotowaniu, otwarte było dla wszystkich zainteresowanych poszukiwaniami naukowymi, gotowych służyć im pomocą i je upowszechniać. W ramach Towarzystwa wytworzyła się ważna do dzisiaj więż naukowców, już wówczas profesjonalistów, związanych przede wszystkim z uniwersytetami, oraz nieprofesjonalistów. Inną wartością pozostaje szerokie rozumienie ludoznawstwa bliskie koncepcji antropologii - całościowej nauki o człowieku. Poświadczone jest ono nie tylko przyjmowanym przed stu laty przedmiotem badań. Przedmiotem tym była bowiem w pierwszym rzędzie kultura "ludu prostego" jako części narodu, "niższych warstw, które stosunkowo najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym", ale obok tego "ludów" - grup etnicznych z terenu Europy i innych części świata, "ludności" lub "rodzaju ludzkiego". Szerokie rozumienie ludoznawstwa związane było także z rozległością ówczesnych zainteresowań, których wyrazem było powołanie w Towarzystwie, już na samym początku, wielu sekcji, takich jak: archeologiczna, antropologiczna, geograficzna, językowa, literacka, muzyczna, przemysłowa i socjologiczna. Z uznania za przedmiot badań zarówno ludu własnego, ludu w innych krajach europejskich jak i ludów pozaeuropejskich, wzięła się utrwalona na gruncie polskim jedność studiów nad kulturami tych tak różnych kategorii "ludów", korzystna przy obecnych dążeniach do reantropologizacji etnologii. Dla współczesnej etnologii nadal cenną wartością pozostaje także akceptacja uniwersalnego charakteru nauki i wielości szkół i kierunków w nauce. Już w pierwszym tomie "Ludu" czytamy o stosunkach ponawiązywanych z podobnymi towarzystwami w Europie. W opublikowanym w tymże tomie odczycie z pierwszego zebrania naukowego Towarzystwa Iwan Franko, który omówił w tym odczycie ówczesne kierunki w ludoznawstwie i wskazał na różnice między nimi, zalecał jednocześnie komplementarne ich traktowanie. Bliskie są nam również przesłania ideowe, wykraczające swym znaczeniem poza wyłącznie poznawcze funkcje nauki, przyjęte w trakcie tworzenia Towa- �15 rzystwa i w jego dalszej historii. Towarzystwo pragnęło uczestniczyć w rozwiązywaniu najważniejszych problemów swoich czasów. Dlatego wskazywano na konieczność nie tylko poznania ludu ale jednocześnie objęcia ludu oświatą i polepszenia jego bytu materialnego po to, aby stworzyć warunki dla umocnienia narodu. Integracji i rozwojowi narodu służył także ponadregionalny od samego początku charakter Towarzystwa i "Ludu", skupiających członków i współpracowników ze wszystkich zaborów. Postawa etnocentryzmu i ksenofobii, tak niebezpieczna również dzisiaj, nie była jednak udziałem członków Towarzystwa. Przedmiotem zainteresowania stał się bowiem nie tylko "lud polski" ale również "lud ruski" oraz "ludy sąsiednie", a wśród pierwszych członków Towarzystwa znaleźli się zarówno Polacy jak i Ukraińcy oraz Żydzi. Godny uznania był wysiłek, tak bardzo ważny na wielonarodowościowym terenie, utrzymania współżycia i osłabienia uprzedzeń między różnymi grupami etnicznymi. Jakże cenne są słowa już wymienionego przez nas Iwana Franki, który w pierwszym tomie "Ludu" napisał, że prace etnologiczne mogą "przyczynić się do podniesienia nas w te jasne i czyste sfery tolerancji i wyrozumiałości", w których nieufność i wrogość etniczna staną się niemożliwe. Kolejnym, istotnym nadal, przesłaniem ideowym o poważnych konsekwencjach praktycznych, była myśl tworzenia porozumienia nie tylko pomiędzy różnymi grupami etnicznymi ale także społecznymi, terytorialnymi i wyznaniowymi. To właśnie Towarzystwo przyczyniło się do uznania walorów kultury ludowej a jednocześnie współtworzyło warunki stopniowego upodmiotowienia ludu, traktowanego przecież długo wyłącznie jako przedmiot poznania i działań rozwojowyh. To właśnie dzięki działalności Towarzystwa wzrastała znajomość odrębnych kultur i subkultur i w następstwie możliwość zrozumienia wartości i sposobów zachowania różnych grup. U schyłku XIX wieku, kiedy to powstawało Towarzystwo, dynamika przemian tradycyjnej kultury była znacznie wolniejsza niż obecnie i problem jej ochrony nie jawił się z taką ostrością jak dziś. Obecnie wiemy, że zachowanie części jej przejawów wymaga uświadomienia całemu społeczeństwu wartości, jakie wieś wniosła do kultury narodowej. Niezbędne więc staje się podejmowanie tej problematyki w programach kształcenia ogólnego oraz w środkach społecznego przekazu. Obecność członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w zespołach Ministerstwa Edukacji Narodowej przygotowujących nowe programy szkolne budzi uzasadnione nadzieje. Również w Ministerstwie Kultury i Sztuki Towarzystwo nasze z wieloletniej roli petenta przeszło na pozycję partnera - doradcy w sprawach kultury wsi. Uczestnictwo w pracach Centralnej Rady Towarzystw Regionalnych umożliwia wpływanie na kształt przygotowywanej Karty Regionalizmu Polskiego - dok umentu nader istotnego nie tylko dla kultury wiejskiej. Przynależność większości pracowników, w tym wszystkich kierowników katedr (placówek) etnologii i antropologii kulturowej uniwersytetów polskich, �16 do Towarzystwa ułatwia współpracę. Ale i tu sformułowalibyśmy postulat zmian programowych studiów, tak aby absolwenci byli lepiej przygotowani do pracy w zakresie upowszechniania wiedzy o kulturze w środkach społecznego przekazu oraz do pracy w szkolnictwie. Postulowane udzielanie się członków przez wypowiadanie się w sprawach kultury, poza obrębem Towarzystwa, świadczy o naszej aktywności: PTL jest postrzegane o tyle, o ile uczestniczy w życiu naukowym i kulturalnym kraju. Podczas gdy pierwsze zadanie wypełniamy w miarę potrzeb i możliwości, to drugie wymaga ożywienia. Obchody setnej rocznicy powstania Towarzystwa od pewnego czasu stały się przedmiotem rozmów, propozycji i realizowanych już ustaleń. Pierwsze z nich sformułowała na Walnym Zgromadzeniu Delegatów w Opolu w 1989 roku ówczesny prezes PTL dr Anna Kowalska-Lewicka. LXVIII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Szamotułach w 1992 roku na przewodniczącego Komitetu Obchodów Setnej Rocznicy Towarzystwa powołało prof. Zbigniewa Jasiewicza. Wiceprzewodniczącym został prezes Towarzystwa dr Zygmunt Kłodnicki. Delegaci przedstawili także pierwsze propozycje związane z Jubileuszem. W lipcu 1993 roku rozesłano do oddziałów Towarzystwa oraz imiennie do kilkudziesięciu osób, szczególnie aktywnie udzielających się w pracach PTL, list z prośbą o nadesłanie swoich propozycji wiążących się z rocznicą. Odpowiedzi otrzymaliśmy od P.T. Anny Brzozowskiej-Krajki, Marii Fornal, Ewy Fryś-Pietraszek, Wilhelma Gaja-Piotrowskiego, Daniela Kadłubca, Janusza Kamockiego, Jana Kapłona i Kazimiery Łacnej, Teresy Karwickiej, Mirosława Kasjana, Anny Kowalskiej-Lewickiej, Antoniego Kuczyńskiego, Jerzego Pośpiecha, Ewy Siatkowskiej, Jana Stęszewskiego i Kazimiery Wołos. Poniżej przedstawiamy te z propozycji, które są już realizowane. Przygotowujemy odbycie LXXI Jubileuszowego Walnego Zgromadzenia PTL w dwu częściach: jedna w miejscu powstania Towarzystwa Ludoznawczego, to jest we Lwowie, druga natomiast we Wrocławiu. Ustalenia w sprawie konferencji we Lwowie między rektorami uniwersytetów wrocławskiego i lwowskiego są zachęcające, jednakże ich realizacja napotyka na trudności. W naszych pismach powołujemy się na argumenty, że Towarzystwo było zakładane nie tylko przez Polaków, ale i przedstawicieli innych grup narodowych zamieszkujących Kresy Południowo-Wschodnie, w tym przez Iwana Frankę. Stwierdzamy ponadto, że w "Ludzie" i innych naszych publikacjach zajmowano się kulturą zarówno ludności polskiej jak i ruskiej (ukraińskiej). Walnemu Zgromadzeniu we Wrocławiu towarzyszyć będzie sesja naukowa ,,100 lat PTL. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość etnologii polskiej" oraz okolicznościowe wystawy. Na Uniwersytecie Wrocławskim eksponowany będzie dorobek PTL w zakresie publikacji. We wrocławskim Arsenale będzie pokazana kultura Kresów Południowo-Wschodnich z uwzględnieniem doro b- �17 ku Towarzystwa. Podobne akcenty pojawią się również na wystawie okolicznościowej w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Jubileuszowy tom "Ludu" będzie zawierać przekształcone w artykuły wybrane referaty z sesji naukowej towarzyszącej Jubileuszowemu Walnemu Zgromadzeniu PTL. Winny one w syntetycznej formie przedstawiać główne zagadnienia historii i teraźniejszości etnologii polskiej, w której tak ważną rolę odgrywał i nadal pełni PTL, oraz omówić podstawowe kierunki badań i inne sfery działalności. Pragniemy w ten sposób uzyskać całościowy obraz dokonań etnologii polskiej i jej perspektyw rozwojowych. Będziemy zmierzali do wydania tomu w dwóch wersjach językowych: obok polskiej także angielskiej. Jesteśmy bowiem przekonani, że w okresie rozwijania kontaktów z nauką w innych krajach potrzebne jest dostarczenie informacji o etnologii w Polsce również światowej społeczności naukowej. Próbę odpowiedzi na postawione już pytanie o takie cele i metody postępowania, które pozwolą Towarzystwu nadal uczestniczyć w rozwoju nauki i upowszechnianiu wiedzy i w ten sposób w zaspokajaniu również innych potrzeb kulturalnych, poprzedzić należy omówieniem sytuacji Towarzy.stwa. Przedstawiając je korzystamy zarówno z przekazanych nam opinii, a wśród nich z cennej wypowiedzi Profesor B. Kopczyńskiej-Jaworskiej na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN we Wrocławiu w dniu 11 grudnia 1992 roku, jak i z własnych ustaleń i przemyśleń. Ocena sytuacji w Towarzystwie nie może być jednoznaczna. Z jednej strony bowiem Towarzystwo nadal skupia wielu, bo ponad 1000 członków i liczba ta wykazuje stabilizację, prowadzi dynamiczną działalność wydawniczą, utrzymuje w swoich ramach Redakcję Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu i Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, stworzyło nową formę organizacyjną, jaką są "koła zainteresowań", coraz śmielej przedstawia wnioski w sprawach związanych z polityką kulturalną i oświatową a z drugiej odczuwa brak zainteresowania części pracowników naukowych, przestaje być inicjatorem dyskusji i badań naukowych, pozwoliło wreszcie na osłabienie pracy w oddziałach i nie zaproponowało rekompensacyjnych form organizacji i działania. Nic dziwnego zatem, że opinie na temat kondycji Towarzystwa są różne: od uspokajających a nawet pochwalnych do zdecydowanie krytycznych i żądających reanimacji. Jaki jest zatem nasz pogląd na cele i formy działania Towarzystwa u progu drugiego stulecia jego istnienia? Opowiadamy się za programem realistycznym, który uwzględnia specyfikę współczesnej nauki, życia społecznego i kulturalnego, o rozbudowanych instytucjach oraz środkach komunikowania się, tak różną od tej sprzed 100 lat. Uważamy także, że program ten winien zostać przygotowany z myślą o rozwiązywaniu wewnętrznych napięć rozwojowych w etnologii, naturalnych przecież w obrębie dyscypliny dokumentującej i interpretującej złożoną i zmienną rzeczywistość kulturową, której sama jest częścią. 2 - Lud t. LXXVI �18 Napięcia te wywołane są również przez dynamiczne relacje w jakich etnologia pozostaje z wieloma innymi dyscyplinami naukowymi. Sądzimy, że IOO-letnie dzieje Towarzystwa mogą zapewnić konieczną dozę stabilizacji rozwiązującej swoje problemy i rozwijającej się dyscyplinie. Program, o którym myślimy, winien ponadto umożliwić Towarzystwu włączenie się do realizacji zadań ważnych w okresie budowy społeczeństwa demokratycznego i odzyskania suwerenności. Nowe warunki z jednej strony sprzyjają swobodzie poszukiwal1 i kontaktów naukowych, tworzą kontekst, w którym możliwe jest niezależne myślenie, a z drugiej wymagają przyjęcia odpowiedzialności za niełatwą transformację społeczeństwa i określenia tożsamości dyscypliny w skali kraju oraz stosunku do etnologii/antropologii światowej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w poszukiwaniu programu odpowiedniego dla teraźniejszości i przyszłości nie powinno, naszym zdaniem, rezygnować ze swego charakteru towarzystwa naukowego i upowszechniającego wiedzę naukową. Działalność Towarzystwa może zostać korzystnie skoordynowana z pracami placówek uniwersyteckich, akademickich i muzealnych w taki sposób, że stworzy ważną platformę porozumiewania się w skali całego środowiska. Towarzystwo ponadto nadal winno poszerzać możliwości publikacji. Ważnym zadaniem Towarzystwa powinno być także współuczestniczenie w formułowaniu ocen sytuacji w nauce i w zakresie upowszechniania wiedzy, i przedstawianie postulatów wobec polityki naukowej i kulturalnej. Uczestnictwo w Towarzystwie członków-profesjonalistów lub zainteresowanych nieprofesjonalistów - "miłośników" naszej dziedziny wiedzy nie stanowi dylematu już dzisiaj a tym bardziej nie będzie stanowiło w przyszłości. Większość członków Towarzystwa to przecież wykształceni etnologowie lub inni specjaliści pracujący w instytucjach naukowych, muzealnych, animacji działalności kulturalnej lub oświatowych. "Miłośników" etnologii bez przygotowania czy zawodowego zaangażowania nie ma już wielu. Są oni zresztą wartościowi intelektualnie i osobowościowo a ich obecność w Towarzystwie powinna być powodem do dumy z siły przyciągania właściwej Towarzystwu. Główne linie podziału biegną zatem nie między profesjonalistami i nieprofesjonalistami ale między różnymi grupami profesjonalistów. Niekiedy jest to granica między "praktykami" - pracownikami muzeów i innych instytucji podporządkowanych "kulturze" czy "oświacie" a "teoretykami" z uniwersytetów i Akademii Nauk, kiedy indziej między etnologami uprawiającymi inaczej własną dyscyplinę. Różnice między etnologami związane z przyjmowaniem innych teorii czy innych punktów wyjścia w badaniach nad kulturą mogą się nawet zwiększać. Rozwój nauki dostarcza nam bowiem wielu możliwości wyboru, na co wskazuje choćby interesujący szkic W. J. Burszty zamieszczony w tym tomie "Ludu". Znajdujemy w nim pochwałę postmodernizmu, kierunku w filozofii �19 o dużych wpływach wśród części humanistów, otwierającym pewne atrakcyjne możliwości etnologii/antropologii. Kierunek ten jednocześnie, o czym wspomniany już autor zresztą nie pisze, wywołuje silny sprzeciw w związku z proponowaniem ekstremalnych form relatywizmu metodologicznego. Poszukiwaniu nowych rozwiązań nie powinna towarzyszyć nieprzemyślana rezygnacja z podejść dotychczasowych. Bez sensu np. byłoby zaniechanie szeroko prowadzonych dotąd w etnologii polskiej studiów, w których punktem wyjścia były wytwory kulturowe, w tym obiekty materialne. Nie muszą one przecież ograniczać się do analiz i wniosków z zakresu morfologii i typologii lecz mogą być prowadzone dalej, w kierunku teorii kultury niezredukowanej, obejmującej wiele jej aspektów. Badania te mogą podlegać krytyce nie dlatego, że są niepotrzebne lub teoretycznie nieuzasadnione ale dlatego, że niekiedy poprzestają na opisie i pozbawione są treści intelektualnych. Czy różne stanowiska teoretyczne, które prezentujemy i różne usytuowanie instytucjonalne muszą nas poróżnić? Nie muszą, pod warunkiem jednak, że potrafimy się zdobyć na wysiłek zrozumienia tych różnych stanowisk i następstw wynikających z różnych miejsc pracy. Nie przeszkodzą we współdziałaniu pod kolejnym warunkiem, że prezentowane stanowiska i wyniki prac odpowiadać będą przyjętym w nauce standardom intelektualnym i etycznym a zajmowane miejsce w strukturze zawodowej, czy szerzej w życiu, nie będzie wykorzystywane dla forsowania partykularnych celów. Uzasadnianie możliwości współdziałania nie oznacza braku naszej akceptacji dla również szczególnych celów i zainteresowań. Być może Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powinno więcej uwagi poświęcić nie tylko "kołom zainteresowań" ale również sekcjom czy jeszcze innego rodzaju grupom specjalistycznym, towarzystwom w Towarzystwie. Stać się w ten sposób konfederacją towarzystw i pójść drogą wybraną już przez niektóre towarzystwa naukowe na świecie. Jesteśmy przekonani, że Towarzystwo, jako teren z wyboru a nie z przymusu, o utrwalonej tradycji zrozumienia dla różnych podejść naukowych, oferujące wiele wyborów, stwarza atrakcyjną płaszczyznę dyskusji i ponadinstytucjonalnej oraz ponadśrodowiskowej integracji. Jubileusz IOO-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który będzie obchodzony w rok u 1995, poprzedzony zostanie w roku 1994 przypomnieniem innej rocznicy - 75-lecia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza i będzie równoczesny z 30-leciem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, powołanego w marcu 1975 roku. Okazji do przemyśleń zainspirowanych dziejami etnologii będzie zatem wiele. Przedstawione powyżej nasze uwagi mają charakter informacji i głosu w dyskusji. Do podjęcia dyskusji związanej z przeszłością, teraźniejszością i przyszłością etnologii polskiej i Towarzystwa gorąco zachęcamy. Zbigniew Jasiewicz Zygmunt Klodnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759aede65a1bf58fd5b999b7d6112026.pdf 4324a9c486b4dd2553b8d316c67e0e2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnografia etnologia polska - historia etnologia antropologia literatura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5756 Title A name given to the resource Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.191-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 II. ARTYKUŁY ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa Poznań STU DIA N A D LITERATU RĄ LU DOW Ą , ETN OG RAFIA , ETN O LO G IA , A N TRO PO LOG IA . K IER U N K I ZA INTERESOW AŃ KSZTAŁTUJĄCEJ SIĘ W POŁOW IE X IX W IEK U PO LSK IEJ ETN O LO G II/A N TRO PO LO G II KULTUROW EJ Celem opracowania jest przedstawienie niezwykłego zróżnicowania kie­ runków zainteresowań na ziemiach polskich w połowie XIX wieku, objętych w okresach późniejszych mianem etnologii/antropologii i wskazanie na pojawie­ nie się w ich ramach oznak zapowiadających powstanie dyscypliny naukowej. Połową XIX wieku będą w artykule lata od 1840 do 1865 roku. W zakresie hi­ storii politycznej i społecznej ziem polskich jest to okres po powstaniu listopa­ dowym i czas antyszlacheckiego powstania chłopskiego w Galicji z roku 1846, zmieniającego sposób postrzegania ludu. Zaraz potem wybuchła Wiosna Lu­ dów, sprzyjająca myśleniu o sprawach narodowościowych, a później powstanie styczniowe, utrudniające prowadzenie i publikację prac naukowych na terenach zaboru rosyjskiego. Z nauki światowej docierały wówczas wiadomości o stu­ diach nad ludzkością i jej kulturą rozwijanych w okresie po roku 1840, scha­ rakteryzowanym przez Freda W. Vogeta jako czas różnicowania się antropologii jako nauki o człowieku (1975: 114 i n.). Różnym kierunkom badań nadawano różne nazwy: etnografii, etnologii i antropologii, tworzone ze słów języka gre­ ckiego, o nieustabilizowanych i zmieniających się znaczeniach. Wprowadzano je do nazw towarzystw naukowych, tak istotnego instytucjonalnego elementu nauki: Société d’Anthropologie (1832) i Société Ethnologique (1839) w Paryżu, �192 Zbigniew Jasiewicz American Ethnological Society (1842) w Nowym Jorku, Ethnological Society of London (1843), Otdelenie etnografii Russkogo geografićeskogo obsesiva (1845) w St. Petersburgu, Société d’Ethnographie Américaine et Orientale (1859) w Pa­ ryżu i wielu innych (Tokarev 1966: 215 in.; Vermeulen 1995: 50 i in., 1996: 99 i n.). Wymieniony już Voget napisał o tym okresie: „Między rokiem 1840 a 1870 zaistniały wystarczające podstawy dla utworzenia nowej dyscypliny skoncentro­ wanej na biologicznej i kulturowej historii człowieka” (Voget 1975: 114). Na ziemiach polskich w tym czasie, obok poszerzenia zakresu zaintereso­ wań człowiekiem i jego kulturą, miało miejsce niespotykane dotąd, poza krót­ kim okresem końca drugiego dziesiątka lat XIX wieku w Wilnie, intensywne zajęcie się założeniami teoretycznymi tych zainteresowań i próby nadania im kształtu dyscyplin naukowych. Wyjątkowość tego okresu w dziejach kształto­ wania się etnologii polskiej dostrzegli, przez pryzmat działalności poszczegól­ nych badaczy i dokonujących się za ich przyczyną zmian, naukowcy zajmujący się historią polskiej etnologii. Adam Fischer uznał Studia o literaturze ludowej Ryszarda Berwińskiego (1854) za „pierwszą polską pracę etnologiczną”, która „tworzy słup graniczny między dawnymi i nowymi laty” (Fischer 1947: 154). Teresa Brzozowska-Komorowska napisała o tym samym dziele, że jest „pierwszą naukow ąksiążkąpolskąz dziedziny folkloru, książką, która w całości dotychcza­ sowy dorobek oceniła, wskazała na dotychczasowe pola działania, przesuwała zakres dyscypliny i wytyczała jej dalsze drogi” (Brzozowska-Komorowska 1982: 13). Wiesław Bieńkowski podkreślił wagę odkrycia wówczas zmienności kultury ludowej i krytycznego traktowania literatury ludowej jako źródła historycznego (Bieńkowski 1956: 83 i n.), a Aleksander Posem-Zieliński zauważył przezwy­ ciężenie tendencji folklorystycznych i stwierdził, że wybitne osiągnięcia połowy XIX wieku: Oskara Kolberga w zakresie badań terenowych, Ryszarda Berwiń­ skiego, stosującego metodę krytyczną i historyczno-porównawczą oraz działal­ ność dydaktyczna Wincentego Pola „nobilitują etnografię do rangi dyscypliny akademickiej” (Posem-Zieliński 1973: 59, 66). Do cech wymienionych dodajmy pojawienie się prób łączenia różnych kierunków studiów nad człowiekiem i jego kulturąw szersze zespoły, a nawet stworzenia z nich jednej dyscypliny naukowej. Wysiłkom tym towarzyszyły liczne opracowania o charakterze etnograficznym, w tym napisane przez autorów polskich lub tłumaczone, normatywne czy też z wykorzystaniem materiałów z badań empirycznych, ujęcia całościowe niektó­ rych obszarów i problemów badań. Kierunki zainteresowań człowiekiem i jego kulturą uprawiane w połowie XIX wieku na ziemiach polskich, wyodrębnione zostały w niniejszym artykule głównie na podstawie analizy treści dostępnych tekstów i zawartych w nich in­ formacji. Informacje te obejmowały nazwy przyjmowane dla określenia podej­ mowanych przez badaczy prac, którymi były najczęściej terminy oznaczające dyscypliny naukowe, upowszechniające się w środowisku naukowym. Należały do nich także, przedstawiane explicite lub formułowane pośrednio, dane o przed- �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 193 miocie badań, ich zakresie problemowym, przestrzennym i chronologicznym oraz założeniach teoretycznych. Nazw jednakże często nie stosowano lub zmieniały swoje znaczenie, przedmiot i zakres badań nie były określane lub niekiedy for­ mułowano je niejednoznacznie, a założenia teoretyczne zwykle przyjmowano za oczywiste i ich przedstawianie uznawano za zbędne. Pomocą była wiedza spoza źródeł, dostępna dzisiaj, świadcząca o utrzymującej się różnorodności kierunków studiów nad kulturą, w skali świata i Polski, to zbliżających się do siebie i dążą­ cych do scalenia, to oddalających się i podlegających fragmentaryzacji (Stocking 1995: 2; por. Jasiewicz 2006: 12 i n.). Odnalezione w przeszłości kierunki zainte­ resowań, niejednokrotnie o nieostrych granicach i pokrywających się zakresach, poddane dodatkowej interpretacji, dostarczyły możliwości zbudowania modeli przydatnych w porządkowaniu i rozumieniu złożonej rzeczywistości badanego okresu. Kierunkami tymi są wymienione w tytule tego artykułu: studia nad litera­ turą ludową z przedmiotem badań, jakim był lud i jego twórczość ustna, którą należało zarejestrować i nadać jej znaczenie; etnografia, także skoncentrowana na ludzie, ale opisująca go poprzez grupy i regiony kulturowe, z szerzej ujętym zakresem kultury, z dostrzeganymi, lecz potraktowanymi marginalnie innymi grupami społeczno-kulturowymi oraz celem, jakim był opis zróżnicowania kul­ turowego, rozpatrywanego także w ramach szerszych niż regiony obszarów grup etnicznych i narodowych lub rodzin językowych; etnologia, skoncentrowana na grupach narodowych i innych formach grup etnicznych, nieograniczona w prze­ strzeni i czasie, aspirująca do tworzenia syntez korzystających z prac opisowych; wreszcie antropologia, podejmująca problematykę istotną nie tylko poznawczo, ale również światopoglądowo, obejmująca zakres najszerszy, bo człowieka jako istotę zarówno biologiczną, jak i kulturową, i z tej racji aspirująca do zgromadze­ nia pod swoją nazwą wszystkich szczegółowych kierunków badań. Pierwszy z wymienionych powyżej kierunków, a mianowicie studia nad li­ teraturą ludową, związany był z naukami humanistycznymi, takimi jak historia i filologia, trzy pozostałe, etnografia, etnologia i antropologia, nie tracąc kon­ taktu z naukami o kulturze i filozofią, pozostawały pod wpływem nauk przy­ rodniczych: geografii i nauk z zakresu biologii człowieka. Studia nad literaturą ludową i etnografia na ziemiach polskich koncentrowały się głównie na mate­ riałach i problematyce z obszarów Rzeczpospolitej i sąsiednich, etnologia i an­ tropologia obejmowały swoimi zainteresowaniami ludzkość. Te pierwsze były reprezentowane przez opracowania mające oparcie w badaniach empirycznych. Nie dopracowały się ich jeszcze etnologia i antropologia polska, nie wykra­ czające wówczas w zasadzie poza ujęcia informujące o uprawianych w nauce światowej kierunkach zainteresowań, wskazujące na potrzebę ich przyjęcia na gruncie polskim i przedstawiające, jak w przypadku etnologii, dostosowany do warunków polskich, rozwinięty projekt dyscypliny. W opracowaniu tym zwra­ cam uwagę przede wszystkim na wewnętrzną dynamikę rozwoju zainteresowań �194 Zbigniew Jasiewicz poznawczych, sygnalizując jedynie szersze ich uwarunkowania. Spośród dwóch możliwych do przyjęcia w studiach nad historią nauki postaw: „historyzmu” i „prezentyzmu” (Stocking 1968: 11 i n.; Zamecki 1988: 191 i n.), wybieram podejście umiarkowanego prezentyzmu. Rozpatruję bowiem czynności i doko­ nania badawcze z połowy XIX wieku, uwzględniając ich znaczenie dla dalszego rozwoju i teraźniejszego stanu etnologii, i z tej perspektywy formułuję stawia­ ne przeszłości pytania, jednocześnie próbując jednak zrozumieć ich historyczny kontekst. Do analizy wybrałem materiały najbardziej istotne dla realizacji celów artykułu; nie sposób było przedstawić w nim w szerszym zakresie badaczy i ich prac z badanego 25-lecia. Studia nad literaturą ludową Nadal gromadzono i publikowano zbiory i omówienia pieśni ludowych, ale obok nich również prozy ludowej. Żegota Pauli ogłasza dwutomowe Pieśni ludu ruskiego w Galicji (1839-1840), Oskar Kolberg: Pieśni ludu polskiego (1842­ -1845 i 1857), Aleksander Niewiarowski: O pieśniach ludu naszego (1844), Robert Fiedler: Kilka pieśni ludu polskiego na Dolnym Śląsku (1846), Romu­ ald Zienkiewicz: Piosenki gminne ludu pińskiego (1851) i O uroczyskach i zwy­ czajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni (1853), Ludwik Zejszner: Pieśni ludu Podhalan czyli górali tatrowych (1854). Zbiory prozy ludowej, zresz­ tą przepracowanej literacko, wydaje między innymi Kazimierz Władysław W ój­ cicki: Klechdy, starożytne podania i powieści ludowe (I wyd. 1837, II wyd. 1851), Ryszard Berwiński: Powieści wielkopolskie (1840) oraz Lucjan Siemieński: Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie (1845)1. Rozwinięto metodykę do­ kumentowania tekstów ludowych. Józef Lompa, zbieracz śląskich pieśni, przy­ słów, baśni i podań, zaopatrywał je, wzorem łużyckiego badacza folkloru Ernesta Smoljera, datą i miejscem zapisu oraz nazwiskiem informatora, co było praktyką dotąd niespotykaną (Bieńkowski 1977: 732). Zachętę do gromadzenia tekstów ludowych znajdujemy we wszystkich najważniejszych ówczesnych programach - instrukcjach badania kultury wsi: u ks. Jana Kluczyckiego (1844), Sewery­ na Goszczyńskiego (1844) i Oskara Kolberga (1865). Jednocześnie pojawiły się głosy, między innymi Berwińskiego, Kolberga i Pola, stwierdzające, że literatura ludowa nie jest wystarczającą podstawą do poznania życia i właściwości ludu. Zakwestionowały one utrwaloną pod wpływem romantyzmu, uznanego przez Józefa Bursztę za system myślowy ze swej istoty antyetnograficzny, praktykę zajmowania się głównie folklorem (Burszta 1973: 29 i in.). 1 Pozycje z literatury, które znalazły się w tekście jedynie jako informacja o ówczesnych publika­ cjach, bez ich wykorzystania w analizie, nie zostały umieszczone w bibliografii. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 195 Studia nad literaturą ludową, podejmowane w przekonaniu o jej wartościach estetycznych, a przede wszystkim jako źródła historycznego, stanowiły najbar­ dziej rozwinięty dotąd kierunek zainteresowań ludem. Wytworzyły środowisko badaczy, które Ryszard Berwiński określił mianem „korporacji uczonych”, róż­ nej od „ludomanów literackich” (1 8 5 4 ,1: 31; II: 205), mające odbiorców swojej działalności. W jego ramach znalazło się miejsce dla uznawanych specjalistów. Wincenty Pol, kiedy opowiadano mu w trakcie jego badań w Karpatach W schod­ nich o Doboszu, zwierzył się w liście do żony z roku 1840: „Myślałem sobie, żeby się te różne gadki zdały Wójcickiemu, który spisał niektóre podania o Do­ boszu” (Pol 1960: 268). Studia nad literaturą sprzyjały jednocześnie idealizacji i mitologizacji ludu. Rozbudzone, lecz nie zaspokojone i budzące coraz więcej wątpliwości nadzieje na możliwość wykorzystania literatury ludowej, a szcze­ gólnie pieśni, jako materiału do rekonstrukcji przeszłości oraz wstrząs wywołany wydarzeniami tak zwanej rabacji galicyjskiej z 1846 roku spowodowały, że to właśnie w tych studiach poddano krytyce zarówno stosunek do ludu, jak i litera­ tury ludowej. Najbardziej radykalnym i konsekwentnym przedstawicielem nurtu krytycznego w studiach nad literaturą i wierzeniami ludowymi był Berwiński. Poglądy swoje przedstawił w dwutomowych Studiach o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854), wydanych pod zmienioną je ­ dynie kartą tytułową jako Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych w roku 1862. Radykalizm Ryszarda Berwińskiego i jego książki polegał na tym, że zakwe­ stionował ontrzypodstawowe cechy, które romantyczni badacze i twórcy literatury przyznawali literaturze ludowej: starodawność, swojskość i samorodność. K.W. Wójcicki uznał pracę za bezwartościową (Brzozowska-Komorowska 1982: 21). Po kilku recenzjach, bądź to pochwalnych, bądź to krytycznych, książka była przez współczesnych pomijana. Izydor Kopemicki w ważnym artykule O et­ nografii i etnologii odnotowuje Berwińskiego jedynie jako „badacza rzeczy lu­ dowych” z Wielkopolski (Kopemicki 1885: 19). Dopiero późniejsi history­ cy etnologii i folklorystyki dostrzegli wartość jego dzieła. Nowatorstwa pracy Berwińskiego, niedocenionego przez współczesnych, dopatrujemy się obecnie nie tyle i nie tylko w proteście wobec dotychczasowego podejścia do literatury ludowej i do ludu oraz przedstawieniu nowej ich oceny, ale w zaproponowanej metodologii badań. Wśród założeń metodologicznych, przyjętych i stosowanych w pracy Berwińskiego, uwagę zwracają: 1. Podział etapów prowadzenia badań na „kronikarsko-biograficzny”, polega­ jący na gromadzeniu danych, „krytyczny” oraz „naukowo-poetyczny” (Berwiń­ ski 1854,1: 41); 2. Rozróżnienie charakteru źródeł; badacz domagał się zbiorów „kompletnych i czystych” (1854, I: 42), nie zniekształconych interpretacją, w innym miejscu dzieli źródła na pośrednie i „wprost od ludu zaczerpnięte” (1854, I: 7), wska­ zywał też na trudności pozyskania materiału w terenie: „Kto sam doświadczył, �196 Zbigniew Jasiewicz temu wiadomo, że żmudniej nieraz uprosić piosnkę u chłopa, niż z dwunastu gotowych zrobić książkę trzynastą” (1854,1: 39); 3. Poszukiwanie genezy literatury i wierzeń ludowych, ich dróg przenikania do środowiska wiejskiego, chronologii i adaptacji; wpływy zewnętrzne „łamią się na umyśle ludu w sposób sobie właściwy” (1854, II: 211); 4. Dostrzeżenie kontekstu, uwarunkowań literatury ludowej: „chcąc poznać i ocenić wewnętrzną naturę, istotę i wartość kameleonowych płodów tej literatu­ ry, potrzeba naprzód lepiej poznać warunki umysłowego życia ludu, trzeba lepiej poznać tryb, jakim lud dochodzi do wiedzy tego, co wie” (1854,1: XVII); 5. Określenie roli Kościoła w kształtowaniu kultury ludowej, a szczególnie wierzeń: „Kościół przeto był i jest główną, pryncypialną szkołą ludu” (1854, II; 210) i stąd należy zwrócić uwagę na „geograficzne rozgraniczenie wyznań” z Bugiem i Sanem jako ich granicą (1854, II: 210); 6. Przyjęcie różnych źródeł oddziaływania na kulturę ludową: „Nie sam al­ bowiem kościół jedyną jest szkołą dla ludu” (1854, II: 211). Odbija się na niej również „każdorazowa oświata klas wyższych” (1854, II: 211) ale także działanie innych czynników: „Wiele innych przytoczyć by jeszcze można, a ze wszystkich pokazało by nam się najoczywiściej, że polityczne losy kraju bezpośredni pra­ wie wpływ wywierają na obyczaje i zwyczaje ludu” (1854, II: 211). Z dalszego wywodu autora wynika, że pod owymi „losami politycznymi” rozumie on od­ działywanie innych kultur etnicznych, przenikających na teren ziem polskich: tatarskiej, ruskiej i niemieckiej; 7. Przekonanie o zróżnicowanym pod względem pochodzenia charakterze kultury ludowej wynikające z tezy o wielości źródeł oddziaływania na kulturę ludową, także zewnętrznych. Wskazywał na przykład na wędrówki wątków lite­ rackich, w trakcie których „jakiemuż wykrzywianiu musiały one ulegać w czasie kilkowiekowej swojej tułaczki, gdy z ust do ust i z kraju do kraju przechodząc, mieszały się z sobą nawzajem” (1854, I: 26). Podkreślał trudności wydzielenia elementów rodzimych: „Jakiejże, powtarzam, potrzeba bystrości, a nawet jakiej nauki, żeby tu swojskość od obczyzny oddzielić” (1854,1: 27); 8. Świadomość wewnętrznego zróżnicowania kultury ludowej, jej morfologii, prowadząca do wskazania wyspecjalizowanych kierunków badań. Obok studiów nad literaturą ludową są to spostrzeżenia dotyczące „guseł, przesądów, zabobo­ nów i czarów”, które „stanowią raczej same dla siebie odrębny przyczynek do demonologii ludu polskiego” (1854,1: XVII); 9. Zanegowanie izolacji ludu i podkreślenie jego związków z resztą społe­ czeństwa oraz historycznej zmienności: „Lud brał i bierze współuczestnictwo większe, niżby się niejednemu zdawało, w dziejach krajowych. Lud nie jest żad­ n ą potęgą niezależną od reszty społeczeństwa. Historia wywiera i na niego cza­ sowe swoje i doczesne wpływy” (1854, II: 222); 10. Krytycyzm i dążenie do sformułowania nowych praw rządzących obser­ wow aną dziedziną rzeczywistości, wskazujące na próbę unaukowienia, poprzez �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 197 przejęcie wzorów z nauk przyrodniczych, studiów nad kulturą ludową. Pomyłka w sposobie myślenia o ludzie i jego przedstawianiu „Leżała niewątpliwie w fał­ szywym rozumieniu i pojmowaniu praw, wedle których kształcą się i rozwijają tak pojedyncze ludu wyobrażenia, jak i cała jego inteligencja (...). Znaleźć istot­ ny ten stosunek, znaleźć i ściśle określić owe prawa, stało się odtąd [jego, tzn. R.B. - Z.J.] zadaniem” (1854,1: XV). To właśnie studia Ryszarda Berwińskiego nad literaturą i wierzeniami ludo­ wymi, oparte o wzorce z nauki zachodniej, ale również własne przemyślenia ba­ dacza2, dobrze znającego piśmiennictwo polskie, wprowadziły do kształtującej się polskiej etnologii/antropologii kulturowej metodę krytyki naukowej, w tym krytyki źródeł i metodę historyczno-porównawczą. Miał on ponadto zastosować w roku 1854 termin „ludoznawstwo” (Wróblewski T. 1969: 154), którego jed ­ nak nie odnalazłem w wydanych w tymże roku Studiach o literaturze ludowej. Rozwój studiów nad literaturą uzasadnia stwierdzenie Aleksandra Posema-Zie­ lińskiego, że „folklor stał się pierwszym etapem kształtowania się niezależnego pola badawczego przyszłej etnografii” (1973: 45). Studia te, przekształcane na przełomie XIX i XX wieku w folklor i folklorystykę, są dziedziną badań zmie­ rzającą, z jednej strony, do usamodzielnienia, a z drugiej związaną z naukami filologicznymi i etnologią oraz antropologią kulturową. Etnografia Najbardziej istotna i reprezentatywna dla rozwoju i utrwalenia tego kierunku zainteresowań była działalność Wincentego Pola. Ważne były zarówno głoszone przez niego założenia teoretyczne i metodyczne, badania terenowe oraz przygo­ towane i opublikowane prace, jak i działania zmierzające do określenia miejsca etnografii wśród innych nauk i związania jej z instytucjami naukowymi. Etnografia początkowo zaliczana była przez Wincentego Pola do geografii. To geografia bowiem stała się głównym przedmiotem jego zainteresowań. M au­ rycy Dzieduszycki, broniąc Pola przed atakami Kornela Ujejskiego, napisał: „Nową zbrodnią Pola było, że po roku 1846 zaczął się zajmować geografią, florą i krajowymi minerałami” (1860: 15). W jej ramach jednakże, pod wpływem antropogeografii Aleksandra Humboldta, a przede wszystkim Karla Rittera i jego idei związku człowieka z ziem ią (Babicz 1966: 12), ważne miejsce przypisywał badaniom etnograficznym. Przyjmowanie tego rodzaju geografii, która nie by­ łaby tylko nauką przyrodniczą, ale obejmowała także człowieka z jego życiem 2 Nie zajmuję się tutaj sprawą korzystania przez R. Berwińskiego z pracy niemieckiego historyka i prawnika Wilhelma Soldana G esch ich te d e r H exen p ro zesse, au s den Q u ellen dargestellt, Stuttgart 1843 (Brzozowska-Komorowska 1982: 11), nigdzie przez niego nie odnotowanego. Przekonany jestem bowiem, że ustalenia, do których się odnoszę, oparte zostały na własnych jego materiałach i wnio­ skach. �198 Zbigniew Jasiewicz i działalnością, ujmowaną również w perspektywie historycznej i etnograficz­ nej, poświadcza wniosek zainspirowanego przez Pola Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, domagającego się założenia katedry „geografii, która łączyłaby nauki przyrodzone z moralnymi [pamiętajmy, że przymiotnik „moralny” odpowiadał naszemu określeniu „społeczny” - Z.J.], zwłaszcza z hi­ storią” (Babicz 1966: 13). Łączne ujmowanie przez Pola przyrodniczego i huma­ nistycznego punktu widzenia, tak wyraźne w jego działalności naukowej, stało się korzystne, co stwierdza Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dla przyjmowa­ nych przez niego uogólnień teoretycznych (Zawistowicz-Adamska 1966: 148), i dodajmy, rozwoju uprawianej przez niego etnografii. Jednym z celów Wincentego Pola, dla których podjął wędrówki w Karpatach rozpoczęte w roku 1839, było przygotowanie pracy o geografii i etnografii Polski (Babicz 1966: 21 i n.). Do swoich poszukiwań terenowych przywiązywał duże znaczenie; w liście do żony z roku 1840, napisał: „Tu, w środku Europy, jak w środku Afryki, można jeszcze robić nowe odkrycia, nikt tu przed nami nie był i nie wiem, czy zaraz kto będzie” (Pol 1960: 265). Pamiętał o zasługach w tym zakresie Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, przygotowywał badania terenowe i dbał o to, aby utrwalać poczynione w ich trakcie obserwacje i uzyskane infor­ macje. Obok własnych materiałów czerpał z wiedzy miejscowych krajoznaw­ ców, między innymi wymienionych przez siebie Edmunda Krasickiego, Ludwika Kamińskiego (Kamieńskiego), Aleksandra Morgenbessera i Andrzeja Cinciały (Pol 185lb: 134). Krytykę kieruje wobec „tak zwanych amatorów i diletantów widoków natury i sztuk pięknych”. Stwierdza: Opisy takie nie prowadzą do niczego, geograf nie skorzysta z nich, bo nie mają wymiaru i dowodzą zupełnej ignorancji nauk przyrodzonych. Estetyk nie ułoży z nich historii budownictwa, malarstwa i rzeźby, etnograf nie oznaczy podług nich granicy pojedynczych szczepów, a historykowi nie czytać nawet tej ramoty (Pol, Rozprawy...: 14). Podróżując, korzysta, podobnie jak to czynił później Oskar Kolberg, z gościny w miejscowych dworach, co ułatwiało gromadzenie materiałów, ale jednocześnie stwarzało ograniczoną perspektywę oglądu spraw wiejskich. W badaniach terenowych Pol zajmował się przede wszystkim zagadnieniami geograficznymi. W liście do żony z roku 1840 napisał: Mało mam wprawdzie czasu robić obecnie etnograficzne poszukiwania, mimowol­ nie jednak cisną się uwagi na widok tak żywych, tak wymownych zarysów, któ­ rymi uderza życie tego górskiego szczepu. Żałuję, że się nie mogę oddać na teraz więcej poszukiwaniom tego rodzaju, lubo co do geograficznego rozdzielenia tych góralskich szczepów staram się wszystko zachować, co by mnie lub komu innemu ułatwić mogło na przyszłość robotę i dalsze poszukiwania (Pol 1960: 250-251). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 199 W ramach zainteresowań etnograficznych poważne znaczenie przypisywał Wincenty Pol poznaniu etnograficznego zróżnicowania regionalnego i wyzna­ czeniu granic grup etnograficznych. W pracy Puszczaki Mazowsza pisał: „a do­ póki to się nie zrobi, nie można u nas mówić o etnograficznych studiach na histo­ rycznym obszarze Polski” (Pol 1870: 251). Poza wskazaną pracą o charakterze monograficznym pozostawił także w rękopisie monografię Górali Czuchońków i Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie, wydanych w roku 1966 przez Józefa Babicza. Uderza szeroki zakres tematyczny tych opracowań. Badania nad zróżnicowaniem etnograficznym nie były jednak celem samoistnym. Celem na­ czelnym dla Pola było bowiem, jak stwierdza Stanisława Niemcówna, wyzna­ czenie odrębnego historycznego obszaru Polski, ważne dla przeciwstawienia się dążeniom germanizacyjnym i rusyfikacyjnym (Niemcówna 1923: 57). Badacz napisał, że jego praca w tej dziedzinie jest rezultatem długoletnich poszukiwań naukowych i naukowych podróży (...) jest rezultatem geograficznych, językowych i etnograficznych badań i prawd wy­ niesionych tak z poglądów na naturę Polski i język tego narodu, jako i plemienność rodów, z których powstał naród Polski (...). Z jednego wielkiego narodu (...) zro­ biono trzy narody (Pol 1878: 3). Dla tych przede wszystkim rozważań, a także dla celów wyodrębnienia róż­ niących się kulturowo grup ludzi Pol wypracował i posłużył się koncepcją „rodu” i „rodowości” - koncepcją etnograficzną/etnologiczną, do której przywiązywał duże znaczenie: „rodowość (...) jest tym wielkim faktem dla etnografa” (Pol 185 lb: 112). Termin „ród” pojawił się w polskim piśmiennictwie naukowym już u Stani­ sława Staszica w tytule jego pracy Ród ludzki (1959) oraz u Stanisława Rzewu­ skiego w artykule Zastosowanie fizjologii do historii (1830), w którym oznaczał grupę etniczną. Wincenty Pol ród definiował kilkakrotnie, wielokrotnie także ten termin komentował. Najpełniejszą definicję znajdujemy w pracy Rzut oka na pół­ nocne stoki Karpat (185lb). Czytamy w niej: Natura działa tylko w skupieniu, stąd też zawiązują się na obszarze zakreślonym naturalnymi granicami węzły rodowe, i to, co jest krw ią narzeczem, obyczajem, sposobem życia i zarobkowania miejscowo z sobą powiązane, co się ma za coś odrębnego, i od innych za to jest miane, nazywamy rodem (Pol 185 lb: 111). Ród nie został jednakże przez Pola jednoznacznie określony. Najczęściej ter­ min ten oznaczał terytorialną grupę etnograficzną. Mówi o tym praktyka po­ szukiwania przez badacza rodów i wyznaczania ich terytoriów na terenie ziem górskich, a także wskazywanie, w przytoczonej definicji, na „obszar, zakreślony naturalnymi granicami” i na cechy kulturowe „miejscowo z sobą powiązane”. �200 Zbigniew Jasiewicz W innym tekście Pol dodaje: „każdy ród, który pewną osiadł okolicę, składa się ze wsi” (1966c: 188). Zwraca także uwagę, co wyraźne jest w przedstawionej wyżej definicji, na konieczność uwzględnienia zarówno cech obiektywnych, jak i subiektywnych członków grupy. Powtarza w tekście O rodzie: „mają się za coś innego i oddzielnego od rodów sąsiednich i są od nich za coś odmiennego miane” (j.w.). Jednocześnie Wincenty Pol, określając ród jako wspólnotę krwi i stwierdzając, że „rozrodzona rodzina jest rodem” (1877c: 19) oraz przypisując mu endogamię: „Nie żenią się tylko między sobą” (1966c: 188), nadaje rodom charakter j ednostek genealogicznych. Interesujące, choć jeszcze bardziej pogłębiające wieloznaczność terminu „ród”, jest nadanie mu przez Pola także cech kategorii historycznej. Z jednej strony, nawiązuje on do historii konkretnej, powszechnej i Słowiańszczyzny, twierdząc, że nazwę ród przejął od Herodota (Babicz 1966: 32), lub też, dla ozna­ czenia „małych grup plemiennych (...) idąc tu za wskazówką najdawniejszych historyków naszych, a mianowicie za wskazówką Nestora” (Pol 185lb: 111). Z drugiej czyni ród uniwersalną jednostką historii hipotetycznej wyprzedzającą naród. Umieszcza ród u zarania dziejów ludzkości, po stronie natury: Człowiek, na stanowisku rodu stojący, należy do natury. Człowiek, na stanowisku narodu stojący, należy dopiero do historii; - stąd wypada w studiach etnograficz­ nych na chwilę zapomnieć zupełnie o historii - i zapatrzyć się tu na człowieka ra­ czej z fizycznej jego strony i ze stanowiska nauk przyrodzonych (Pol 1851b: 111). Odsunięcie historii można potraktować tu jako zabieg analityczny, mający podkreślić wyjątkowość rodu. Posłużenie się rodem jako stadium rozwojowym umożliwiło bowiem przeciwstawienie rodu - narodowi, rozwinięte w tekście 0 rodzie, przy jednoczesnym wskazaniu na rody jako już zintegrowane lub po­ tencjalne części składowe narodu (Pol 1966c: 192 i n.). Ród, w tychże tekstach, dostarcza dodatkowo podstawy do oceny współczesnych badaczowi „stowarzy­ szeń ludzkich”, tak na terenie ziem polskich, jak i w skali świata. Aksjologia ta, dostosowana do ziem polskich, wskazuje na konflikt między wartościami utrwa­ lonymi w rodzie, grupie bez świadomości narodowej, i tymi, które są korzyst­ ne dla narodu oraz potrzebę przezwyciężenia tych pierwszych w celu „zlania duchowego rodów w naród” (j.w.). Zestawienie i przeciwstawienie cech „rodu” 1 „narodu”, dokonane w tekście O rodzie (1966c: 184 i n.), pozwoliło ponadto Polowi na zbudowanie dwóch odrębnych modeli kultury i osobowości wewnątrz społeczeństwa ziem polskich. W skali świata ugrupowania o charakterze rodów, dobre w czasach plemiennych, w chwili potrzeby zawiązywania się społeczeństwa” są przykładem sił działających w sposób niszczący: „podziały, upadki - niemoc idzie w ślad tego jak dziś na wscho­ dzie lub zupełna apatia moralna, jak u amerykańskich Indian (Pol 1966c: 185). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 201 Zmaganie się z terminem „ród” wskazuje na potrzebę tworzenia w badaniach etnograficznych kategorii ogólnych, a ich przyjęcie z kolei zbliża „etnografię” W. Pola do etnologii i antropologii. Nie ulega wątpliwości, że koncepcja ta do­ starczyła inspiracji dla późniejszych prac nad grupami etnograficznymi i etnicz­ nymi podejmowanych przez Seweryna Udzielę, Józefa Obrębskiego i Romana Reinfussa. Opis „ludu” i jego sposobu życia - Wincenty Pol nie stosuje terminu „kultura” - j e s t rzeczowy, pozbawiony egzaltacji, często, jak na przykład przy omawianiu charakteru i moralności Hucułów, krytyczny i moralizatorski. Lud traktuje jako część narodu. Próba objęcia szerokiego zakresu kultury omawianych grup słu­ żyła, z jednej strony, przyjętym celom ukazania ich właściwości i odrębności, a z drugiej, jako protest przeciwko dotychczasowemu zakresowi badań nad kul­ turą ludową: „Zbyt długo bawiliśmy się zbieraniem piosneczek gminnych, i te nie dają właściwego obrazu ludu” (Pol 1847: 667, za Babicz 1966: 37). Wśród elementów kulturowych wyróżniających rody szczególną uwagę zwraca na ubiór - strój. Podkreślając znaczenie stroju, wypowiada pogląd o całościowym charak­ terze kultury: „pomiędzy strojem a sposobem jego [rodu - Z.J.] życia, zarobko­ wania, jego obyczajem, jego podaniem, w końcu i pieśnią, tyle jest zgody i har­ monii, że się z tego akordu ani jednej nuty uronić nie godzi” (Pol 1966c: 193). Dostrzega jednakże czynniki sprawcze przemian: „dopiero zmiana stosunków społecznych zaczyna wpływać na przekształcenie tych trzech rodów: Bojków, Tucholców, Hucułów” (1869: 227). Interesująca i ważna jest sprawa stosunku Pola do kwestii narodowościowych: wartości etniczności i przekształcania się jej w naród. Uwagi na ten temat znaleźć można zarówno w ogólnych rozważaniach na temat historycznego obszaru Pol­ ski, jak i w pracach o rodzie i opisach grup etnograficznych o innym niż polski charakterze etnicznym. W nieopublikowanym za życia tekście O rodzie napisał: Rody mogą się zlać z postępem cywilizacji w naród, jeżeli miłości rodu nie są obra­ żone, jeżeli ród nie jest ugodzony w pocześnie, jeżeli się od języka piśmiennego, jako moralnego środka cywilizacji i komunikacji rozpocznie zlanie duchowe rodów w naród, to może przejść następnie w zwyczaje i obyczaje (Pol 1966c: 192). Zakładał zatem możliwość powstania narodu, utożsamianego z państwem, na terenie uznanym przez siebie za historyczny obszar Polski, z rodów trzech grup etnicznych ten teren zamieszkujących (Pol 1851a: 109, zaNiem cówna 1923: 22). Przyjmuje wyidealizowany obraz formowania narodu „nie za pom ocą gwałtu, najazdu, przymusu, praw lub języków narzuconych, lecz za pom ocą pługa, prawa własności i wymiaru sprawiedliwości społecznej” (Pol 1878: 56). Jednocześnie w opracowaniach monograficznych daje wyraz zrozumieniu dla idei rozwoju na­ rodowego wśród Rusinów. Zwraca szczególną uwagę na duchowieństwo grecko­ katolickie. Wspomina zasługi w tym zakresie Zoriana Dołęgi Chodakowskiego: �202 Zbigniew Jasiewicz „Z czcią przychodzi tutaj wspomnieć prace i zachęty Chodakowskiego, który pierwszy pamiątki narodowe ruskie odgrzebywać począł” (Pol 1966a: 128). Opi­ sując spotkania duchowieństwa unickiego z okazji odpustów - „prażników”, związanych z imieniem patrona cerkwi, stwierdza w sprzeczności z innymi swoimi opiniami: „Tutaj znać jeszcze, że Rusini są narodem” (j.w.). Podkreśla łączność duchowieństwa „ruskiego” z ludem i jego rolę jako krzewiciela idei narodowej: „potrzeba wyznać, że jest z ludu dla narodu wyrosłe, a krwią, wy­ znaniem i obyczajem do narodu ruskiego należące, oświatą zaś wyższe, posiada duchowieństwo ruskie wyłącznie zaufanie ludu” (j.w.). Dostrzega tym samym rolę religii w kształtowaniu się narodu. Stwierdza, że w świecie chrześcijańskim „był kościół tym przewodnikiem, który ze stanu natu­ ry i bezmyślnej rodowości przeprowadził ludzkość do narodowego żywota (...). Ta prawda jest tak istotną, że w narodach stojących jeszcze na niskim stopniu rozwoju, bywa wyznanie za narodowość brane”. Dodaje jednakże: „Nie godzi się przeto mieniąc tych pojęć i wyobrażeń z sobą i brać jedne za drugie, zwłaszcza gdy tego rodzaju pomyłki nie sązupełnie obojętne w skutkach” (Pol 185 lb: 134), zapewne przeciwstawiając się wyznaczaniu narodowości na podstawie kryterium wyznaniowego. Szczególne znaczenie dla dalszego rozwoju etnografii miały stwierdzenia i działania Wincentego Pola określające jej charakter i miejsce wśród innych dy­ scyplin. Od zainteresowań pieśniami ludowymi zwrócił się on, po roku 1832, ku studiom geograficznym (Niemcówna 1923: 7-8). To one pozwoliły badaczowi poszerzyć krąg problematyki i stworzyć nowy program badań, również etnogra­ ficznych. Geografię bowiem, wzorem Karla Rittera, traktował jako naukę wią­ żącą ziemię z człowiekiem. Etnografię, w swoim wykładzie na Uniwersytecie Jagiellońskim, potraktował jako część geografii powszechnej (Pol 1877c: 131). Do rękopiśmiennego konspektu wykładu kursu pierwszego z końcem lutego 1850 zatytułowanego Kolej prelekcji geografii powszechnej, włączył w punk­ cie 25. „Podział i widok Europy ze względu na etnografię i dzisiejsze rozłoże­ nie narodów i państw” (Pol, Kolej prelekcji...: 2). W tymże roku akademickim 1850/1851 W. Pol wykładał etnografię Wschodu (Syrii i Palestyny), a w jej ramach „etnografię Ziemi Świętej”, natomiast w roku akademickim 1851/1852 etnogra­ fię powszechną (Pol 1877a: 321 i n.; Niemcówna 1923: 13). Jak wynika ze spra­ wozdań seminaryjnych, w tymże czasie jego student Stanisław Śłotwiński pro­ wadził badania etnograficzne nad wyznaczeniem zasięgu narodów słowiańskich (Babicz 1966: 13). Etnografia uzyskała zatem status subdyscypliny geografii, wykładanej na uniwersytecie i obecnej w pracach seminaryjnych. Podkreślając przynależność etnografii do geografii, Pol widział w niej jednocześnie „przechód do historii” (1877b: 125). Choć dopuszczał wyłączenie poszukiwań historycz­ nych z etnograficznych badań terenowych, do czego się zresztą nie zawsze stoso­ wał, przewidywał: „Prace etnografa i historyka zejdą się kiedyś z sobą, objaśnią się nawzajem i utworzą wtedy rzetelną całość, prowadzącą do poznania kraju” �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 203 (Pol 185lb: 112). Podjęte badania etnograficzne, szereg publikacji i wykłady z etnografii świadczą o tym, że Pol był przekonany o jej potrzebie i wartości. Stąd też nie dziwi, że w roku 1866 uznał etnografię za dyscyplinę samodzielną, o zakresie zbliżonym do antropologii: Etnografia, czyli studium człowieka na globie, stanowi osobną naukę, bo człowie­ ka można brać albo na stanowisku natury, gdzie nie jest usamowolniony, albo na stanowisku rodowości i narodowości, albo w końcu w ramach politycznych granic, w których jest potęgą zbiorową i gdzie dopiero człowiek, jako indywidualność historyczna albo polityczna, przeprowadził walkę z naturą i panuje nad nią (Pol 1877a: 145; także Zawistowicz-Adamska 1966: 135). Upowszechnienie wiedzy o etnografii wspierały ogłaszane w połowie XIX wieku programy - instrukcje badawcze, nawołujące do gromadzenia materiałów z zakresu kultury ludowej własnego kraju, przekonujące o ich wartości i poucza­ jące, jak należy te materiały zbierać. W niektórych swoich cechach przypominały one znany program Kołłątaja z roku 1802, choć w innych się od niego różniły. Programy takie opublikowali Seweryn Goszczyński, Jan Kluczycki i Oskar Kol­ berg. Dwa z nich stosują nazwę „etnografia”. Brakuje jej w programie Gosz­ czyńskiego, skoncentrowanym na ludzie jako części narodu i podbudowanym filozofią narodową, a więc najbliższym „etnologii” w przyjmowanym znaczeniu jako nauki o „narodowości”. Seweryn Goszczyński, planujący uprzednio napisanie dzieła Polska i lud pol­ ski, ogłosił swój program w artykule Wyjątki z rzeczy o Góralach tatrzańskich (1844), opublikowanym anonimowo, lecz o ustalonym już jego autorstwie. Cele poznawcze powiązane w nim zostały z celami narodowymi: przemiany człowie­ ka i jego działania na rzecz „czynności użytecznej bezpośrednio”, „usłużenia ogólnemu dobru” (1844: 3, 7). Dla Goszczyńskiego, konspiratora w walce o nie­ podległość, związanego blisko z Andrzejem Towiańskim wyznawcy jego idei mesjanizmu, traktującego jednakże naród jako wartość autonomiczną, to „dobro ogólne” związane było przede wszystkim z krajem i narodem. Napisał: „Naród jest myśl Boska: ludem nazywamy część narodu, gdzie ta myśl najwyraźniej się przebija” (Goszczyński 1844: 10); dlatego znajomość kraju „nie może być bez znajomości ludu” (1844: 4). Stąd znaczenie przypisywane „nauce ludu”, czyli nauce zajmującej się ludem. Nauka ta wymaga „systematu, czy metody poznania ludu” (1844: 7). Ważnym elementem metody z kolei jest szczegółowe poznanie wszystkich „okolic” kraju: „każda okolica ma zwykle coś, co j ą wyróżnia w ca­ łości” (1844: 12); „przecież są to szczegóły jednego obrazu, jednej fizjonomii; wszystkie w iążą się między sobą, w pływ ająna siebie; jeden opuszczony odejmu­ je podobieństwo fizjonomii” (1844: 5). Przewidywał ponadto podział pracy m ię­ dzy zbierającym materiał w terenie i materiał ten syntetyzującym, dzięki czemu opisy okolic: „znajdą godnego siebie badawnika, który je ułoży w całość odpo­ �204 Zbigniew Jasiewicz wiadającą wymaganiom społecznego pokolenia” (1844: 6). Wyróżnienie i wska­ zanie znaczenia „okolicy” pozwala uznać w Goszczyńskim badacza rozwijające­ go koncepcję regionu etnograficznego, różną od koncepcji grupy etnograficznej, nazwanej przez Pola „rodem”. Innym podkreślonym elementem metody jest wiarygodność, „rodzime nie­ okrzesanie” zbieranych materiałów. Autor nie ma wątpliwości, że takie są m a­ teriały utrwalone przez niego: „Co tu ogłaszam jako własność ludu, jest nią niewątpliwie; albo sam to widziałem i słyszałem w źródle samym, albo mam od osób, którym znajomość rzeczy dawała prawo mówić o niej” i domaga się podobnej wiarygodności materiałów zbieranych przez innych. Żąda także zrozu­ mienia ludu, zbliżenia się do niego: „dusza nasza (...) musi przyjść do pewnego z nią [duszą ludu - Z.J.] podobieństwa, do pewnej tożsamości z tym, co stanowi istotę ludu” (Goszczyński 1844: 8). Odkrywamy tu postulat rozpatrywania kul­ tury ludowej w kategoriach tejże kultury, bliski koncepcjom badań „etnicznych” czy ze współczynnikiem humanistycznym. Istotne jest ponadto potraktowanie przez Goszczyńskiego kultury ludowej jako przeciwstawnej kulturze klas wyż­ szych i od niej bardziej wartościowej. Odróżnia „cywilizację prawdziwą”, opartą na prostocie, od „cywilizacji fałszywej” posługującej się pozorami, opartej na „przyzwoitości”. Lud i jego kulturę uznaje za bliski „cywilizacji prawdziwej” (1844: 10). Zasadniczy fragment tekstu programu - instrukcji badawczej Seweryna Goszczyńskiego - przygotowany został w celu gromadzenia materiałów w kraju, który składa się „z drobniejszych miejscowości, z okolic” (1844: 12). „Badanie powinno iść jak życie”, dlatego program podzielony został na dwie części zgod­ nie z przypisanym ludowi „podwójnym obliczem moralnym i fizycznym” (j.w.). Podział ten odpowiada przyjętemu później i szeroko stosowanemu w etnografii polskiej rozróżnieniu na kulturę duchową i społeczną - nadal bowiem utrzymuje się wieloznaczność przymiotnika „moralny”, obejmującego także inne zjawiska społeczne - oraz materialną. „Strona moralna ludu” to: religijność ludu i „wiara gminu”, życie domowe i rodzinne, wiedza, literatura, muzyka, tańce, prawodaw­ stwo, charakter, zatrudnienie, język, wyznania obce oraz historia okolicy. Strona moralna ma związek z materialną. Do tej ostatniej należy „okolica”, jej właści­ wości geograficzne i osadnictwo, nazwy geograficzne, zabytki starożytności, jej bogactwa naturalne, mieszkańcy, ich budowa fizyczna, ubiór i mieszkania, zaję­ cia oraz punkty centralne okolicy. Goszczyński przedstawił swój plan prac nie jako wykończony, ale „zarys, który łatwo jest każdemu po krótkim zastanowieniu się dopełnić i rozwinąć w bardzo drobnych szczegółach” (1844: 25). Program księdza Jana Kluczyckiego (1844) pozbawiony jest sposobu myśle­ nia i stylistyki romantycznej i mistycznej, właściwej autorowi Zamku kaniow­ skiego i Dziennika podróży do Tatrów. Dostrzegli go folkloryści (Górski 1970: 330-331), lecz nie został uwzględniony w pracach z historii etnologii. Choć tylko w części poświęcony jest zagadnieniom etnograficznym, godny jest uwagi ze �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 205 względu na szeroki zakres uwzględnionej problematyki, podkreślenie znaczenia odmienności etnicznych i terytorialnego zróżnicowania kultury, wskazówki do­ tyczące badań terenowych, postulat nieoceniania kultury ludowej za pom ocą kry­ teriów wniesionych z zewnątrz, wreszcie poszerzenia badań o środowisko miesz­ czańskie. Podobnie jak w innych programach z połowy XIX wieku, pojawia się tu zainteresowanie fizycznymi cechami ludzi, „rasą”, wskazujące na próby łącznego ujmowania człowieka jako istoty nie tylko kulturowej, ale i związanej z biologią, tak wyraźne w antropologii. Kluczycki ponadto zdecydowanie wyłą­ cza z proponowanych badań elitarne warstwy społeczeństwa: „Obywatele i klasa cywilizowanych w beletrystyce i gdzie indziej znajdują swoje odzwierciedlenie, tu więc nie należą” (1844: 231-233; za Górski 1970: 301, 331). Najpóźniejszy, na granicy badanego okresu, był apel ogłoszony przez Oska­ ra Kolberga w roku 1865 Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, wskazujący na dążenie badacza do przygotowania wzoru etnograficznej mono­ grafii regionalnej i stworzenia sieci korespondentów terenowych. List informował 0 kompetencjach jego autora, który zgromadził już, w trakcie podróży po kraju, „mnóstwo nader ważnych szczegółów etnograficznych”, wskazywał na cel, jakim jest opracowanie ogólnego „obrazu ludu”, zachęcał do pracy zbierackiej, podkre­ ślał jej znaczenie i zapewniał o powołaniu się na nazwisko nadsyłającego infor­ mację przy jej wykorzystaniu oraz podkreślał wagę dorzucenia cegiełki do dzieła „tyle użytecznego i narodowego”, które przy tym „mozołu wielkiego nie wymaga” (Kolberg 1865: 308). „Obraz ludu” miał przedstawiać szeroki zakres zagadnień, od budownictwa poprzez zajęcia, cechy fizyczne i psychiczne ludu, jego pożywienie, ubiór, mowę, twórczość ustną, tańce, do obrzędów i zwyczajów. Wykroczenie poza zainteresowanie ustną twórczością ludową, tak wyraźne w przedstawionych wyżej programach-instrukcjach badawczych oraz w działal­ ności Wincentego Pola, ważne, bo wyznaczające zakres etnografii jako kształtu­ jącej się dyscypliny naukowej, uzyskało szersze wsparcie. Zmian w przyjmowa­ nych dotąd priorytetach badawczych domagali się między innymi Karol Kremer 1 Wojciech Kom er Stattler. Pierwszy z nich nawoływał do poznania „chat naszych włościan”, a także innych ludowych obiektów materialnych. Argumentował: Jeśli więc uznajemy ważność poznania naszego ludu, za pośrednictwem utworów poezji, dla czegóż działalność choćby mniej dobitna tego samego ludu, objawiona w innej sferze, ma być zupełnie zaniedbaną i lekce ważoną (Kremer 1849: 554). Artykuł Stattlera (1849) ważny jest natomiast dlatego, że zwraca uwagę na stosunek „włościan” do sztuki. Autor nie dostrzegł jeszcze wartości ludowej twór­ czości w zakresie sztuk plastycznych, odnotował jedynie obecność we wnętrzach mieszkań chłopskich obrazków religijnych, przede wszystkim przedstawień M at­ ki Boskiej Częstochowskiej wytwarzanych w Częstochowie, i traktowanie ich �206 Zbigniew Jasiewicz jako bezpośredniego przedmiotu kultu - „obrazy malowane żywymi duchami mieniono” (Stattler 1849: 126). Jeszcze inny, ważny obszar badań, włączony przeze mnie do ówczesnej etnografii, wskazał w roku 1865 Adam Adamowicz. Było nim „życie domowe”, bliskie naszej koncepcji codzienności z jej powta­ rzalnością i zarazem ulotnością, jako sfera życia narodowego, obejmującego nie tylko szlachtę, ale również lud i mieszczaństwo (Adamowicz 1865: 270 i in.). Szerokie ujmowanie zainteresowań etnograficznych ujawniło się również w licznych już wówczas monograficznych opracowaniach kultury ludowej, przy­ gotowywanych na podstawie zlokalizowanych przestrzennie materiałów z obser­ wacji i badań terenowych. N ależą do nich Józefa Lipińskiego Porządek obrzędu weselnego w Wielkim Księstwie Poznańskim (1842), Eustachego Tyszkiewicza Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznym... z dodaniem wiadomości o obyczajach, śpiewach, przysłowiach, ubiorach ludu, gustach, za­ bobonach... (1847), Józefa Jaroszewicza Materiały do statystyki i etnografii Gubernii Grodzieńskiej. Powiat Bielski (1848), L.D. [Ludwika Delaveaux] Górale Beskidowi zachodniego pasma Karpat. Rys etnograficzny zwyczajów i obyczajów włościan okolic Żywca (1851), Seweryna Goszczyńskiego Dziennik podróży do Tatrów (1853) oraz Ludwika Zejsznera Wiadomości o Podhalanach, w tegoż: Pieśni ludu Podhalan czyli Górali tatrowychpolskich (1845). Oskar Kolberg wy­ daje w roku 1865 tom Sandomierskie, opatrzony nowym, w porównaniu z Pieś­ niami ludu polskiego (1842-1845, 1857) tytułem: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Nie prezentuje on jednak jeszcze przyjętego później przez Kolberga wzoru etnogra­ ficznej monografii regionalnej (Millerowa, Skrukwa 1982: 41 i in.; Antyborzec 2009: 187) w zakresie przyjętym przez tego badacza w omówionym wyżej Liście. Oddzielne miejsce zajmuje Leona Zienkowicza Album strojów polskich (1841) i tegoż Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów, ubiorówjego... (1842), stanowiące próbę pełnego ujęcia jednego z elementów kultury narodowej i całości kultury ludowej. Warta omówienia jest praca Józefa Gluzińskiego Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów, napisana w roku 1847, a wydana przez Wójcickiego w roku 1856, w jego „Archiwum Domo­ wym ”, a także, o zupełnie zresztą innym charakterze, praca Antoniego Nowosiel­ skiego [Antoniego Marcinkowskiego] Lud ukraiński z roku 1857. Józef Gluziński, praktyk i teoretyk rolnictwa, był dokumentalistą kultury wiej­ skiej, nie zainteresowanym w wyznaczaniu zakresu problematyki etnograficznej; nie używał zresztą nazwy etnografia. Godny jest uwagi z kilku przede wszystkim powodów. Po pierwsze, praca jego, nosząca podtytuł Włościanie z okolic Zamoś­ cia i Hrubieszowa, choć nie jest monografią regionalną, bo nie wyznacza granic regionu i posługuje się materiałem porównawczym z innych ziem polskich, a tak­ że Rusi i Ukrainy oraz Litwy, próbuje opisywane zjawiska określić geograficz­ nie. Po drugie, uzupełnia dotychczasowe materiały, bowiem koncentruje się na �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 207 przedstawieniu życia codziennego i jego materialnych przejawów, między inny­ mi pożywienia, mieszkania i ubiorów oraz związanych z tym życiem obyczajów i przesądów. Po trzecie, godna uwagi jest szczegółowość opisów, zwracających uwagę na przykład na różnice w sposobie życia chłopów zamożnych i ubogich, oraz sporządzenie większości z nich na podstawie własnych obserwacji i opowia­ dań chłopów. Lud ukraiński Antoniego Nowosielskiego jest pozycją wyjątkową, także w sposobie opisu i oceny Ukraińców i kultury ukraińskiej. Została ona napisana na podstawie materiałów pochodzących głównie z Kijowszczyzny. Autor w pełni uznaje podmiotowość i autonomiczność Ukraińców i kultury ukraińskiej, okre­ ślając Ukraińców mianem nie tylko „ludu” - chłopskiej warstwy społecznej, ale i „narodu” - grupy etnicznej z własną elitą - „szlachtą ukraińską”, centrum w Ki­ jowie i własnymi wybitnymi pisarzami. Marcinkowski był zresztą tym, który jako pierwszy w polskim piśmiennictwie pozytywnie ocenił twórczość Tarasa Szewczenki (por. Boltarovic 1976: 65). Dostarczył wielu interesujących mate­ riałów z zakresu kultury Ukraińców, dotyczących literatury ludowej, ubiorów, medycyny, tańców oraz specyfiki wyróżniających się grup burłaków i czumaków. Jego opracowanie może zatem zostać uznane za pierwszą, choć ograniczo­ n ą swoim zakresem do Kijowszczyzny, etnograficzną monografię Ukraińców. Wyjątkowość jej polega również na próbach przedstawienia zebranego materiału w szerokiej perspektywie porównawczej. Stosując ją, badacz korzysta z dorobku współczesnej sobie i dawniejszej literatury francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej, angielskiej i polskiej. Pracę swoją traktuje jako etnograficzną - na stronach ty­ tułowych obydwu tomów umieścił motto: „Etnografia, po spełnieniu swej mate­ rialnej misji, wkrótce poczuje potrzebę wzniesienia się do misji moralnej” z pra­ cy Jaquesa Mattera De Vinfluence des Moeurs sur les Lois et des Lois sur les Moeurs, wydanej w Paryżu w roku 1832. Ow ą m isją m oralną jest kształtowanie poczucia jedności ludzkości. Antoni Marcinkowski uznał też doniosłą rolę etno­ grafii w odtwarzaniu przeszłości: „Nauka etnografii stanęła w XIX wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka” (Nowosielski 1857,1: 86). Jednocześnie Marcinkowski uznał Biblię za źródło mówiące wprost o historii ludzkości, a metodę porównawczą stosował bez umiaru. Wierzenia i inne elementy kultury ukraińskiej porównywał z kultu­ rami ludów starożytnych: Hebrajczyków, Egipcjan, Chińczyków, Greków, Rzy­ mian, a przede wszystkim Hindusów. Przyjmował bowiem koncepcję wspólnoty indoeuropejskiej i głównie zgodnie z nią interpretował podobieństwa kulturowe. Był jednak świadom zwodniczości bezkrytycznie przyjmowanej metody porów­ nawczej; była mu potrzebna dla sformułowania komunikatu o bliskości kultury ukraińskiej z kulturami innych ludów znanych ze starożytności i współczesnych, jej nobilitacji i budowania ideologii wspólnoty kulturowej w skali globu. Podobne nadzieje, wiązane z etnografią jako nauką odkrywającą przeszłość w każdorazowej współczesności, z Marcinkowskim podzielał Cyprian Kamil �Zbigniew Jasiewicz 208 Norwid. W wystąpieniu na posiedzeniu Towarzystwa Filozoficznego w roku 1861 w Paryżu, poświadczając jednocześnie ówczesną popularność terminu „et­ nografia” i jego wieloznaczność, mówił: Etnografia jest jeszcze młodziutka, ale czas idzie, w którym całe dzieje świata będą czytelne dla nas przez etnografię (...). Żadna epoka, o ile co ją stanowi, nigdy nie ginie. Żaden wiek, w tym, co go stanowi, osobiście nigdy nie zginie. I nasze poczu­ cie obecności i przytomności z tego niezaginienia wieczystego pochodzą (Vincenz 1997: 158, zaTokarska-Bakir2000: 37). Zainteresowanie rekonstrukcją przeszłości na podstawie materiałów tereno­ wych i stosowanie w tym celu metody porównawczej przerzuca pomost mię­ dzy etnografią rozum ianą jako gromadzącą informacje współczesne badaczowi i etnologią. Etnologia W roku 1849 Jan Rymarkiewicz, uczony, redaktor „Gazety Wielkiego Księ­ stwa Poznańskiego”, ceniony nauczyciel szkół średnich w Poznaniu, kandydat do objęcia Katedry Historii Powszechnej na Uniwersytecie Jagiellońskim w roku 1851 (Wróblewski M. 2006; Majchrowski 1982: 178), ogłosił artykuł Nauka 0 narodowości, czyli ethnologia. W piśmiennictwie polskim pojawił się nowy termin, wprowadzony do nauki europejskiej już w latach 80. XVIII wieku, upo­ wszechniony, bo zastosowany w nazwach stowarzyszeń naukowych w Paryżu 1 Londynie w latach 30. i 40. XIX wieku (Vermeulen 1995: 40-41,1996: 99-100). Nowa była nie tylko nazwa nauki, ale i przedmiot, którym miała się zajmować - narodowość, zastępująca lud. Nie była to jednak zmiana radykalna. O ludzie jako ważnej części narodu pisano bowiem od dawna. Pamiętamy przytoczone stwierdzenie Seweryna Goszczyńskiego, stosowano także zamiennie terminy „lud” i „naród”. Franciszek Henryk Lewestam w Encyklopedii powszechnej Sa­ muela Orgelbranda zdefiniował lud, poza określeniem go jako warstwy społecz­ nej, jako „część ludzkości, stanowiącą w sobie całość pochodzeniem, usposobie­ niami fizycznymi i umysłowym, obyczajami, językiem, cywilizacją i kolejami dziejowymi; w takim więc znaczeniu lud wyraża to samo co naród” (Lewestam 1864: 386). Narodowość Jan Rymarkiewicz uznał za historycznie ukształtowaną, a jedno­ cześnie niezbędną od rewolucji 1848 roku potrzebę ludzkości: jak niegdyś o Boga - tak dziś o Narodowość - gotowa jest ludzkość w krwawe pójść z sobą zapasy (...). Narodowość stała się dziś ideałem, wedle którego wszyst­ kie stosunki Europy, a przynajmniej Słowiaństwa, już odtąd stanowczo układać się będą (Rymarkiewicz 1849: 130). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 209 Określił j ą nie tylko jako zespół cech obiektywnych właściwych narodowi, ale również subiektywnych, takich jak przywiązanie, a ponadto „także jest świa­ domością i w iedzą - która w połączeniu z uczuciem dopiero prawdziwą wydaje dzielność” (1849: 136). Początki wyłaniania się nauki o narodowości dostrzegł w założeniu uniwersyteckich katedr zajmujących się słowiańszczyzną w Paryżu, Berlinie, Wrocławiu i w Charkowie. Odnotował zwrot, w znanej mu historiogra­ fii niemieckiej, od nauki skoncentrowanej na dziejach państw ku wskazującej na postęp narodów. Cieszył go rozwój w Polsce rozważań nad narodem: Adama Mickiewicza, a przede wszystkim przedstawicieli filozofii narodowej, takich jak Karol Libelt i Bronisław Trentowski. Niezwykle interesująca, a jednocześnie trwała była zaproponowana przez Jana Rymarkiewicza koncepcja etnologii jako dyscypliny naukowej. Etnologia zajmować się ma porównywaniem i syntetyzowaniem materiałów oraz formu­ łowaniem praw dotyczących narodowości. Dostarczać tych materiałów powinna etnografia, dotąd pozostająca w ramach geografii. Domaga się jej uzupełnienia: „A jak obok historii powszechnej istnieje filozofia dziejów, tak obok etnografii powinna powstać filozofia etnografii, która godnie historiozofii odpowiadać po­ winna” (1849: 135). Określa zakres i cele etnologii: Etnologia, zabiera próżną dotąd między etnografią a historiozofią przestrzeń i sta­ nowi niezbędne i konieczne w łańcuchu onych ogniwo. Jest ona szczytem etnogra­ fii, a podstawą historiozofii i ma to powołanie, żeby z naturalistycznych i empi­ rycznych materiałów etnografii, na drodze systematycznego badania i koniecznego rozumowania odsłonić normalną organiczną narodowości przyrodę; żeby wznieść się na stanowisko historiozoficzne i okazać we wszystkich narodowościach zasto­ sowaną tę samą niezmienną narodowości budowę, ten sam organiczny proces jej życia i cel ostateczny (Rymarkiewicz 1849: 135). Ubolewa nad brakiem oddzielnej katedry uniwersyteckiej dla tejże nauki (1849: 134). Wewnętrzna struktura etnologii przedstawiana przez Rymarkiewicza jest nader zróżnicowana. Dzieli j ą na „ogólną, czyli teoretyczną” i „zastosowaną, czyli praktyczną”. Celem etnologii ogólnej jest zajmowanie się przed narodo­ wymi początkami narodowości, określonymi, podobnie jak to czynił Pol, m ia­ nem „rodowości”, dalszymi etapami jej rozwoju oraz ujawnianiem jej istoty. Etnologia „praktyczna” utożsamiona została z etnografią, a jej zadania widzi au­ tor w „przedstawianiu, na ogólnym zrębie narodowości, szczególnego organizmu narodowości danej, jak u nas np. narodowości polskiej” (1849: 142). Nie miejsce tutaj na szerszą prezentację projektu etnologii zaproponowanego przez Rymar­ kiewicza. Inspiracje czerpał zapewne z prac uczonych niemieckich, takich jak Karl Yollgraff, oraz z polskiej filozofii narodowej. Jego zasługąjest wprowadzę- �210 Zbigniew Jasiewicz nie do piśmiennictwa polskiego terminu „etnologia”, powiązanie jej ze studiami etnicznymi i narodowościowymi oraz dostrzeżenie dwóch poziomów studiów etnologicznych: etnografii jako nauki empirycznej, gromadzącej materiały oraz etnologii jako nauki porównawczej, zajętej syntetyzowaniem materiałów i for­ mułowaniem praw. W rok po ukazaniu się pracy Jana Rymarkiewicza anonimowy autor, tym razem we Lwowie, publikuje artykuł Kilka słów o etnologii. I w tym artykule przedmiotem zainteresowania jest naród. Zapytuje: „Czymże jest naród? Czym społeczeństwo całe?” (Kilka ... 1850: 675). Narody potrzebują nauki o sobie. Stwierdza, że nie wystarczą „kroniki” - dokumenty historyczne. Należy objąć badaniami „Mowę, zwyczaje, wyznania religijne, przeznaki moralne, przeznaki fizyczne, pomniki ziem skie... ze skutków do przyczyn się cofnąć...” (1850: 676). Charakteryzuje etnologię: „etnologia nie ogranicza się, jak to mylnie m niemają niektórzy, rozgatunkowaniem plemion ludzkich, względnie tylko na dostrzeżone różnice fizyczne” - nawiązując w ten sposób do utożsamiania etnologii z na­ uką o rasach, właściwemu stowarzyszeniom etnologicznym z pierwszej połowy XIX wieku we Francji i Anglii. „Chodzi tu jeszcze - kontynuuje - o anatomię porównawczą pod względem moralnym. Jakie, któremu z plemion, właściwe są przymioty albo wady” (1850: 676), podkreśla zatem aspekt porównawczy etno­ logii. Zainteresowani tymi zagadnieniami „uczeni wieku XIX zabrali się szczerze około etnologii, w zamiarze odkrycia i systematycznego uszykowania rozmai­ tych rodzin plemienia ludzkiego” (j.w.). Autor nie pragnie zajmować się ogól­ nymi problemami etnologii: „Nie jest moim zamiarem przetrząsać tutaj uczone rozprawy Blumenbachów, Schlotzerów, Humboldtów itd.” (j.w.). Kieruje uwagę ku możliwościom wykorzystania etnologii w sprawach narodowych polskich: „Jako Polacy dowieść mamy światu: żeśmy nie przybylce na ziemi naszej, żeśmy nie lichego rodu włóczęgi; że ta poważna rodowita postać, którąśmy po naszych odziedziczyli praojcach, tych samych cnot obywatelskich godłem jest i poręką” (1850: 677). Rozważania o charakterze uznanym przez nas za „etnologiczny”, a więc do­ tyczące ludów ujmowanych porównawczo, uwzględniające zarówno historię, jak i teraźniejszość, odnaleźliśmy już u Wincentego Pola, a przede wszystkim u An­ toniego Marcinkowskiego, uprawiane tam pod nazw ą etnografii. Ten sam termin zastosowany został w pierwszym w polskim piśmiennictwie podręczniku etnologii, dziele Jeana Juliena d’Omaliusa d’Halloy’a opublikowanym pod dwoma tytułami: O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótki zarys etnografii oraz bliższym orygi­ nałowi O rasach ludzkich czyli zasady etnografii (1852). Etnografia definiowana jest w nim podobnie jak etnologia, jako „opisanie narodów [które - Z.J.] ma na celu wykazanie podziału rodu ludzkiego stosownie do cech naturalnych, jako to kształtu ciała i koloru skóry i stosownie do własności towarzyskich: języka, po­ chodzenia historycznego i religii” (1852: 1) i zbliża się do szeroko ujmowanej �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 211 antropologii. Autor, wybitny geolog belgijski, prekursor ewolucjonizmu, wśród cech pozwalających na wyodrębnienie grup ludzkich pierwszeństwo daje cechom związanym z biologią człowieka: Podział ludzi na rasy koniecznie musi się opierać na przymiotach naturalnych, stano­ wiących główną zasadę podziału etnograficznego... Większość etnografów opierała swoje wnioski na faktach czerpanych z historii i języka. Niedokładność tego poglądu doprowadza często do wielkich błędów (d’Omalius d’Halloy 1852: 4). Podręcznik, poza częścią w stępną dostarcza omówienia podziału ludzkości na rasy, „plemiona”, „szczepy” i „narody”. Tłumaczem podręcznika, a jednocześnie autorem obszernego wstępu i części przypisów jest W.P., najprawdopodobniej Wacław Przybylski, przyrodnik wileń­ ski i działacz polityczny z powstania styczniowego, co nie zostało jednakże od­ notowane w jego biografii (Kieniewicz 1968: 107-109). Również jego zdaniem „Etnografia, gatunkując ludzkie plemiona i ustawiając narody w nierozerwal­ nym łańcuchu, gdzie każdy zajmuje miejsce odpowiednie swemu wykształce­ niu organicznemu, tworzy z całej ludzkości w ielką rodzinę” (W.P 1852: XXI). wyraźniej jednak, w porównaniu z J.J. d’Omaliusem d’Halloy’em, obok celu etnografii/etnologii, jakim jest śledzenie historycznego kształtowania się naro­ dów, wskazuje na konieczność badania ich współczesności. Stwierdził: „Drugą stroną poszukiwań etnograficznych jest określenie teraźniejszego stanu narodu, jego życia towarzyskiego, stopnia wykształcenia i rozwinięcia fizycznego, za­ leżnego od miejscowości” (W.P. 1852: XII). Jedną z zasług tłumacza jest spol­ szczenie kilkuset etnonimów i zebranie ich w „Spisie alfabetycznym narodów” (d’Omalius d’Halloy, 1852: 133-138). Artykuły przynoszące informacje o ludach świata, tłumaczone lub napisane przez autorów polskich, w tym zesłańców, były już liczne. Warto zwrócić uwagę na przeglądowe opracowanie Andrzeja Kuchar­ skiego, mające w tytule „etnografię”, przedstawiające klasyfikację językowo-et­ niczną ludów tureckich, oparte na pracach niemieckich i rosyjskich (Kucharski 1854). Odróżnienie etnografii od etnologii, na innych jednakże zasadach od tych przyjętych przez Jana Rymarkiewicza, odnajdujemy w haśle „etnografia” napi­ sanym dla Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda przez Lewestama. Termin „etnologia” potraktowano w nim, za badaczami angielskimi, jako równo­ znaczny z „antropogeografią”, zakwalifikowaną do nauk przyrodniczych: Etnologia zapatruje się na plemiona i ludy j edynie jako na odmiany i dalsze odcienia rasy, jako na gatunki zoologiczne rodzaju człowieka; przeciwnie etnografia, rozwi­ jająca się obecnie w gałąź nauki historycznej, uważa ludzi w narodach, a więc jako społeczności związane wspólnie węzłami duchowymi (Lewestam 1861: 464). �Zbigniew Jasiewicz 212 Antropologia Od dawna antropologia, również w Polsce, obejmowała swoimi zaintereso­ waniami człowieka jako istotę należącą zarówno do świata natury, jak i kultury. Tego zdania był Jędrzej Śniadecki, a także Józef Jasiński, który nazwę „antro­ pologia” umieścił w tytule swojej pracy i zdefiniował j ą jako „naukę o własnoś­ ciach człowieka fizycznych i moralnych [społecznych - Z. J.]” (Jasiński 1818: V). Łączenia poszukiwań „fizjologicznych” między innymi z „etnograficznymi” do­ magał się również Stanisław Rzewuski (1830: 338 i n.). W połowie XIX wieku jedynym świadectwem stosowania nazwy „antropo­ logia” i wiedzy o związanym z nią kierunku badań było nierozbudowane hasło zamieszczone przez Lewestama w Encyklopedii powszechnej Samuela Orgel­ branda. Antropologia została w nim określona jako „nauka o człowieku, czyli nauka o naturze duchowej i fizycznej rodu ludzkiego”, nauka niezwykle rozległa, obejmująca wiele dyscyplin przyrodniczych i humanistycznych, w tym etnogra­ fię (Lewestam 1859: 970). W luźnym związku z tak rozum ianą antropologią pozostawała powszechna praktyka gromadzenia w pracach etnograficznych/ludoznawczych danych doty­ czących zarówno cech kulturowych, jak i fizycznych „ludu”. Nieco później bo­ wiem poznano poglądy, które głosił Paul Broca, anatom i paleontolog, założyciel w roku 1859 Towarzystwa Antropologicznego w Paryżu. Włączył on etnologię i etnografię do antropologii i uznał, że tw orzą razem „najbardziej szlachetną ze wszystkich nauk, bo m ającą za swój przedmiot ludzkość” (Wróblewski T. 1969: 18 i in.; Voget 1975: 134). Przyczyn zainteresowania się w pracach etnograficz­ nych cechami fizycznymi ludu poszukiwać należy zatem gdzie indziej. Można je odnaleźć w oddziaływaniu idei fizjokratyzmu, uznających chłopów za wyma­ gający troski środek produkcji, w specyfice etnograficznych prac terenowych, w trakcie których przedstawiciele ludu jaw ili się tak w postaci fizycznej, jak i wyposażeni w cechy kulturowe, a przede wszystkim w niezwykłej popularno­ ści fizjonomiki i frenologii, dostrzeżonej przez Zbigniewa Liberę (1995: 146­ -147). Do zbierania danych „o postaciach i fizyonomiach” pospólstwa zachęcał już Hugo Kołłątaj w znanym liście z roku 1802 (1810: 39). Wacław Przybylski, uznawany przeze mnie za tłumacza i autora wstępu do dzieła J.J. d’Omaliusa d’Halloy’a, pisał: Codzienne przykłady nas przekonywają o silnym wpływie wewnętrznej istoty człowieka na jego organizm (...) Wyraz bowiem twarzy związany jest ściśle z pa­ nującymi w człowieku skłonnościami, które przez ciągłe powtarzanie piętnują się na muskułach i skórze twarzy nieomylnymi rysami (...). P. Broussais, profesor fre­ nologii w Paryżu, dowiódł różnej organizacji czaszki u zbrodniarza i u człowieka cnotliwego (W.P 1852: XXXI). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 213 Ku etnologii/antropologii kulturowej jako dyscyplinie naukowej Kierunki zainteresowań o charakterze etnologicznym/antropologicznym, uprawiane na ziemiach polskich w połowie XIX wieku, zachowują swoją auto­ nomię, podkreślaną wyborem odrębnego przedmiotu i problematyki badań oraz nazwy. Jednocześnie wiele je łączyło. Studia nad literaturą ludową dzieliły z et­ nografią przedmiot badań, jakim był lud, i przy świadomości związków twór­ czości ustnej z szerszym kontekstem kultury stały się częścią etnografii - „nauki o ludzie” w terminologii Seweryna Goszczyńskiego, bowiem termin „ludoznawstwo” nie był jeszcze upowszechniony. Etnografia z kolei, nie rezygnując z ba­ dania literatury ludowej, o którą zapytywała w instrukcjach, koncentrując się na ludzie - warstwie społecznej ważnej społecznie i politycznie oraz dostępnej empirycznie, obok tego zainteresowaniami swoimi objęła narodowości i ludy świata. Te ostatnie obiekty i problemy ujmowane były przecież w pracach Win­ centego Pola oraz w podręczniku O plemionach rodzaju ludzkiego czyli w krót­ kim rysie etnografii i stanowiły przejście do etnologii. Najbardziej rozbudowaną, a jednocześnie nowoczesną i trw ałą koncepcję połączenia różnych kierunków zainteresowań przedstawił Rymarkiewicz w swoim projekcie etnologii. Lud - warstwa społeczna nie został w nim wymieniony, pojawił się tylko, i to m ar­ ginalnie, jako „kmiotkowie” stanowiący część narodu. Przedmiotem badań stała się „narodowość”, nie tylko polska oraz „ludy” - grupy etniczne, które „nie miały wszystkich rozczłoń narodowości” (Rymarkiewicz 1849: 140). Etnologia Jana Rymarkiewicza obejmowała etnografię jako poziom i etap badań związany z gro­ madzeniem materiałów. Taką miała być „etnografia narodu polskiego”, łączona z pracami Pola (1849: 143). Jedynie projektem była także koncepcja „antropo­ logii” przedstawionej w haśle z Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda przez Franciszka H. Lewestama, obejmującej zakres najszerszy, bo poza naukami przyrodniczymi „cały prawie obszar dziejów i etnografii, filologii i nauk poli­ tycznych, filozofii i teologii, sztuk pięknych itd.” (Lewestam 1859: 970). Począt­ ki podobnie rozumianej antropologii odnaleźć można w okresie późniejszym, wraz z powstaniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w roku 1873 i pracami Izydora Kopemickiego. Unaukowienie poszczególnych kierunków zainteresowań było już wyraźne. Ryszard Berwiński przyjął postawę krytyczną wobec przedmiotu badań, jakim był lud, jego literatura i wierzenia, i domagał się udoskonalenia metod groma­ dzenia materiałów i ich interpretacji. Metodę porównawczą stosował, mało kry­ tycznie, Nowosielski, był jednak świadom jej niebezpieczeństw. Publikowano instrukcje badawcze pomocne w zbieraniu materiałów i pozyskiwaniu współpra­ cowników. Powstawały cenne zbiory ikonograficzne dotyczące kultury ludowej, między innymi akwarele, rysunki i akwaforty Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (Blachowski 2002: 9 i n.). Dążono do wypracowania i zdefiniowania ważnych �214 Zbigniew Jasiewicz pojęć: ludu - warstwy społecznej, narodu i narodowości, ludu - grupy etnicznej, rodu - grupy etnograficznej i przednarodowej jednostki genealogiczno-etnicznej. Tworzono koncepcję etnograficznej monografii regionalnej. Dostrzeżono wartość ciągłości badań i zwrócono uwagę na ich historię. Nawiązywano kontakt z przed­ stawicielami europejskiej myśli naukowej i publikowano tłumaczenia ich prac. W warunkach braku państwa narodowego z ogromnym trudem tworzono in­ stytucje naukowe. Rolę ich spełniały między innymi niektóre czasopisma, dalekie jednak jeszcze od specjalizacji, publikujące etnograficzne instrukcje badawcze oraz artykuły o treściach etnologicznych. Ważna była Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, w której opublikowano hasła informujące o etnografii/etnologii i antropologii. Była ewenementem, ukazywała się w latach 1859-1868, również w czasie powstania styczniowego i pozyskała około 150 współpracow­ ników ze wszystkich zaborów (Michalski 1977: 228-229), w tym wielu zaan­ gażowanych w rozwój i popularyzację etnologii, takich jak Bliziński, Kolberg, Krupiński, Kowalewski, Kraszewski, Lewestam, Marcinkowski, Sobieszczański, Wiszniewski i Wójcicki. Wiedziano o powstających w Europie muzeach etnograficznych. W Wilnie, w Muzeum Starożytności założonym w roku 1855 przez Eustachego Tyszkiewicza, powstał w roku 1862 pierwszy dział etnogra­ ficzny, w którym znalazły się eksponaty dostarczone z Kronsztadtu z ekspedycji morskiej dookoła świata (Mizemiuk 2004: 608 i n.). Wytwory kultury ludo­ wej, eksponowane już na licznych wystawach rolniczo-przemysłowych (Bujak 1975: 16 i n.), nie tworzyły jeszcze kolekcji muzealnych. Sprzyjała zaintereso­ waniom etnologicznym/antropologicznym działalność Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, Towarzystwa Naukowego Krakowskiego oraz innych stowarzyszeń naukowych i społeczno-kulturalnych. Najważniejsze jednak w za­ kresie instytucjonalizacji były wykłady Wincentego Pola z etnografii na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim w latach akademickich 1850/1851 i 1851/1852 (Niemcówna 1923: 13). Niedostatek wsparcia instytucjonalnego dla nauki spowodował, że stopnień jej profesjonalizacji był nieznaczny. Zupełnie nieliczni, na przykład Pol, znajdywali zatrudnienie, w krótkich okresach, w instytucjach naukowych. Zainteresowania etnologiczne/antropologiczne w połowie XIX wieku, tak przecież wielokierunkowe i intensywne, nie przekształciły się jednak w dyscy­ plinę naukową. Były zróżnicowane i rozproszone, niekiedy ograniczały się do projektów, nie miały możliwości stabilizacji w oparciu o instytucje naukowe. Stworzyły natomiast podstawy sprzyjające ich rozwojowi i połączeniu na prze­ łomie XIX i XX wieku w dyscyplinę naukową - etnologię/etnografię, zawsze jednak daleką od jednolitości. Słowa kluczowe: etnografia, etnologia, antropologia, antropologia kulturowa, studia nad literaturą ludową, historia polskiej etnologii �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 215 LITERATURA Adamowicz A. 1865 Badacze domowego życia Polski, „Biblioteka Warszawska” 25: 1, s. 271-282. Antyborzec E. 2009 Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja (maszyno­ pis pracy doktorskiej obronionej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UAM w Poznaniu). Babicz J. 1966 Wstęp (Uwagi nad materiałami do etnografii północnych stoków Karpat Wincentego Pola), w: Wincenty Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, wydał, komentarzami i mapą zaopatrzył J. Babicz, Wrocław: Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 10-84. Berwiński R. 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1,2, Poznań: nakładem autora, Druk. L. Merzbach. Bieńkowski W. 1956 Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze. 1977 Etnografia, w: B. Suchodolski, J. Michalski (red.), Historia nauki polskiej, t. 3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 721-737. Błachowski A. (red.) 2002 Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogo­ wskiego i KW. Kielisińskiego, Informator wystawy, Toruń: Towarzy­ stwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego, Lwów: Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Boltarovic Z.E. 1976 Ukraina w doslidżennah p o l’s ’kih etnografiv X IX st., Kiiw: Vidavnictvo „Naukova Dumka”. Brzozowska-Komorowska T. 1982 Ryszard Berwiński (1819-1879), w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.), Dziejefolklorystykipolskiej, 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnic­ two Naukowe, s. 11-24. Bujak J. 1975 Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 8. Burszta J. 1973 Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ifolklorystyka, „Lud” 57, s. 5-32. Dzieduszycki M. 1860 Co się komu należy. Słowo o p. Kornelu Ujejskim i p. Wincentym Polu, Lwów: nakładem autora. Fischer A. 1947 Ryszard Wincenty Berwiński (1819-1870), „Lud” 37, s. 141-159. �216 Gluziński J. 1856 Zbigniew Jasiewicz Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, oby­ czajów i przesądów, z dołączeniem przysłowiów powszechnie używanych, w: K. W. Wójcicki (wyd.), Archiwum domowe do dziejów i literatury krajo­ wej, Warszawa, s. 399-576. Goszczyński S. 1844 Wyjątki z rzeczy o góralach tatrzańskich, „Rok... pod względem oświaty, przemysłu i wypadków czasowych” 2: 9, s. 1-25. Górski R. 1970 Lwowskie, w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.), Dzieje folklorystyki pol­ skiej 1800-1863. Epoka przedkolbergówska, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 299-357. Jasiewicz Z. 2006 Etnolodzy i etnologia polska przełomu X X i XX I wieku. W poszukiwaniu tożsamości zbiorowej, w: M. Brocki i in. (red.), Kultura profesjonalna et­ nologów w Polsce, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 11-37. Jasiński J. 1818 Antropologia o własnościach człowiekafizycznych i moralnych, Wilno: na­ kładem Józefa Zawadzkiego. Kieniewicz S. 1968 Przybylski Wacław, w: Polski słownik biograficzny, t. 29, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 107-109. Kilka słów... 1850 Kilka słów o etnologii, „Pamiętnik Literacki” (Lwów) 1: 29, s. 675-690. Kluczycki J. 1844 Myśl względem ułożenia i zebrania historii pojedynczych parafii i kościo­ łów trojga obrządków w Galicji, z poglądem na statystykę, historią i etno­ grafią kraju, na poezję, charakterystykę i całe wewnętrzne życie ludu i na­ rodu, Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich, t. 11, s. 229-235. Kolberg O. 1865 Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka War­ szawska” 1, s. 306-308. Kołłątaj H. 1810 ListH.K. do T.M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 pisany, „Pamiętnik War­ szawski” 2: 4, s. 27-42. Kopemicki I. 1885 O etnografii i etnologii, ich przedmiot, rozwój i znaczenie naukowe dla encyklopedyi wychowawczej, w: J.T. Lubomirski i in. (red.), Encyklopedia wychowawcza, t. 3, Warszawa: Gebethner i Wolff, nadbitka, s. 1-25. Kremer K. 1849 Niektóre uwagi o ważności zabytków sztuk pięknych na ziemi naszej, „Rocz­ nik Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego” 1, s. 546-560. Kucharski A. 1854 Etnografia Turków i ich pobratymców, „Biblioteka Warszawska” 3, s. 548­ -561. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 217 Lewestam F.H. 1859 Antropologia, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 1, Warszawa: S. Orgelbrand, s. 970. 1861 Etnografia, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 8, War­ szawa: S. Orgelbrand, s. 464-465. 1864 Lud, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 17, Warszawa: S. Orgelbrand, s. 386. Libera Z. 1995 Lud ludoznawców: Kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na­ szego, czyli etnograficzna wycieczka po X IX wieku, w: A. Posem Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Drawa, s. 137-152. Majchrowski S. 1982 Wincenty Pol. Szkic biograficzny, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Michalski J. 1977 Warunki rozwoju nauki polskiej w latach 1795-1862, w: B. Suchodolski (red.), Historia nauki polskiej, t. 3, red. J. Michalski, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, s. 3-351. Millerowa E., Skrukwa A. 1982 Oskar Kolberg (1814-1890), w: H. Kapełuś i J. Krzyżanowski (red.), Dzie­ je folklorystyki polskiej, 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 25-103. Mizemiuk N. 2004 Z historii Muzeum Starożytności w Wilnie, „Przegląd Wschodni” 9: 3(35), s. 605-656. Niemcówna S. 1923 Wincenty Pol jako geograf, Kraków: Księgarnia Geograficzna „Orbis”. Nowosielski A. [Marcinkowski A.] 1857 Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy i.t.d...., t. 1, 2, Wilno: Teofil Glucksberg. d’Omalius d ’Halloy J.J. 1852 O rasach ludzkich czyli zasady etnografii. Przekład z francuskiego W.P, Wilno: nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego. Pol W. 1847 W przeszłym moim liście..., Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossoliń­ skich, t. 1, s. 662-669. 1850 Kolej prelekcji geografii powszechnej (rkp), Oddział Rękopisów Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1396, d. b.r. Rozprawy z nauk przyrodniczych (rkp), Oddział Rękopisów Biblioteki Ra­ czyńskich w Poznaniu, sygn. 1517. 185 la Północny wschód Europy p o d względem natury, Kraków: nakładem autora, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego. 185 lb Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków: Drukarnia „Czasu”. 1869 Z niskiego i szerokiego Beskidu, w: Obrazy z życia i natury, ser. 1, Północny Wschód Europy, t. 1, Kraków: nakładem Towarzystwa Przyjaciół Oświaty, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 197-228. �218 1870 Zbigniew Jasiewicz Puszczaki Mazowsza, w: Obrazy z życia i natury, ser. 2, Północny Wschód Europy, t. 2, Kraków: nakładem Towarzystwa Przyjaciół Oświaty, Drukar­ nia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 237-273. 1877a Dwie prelekcje o potrzebie wykładu geografii handlowej (prelekcje z 24 i28 marca 1866 roku), w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 139-171. 1877b Geografia Ziemi Świętej, w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Rich­ tera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 227-287. 1877c Rzut oka na umiejętności geografii ze stanowiska uniwersyteckiego wy­ kładu, w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 119-135. 1878 Historyczny obszar Polski. (Pięć listów do Duchińskiego), w: Dzieła prozą, t. 5, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 3-136. 1960 Pamiętniki, oprać. Karol Lewicki, Kraków: Wydawnictwo Literackie. 1966a Górale Czuchońkowie, w: J. Babicz (wyd.), Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 95-140. 1966b Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie, w: J. Babicz (wyd.), Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, s. 141-182. 1966c O rodzie, w: J. Babicz (wyd.), Wincenty Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 183-194. Posem-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny nau­ kowej (do 1939 roku), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 29-113. Rymarkiewicz J. 1849 Nauka o narodowości czyli ethnologia, „Szkoła Polska” 1, s. 129-145. Rzewuski S. 1830 Zastosowanie fizjologii do historii, „Pamiętnik Fizycznych, Matematy­ cznych i Statystycznych Umiejętności” 1, s. 334-345, 367-382. Staszic S. 1959 Ród ludzki. Wersja brulionowa po raz pierwszy ogłoszona drukiem według zachowanego rękopisu, t. 1-3, oprać. Z. Daszkowski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Stattler W.K. 1849 Myśli względem podniesienia sztuk pięknych w kraju, „Rocznik Towarzy­ stwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego” 1, s. 125­ -140. Stocking G.W. 1968 On the Limits o f „Presentism” and „Historicism” in the Historiography o f the Behavioral Sciences, w: G.W. Stocking (ed.), Race, Culture and Evo­ lution. Essays in the History o f Anthropology, New York: The University of Chicago Press, s. 1-12. 1995 Delimiting Anthropology: Historical Reflections on theBoundaries o f a Bound­ less Discipline, „Social Research” Winter, http://findaticles.com/ p/articles/ mi m2267/is n4 v62/ai 18229219. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 219 Tokarev S.A. 1966 Istoria russkoj etnografii (Dooktabr śkijperiod), Moskva: Nauka. Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków: Universitas. Vermeulen H.F. 1995 Origins and Institutionalization o f Ethnography and Ethnology in Europe and the USA, 1771-1845, w: H.F. Vermeulen, A. A. Rolda (eds.), Fieldwork and Footnotes. Studies in the History o f European Anthropology, London and New York: Routledge, s. 39-59. 1996 Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze, przeł. Z. Jasiewicz, „Lud” 80, s. 99-102. Vincenz S. 1997 Eseje i szkice zebrane, t. 1, wybór i wstęp S. Vincenz, Wrocław: Wirydarz. Voget F.W. 1975 A History o f Ethnology, New York: Holt, Rinehart and Winston. W. R [Wacław Przybylski?] 1852 Kilka słów od tłumacza, w: J. J. d ’Omalius d ’ Halloy, O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótki rys etnografii, Wilno: nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, s. V-XXXVI. Wróblewski M. 2006 Jan Rymarkiewicz - dziewiętnastowieczny humanista, Toruń: Wydawni­ ctwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Wróblewski T. 1969 Wstęp do etnografii, cz. 1, Etnografia, lud, kultura, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Zamecki S. 1988 Pojęcie odkrycia naukowego a historia dziedziny nauki, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Zawistowicz-Adamska K. 1966 Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Zbigniew Jasiewicz STUDIES OF FOLK LITERATURE, ETHNOGRAPHY, ETHNOLOGY, AND ANTHROPOLOGY. INTERESTS OF THE EMERGING POLISH ETHNOLOGY/CULTURAL ANTHROPOLOGY IN MID 19™ CENTURY (Summary) The aim of the article is to discuss the importance of mid 19th century (1840-1865) for the development of Polish ethnology and cultural anthropology. On the basis of publica­ tions and archival materials from that time the author presents ethnological/anthropologi­ �220 Zbigniew Jasiewicz cal interests and studies. Using the terms applied at that time, the author identifies studies of folk literature, ethnography, ethnology and anthropology and indicates the subject and problems of those studies. Folk literature was no longer the main object of interest; it was more often connected with a broader scope of folk culture, studied within the framework of ethnography. A concept of ethnology that focused not on the people - a social layer, but on nationalities and peoples - ethnic groups was developed. Ethnology understood in this way comprised ethnography as an empirical science, aimed at collecting materials. The concept of anthropology as a science with the broadest scope, i.e. comprising the human being belonging to both the world of biology and culture was also known. Polish ethnological/anthropological research was pursued on the basis of the kno­ wledge of the achievements of European science, mainly German and French. The con­ ditions connected with the lack of a national state were also important for the directions of studies. Besides, the lack of the national state made establishment of scientific insti­ tutions much more difficult, which, in turn, prevented professionalisation of researchers. Studies pursued in mid 19th c. did not result in the identification of ethnology/cultural anthropology as an independent scientific discipline. Flowever, they created foundations for its emergence at the turn of the 19th c. Key words: ethnography, ethnology, anthropology, cultural anthropology, studies of folk literature, history of Polish ethnology � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d018c389c028eb3fb86da416689a71f.pdf 00a7031c15ea744605745a430625efd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5264 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Ukraina - w literaturze polskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4886 Title A name given to the resource Między konfrontacją a pojednaniem / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R T Y K U „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M , Poznań MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM. KULTURA UKRAIŃSKA I UKRAIŃCY W POLSKIEJ LITERATURZE O TREŚCIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH Z X I X I POCZĄTKÓW X X WIEKU Celem artykułu jest przedstawienie sposobu opisu i stosunku do kultury ukra­ ińskiej w piśmiennictwie i okresie wskazanym w tytule . Opisy te i oceny były szczególnego rodzaju kontaktem kulturowym; zostały stworzone przez przedsta­ wicieli kultury polskiej mających styczność z kulturą rusińską/ukraińską a ich przedmiotem była ta że kultura, pozostająca w związkach z kulturą polską. Uza­ sadnieniem dla podjęcia tego tematu jest doniosłość kontaktów polsko-ukraińskich dla losów i kultury obydwu narodów, nie tylko w przeszłości ale i obecnie, a także znaczenie prac dotyczących kultury ukraińskiej dla rozwoju etnologii polskiej. Jed¬ nym z prekursorów polskich badań etnologicznych był przecież Ignacy LubiczCzerwiński (1769-1834), autor artykułów: Swactwa, wesela i urodziny u ludu rus­ kiego na Rusi Czerwonej (1805a) i Urodziny i zabawy u ludu na Rusi Czerwonej (1805b) z „Nowego Pamiętnika Warszawskiego" oraz książki Okolica zadniestrska między Stryjem a Łomnicą... (1811), docenionej przez Iwana Franka (Pietraszek 1995, s. 41), a uznanej, jeszcze w okresie międzywojennym, za pierwszą polską monografię etnograficzną (Fischer b.r., s. 1; tenże 1928, s. 163). Materiałami przede wszystkim z Ukrainy posłużył się Zorian Dołęga-Chodakowski w artykule-manifeście O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem (1818). Innym uzasadnieniem powrotu do dawnej literatury i przedstawianej w niej rzeczywistości kulturowej jest, niezwykle złożony i dramatyczny, jej charakter zachęcający do odtwarzania sposobów myślenia i wartościowania ówczesnych badaczy. Wystąpiły nowe potrze¬ by i możliwości interpretacji materiałów zebranych i utrwalonych w przeszłości. Na określenie postawy polskich badaczy i obserwatorów kultury ukraińskiej i Ukraińców użyto terminów „konfrontacja" i „pojednanie". Przyjęcie postawy 1 1 Tekst ten jest poszerzoną wersją referatu wygłoszonego na konferencji „Komunikacja i dialog kultur" zorganizowanej przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN i Instytut Archeologii i Etnologii PAN, przy współpracy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Będlewie, 13-15 czerw­ ca 2008 roku. Artykuł przygotowany w ramach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr 1 H01 H 033 29 „Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej". �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ zarówno konfrontacji jak i pojednania ma poważny wpływ na sposób postrzegania rzeczywistości i jej przedstawianie. Istotą konfrontacji jest takie zestawianie i prze­ ciwstawienie odrębności kulturowych i taki sposób argumentacji, który zmierza do ukazania własnej kultury i jej przedstawicieli jako bardziej wartościowych i uprawnionych do dominacji; istotą postawy dążącej do pojednania jest zrozu­ mienie, empatia, gotowość do dialogu uznającego podmiotowość drugiego, napra¬ wienia krzywd, współżycia i współdziałania. Wymienione postawy związane są z osobowością reprezentujących je osób, ukształtowaną, m.in. poprzez kontakt z otaczającą je rzeczywistością. Określenia „konfrontacja" i „pojednanie" oraz podobne ze sfery postaw i działań właściwych jednostkom, można przenieść na relacje między kulturami: „konfrontacja kultur", „dialog międzykulturowy", „pojednanie kultur". Można je wówczas stosować tylko w sposób metaforyczny. Kontakt kultur polskiej i ruskiej, najpierw o charakterze granicznym, z jednorod¬ nych i w miarę zamkniętych terytoriów, zmienił się w wewnętrzny wraz z ekspan¬ sją Rzeczpospolitej i przemieszczeniem się ludności polskiej na wschód oraz wędrówką, zresztą o innym charakterze, grup ludności rusińsko-wołoskiej terena¬ mi górskimi na zachód. Włączenie Rusinów do instytucji politycznych, społecz¬ nych i gospodarczych państwa polskiego, tworzonych przez dominujący w nich element polski, spowodowało, że kontakt przekształcił się w wewnętrzny, a grupy w nim uczestniczące uległy hierarchizacji. Przyjęta została struktura stanowa Rzeczpospolitej w ramach której większość Rusinów znalazła się w warstwie pod¬ danych chłopów i stała się przedmiotem eksploatacji. Jedynie na południowo¬ -wschodnich obrzeżach Rzeczpospolitej pozostały, oczywiście poza polonizowa¬ ną ruską szlachtą, grupy wolnych Kozaków, tak ważnych dla historii tego terenu i dla kształtowania się ukraińskiej ideologii narodowej. Wielopłaszczyznowe zdo¬ minowanie ludności rusińskiej nadało kontaktowi charakter konfrontacji. Jej na¬ stępstwem było pojawienie się negatywnych napięć i antagonizmów oraz utrud¬ nione komunikowanie się społeczeństw i kultur. 2 Tak elementy konfrontacji jak i zrozumienia oraz pojednania występowały zwykle, pomijając sytuacje ekstremalne, w przemieszaniu. Nie obejmowały także najczęściej całości kulturowych i społecznych ale często jedynie ich segmenty. 2 Obok nazwy „Ukraińcy" autor posługuje się, za literaturą, kilkoma innymi, które nadawano obecnym Ukraińcom, a mianowicie „Rusini" oraz „Małorosjanie/Małorusini". Pierwsze dwie z nich, przede wszystkim Ukraińcy, w mniejszym zakresie także Rusini, w trakcie procesów narodotwórczych w X I X wieku przekształciły się z etnonimów o charakterze etnoregionalnym w etnonarodowe. Kolejne, Małorosjanie/Małorusini, pochodzące od znanej od średniowiecza nazwy Mała Ruś, Mała Rosja, upowszechnione zostały w X V I I wieku od czasu ugody perejasławskiej Bohdana Chmielnickiego i oznaczały wówczas ziemie zamieszkałe przez Kozaków, przyłączone do Rosji. Utrwaliły się pod koniec X V I I wieku na skutek powstania guberni małoruskiej i poprzez zakazy stosowania w X I X wieku nazw Ukraina i Ukraińcy. Występowały jako nazwy mieszkańców regio¬ nów administracyjnych: guberni kijowskiej, czernichowskiej, połtawskiej i charkowskiej, z pew¬ nym zabarwieniem etnicznym. Po upadku caratu używane były rzadko i to poza terenem Ukrainy. W artykule, w zależności od kontekstu czasu i miejsca, autor stosuje te terminy rozdzielnie lub łącznie. Jednym z celów tego artykułu jest przedstawienie i zinterpretowanie sposobów posługiwa¬ nia się terminami określającymi Ukraińców w literaturze polskiej X I X i początków X X wieku. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 7 Poza sferą konfrontacji pozostawały na ogół język i obrzędowość, różny też w niej był udział szlachty i chłopstwa, w tym szlachty ukraińskiej i chłopów polskich. Świadomość związków między dwoma kulturami i obserwacja możliwości życia w obydwu z nich lub przechodzenia z jednej do drugiej: polonizacji i rutenizacji, wywołała pewną ambiwalencję w postawach polskich dokumentalistów i badaczy kultury Rusinów/Ukraińców w X I X wieku. Zdają sobie sprawę z odrębności tej kultury od kultury polskiej, nie tworzą jednakże na jej podstawie, świadomi wza¬ jemnych zapożyczeń, modeli dwóch przeciwstawnych kultur Wschodu i Zachodu, pozostawiając tego rodzaju rolę kulturze rosyjskiej (por. Kutrzeba 1916). Autorów analizowanych tekstów próbuję traktować jako informatorów w ba¬ daniach terenowych. Zdaję sobie sprawę, podobnie jak postępuje się w badaniach terenowych, z posiadania przez nich różnych doświadczeń i przekonań oraz celów. Nie zawsze można określić, znowu jak w badaniach terenowych, w jakim zakresie i stopniu te cele i poglądy podzielane są przez innych. Istotną różnicą między posługiwaniem się literaturą, do tego pochodzącą z dość odległej prze¬ szłości, a materiałami z własnych prac terenowych jest to, że badacz pozbawiony jest możliwości obserwacji i porównania wypowiedzi ze swoim odbiorem rzeczy¬ wistości, a także to, że ograniczony jest w zadawaniu dodatkowych pytań. Wymieniłem już Lubicz-Czerwińskiego, gromadzącego informacje i je inter¬ pretującego z pozycji z jednej strony obserwatora wewnętrznego, mieszkańca wsi i regionu, które opisuje, a z drugiej zewnętrznego, Polaka, człowieka wykształco¬ nego, adwokata a zarazem właściciela wsi z pańszczyźnianymi chłopami mówią¬ cymi innym językiem i wyznającymi inną odmianę chrześcijaństwa. Był bada¬ czem szanującym chłopa i doceniającym jego znaczenie jako informatora - „[...] został się jeszcze w prostym człowieku żywy historyk, który naucza, kto to był jego ojciec i dziad? Czego oni doświadczyli? lub jakich to zwyczajów dzieciom swoim trzymać się nakazali" (Lubicz-Czerwiński 1811, s. IV). Zajmował się umysłowością, moralnością a szerzej życiem społecznym ludności wiejskiej, w tym także opisywanymi przez siebie zwyczajami i obrzędami. Adam Fischer stawia mu zarzut pomijania pieśni i podań, chwali natomiast zapisanie „wielu ludowych zabobonów, dzisiaj już nieraz zaginionych lub zniekształconych" (Fischer b.r., s. 1; tenże 1928, s. 163). Był autorem o szerokich horyzontach, choć archaicznej stylistyce. W dziele Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego (1816), dostrzeżonym przez Joachima Lelewela (Pietraszek 1995, s. 43), jako pierwszy chyba użył w tytule pracy wydanej w języku polskim i zdefiniował termin „kultu¬ ra". Nie była to jednak „kultura" w znaczeniu przyjętym za Johannem Gittfriedem Herderem jako „kultury" - właściwość ludów, lecz rozumiana za Cyceronem jako „cultura animi" - uprawa, doskonalenie ducha. Lubicz-Czerwiński porównał ponadto sytuację społeczno-gospodarczą i etniczną na Rusi do tej w Ameryce Połu¬ dniowej i Środkowej: „ [ . ] bojaźń utraty Peru i Meksyku ukraińskiego nie do¬ zwoliła kozakom do podobieństwa nawet wolności szlacheckiej zbliżyć się" (1816, cz. I I , s. 39). W ten sposób, znowu jako pierwszy, przedstawił sytuacje na zie¬ miach dawnej Rzeczpospolitej w kategoriach kolonialnych. Wskazuje na greckie źródła kultury Rusinów lecz nie epatuje jej egzotyką choć odkrywa zawarte w niej �8 ZBIGNIEW JASIEWICZ elementy reliktowe pogaństwa - „[...] odzywa się jeszcze, osobliwie za Dniestrem, pewny jakiś respekt do ognia" (1814, s. 54). Negatywnie ocenia Kościół Unicki i poziom „duchowieństwa ruskiego" sprzyjający zabobonom i dostrzega występu¬ jącą wśród ludu „nieubłaganą w nim do obrzędu rzymskiego nienawiść" (1816, cz. I I , s. 59). Potępia „dziedziców ukraińskich", którzy „uprzedzenia swe i dumę z chciwością połączając, w środek wojennego niegdyś ludu kozaków wszelką swą przemoc w nadużyciach śmieli byli przenosić, a za to ten lud nie tylko majątku pańskiego ale i samego kraju stał się ruiną" (1816, cz. I I , s. 88). Rusinów traktuje przede wszystkim jako „lud prosty", warstwę chłopską społeczeństwa stanowego, choć świadom jest również ich odrębności etnicznej podkreślonej choćby przez powiązanie ich pochodzenia ze starożytnymi Roksolanami (1816, cz. I , s. 11). Jako cel napisania Okolicy zadnieprskiej. wskazuje „opis stanu chłopa, czyli rol¬ nika ruskiego [ . ] " i nieco dalej stwierdza, zgodnie z ideologią oświeceniową „ [ . ] poznać dobrze chłopa i razem poznać, w czym on swojej i jakim sposobem potrzebuje poprawy, jedynym celem tego dziełka staje się" (1811, s. II). Odrębność już nie Rusinów i „ludu prostego", jak u Lubicz-Czerwińskiego, lecz Ukraińców i ludu - narodu silnie podkreślił Franciszek Ksawery Giżycki, dobrze zaznajomiony z realiami Ukrainy, w dziełku Rys Ukrainy zachodniej, wy¬ danym w Krzemieńcu w roku 1810. Książka ta stanowi krytyczne i w znacznej mierze uzupełnione tłumaczenie, o czym autor informuje we wstępie, zaznaczając własne wstawki, pracy P. [zapewne „pana" - Z.J.] Augusta Friedricha Ephraima Hammarda Podróż w Polsce . Autor jest świadom małej popularności terminu „Ukraina" - „ [ . ] nie przyjętego od krajopisów a upowszechnionego zwyczajem" (1810, s. 3) i obejmującego, jako Ukraina zachodnia, zdaniem autora, powiaty między Dnieprem a Dniestrem, stanowiące niegdyś województwo bracławskie i południową część kijowskiego. Tworzy on stereotyp Ukraińców wskazując na ich pozytywne cechy: „Odwaga jest cechą narodów, chlubi się z niej Ukrainiec" czy „Mają Ukrainki w udziale piękność rodu znakomitą" (tamże, s. 10, 13). Tłu¬ maczy wady im przypisywane: „Wyrzucane Ukraińcowi od niektórych pisarzy przywary: pijaństwa, próżniactwa, chciwości, nie wywodzą się z ich charakteru narodowego ale wiążą się z ustawą ich pierwiastkową i są poniekąd wspólne towarzystwom niosącym oręż" (tamże, s. 13). Nie powtarza, za tekstem Hammarda, chcąc zmniejszyć antagonizm polsko-ukraiński, informacji o rzezi humańskiej - „zdawało mi się rzeczą niepotrzebną wznawiać upominki bolesne" (tamże, s. 2). Wskazuje związki kultury ukraińskiej ze wschodem: „architektura sławacko - grec¬ ka [„słowiańsko-grecka" - Z.J.] [ . ] użyczyła składów u orientalnej" (tamże, s. 45). „Im bliżej wschodu tym są wyraźniejsze ślady azjatyckiego plonu" (tamże, s. 8). „Strój męski nosi cechę powinowactwa z azjatyckim" (tamże, s. 13). 3 Podróżnikiem, w odróżnieniu od dwóch poprzednio omówionych autorów, a w ten sposób obserwatorem z zewnątrz, był Józef Sękowski, pochodzący z Wileńszczyzny. Późniejszy wybitny współtwórca orientalistyki rosyjskiej, piszący 3 Podstawą książki jest tu praca A.F.E. Hammarda Reise durch Oberschlesien zur Russisch Kayserlichen Armee nach der Ukraine und zum Feldmarschall Rumanzew Zadunajski, t. 1, Gotha 1787. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 9 pod pseudonimem Barona Brambeusa, który przeszedł na pozycje antypolskie, pozostawił interesujący Dziennik podróży z Wilna przez Odessę do Sztambułu, opu­ blikowany w „Dzienniku Wileńskim" w roku 1819. Opis jest rzeczowy, pozba­ wiony moralizatorstwa. Autora interesuje stan kultury. Porównuje Wołyń i Podole z Litwą i stwierdza, że „znaczna różnica, jaka we względzie cywilizacji między Litwą a Wołyniem zachodzi", przejawiająca się w „widocznej ciemnocie na Wo­ łyniu i Podolu", ma swą przyczynę w zbyt małej liczbie szkół (1819, s. 584). Dostrzega uciemiężenie chłopów i niską pozycję duchowieństwa „ruskiej cerkwi". Przedstawia, dość szczegółowo, budownictwo i rolnictwo mieszkańców Wołynia i Podola. Zwraca uwagę na znaczenie warunków naturalnych, klimatu i gleby, które sprawiają, że chłopi tamtejsi nieco lepiej się mają od litewskich a „żyzność ziemi wyręcza tu szczęśliwie niewiadomość mieszkańców, których narzędzia rolnicze są w ogólności, na całym Wołyniu i Podolu tak nikczemne, że wcale nale¬ żytego uprawiania ziemi wyciągać od nich nie można" (1819, s. 588). Rok wcześniej, w 1818 roku, ukazał się, w czasopiśmie „Ćwiczenia Nauko­ we", artykuł Dołęgi-Chodakowskiego (Adama Czarnockiego) O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, tak ważny dla rozwoju myślenia i pisarstwa romantycz¬ nego oraz wzrostu zainteresowań słowianoznawczych. Ideologiczne przesłanie zawarte w tej pracy przesłania dorobek naukowy tego badacza, wykraczający zresztą poza folklor i obejmujący inne dziedziny współczesnej mu kultury, m.in. zjawiska gospodarcze, a także pradzieje. Do napisania Słowiańszczyzny posłużył się głównie materiałami z Ukrainy. Prowadził tam badania od roku 1814 na Wo­ łyniu, Podolu i w Kijowszczyźnie, a od roku 1818 w Galicji. Jego bogaty zbiór pieśni, długo pozostający w archiwach, opublikowany został w Kijowie dopiero w I I połowie X X wieku (patrz: Dolenga-Hodakovs'kij 1974). Traktowany jest jako pionier etnografii ukraińskiej a wyniki jego prac są wysoko cenione w nauce ukraińskiej (Boltarovic 1976, s. 24 i n.). Zasługą Dołęgi-Chodakowskiego było zgromadzenie na ziemiach ukraińskich materiału folklorystycznego, który stanie się w przyszłości, wraz z językiem, który był jego tworzywem, ważnym elementem ukraińskiej kultury narodowej. Głównym przedmiotem jego zainteresowania były jednak „rzeczy słowiańskie", rękopis części pieśni zapisanych na Ukrainie zatytułował Śpiewy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane (za: Boltarovic 1976, s. 29). Współtworzy, m.in. pod wpływem Johanna Gottfrieda Herdera i Jamesa Macphersona, ideę wspólnoty kulturowej ludów słowiańskich i oskarża szlachtę i duchowieństwo o destrukcję starożytnej kultury słowiańskiej. Idea ta stała się podstawą słowianofilstwa, z jednej strony dowartościowującego lud jako warstwę społeczną i ludy słowiańskie, budującego płaszczyznę porozumienia i broniącego je przed germanizacją i turkizacją, a z dru¬ giej, wykorzystywanego dla zachowania konserwatywnych struktur na wsi i jako narzędzie polityki imperialnej przez Rosję, najpotężniejsze państwo słowiańskie. Dołęga-Chodakowski był nie tylko zbieraczem folkloru, godny jest miana dokumentalisty materiałów terenowych. Zasłużył się dla rozwoju metodyki ba¬ dań, tak etnograficznych jak i archeologicznych. Sporządzał plany swoich nauko¬ wych podróży, zebrane materiały zaopatrywał w dokładne metryki, jako pierwszy �10 ZBIGNIEW JASIEWICZ chyba, prowadząc badania wspólnie ze swoją przyszłą żoną Konstancją Fleming, zwracał uwagę na pożytki płynące z uczestnictwa kobiet w pracach terenowych. Konstancję uznał za swoją najbardziej aktywną pomocnicę w zbieraniu materia¬ łów i stwierdził, że „szybciej daje sobie radę z wiejskimi kobietami w roztrząsa¬ niu podań i pieśni obrzędowych - przed nią ustępuje nieśmiałość wiejska, która tak, według mojego doświadczenia, bywa utrudniająca dla badacza mężczyzny" (za: Malaś-Aksamitova 1967, s. 132). Cenne są materiały ukraińskie, dostarczane przez korespondentów DołęgiChodakowskiego, przechowywane w Oddziale Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Sankt Petersburgu. A oto fragment listu Z. [sic!] Koropaczyńskiego z Kijowa z 28 stycznia 1815 roku: „Co się tyczy śpiewów miejscowych, te którem zebrał bardziej mnie dotykają tonem niżeli treścią [...]. Skład ich niezgrabny. Opie¬ wają się w nich dawne rozboje szczególnych kozaków, ich przypadki i koniec, nieszczęścia w miłości, źle dobrane lub poniewolne małżeństwa, smutne z nich wypadki. W jednej opiewa się niezgrabnym wierszem okrucieństwo i zabicie młodej wieśniaczki nie odpowiadającej chęciom Starosty Kaniowskiego, ku której on miał uczuć chuć miłosną. W innej składnym rymem przemoc Polaków nad Małorosjanami, których pod siebie podbili byli. Chociaż wszystkie te śpiewy są wiejskie, nie od wieśniaków jednak są mi dyktowane. Niewola i wielkie ugniecenie robią ich teraz niemymi, przynajmniej co do pienia. Dawniej przejeżdżając tymi stronami można było dniem i nocą słyszeć huki i śpiewy, dziś chyba jęk uciśnionego albo groźny krzyk uciskającego. Te piękne przedtem w Umańszczyźnie wioski, wystawiają się oku bardzo spustoszałe. Chaty odarte i na pół zawalone bez ogrodzenia, z pieńkami naokoło pozostałymi z pięknych niegdyś sadów. Po wsiach, zajmując postojem kwatery najwięcej u wieśniaków, nasłuchałem się smut¬ nych narzekań na ich dzisiejszy los" . Poza sceptycyzmem wobec artystycznych wartości tekstów pieśni ludowych w liście wyraźne jest zrozumienie ukraińskich chłopów i współczucie wobec ich sytuacji. 4 Obok Dołęgi-Chodakowskiego, który zebrał kilka tysięcy pieśni ukraińskich, gromadził je również, pod wpływem tego pierwszego Krystyn Lach-Szyrma który opublikował w roku 1818 w „Dzienniku Wileńskim" Dumki ze śpiewów ludu wiejs­ kiego Czerwonej Rusi. Kilka lat później we Lwowie, w „Pątniku Narodowym", ukazał się, ważny dla metodologii i metodyki badań folklorystycznych, anonimo¬ wy artykuł przypisywany Ludwikowi Piątkiewiczowi O pieśniach ludu polskiego i ruskiego (1827). Dla naszych rozważań jest to artykuł interesujący nie tylko dlatego, że wyróżnia dwa „szczepy", które „co do języka na dwie główne rozradzają się gałęzie" (1827, s. 100, 97) ale zestawia ze sobą pieśni ludu polskiego i ruskiego „w których się ruch twórczy objawia" (tamże, s. 91). W roku 1833 Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego wydaje Wacław z Oleska (Wacław Zaleski). Inspirowany ideami Johanna Gottfrieda Herdera oraz dziełami Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, Adama Mickiewicza i Kazimierza Brodzińskiego „pieśni gminne" uznaje za ważne źródło i podstawę narodowości. Podkreśla jedno4 Rossijskaja nacjonalnaja bibliotieka, Sankt Pietierburg, fond 588, opis 4, jed. chran. 74, listok 2. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 11 cześnie słowiański charakter „poezji gminnej". Małą Rosję oddziela od Galicji, pieśni ruskie traktuje jako „pieśni ludu naszego", „ludu galicyjskiego". Świadom jest jednak odrębności „narodowych" Rusinów, w tym także językowych. Odno¬ towuje trudności wydawcy pieśni: „jak pisać te pieśni ruskie, brane z ust ludu, który nie ma własnej gramatyki i w którego języku ledwie jeden elementarz, i to nie w zupełnie jednym dialekcie jest drukowany" (Zaleski 1833, s. XII). Ubolewa, że wzorem Vuka Stefanovića Karadżića i jego prac nad gramatyką i słownikiem języka serbskiego nie może „przysłużyć się w ten sposób ludowi ruskiemu" (tamże, s. XLIX). Stwierdza bogactwo, w odróżnieniu od folkloru polskiego, ruskich pieśni obrzędowych i historycznych. Próbuje dociec przyczyn tej sytuacji: „Tu wieśniak nędzniejszy jeszcze i cięższym gnębiony uciskiem, był jednak więcej samemu sobie zostawiony. Drobna szlachta nie była na Rusi tak po wsiach rozsypana jak w Polszcze [ . ] . W posiadłościach wielkich panów wieśniak długim nękany pociągiem, nie był przecież ustawicznie niepokojony w swoich uroczystościach, obrzędach [ . ] . Niemało się zapewne przyczyniła do utrzymania obrzędów i ta okoliczność, że służba Boża i uroczystość w narodowym odbywają się języku" (tamże, s. XL). Przewidując zarzuty, które się zresztą pojawiły i o których wspomina Fischer (b.r., s. 1), tłumaczy, dlaczego razem pomieścił w swym zbiorze pieśni polskie i ruskie. Wyjaśnia: „Pomieszałem je, gdyż i w Galicji lud polski i ruski pomieszany mieszka. Ostro je rozdzielić nie zdawało mi się rzeczą potrzebną" (Zaleski 1833, s. XLII). Dostrzegając trwałość cech narodowych oraz odrębność i wartości kultury Rusinów, Zaleski nie widzi jednak możliwości samodzielnego ich rozwoju. Pragnie włączenia Rusinów do kultury polskiej: „do kogoż się mają Rusini przyłączyć? Lub czyli mamy życzyć, żeby Rusini swoją własną mieli literaturę [...]?" (tamże, s. XLIII). Ten konfrontacyjno-asymilacyjny aspekt poglądów autora krytykowany jest przez folklorystów ukraińskich. Jednocześnie Zaleski jest przedmiotem ich żywego zainteresowania jako badacz zasłużony w gromadzeniu materiałów i po¬ dejmujący ważne dla folklorystyki problemy (Borodin 2005; 2007). Pozycją wyjątkową w sposobie opisu i oceny Ukraińców i kultury ukraińskiej jest dwutomowa praca Antoniego Marcinkowskiego Lud ukraiński, opublikowana pod nazwiskiem Antoniego Nowosielskiego w Wilnie w roku 1857. Napisana zo¬ stała na podstawie materiałów głównie z Kijowszczyzny. Autor konsekwentnie stosuje nazwę Ukraina i Ukraińcy, pomijając stosowaną przez administrację car¬ ską nazwę Małorusini czy Małorosjanie i podkreśla swój związek ze „znanym mi najlepiej ludem ukraińskim, w pośród którego urodziłem się i wzrosłem" (1857a, s. 9). Pisząc o sobie „My sami Ukraińcy [ . ] " (1857b, s. 7) daje wyraz postawie, którą można nazwać „krajowością", tak silną przede wszystkim na Litwie, która polegała na identyfikacji z krajem i jego mieszkańcami. W pełni uznaje podmioto¬ wość i autonomiczność Ukraińców i kultury ukraińskiej określając Ukraińców mianem nie tylko „ludu" - chłopskiej warstwy społecznej ale i „narodu" - grupy etnicznej z własną elitą - „szlachtą ukraińską", centrum w Kijowie i włas¬ nymi wybitnymi pisarzami. Marcinkowski był zresztą tym, który jako pierwszy w polskim piśmiennictwie pozytywnie ocenił twórczość Tarasa Szewczenki (por. �12 ZBIGNIEW JASIEWICZ Boltarovic 1976, s. 65). Wskazując na rolę Zaporoża i Kozaków - „zaporożskiego rycerstwa" dla losów Ukrainy, stwierdza: „Zaporoże było zlewkiem ludności, ale ta różnorodna masa organizowała się za wodzą dwóch idei: ruskiej narodowości i ruskiej prawosławnej wiary" (Nowosielski 1857b, s. 181, 182), tylko w tym miejscu przypominając związki Ukraińców z Rusinami. Praca obejmuje szeroki zakres zagadnień. Obok wierzeń omówionych w tomie pierwszym, zaopatrzonym w podtytuł Misteriozofia słowiańska, w tomie drugim przedstawione zostały lite­ ratura ludowa, obrzędy, medycyna ludowa, ubiory, tańce i gry. Praca miała dać „dokładne wyobrażenie ducha, fantazji, jednym słowem całego moralnego cha¬ rakteru ludu, jaki się wyrobił na naszej ziemi z ogólnej, tradycyjnej nici ludz¬ kości" (1857a, s. IX). Może zatem zostać uznaną za pierwszą, choć ograniczoną swoim zakresem do Kijowszczyzny, etnograficzną monografię Ukraińców. Marcinkowski znał współczesną sobie i dawniejszą literaturę. Powołuje się na badaczy francuskich, niemieckich, rosyjskich, angielskich i oczywiście pol¬ skich. Doceniał i podkreślał rolę etnografii. Na stronach tytułowych obydwu tomów umieścił motto „Etnografia, po spełnieniu swej materialnej misji, wkrótce poczuje potrzebę wzniesienia się do misji moralnej..." z pracy Jaquesa Mattera De l'influence des Moeurs sur les Lois et des Lois sur les Moeurs (wydanej w Paryżu w roku 1832). Marcinkowski uznał jej doniosłą rolę w odtwarzaniu prze¬ szłości - „Nauka etnografii stanęła w X I X wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka" (Nowosielski 1857a, s. 86). Określił ponadto kierunki jej prac: „etnografia doszła do tego, że ród ludzki podzieliła na wielkie grupy familijne, na szczepy jednego drzewa; pokazała potem nić, jaką się wiążą pomiędzy sobą mowy ludów; wytknęła na mapach świata drogi, którymi wędrowały ludy ze wschodniej ojczyzny swojej. Ludzkość poczuwszy się nareszcie w jedności swojej dochodzi do tego..., że wszystko w niej jest tradycją, że podobieństwa w ustawach, mitach, obrzędach, symbolach nie są, jak mniemano w przeszłym stuleciu, rzeczą tylko czystego przy¬ padku" (Nowosielski 1857a, s. 8-9). Jednocześnie Marcinkowski uznał Biblię za źródło mówiące wprost o historii ludzkości: o pierwotnym stanie człowieka, potopie i upadku ludzkości - „Historię stworzenia i prawa Bożego podaje nam Biblia" (Nowosielski 1857a, s. 4). Wielkie znaczenie przywiązywał do metody porównawczej, stosował ją jednak bez umiaru. Wierzenia i inne elementy kultury ukraińskiej porównywał z kulturami ludów starożytnych: Hebrajczyków, Egipcjan, Chińczyków, Greków, Rzymian, a przede wszystkim Hindusów. Był bowiem zwolennikiem koncepcji wspólnoty indoeuropejskiej i głównie zgodnie z nią interpretował podobieństwa kulturowe: „Spodzie¬ wam się, że nikt nie posądzi lud ukraiński o kompilacje z Wed, Puranów itd." (tamże, s. 7). Marcinkowski doszukiwał się bajek ukraińskich u Herodota i Lukiana, analizował ich podobieństwo z bajkami indyjskimi oraz innych ludów słowiań¬ skich. Wykraczał także poza wspólnotę indoeuropejską i obrzędy ukraińskie ze¬ stawiał z obrzędami z różnych części świata, także ludów współczesnych. Słowa ukraińskie objaśniał przy pomocy słów z innych języków, najczęściej z sanskrytu. Zdawał sobie jednak sprawę ze zwodniczości porównywania: „Wiem, że podo- �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 13 bieństwa słów nie zawsze czegokolwiek dowodzą; że etymologia może czasem doprowadzić do najdziwniejszych wniosków" (tamże, s. 81). Tak szerokie zastosowanie metody porównawczej Marcinkowski przejął z ów­ czesnych trendów w nauce. Oprócz celów poznawczych chciał on w ten sposób osiągnąć inny ważny cel. Było nim wprowadzenie opisywanego ludu do dziejów powszechnych ludzkości, tworzonych przez społeczeństwa i cywilizacje staro­ żytne, sformułowanie komunikatu o bliskości jego kultury z kulturami ludów mu współczesnych, jego nobilitacja i budowanie ideologii wspólnotowej. W drugiej połowie X I X wieku przybywało polskich prac etnologicznych po­ święconych Rusinom i kulturze rusińskiej lub je uwzględniających. Odnotuję jedynie prace Wincentego Pola, w tym Rzut oka na północne stoki Karpat (1851); Izydora Kopernickiego, przede wszystkim O góralach ruskich w Galicji (1889), głównie ukraińskie/rusińskie tomy Oskara Kolberga: Pokucie (1882-1889); Chełm­ skie (1890) i Chełmskie. Suplement (2004); Przemyskie (1891); Wołyń (1907) i Wołyń. Suplement (2002) oraz tomy zasadnicze wydane po I I wojnie światowej: Sanockie-Krośnieńskie (1972-1974); Ruś Karpacka (1970-1971) i Ruś Czerwona (1976-1979) a także Góry i Pogórze (1968), zawierające również materiały doty­ czące kultury Łemków. Wraz z poszerzaniem i pogłębianiem zainteresowań ziemiami ukraińskimi zwrócono uwagę na mające tam miejsce procesy wymiany kulturowej i grupy, które tym procesom podlegały, potwierdzając intensywność kontaktów. Należeli do nich m. in. tzw. Mazurzy, traktowani najczęściej jako chłopi wyznający obrzą¬ dek rzymsko-katolicki i mówiący po „rusku" (por. Dajczak 1906, s. 14). Do podjęcia badań nad Mazurami zachęcał, już w połowie X I X wieku, Antoni Józef Rolle (1857). On też pierwszy postawił pytanie o znaczenie tej nazwy. Czy jest ona śladem osadnictwa mazurskiego, czy wskazuje na etniczność polską, czy też jest sposobem na odróżnienie katolickich od greko-katolickich lub prawosławnych mieszkańców wsi? Czy obejmowała wyłącznie chłopów czy też również ubogą szlachtę? Pavel Cubinskij, kierownik ekspedycji etnograficzno-statystycznej Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego do Kraju zachodnio-ruskiego (1869-1870), traktował Mazurów odrębnie od Polaków. Stwierdził, na podstawie danych z gubernialnego komitetu statystycznego, zebranych w roku 1865, że było ich w guberni podolskiej 5103 i żyli w 987 zagrodach (Cubinskij 1872, s. 318). Scharakteryzował ich w sposób następujący: „Mazurzy ci, choć i nie utracili języka i religii katolickiej, to w języku ich zauważa się wpływ Małorusów. Odzież noszą oni małoruską i choć nie zapomnieli niektórych swoich pieśni, to śpiewają także i małoruskie. Oryginalną ich cechą jest m. in. to, że dzieci noszą oni nie na rękach a na plecach, w wielkim, grubo tkanym płótnie, nazywa¬ nym rjadnom" (Cubinskij 1872, s. 317). Termin „Mazurzy" obejmował zatem całą wiązkę znaczeń: określał przede wszystkim społeczny - chłopski i rzadko drobnoszlachecki charakter grupy, jej wyznanie rzymsko-katolickie oraz pochodzenie z ziem polskich, nie tylko z Mazowsza. Etnicznej autonomii grupie nadawało nie identyfikowanie jej ze szlachtą - Lachami. Takie znaczenie nazwy, informującej głównie o społecznej pozycji jej nosicieli, potwierdził ostatnio Edward Pietraszek �14 ZBIGNIEW JASIEWICZ (2007, s. 49 i n.). Trwałość etnonimu i mieszanej polsko-ukraińskiej kultury tej grupy potwierdza ich przetrwanie nawet po deportacji części z nich pod koniec lat 1930. z radzieckiej Ukrainy do Kazachstanu (Jasiewicz 1992, s. 18). O przej­ mowaniu kultury rusińskiej przez ludność polską wspomina również Fischer przy­ pominając szlachtę zaściankową z Dolejowa, znaną z pracy Aleksandra Saloniego Zaściankowa szlachta polska w Dolejowie (1914) i pisząc o niej jako niezmier­ nie interesującej, gdyż pozwalającej na obserwowanie w jej życiu „ruskich form obrzędowych" (Fischer, br., s. 1). Nie opracowane zostało zagadnienie jakże licznych, mieszanych małżeństw polsko-ukraińskich, tak ważnych przecież w porozumiewaniu się i wymianie kultu¬ rowej. Zawierane były, mimo izolacji w tym zakresie, głównie stanowej i wyznaniowej . Stosunkowo najdokładniej omówiono polsko-ukraińskie związki językowe. Już w roku 1870 w Krakowie wydany został Słowniczek prowincjonalizmów po­ dolskich, ułożony w Kamieńcu Podolskim, opracowany przez Aleksandra Kremera, wskazujący na wyrazy przyjęte do języka polskiego z języka ukraińskiego, w części przedrukowany w pracy Ćubinskiego (1872, s. 260-270). Coraz większego znaczenia w drugiej połowie X I X wieku nabierały kwestie etniczne, rejestrowane i interpretowane już nie tylko jako cechy obiektywne, takie jak język, wyznanie, folklor czy etnonim ale równie jako subiektywne wyznacz¬ niki tożsamości, takie jak poczucie wspólnoty oraz formułowane wspólne cele i potrzeby. Nadal występowały wówczas trzy główne etnonimy: Rusin, Małorusin i Ukrainiec; ich wzajemne relacje nie były jednak jasno określone. Nie był także jasno określony stosunek tych terminów do nazwy Rosjanie. Jean Julien d'Omalius d'Halloy w przetłumaczonym z francuskiego, najprawdopodobniej przez Pola, podręczniku etnologii O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótkim rysie etnografii (1852), napisał: „Rosjan zwyczajnie dzielą na Wielko-Rosjan i Mało-Rosjan [...]. Mało-Rosjanie czyli Rusini zasiedlają gubernie: kijowską, charkowską, czernichowską, połtawską, podolską i wołyńską. W Galicji i północ¬ nych Węgrzech spostrzegamy całe wsie Rusinów [ . ] . Kozacy stanowią bardziej kastę wojskową niż naród" (1852, s. 34). W kolejnych publikacjach stopniowo przymiotnik „ukraiński" coraz częściej stosowany jest dla określenia narodu i ję¬ zyka. Ksawery Branicki stwierdził: „Co do języka ruskiego, czyli ukraińskiego, czyli, jak go jeszcze zowią małoruskiego [ . ] Od niepamiętnych czasów był on używany w rozmowie, a w bliższych nas latach Szewczenko i inni nadali mu po części znaczenie piśmiennicze. Nie wątpimy, że język ten, którym mówi z góry 12.000.000 ludności w państwie rosyjskim i austriackim, ma wielką przyszłość przed sobą" (1879, s. 29-30). Przewidywał ukształtowanie się spośród Słowian pięciu wielkich narodowości, w tym Rusinów ze stolicą w Kijowie (tamże, s. 31). Długo jednak utrzymywało się stosowanie dwóch odrębnych etnonimów: Rusini dla ludności w Galicji Wschodniej w ramach Austro-Węgier oraz Małorusini dla 5 5 Interesującym świadectwem poszukiwania małżonka w ramach własnego stanu, a jednocześnie grupy etnicznej i wyznaniowej, jest fotografia z roku 1874 zatytułowana „Furmani-lokaje szlachty galicyjskiej poszukującej na Podolu posażnych panien" (Sztandara 2006, s. 159) �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 15 ludności za Zbruczem, w granicach Rosji (por. Czyński 1909, s. 52, 73). Fischer używał terminu Rusini. Publikując pracę Rusini. Zarys etnografii Rusi (1928) etnonimowi temu nadał walor nadrzędności. W ramach „ruskich grup etnicznych" wydzielił m.in. „Rusinów właściwych" i „Ukraińców", i tych ostatnich zlokalizo¬ wał na terenach „od Słuczy i wschodniej granicy wyżyny podolskiej po Don" (1928, s. 9). W liście do Dymitra K. Zielenina z 1.03.1941 roku, wyjaśniając stoso¬ wanie przez siebie nazwy Rusini, tłumaczył: „Rusini równa się Ukraińcy w oficjal¬ nej terminologii polskiej" (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 45). Tylko sporadycznie stosował nazwę Małorusini, np. planując opublikowanie, w serii Etnografia sło­ wiańska, tak zatytułowanego tomu. Ponieważ w serii tej miały znaleźć się również tomy poświęcone Białorusinom i Rosjanom wynika z tego, że etnonim Małorusini miał objąć wszystkie grupy objęte później nazwą „Ukraińcy". Termin Rusini nie był jednoznaczny i stosowano go z różnych przyczyn i dla różnych celów. Mógł oznaczać poddanie się istniejącemu zwyczajowi języko¬ wemu i przekonanie o różnorodności i odrębności kulturowej Galicji; nie musiał stanowić próby dyskryminacji. Stosował ten etnonim m. in. Bernard Kalicki, zwo¬ lennik dialogu Polaków z Rusinami i federacji ludów słowiańskich. Sprzeciwiając się podziałowi Rusinów na tych zamieszkujących Galicję i tereny przyłączone do Rosji, pisał: „Na ogromnej przestrzeni [...], na południe, od Morze Czarnego, na północ aż po Wilno, zamieszkuje naród, który się nazywa ruskim" (1871, s. 2). Na lata 1840. przypada rozwój literatury i historii ruskiej oraz oświaty. Zdaniem Kalickiego, tępienie aspiracji narodowych Rusinów stworzyło „odrębne ruskie martyrologium, które w każdym razie bywa jedną z niezaprzeczonych cech odręb¬ ności narodowej" (1871, s. 3). Należało więc porzucić wszelkie dążenia do spo¬ lonizowania Rusinów jako nierealne i nieetyczne „żadne tradycje granic histo¬ rycznych nie uprawniają jeszcze do odmawiania jakiemukolwiek narodowi jego istnienia, jego praw najświętszych" (tamże, s. 13). Przekonywał, że „trudno o coś niewłaściwszego, niesłuszniejszego i zgubnego nad negowanie Rusi, nad twier¬ dzenie, że narodowość ruska jest tylko fikcją, nie mającą żadnej podstawy" (tamże, s. 1). Nazwę Rusini stosował także Jan Herburt-Heybowicz, publikujący pod pseudonimem I . Snitko, w niedocenionej w nauce polskiej pracy Zarys pojęć o narodzie (Snitko 1901). Zbudował w niej, na przykładzie Galicji, model sytuacji etnicznej, w której „w danym kraju lub w prowincji napotykamy dwie narodo¬ wości w kształcie warstw społecznych, mieszczących się jedna nad drugą" (tamże, s. 470). Wskazywał, że sytuacja taka powoduje zbliżenie, niekoniecznie „przenarodowienie" - wynarodowienie, a tworzenie się nowych kategorii narodowych. Wymaga jednakże, co autor postulował, dobrowolnej rezygnacji grupy dominu¬ jącej z nabytych przywilejów i wszelkich form przemocy, konsekwentnego wpro¬ wadzenia zasady dwujęzyczności i pełnego włączenia grupy dotąd podporząd¬ kowanej do życia publicznego oraz nie zważania na oskarżenia popełniania zdra¬ dy narodowej (1901, s. 476). Zachowanie i stosowanie etnonimu Rusini miało oparcie w przywiązaniu do niego części spośród nich, samookreślających się na 6 6 I . Snitko to pseudonim utworzony z inicjału imienia - Izabela i nazwiska matki. �16 ZBIGNIEW JASIEWICZ podstawie tej nazwy, przekonanych o swojej odrębności, posiadających własne aspiracje polityczne i narodowe oraz tworzących własne instytucje w poszcze¬ gólnych krajach przez nich zamieszkałych, a także o zasięgu międzynarodowym. Często jednak tym terminem posługiwano się w celu konfrontacji, dla utrwale¬ nia hegemonii, z nadzieją na utrzymanie statusu Rusinów jako „masy etnicznej", która nie podejmie wysiłku przekształcenia się w naród i może z czasem zostanie wchłonięta przez grupę status narodu już posiadającą. Przeciwstawienia się aspi¬ racjom narodowym Rusinów i repolonizacji zruszczonych chłopów polskich do¬ magał się m.in. W. [sic!] Dajczak (1906). Zdawał sobie sprawę z krzywd wyrzą¬ dzonych Rusinom przez polską szlachtę, która miała chłopów za „żywy inwentarz" i inteligencję - urzędników polskich, którzy „traktowali tych chłopów jak psów" (1906, s. 4, 22). Obwiniał szlachtę o egoizm stanowy, który oddzielał j ą od chłopów, utrudniał polonizację i powodował, że „szlachcic do chłopa nie będzie mówił inaczej jak tylko po rusku, chociażby święcie był przekonany, że ten chłop jest Polakiem" (tamże, s. 11). Jednocześnie stwierdzał, że „pojęcie Ukrainy - ojczyzny nie istniało u ludu nigdy i nie istnieje" a za „ukraińców" uważał zwo¬ lenników stronnictwa „Młodych Rusinów", wspieranego przez część młodzieży polskiej (tamże, s. 21, 20). Także przedstawiciele Narodowej Demokracji na tere¬ nie Galicji konsekwentnie używali na początku X X wieku i później nazwy Rusini, „ruski". Barbara Stoczewska wiąże ten fakt z odmawianiem przez nich Rusinom prawa do bytu narodowego i obawami przed aspiracjami ludności rusińskiej do statusu narodu (2000, s. 240). Terminy „Ukraina", „Ukrainiec" oznaczające pierwotnie określony teren i jego mieszkańców, stały się znakiem kształtującego się narodu i jego nazwą. Wyparły nazwę Małorusi i Małorusinów i po przekroczeniu kordonu rosyjsko-austriackiego ograniczyły stosowanie nazwy Rusi i Rusinów. O terminie „Ukraińcy" jako etnonimie przynależnym wszystkim akceptującym go Rusinom oraz o ich prawach narodowych pisał Leon Wasilewski (1911). Godne uwagi jest ponadto stanowisko Jana Niecisława Baudouin de Courtenay, zawarte w rozprawie Kilka ogólników 0 obiektywnej i subiektywnej odrębności Ukrainy pod względem językowym, plemiennym, narodowym i państwowym (1925), opublikowanej w wydawnictwie Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki we Lwowie. Znakomity języko¬ znawca stwierdził, w sposób przyjęty również dzisiaj, że podstaw do wyodrębnie¬ nia grup o charakterze etnicznym i narodowym dostarczają cechy obiektywne 1 subiektywne. Do tych pierwszych zaliczył język i inne elementy kultury, do drugich poczucie jedności narodowej, uświadomienie narodowe. Uważał, że „ogół cech obiektywnych wytwarza pojęcie plemienia [dzisiaj powiedzielibyśmy, grupy etnicznej - Z.J.], ogół zaś cech subiektywnych - pojęcie narodu" (1925, s. 2). Po¬ twierdził odrębność języka ukraińskiego i krytycznie odniósł się do wcześniej¬ szych twierdzeń niektórych polskich pisarzy i uczonych, w tym Wincentego Pola i Franciszka Duchińskiego, że język ukraiński to „język chłopsko-ruski" lub „język polski, tylko z końcówkami ruskimi" (Baudouin de Courtenay 1925, s. 2). Odnalazł, wśród ludzi posługujących się tym językiem, uświadomienie narodowe, co pozwoliło mu uznać „osobny naród ukraiński, ze wszelkimi z tego uznania �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 17 wynikającymi konsekwencjami" (tamże, s. 6). Ówczesne zamienne stosowanie przymiotników takich jak „małoruski", „rusiński" czy „ruski" było, zdaniem autora, związane z niedawnym upowszechnieniem się określenia „ukraiński". Baudouin de Courtenay był przekonany, że „nawet najbardziej uświadomiony patriota ukraiń¬ ski nie powinien się obrażać z powodu ich używania, o ile oczywiście, dana nazwa ludu lub narodu nie kojarzy się w umyśle używającego jej z odcieniem lekceważe¬ nia lub pogardy" (tamże, s. 3). W ramach państw powstałych po upadku Austrii, Prus i Rosji, takich jak Polska i Czechosłowacja, dostrzegał praktykę uznawania za głównych gospodarzy kraju przedstawicieli jednej tylko narodowości panują¬ cej. Była to jednak, jego zdaniem, błędna i zgubna polityka; domagał się równo¬ uprawnienia wszystkich mieszkańców kraju (tamże, s. 15). Polskie teksty z X I X i początków X X wieku, stanowiące podstawę tego opraco¬ wania, są oczywiście tylko wyborem, dalekim od pełnej ich reprezentacji. Pozwalają jednak stwierdzić różnorodność postaw: obok postawy wyrażającej zrozumienie, współczucie, empatię, chęć dialogu i pojednania, obecna była postawa konfrontacji. Ta ostatnia przejawiała się w dystansie społecznym i dążeniu do utrzymywaniu pozycji uprzywilejowanej, odróżniającej pana od chłopa; różnicach wyznanio¬ wych: katolik a grekokatolik i prawosławny; odmienności etnicznej: Polak-Rusin; ocenie potencjału kulturalnego-uznawania posiadania lub nieposiadania kultury wyższej; przypisywania sobie statusu narodu i odmawiania takiego że statusu Rusinom/Ukraińcom. Choć należy zgodzić się z twierdzeniem Daniela Beauvois, sformułowanym na podstawie analizy treści pamiętników arystokratów i bogatej szlachty polskiej z kresów wschodnich, że Polacy kresowi mało dbali o zbu¬ dowanie związków z kulturami, w których ich kultura była zanurzona, to nie sposób przyjąć jego arbitralnie sformułowanej tezy dotyczącej tej rzeczywistości - „Sąsiedztwu kultur nie towarzyszy żadne wzajemne przenikanie" (2000, s. 197, 204). Podstaw dla wymiany kulturowej i porozumiewania się stwarzały m.in. takie ideologie i kształtowane w ich ramach postawy jak oświeceniowy fizjokratyzm, dostrzegający w polepszeniu sytuacji chłopa ważny czynnik rozwoju gospodar¬ czego, romantyczna fascynacja ludowością, w tym kozaczyzną, słowianofilstwo, poczucie związków z krajem i jego zróżnicowaną etnicznie ludnością, wreszcie uznanie praw społecznych i narodowych Ukraińców. Polskie piśmiennictwo o tre¬ ściach etnologicznych i antropologicznych dotyczące Ukrainy, tworzone na pod¬ stawie różnych założeń ideologicznych i naukowych, jest interesujące i ważne nie tylko dla badaczy polskich zajmujących się rozwojem kultury i nauki polskiej ale również dla uczonych ukraińskich rekonstruujących proces kształtowania się i rozwoju kultury i narodu ukraińskiego. �18 ZBIGNIEW JASIEWICZ LITERATURA B a u d o u i n de C o u r t e n a y J a n N . 1925, Kilka ogólników o obiektywnej i subiektywnej odrębności „Ukrainy" pod względem językowym, plemiennym, narodowym i państwowym, Sumptibus Societatis Scientiarum Sevcenkianea Ucrainensium, Leopolis. B e a u v o i s D a n i e l 2000, Oni i inni: pamiętnikarze polscy na kresach wschodnich w X X wieku, Przegląd Wschodni, t. 7, z. 1 (25), s. 185-204. B o l t a r o v i c Z o r i a n a E. 1976, Ukraina w doslidzenndh pol's'kih etnografiv XIX st., Naukova Dumka, Kii'v. B o r o d i n K s e n i a 2005, Vnesok Vaclava z Oles'ka u rozvitok slov'ans'kogo narodoznavstva, Problemi Slov'dnoznavstva, vip. 55, s. 116-125. - 2007, Koncepcijni zasadi peredmovi do zbirnika „Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego" Vaclava z Oles'ka, VisnikL'vivskogo Universietu, ser Filologicnd, vip. 41, s. 88-94. B r a n i c k i K s a w e r y 1879, Narodowości słowiańskie, Drukarnia Polska A . Reiff, Paryż. C z y ń s k i E d w a r d [Merczyng Henryk] 1909, Etnograficzno-statystyczny zarys liczebności i roz¬ siedlenia ludności polskiej, Drukarnia Piotra Laskauera, Warszawa. C u b i n s k i j P a v e l P. 1872, Polaki ugo-zapadnago kraa, [w:] Trudy etnograficesko-statisticeskoj ekspedicii v zapadno-russkij kraj. Materialy i izsl'dowanid sobr. P.P. Cubinskim, t. V I I , Imperatorskaa Tipografia, Sankt Peterburg, s. 215-330. D a j c z a k W. [sic!] 1906, Lud polski na ziemiach czerwonoruskich, Wydawnictwo Tygodnika „Ojczyzna", Lwów. Dolenga-Hodakovs'kij Z o r i a n 1974, Ukrains'ki narodni pisni v zapisah Zoriana Dolengi-Hodakovs'kogo, Naukova Dumka, Kii'v. D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i Z o r i a n 1818, O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Cwiczenia Naukowe, t. 2, nr 5, s. 3-27. F i s c h e r A d a m b. r., Etnografia województw południowowschodnich, maszynopis w Archi¬ wum Naukowym PTL, sygn. nr 125. - 1928, Rusini. Zarys etnografii Rusi, Książnica Atlas, Lwów. G i ż y c k i F r a n c i s z e k K s a w e r y (X.G.) 1810, Rys Ukrainy Zachodniej, b.w., Krzemieniec. J a s i e w i c z Z b i g n i e w 1992, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, Lud, t. 75, s. 11-54. J a s i e w i c z Z b i g n i e w , A l e k s a n d e r M . R i e s z e t o w 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Naukowego PTL we Wrocławiu i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 31-47. K a l i c k i B e r n a r d 1871, Kwestia ruska, Księgarnia Gubrynowicza i Schmitta, Lwów. K o p e r n i c k i I z y d o r 1889, O góralach ruskich w Galicji, Drukarnia Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego, Kraków. K o r o p a c z y ń s k i Z. [sic!] 1815, List do Z. Dołęgi-Chodakowskiego z 28 stycznia, Rosyjska Biblioteka Narodowa w Sankt Petersburgu, Oddział Rękopisów, fond 588, opis 4, jed, chran. 74, listok 2. K u t r z e b a S t a n i s ł a w 1916, Przeciwieństwa i źródła polskiej i rosyjskiej kultury, Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Lwów. L a c h - S z y r m a K r y s t y n 1818, Dumki ze śpiewów ludu wiejskiego Czerwonej Rusi, Dziennik Wileński, rocz. 6, styczeń-czerwiec, s. 489-496. L u b i c z - C z e r w i ń s k i I g n a c y 1805a, Swactwa, wesela i urodziny u ludu ruskiego na Rusi Czerwonej przez obywatela tamtejszego kraju opisane, Nowy Pamiętnik Warszawski, t. X V I I I , s. 365-372. - 1805b, Urodziny i zabawy u ludu na Rusi Czerwonej, Nowy Pamiętnik Warszawski, t. XIX, s. 242-245. - 1811, Okolica Zadniestrska między Stryjem a Łomnicą..., tudzież jaki jest lud prosty dla religii i pana swego, Drukiem Józefa Schnaydera, Lwów. �19 MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM - 1814, Uwagi rozumu i ludzkości nad fałszem i ciemnotą, zabobonów, gusłów [ . . . ] , Dru­ karnia Jana Gołębiowskiego, Przemyśl. - 1816, Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego, cz. I i I I , Drukarnia Jana Gołębiowskiego, Przemyśl. M a l a s - A k s a m i t o v a L. A. [sic!] 1967, Dolenga-Hodakovskij (Adam Ćarnockij) i ego nasledie, Lud, t. 51, s. 125-163. N o w o s i e l s k i A n t o n i [Marcinkowski Antoni] 1857a, Lud ukraiński, t. I , Nakład i druk T. Glucksberga, Wilno. - 1857b, Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekrety lekarskie, ubiory, tańce, gry itd., t. I I , Nakład i druk T. Glucksberga, Wilno. D ' O m a l i u s d ' H a l l o y J e a n J u l i e n 1852, O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótki rys etnografii, Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno. b.a. [Piątkiewicz Ludwik] 1827, O pieśniach ludu polskiego i ruskiego, [w:] Pątnik Narodowy czyli zbiór drukiem dotąd nieogłoszonychpism [...], wydany przez L. Piątkiewicza, t. 1, Nakładem Kuhna i Milikowskiego, Lwów, s. 90-128. P i e t r a s z e k E d w a r d 1995, „Lud prosty w całym sposobie życia swego". O pionierskiej mono­ grafii wsi I . L. Czerwińskiego, Lud, t. 78, s. 41-53. - 2007, Mazury i Lachy na Ukrainie i w południowo-zachodniej Małopolsce, [w:] Dziedzic¬ two kulturowe pograniczy. Drobna szlachta, red. I . Kotowicz Borowy, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, s. 49-61. P o l W i n c e n t y 1851, Rzut oka na północne stoki Karpat, Drukarnia „Czasu", Kraków. R o l l e A n t o n i J. 1857, Podole. Wycieczka w naddniestrzańską okolicę, Gazeta Codzienna, Warszawa, nr 14 (artykuł dostępny w zbiorach kolbergowskich Instytutu O. Kolberga w Poznaniu). S ę k o w s k i J ó z e f 1819, Dziennik podróży z Wilna przez Odessę do Sztambułu, Dziennik Wileński, rocz. 7, grudzień, s. 565-591. S n i t k o I . [Jan Herburt Heybowicz] 1901, Zarys pojęć o narodzie, Księgarnia Gubrynowicza i Schmidta, Lwów. S t o c z e w s k a B a r b a r a 2000, Źródła i główne idee nacjonalizmu polskiego, Przegląd Wschod­ ni, t. 7, z. 1 (25), s. 231-256. S z t a n d a r a M a g d a l e n a 2006, Fotografia etnograficzna i „fotograficzność" etnografii IIpołowy XIX i I połowy XX wieku. Studium z historii myśli etnograficznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole. W a s i l e w s k i L e o n 1911, Ukraina i sprawa ukraińska, Sp. Nakł. „Książka", Kraków. Z a l e s k i W a c ł a w (Wacław z Oleska) 1833, Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, F. Piller, Lwów. ZBIGNIEW JASIEWICZ BETWEEN THE CONFRONTATION A N D RECONCILIATION. UKRAINIANS A N D THEIR CULTURE I N POLISH ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL LITERATURE IN 1 9 A N D THE BEGINNING OF 2 0 CENTURY. t h t h Summary This article presents and discusses descriptions and assessments of Ukrainians, known before also as Ruthenians, Malorosiyans (Little Russians) or Malorusiyans (Little Ruthenians), and their culture, included in Polish ethnological and anthropological literature in 19 and the begin­ ning of 20 century. Analyzing the articles and books of that period the author focuses not only on th th �20 ZBIGNIEW JASIEWICZ ethnographic details but also tries to re-sketch what and how their authors were thinking and evaluating Ukrainian people and culture. He presents the whole scope of attitudes towards Ukra­ inians from confrontation to these aimed at understanding, cultural dialog and reconciliation. The author is especially interested in Polish-Ukrainian cultural exchange and Polish researchers' attitudes to the process of Ukrainian national building. He analyzes works and writings of people such as Ignacy Lubicz-Czerwiński, Zorian Dołęga-Chodakowski, Franciszek Ksawery Giżycki, Józef Sękowski, Wacław Zaleski, Antoni Marcinkowski, Bernard Kalicki, Ksawery Branicki, Jan Herburt-Heybowicz, Jan Baudouin de Courtenay and Adam Fischer. This article was written in the course of author's research on Polish works focusing on Ukrainian culture and their contribution to Polish and Ukrainian ethnology and, in general sense, the contribution to the culture of both nations and their mutual relations. J.D. Adres Autora: Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: jasezb@poczta.onet.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc0b6586560494bee467c6ea0f4757d4.pdf 91e0b34806345361561ef010ec0f80df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2041 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource migracje etniczność Kazachstan - Polonia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1894 Title A name given to the resource Polacy z Ukrainy w Kazachstanie / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.11-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań POLACY Z UKRAINY W KAZACHSTANIE. ETNICZNOŚĆ A HISTORIA Informacje o Polakach w Kazachstanie, deportowanych tam z radzieckiej Ukrainy w połowie lat trzydziestych, napływały stopniowo i długo były ogólnikowe lub fragmentaryczne. Pierwszego oficjalnego potwierdzenia występowania w Kazachstanie ludności polskiej dostarczyły dane ze spisu powszechnego w ZSRR w roku 1959, wymieniające 53.102 Polaków wśród mieszkańców republiki (Itoqi ... , SSSR, 1962, s. 206). Ujawnienie zamieszkiwania Polaków w Kazachstanie w opublikowanych danych ze spisu, choć ważne, bowiem ciągle jeszcze milczano o przeszło milionowej grupie Niemców na tymże terenie, nie ułatwiło kontaktów i poznania tej zbiorowości. Skupiska polskie z ZSRR pozostawały bowiem poza zakresem zainteresowań agend rządu polskiego. Dodatkową przeszkodę w dotarciu do Polaków w Kazachstanie, osiedlonych przede wszystkim w północnej części kraju (ryc. I), stanowił peryferyjny charakter tego obszaru, trudno dostępnego także ze względu na zlokalizowane tam obiekty związane z badaniami neuklarnymi i kosmicznymi. Bliższe dane o Polakach zamieszkałych w Kazachstanie pierwszy przekazał ks. Wladysław Bukowiński, który w roku 1969 spisał Wspomnienia z Kazachstanu, kilkakrotnie publikowane, początkowo w obiegu nielegalnym. Od końca lat siedemdziesiątych, w polskiej prasie pisze na ich temat Jan Plater-Gajewski, zasłużony organizator Polaków w Kazachstanie. Informacje napływają szerzej jednak dopiero w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Do Kazachstanu dotarli wówczas dziennikarze, przekazujący reportaże prasowe i telewizyjne oraz pierwsi polscy badacze (por. R. Wyszyński, 1991). Na początku lat dziewięćdziesiątych zaczęły się pojawiać relacje nauczycieli i księży z Polski, skierowanych do pracy wśród tej zbiorowości polskiej. Uderza rzadkie pojawianie się wzmianek o Polakach z radzieckiej Ukrainy we wspomnieniach Polaków deportowanych na teren Kazachstanu w latach 1940 i 1941 z wchodzących przed wojną w skład państwa polskiego ziem zachodniej U~rainy i Białorusi. W roku 1990 do Kazachstanu wyjechał zespół etnologów z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, zainteresowany kulturą i tożsamością �12 etniczną tamtejszych Polaków 1. Nieco później prace terenowe wśród Polaków w Kazachstanie inicjuje Instytut Etnografii Akademii Nauk ZSRR w Moskwie. Pierwsze badania polskich zbiorowości w Kazachstanie przeprowadzili jednak w roku 1976 językoznawcy radzieccy (N. E. Ananiewa, 1984, 1990: J. P. Golcekier, 1984). Przedmiotem zainteresowania w tym artykule będą Polacy z Ukrainy żyjący w Kazachstanie, nazywani przeze mnie Polakami ukraińsko-kazachstańskimi. Odrębność tej zbiorowości ukształtowała historia i związane z nią doświadczenia: zamieszkiwanie w środowisku ukraińskim, od czasu zaborów poza granicami państwa polskiego oraz deportacja w połowie lat trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu i poddanie, na blisko 20 lat, rygorom "specjalnego osiedlenia". Celem natomiast będzie próba zrozumienia tej grupy w jej niepowtarzalnych, tragicznych losach historycznych, powodujących przekształcenia w charakterze etniczności. Źródłową podstawę pracy, obok danych z literatury, stanowią materiały zebrane przeze mnie w trakcie badań terenowych w Kazachstanie w roku 19902, uzupełnione informacjami przekazanymi przez innych uczestników tych i następnych badań, zorganizowanych w roku 1991. Rozmowy, które przeprowadziłem w Kazachstanie, zapisywane a niektóre z nich nagrywane, nie miały jednak charakteru sformalizowanych wywiadów, skierowanych na zdobycie danych o zagadnieniach etnicznych. W tej sytuacji wartość uzyskanych w nich informacji na temat tożsamości etnicznej jest chyba dość duża. Pojawiły się one bowiem nie jako wynik odpytywania, które mogłoby zostać rozpoznane przez rozmówców jako sprawdzanie ich polskości, a w toku rozmów, dotyczących bardzo wielu różnych spraw, ujawniających również, tak zrozumiałe przecież w warunkach tej zbiorowości, niezdecydowanie w wyborach tożsamościowych. Jestem świadom jednak wielu braków mojego opracowania i dlatego artykuł ten powinien zostać potraktowany jako próba wstępnego ujęcia problematyki i sformułowania pytań badawczych. l Wyjazd badawczy do Kazachstanu odbył się w dniach 26.10-14.11.1990 roku w ramach projektu "Polacy w Kazachstanie. Kultura i świadomość ctniczna", kierowanego przez dr. M. Gawęckiego. Zespół w składzie: M. Gawęcki, Z. lasiewicz, M. Kośko i M. Leonowicz przeprowadził wówczas badania we wsiach Krasnaja Poljana i Oziornoje w obwodzie kokczetawskim. Przebywał również we wsi Oktjabr' obwodu ałma-atyjskiego. Badania powtórzone zostały w dniach 7.11-3.12.1991 przez zespół: M. Gawęcki, A. Kuczyński (Uniwersytet Wrocławski), G. Pełczyński i A. Posern-Zieliński z udziałem etnologa D. Achabajewej z Ałma-Aty. Badania przeprowadzono we wsiach Oktjabr', Nikołajewka i Frunze obwodu ałma-atyjskiego. Projekt finansowany był w roku 1990 i 1991 ze środków UAM i MEN, natomiast od końca 1991 roku z funduszu Komitetu Badań Naukowych. 2 Serdecznie dziękuję wszystkim moim rozmówcom w Kazachstanie. Szczególne wyrazy wdzięczności pragnę przekazać pp. Drohomireckim ze wsi Krasnaja Poljana i pp. Iszczakom z Oziornoje, którzy przyjęli mnie pod swój dach, a także p. Romanowi Krajewskiemu z Ałma-Ata za ogólne dane, dotyczące Polaków w Kazachstanie. �13 Zróżnicowanie etniczności W podjętej analizie koncentrował się będę na historycznych, związanych z czasem i miejscem, uwarunkowaniach etniczności. Etniczność określam jako sposób identyfikacji związany z wyróżnikami kulturowymi, takimi najczęściej jak świadomość odrębnej przeszłości, język, religia, obyczaj, przybierający różną postać i powodujący różne następstwa w różnych warunkach czasu i przestrzeni. Z wielu możliwych znaczeń tego terminu wybieram zatem takie, które pozwala na wskazanie właściwości grup etnicznych (por. A. Posem-Zieliński, 1987, s. 79 i n.) ale zarazem przeciwstawia się jego ograniczeniu do sytuacji wewnątrz polietnicznego społeczeństwa i państwa (R. H. Winthrop, 1991, s. 94). Zakłada ponadto ścisły związek etniczności z identyfikacją. Z tego powodu nie traktuję etniczności jako zjawiska "naturalnego", towarzyszącego ludzkości od samego jej początku, takiego jakimi były familijność czy lokalność, lecz jako zjawisko wyrastające ponad więzi krewniacze i lokalne, wymagające zalążkowych choćby form świadomości zbiorowej (J. Wiatr, 1973, s. 391). Dla zrozumienia przekształceń i zróżnicowań etniczności istotne znaczenie ma ustalenie relacji między nią a narodowością. Zgadzam się tylko z drugim członem twierdzenia E. Nowickiej: "Każdy naród jest grupą etniczną ale nie każda grupa etniczna jest narodem" (1990, s. 56). Również nie każdy naród jest grupą etniczną. Wzorem wielu badaczy, ostatnio E. Gellnera (1991, s. 9 i n.) i E. J. Hobsbawma (1992, 3 i n.) widzę możliwość rozłącznego ujmowania dla celów analitycznych etniczności i narodowości, pierwszej charakteryzowanej głównie w kategoriach kulturowych, drugiej przede wszystkim w kategoriach politycznych. Powiązanie w tradycji polskiej myśli społecznej pojęcia narodu raczej ze wspólnotą kulturową niż polityczną (J. Szacki, 1984, s. 10), poprzedzone myśleniem o narodzie jako wrodzonej idei, pierwotnej wobec potrzeby państwa (por. choćby K. Brodziński, b.r.w., s. 6, 14), nie powinno nam utrudniać dostrzeżenia, obok etnonarodów, również narodów tworzonych na zasadzie uczestnictwa w państwie. Etniczność i narodowość traktowane tu będą jako stany społeczno-kulturowe nie tylko zastępujące się w rozwoju historycznym (A. D Smith, 1981, s. 86 i in.; 1986, s. 2 i n.) ale również współwystępujące, tworzące niekiedy dwa sposoby wyrażania tożsamości, stosowane w różnych sytuacjach i wypełniane różnymi treściami. Polacy w Kazachstanie stanowili grupę etniczną włączoną w proces tworzenia narodu politycznego - "ludu radzieckiego" a jednocześnie współżyjącą na terenie Kazachstanu z innymi grupami etnicznymi i etnonarodami, wśród tych ostatnich z Rosjanami, i przekształcającymi się wetnonaród Kazachami. Dostrzec można dwie postacie etniczności obecne w przeszłości i współcześnie. Pierwsza z nich pojawia się w tych sytuacjach, kiedy zbiorowość o wspólnych cechach kulturowych nie wykorzystuje ich dla kształtowania więzi szerszych niż wynikające z bezpośrednich kontaktów społecznych. Ta postać �14 etniczności i zbiorowości ją przyjmujące nazywane były "przed narodowym, naturalnym skupieniem ludzkim" w terminologii K. Kelles-Krauza (M. Bębenek, 1987, s. 24), "ludem", który jest "po poprostu rasą socjologiczną" (S. Orsini-Rosenberg, 1932, s. 402), "grupami par excelence ludowymi" (J. Obrębski, 1936 a, s. 181; 1936 b, s. 592) i już z wyraźnie zaznaczonym wartościowaniem "surową masą etnograficzną" (L. Wasilewski, 1929, s. 10). Spotykana była najczęściej w warunkach trwałych podziałów na lud i grupy elitarne w ramach społeczeństwa stanowego lub, jakby powiedział E. Gellner agrarnego, lecz pojawić się może także w sytuacji degradacji grupy lub w związku z dezintegracją społeczną 3. Kształtuje "grupę w sobie" - używam tu pojęcia stosowanego w analizach klasy społecznej - niezdolną do artykułowania swoich potrzeb. Upowszechnienie się świadomości wspólnoty i pojawienie się instytucji umacniających ideologię wspólnego działania prowadzi do ukształtowania się drugiej postaci etniczności, wyrażanej przez grupę etniczną "dla siebie", zdolną do przyjęcia i realizacji programu na rzecz grupy. Grupa taka może dać początek narodowi, stać się, pozostając w diasporze, mniejszością narodową lub też przekształcić się w grupę tzw. etników w ramach etnicznie pluralistycznego państwa i narodu. Obydwie postacie etniczności, jak wskazuje na to choćby historia Polski, występują nie tylko w porządku rozwojowym ale mogą również współistnieć w ramach jednej grupy etnicznej społeczeństwa stanowego. Różnice m.in. w dostępie do praw politycznych i intensywności więzi organizacyjnej i symbolicznej nadają specyficzny charakter tego rodzaju wspólnotom, nazwanym przez A. D. Smitha, m.in. w oparciu o materiał polski, "ethniami bocznymi i ekstensywnymi" (1986, s. 105 i in.). Choć w języku staropolskim używano określenia nie tylko "naród szlachecki" ale również "kmiecy" a nawet "naród kapłański", a określenia te informowały przede wszystkim o pochodzeniu, stanie, gatunku (Słownik polszczyzny ... , 1985), to jednak głównie przedstawiciele "narodu szlacheckiego" mogli stać się wyrazicielami ideologii stanowego państwa i narodu, usiłującej podporządkować sobie idee etniczne a nawet religijne. "Polskość dwudzielna (szlachta - lud) zaczyna zamierać ostatecznie koło połowy XX wieku" pisze T. Lepkowski (1989, s. 16). Przyjęte założenie o rozdzielności etniczności i narodowości nie oznacza negacji wzajemnych powiązań. Etniczność przecież stanowi korzystną podstawę tworzenia narodów. Dostarcza bowiem wykształconych w swoich ramach czynników integracji, przede wszystkim języka a także rodowodu historycznego. Jest jednym z ważnych sposobów "wypełniania pustego kontenera nacjonalizmu" (E. J. Hobsbawm, 1992, s. 4). Osadzona w ramach narodowych sama z kolei podlega głębokim przekształceniom w zależności od warunków politycznych i społeczno-ekonomicznych oraz przyjmowanych J L. Cichoblaziński (1990, s. 89) używa terminu "miazga etniczna" dla określenia stanu, który może pojawiać się w Polsce w następstwie nie zatrzymanych procesów dezintegracyjnych. �15 programów. Związek między etnicznością a narodowością nie jest jednak prosty. Naród w swojej genealogii i kulturze nigdy nie jest sukcesorem jednej grupy etnicznej. Wchłania bowiem i asymiluje przedstawicieli wielu spośród nich i syntetyzuje wiele etnicznych tradycji kulturowych. Można również dostrzec przekształcenia w funkcjach etniczności, rezygnację z funkcji komunikacyjnych na rzecz symbolicznych i w ten sposób uniknięcie konfliktu między potrzebą integracji a utrzymania i rozwinięcia wniesionej tożsamości, występujące w państwach postindustrialnych, budowanych na podstawie imigracyjnej, takich jak Stany Zjednoczone (l. Rokicki, 1992, s. 20 i n.). Etniczność ponadto, oddzielnie czy w połączeniu z narodowością, może stanowić podstawę do kształtowania innych jeszcze form identyfikacji i lojalności, tworzonych przez grupy polityczne lub wyznaniowe4. Rozdzielenie etniczności i narodowości służy w artykule uzasadnieniu tezy o etnicznej głównie polskości omawianej zbiorowości. Polacy ukraińsko-kazachstańscy nie są, moim zdaniem, "byłymi Polakami", "Polakami z pochodzenia", "grupą genetycznie polską" 5. Są Polakami, w etnicznym tego terminu znaczeniu, polską gupą terytorialną o odrębnej i tragicznej historii. Byli oni wyłączeni z procesów, które kształtowały narodowe cechy Polaków w kraju, poddani oddziaływaniom w części obcym pozostałym Polakom a nawet zaprogramowanym w celu wymuszenia degradacji grupy, asymilowani i z utrzymanymi jedynie reliktowymi elementami polskiej kultury. Są grupą "inaczej polską", odpowiadającą inkluzywnemu rozumieniu polskości i Polonii (A. K. Paluch, 1976, s. 53 i n.) i jednocześnie wskazującą na brak sensu jej charakteryzowania na zasadzie porównywania z Polakami w kraju. Oczywistym nieporozumieniem zatem jest zaproponowany przez R. Wyszyńskiego dla zbadania Polaków w Kazachstanie zabieg "stopniowalności polskości" (1991, :. 161)6. Każe on bowiem widzieć polskość jako zjawisko pozahistoryczne, sprowadzalne do "czystego modelu polskości" (1991, s. 163), a jednocześnie pomija najważnieszy aspekt etniczności jakim jest samoidentyfikacja, nie zawsze związana z obiektywnymi cechami kulturowymi i trudno poddająca się pomiarowi. W analizie przemian etniczności Polaków ukraińsko-kazachstańskich zwrócę wagę na zmieniające się jej funkcje i cechy. Wymieniłem już funkcję .; Odnotować w tym miejscu należy interesującą dyskusję nad podziałem Polaków po roku 1945 na "naród - państwo" i "naród - lud" z odmienną tradycją, symboliką a nawet językiem (por. T. Łepkowski, 1989, s. 51 i n.) lub podziałem Niemców w związku z istnieniem przez kilkadziesiąt lat dwóch państw niemicckich. 5 Określenia używane w artykułach dziennikarskich i dyskusjach naukowych. Artykuł nie jest pozbawiony wartości materiałowych i metodycznych. Kolejnym, tym razem niedopuszczalnym nieporozumieniem jest jednak przypisanie koncepcji stopniowalności polskości S. Ossowskiemu. S. Ossowski nic sformułował takiej koncepcji, a odkrył jej występowanie wśród mieszkańców Śląska Opolskiego i analizował ją. Pisał: .,Przynależność do zbiorowości narodowej dla micszkańców Giełczyna podlega stopniowaniu" (1984b, s. 113). Ó �16 komunikacyjną i symboliczną oraz związaną z O1ml I ważną w etniczności funkcję samoidentyfikacyjną. Pochodną wobec wymienionych jest funkcja artykułowania potrzeb i organizowania się w celu ich zaspokajania. Funkcje etniczności kreujące grupę, nazwijmy je wewnętrznymi, należy uzupełnić takimi, które określają miejsce członków grupy i grupy jako całości w świecie zewnętrznym. W polietnicznym otoczeniu, a taka tylko sytuacja jest dla nas tutaj interesująca, przynależność etniczna może przesądzać o bardziej lub mniej satysfakcjonującej pozycji w strukturach społecznych, ekonomicznych i politycznych miejsca zamieszkania. W skrajnych przypadkach, a takie były udziałem omawianej zbiorowości Polaków, raz stawiała ich na szczycie drabiny społeczno-kulturowej i politycznej a potem skazywała na degradację i egzystencję na granicy likwidacji fizycznej. Aktywizowanie poszczególnych funkcji i sposób ich realizacji związane są zatem z warunkami etniczności tworzonymi przez samą grupę, związanymi z jej charakterem, lecz także, co jest szczególnie ważne w wypadku grupy rozproszonej, stosunkiem do niej innych grup etnicznych i narodowych oraz polityką państwa, w którym zamieszkuje. Korzystne lub niekorzystne warunki etniczności, określane tak ze względu na ich skutek dla umacniania się lub zaniku grupy, nie muszą mieć tych samych następstw dla członków tej grupy w ich bytowaniu poza własną etnicznością. Funkcje komunikacyjne etniczności, ograniczające możliwości egzystencjalne członków grupy, ulegają redukcji i nie zawsze są kompensowane funkcjami symbolicznymi. Jednocześnie w warunkach krzywdzących grupę rodzi się i umacnia ideologia dowartościowująca grupę, pomagająca przetrwaniu, z którą może jednak współwystępować refleksja nad słabościami i nieuchronnością zaniku. W moich rozważaniach posłużę się ponadto założeniem hierarchii ważności cech etnicznych i możliwości daleko idącej ich redukcji. W różnych warunkach różne cechy etniczne przejmują zadanie utrzymania odrębności grupy. Najważniejsza jest jednak świadomość przynależności. Świadomość taka, jeśli zostaje utrzymana, pozwala na odbudowanie w korzystnych warunkach etniczności pełnej, zwykle w ramach grupy narodowej. Historia a współczesność Wybór wyjaśniania przy pomocy historii ma w tej pracy określony cel. Jest nim umieszczenie badanej zbiorowości w szerokiej perspektywie historycznej umożliwiającej śledzenie przemian zarówno w warunkach bytowania jak ; w etnicznym charakterze grupy. Dzięki tej właśnie perspektywie dowiadujemy się, że Polacy ukraińsko-kazachstańscy nigdy nie należeli do innej, poza polską, grupy etnicznej. Szkoda jedynie, że niewiele jest prac, które pozwalają poznać ich historię. Do najcenniejszych należą studia A. Jabłonowskiego (1912), opracowania D. Beauvois (1987,1988) o polskiej szlachcie na Ukrainie w XIX wieku, praca M. Iwanowa (1991) przedstawiająca sytuację Polaków �17 w ZSRR przed II wojną światową, m.in. na Ukrainie, lecz nie dostarczająca jednak wystarczających informacji o wywózce i losie deportowanej ludności polskiej oraz artykuł W. N. Ziem skowa (1990), piszącego o tzw. "spiecposielencach", wśród nich również Polakach, na podstawie dokumentów NKWD i MWD. Nadal nie ma jednak odpowiedzi na wiele ważnych pytań i historia Polaków w Kazachstanie wymaga dalszych badań. Myślenie historyczne ingeruje w podjętej tu analizie również w sposób rozumienia współczesności. Współczesność bowiem w tej pracy to nie tylko to, co następuje po przeszłości i to, co wymaga wyjaśnienia przez przeszłość ale także każde zastosowane tu "unieruchomienie" przeszłości, pozwalające na analizę synchroniczną. W tym ujęciu proces historyczny to nie tylko obraz zjawiska zmieniającego się zgodnie z linią czasu ale przede wszystkim szereg wybranych, nakładających się na siebie obrazów z przeszłości, pozwalających na rozpatrywanie etniczności w takim stopniu, w jakim pozwalają na to zebrane przeze mnie materiały, w jej uwarunkowaniach. Oczywiście "teraźniejsza współczesność" - współczesność badanej grupy i badacza, choć włączona w proces historyczny, uznawana jest za kategorialnie odrębną i najważniejszą. Jedynie ona jest bowiem twórcza w tym sensie, że może zmienić życie zbiorowości a badaczowi pozwala na udział w tworzeniu źródeł i na inne sposoby ingerowania w rzeczywistość. Współczesność ta dostarcza również danych do przeszłości, tak jak jest ona widziana przez badaną grupę i jej otoczenie. Jedną z istotnych trudności tego rodzaju analizy jest określenie mechanizmu przekształcania się przeszłości w każdorazową współczesność, sposobu przedstawiania przeszłości we współczesności oraz oddziaływania tej współczesności na przyszłość. W jaki sposób grupa nawiązuje do przeszłości i w jaki sposób wykorzystuje doświadczenie z przeszłości do kształtowania swoich teraźniejszych i przyszłych losów? W rozważaniach nad obecnością przeszłości we współczesności posługiwać się będę koncepcją tradycji (l. Szacki, 1971, por. również Z. Jasiewicz, 1987), pamięci historycznej ( M. Halbwachs, 1969) ale także doświadczenia historycznego, które stanowi uświadomioną lub nieuświadomioną, stale zmienną, bo weryfikowaną w teraźniejszości, postawę i wzór zachowania nawiązujący do przeszłości. Na Ukrainie Interesującą nas grupę Polaków w Kazachstanie wywodzimy, na podstawie wiedzy ojej pochodzeniu, z polskiej ludności na Podolu i Wołyniu. Na te tereny Ukrainy osadnicy polscy przybyli głównie w czasach saskich, po wojnach kozackich, tureckich i szwedzkich. Nie wiemy w jakim zakresie był to wówczas powrót na tereny poprzednio już zamieszkałe a w jakim przesunięcie się nowych osadników na wschód. Najprawdopodobniej była to jednak ludność od dawna zamieszkała na ziemiach ruskich. Stanowiła kontynuację 2 - Lud t. LXXV �18 polskiej kolonizacji, zapoczątkowanej w połowie XIV wieku w związku z osadzeniem księcia Jerzego Trojdenowicza z dynastii mazowieckiej na tronie halickim i opanowaniem Rusi Czerwonej przez Kazimierza Wielkiego. Swój rozkwit kolonizacja ta osiągnęła w XVI wieku, szczególnie po Unii Lubelskiej (A. Jabłonowski, 1912, s. 89 i n.). Obok Mazowsza jako teren pochodzenia osadników, przesuwających się w swej masie zapewne stopniowo na wschód, wskazywane jest również Sandomierskie i południowa Małopolska a nawet Śląsk i Niemcy (A. Jabłonowski, 1992, s. 336; W. A. Serczyk, 1979, s. 54). O osadnictwie z Mazowsza świadczy nazwa Mazurzy, często spotykana jako określenie polskiej ludności na Ukrainie, zachowana również w Kazachstanie. Nie opracowano dotąd zasięgu tego interesującego etnonimu. M. Handelsman pisze, że tę "odwieczną nazwę" nosiła ludność polska "koło Lwowa i aż po Tarnopol" (1932, s. 591). Wydana przed wojną we Lwowie encyklopedia ukraińska podaje ją jako nazwę polskich wieśniaków Zachodniej Galicji (Ukrainśka ... , 1930-1931, t. 2, s. 598). Wiemy jednak, że występowała ona i nadal występuje we wschodniej Galicji a także za Zbruczem, we wschodniej części Podola i Wołynia. Łączona była z mazurzeniem (Słownik geograficzny ... , 1885, t. 6, s. 191). Ostatnio jednak dialektolodzy skłonni byliby podważyć tezę, w oparciu o brak śladów mazurzenia w przejmowanych do języka ukraińskiego polonizmach, o dominującej roli elementu mazurskiego w kolonizacji Rusi Czerwonej (M. Karpluk, 1986, s. 21). Do podjęcia badań nad Mazurami, już w połowie XIX wieku zachęcał J. Rolle (1857)7. On też pierwszy postawił pytanie o mechanizm utrzymywania się i znaczenie tej nazwy. Czy jest ona pozostałością po osadnictwie mazurskim i, dodajmy, potwierdzeniem tożsamości etnicznej Mazurów (por. H. Samsonowicz, 1989, s. 147), czy wskazuje etniczność polską, czy też jest sposobem odróżnienia katolickich od prawosławnych mieszkańców wsi? Niejasna jest też sprawa przynależności społecznej Mazurów. Pod koniec XIX wieku przedstawiono ich jako chłopów (l. Bartoszewicz, 1912, s. 22), natomiast wcześniej mówi się o nich również jako o ubogiej szlachcie (D. Beauvois, 1988, s. 84). Bez dodatkowych badań historycznych nie rozstrzygniemy, czy w grupie Mazurów występowali zarówno chłopi jak i szlachta, czy też stanowili oni grupę szlachecką najwcześniej pozbawioną praw i świadomości przynależności do tego stanu. Występowanie etnonimu Mazurzy w każdym razie stanowi interesujący ślad procesów etnicznych na Ukrainie, które polegały nie tylko na kontaktach ludności przybyłej z ziem polskich z przeważającym tu żywiołem ruskim ale również na utrzymywaniu wyróżników etnicznych lub regionalnych wśród tej ludności. Na kresach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej wystąpiła zależność między strukturą i procesami etnicznymi a strukturą społeczną, która prze7 Mgr D. Pawlak z Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga dziękuję za wska7.anie artykułu J. Rollego, znajdującego się w tekach kolbergowskich. �19 trwała co najmniej do czasów powstania ZSRR. Częściej na tym terenie ludźmi dysponującymi uprawnieniami politycznymi a przede wszystkim wolnością osobistą przed uwłaszczeniem byli Polacy. Społeczną niekompletność polskości na wschodzie, reprezentowanej głównie przez szlachtę, dostrzegł T. Lepkowski (1967, 125 i n.). Status etnoklasy przysługiwał jednak przede wszystkim możnowładztwu i szlachcie ziemiańskiej a także obejmował szlachtę zagrodową i bezrolną, pełniącą często rolę służebną wobec właścicieli ziemskich, natomiast nie dotyczył już polskich chłopów, kategorii zresztą nielicznej na kresach. Niższe warstwy etnicznie polskie podlegały rutenizacji, były włączane, ze względu na warunki bytowania, w ruskie środowisko chłopskie. A. Jabłonowski pisal: " ... przybysz polski na Ukrainę, z ludu pochodzący, tonął tu pospolicie w miejscowej masie ruskiej" (1912, 219). Zależności między strukturą etniczną a społeczną podporządkowane były jednak w ramach Rzeczypospolitej wartości nadrzędnej, jaką była przynależność do stanu. To właśnie bycie szlachcicem a nie pozostawanie etnicznym Polakiem decydowało o przynależności do "narodu szlacheckiego", stanowiącego jedyną uświadamianą sobie, od XV do końca XVIII wieku i dłużej, formę "narodu polskiego". "W obrębie narodu szlacheckiego spotykali się ludzie różnej mowy i różnego wyznania (te elementy, ważne jako wyróżniki przynależności narodowej dla chlopa i rzemieślnika, dla szlachty polskiej nie miały większego znaczenia ... ") - dowodził T. Lepkowski (1989, s. 27). Termin "naród polski" nie odnosił się" ... ani do ojczystego języka człowieka, ani też do jego wyznania czy pochodzenia etnicznego" - stwierdził N. Davis (1991, s. 29). Stąd też polszczenie dawnych kniaziów i bojarów z ziem ruskich, głównie po Unii Lubelskiej, a później związane z dalszymi postępami polonizacji na ziemiach prawobrzeżnej Ukrainy po wojnach kozackich (W. Lipiński, 1909, s. 18; L. Wasilewski, 1925, s. 31), miało charakter w pierwszym rzędzie identyfikacji z państwem i systemem społecznym. Nie musiało oznaczać przyjęcia etnicznej polskości. Określenie "gen te Ruthenus, natione Polonus" stosowane wobec tej szlachty (W. Lipiński, 1909, s. 48; A. Jabłonowski, 1912, s. 239) pozwala mówić o zaawansowanym już procesie tworzenia się wieloetnicznego szlacheckiego narodu polskiego. Obok czynnika politycznego i społecznego, oddziałujących na przebieg procesów etnicznych, należy poddać analizie jeszcze jeden, a mianowicie religijny. Podziały religijne na ziemiach Ukrainy, wyznaczone przynależnością do katolicyzmu i prawosławia, umacniały zróżnicowanie etniczne. Unia zawarta w roku 1596 między kościołem rzymsko-katolickim a częścią hierarchii kościoła prawosławnego osłabiała a jednocześnie skompłikowała te podziały. Utworzenie kościoła grecko-katolickiego z jednej strony umożliwiło polityczną głównie i kulturową polonizację szlachty pochodzenia ruskiego, ale z drugiej rutenizację niższych polskich warstw społecznych. "Przed powstaniem Unii ruszczyć polskich chłopów nie było łatwo ... " pisze 1. Widajewicz i oskarżając �20 hospodynów o "wrywanie się w administrację sakramentów" konkluduje: " ... Zaprowadzenie unii kościelnej nie wyszło na korzyść osiadłego pośród Rusinów polskiego żywiołu" (1934, s. 181)8. Przeprowadzony powyżej wywód, przedstawiający w sposób ogólny warunki i kierunek procesów etnicznych na ziemiach ukraińskich w czasach przedrozbiorowych nie pozwala na dokładne wyjaśnienie zbiorowej genealogii Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Można jednak sądzić, że ich przodkowie dotrwali do końca Rzeczypospolitej jako grupa drobnej szlachty, podlegająca wpływom kultury ukraińskiej, która zachowała jednak swoją odrębność od ludności chłopskiej ze względu na wolność osobistą i katolicyzm. Zajęcie przez Rosję w roku t 793 ziem "prawobrzeżnej Ukrainy", bo one nas tutaj interesują jako miejsce pochodzenia Polaków z Kazachstanu, utrwalone aktem zaborów w roku 1795, niewiele zmieniło w sytuacji społeczno-etnicznej tego terenu. Z pretensją wobec zaborcy A. Jabłonowski stwierdza: " ... początkowo nie tylko utrzymano, lecz podniesiono nawet przemoc szlachty nad poddanymi" (1912, s. 359)9 a D. Beauvois uzupełnia: " ... polskość stała się dla Rosjan czymś podejrzanym dopiero po Powstaniu Listopadowym" (1988, s. 20). Lata trzydzieste tworzą nowe warunki procesów etnicznych nie tylko z powodu powstania w roku 1831. Złożyły się na nie w tymże czasie przede wszystkim ewolucja imperium rosyjskiego w kierunku narodowym oraz rozwój ukraińskiej świadomości narodowej (N. Davis, 1991, s. 143; W. A. Serczyk, 1979, s. 228 i n.). 8 Uznanie przynależności Rusinów do szeroko ujmowanego narodu polskiego stało się częścią składową XIX-wiecznych koncepcji wieloetnicznego narodu polskiego (T. Łepkowski, 1973, s. 239). Był nią również pozytywny stosunek do unitów. "Źle się stalo, że unici i w ogólności wszyscy mieszkańee, których zowiemy Rusinami - pisał w swych rozmyślaniach o naprawie Rzeczypospolitej Kazimierz Markiewicz, uczestnik Powstania Listopadowego i emigrant we Francji - są uważani w kraju za klasę zupelnie osobną, za inny poniekąd naród i że właściciele lacińskiego obrządku nicprzychylnym (powszechnie) na nich patrzą okiem, odrazę prawic do nich i do ich obrządku mają i okazują" (B. Konarska, 1989, s. 312). 9 Zmianę warunków umożliwiających egzekwowanie pańszczyzny w poszerzonym wymiarze i wiązanie ich z objęciem terenu przez Rosję, potwierdza pieśń zanotowana przez O. Kolberga (1964, 292), który na Wołyniu przebywał w 1862 roku: "Buła Polszcza, buła Polszcza a teper Rusyna, ne zastupy!' syn za ba!'ka a ba!'ko za syna. Oj za Polszi dobre bulo ludiam na robotu, ciłyj tydzień sobi robysz ...... w sobotu. Za Rusyji dużo nam zła ludiam na robot u, ciłyj tyżdeń na pańszczyni, szarwarok w sobotu." �21 Polakami na prawobrzeżnej Ukrainie była w I połowie XIX wieku głównie szlachta. D. Beauvois przedstawiając sytuację w trzech guberniach: kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej stwierdza: " ... cała ludność polska zamieszkująca Ukrainę legitymowała się herbem szlacheckim", nie zastanawia się jednak nad dostrzeżonym przez siebie faktem występowania, obok 410.212 szlachty także 579.402 chłopów wyznania katolickiego (1988, s. 21, 30, 32). Utrwalone związki między polskością a przynależnością do stanu szlacheckiego spowodowały, że poważnym jej ograniczeniem stał się "Ukaz o jednodworcach i grażdanach w guberniach zachodnich" wydany 19.10.1831 roku. W wyniku rozporządzenia zdeklasowano, jak oblicza D. Beauvois, 340.283 osoby przynależne do grupy szlachty bezrolnej i zagonowej (1988, s. 139). Zrealizowaną rewizję tytułów, wprowadzoną po poprzednio jedynie zaplanowanej deportacji 5 tysięcy rodzin drobnej szlachty z Podola na Kaukaz, D. Beauvois określa mianem " ... najbardziej rozległej "manipulacji społecznej" w Europie przed XX wiekiem", służącej celom rusyfikacji (1987, s. 14; 1988, s. 281). Innym administracyjnym działaniem, mającym służyć temu samemu zadaniu, było wydanie w roku 1839 rozporządzenia o wcieleniu unitów do cerkwi prawosławnej. Obok polonizacji, prowadzonej dotąd wobec ludu głównie przez kościół katolicki, ale polegającej także na oddziaływaniu dworu polskiego, pojawiła się nowa siła z własnym programem asymilacyjnym wobec ruskiej "masy etnograficznej" i Polaków - imperium rosyjskie. Najefektywniejsze okazały się jednak, zapoczątkowane już w Rzeczypospolitej, procesy rutenizacji osadników polskich na Ukrainie i ukrainizacji, związane początkowo z oddziaływaniem czynników lokalnych: społeczności wiejskiej i cerkwi, wzbogaconych w XIX wieku o siłę kształtowanej wówczas ukraińskiej ideologii narodowej. Dlatego nie sposób uznać ruszczenia się Polaków w ich ukraińskim otoczeniu jako wyniku wyłącznie rosyjskich posunięć administracyjnych i towarzyszących im gwałtów (A. S., 1928, s. 804). O skuteczności ukrainizacji świadczy również to, że pod koniec XIX wieku obejmować ona zaczyna również spolonizowane już rodziny szlacheckie pochodzenia ruskiego (W. Lipiński, 1909, s. 88). Spis ludności z roku 1897 wskazał na terenie guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej 322.108 Polaków. Katolików wg tychże danych spisowych było jeszcze więcej, a mianowicie 667.581. Statystyki urzędowe z roku 1909, podające liczbę 424.552 Polaków, wskazują na utrzymywanie się polskiej grupy narodowościowej na tym terenie. Zdaniem 1. Bartoszewicza liczba ta jest zresztą zaniżona i przyjmuje on wielkość 800.000 osób "pochodzenia polskiego" i wyznania katolickiego (1912, s. 19). Różnice w przedstawianiu danych etnicznych wynikają na kresach, poza stosowaną w tym zakresie manipulacją, także z przenikania się kultur i grup etnicznych, prowadzącego do trudności w samookreśleniu lub przyjmowania podwójnej przynależności. Polskość utrzymała się głównie wśród szlachty i opierała się na wielkiej i średniej własności ziemskiej. W polskich rękach w przededniu I wojny światowej �22 utrzymała się na terenie prawobrzeżnej Ukrainy 1/4 ziemi uprawnej, co jednak stanowiło wielkość znaczącą (D. Beauvois, 1988, s. 279). O białocerkiewskich dobrach Branickich w guberni i kijowskiej K. Moszyński pisze: " ... liczna służba, oficjaliści i dzierżawcy składają się wyłącznie z Polaków" (1914, s. 56). Obok tego jednak rozszerzyła się liczba polskiej ludności po miastach; związek z polskością utrzymała także część drobnej szlachty nawet wówczas, kiedy została ona zdeklasowana. Ważnym czynnikiem podtrzymującym polskość, mającą swoje instytucjonalne podstawy w kościele katolickim i polskim dworze, ale wzmacnianą również przez upowszechniającą się nowoczesną polską ideologię narodową, było przekonanie o wyższości kultury polskiej. Wojna światowa i upadek caratu początkowo spowodowały wzmocnienie polskości na Ukrainie, do czego przyczynił się napływ fali uchodżców z głębi Rosji oraz jeńców i zniesienie szeregu ograniczeń. Kijów staje się centrum życia polskiego, w 1917 roku powołany tam zostaje Polski Komitet Wykonawczy na Rusi, powstało Polskie Towarzystwo Naukowe i Kolegium Uniwersyteckie a w 1309 polskich szkołach prawobrzeżnej Ukrainy naukę podjęło 84.500 uczniów (A. Krysiński, 1928, s. 380; M. Iwanow, 1991, s. 198). Działalność ta, oparta na świadomości narodowej aktywnej części społeczności polskiej, w ograniczonym tylko zakresie docierała do ludności wiejskiej trwającej w polskiej etniczności. Dla ludności tej natomiast istotne znaczenie miało gwałtowne, symbolizowane przez płonące dwory, zniszczenie w latach 1917-1920 wielkiej własności ziemskiej, w tym również kształtowanej przez nią infrastruktury, podtrzymywanej przez warstwę polskich w większości ekonomów i oficjalistów, tak ważnych w prezentowaniu polskości wobec chłopów ukraińskich. Polacy przestają istnieć jako etnoklasa, utrzymuje się natomiast tradycja przedstawiania ich kultury i statusu społecznego jako "pańskich". Niewiele wiemy o stosunku polskiej ludności wiejskiej zza Zbrucza do wydarzenia jakim było odrodzenie państwa polskiego, nowego ważnego czynnika w procesach etniczno-narodowych obejmujących Polaków. Zapewne jednak, podobnie zresztą jak część mieszkańców wsi zwartych polskich obszarów etnicznych, nie była ona przygotowana na spotkanie z Polską jako państwem, reprezentowanym przy tym przez wycofującego się z Kijowa żołnierza 10. 10 M. Iwanow (1991, 95 i n.) publikuje wyniki ankiety przeprowadzonej przez NK WD w roku 1925 w 15 miejscowościach okręgu szepietowskiego, żytomierskiego i korosteńskiego. Ankieta ta zawierała pytanie o ochotników do wojska polskiego spośród miejscowej ludności. W jednej tylko z miejscowości ujawniono popieranie Polski. Interesujące w tym aspckcie są relacje S. Korwina-Kruczkowskiego, uciekającego z niewoli bolszewickiej. Organista w Gniewinie powiedział mu: " ... przestrzegam i zaklinam Pana, byś nie przyznawał się do tego, że uciekasz z niewoli i że jesteś Polakiem, bo czy to będzie Małorus, czy Moskal, czy Żyd a nawet Polak, to przyaresztuje Pana i odda do najbliższej czerezwyczajki. Pan nie ma wyobrażenia o tern, jak ludność tutejsza jest rozgoryczona na armię polską". Inny napotkany w Smotryczu Polak żalił się: "Przewalili się tutaj �23 Po zawarciu traktatu w Rydze w roku 1921 kilkaset tysięcy Polaków opuściło tereny Ukrainy. Wyjeżdża niemal cała inteligencja, pozostaje jedynie ludność wiejska i część warstwy średniej (A. Krysiński, 1928, s. 381; M. Iwanow, 1991, s. 91). Miejscowa ludność polska pozbawiana również w przeszłości elit narodowych, bo przecież w XIX wieku konserwatywne i egoistyczne ziemiaństwo odwraca się od zdeklasowanego ,Jakby na wymarcie i zgubę skazanego małorolnego żywiołu polskiego" (J. Bartoszewicz, 1912, s. 95; D. Beauvis, 1988, s. 282), niespodziewanie znowu uzyskuje z zewnątrz wsparcie dla polskiej etniczności. Czynnikiem aktywnie oddziałującym na procesy etniczno-narodowe stają się polscy komuniści obecni w ZSRR, poszukujący "polskiego ludu" jako uzasadnienia ich działalności skierowanej również ku Polsce i przedmiotu eksperymentu. Losy Polaków w ZSR R w okresie międzywojennym, o których do Polski docierały nieliczne tylko informacje (por. niezastąpione "Sprawy Narodowościowe"), doczekały się wartościowego opracowania jakim jest książka M. Iwanowa (1991). Istnienie książki pozwala w tym artykule zwrócić uwagę na podstawowe tylko czynniki kształtujące status etniczny i narodowy interesujących nas Polaków na Ukrainie. Pierwszy z nich dotyczy przyjętej przez Lenina, pod wpływem teoretyków II Międzynarodówki, a przede wszystkim K. Kautskiego, zasady samookreślenia się narodowego i wprowadzenia jej jako obowiązującej w ZSRR. W jej wyniku Polacy ujawnili się jako grupa narodowościowa, której liczebność na Ukrainie zmienia się zresztą w zależności od warunków. W oparciu o nią powołano ponadto polskie narodowościowe rady wiejskie i wreszcie, w roku 1925, polski rejon narodowościowy, tzw. Marchlewszczyznę, ze stolicą w Dołbyszu, przemianowanym na Marchiewsk (Obecny stan ... , 1927, s. 260 i n.; M. Wieliczko, 1986,216 i n.; M. Iwanow, 1991, s. 116 i in.). Polskie jednostki terytorialne wzmocnione zostały sprowadzeniem na Ukrainę w latach 1923-1925 ok. 40 tysięcy rodzin polskich z Rosji centralnej i Syberii (Obecny stan ... , 1927, s. 260; M. Iwanow, 1991, s. 60). Zgadzam się z tezą postawioną przez M. Iwanowa, że "polski eksperyment polonijny" w ZSRR, a przede wszystkim na Ukrainie, przyczynił się do utrzymania a nawet przywrócenia polskości u setek tysięcy ludzi. Jednocześnie Polacy na Ukrainie nadal podlegali procesom ukrainizacji, po części kierowanym a po części będącym kontynuacją asymilacji w środowiskach zamieszkania. Wśród 496.435 Polaków wykazanych na Ukrainie w danych spisu w roku 1926 tylko 49,9% uznało język polski jako ojczysty. Nieco wcześniejsze dane z roku 1924 informowały, że wśród tej Denikińcy, Kolczakowcy, przemaszerowali Turcy, Wranglowcy i Germanie ale nikt z nich nie zalał nam gorącego sadła tak, jak to uczyniła wracająca spod Kijowa armia wasza. Jam szlachcic polski ... ale to Panu powiadam, że gdyby tu Polszcza, co nie daj Boże, wróciła nazad, to mnie do 24 godzin w Smotryczu nie będzie. Rzucę chatę, porzucę dobytek i pójdę z rodziną w głąb Rosji" (S. Korwin- Kruczkowski, 1935, s. ł 8). �24 ludności aż 37,7% stanowiły małżeństwa etnicznie mieszane (M. Wieliczko, 1986, 211). Drugim czynnikiem wyznaczającym kierunek procesów etnicznych w ZSRR było podporządkowanie polityki narodowościowej celom tworzenia społeczeństwa komunistycznego. Oznaczało to, że zachowanie wybranych cech etnicznych służyć miało sowietyzacji - przekształcaniu struktur społecznych i mentalności ludzi z zamiarem poddania ich przyjętym założeniom politycznym, społeczno-ekonomicznym i ideologicznym systemu totalitarnego. Zachowanie się ludności polskiej, nieco bardziej opornej, w porównaniu z innymi grupami narodowościowymi, wobec kolektywizacji oraz przywiązanej do religii, a także uznanej za potencjalnego sojusznika Państwa Polskiego, doprowadziło do zmiany stosunku do niej. W trakcie przekształceń polityki wewnętrznej ZSRR i sytuacji międzynarodowej Polacy wskazani zostali, stanowiąc pierwszą tak potraktowaną dużą grupę narodowościową, jako wrogowie ZSRR (M. Iwanow, 1991, W. Lizak, 1990, s. 27). Masowe represje, od początku lat trzydziestych, objęły w skali ZSRR różne środowiska polskie. Dla spraw omawianych w tym artykule szczególne znaczenie miała likwidacja polskiego regionu im. 1. Marchlewskiego, rozwiązanego w roku 1935 oraz deportacja ludności polskiej z Ukrainy. Okres międzywojenny, w którym Polacy w ZSRR zajmują pozycję najpierw w pewien sposób etnicznie uprzywilejowaną a później są represjonowani, powiększył dystans między nimi a Polakami żyjącymi w państwie polskim. Nie zostali oni bowiem objęci oddziaływaniem państwa narodowego. Odrębność etniczna nie broniła ich ponadto przed sowietyzacją oznaczającą osadzenie w odrębnym systemie społeczno-politycznym i poddanie odrębnemu systemowi wartości a w jego ramach takiej wersji historii i teraźniejszości, która krytycznie oceniała przeszłość Polski i nowopowstałe państwo polskie. Deportacja do Kazachstanu daje początek grupie Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Teren i organizacja wywózki, liczba osób nią objętych, miejsca, do których ich skierowano, a nawet czas jej przeprowadzenia, nie są dokładnie znane i czekają na historyka. Nie dotarto jeszcze do dokumentów nakazujących przeprowadzenie deportacji oraz list osób wywiezionych a w publikacjach podawane są różne daty: lata 1937-1938, rok 1937 (M. Iwanow, 1991, s. 369 i n.; Deportacje ... , 1989, s. 24). Dane przekazywane przez Polaków w Kazachstanie najczęściej mówią o roku 1936 i obwodach chmielnickim, kamienieckim, winnickim i żytomierskim jako tych, z których dokonano wywózki. Większość deportowanych rodzin skierowano do północnego Kazachstanu, terenu objętego przez wychodźstwo z Ukrainy od XVlll wieku (Ukraińska kolonizacja ... , 1929, s. 157; Ukrain,fka ... , T. I, 1930, s. 423; Atlas ... , 1964, s. 133). �25 W Kazachstanie Kazachstan to zarówno teren dramatacznej historii Polaków ukraińsko-kazachstańskich, na którym dokonało się ukształtowanie grupy, jak i ich teraźniejszości, wyznaczającej ciągle nowe sposoby zachowania i myślenia i kierującej ku zanikowi odrębności. I w tej części artykułu nie będziemy podejmowali prób pełnej rekonstrukcji dziejów. Nie takie bowiem są nasze cele. Brakuje również dokumentów urzędowych, takich choćby, które mogłyby poinformować o zasadach organizacji "kołchozów - obozów" oraz o okolicznościach zniesienia statusu "specjalnych przesiedleńców". Nie ma także badań nad współczesnością, które dostarczyłyby materiałów reprezentatywnych dla całej grupy. Historia i współczesność tworzą tu ramy i podłoże przebiegu procesów utrzymywania i przekształceń etniczności, do których będę się odwoływał analizując zagadnienia szczegółowe. Będą to istotne dla charakterystyki etniczności Polaków w Kazachstanie kwestie ich liczebności i rozmieszczenia, pamięci i doświadczenia historycznego, rozumienia ojczyzny, wybranych "etnicznych" elementów kultury, takich przede wszystkim jak język i religia oraz identyfikacji, najważniejszej w rozważaniach nad etnicznością. Liczebność grupy Polaków deportowanych w latach trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu najbliższa jest chyba liczbie 36.045 wysiedlonych, podanej w prasie radzieckiej, lecz ciągle jeszcze nie sprawdzonej 11. Potwierdzają ją dane Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR z 1.01.1949, rejestrujące na terenie Kazachstanu 28.130 Polaków - specjalnych przesiedleńców (W. N. Ziemskow, 1990, s. 10)12. Tenże autor podaje, że Polacy, wysiedleni w roku 1936 ze strefy graniczącej z Polską, do października 1947 roku zaliczani byli do grupy "byli kułacy", potem oswobodzeni, w roku 1948 znowu znaleźli się w ewidencji specjalnego przesiedlenia (1990, s. 17). Kolejne dostępne dane pochodzą ze spisów powszechnych z lat 1959, 1970, 1979 i 1989 (tabl. I). Różnica w liczbie Polaków - specjalnych przesiedleńców z roku 1949 i z pierwszego powojennego spisu z roku 1959 jest znaczna. Można to wyjaśnić włączeniem do danych spisowych również innych Polaków: dawnych mieszkańców Kazachstanu oraz tych, którzy przybyli na te tereny w celach zarobkowych w latach powojennych, szczególnie po ogłoszeniu przez plenum KPZR z września 1953 roku uchwały stawiającej zadanie zagospodarowania 10 mil. ha "celiny" w Kazachstanie (Narody ... , 1963, s. 664). Niewielki wzrost w liczbie Polaków i późniejszy jej spadek, przy jednoczesnym radykalnym II Czasopismu "Argumenty i Fakty" 1989. nr 39. Na informację tę zwrócił mi uwagę p. L. Ostrowski z Nowosybirska. 12 Tragiczne warunki zmniejszyły liczebność grupy. Wg W. N. Ziemskowa wśród różnych grup specjalnych przesiedleńców można było zaobserwować prawidłowość polegającą na pojawieniu się wyższej liczby urodzin w porównaniu z liczbą zgonów dopiero w 5 lat po osiedleniu. Wśród Polaków stopa urodzin w latach 1948-1949 była wyższa od stopy zgonów o 2,3 razy (1990, s. 13). �26 Polacy w Kazachstanie. Liczebność i kompetencje Tab!. I. Dane ze spisów ludności 1959 1970 1979 1989 53.102 61.445 61.136 59.956 24.1 17.7 14.8 12.2 biegłe władanie brak danych 36.3 24.3 19.8 biegłe władanie brak danych 0.2 0.3 0.4 biegłe wydanie brak danych 6.9 5.4 6.1 Liczebność % deklarujących językowe. język polski jako ojczysty % deklarujących jęz. rosyjskim % deklarujących jęz. kazachskim % deklarujących innym językiem Źródła: Hogi ... , SSSR, 1962, s. 206; ltogi ... , Kazachskaja Urzędu Statystycznego Kazachskiej SSR. SSR, 1962, tabl. 55: Materiały z Centralnego obniżeniu procentowego ich udziału w ogólnej liczbie ludności Kazachstanu, potraktować należy jako wynik raczej procesów asymilacyjnych a nie niskiego przyrostu naturalnego. Dynamiką procesów demograficznych, wyznaczonych przez współczynniki płodności i umieralności, nie sposób także wyjaśnić pojawiającej się w różnych współczesnych polskich doniesieniach liczby 250-300 tysięcy Polaków w Kazachstanie 13. Mówi ona o wskazanych choćby przez E. Ardenera możliwościach poszerzenia liczby członków zbiorowości etnicznej poza procesami demograficznymi a w wyniku działania czynników ekonomicznych i politycznych oddziałujących na sposób identyfikowania się (1989 a, s. 70; 1992, s. 35). Liczebność grupy etnicznej, nawet niewielka, nie przesądza o jej przetrwaniu lub zaniku. Bardziej istotny jest sposób rozmieszczenia. Deportowanych z Ukrainy Polaków osiedlano we wsiach lub w miejscach przeznaczonych na założenie wsi, w zespołach kilkunastu czy kilkudziesięciu rodzin. W większości wypadków Polacy stanowili mniejszość wśród ludności z innych grup etnicznych, w kilku jednak wsiach stworzyli skupiska o przewadze ludności polskiej. 13 Liczba taka mogła zostać ogłoszona jedynie na skutek przybliżonego szacunku możliwości pojawienia się grupy osób podkreślających swoją polską przynależność i gotowych zmienić swoją dotychczasową formalną identyfikację ctniczną na polską. O braku wiarygodnych danych religijnych i etnicznych w Azji Środkowej mówił ks. bp J. Lcnga, administrator apostolski w Karagandzie. Informuje on o 120 tys. Polaków zamieszkałych w obwodzie taszauskim w Turkmenii, choć jednocześnie nie jest pewny, czy liczba ta jest prawdziwa (Kościół ... , 1991, s. I l. Krytycyzm jest tu uzasadniony, gdyż żadne inne dane nie mówią o tak licznej grupie Polaków w Turkmenii. Natomiast w dolnym biegu Amu-Darii spotyka się staroobrzędowców - Rosjan. Część z nich, z racji przebywania na terenach przedrozbiorowej Polski, skąd zostali deportowani przez wojska carskie w 1765 roku, nazywana była "Polakami", jak o tym świadczą dane z Syberii (W. A. Lipinskaja, 1969, s. 13). �27 9 O"'-===-_=:::':J1 0km ----1. _ 2. ~ 3. A 1,. Ryc. I. Polacy w północnym etnicznego z początków lat J. tereny, na których Polacy 4. nieliczne grupy Polaków Kazachstanie (tzw. Celinnyj kraj), na podstawie radzieckiego atlasu 60. I. granica Kazachstanu; 2. tereny zwartego osiedlenia Polaków; stanowią jedną z dwóch lub trzech najważniejszych grup etnicznych; w innym otoczeniu etnicznym. Źródlo: Atlas ... , 1964, s. 26-27. Ks. W. Bukowiński informuje o trzech regionach rozmieszczenia Polaków z Ukrainy w Kazachstanie: 1. obwody kokczetawski i celinogradzki (dawniej akmoliński); 2. okolice Ałma-Aty; 3. miasto Karaganda wraz z najbliższą okolicą (1989, s. 27). Informacje te, porównane z danymi ze spisu z roku 1989 (tab!. II), pozwalają na wskazanie dwóch kierunków zmian w rozmieszcze- �28 Tab\. II. Polacy w poszczególnych obwodach Kazachstanu z podziałem na ludność miejską i wiejską. Stan w dniu 15.01.1989 wg danych ze spisu ludności Razem Ludność miejska Ludność wiejska 548 408 140 Ałma-acki (bez m. Alma-Ata) 2.237 453 1.784 m. Alma-Ata 1.502 1.502 Celinogradzki 11.504 5.079 6.425 Czymkentski 576 449 127 Dżambulski 819 541 278 Dżezkazgański 965 884 81 Gurjewski 253 240 13 Karagandzki 6.742 6.157 585 Kokczetawski 25.400 6.019 19.381 2.845 1.481 1.364 146 146 PawIodarski 1.608 1.305 303 Pólnocnokazachstański 2.841 1.136 1.705 Semipałatyński 436 350 86 Taldykurgański 781 431 350 Uralski 338 195 143 Wschodniokazachstański 415 337 78 59.956 27.113 32.843 Obwód Aktiubiński Kustanajski Kzylordyński Razem Źródło: Materiały z Centralnego Urzędu Statystycznego Kazachskiej SSR niu ludności polskiej po uzyskaniu przez nią możliwości opuszczania dotychczasowych terenów zamieszkania, co nastąpiło po zniesieniu rygorów "specjalnego osiedlenia". Pierwszy polegał na przejściu ze wsi do miasta, często w wyniku zdobycia, przez wykształcenie, zawodu pozarolniczego. Liczba Polaków mieszkających w miastach w obwodzie kokczetawskim wzrosła w roku 1989 2,8 razy w porównaniu z rokiem 1959 a w obwodzie celinogradzkim 2 razy (por. [togi ... , Kazachskaja SSR, 1968 r., tab!. 54). Drugi kierunek zmian związany był z przeniesieniem się do obwodów Kazachstanu (por. tab!. II) i sąsiadujących z Kazachstanem regionów Rosji, przede wszystkim Syberii, innych niż miejsca przymusowego osiedlenia. Obydwa te procesy prowadziły �29 głównie do rozproszenia ludności polskiej choć jednocześnie powodowały powstanie nowych jej skupisk w miastach. Wielu moich rozmówców stwierdzało, że opuszczenie wsi było często równoznaczne ze zmianą identyfikacji etnicznej z polskiej na rosyjską lub ukraińską. Sam zamiar opuszczenia wsi niekiedy podyktowany był chęcią zerwania z polskością, utrudniającą zdobycie lepszej pozycji społecznej 14. Polacy ukraińsko-kazachstańscy przechodząc do miast uzyskiwali jednocześnie możliwość kontaktu z Polakami z innych grup osiedleńczych. Pamięć historyczna interesujących nas tutaj Polaków dotyczy przede wszystkim ich pochodzenia z Ukrainy, deportacji i stanu "specjalnego osiedlenia". Świadomość tych faktów tworzy podstawowy rodzaj więzi konstytuujących zbiorowość Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Przeżycia będące udziałem grupy dostarczają jej jednocześnie wyrazistej periodyzacji dzielącej przeszłość na trzy okresy: pierwszy, od osiedlenia do zniesienia rygorów "czasu komendanckiego" w roku 1954, wiązanego z G. Malenkowem; drugi, przy- Fot. I. Oziornojc w obwodzie kokczctawskim, wieś zamieszkała w większości przez Polaków. Fot. Z. Jasiewicz, 1990. 14 Ludzie z ambicjami, Polacy, odchodzili z regionów, które były "zoną spiecpieriesielencow". Jeden z Polaków relacjonował rozmowę z Rosjanką, która powiedziała mu, że jeśli chce coś w życiu osiągnąć, to musi wyjechać z terenu, na którym Polacy musieli się rejestrować na milicji lnotatki z rozmowy z p. E. L., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). "Dużo przepisali się, bo łgoty były dla Rosjan" (notatki z rozmowy z p. J. T., Oziornoje, 6.11.1990). �30 wrócenia Polakom "paszportów" - dowodów osobistych i umożliwienia egzystowania na prawach obywateli Związku Radzieckiego; oraz trzeci, nie zamknięty jeszcze, bo stykający się z teraźniejszością, od ogłoszenia Kazachstanu jako niezawisłego państwa w roku 1991, pelen lęków i niepewności. Zmieniająca się sytuacja grupy powodowała przekształcenia w sposobie odtwarzania dziejów. Kolejne pokolenie przyjmowało, poczynając od lat sześćdziesiątych, inny obraz historii, upowszechniany przez szkołę, telewizję i pozostałe radzieckie środki przekazu, w którym nie było miejsca na represje i grupy etniczne pozbawione praw. Wydarzenia związane z deportacją i prawie dwudziestoletnim okresem bytowania w warunkach "czasu komendanckiego" konsekwentnie przemilczane były nie tylko w podręcznikowych ujęciach historii ale również w regionalnych i lokalnych opracowaniach przeszłości, takich choćby jak wystawy muzeów regionalnych i kroniki szkolne. Nawiązania do nich zabrakło również w trakcie uroczystości pięćdziesięciolecia kołchozów założonych przez "specjalnych przesiedleńców". Również, ale i przede wszystkim w ZSRR, mamy do czynienia ze sposobem myślenia obowiązującym wśród twórców i realizatorów programów edukacyjnych, podporządkowanych polityce i ideologii, który T. Maternicki nazywa przekonaniem o możliwości nieograniczonego manipulowania świadomością historyczną społeczeństwa (1989, s. 2). Mylilibyśmy się jednak sądząc, że oficjalna wersja przeszłości została wyłącznie narzucona z zewnętrz. Odpowiadała ona także potrzebom pokolenia poszukującego miejsca w ramach państwa i społeczeństwa radzieckiego i pragnącego zdjąć z siebie znamię "niebezpiecznego elementu społecznego". Od końca lat osiemdziesiątych "martyrologiczny" obraz historii znowu budzi zainteresowanie i ulega upowszechnieniu. Nadal służy tworzeniu więzi w grupie a ponadto skierowany jest ku opinii w Polsce. Mechanizm zatrzymywania przekazu faktów historycznych bardzo wyraźny jest w braku wiedzy o szlacheckim pochodzeniu Polaków na Ukrainie, o którym wiele mówi się w źródłach jeszcze z czasów międzywojennych 15. Żaden z rozmówców, a było ich przecież wielu, w rozmowach przeprowadzonych przeze mnie i moich kolegów, samorzutnie nie nawiązał do tej kwestii ani o nią nie pytał. Indagowani niekiedy potwierdzali istnienie rodzinnej tradycji mówiącej o szlacheckim pochodzeniu, nie potrafili jednak podać szczegółów. Mamy tu naj prawdopodobniej do czynienia z ukryciem i zatrzymaniem przekazu informacji o historii rodziny skutecznego również dla jej członków. W wielu sytuacjach takie postępowanie było zresztą warunkiem biologicznego przetrwania 16. l s Pisze o tym m.in. Z. Dzierżyńska, która w roku 1927 stwierdziła. że " ... polskie masy włościańskie nadal czują sit; szlachtą" (M. Wieliczko, t 986, s. 215). 16 Świadomość szlacheckiego pochodzenia przetrwała natomiast wśród Polaków "syberyjskich" i była znana ich rosyjskiemu otoczeniu. "To źle, że są szlachcicami - mówiono o nich - ale są również ofiarami caratu, to dobrze". Brak znajomości jązyka polskiego, historii Polski ale �31 Konsekwentne wyparcie wiedzy o szlacheckim pochodzeniu, zapewne zapoczątkowane już na Ukrainie, można potraktować jako część historycznego doświadczenia grupy. Doświadczenie takie nie musi być związane z pamięcią historyczną i polegać na rozpamiętywaniu przeszłości. Jest to raczej postawa sprawdzona w przeszłości, którą stosuje się zwykle bezrefleksyjnie i dla której kryteriów oceny dostarcza teraźniejszość. Z doświadczeniem historycznym grupy Polaków ukraińsko-kazachstańskich wiąże się także umiejętność życia w wieloetnicznym społeczeństwie. Uderza ogromna ostrożność w wypowiadaniu się na temat przedstawicieli innych grup etnicznych i narodowych i podkreślanie raczej cechy zbliżających ludzi a nie dzielących. Wpływu doświadczenia historycznego, również tego odległego, związanego z drobnoszlacheckim pochodzeniem grupy, można doszukiwać się w stosunkowo częstym wyborze przez Polaków, po uzyskaniu możliwości kształcenia, karier wojskowych i rolniczych. Wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich bowiem pojawiło się stosunkowo wielu oficerów radzieckich i specjalistów rolniczych, w tym również przewodniczących kołchozów, co różni grupę polską od Niemców w Kazachstanie. Ci ostatni kierowali się raczej ku zawodom technicznym i stanowiskom w aparacie państwowym partyjnym (O. 1. Brusina, 1989, s. 25; Z. Jasiewicz, 1991, s. 8). Wyjątkowość losów i etniczności Polaków ukraińsko-kazachstańskich można zrozumieć analizując ich stosunek do ojczyzny, terenu wyróżnionego w trakcie kolejnych przymusów i fascynacji, przez przypisanie mu wartości ważnych dla jednostki i grupy. Rodzinny Wołyń i Podole przed zaborami stanowiły "Polszczę", po zajęciu terenu przez Rosjan stały się natomiast "Rusyną" - używając nazwy z przytoczonej powyżej pieśni zapisanej przez O. Kolberga, a w oficjalnej terminologii Małorosją. Termin "Polszcza" nadal jednak był stosowany. J. Bartoszewicz zapisał: "Jeszcze dotąd w mowie chłopskiej przebywając Dniepr od wschodu jedzie się do Polszczy" (1912, s. 92). Nazwa Ukraina, znana od XII-XIII wieku i upowszechniona w XIX wieku w związku ze wzrostem świadomości narodowej (Ukrail1.~ka ... , 1931, t. 3, s. 360) ostatecznie uzyskała legitymizację wraz z wyznaczeniem granic z Polską w roku 1921. Polacy deportowani w roku 1936 do Kazachstanu opuszczali Ukrainę, tęsknili za nią, do niej zgłaszali swój żal. Niezwykle charakterystyczna iest pieśń zanotowana przeze mnie w Oziornoje, śpiewana na terenie Kazachstanu długo po osiedleniu: Ukraina mat' radmija Szto ty hórdaja taka, Swoich diety, swoich ródnych W Kazachstan ty otwiez!a. przede wszystkim świadomości szlacheckiego pochodzenia wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich by! przyczyną nie traktowania ich jako prawdziwych Polaków przez Polaków "syberyjskich" linformacje uzyskane od p. W. Bieleckiego). �32 Fot. 2. Przed niezakoóczonym domem p. Lidii Wichowskiej. Oziornojc, początek lat 60. Z albumu p. W. S. oowód kokczctawski. Wiesielej tam sónce wschódit, Wiesielćj łożitsa spat', Wiesielej ptaszki spiewajut, A nam wsies ich ne widal'. '7 Ukraina z tej pieśni to przede wszystkim kraj rodzinny, ojczyzna prywatna w znaczeniu zaproponowanym przez S. Ossowskiego (1984 a, s. 26), kojarzona z osobistymi przeżyciami, przyrodą, nastrojem. Po uzyskaniu po roku 1954 możliwości poruszania się poza granicami miejsca osiedlenia Polacy wyjeżdżają przede wszystkim na Ukrainę aby odwiedzić strony rodzinne i krewnych. Powracają rozczarowani, z poczuciem własnej odmienności 18. Kazachstan jako ziemia wygnania o niezwykle trudnych warunkach przyrodniczych nie mógł być początkowo wartościowany pozytywnie. Już Informatorki p. W. S. i p. M. B., Oziarnoje, zapis magnetofonowy łO.11.1990. "Życie na Ukrainie inne, nie mogą przystosować się do niego ci, którzy przyjechali z Kazachstanu, zazdrość, zawiść. W Kazachstanie ludzie przeżyli wielką biedę. zbratali się, zjednoczyli" (notatki z rozmowy z p. B. L, Oziornoje, 9.11.1990). "Tata pojechał na Ukrainę przed 60 rokiem, jak tylko było można jechać ... jakieś tam kolegi tak i powiedzieli: - Jakby ty nie wrag naroda, Polak, to by ciebie nie wysłali -. Od tego czasu tato przestał się zbierać na Ukrainę mieszkać. Mamy ehlib, mamy do chliba, 7.żylis się z ludźmi i tu będziemy mieszkali" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. B. I., Oziornoje, 11.11.1990). 17 IM �33 jednak w latach sześćdziesiątych w związku z inwestycjami rolnymi, polepszeniem warunków bytowania i stwierdzeniem, że sytuacja tutaj jest lepsza w porównaniu z wieloma innymi regionami ZSRR, pojawiło się poczucie związku a nawet idealizacja kraju 19. Poczucia przystosowania i stabilizacji nie dostarcza jednak Kazachstan jako państwo niezależne. Obawy dotyczą przede wszystkim niepewnej sytuacji społeczno-ekonomicznej a także przewidywanych trudności w dostosowaniu się do życia w narodowym państwie Kazachów. Polska była nie tylko dającą nazwę grupie "ojczyzną historyczną", która znalazła się poza krajem rodzinnym, jakim była Ukraina. Była jednocześnie państwem przedstawianym w szkolnej wizji historii i w propagandzie okresu przedwojennego jako wrogie i niesprawiedliwe, "pańska" Polska. W czasie wojny i po wojnie obraz ulega pewnej zmianie, Polska staje się sojusznikiem a potem bratnim państwem socjalistycznym ale niepewnym, niewdzięcznym, wymagającym ofiar ze strony ludzi radzieckich. Pojawiła się zatem sytuacja nie przewidziana w systematyce ojczyzn zaproponowanej przez E. Nowicką (1985, s. 519), w której historyczna ojczyzna ideologiczna, jaką była Polska, była agresywnie ograniczona na rzecz innej ojczyzny ideologicznej - ojczyzny radzieckiej. Dystansowanie się od związków z Polską, przedstawianie własnej grupy jako związanej z Polską tylko historycznie i etnicznie a identyfikującej się ideologicznie i politycznie z państwem radzieckim, było warunkiem przetrwania. Jednocześnie Polska była przedmiotem stałego zainteresowania Polaków ukraińsko-kazachstańskich i skrzętnie odnotowywano wszelkie niezgodności oficjalnego obrazu Polski z przedstawianym przez wiarygodnych dla tych Polaków świadków 20. W czasie prowadzonych przez nas rozmów często nawiązywano do entuzjastycznych opowiadań miejscowych dzieci z ich pobytu w Polsce na koloniach 21. Opinie młodzieży, przyjeżdżającej do Polski na "szkoły letnie" i na studia, nie były już tak jednoznacznie pozytywne. Z Polską także, w związku z przyjazdem stamtąd księży i nauczycieli oraz pomocą w wypo- 19 W sowchozie Oktjabr' w obwodzie ałma-atyjskim starsza wiekiem rozmówczyni p. W. O. stwierdziła: "Kochany Kazachstan. Pozwolił uniknąć wojny, śmierci. Tu mam lepszy dom" (notatki z rozmowy 28.10.1990). "Jak wrócił (ojciee rozmówczyni z Ukrainy - Z. 1.) to że wtenezas stał budować dom i w sześćdziesiąt pierwszym roku my już przebralis. w tym domu byli. To się śmieli. ot durny Sikora Władek. wszyscy pójdziemy na Ukrainę a on dom buduje. A on powiedział - Tutaj będę żyć i tu umierał" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. B. L, Oziornoje 11.11.1990). 20 "On już jeździł w Polszczu ten dyrektor O. W Polszczy był, przyjechał, ludzie pytają się, jak tam w Polski, a on mówi: Naszym sowieckim daleko, daleko do Polski ... tam tak dobrze, tak ładnie" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2. ł l. ł 990). 21 "Dzieci teraz też starają się po polsku. Jak byli w Polskie, oni przyjechali, oni bardzo dowolne. przyszli wszystkie do mnie i mówią: - Babuszka, jak w Polskie ładnie, nam bardzo dobrze karmili ... my tam nawet nie wiedzieli. jak tam w Polsce jest" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). 3 - Lud t. LXXV �34 sażeniu szkół, wiąże się nadzieję na opiekę i pomoc. Rozpad Związku Radzieckiego i pozytywnie oceniana sytuacja ekonomiczno-polityczna w Polsce sprzyjały zmianie w kierunku coraz częstszego myślenia o Polsce jako ojczyźnie i kraju emigracji. Odnotowano pojawienie się w Kazachstanie mitu mówiącego o budowie w Polsce trzech miast przeznaczonych dla tamtejszych Polaków22. Związek z uzewnętrznianymi elementami kultury to ważna cecha etniczności. W rozważaniach wstępnych dopuściliśmy jednak możliwość znacznej redukowalności elementów kultury etnicznej. Grupa etniczna w określonych warunkach może przekształcić się z grupy manifestującej swoją odrębność przez zachowania w grupę przede wszystkim świadomościową. Spośród elementów kultury stanowiących uznany wyróżnik polskości wybieram do analizy trzy: język, religię i obyczaje. Kazachstan był terenem, na którym proces wypierania znajomości języka polskiego w grupie Polaków z Ukrainy uległ przyspieszeniu. Przedstawione już dane ze spisów powszechnych informują o coraz mniejszej liczbie Polaków deklarujących język polski jako ojczysty i używany w domu. Na Ukrainie w roku 1926 spośród żyjących tam Polaków, jak pamiętamy, aż 49,9% określiło się jako znających ten język. W roku 1989, w czasie ostatniego spisu, w ogólnej liczbie Polaków mieszkających w Kazachstanie było ich już tylko 12,2% (por. tab!. I). Językiem porozumiewania się wśród Polaków z Ukrainy były przede wszystkim gwary języka ukraińskiego. "Bałakat' po chachlacki" to najczęściej stosowane określenie na posługiwanie się tym językiem. Przeniesienie w inne środowisko oraz poddanie wpływom szkoły w języku rosyjskim, a później środków masowego przekazu, ze szczególnie wpływową telewizją, ograniczyły oddziaływanie języka ukraińskiego. Badania językoznawców wykazały także przekształcenia w języku polskim używanym wśród przesiedleńców z Ukrainy i wyraźną odrębność języka w różnych grupach pokoleniowych (J. P. Golcekier, 1984, s. 148). Stopniowe osłabienie wpływu języka ukraińskiego i wzrost rosyjskiego, a także pojawienie się znajomości języka kazachskiego u Polaków osiedlonych w obwodzie ałma-atyjskim, to cechy odróżniające Polaków ukraińsko-kazachstańskich od Polaków pozostałych na Ukrainie. Na terenach kresowych, z których pochodzi interesująca nas zbiorowość, język polski nie był niezbędnym wyznacznikiem polskości (por. m.in. M. Iwanow, 1991). Tradycja polskości bez języka przeniesiona została do Kazachstanu i tu rozszerzona, lecz jednocześnie stała się podstawą oceny własnej i oceny ze strony członków innych grup etnicznych. "My drzewiane Poljaki" - mówiono cZęsto23. Rozmówca Ukrainiec powiedział o swoich sąsiadach Polakach, że są oni "Poljaki - ałe" - "Ale troszke polski znam,,24. 22 Dziękuję za przekazanie informacji prof. A. Janowskiemu, w roku 1990 wiceministrowi Edukacji Narodowej. 23 Informacja m.in. p. J. T. z Oziornoje, 7.11.1990. Na pytanie co to znaczy być "drzewianym" Polakiem odpowiedziano: "Bo nie umią rozmawiać po polski. Jak rozmawia to mieszają polskie, �35 Fot. 3. Pani W. S. z córk,! B., pierwsz,! nauczycielką polskiego wOziornoje. kokczetawski, rok 1961 lub 1962. Z albumu p. W. S. Oziornoje, obwód Oparciem dla języka było środowisko domowe w nielicznych jednak rodzinach oraz religia. Książki do nabożeństwa stawały się często podręcznikami do nauki alfabetu łacińskiego i języka polskiego25. Folklor nie stanowił tu oparcia dla języka polskiego. Zjawisko braku folkloru genetycznie polskiego w kulturze polskich grup kresowych, doruskie i ukraińskie slowa. I polucza się bardzo nieladnic. Jeden mówi, drugi śmieje się, że niedobrze, drzewiane Poljaki" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). 24 otatki z rozmowy z p. W. K., Krasnaja Poljana, 4.11.1990. 25 "A ja do szkoły nic chodziła, nic nic słyszała, nijakich bukw. Mama, jak żyła, to mówi: - Przeczytaj mnie tajemniczku. -- Jaka to tajemniczka, eo to pisze ... Jak moja mama umaria, jak ja stała płakać, jak ja siedzę koło stola i mówię: - Bożyczko, otwórz mnie oczy, otwórz mnie usta, aby ja poznała Pana Boga i świętc słowo boże. - Tak płakała i tak modliła się i mnie Pan Bóg otworzył oczy i usta i nauczyła siC;buk wy, sama od siebie a to cud prosto, prjamo, sama od sicbie bukwy nauczylas" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). �36 strzeżone na Litwil; j Białorusi przez Z. Kurcową (1985, s. 18), występowało również na Ukrainie (por. Z. Czarnuch, 1991, s. 116). Tylko w nielicznych rodzinach zachowała się znajomość polskich pieśni należących do kultury szlacheckiej a później narodowej, upowszechnionych na terenie Ukrainy za pośrednictwem dworu na przełomie XIX i XX wieku 26. Ograniczenia w użytkowaniu polskiego języka wpłynęły także na zanik polskich imion. Imiona polskie, dość popularne zdaniem moich rozmówców jeszcze na początku lat pięćdziesiątych, wypierane były w okresie późniejszym przez imiona obce, szczególnie rosyjskie, aby powrócić ostatnio 27. Niezwykle częste jest ruszczenie polskich imion w mowie codziennej i w ten sposób przystosowanie ich do kontaktów w środowisku mieszanym etnicznie (por. także N. E. Ananiewa, 1984, s. 102). Jedną z przyczyn szybszego zaniku języka polskiego w Kazachstanie było wyrwanie grupy ze środowiska na Ukrainie, w którym język polski był pozytywnie wartościowany społecznie i przeciwstawiany "prostej mowie" - gwarom ukraińskim. Opinia o języku ukraińskim jako chłopskim przeniesiona została na teren Kazachstanu, nie objęła jednak języka rosyjskiego. Przeciwnie, w pokoleniu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych pojawiło się przeświadczenie o wyższości kultury i języka rosyjskiego i kompleks niższości polskości (W. Bukowiński, ks., 1989, s. 30). Okazją do odnowienia języka, czy wręcz jego nauczenia się, stało się pojawienie w Kazachstanie Polaków deportowanych na początku wojny z zachodniej Ukrainy i Białorusi 28. Lata ostatnie, szczególnie wprowadzenie języka polskiego do niektórych szkół i przybycie nauczycieli i księży z Polski, a ponadto nowa motywacja uczenia się tego języka, stwarzają szansę zatrzymania jego zaniku. Pojawiła się interesująca więź między pokoleniem najstarszym, dowartościowanym ostatnio jako znającym polski a najmłodszym, uczącym się tego języka w szkołach i w czasie pobytu na koloniach letnich w Polsce. 26 Pieśni tego rodzaju słyszałem śpiewane w rodzinie p. A. S. z Kellerowki, obwód kokczetawski, 9.11.1990. Zarejestrowała je również, m.in. "Tam na błoniu błyszczy kwiecie", J. L. Jaworskaja na terenie Żytomierszczyzny (1990, s. 212 i n.). 27 W polskich rodzinach różne imiona dają: "Jak kto ... i niemiecki. polski, ruski, ukraińskie, mieszają ... a kto wierzy w Pana Boga to ty tylko po polsku i z Ewangelii jest nazwisko, od świętych" (Zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 4.11.1990). 2M "Dlaczego ja nauczyła się. A panie, tam byli z Polski u nas, przywieżli Polaków. A my chodzili na różaniec i oni rozmawiali i takim sposobem ja nauczyła się rozmawiać" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). Sprawa kontaktu Polaków ukraińsko-kazachstańskich z Polakami deportowanymi z zajętych przez ZSRR terenów przedwojennej Polski wymaga jeszcze wyjaśnienia. Czy przybyli oni, głównie żony i dzicci, jak mówiono - "komsostawa" bezpośrednio po wywiezieniu, czy też nieco później, po zezwoleniu na opuszczenie przez nich miejsca przymusowego osiedlenia, po podpisaniu przez W. Sikorskiego układu z ZSRR w lipcu 1941. W dniu 1.10.1944 roku w Kazachstanic znajdowało się 144.500 obywateli polskich (Deportacje ... , 1989, s. 7fl). �37 Fot. 4. Zdjęcie ślubne państwa I. Małżeństwo polsko-ukraińskie. 1969. Z albumu p. W. S. Oziornoje, obwód kokczetawski, Katolicyzm był od dawna na terenach kresów wschodnich silnym wyznacznikiem i czynnikiem utrzymania polskości. W Kazachstanie, podobnie jak i na innych obszarach dawnego ZSRR, związki z katolicyzmem występowały w trzech głównie postaciach: 1. zachowania wiary i praktyk religijnych, uprawianych także poza domem i wobec ludzi obcych; 2. zachowania wiary i praktyk religijnych uprawianych wyłącznie w domu i tylko wobec członków rodziny i przyjaciół; 3. zachowania świadomości pochodzenia z katolickiej rodziny. Nie miejsce tu na szerszą charakterystykę miejscowego katolicyzmu pozbawionego przez kilkanaście lat jakichkolwiek kontaktów z duchownymi i kościołem jako instytucją. Warto jednak przypomnieć, że w okresie stalinowskim wszelkie formy pozadomowego uprawiania praktyk religijnych lub tylko komunikowanie swoich związków z religią mogły spowodować zagrożenie �38 życia 29 a naciski zewnętrzne wdzierały się także do wnętrza domu 30. Jednocześnie, wobec braku możliwości określenia przynależności do Kościoła jako społeczności i instytucji, związek z katolicyzmem przybrał szerokie ramy obejmujące zarówno wierzących jak i zachowujących pamięć katolickiej przeszłości rodziny. Poza tymi ramami umieszczano tylko tych, którzy demonstrowali swoją wrogość wobec religii i to w taki sposób, który obrażał symbole religijne a przede wszystkim powodował krzywdę ludzi. Związek z katolicyzmem, zawsze odbieranym przez Polaków jako wiara polska, w okresie prześladowań tworzył postawę bliskości wszystkich wierzących i niewrogich wobec religii. Znamy wiele przykładów pomocy i zrozumienia się wśród ludzi różnych wyznań chrześcijańskich, włączając w to członków sekt, a również wyznawców judaizmu czy islamu. Okres po roku 1955, w którym dopuszczono tworzenie kaplic i kościołów katolickich, zresztą długo z wielkimi trudnościami administracyjnymi i szykanami wobec duchownych i świeckich organizatorów, ujawnił z jednej strony różnice między wyznaniami a z drugiej sprzeczności etniczne w obrębie katolicyzmu 31. W kościołach tworzonych przez Polaków, Niemców i Litwinów pojawiły się gdzieniegdzie naturalne w tych warunkach konflikty związane z używanym w kościele językiem. Odbudowa kościoła katolickiego jako instytucji, rozpoczęta po zniesieniu rygorów "czasu komendanckiego", jednocześnie sprzyjała rozwojowi kontaktów z Polską. Przyjazdy do Polski księży - obywateli radzieckich pracujących w Kazachstanie, przekazywanie dewocjonaliów i lite- 29 "Było tak straszno, jak zbierali się po domach (w celu modlitwy - Z. J.) to szlrafowali, nawet jeśli tylko stare panie" (notatki z rozmowy z p. w. Z., Krasnaja Poljana, 4.11.1990). Ojca rozmówczyni, p. R. S., zabrano do więzienia w rok u 1937: "Za wiaru. On czytał, ludziom rozpowiadał co pisze w Ewangelii, w Biblii, a naszli się takie, co pieniądze poluczyli ... posadzili. Wtedy dużo, dużo ludzi wsadzili" (zapis magnetofonowy, Krasnaja Poljana, 2.11.1990). Warto odnotować przetrwanie, nawet przez najtrudniejsze lata, kółek różańcowych, tworzonych przez stare kobiety. Informacje uzyskane we wsi Krasnaja Poljana mówią o określaniu członkiń "róży" mianem "Siestry po Christu", co nadawalo im szeroki ekumeniczny wymiar i o ich stosunkowo dużym znaczeniu w życiu wsi (rozmowa z p. E.L., 1.11.1990). Innym interesującym zjawiskiem obserwowanym przez nas w Krasnaja Poljana było występowanie wśród Polaków tzw. "świętych ludzi", niektórych z nich żyjących w całkowitej abnegacji i wielkim napięciu religijnym. 30 Dzieci i młodzież instruowane w szkole i w ramach organizacji mlodzieżowych żądały w domach usuwania symboli religijnych. Bano się donosów. Przywiezione z Ukrainy obrazy albo umieszczano nad łóżkami ludzi starych albo wieszano w miejscach najmniej widocznych (notatki z rozmowy z p. 1. T., Oziornoje, 7.11.1990). 31 "Ja była u Niemców u spowiedzi a on (ksiądz z Tainczy - Z. J.) mówi: - Jakich Niemców? - Ja mówię luterany, a on mówi mnie: - Więcej nie idz tam, będziesz potępiona na wieki, luterany nie prawidłowy. - Ja ransze nic rozumiała a teraz już rozumię, bo ... nasz ksiądz z Tainczy czytał taką książkę i mówił, że Pan Jezus powiedział: katoliczeskaja wiara, polska wiara, bo to jest prawidłowa u Pana Jezusa ... Widzicie jak każdy swoje lubi, tak jak ja lubię polskie tak i oni swoje lubią ... Ja mówię naszym luteranom, oni nic nie znają, ot barany takie" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). �39 Fot. 5. Małżeństwo Polki p. H. W. i Kazacha p. Ż. S., syn Staś. Celinograd, p. A. W. z Krasnaja Poljana. 1978. Z albumu ratury religijnej, odnowa trzecich zakonów (głównie trzeciego zakonu Św. Franciszka), wreszcie przyjazdy z Polski księży i sióstr zakonnych, miały wielkie znaczenie w przeksztaceniu etniczności interesujących nas tutaj Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Wśród zachowanych obyczajów tylko nieliczne komunikują o polskiej etniczności. Należą do nich przede wszystkim obrzędy związane z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Jednakże również w tej dziedzinie wyraźne są wpływy zewnętrzne związane z życiem w otoczeniu prawosławnym a po rewolucji z sowietyzacją. Chodzono na groby w "Przewodnią Niedzielę" po Wielkanocy, dopiero ostatnio zaczęto odwiedzać cmentarze w dzień Wszystkich Świętych i Zaduszki. Wigilia, z obowiązkową kutią i często z opłatkiem z Polski, w rodzinach mieszanych etnicznie traciła postny charakter. Obrzędowość weselna i pogrzebowa od dawna ukształtowana była pod wpływem kultury ukraińskiej i masowej kultury radzieckiej. Dużego znaczenia nabrały uroczystości, propagowane w ramach kultury masowej już na terenie Kazachstanu, takie jak "prowody w armiju" i "nowosiele". Organizowane z dużym rozmachem, z zaangażowaniem znacznych środków, stanowiły czynnik integracji rodziny z wieloetnicznym środowiskiem sąsiedzkim i społecznością wiejską· �40 Badania wykazały słabość zobiektywizowanych, wyrażanych w zachowaniach i wytworach, elementów kultury genetycznie polskich i symbolizujących polskość. Od dawna były one ograniczane w ludowych grupach polskiej ludności na kresach wschodnich. Ich zanik jednakże przyśpieszony został zniesieniem statusu specjalnych przesiedleńców i przywróceniem Polakom ukraińsko-kazachstańskim praw obywateli ZSRR. W opinii wielu moich rozmówców gwałtowne odejście od kultury polskiej nastąpiło szczególnie po 1954 roku32. Już na początku artykułu przyznałem identyfikacji ważną rolę w kreowaniu etniczności, określając etniczność jako swoisty sposób identyfikacji opartej na wyznacznikach pochodzenia i kultury. Przyjmuję za E. Ardenerem wielość identyfikacji, które koegzystują w każdej indywidualnej i zbiorowej perspektywie (1989, s. 67, 111,212 i in.; 1992, s. 36 i in.). W tym miejscu podejmę próbę przedstawienia samookreślania się Polaków ukrail1sko-kazachstańskich i oddziaływania na nie identyfikacji z zewnątrz. Na terenie Ukrainy identyfikacja wewnętrzna Polaków, często niejedno- Fot. 6. Nowożeńcy Polacy p. W. B z Oziornoje i p. A. Ch. z Krasnaja Polana, obwód kokczetawski, przed pomnikiem Bohaterów II Wojny Światowej. Oziornoje, 1985. Z albumu p. L. B. 32 Malżeństwo N., w wieku ponad 50 lat, stwierdziło: "Nasi rodzice zdołali jeszcze przekazać nam nasze tradycje. My już nie potrafiliśmy tego zrobić" (notatki z rozmowy, Krasnaja Poljana, I. 11.1990). �41 znaczna, opierała się na świadomości odrębnego pochodzenia i związków z katolicyzmem i stykała się z innymi sposobami utożsamiania się w społecznościach lokalnych i ponadlokalnych. Po rewolucji procesy rutenizacji i ukrainizacji w Radzieckiej Republice Ukraińskiej osłabione zostały przez przyznanie mniejszościom praw do autonomii kulturalnej i bezwzględne ataki na nacjonalizm ukraiński. Deportacja w roku 1936 przyjęta została przez większość wysiedlonych, a także ich otoczenie, jako dokonane z zewnątrz zakwalifikowanie przez władze do grupy polskiej 33. Wywiezienie oznaczało zatem rozstrzygnięcie sprawy niejednoznacznych niekiedy w warunkach ukraińskich wyborów etnicznych i wyrwanie ze środowiska odbierającego polskość jako zagrożenie. Osadzenie w kołchozach - obozach z kolei zamknęło pozbawionym wszelkich praw specjalnym przesiedleńcom możliwość samookreślenia wobec władzy. W roku 1941 zbiorowość przesiedlonych Polaków boleśnie odczuła kolejny akt identyfikacji zewnętrznej jakim było nie zabieranie do wojska. Polaków powołano dopiero pod koniec wojny, w latach 1944 i 1945, do armii radzieckiej. Pobór ten odróżnił wówczas Polaków od Niemców i spowodował, że niektórzy przeniesieni zostali do I i [[ Armii Wojska Polskiego i po wojnie pozostali w Polsce34. Okres "pod komendanturą", z przemożną zewnętrzną identyfikacją, nie przekreślał jednak znaczenia smookreślania się. Miało ono miejsce w stosunkach wewnątrz wieloetnicznych społeczności kołchozów, w których Polak stykał się, poza dotąd znanymi sobie grupami, także z nowymi ludami, przede wszystkim Kazachami ale również z Kaukazu (Ingusze, Czeczeni) i z Dalekiego Wschodu (Koreańczycy), co w pewnym stopniu kształtowało grupy krewniacze i sąsiedzkie. Oddziaływało ponadto na inne formy identyfikacji, w ramach których można się było ubiegać o zakwalifikowanie do grupy ludzi oddanych budownictwu socjalizmu i zająć stanowisko brygadzisty a nawet przewodniczącego kołchozu. Powróćmy do sprawy poczucia odrębności Polaków z Ukrainy w Kazachstanie. Opierało się ono przede wszystkim na świadomości tragizmu losów: deportacji i bytowania w warunkach "pod komendanturą". Jeszcze w okresie wojny umocniło się w wyniku zetknięcia z Polakami wysiedlonymi z granic przedwojennej Polski, nazywanymi przez moich rozmówców "czystymi Polakami", "kulturnymi Polakami", "pańskimi Polakami", "polskimi Polakami" i przeciwstawianymi własnej grupie - "naszym Polakom". Świadomościowe 33 Razem z Polakami i niekiedy jako Polaków wywożono w roku 1936 z Ukrainy również Niemców (W. Lizak, F. Slawarczyk, 1990,4; S. Galicki, 1992, 12). Tylko nieliczni rozmówcy mówili w trakcie naszych badań o deportacji jako "zsyłce kułackiej" lub wywózce w związku z dokonanymi przestępstwami, np. kontrabandą (notatki z rozmowy z p. W. O., Oktiabr', 28.10.1990; z p. W. M., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). 34 Wydano wyjątkowy w historii ZSRR "Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 22.06.1944" o prawie przyjmowania obywatelstwa polskiego przez żołnierzy armii polskiej oraz osoby biorące udział w wyzwalaniu Polski i członków ich rodzin (M. Wieliczko, 1986, s. 246). �42 przekształcenie się "Polaków z Ukrainy" w Polaków ukraińsko-kazachstańskich dokonało się wraz ze zdjęciem brzemienia stanu "specjalnego osiedlenia" i zezwoleniem na poruszanie się po ZSRR. Odwiedziny na Ukrainie i nieudane wyjazdy w celu osiedlenia się tam uzmysłowiły dystans, jaki pojawił się w 20 i więcej lat po opuszczeniu tego kraju. Nieliczne wyjazdy do Polski i przyjazdy gości z Polski a także obserwacje i nadchodzące stamtąd wiadomości nie pozwalały z kolei na pełne utożsamienie. się z Polakami żyjącymi w Polsce35. Utrwalało się poczucie odmienności: "my sowietskije Poljaki" i związków z terenem zamieszkania: "my kazachstańskije Poljaki". W okresie postalinowskim identyfikacja etniczna, zawsze rejestrowana w ZSRR przez władze administracyjne i po przywróceniu Polakom dowodów Fot. 7. Uroczystość 70-lecia p. A. W. Na pierwszym planie małżeństwo polsko-niemieckie. Krasnaja Poljana, obwód kokczetawski, 1990. Z albumu p. A. W. 35 Odczuwano rezerwę w Polscc wobec Polaków z ZSRR. K. Brandys w opowiadaniu o zdobywanym Berlinie przypomina nazw,< "pop" - "pelniący obowiązki Polaka" nadawaną w wojsku polskim służącym tam "Polakom radzicckim" ("Gazcta Wyborcza", 10-II.V1I1.199ł l· Jedna z rozmówczyń nawiązała do listu kuzyna, podpułkownika warmii polskicj. Kiedy dowiedziano się, że wychowal si,< w Kazachstanie, to połowa oficerów nie przyszła na organizowane przez niego pożegnanie ze służbą czynną. Synowa rozmówczyni b,<dąc w Berlinie widziała handlujących tam Polaków. - "Mówiła, 7.esię nie przyznała, że sama jest Polką. Było jej wstyd" (notatki z rozmowy z p. M. N., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). �43 osobistych wpisywana do nich, uzyskuje nowy wymiar. Narażona dawniej na prześladowania i manipulacje i dlatego często określana odmiennie w dwóch poziomach: rodzinnym i wśród przyjaciół oraz urzędowym, stała się wartością mniej relatywną i ponadto wyrażaną w kategoriach społecznych i etycznych 36. Na zmianę stosunku do wartości jaką było bycie Polakiem wpływ miało przebywanie w środowisku bardziej tolerancyjnym etnicznie, jakim był Kazachstan, w porównaniu z Ukrainą, oraz przekonanie, możliwe w warunkach korozji i załamania się systemu totalitarnego, o prawie nie tylko do utrzymania polskości ale również podejmowania starań o jej umocnienie i poszerzenie 37. Wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich pozostały interesujące rozróżnienia wewnątrzgrupowe, przeniesione z terenu Ukrainy. Nadal pamiętano o dawnej odrębności Mazurów, przy czym, w odróżnieniu do Ukrainy, nazwę Mazur traktowano z dystansem i nie była tutaj stosowana w oddzieleniu od polskości 38. Zachowała się również pamięć o "Polakach - patykach" 36 Dwoistość wyrażania etnicznej identyfikacji częstsza była jcdnak wśród np. Polaków sybcryjskich, żyjących w rozproszeniu. Interesujący nas tutaj Polacy w Kazachstanie, osadzeni w społecznościach wiejskich wraz z innymi Polakami. niekiedy o przewadze ludności polskiej, byli jednak pod kontrolą tcj społeczności. Możliwość zmiany samookreślenia się dawało przede wszystkim odejście ze wsi. Ostatnio w Rosji planuje się zarzucenie wpisywania przynależności etnicznej do dowodów osobistych (Informacja p. W. Bieleckiego). 37 Różnice między następstwami życia w Kazachstanie i na Ukrainie przedstawia wypowiedź p. B. I.: "Tak, pojechała do babci na Ukrainę w gości a bracia, dwurodny bracia, wujkowe, pytają: - Kto ty jesteś, bo my jesteśmy Ukraińcy. A bo my na Ukrainie urodzone i ty powinnaś być Ukrainką. A ja mówię: - No to jakaż ja Ukrainka, kiedy ja urodzona w Kazachstanie? To co, powinna być Kazaszką? Ja nic jestem Kazaszka, jestem Polka. A u nich dziadkowie, babcie i wszystkie Polacy a oni Ukraińcy, bo na Ukrainie urodzone ... Ja mówię - nie, ja jestem Polka, gdzieby się ja nie urodziła, ja jestem Polka ... " (zapis magnetofonowy z rozmowy, Oziornoje, 11.11.1990). Również w Kazachstanie w okresie stalinowskim częste były wypadki represji za prezentowanie polskości. Zanotowałem relację o skazaniu na 25 lat obozu dwóch Polaków, którzy w obecności osoby trzeciej odśpiewali "Jeszcze Polska nie zginęła" (zapis magnetofonowy z rozmowy ze zmarłym już p. Janem Olani nem, Oziornoje, 7.11.1990). W młodym pokoleniu nie ma postawy lęku w przyznawaniu się do polskości. W roku 1989 dziewczyna biorąca udział w spisie ludności podejmuje rozmowę na temat wartości utrzymania polskości: ,,0. K. studiuje, poszła po mieszkańcach, po błokach i zapisuje rodziny ... tam nazwisko polskie i pisze się Rosjanin. A ona mówi - Nie, to nie jest pan Rosjanin. A on patrzy się, patrzy - A skąd pani wie? A ona mówi - Wiem, bo to nic rosyjska familia a polska. No a on mówi - Tak, ale takie były lata, źe trzeba się było zapisać Rosjancm. A ona mówi - Nasze też byli takie lata u mamy, ojca, dziadka, u babci ale oni nie zapisalis Rosjanami, ale jak byli Polakami tak jest Polaki i ja jest Polka. To temu panowi było bardzo przykro. Jest takie rodziny, że na przykład ojciec Polak, matka Polka a dzieci popisalis jeden Ukrainiec, drugi Rosjanin, trzeci Polak a to od jednej matki z ojcem dzieci rozmaitej nacjonalnosti jest" (zapis magnetofonowy rozmowy z p. B. 1., Oziornoje, 11.11.1990). 38 Znamienna jest wypowiedź informatorki z Oziornoje zanotowana w trakcie badań dialektologicznych w roku 1976: "S'm'eiim~s'i: my mazursk'e pol'aki" (N. E. Ananiewa, 1984, s. 102). N. E. Ananiewa stwierdziła większą liczbę dialektyzmów w języku "Mazurów" w porównaniu z "niemazurami", co wydaje się potwierdzać tezę o chłopskim pochodzeniu Mazurów. Dla ks. J. Kuczyńskiego nazwa Mazury oznacza ludzi utrzymujących polskość i język polski (1989, s. 68, �44 mieszkańcach dawnych bezleśnych terenów Ukrainy, zresztą lepiej w porównaniu z ludnością regionów leśnych dostosowujących się do warunków w Kazachstanie39. Śladem dawnych podziałów jest także wymagająca wyjaśnienia relacja z Zielonego Gaju pod Kokczetawem, mówiąca o tajemniczych dla nas "Gralach" i "Welmach"40. Ciążenie pochodzenia z Ukrainy i kultury ukraińskiej, tak silne w początkowym okresie pobytu w Kazachstanie, utrwalone podjętym gdzieniegdzie nauczaniem w języku ukraińskim (S. Galicki, 1992, s. 13), zastąpione zostało wpływami kultury rosyjskiej i radzieckiej kultury masowej, bardziej tutaj przydatnych i ekspansywnych. Przejście do miast i na inne tereny, poza miejscami dotychczasowego zamieszkania, zetknęło Polaków przesiedlonych z Ukrainy z Polakami, którzy w innym czasie i w inny sposób przybyli do Kazachstanu. Włączenie Polaków w życie radzieckiej, wielonarodowościowej republiki41 nie stworzyło bezpośrednich podstaw do integracji i ogranizacji grupy i sprzyjało sowietyzacji. Ta z kolei, choć zbieżna z niektórymi procesami mającymi w tym czasie miejsce w państwie polskim, raczej oddalała Polaków w Kazachstanie od ludzi w Polsce i zagrażała również polskiej etniczności. W sposób pośredni jednak przyznanie Polakom praw obywateli radzieckich przygotowało ich do pierwszych prób organizacji, ochrony kultury etnicznej i nawiązania kontaktów z Polską. Dzieje wysiłków podejmowanych w celu utrzymania polskości, z wykorzystaniem możliwości, które powstały w okresie postalinowskim w radzieckim Kazachstanie, nie są dotąd opracowane. Obejmują one tworzenie 84). Na Syberii zdarzały w celu samookreślenia podlegający a jeszcze, ukrainizacji w dawnym ZSRR (na podwórzu "patyki". Ukrainie bardziej wsi mówili 7. 11.1990). dziecko. Welm z Welmem. W roku Delegatów Polaków, partyjnych 1987 w składzie (sowietow stanowiących 0,59% Polaków - (M. Nasza do kiedy polskości Nazwy wśród Niemców - drzcwa, a my żyli, z tcgo drzewa, obszarami z tamtcgo nie mówił "drowa" ale z p. J. Olaninem, z rozmowy stepowymi i leśnymi na s. 446). mieszkają Polacy pochodzą z obwodu "win". rodzina natomiast Nasi są rodem z Polakiem" synu. to Polacy. Gral Ale mają ma się łączyć (L. Komiszko, w Kazachskiej w składzic i mowę z Żytomierszczyzny. (ispołkomów) G. S. Sa pargaIijew, - chmielnickiego z Gralów, Wykonawczych dieputatow) i Niemcy. Welmy jest żeby Polak delegatów, M. Sużikow, "drowa" (notatki między "on" mówią Komitetów ogółu również ze słomy i na te wiązeczki (1887, Gaju narodnych po rllsku "Patyki" Grale Ale najważnicjsze, Ludowych 0,4% "un". się już się z Ukraińcami. przetrwały na zimę ... to obcinał klimatycznych Zamiast Na przykład stosowanym się tak wówczas, 100). wiązeczki W Zielonym był jedynym Działo identyfikowali oni mówili Geograficzny i Welmów. delikatniejszą. twardziej. z Gralem, Słownik Mazur nic przyznawali i Zipserzy paliwo na innych O różnicach także się na Gralów miękką, w pc/ni po lasach, lasu, to jak zagotowali "Zapamiętaj l mówią mieszkali Z. J.) gałęzie, powiązał - dzielą nie 1986, informuje 40 katolicyzm, etnomim p. W. Bielecki. z Ukrainy (T. D. Filimonowa, Z jednej Oziornoje, pochodzący Bawarczycy gdzie nie było blisko 41 na w których mi uwagę takie jak Szwabi, "Byli tacy, którzy 39 sytuacje, Polacy ze względu etniczno-regionalne, Polacy się jednak się, na co zwrócił SRR 1990, s. 21). i lokalnych znalazło obwodowych 1989, s. 50, 18). Rad się 774 komitetów �45 Fot. 8. Pożegnanie zmarłej dziewczynki w domu rodziny polskiej. Kellerowka, obwód kokczetawski, ok. 1960. Z albumu p. A. W. z Krasnaja Poljana. kościołów i kaplic, poczynając od roku 1956, zresztą z wielkimi początkowo trudnościami i prześladowaniami (W. Bukowiński, ks., 1989, s. 70), organizację oddziałów Towarzystwa Przyjaźni Radziecko-Polskiej, z najstarszym z nich w Karagandzie, powstałym w roku 1963 z inicjatywy J. Plater-Gajewskiego oraz powolanie polonistyki na Uniwersytecie w Karagandzie w roku 1975 (M. Wieliczko, 1986, s. 288). W latach 1979-1981 przedsięwzięto starania, również związane z nazwiskiem J. Plater-Gajewskiego, wprowadzenia języka polskiego do szkól jako przedmiotu fakultatywnego, wówczas zakończone niepowodzeniem (S. Galicki, 1992, s. 13). Próby zachowania kultury polskiej, ustępujące zresztą aktywności kulturalnej silniejszej liczbowo grupy niemieckiej (M. Gawęcki, 1991, s. 8), podejmowane były w owym czasie przez nieliczne tylko jednostki i zespoły42 i nie mogły zatrzymać pogłębiającego się procesu zaniku polskości. 42 Wśród ludzi zasłużonych dla zachowania polskości obok tych, którzy kultywowali ją w grupach rodzinnych i sąsiedzkich, godni uwagi są również ci, którzy zdobyli wykształcenie i stanowiska i potrafili oddziaływać na życie publiczne z korzyścią dla spraw polskich. Nie w stosunku do wszystkich Polaków na stanowiskach musi obowiązywać negatywna ich ocena, dokonana przez ks. J. KuczYI1skiego: "Najgorzej bywało, gdy jakiś Polak był we władzy miejscowej" (1989, 69). Uderza różnica między ludźmi podtrzymującymi polskość w Kazachstanie a "wielkimi Polokami", znanymi choćby ze Śląska Opolskiego (S. Ossowski, 1984 b, s. 91 i n.). �46 Fot. 9. Przy grobie p. W. Ż., bezpośrednio po pogrzebie. Krasnaja Poljana, obwód kokczetawski, 1984. Z albumu p. W. Z. Powstanie oddzielnego państwa Kazachstan, potwierdzone przyjętą 17 grudnia 1991 roku deklaracją niepodległości, poprzedzoną zresztą w październiku 1990 roku ogłoszeniem suwerenności państwowej, możliwe w warunkach głębokiego kryzysu ekonomicznego i ideologicznego w ZSRR i rozpadu tego państwa, stworzyło nową sytuację dla miejscowych Polaków. Ta nowa sytuacja polegała na przekształceniu republiki radzieckiej w państwo narodowe, podjęciu przebudowy gospodarczej i społecznej oraz nawiązywaniu bezpośrednich kontaktów międzynarodowych. Obok obaw przed kryzysem gospodarczym pojawiły się niepokoje związane z uprawnieniami innych narodowości niż Kazachowie, podsycane przyjęciem "Ustawy o językach", przyznającej językowi kazachskiemu status języka państwowego oraz wieściami o planach repatriacji grup Kazachów z Chin, Mongolii i Rosji. Niepewność związana z tak radykalnymi zmianami i sytuacją kryzysu wywołała upowszechnienie się myślenia apokaliptycznego. Ważnym elementem nowego położenia Polaków w Kazachstanie są działania skierowane ku nim z Polski. Najbardziej efektywne są one w dziedzinie szkolnictwa. Skierowani z Polski nauczyciele, w roku 1989 - 10, w roku 1990 - 15, wspomogli uczących tu już nielicznych miejscowych nauczycieli. W roku 1990 zajęcia fakultatywne z języka polskiego prowadzone były w 17 �47 szkołach i objęły 1250 uczniów. Do tych szkół, w których uczyli nauczyciele z Polski i w których stworzono oddzielne pracownie języka polskiego, dostarczono z Polski sprzęt i pomoce naukowe. Ważne znaczenie miało organizowanie w Polsce kolonii letnich dla dzieci oraz umożliwienie młodzieży uczestnictwa w szkołach letnich kultury i języka polskiego a także podejmowanie studiów na uczelniach polskich (A. Janowski, M. Masłowski, 1992, s. 191 i n.). Do Kazachstanu skierowano księży z Polski (M. Gawęcki, 1992, s. 12). Pod wpływem obrazu Polski jako uporządkowanego kraju dobrobytu i za przykładem emigrującej ludności niemieckiej a przede wszystkim w wyniku zagrożenia, coraz liczniejsza grupa Polaków myśli o wyjeździe do Polski. Wyrazem owego pragnienia są listy kierowane do Prezydenta R.P.i innych przedstawicieli instytucji państwowych, m.in. w odpowiedzi na ankietę zachęcającą do emigracji, wysłaną przez Społeczny Komitet Pomocy Polakom w Kazachstanie z Krakowa (J. M ultanowski, 1992, s. 20). Myślenie o wyjeździe do Polski jest obecnie zdecydowanie częstsze w Kazachstanie w porównaniu do okresu sprzed kilku lat. Dzisiaj wyjeżdżają już nie tylko Niemcy. Myślą o wyjeździe i wyjeżdżają do swoich państw również Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini. Przygraniczne obwody Rosji przygotowują się do wymiany ludności kazachskiej i rosyjskiej. Obawy podsycane są wieściami o Kazachach wożonych już ciężarówkami z Mongolii w celu zasiedlenia północnego Kazachstanu. Polacy zapytują się: "A kto nas stąd zabierze,,43. Nadal silne jednak są obawy przed nieznanym w Polsce, utwierdzane przez tych spośród Polaków z Kazachstanu, którzy doznali zawodu w zetknięciu z Polakami z kraju i polską rzeczywistością. Tak jak zdarzały się wyjazdy na Ukrainę i powroty z tego kraju, tak zdarzają się również wyjazdy do Polski w celu osiedlenia i powrotu z Polski. "Przytul mnie Kazachstanie. Nie przerazi twa szorstkość, tylko z tobą już pójdę" - ta emocjonalna wypowiedź mówi o determinacji w wyborze miejsca do życia (L. Komaiszko, 1990, s. 26). Obecna sytuacja wyznacza kierunki zmian w etniczności i narodowości Polaków w Kazachstanie. Związki z miejscem pochodzenia i własną przeszłością, tak ważne swego czasu dla wyodrębnienia grupy Polaków ukraińsko-kazachstańskich, ustępują na rzecz łączności z wszystkimi Polakami w Kazachstanie i stosunku do zgeneralizowanej polskości, zawsze jednak odnoszonych do warunków w kraju zamięszkania. Odbudowywane niektóre kulturowe podstawy etniczności, takie jak język i kontakty z religią, uzyskały instytucjonalne oparcie w szkołach i kościele. Za poparciem przede wszystkim ludzi starszych docierają nie tylko do dzieci ale również średniego pokolenia. Ważne są próby organizacyjnej integracji Polaków w Kazachstanie, o których 43 Informacje z rozmowy z p. K. Skibińską, nauczycielką z Polski uczącą w Podleśnoje, obwód kokczctawski, w dniu ~;,o1.l993 oraz p. W. Bieleckim w dniu 9.01.1993. �48 Fot. 10. Kościół budowany w Oziornoje, obwód kokczetawski, 1992. Z albumu ks. T. Pety. wiemy jednak niewiele. W Kokczetawie powołano w roku 1989 "Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe Obwodu Kokczetawskiego", w Celinogradzie w roku 1990 "Polskie Centrum Kulturalne" (Organizacje ... , 1991, s. 208 i in; K. Woźniakowski, 1992, s. 212) a w Ałma-Acie w dniu 29.04.1991 "Republikańskie Centrum Kulturalne Polaków"44. Obok działalności kulturalnej cenne są inicjatywy przedsięwzięć gospodarczych. Wszystkie te działania organizacyjne objęły część Polaków. Trudności związane są z partykularyzmem, brakiem nawyków w artykułowaniu potrzeb oraz przestrzennym rozproszeniem Polaków. Zmiany wśród Polaków w Kazachstanie prowadzą również do ich stopniowego przekształcania się z mniejszości etnicznej w narodową. Przyjmijmy za K. Kwaśniewskim (1992, s. 55) rozróżnienie między zbiorowościami etnicznymi a mniejszościami narodowymi polegające na tym, że te ostatnie świadome są związków z państwem narodowym własnej grupy a jednocześnie nie zgłaszają do zamieszkiwanego terytorium pretensji wyłączności. Brak żądań autonomii regionalnej i prezentowana przez Polaków postawa gotowości do współpracy z wszystkimi grupami etnicznymi i narodowymi, czyni z nich w niepodległym Kazachstanie, mimo małej liczebności, mniejszość dostrzeganą i nie tylko akceptowaną ale i cenioną. 44 Informacja od p. R. Krajewskiego z Ałma-Aty, współzałożyciela Centrum i autora statutu. �49 Stwierdzenie związków etniczności z historią jest truizmem. Przestrzega jednak przed takim budowaniem modeli etniczności, w tym również w jej związkach z narodowością, które nie uwzględniają warunków czasu i miejsca. Analiza dziejów Polaków z Ukrainy, deportowanych do Kazachstanu ujawniła sytuację, w której zbiorowość, oderwana od grupy pochodzenia i poddana redukcji elementów kultury etnicznej, staje wobec możliwości zaniku. Zachowanie świadomości przynależności pozwala, jak na to wskazuje przykład badanej grupy, na odtworzenie w odpowiednich warunkach i rozwój etniczności a także związanie jej z narodowością. Studia nad Polakami w Kazachstanie zmuszają jednak do wykroczenia poza cele tylko poznawcze. Zobowiązują bowiem do zastanowienia się nad odpowiedzialnością związaną z ingerencją z zewnątrz w losy ludzi i nad charakterem oraz miejscem etniczności i narodowości wśród innych wartości. LITERATURA Ananiewa N. E. 1984 PrieZt'nlnaja Ananiewa 1990 paradi{/lIla Warianlnos( 1992 w polskich Studia w nazwanijach i W. Werenicz (red.), pierifierijnych nad polszczyną czasliej Studia go worach tie/a w polskich nad polszczyzną Kazachstana, w: t. 3, Wrocław. kresową, gaworach kresową, Kazachstana, t. 5, Wrocław. E. 1989 The Ardener (red.), i sinOlnimija w: J. Rieger Ardener glagola i W. Wereniez J. Rieger N. E. vain" ol' prophecy and other essays, Oxford, N. York. E. 7():sall1o.v(' i uto;;samianie, i ro;;samo.v(' "Prace Socjologiczne. i A. K. Paluch w: Z. Mach Zeszyty Naukowe UJ", (red.), Sytuacja IIlniejszościowa z. 15. A. S. z ksią;;ki 1928 Recenzja "Sprawy O. Czarnowskiego, ,>Polacy prawoslawni na Rusi«, Brześć 1927, nr 6. Narodowościowe", Atłas ... , 1964 ALIas narodow Bartoszewicz 1. 1912 Na Beauvais Rusi. Polski sian Moskwa. posiadania. Kraj, ludno,vć, ziemia, Kijów. D. 1987 Dezinteyracja w XIX Beauvois mira, drohnej szlach/y i X X w. Studia polskiej ofiarowane na Ukrainie Pro! w latach /831-1863, w: Losy Polaków S. Kieniewiczowi, Warszawa. D. 1988 Polacy na Ukrainie /831-1863. Szlachta polska na Wolyniu, Podolu i Kijowszczyźnie, Paryż. Bębenek 1987 Brodziński b.r.w. ~ - M. Teoria narodu K. O narodowo,ki Lud t. LXXV i kwestia Polaków, narodowa Warszawa. u Kazimierza Kelles-Krauza, Kraków. �50 Brusina O. I. 1990 Mnogonacjonalnyje siela Uzbekistana i Kazachstana oseńju 1989. MiWa(ji niekoriennego nasielenija, "Sowietskaja Etnograftia", nr 1. Bukowiński W., ks. 1989 Wspomnienia z Kazachstanu, Gdańsk. Cichoblaziński L. 1990 Czy warto być Polakiem, czyli naród niespoleczny, "W Drodze", nr 4. Czarnuch Z. 1991 Opowieść o dwóch ziemiach mieszkańców Pyrzan, Witnica. Davies N. 1991 Boże igrzysko. Historia Polski, t. 2, Kraków. Deportacje ... 1989 Deportacje i przemieszczenia ludności polskiej w gląb ZSRR, 1939-1945. Przegląd pi.fmiennictwa, (red.) T. Walichnowski, Warszawa. Filimonowa T. D. 1986 Ob etnokultUr110m razwitii niemcew SSSR, "Sowietskaja Elnografija", nr 4. Galicki S. 1992 Bylem jednym z nich. Polacy w Kazachstanie, "Magazyn Wileński", nr 4. Gawęcki M. 1991 Polacy i Niemcy w Kazachstanie. Zarys etnologicznej problematyki badawczej, maszynopis w posiadaniu autora. Gawęcki M. 1992 Po kazachsku, "Gazeta Wyborcza", nr 18. Gellner E. 1991 Narody i nacjonalizm, Warszawa. Golcekier J. P. 1984 lz nabludienij nad leksikoj polskich narodnych gaworow na tieritorii Kazachskoj SSR, w: J. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia nad polszczyzną kresową, t. 3, Wrocław. Halbwachs M. 1969 Spoleczne ramy pamięci, Warszawa. Handelsman M. 1932 Geneza "Polaków zagranicznych", "Sprawy Narodowościowe", t. 4, nr 6. Hobsbawm E. J. 1992 Ethnicity and nationalism in Europe today, "Anthropology Today", vol. 8, no. 1. hogi ... Kazachskaja SSR. 1962 Itogi wsiesojuznoj pieriepisi nasielenija 1959 goda, t. 3, Kazach.~kaja SSR, Moskwa. hogi ... SSSR. 1962 ltogi wsiesojuznoj pieriepisi nasielenija 1959 goda, SSSR, Swodnyj tom, Moskwa. Iwanow M. 1991 Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa. Jablonowski A. 1912 Historia Rusi poludniowej do upadku Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków. Janowski A., M. Maslowski 1992 Kierunki dzialań Ministerstwa Edukacji Narodowej na rzecz Pnlnnii w ZSRR, w: H. Kubiak i in. (red.), Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław. Jasiewicz Z. 1987 Tradycja, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny, Warszawa-Poznań. Jasiewicz Z. 1991 Między martyrologią a przetrwaniem. Polacy i Niemcy w Kazachslanie, maszynopis w posiadaniu autora. �51 laworskaja l. L. 1990 Ostatki polskogojazyka polszczyzną Karpluk w: l. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia nad na Żytomirszczynie, t. 5, Wrocław. kresową, M. 1986 Stan badań nad polszczyzną nad polszczyzną kresową wieku, w: l. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia XVI t. 4, Wrocław. kresową, Kolberg O. 1964 Dzieła Komaiszko 1990 Krzyk. Konarska t. 36, Kraków. wszystkie, L. w Kazachstanie, Polacy "Magazyn Wilel1ski", nr 18. B. 1989 Kazimierza wybijały Markiewicza Korwin-Kruczkowski 1935 Poczet my.W o Polsce się na niepodległo.vć. w: Narody. Jak powstawały i jak w 60. rocznicę urodzin, Warszawa. i Polakach, Prot: T. Łepkowskiemu S. Polaków wyniesionych do godno.ki szlacheckiej przez monarchów austriackich, Lwów. Kościół. .. Azji. Z ks. bpem Janem 1991 KO.lciół w Środkowej Powszechny" Krysiński A. 1928 Polacy Lengą rozmawia T. Górski MIC, "Tygodnik z 21.07. na Ukrainie "Sprawy Narodowościowe", Sowieckiej, nr 3-4. Kuczyński l., ks. 1989 Między parafią a łagrem, Warszawa. Kurcowa Z. 1985 Sytuacja językowa Polonijny", Kwaśniewski K. 1992 Socjologia polskiej ludności wiejskiej w Litewskiej i Białoruskiej SRR, "Przegląd nr 3. mniej.m>.vci a definicja mniejszo.vci "Sprawy Narodowościowe. narodowej, Seria Nowa", t. l, z. 1. Lipinskaja W. A. 1969 Posieienija. żiliszcze l odieżda russkogo i L. M. Saburowa (red.), Etnografija Lipiński W. 1909 Szlachta na U krainie. nasielenija russkogo Ałtajskogo nasielenija kraja, w: G. S. Masłowa Sibiri i Sriedniej U dział jej w życiu narodu ukraińskiego Azii, Moskwa. na tle jego dziejów, Kraków. Lizak W. 1990 Rozstrzelana w ZSRR, Polonia 1917-1939, Szczecin. Lizak W., F. Stawarczyk 1990 Od Katarzyny do Mikołaja. Niemcy w Rosji, "Tygodnik Powszechny", nr 47. Lepkowski T. 1967 Polska - narodziny nowoczesnego narodu, 1764-1870, Warszawa. Lepkowski T. 1973 Poglądy na jedno- i wieioetniczność Swojsko.vc' i cudzoziemszczyzna narodu polskiego w dziejach kultury w pierwszej połowie X I X wieku, w: Warszawa. polskiej, Lepkowski T. 1989 Uparte trwanie Maternicki l. 1989 Mitologizacja historiografii Moszyński K. 1914 Z Ukrainy, polsko.vci, Londyn, Warszawa. i demitologizacja oraz edukacji Warszawa. historii. historycznej, Z rozważań nad charakterem i społeczną funkcją "Przegląd Humanistyczny", t. 33, nr 3. �52 Multanowski J. 1992 Kiedy nas stąd zahierzecie?, "Spotkania", Narody nr 27. ... 1963 Narody Sriedniej Azii i Kazachstana, t. 2, Moskwa. E. 1985 Człowiek i terytorium. Podstawy społeczności nienarodowych, w: E. Mokrzycki i in. (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci S. Ossowskiego, War- Nowicka szawa. E. Nowicka 1990 Narodowe samookreślenie Polaków, w: E. Nowicka (red.), Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, t. I, Warszawa. Obecny ... 1927 Obecny stan ludności polskiej na Ukrainie, "Sprawy Obrębski t. I, nr 4. Narodowościowe", J. 1936 a Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd ny" t. 4, z. 3-4. Socjologicz- J. Obrębski 1936 b Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowości, "Sprawy t. 10, nr 6. Organizacje ... 1991 Organizacje i stowarzyszenia Orsini-Rosenberg polskie na W.~chodzie, "Przegląd Wschodni" t. l, z. 1. S. 1932 Procesy rozkładowe ciowe", Ossowski Narodowościowe" w grupach etnicznych niezorganizowanych, "Sprawy Narodowoś- t. 6, nr 4-5. S. 1984 a Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, w: O ojczyźnie S. Ossowski, i narodzie, Warszawa. Ossowski S. 1984 b Zagadnienia Paluch S. Ossowski, A. K. WIęZI regionalnej i WIęZI narodowej O ojczyźnie i narodzie, Warszawa. na Śląsku 1976 lnkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia, w: H. Kubiak i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, Wrocław. Posern-Zielinski w: i A. Pilch (red.), Stan A. 1987 Etniczność, w: Z. Staszczak Rokicki Opolskim, (red.), Słownik etnologiczny, Warszawa, Poznań. J. 1992 Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA, Wrocław. J. 1857 Podole. Wycieczka w naddniestrzańską okolicę. "Gazela Codzienna" nr 14. Samsonowicz H. 1989 Przesłanki tworzenia się narodu mazowieckiego na przełomie XVi XVI wieku, w: Narody. Jak powstawały i jak wybijały się na niepodległość. Prof T. Łepkowskiemu w 60. rocznicę urodzin, Warszawa. Rolle Serczyk W. A. 1979 Historia Ukrainy, Wrocław. Słownik geograficzny ... 1885, 1887 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6 i 8, Warszawa. Słownik polszczyzny ... 1985 Słownik polszczyzny XVI wieku, M. R. Mayenowa (red.), t. 16, Wrocław. �53 Smith A. D. 1981 The ethnic revival, Cambridge. Smith A. D. 1986 The ethnic origins of nations, Oxford, N. York. Suźikow M. M., G. S. Sapargalijew 1989 Niektoryje filosofsko-prawowyje problemy sowierszenstwowanija kultury mieżnacjonalnych otnoszenij, Ałma-Ata. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa. Szacki J. 1984 Wstęp, w: S. Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa. Ukrainśka ... 1930-1931 Ukrainśka zahalna encyklopedyja, t. 1-3, Lwów. Ukraińska kolonizacja ... 1929 Ukraińska kolonizacja do Azji, "Sprawy Narodowościowe", t. 3, nr 1. Wasilewski L. 1925 Ukraińska sprawa narodowościowa w jej rozwoju historycznym, Warszawa. Wasilewski L. 1929 Sprawy narodowo.~ciowe w teorii i w życiu, Warszawa. Wiatr J. 1973 Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa. Widajewicz J. 1934 Ruszczenie Polaków, w: Prace historyczne. W 30-lecie działalności profesorskiej S. Zakrzewskiego, Lwów. Wieliczko M. 1986 Z dziejów Polaków żyjących w sąsiedztwie ojczyzny, w: A. Koprukowniak i W. Kucharski (red.), Polacy w świecie. Polonia jako zjawisko społeczno-polityczne, Lublin. Winthrop R. H. 1991 Dictionary of concepts in cultural anthropology, N. York. Woźni akowski K. 1992 Najnowsze tendencje rozwojowe życia literackiego i literatury Polonii radzieckiej, w: H. Kubiak i in. (red.), Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław. Wyszyński R. 1991 Charakter identyfikacji narodowej Polaków w Kazachstanie, "Kultura i Społeczeństwo", t. 35, nr 2. Ziemskow W. N. 1990 Spiecposielency (po dokumientam NKWD-MWD SSSR), "Sociołogiczeskije Issledowanija", nr II. Zbigniew Jasiewicz POLES FROM THE UKRAINE IN KAZACHSTAN ETHNICITY VS. HISTORY (Summary) In this article the author aims at reconstructing the process of changing the ethnical and national identity of a group of Poles deported from the Ukraine to Kazakhstan in 1936. The study is based on field research conducted by the author in 1991 and on literature data. Ethnicity and nationality of this group of Poles is connected with its dramatic history. The group was formerly setted in the Ukraine among the Ukrainians and it enjoyed the status of �54 a privileged ethnoclass as a class of nobles. After the October revolution, in thc years J 925-35, it was subject to the process of repolonization and sovietization, due to an experiment in the Ukrainian Soviet Republic called "Polish socialist autonomy." In 1936 a group of Poles from the Ukraine, who are the object of this study, was transferred to Kazakhstan and settled there for over 20 years in the state farms which were, in fact, labor camps. Poles in Kazakhstan, subject to sovietization and russification, belonged to these ethnic groups which did not receive national autonomy. For the last couple of years, in connection with the uncertain situation in idependent Kazakhstan and with the help coming from Poland with respect to education and religion, the group is rebuilding its ethnic culture and slowly changing from an ethnic minority into a national minority. To claim that there is a relation between ethnicity and history is a commonplace. Studies on Poles in Kazakhstan have proved that one should not form models of ethnicity, induding its connections with nationality, that would not account for the unique conditions of particular time and place. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53aca92e12eb991e406622a56db79bbd.pdf 66dc23232b96947953e9b90df97abe69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2128 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1976 Title A name given to the resource Prospects for the Polish Ethnological Society at the Treshold of Its Centennial / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.21-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kopczyńska-Jaworska, Bronisława ; Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Institutc of Ethnology Łódź University ZBIGNIEW JASIEWICZ Institute of Ethnology and Cultural Adam Mickiewicz Univcrsity Poznań Anthropology PROSPECTS FOR THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY AT THE THRESHOLD OF ITS SECOND CENTENNIAL [n the present considerations we will make an attempt to answer three fundamental questions: l. What should the Society be for its members? 2. What role should the Society play in Polish science? 3. What social challenges should it respond to? 1. The Society and its Members Answering the first question we would like to refer to the oplllIOn of Aleksander Kamiński, the most outstanding theoretician of the idea od societies, nota bene a member of our Society at the time when he worked in the ·Łódź University. According to Kamiński, in the modern civilization which witnesses the loosening and disappearance of traditional communities, the idea which lies behind founding societies is to' establish "a neighborhood of your choice", an affiliation that meets the need of being a member of a certain group. Moreover, a society should also help to satisfy the need of expression, provide its members with possibilities of expressing their thoughts, judgments, and opinions, and, last but not least, play an integrating role of an institution that bridges the gap between the family and the local community on the one hand and the nation and the human community in generalon the other. The last function should make it easier to overcome the barrier between the small and the great world. How has our Society fulfilled, both in the past and in the present, the above expectations? What mistakes did it make and what should be changed? It seems that the Ethnological Society, as many other organizations of this kind, has experienced the results of its expansion which Kamiński described as a phenomenon of "enlargement" whose major consequence is the weakening of the ties binding the rank and file members and sections of the Society with the society as a whole. Most often the inspirations came from the top; there were few grass-roots �22 initiatives, or in other words, the neighborhood of choice ceased to play an important role. The Society came back to life only for a while during the annual meetings which with time were convened less and less often due to financial problems and misunderstanding of the role of the delegate (the regular members often believed that the meeting was exclusively for the delegates l). Because of the lack of both time and interesting initiatives, members of local Sections met less frequently too. Also, since many profound changes took place in our discipline which tended to develop very rapidly, its members time and again had no common interests. This was related to a growing differentiation of the members of our Society, where beside professional practitioners and theoreticians there were many "fans" - amateurs or representatives of other disciplines. Another important factor that contributed to the above was a sudden generation change among the nominal members of the Society. On the one hand, some of the old faculty members of universities and the Academy of Sciences stopped to participate in the activities of the Society, and on the other, the involvement of young scholars was moderate. Accepting the diversity of members of the Society and treating it as an asset, we are trying to pay more attention to the specific needs of its particular groups. In line with this trend has been the development of "circles of interests". It seems, however, that the Society should provide a wider range of possibiblities of acting not only to the "circles of interests" but also to sections or specialist groups of other kinds. In this way our Society might become a confederation of smaller groups and follow the path already taken by some academic societies in the world. We are strongly convinced that the Polish Ethnological Society which has an established tradition of attracting people with different interests may guarantee understanding for individual needs as well as for research specializations and as such constitute an attractive platform for a discussion and integration above the level of particular institutions and local groups. 2. The Scientific Role of the Society Before considering the scientific role of the Society, we must concentrate for a while on the general problems of our discipline. At present the situation of the humanities is rather difficult. Discussing the problem in depth would reach beyond the limits of this address, especially that recently many papers have appeared which stress the breakthrough that took place in science in general and in the humanities in particular, and as a consequence also in Polish ethnology. The expansion of methodological reflection and the discovery of new cognitive possibilities in our discipline provoke us to raise a questionn about �23 the role that in this specific intellectual revival should be played by our Society. How to reconcile the research tradition of our Society some members of which from the beginning of its existence have been collecting many interesting and valuable observations even though they had no academic background but only the desire to adhere to observation in a positivistic sense of the word, with the contemporary methodological challenges? These transformation are taking place with different intensity in different centers (regardless of the type of organization and age limitations), thus generating different needs and possibilities for particular individuals and groups even when nominally they represent the same level of fundamental professional expertise. It seems, therefore, that our Society should make a specific attempt at developing modern ethnological ideas within the range of its statutory activities, and - let us not be afraid the word - disseminate these ideas among Polish ethnographers no matter where they work. After all, it is the responsibility of our Society to create conditions conducive to both comprehensive academic criticism and development of new ideas, and thus reject the often heard opinions that it is the stronghold of scientific traditionalism or even conservatism! The Society should become an ethnological forum for the discussions that are held - as it is commonly known - in informal groups or in other collective bodies such as the Section of Social Anthropologists at the Polish Sociological Society or in the editorial boards of such journal as "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"]. The publishers affiliated at our Society are also undertaking some efforts to the same effect (it is worth mentioning some of the volumes -of the series "Prace Etnologiczne" ["Ethnological Papers"], the recent issues of our journal "Lud" ["Folk"] or numerous articles which have been published already for many years in the "Literatura Ludowa" ["Folk Literature"]), yet irrespective of these initiatives we see the need to develop new organizational forms for scientific discussions. These discussions should be initiated by Sections interested in particular subjects and prepared by them, also in cooperation with the above mentioned organizations and in collaboration with the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences, always open to diverse needs of scholars, yet because of its statutory regulations accepting only senior faculty members and at present even not all of them. One of the possible initiatives might be the foundation of sections - and here we are referring to the previously expressed thoughts that are in line with the interests of particular groups of members and needs of our discipline - gathering people from different departments of the Society. The objective of these sections would be to discuss essential questions, either methodological or related to important scientific problems, e.g. regionalism, the question of ethnicity or folk art and �24 handiwork, or the wide field bordering on religious studies and the study of rites and customs. We personally think that such an ambitious plan would attract more of our colleagues who at present do not see any field for their activity in the Polish Ethnological Society. 3. The Society and its Role in Public Life Considering the role of our Society in the social and cultural life of our country, we may notice that one of the fields of activity of our Society that has been developing all the time, despite many financial problems and with much success, is publishing of the achievements of Polish ethnologists and presenting the Society to the outside world. The publishers of our Society take into account different educational backgrounds and different interests of our readers, publishing documentary materials (beginning with Oskar Kolberg's works), papers and the aforementioned methodological articles in special series as well as popular providing information about folk costumes aod artists, etc. Among our publications of special value is "Biblioteka Zesłańca" ["Library of Exiles"] which stresses the importance of the so-called personal documents and supplements our knowledge oat only of the unknown periods of Polish history, but also - in a universal sense - about human life under extreme circumstances. One flaw of our publishing activity are too small numbers of published copies, which reduces our audience. Another drawback, which is closely related to first one, are high prices of our publications, which again is the reason why many potential readers cannot afford them. The most important reason why the distribution of our publications is not wide enough is not, however, the aftermath of the two drawbacks mentioned above, but rather ignorance of what ethnology actually deals with! Thus, dissemination of knowledge about ethnology should be the main task and responsibility of the Society. Recently, our hopes for the improvement of the situation have been related to the involvement of some of the representatives of our discipline in the reform of school curricula and to the new idea of fostering in schools the interests in the problems of the traditional culture of the region. Still, the contributions of ethnologists to more popular magazines are much too rare. There are too few ethnological commentaries on various urgent issues of our contemporary life! Ethnologists should express their opinions in the discussions about the needs of the local government, ecological problems, or cultural planning both in the micro and macro-scale. With no intention to belittle the.achievements of many different ethnographic or folklore studies and their needs to develop, we should inform the public opinion that these two are not the only fields of interest of our discipline. A step in this direction is the common tendency to change the �25 names of ethnographic institutions into "ethnological" or dealing with "cultural anthropology". This apparently formal procedure has been also considered in the circles of our Society with reference to the change of its historical name, i.e. "Towarzystwo Ludoznawcze" [The Society for Folk Studies], which does correspond to the contemporary pursuits of our discipline. What solution can reconcile respect for aur IOO-year tradition with the need to inform what contemporary ethnologists are doing now? Concluding this short introduction to our discussion about the future of the Polish Ethnological Society - the discussion which we all very much need on the threshold of its next century - we wish to emphasize the immediate interest and usefulness of some traditional values which have been long present in the works of our Society. Among them, we would like to mention the ability of our Society to combine research and popularizing goals, cognitive tasks and those of immediate socia-cultural importance; the broad cognizance of folk studies - ethnology that is close to the concept of cultural anthropology; the acceptance of many schools and approaches to research; the dissemination of beliefs in the values of folk culture which constitute the heritage of nations as well as humanity in general; and, at last, the conviction that science should oppose ethnocentric attitudes and xenophobia, which is so important at the moment of bridging gaps between nations and cultures. One hundred years ago, in the first volume of "Lud", a cofounder of our Society and an outstanding Ukrainian ethnologist, Ivan Franko, wrote that ethnological works may "contribute to elevating us into the bright and pure sphere of tolerance and understanding" where mistrust and ethnic hostility will become impossible. The traditions of the Society may turn out to be a valuable factor stabilizing ethnology - a science about which Professor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wrote in the text published posthumously in the jubilee 78th volume of "Lud" that "it has always been as if in statu nascendi". For the future development of Polish ethnology and of the Society, and for its proper place in scientific and cultural life, the joint intellectual and organizational effort of all of us concerned about ethnology and the Society will be of great importance. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94127dfa0bd1a95df78b4af13f715585.pdf 081a0d05ed18532edf317a4a6751b4de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2129 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1977 Title A name given to the resource A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. THE PAST AND PRESENT OF POLISH ETHNOLOGICAL ZBIGNIEW Institute Adam vol. 79, 1995 STUDIES JASIEWICZ of Ethnology Mickiewicz and Cultural Anthropology University Poznań A FEW REMARKS ON THE PAST AND ETHNOLOGY PRESENT OF POLISH The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society as a good opportunity to reflect on some problems of Polish ethnology's past. It is also an excellent occasion to discuss the current situation of Polish ethnology. Because of the political and social changes in Poland, above all, the fall of the communist state, there are greater possibilities of establishing contacts with the international academic community and participating in the development of science. In Poland the autonomy of scientific communities has increased; they can decide now on the directions of the development of their various disciplines. A question arises as how to deal with the specific features of Polish ethnology generated under specific local conditions? What should be preserved of the local scholarly tradition and how should the positive elements of Poland's unique experiences be used? On the other hand, how should those features that create barriers to the exchange of views and cooperation with scholars from other countries be eliminated? In this short article I can only touch upon some problems of ethnology which I consider very important. I will try to answer the following questions: 1. What was and is Polish ethnology as a "national" ethnology? 2. What is the significance of the history of Polish ethnological sciences and studies of this history? 3. What is the features of Polish ethnology that have been shaped by historyand what are their consequences for present studies? 4. How should the various changes in Polish ethnology be understood? 5. What is the present state of Polish ethnology/ethnological sciences in Poland? Do they form a coherent discipline or are they an unrelated configuration of interests pursured by individual scholars? The concept of "national ethnology" is understood here as a set of people and their different activities pursured within the nation - defined as a historical, cultural and political community. The exceptional sensitivity of ethnology to local conditions is well known. These conditions were created by the geographic location and history of Poland: a country and people located in �28 central and eastern Europe, which for centuries was an agrarian society, with a specific in the past social structure (a large group of noblemen and gentry) and with strong ties with the culture of Western Europe. For most of history Poland has been a multi-ethnic country until 1945, when war-time' territorial and population changes transformed Poland into an almost entirely mono-ethnic society. Poland is a nation in which has been deprived of its own state due to the Partitions and Nazi occupation, and whose independence was taken away after the Second World and the Yalta agreement, which for many years placed the country under the control of the Soviet Union. All these circumstances are important in understanding Polish ethnology as a national ethnology. Institutions of the nation state did not support Polish science, since for a long time Poland did not posess an independent state. Paradoxically, because of the lack of these institutions and other circumstances during the Partitions in the 19th and the beginning of the 20th centuries, Polish ethnology developed close contacts with ethnological studies in other countries. The Polish ethnology experienced its greatest isolation after the Second World War when, due to political and ideological constraints it like all other social sciences, particulary humanistic studies, were confined to the boundaries of the socialist state. In spite of the difficulties it faced in Poland, national ethnology was like in other countries under influence of eminent scholars - great masters who headed ethnological institutions and who attracted teams of students and followers. The history of Polish ethnology is full of indications of the changing relations between ethnology and ethnological sciences in other countries. Therefore, it is not possible to present national ethnologies as distinct ethnologies which are internally homogenous. Quite the contrary, the use of concept of national ethnology assumes not only differences but also the adoption of mutual interaction between these ethnologies and the existence of broader ethnology and socio-cultural anthropology, both European and universal. During discussions of the relations between national ethnologies and continental or world ethnology/anthropology, the incompleteness of the concept of "centre-periphery" was noticed. This paradigm was faulted since it made the creative features of some centers absolute and alleged a cultural infertility of other regions and human grDups. As Polish ethnology has held the status of a national ethnology since the second half of the 19th century, some effort is required to sustain and develop it. Further work is required to enfold Polish ethnology as a whole: such work will include the syntheses of individual directions and studies, manuals of methods and dictionaries, descriptions and analyses of its history, literature etc. I want to emphasize that I am thinking here about ethnology as a "certain" whole - a whole that draws from the achievements of the broaden scientific �29 community yet remains a functional whole. Therefore, it is necessary to present the relations between Polish ethnology and its place in world ethnology and anthropology. A special role in the shaping and functioning of national ethnology is played by studies of ethnological history. They not only let us trace the changes in the problems that were investigated and the development of notional and theoretical concepts, but also the relations between the conditions in Poland and world science. Furthermore, they point to a tradition to which reference can be made and in this way help define the scope of this discipline. Mention must be made here of valuable works on the history of Polish ethnology (Kutrzebianka, 1948; Terlecka, ed., 1973; 8urszta, Kopczyńska-Jaworska, 1982; Damrosz, 1988). However, there is a need for new studies which will provide answers to our current question. What were the relations in the history of Polish ethnology between tendencies to make this discipline a universal one on the one hand and, on the other, to focus on the folk culture of the country? Why did Polish ethnology not take the opportunity to reestablish international scholarly contacts in the relatively free intellectual climate that existed in Poland after 1956? What were the reasons for the limited interest in anthropological theories in the post-war period - was this due only to political or ideological limitations imposed from outside, or were their constraints created within the community of scholars? What caused the manifestation of differences between generations, which is stronger in Polish ethnology than in other social sciences? What are the reactions of Polish ethnology to wider contacts with world anthropology, including post-modern anthropology? Attempts to answer the questions were made recently by some authors, for example by E. Jaworski and E. Kosowska (1994) and Z. Jasiewicz and D. Slattery (1995). I hope that they will be the beginning of a wider discussion of the past and present of ethnology, so much needed for further reflections on this direction of studies. Different assumptions can be adopted to study the history of ethnology. In Central Europe, and in Poland, the paradigm of the history of local ethnologies is prevalent. According to this analysis, the past is seen as a gradual transition from descriptive knowledge of peoples or ethnography to global dimensions of culture, typical of socia-cultural anthropology. A different perspective which examines the coexistence of these two directions of interest is more valuable. Seen from this perspective, the historyand tradition of ethnology includes not only descriptions of folk culture, but also the various interpretive frame works that ealier ethnographers employed to discuss and analyse their research. Using the perspective of coexistence it is possible to study works such as the folk descriptions of S. Staszic at the beginning of the 19th century, and the programmes of investigations of folk culture, as outlined by H. Kołłątaj in 1802, and which is treated as the beginning of Polish ethnology (Kutrzebianka, �30 1948, p. 71; Posern-Zieliński, 1973, p. 31) and also consider Staszic's and Kołłątaj's ideas on the development of culture and man's aims, debated within the framework of "philosophical history" (Szacki, 1981, vol. I, p. 147). Such an approach is particularly valuable as this works make many references to results of investigations of peoples inhabiting regions outside Europe. The task of an ethnological historian is not to find the time and situations in which, in addition to description, there is also an overall concept and in addition to the interest in folk culture there is also interest in global culture, but also to try to determine the character and mutual relations between these two ways of seeing the world. Adoption of this wide scope of ethnological and anthropological investigations helps us to return to the past and look there for more extensive foundations of modern ethnology. The reasons for the appearance and consequences of the two features of ethnology which I treat as characteristic of Polish ethnology can only be discussed in a wider historical context. The first is the focus of interest on folk culture, another - combination of local studies on folk culture and studies of cultures of peoples inhabiting regions outside Europe, the so-called tribal or primitive cultures. The studies of folk culture were focused on the "national" territory, a construct which has varied greately depending of time and place. Initially, the territory was equivalent to the territory of Poland before the Partitions then was restricted to the territory of Poland between 1918 and 1939 and finally to Poland after 1945. Scholars were mainly fascinated with the eastern lands, the so-called borderlands, and regions with separate cultural features such as the Carpathian region, Cracow region, Kurpie (a district north-east of Warsaw) and, to a lesser extent, the Łowicz area, Kashuby, and Silesia. The selectivity of investigations was only restricted by O. Kolberg who advocated collection of materials from all the areas that were considered "national" or were treated as historically related to the old Polish Republic. The ethnically Polish character of regional groups was neither an encouragement nor discouragement of investigations. What was decisive was the degree to which a given group preserved traditional folk culture and its originality. The area of Slavdom rarely defined the limits of programmes of ethnological investigations. Interest in Slavonic peoples can be found in Z. Dołęga-Chodakowski (1818), in some presentations of tasks attempted in the second half of the 19th century by O. Kolberg (1965, p. 246), in A. Fischer's works (1932 - 1934), and primarily in the monumental work by K. Moszyński, published after Poland regained her independence (1929- 1939). With the exception of K. Moszyński's work, these were interests focused on "closer" Slavonic peoples, with no regard of the Russian folk culture. Folk culture was interesting because it was either archaic, a remnant of the past, or it was different from the culture of non-folk communities. It was �31 analysed from two points of view: as a subculture or even culture of these groups and as a carrier of values which were cherished at a given time - native character, traditional character, originality, simplicity, spontaneity. Scholars noticed the connection between folk culture and important socio-cultural problems - the gaining of identity by peasant communities, the inclusion of these communities into the national community, the development of local government, prevention of alienation and stresses during the modernization process. Axiological and instrumental treatment of folk culture led to its mythologization and this in turn triggered a demythologization effect. The above has had a nearly ISO-year old tradition in Polish ethnology (cf. R. Berwiński who denied folk culture the value of unchangeability and independent from the culture of the elite strata (1854)). What should be done with the abundant achievements of studies of folk culture? The task of the modern ethnologist is to grasp the many dimensions of the phenomenon and the different meanings of the term. This entails the cultural system of the former village which belongs to the past and the tradition transmitted from the past and continued in the modern family, local and regional groups. It also includes, however, those traditions and cultural forms the transmission of which was interrupted but to which reference is made because they are treated as values or, finally, as elements of cultural and social policy, that is as a tool and an activity which is to help in the solution of some problems of our contemporary life. The work of ethnologists should not simplify this multidimensional picture. The valuable results of studies on folk culture can be used and the studies continued in the following main directions: 1. historical studies of the folk culture as a cultural system of former communities, primarily rural communities; 2. studies of folk culture as a tradition, mechanisms of transmission and the place and significance of elements and values of this culture in modern society; 3. studies using the materials and inspirations connected with folk culture in other studies of culture, for example those presenting folk culture as an aspect of culture, always present in it, and in discussions of the theory of culture, mainly when folk culture is treated as a model structure. On the European map of ethnologies Polish ethnology was placed between the territory of Germany, where the culture of the German people and the cultures of peoples inhabiting the territories outside Europe were investigated separately, and the territory of Russia, where these two directions of interest were combined. Polish ethnology is more inclined to pursue the latter direction and for this reason I have treated it as one of its features. There are no studies of the genesis of this link, its character and consequences for the overall picture of Polish ethnology. I can find reasons �32 for this link in the influence of evolutionism, strong in Poland, a certain distance to one's "own" people and the lack of an ideology of the folk that dictated separation of these two objects of interest. Another reason can be seen in the living conditions and the research possibilities that scholars had. In a country, which did not abound in scholars, at one time scholars were interested in rural people and quite often against their own will, they also became detainees or emigrants among peoples inhabiting territories outside Europe, primarily those in Asia. First investigations of the rural people in the scholars' own country and the peoples inhabiting territories outside Europe were conducted by the some scholars at the end of the 19th and the beginnings of the 20th century by J. Witort, B. Piłsudski and S. Poniatowski (Kuczyński, 1994). In the interwar period, out of nine professors who dealt with ethnology, five pursued studies of the folk culture in Poland and the cultures of peoples inhabiting territories outside Europe. Even today the number of scholars who work in this way is quite considerable. The above combination of interests resulted in a tendency to relativize the value of Polish folk culture. Consequently, within the framework of Polish ethnology the nationalistic idea was not identified with the "folk" as was the case with German Volkskunde. An openess to anthropological concepts of culture, created primarily on the basis of materials collected outside Europe, was another consequence of the above combination. Observance of the past and present of Polish ethnology leads us to note its exceptional changeability and variability. The range of interests changed, depending on the time: the culture of the rural folk in territories of Europe, sometimes restricted to its verbalized manifestations, the culture of peoples inhabiting territories outside Europe, folk culture including also non-peasant groups, primarily workers, community culture and, finally, culture in the global dimension. Changes in theoretical orientations, related to ideologies and directions in the social science in Poland was often dramatic. The conditions of national ethnology and its relations to the social sciences as a whole, ideology, socio-economic conditions and the political situation in Poland were different. Polish ethnology, like other national ethnologies, was also under tension related to its changing contacts with the international academic community. Today this tension is felt in Poland in connection with wider possibilities and participation in the development of world ethnology and anthropology. Changeability, sometimes alternation, was also typical of the name of our discipline: folk studies, ethnography, ethnology, socio-cultural anthropology, anthropology. A well known Polish ethnologist, the late Professor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, who I once asked whether she was not annoyed with the diversity and changeability of notions which we use to define our studies said, "I am not annoyed by the many names ... Ethnology is always in statu nascendi in trying to find its own identity and autonomy". �33 Today ethnological sciences in Poland comprise, in addition to ethnology, other branches of science as well folkloric studies, ethnomusicology, ethnoreligious studies and other studies bordering other sciences. Some scholars call themselves social anthropologists or cultural anthropologists. Ethnology is most stable in the formal structure of science. Following recent discussions, ethnological studies remained separate department at universities and ethnology is one of the scientific and scholarly disciplines which can be pursued for advanced degrees. Besides, ethnology is well established in many centres at universities and other scientific institutions and museums. There are six ethnological journals and the Polish Ethnological Society is celebrating its centennial anniversary. Attempts at integrating the diversity of directions of studies and tradition is made by the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences. What makes the search for the identity and autonomy of ethnological sciences in Poland possible? What are some common factors in the diversity and abundance of changes? It seems that it is the way in which socio-cultural reality is perceived and interpreted - the choice of the object of investigations which signify common cultural denominators, the historicism which makes it possible to cross the border of real time and the sociological approach which contributes values of culture to sociallife. These research methodologies, with their strong empirical bent, are complemented by a specific spatial universalism that helps to compare phenomena from different areas, and the effort to formulate valid generalizations - through the creation and use of many theories of culture. The above features are not discriminants. that act independently. Acceptance of these features as a factor that creates a branch of science called ethnological sciences is a matter of choice. We define our belonging, we are in favour of some tradition which we continually enlarge and, when we start investigations, we delineate the limits of the discipline and give it a specific theoretical status. The possibility of choice is also typical of scholars from another tradition - philosophers, sociologists, historians, philologists. Some of them, together with ethnologists, build modern ethnological sciences. Today the term "ethnological sciences" best describes the sense of diversity and commonness within folkloric, ethnological and anthropological studies in Poland. BIBLIOGRAPHY Berwillski Ryszard ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki [Studics of Folk Literature from the Standpoint of a Historical and Scientific Critique], Poznań. Burszta Józcf, KOPCzYIiska-Jaworska Bronisława 1982 Polish Ethnoqraphy a/ier World 1#1,. Il, "Ethnos" vol. 47, No 1- 2. 1854 3 - Lud t. S/udia o lilera/U,.;;e ludowej LXXIX �34 Damrosz 1988 Jerzy Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku [Development of Basic Concepts in the Polish Science of Folk Culture to 1939], Ossolineum, Wrocław. Do/ęga-Chodakowski Zorian 1818 O Slowiańszczyźnie przed chrześcijwistwem [On Slavdom before Christianity], "Ćwiczenia Naukowe" vol. 2, No 5. Fischer Adam 1932- 1934 Etnografia słowiańska [Slavonic Ethnography], vol. I Połabianie [Polabians]; vol. 2 Łużyczanie [Serbs]; vol. 3 Polacy [Poles], Ksi,!żniea-Atlas, Lwów - Warszawa. Jasiewiez Zbigniew, Slattery David 1995 Ethnography and Anthropology. The Case oj Polish Ethnology, in: Fieldwork and Footnotes. Studies in the History oj European Anthropoloyy, eds. H. F. Vermeulen and A. A. Roldan, Routledge, London and New York. Jaworski Eugeniusz, Kosowska Ewa 1994 Antropologia i hermeneutyka. O tekstach JózeJa Liyrzy [Anthropology and Hermeneutics. On the Texts' of Józef Ligęza], ŚI,!sk, Katowice. Kolberg Oskar 1965 Dzieła wszystkie Oskara Kolberya [Oskar Kolberg's Complete Works], vol. 64 Korespondencja [Correspondence], part l, Pozn~lł\ - Warszawa. Kuczyński Antoni 1994 Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ltldowych i plemiennych [Polish Descriptions of the World], vol. l Azja i Afi'yka [Asia and Africa], Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce [The Development of Ethnography and Ethnology in Poland], Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków. Moszyński Kazimierz 1929 -1939 Kultura ludowa Słowian [Slavic Folk Culture), vol. I - 3, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków. Posem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej [The Formation of Polish Ethnography as an Independent Scientific Discipline] in: Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], cd. M. Terlecka, Ossolineum, Wrocław. Szacki Jerzy /98 I Historia myśli socjologicznej [H istory of Sociological Thought], vol. I - 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Terlecka Małgorzata (ed.) 1973 Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], Ossolineum, Wrocław. Translated bY Zhigniew N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7fb28174f2b31ecfee3d8cfdf72696c.pdf 1ca6c5a03f361af7906101cf7aaa5872 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Jezus Chrystus - w rzeźbie ludowej Konin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4172 Title A name given to the resource "Boże Męki" w I połowie XVIII wieku na terenie powiatu konińskiego w świetle ksiąg grodzkich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 105-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jego „Madonnę Skępską" zakupiła C P L i A . gólnym upodobaniem Wacław rzeźbi ża i d ł u t ; r z e ź b s w y c h n i g d y n i e m a l u j e . zwierzęta. urodzony Skirzyński, w 1919 r „ z. zawodu, jest twórcą l i c z n y c h rzeźbionych wie kapliczek i figur nagrobnych. mat; w gospodarstwie, w kaplicz­ sztuki Skępskiej" Częstochowskiej" ( i l . 5), „ M a t k i ( i l . 4) i i n . Pracuje Bral również udział w c e p e l i o w s k i m karskim w 1958 г., g d z i e uzyskał Wincenty trza kościoła w Z a w i d z u . dziej samodzielne, Teraz dekoracyjne, wie r. przeważnie M Boską by w i e j s k i e " . Współpracuje szopkarskim otrzymał z CPLiA. drugą nagrodę. bar­ znanych jącą „ba­ kiej w w wysta­ 1959 r . w 1898 r . w S i e r p c u , amator, dużą prac figurki „Matki Bos­ oryginalnością tematu. Żurawińskiej", d l a której m a szczególny kult; n u j e duża biegłość kompozycje wzoru, w drzewie w y k o n a n e bez cechujące ( i l . 11). W s z y s t k i e sierpeckim, w i interesu­ zawsze j e m a l u j e . D o c i e k a w ­ należą konkretnego najczęściej W ( i l . 6). W y k a z u j e techniczną j a k Huras, wykonuje rzeźbi wykonał również interesującą rzeźbę „Chrystusa u p a ­ kompozycje u r o d z o n y w 1918 r . w Chądzynie, podobnie jego których kościoła biegłość rzeźbiarską Kocot, r z e ź b y pełne i r e l i e f y ; pomocy za pomocą dłut, w z o r u j ą c płaskorzeźbach, a także n a rzeź­ m u z interpretację Zygmunt jego urodzony n a oleodrukach, pracach szych dzu, stolarz, Sier- zaczerpniętej Uczestniczyła p o w . sierpeCkiego Huras, najczęściej bach u r o d z o n y w 1924 r . w Z a w i ­ Dużyński, ciemnozielono o tematyce d o obrazów. piaskowcu i w drzewie, swych znane są poza g r a n i c a m i k r a j u — zwłaszcza w U S A . Stanisław rzeźby ludowej Franciszek N a konkursie Rzeźby ramy powtarza w swych z Dzieciątkiem, B o ­ Ukrzyżowanego oraz wykonuje sztuki się t r a f n i e uogólnione — (Skępską, lesną i inne), F r a s o b l i w e g o , rzeźby ciemnobrązowo, a więc w kolorach tradycyjnych w m i e s z k a t a m i o b e c n i e , pracując j a k o o g r o d n i k . Rzeźbi w topo­ n a w y s t r o j u wnę­ tworzy chwilach ( i l . 8). „Organista i organiścianka", a także m i s t e r n i e w Zawidzu, z z a w o d u cieśla. lowym, o ornamencie w z o r o w a n y m wolnych malowane: fioletowo, zdobione wyróżnienie. Dawniej rzeźbił g ł ó w n i e o ł t a r z y k i w d r z e w i e w z otaczającego j ą życia, j a k n p . „ J e ź d z i e c n a k o n i u " dla CPLiA. 1896 Prace dzieci, peckiem. Boskiej w rzeźbi. i k o n k u r s i e szop- ( i l . 9), u r o d z o n y Krajewski u r o d z o n a w 1897 Gołębiowska, j e j , b a r d z o p r y m i t y w n e , zbliżone d o twórczości są z a w s z e w ludo­ w Płocku. Skirzyński w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a t e ­ „Madonny Szczypawka r o k u w Mościskach, g m i n a Gójsk, p r a c u j e n a w ł a s n y m drze­ w Rościszewie, uzyskała 1957 r. pierwszą nagrodę n a w y s t a w i e wej Helena rolnik Polichromowana statua „Madonny z L o u r d e s " , u m i e s z c z o n a ce n a grobie jego m a t k i z C P L i A . Rzeźbi w d r z e w i e l i p o w y m , za pomocą n o ­ Z e szcze­ się jego prace pewną znamio­ warsztatowa. j a k zresztą n a całem Mazowszu dającego p o d k r z y ż e m " i szopkę n a k o n k u r s C P L i A P ł o c k i m t w o r z y jeszcze w i e l u m n i e j z n a n y c h , a może (pierwsza i l . 7). W s p ó ł p r a c u j e i nagroda F o t : Stefan Z — stale — il. 1, 2, 4, 6, 8, 9; Marian Deptuszewski A R C H I W U M „BOŻE MĘKI" nie odkrytych ludowych W PIERWSZEJ Przedpełski d o źródeł POŁOWIE historycznych, a XVIII szczególnie do masowych przekazów z a w a r t y c h w księgach kich — uzyskało j u ż n a d o b r e p r a w o przy opracowywaniu etnografii, takich j a k budownictwo odzież, czy też urządzenie z wiejskie, dziedziny WIEKU NA zywaniu niektórych duchowej i społecznej, t a k i c h wartość zagadnień z pomocą szeregu jakiej zakresu przykładów wieku, zwrócić księgi t e mogą być źródłem ży we i figur przydrożnych. wspomnianych Informacje dokumentach przy krzy­ n a t e n temat są t r u d n e d o zna­ a w wyjątkowych przy j a k np. magia XVIII mierze badaniach n a d stosunkowo wąskim problemem opisy, co j e s t zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n e kultury s o w y c h m a t e r i a ł ó w h i s t o r y c z n y c h służących d o badań ludowa nad grodz­ pragnę za uwagę w y p a d k a c h dość o g ó l n i k o w e rozwią­ dziejami źródłach połowy KONIŃSKIEGO l e z i e n i a i r a c z e j Skąpe. Często są t o j e d y n i e w z m i a n k i , Wykorzystując materiały z konińskich ksiąg z pierwszej POWIATU Zwrócono czy p r a w o l u d o w e . kich w TERENIE SĄDOWYCH rolnictwo, i z b y chłopskiej. także uwagę n a i c h bezcenną grodz­ obywatelstwa tematów — il. 5, 7. — il. 3, 10; Jan Swiderski H I S T O R Y C Z N E G O W ŚWIETLE GRODZKICH K S I Ą G Sięganie twórców. n ato, ze stają trakcie ludowej. Często się z r o z u m i a ł e d o p i e r o współczesnymi nika ogromna w kultury d l a większości m a ­ materiałami wartość opisów, badań wzmianki w w zestawieniu opisowymi. Stąd w y ­ które d o k o n y w a n e są n a d współczesną kulturą ludową; 705 �dzięki t y m m a t e r i a ł o m o p i s o w y m bowiem się n a m k o n k r e t n e kształty z j a w i s k wzmiankowanych w źródłach Za jedno z najbardziej badaniach czy w s i zostały o t o interesujące nas materiały przydrożnych, z a w a r t e w księgach dotyczące figur relacyjnych grodu konińskiego: historycznych. w a r t o ś c i o w y c h źródeł nad dziejami A zarysowują przedmiotów uznane przy sądowe C i e n i n Z a b o r n y , r o k 1701, w i z j a , W o j e w ó d z k i e Archi­ w u m Państwowe w Poznaniu ( W A P P ) , K o n i n , Relacje księgi g r o d z k i e , a spośród n i c h szczególnie księgi t z W . m a n u a l n e ; (Rei.) 1, f. 88 v . : „relacyjne", zużytkowane w „ N a ostatek figurę B o g a Wszechmogącego alias wierają one wyjątkowo niezwykle niniejszym artykule. Za­ bogaty interesujących materiał z a r ó w n o dla etnografa problemów k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i d o zagadnień szlacheckiej wsi pańszczyźnianej К nienia znaczenia t y c h źródeł kowanie. Publikacji lacyjnych poświęcone są w teriały d o d z i e j ó w siewicza. Na wszystkim z ksiąg dawnictwo chłopa resującego W. zagadnienia że w jedynie cząstkę grodzkich. Poza Mękach" swe obydwa wizjach Przede pracach p u ­ materiałów tym — wy­ dla inte­ Mąk". wymienionych odnajdujemy fragmentarycznych oparł „Bożych Dereprzede Niestety, 2 re­ „Ma­ J. są bezużyteczne blikowano żych ksiąg pochodzących Rusiński . w s z y s t k i m dlatego, relacjach grodzkich grodzkich źródłowe nas doce­ ich publi­ wielkopolskiego" relacji również Dowodem całości t r z y t o m o w e inwentarzach te w y d a w n i c t w a obyczajowych jest szerokie materiałów do zawartych wzmianki o najczęściej w w „Bo­ krótkich, zawierających opisy pól, Mękę nowozbudowaną i drzewo wszystko dynku w „[...] płosa [...] lewczanych Święta, archiwalnych o „Bożych kumentach, nych w do dziejów Mękach" nie publikowanych i manifestacje w y c h oraz ugody Dochodzimy tam, źródłach; Wzmianki w nie a możemy w relacyjne szukać przede dokumenty te to majątko­ w o figu­ źródłach wszystkim się z za­ wszędzie opisów pól; w punktu- terenie. krzyży i f i g u r przydrożnych — grodu konińskiego. Dla pierwszej połowy X V I I I w i e k u wykorzystałem t u 17 ksiąg s e r i i relacji relacji manualnych oraz 13 ksiąg i N a zakończenie t y c h p a r u u w a g w s t ę p n y c h nadmienić, ż e z e b r a n e powiatu konińskiego skie, w czasach, oblat . 3 chciałbym m a t e r i a ł y dotyczą s z e r e g u w s i (obecnie o których liskie) w jego granicach województwo poznań­ piszę, w o j e w ó d z t w o przedrozbiorowych, niż dzisiaj. G r a n i c e te obejmowały — terenami dzisiejszego siejszych powiatów powiatu Konin Turek, — Słupca część i ka­ znacznie szerszych Koło, poza dzi­ Pleszew. P o r . : J . B i e l e c k a , Organizacja i działalność kan­ ziemskich i grodzkich wielkopolskich XIV— wieku, „ A r c h e i o n " , t . X X I I , 1964, s, 130. J . Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t . I — I I I , W r o c ł a w 1956—1957; W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu ka­ liskiego, t . I , W r o c ł a w 1955, s. X X I X , 810. P o m i j a m t u w y d a w n i c t w a z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y z ksiąg r e ­ l a c y j n y c h z i n n y c h terenów P o l s k i (np. Inwenta1 celarii XVIII 2 106 wsi, WAPP, Konin, ciągnie się o d B o ż e j M ę k i aż d o szet- granic [...}". 1733, proteśtacja, WAPP, Konin, R.O. 8, f. „[...] o d t e g o miedzą idąc d o k o p c a k a m i e n n e g o , jest za b r o d e m Biskupie, „Pole p o d Bożą 1735, w i z j a , ozime Bożej M ę k i Drzewce, WAPP, świecką który [...]". K o n i n , R.O. 8, f. 346: k u Grabienicom na folwarczku prosto [...]". 1738, w i z j a , Boża Męką Męka przez WAPP, nowo, Konwent starej Wielebnych k i e h postawiona, a raczej nocnym K o n i n , R e i . 13, f. 156: zamiast erygowana, swego Męża kierą ścięta, sposobem piłą w z rozkazu tamże blisko Księży Lęndz- przez ludzi w s i H e l e n y z Z i e l o n a c k i c h Rościszewskiej p o d nieobytność Spośród konińskich ksiąg g r o d z k i c h p r z e j r z a ł e m — księgi 1727, podział prawie [...]". koło porąbana, i dyspozycji poderżnięta, miejscami p. a potem pozluzowana, sie­ kru­ c y f i k s Od n i e j o d e r w a n y i i m i ę Jezus w y r y s o w a n e spodziewać z myślą o z a g a d n i e n i u i niemal widzieliśmy wykorzysta­ o p i s a c h t y c h „ B o ż e M ę k i " służyły c z a s e m za ry orientacyjne [...] Łukom dotyczące s p o r ó w należy obalone innych do­ t u d o w n i o s k u , że w z m i a n e k sądownictwa, gdzie i źródeł graniczne. przydrożnych kresu polskiej. się też skatalogowanych protestacje rach wsi znajdują katalog f u n d i t u s podcięte i 290 v . : będącej, także Wielkie, Bożą dla ubo­ R e l a c j e i o b i a t y , (R.O.) 6, f. 638 v . : blikacjach. ich obrócone Szetlewo mały t a k z B o ż e j M ę k i , j a k o też z b u ­ p o d nią będącego, porąbane wióry „[...] zawiera budyneczek g i e g o p o d nią z b u d o w a n y a opisów t y c h n i e uwzględniono w w y m i e n i o n y c h p u ­ Nie i kierą w y c i ę t e , słup p o s i e k a n y item przy tej nowej Bożej i t a k n a chłopa Męce stara sie­ ścięty, ab antiquo stojąca a l i a s z n a k [...]". Święta, 1739, u g o d a g r a n i c z n a , W A P P , K o n i n , R.O. 9, f. 5 4 1 : ,,[...] w y z n a c z y ć kopiec Bromkom samym przy n a d rowem, krzyżu, jak który idzie teraz stoi ku nad t y m r o w e m [...] d a l e j zaś s a m a d r o g a wardęSka aż d o B r o n i k g r a n i c z y ć b ę d z i e [...]". Święta, 1739, w i z j a , W A P P , „[...] k o p i e c drodze graniczny wardęskiej Siąszyce, [...] Stojącej 1739, podział K o n i n , R e i . 13, f. 206 v . : n a b o k u Bożej Męki przy [...]". wsi, WAPP, Konin, R.O. 9, f. 394 v . : „[...] z a g o n e k n a t a m t e j s t r o n i e d r o g i k u p o l u u g o r u z a o r a n e g o t r o j g i e m s t a j p r z y B o ż e j M ę c e [...]". T r ą b c z y n , 1740, w i z j a , WAPP, „ P ł o s k a [...] pierwszym n a której K o n i n , R.O. 9, f. 619: s t a j u , u Bożej Mę­ k i , ż y t o n a p ó ł z o s t e m [...]". rze dóbr ziemskich województwa krakowskiego 1576—1700, w y d . A . K a m i ń s k i , A . K i e ł b i c k a i S. P a ń k ó w , W a r s z a w a ,1956, s, 537). K s i ę g i r e l a c y j n e g r o d u k o n i ń s k i e g o mają o d ­ mienną n o m e n k l a t u r ę w porównaniu z księgami innych grodów w i e l k o p o l s k i c h . Por.: Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t. I , W r o c ł a w 1956, s. X V . 3 �Motila Bienna, 1740, w i z j a , WAPP, Konin, R.O. 9, oznaczać k r z y ż e . D z i s i a j żymi f. 525 v . : „Item n a p r z e c i w k o tej płosie k u Bożej Męce kawal- Mękami" przydrożne Do ców 4 [...]". Sługocinek, 1742, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 10, f. 182: bując „[...] oddaje tworzyć się groch zasianego na s k i m staje, j e d n y m o d Bożej M ę k i folwarku pań­ [...]". Bratuszyn, 1747, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 317: ,.[...] w gościńcu bratuszyńskim cego o d drogi d o T u r k u żyta na pniu idącej, p o l e w e j stoją­ stronie od Bożej Męki, prętów 2 [...]". I.lehynek, 1748, podział w s i , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 660: związane bardzo wygląd wykorzystanymi mi o posiekanym wyzna­ my jedynie wiadomość Wielkiego jącej nieco dla w sktadków 111 przez 2 s t a j " . filantropijna przydrożne „[...] i t e m p r o s t o w wiania nież Kleczew, 1749, podział ki" K o n i n , R.O. 1 1 , wzmianka „W polu średnim, g d z i e t e r a z o z i m i n a , f o l w a r k ciąg­ Pierwszym zagadnieniem nasuwającym się związku z p r z y t o c z o n y m i ź r ó d ł a m i j e s t p o t r z e b a lenia, co r o z u m i a n o w W i e l k o p o l s c e łowie X V I I I wieku Dochodzimy krywczego, że były z wyobrażeniem to zresztą przede ukrzyżowanego je na to n i e d w u z n a c z n i e teriałach opis w „Bożej jedyny Męki" „Boża nie od­ Mąk" na przede dowodem wszystkim 1739 r. ze Świętej, tradycje rzeźbione z XIX liński . ma­ Drzewiec. pą — te jednego nazywają Męką". Za i go dane tego się także w s z e l k i e są przez inne spotykane Obok krzyży 5 8 9 9 „Bo­ starych krzyży raźnie już p r z e k a z krzyżem, figury, źródłach i lub a „figury" z tuż infor­ Wykorzysta­ wyjaśnić, miały jak od­ wspaniałe wielkopolskich Nowak krzyże świątkarzy i Paweł ma­ dzież z 1756 r . . Są Bry­ Natomiast materiałów dru­ wać w ..Boże żadnych na podstawie się 7 w znalazły się Cho­ figur . 9 przeze wyraźnie interesujące w znajdu­ pow. tylko wzmianki, nie cytowanych bardzo wy­ 1 7 5 5 . Figurę danych o wyglądzie możemy Kle­ mówi świętego Szamocina, u s y t o w a n i u krzyży, Męki" z r o k u 1749 z z roku to jednak figury. n i e oznaczała Nepomucena wówczas inwentarzu 8 kryć mamy Jana popularnego w po wsiach oczywiście z Zarzewka, także zawierające również Męki") bardzo mogą jesteśmy Mąk". niestety (jeżeli św. jemy „Bożą mogą figurze tego Wzmianki jak Męka" z O są­ wzmianki j a k można pozbawieni „Bożych stawiano Wzmiankę o figurze Męki" Uwagę dotyczącą wieloznaczności określenia ..Boża Męka" z a w d z i ę c z a m p . m g r o w i S. Błaszczy­ kowi. W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 54,3: „ W i d z i a ł p r z y t y m tenże w o ź n y [...] n a d r u g i e j s t r o n i e d r o g i , n a ­ przeciwko n o w e m u gościńcowi, p r z e z p . Chorążego rekwjrenta postawioną Bożą M ę k ę d ę b o w ą [...]" S. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 1, s. 9 i nast. ' W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 496: „[...] począwszy od w s i , t o jest o d o g r o d u , w k t ó r y m s t a t u a św. J a n a Nepomucena w y s t a w i o n a [...]" J . Deresiewicz, Materiały c y t . w y t i . , s. 7 6 : „Fundamentów założenie, g d z i e m a być k a p l i c a f u n ­ dowana, n a pagórku jadąc d o M a r g o n i n a ; a d praesens na t y m m i e j s c u f i g u r a ś w . J a n a N e p o m u c e n a wy­ stawiona." W związku z f i g u r a m i p r z y d r o ż n y m i warto przytoczyć n a d e r interesującą w i a d o m o ś ć o dębach 4 tradycji stawiania nowych Drzewcach. w i e k u , j a k Franciszek „Boże obiektu. „święte" w rów­ e czewa. z o b u zapisów „Boża upra­ jest Mę­ takich wyko­ dwie — samego zarówno określeniem giej strony — n a t o , że dotyczące dzić s k o n f r o n t o w a w s z y Figury punktów ona historyczne z zaczerpniętym krzyże, żebraka. Interesująca w n e t u źródła n i e potrafią ległe ona krzyża „Bożej rzystanych źródeł „Bo­ zapewne Jest krzyżu zdobienia wanym Innym pod to starej In­ „małym „Bożej miejscu Dowiadujemy się z n i e g o o p o s i e k a n y m słupie i o d e r ­ krucyfiksie. dla dogodnych natomiast co d o krzyże cytowanych z Całkowicie macji Wskazu­ wszystkim Chrystusa. w po­ Męka". wcale pochodzący w usta­ pierwszej p o d określeniem tu do wniosku, żych wykracza­ o Była o pozostałościach nowym więc chronologiczne. zbudowanym żebraczego. tejże obok. nący się o d f i g u r y d o b o r u [...]". to z może­ na Męce" z L u b - informacja dworu jeden a Zabornym. fundacja świadectwem d a w n e j f. 748: •/. stanowi zniszczo­ tu „Jezus" ramy ubogiego", procederu — 5 ze dodać Bożej Po­ wzmianka­ krucyfiksie napisie od­ Męki". komentarzu 1753 r. pró­ materiałów „Bożej „dębowej Cieninie to przy o przyjęte szczegół Męką" dochodzimy Drzewcach, o z poza budyneczku w każde staje osiem składów r a c h u j e s i ę " . w M ę c e " oraz Szetlewo, 1749, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 12, f. 112 v . : wsi, WAPP, i Męki" żą staj, słupie „Bożej cza się jęczmienia o d Bożej M ę k i rachując aż d o l n u Bożą M ę k ę płoska t r o j g i e m w figury religijnym \ wyników już „Bo­ wszelkie zgromadzonych nej stowa kultem XVIII-wiecznej za teresujący ..W j a r z y n n y m także p o l u za stodołą pańską z są często skromnych na podstawie , .Bożej na w s i wielkopolskiej nazywane tych nas mnie zoriento­ bowiem materiałach jako spełniających f u n k c j e z n a k ó w g r a n i c z n y c h . P r z e k a z t e n b r z m i : „ I t e m dęby s t a r o d a w n e , przed strugą z w y ż pomienioną stojące d w a , z n a k i g r a n i c z n e n a kształt o s o b y l u d z k i e j n a s o b i e mające. I t e m za tąże Strugą d r u g i e d w a dęby, takież p o d o b n e z n a k i na sobie reprezentujące [...]" ( W a r d ę ż y n e k 1748, W A P P , K o n i n , R e i . 16, f. 314 v.) M o ż n a sądzić, że c e l e m o w y c h „ z n a k ó w [...] n a kształt o s o b y l u d z ­ k i e j " znajdujących się n a dębach b y ł o zagwaran­ towanie nietykalności granicy. Mało jest jednak p r a w d o p o d o b n e , a b y b y ł y t o p o s t a c i e świętych, gdyż z a p e w n e zostałyby p r z e z w o ź n e g o zidentyfikowane. U ż y c i e n i e ściętego d r z e w a j a k o t w o r z y w a spoty­ k a m y p r z y f i g u r z e św. B e n o n a z K r o b i w p o w . Gostyń, d a t o w a n e j n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u i p r z y ­ pisywanej Walentemu z Grabonoga. Pisze o n i e j A . G l a p a w n o t a t c e Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1956, n r 4—5, s. 24)1. 107 �punkty orientacyjne pomagające w opisach pól. Bę­ kiem nocy dąc O b i e k t a m i p o w s z e c h n e g o k u l t u , g w a r a n t o w a ł y o n e gicznych trwałość zresztą rynem nów, oznaczeń granic. Warto tutaj w której śmiertelnym przesunięcie wypadkiem. krzyża O ku dowiadujemy za o b r ę b e m z wsi. Mówi zebranych wiejskich jest o ukarane Mękach" z te­ połowie X V I I I t y m zupełnie materiałów. Wielkopolsce zatem znalazłyby jasno Możliwość w wie­ zabudowań potwierdza o opisach się nich w na pewno w więk­ występo­ obrębie niewielka; brak wzmianek Męki" Sewe­ się, ż e stały o n e p r z y d r o g a c h , p o ­ w a n i a krzyży w nież T. zostało „Bożych renu p o w i a t u K o n i n w pierwszej szość za w s p o m n i e ć o opowieści z B o r o w e j , p o w . T a r ­ 10 to opisach „Boże niektó­ figur któ­ pod w XVIII w i e k u odbywały mach w prac terenowych Poznaniu sposobie remu w leczenia położenie chałup i i n n y c h budynków w i e j s k i c h . Inaczej n a j p r a w d o p o d o b n i e j tuowanie figur. Podana gurze z Kleczewa p r z e d s t a w i a ł o się u s y ­ przeze m n i e w z m i a n k a o f i ­ z roku 1749 w s k a z u j e co prawda n a j e j p o l n e położenie, j e d n a k j u ż f i g u r a z r o k u 1755 . z Zarzewka wyraźnie u s y t u o w a n a jest w e w s i . u Częste p o s ł u g i w a n i e się w znanych nam zach z p o w i a t u K o n i n f i g u r a m i i krzyżami nymi jako punktami przeka­ przydroż­ g r a n i c z n y m i n i e oznacza oczy­ wiście, ż e b y ł y o n e s t a w i a n e c e l o w o j a k o z n a k i g r a ­ n i c z n e . U d a ł o się n a t o m i a s t natrafić 12 wyraźnie stwierdzający przydatność na dokument figury w D o k u m e n t t e n t o „Manifestacja" A. z ojczymowi, roku 1748 p r z e c i w k o rzejewskiemu, cie swemu właścicielowi K o n i n . Wiadomość magii. Zbierzchowskiego A. w s i Budzisław w wydaje się tak Mie­ powie­ stępnie z a p r a s z a przebywa już pasierba we d o Budzisławia. K i e d y t e n dworze, pów u z b r o j o n y c h w przedsięwzięcia ojczym nasyła nań chło­ kije, cepy i kosy. R e z u l t a t y najwidoczniej „czułego" ojczyma, pod­ gdyż n i e spełniły dalej czytamy: tego zamierzeń „[...] tychże Etnografii gruźlicy. Sposób UAM o oryginalnym ten zalecał nogami cho­ d o góry, n a krzyż. Bardzo istotna — kwestia, stępujących w ramach k i m byli w bardziej religijnego ludności tematu tak licznie połowie „Bożych że w p r o w a d z a dla naszego fundatorzy pierwszej teresujące XVIII Mąk" i w. — wy­ na te­ innych figur, n a s bezpośrednio w i n ­ etnografów zagadnienie Chłopskiej. form Dlatego życia kwestię tę p o r u s z a m , choć z e b r a n e m a t e r i a ł y t y l k o w części u p o ­ ważniają cych mnie „Bożych do tego. Mąk" z W przekazach terenu powiatu dotyczą­ Konin dwu­ k r o t n i e t y l k o u j a w n i a się f u n d a t o r . I t a k d o w i a d u j e ­ my się w na przykład, Drzewcach że „Boża Męka" zniszczona została w y s t a w i o n a p r z e z k o n w e n t c y ­ stersów z L ą d u , w ł a ś c i c i e l a l i c z n y c h w i o s e k w licy. Lubsto- Druga wa wzmianka, Wielkiego poza ramy muje o pochodząca z 1755 г., a w i ę c chronologiczne stojącej przy z oko­ wykraczająca przyjęte drodze, wizji w nieco pracy, naprzeciwko infor­ gościńca, „[...] p r z e z p . C h o r ą ż e g o r e k w i r e n t a p o s t a w i o n e j żej M ę c e " Czy interesująca, że przytoczę w i ę k s z y j e j f r a g m e n t . M i e r z e j e w s k i Katedry 1959 i n f o r m a c j ę w d r a l p a n i e się o p ó ł n o c y , przydrożny jest roku tym inwentarzach się „ d z i e w o s ł ę b y figurą", u z y s k a n o w czasie badań p r o w a d z o n y c h w r a ­ się czy Kró­ rej renie p o w i a t u K o n i n wizjach ma­ przetrwała na terenie p o w i a t u K o n i n do dzisiaj. Z r y c h choćby w s i j a k o o b i e k t y , weriług k t ó r y c h określa W przydrożnych l i k o w a , w s i n i e z b y t o d l e g ł e j o d miejscowości, w rów­ wsi. praktykach m a g i c z n y c h T r a d y c j a funkcji nas 15 ta, t a k s k r o m n a baza materiałowa do stwierdzenia, szczyźnianych łącznie z Bo­ . wsiach inicjatywy że „Boże Męki" w Wielkopolsce właścicieli upoważnia były w pań­ stawiane dóbr i wy­ ewentualnie jeszcze p r z e z p l e b a n ó w w i e j s k i c h ? O c z y w i ś c i e , że n i e . Źródła dają jednak pewne hipotezy wykluczającej, każdym wysunięcia poważnie ograniczającej szy szczyźnianych w X V I I I w . w f u n d o w a n i u f i g u r i k r z y ­ jakieś podobieństwo dziewosłębów który n i e miał n a d l a t ¡1(5, a z babą swatał i c h , a myśląc o ważne jest to wszystko manifestanta pod chłopca, mającą f i g u r ą skórze." 1 3 d l a nas stwierdzenie, We że l a t 70 robił, wzmiance tej pod figurami, ży przydrożnych. wielkopolskich do razie chłopów umyślnie p o i ł i s a m z n i m i pił, s p r o w a d z i w ­ na udział podstawy a w Dodatkowych hipotezę argumentów dowujących tę nie ciężkiej sytuacji materialnej pańszczyźnianego w dostarcza dobrach chłopów analiza podbu­ szczegól­ i społecznej szlacheckich pań­ chłopa w Wiel­ a z a p e w n e także i p o d k r z y ż a m i , o d b y w a ł y się w b i a ­ k o p o l s c e . N a l e ż y pamiętać, ż e początek p i e r w s z e j po­ ły łowy wsi dzień zbiorowe magicznym, ujawnia obrzędy satanicznym. W się chęć zjednania o Charakterze obrzędzie z sobie wyraźnie Budzisławia mocy szatańskich XVIII wielkopolskiej p o d figurą p r a k t y k ny oraz ludowej t a k słaba nie w zabiegach formacja magicznych roli przecenia­ myśli, i n t e n c j i . I n ­ z B u d z i s ł a w i a u p r a w n i a nas także d o puszczenia, że f i g u r y i bardziej popularne w krzyże przydrożne przy­ były t y m indywidualnych, okrytych mro- T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, W a r s z a w a 1958, s. 60. P o r . p r z y p . 7. u Występowanie krzyży granicznych zarejestro­ w a ł d l a P o m o r z a i n w e n t a r z P i a ś n i c y M a ł e j z 1678 г.: „[...] skarżyli n a p o m i e n i o n y c h posesorów Częstkowa, że o n i k r z y ż e graniczne stare powycinali". 1 0 1 1 208 ruiny n a s k u t e k działań gospodarczej wojennych niejszych jeszcze przemarszów w o j s k w p r z e z nienaturalność o d b y w a n y c h charakterystyczne d l a magii w i e k u t o czasy północnej. W i ę k s z o ś ć ekonomicznie, gospodarstw że musi i okresie chłopskich posługiwać groź­ woj­ jest się d o ­ starczanymi przez p a n a w r a m a c h tzw. „załogi" pod­ stawowymi narzędziami pracy. Inwentarze z t e g o o k r e s u p r z e p e ł n i o n e są także strofalnym stanie chłopskich chałup i wizje danymi o kata­ i zabudowań G. L a b u d a , Inwentarze starostw puckiego i kościerskiego Z XVIII wieku, T o r u ń 1954, s, 65. " W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 375. P o r . : T . S e w e r y n , Niszczenie dzieł sztuki wy­ nikiem zabiegów magicznych, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , ¡19613, n r 3, s. 149 i mast. P o r . p r z y p - 5. 1 4 15 �gospodarczych, należały których zresztą wystawienie do p a n a Wsi. W i konserwacja tych warunkach S. Błaszczyk byłoby zdo­ uwłaszczeniu być się n a w y d a t e k związany z fundacją „Bożej Mę­ fundacje ki" danych do­ o l b r z y m i e j większości chłopów n i e ł a t w o czy f i g u r y . Bardziej starczają chłopa materiały mówiące pańszczyźnianego. bociznami mógł przekonujących o i najrozmaitszymi być każdej sytuacji Chłop chwili społecznej t e n , obciążony innymi świadczeniami, pozbawiony ziemi, uprawiał, przerzucony n a i n n e g o s p o d a r s t w o prostu sprzedany. Pan wsi, niepodzielny l u b po właściciel się j e ­ dynie godnym d o r e p r e z e n t o w a n i a w s i r ó w n i e ż Bogiem. Kontrola rozciągnięta nia przezeń także obowiązków tuacji w y d a j e się w i e l c e nad przed chłopem dopilnowanie pań­ spełnia­ religijnych. W takiej prawdopodobne, że sy­ dyspo­ nujący środkami m a t e r i a l n y m i p a n w s i troszczył o wszelkie o b i e k t y służące u m o c n i e n i u w i a r y ludu, pomnażając jednocześnie własne się wśród zasługi re­ ligijne. wskazującym dóbr j a k o n a fundatorów krzyży i na właścicieli figur przydroż­ o kapliczce —• Z . J . ] pojawiają święci krzyży strzec i się n a w s i l i c z n e mają staraniach o dostatek." Interesująco czące z przedstawiają fundacji innych terenów nictwach się XVIII-wiecznych Polski, źródłowych. m i e j s c u , ze tych względu resującego nas włlkierze w i e j s k i e , normujące ne wsi 1 9 . W należy wilkierzu skiego W . Leskiego z r o k u ległych tu jego Lubawa, cony „Bożym zentujące nicy przy wsi której dla których s t a w i a n o „ B o ż e M ę k i " , b y ł o — j a k s t w i e r ­ znajdować. dza potrzeby doda." J . K. Haur — „[...] otrzymanie stwa n a u r o d z a j n e m i e j s c a " 16 cy F i g u r y i krzyże p r z y d r o ż n e 0 czym d o w i a d u j e m y badań terenowych się w — stawiano wyniku jako błogosławień­ . również — etnograficznych Obronę przed pomorem 1 i n n y m i klęskami, j a k o z a p o r ę broniącą z ł y m siłom wejścia n a t e r e n miej­ wsi. Stawiano scach samobójstw, nego dziecka mordów, lub ludzkiej, n a mogiłach w polu i w l e s i e o r a z w także znalezienia czaszki downych objawień, je w nieochrzczo- miejscach ludzi cu­ pochowanych i n n y c h jeszcze szczególnych Nie t r u d n o nych wyżej jest dostrzec, funkcji że „Bożych większość Mąk" z poda­ zainteresować mogła głównie właściciela w s i . K r z y ż e i f i g u r y c h r o ­ niły przed klęskami żywiołowymi jego wioskę oznaczały wyróżniające się czymś w y j ą t k o w y m sca na jego jednak i w ziemi. Ew. chłopskie samodzielną krzyży XVIII-wiecznej Wielkopolski c h y b a j e d y n i e c h ł o p o m prowadzącym b a r d z i e j miej­ fundacje i figur przypisać m o ż e m y n a t e r e n i e oraz gos­ korskiego figur W nim: wicz , dzo wiecie wiąże rozkwitu wielu fundacji, i c h związek dziedzin z się zaczątek sztuki ludowej. uzyskaniem wspaniałego Sens przez w i e l k o p o l s k i c h z i e m i — dostrzegł i d o s k o n a l e J . K . H a u r , Skład abo skarbiec sekretów oekonomiey zieraiańskiey, s. 89. l e 17 T . S e w e r y n , Kapliczki..., tych chłopów wyraził znakomitych K r a k ó w 1690, z według artykuł, mówią­ figur, do są starostwa do Zawiera cena n a d s t a w k i e m , z a t o dać przez B. i J . Leskie- ale za to bar­ ten temat. Jest Słaboszewic w ona wsi: „Aby fundacji gospodarcze. do druku jedyną, na dotycząca postawić łą- wykorzystania zagadnień instrukcje informacje Sandomierz. znaleźć 21 przygotowanym 1752 r . miał zawsze chełmińskim . dokumentów — karą, r o k u 1692/1706 p r z e z ciela polecenie statuę św. Jana to po­ właści­ Nepomu­ 3 talary bite i ko- rzec ż y t a s z t u k a t o r o w i , a l e i p o s t u m e n t d o t e g o z r o ­ bić powinien i nasadzić Zacytowane ogromne szlachty szczeniu, z k t ó r y m woj. i uczynek konserwowaniu n a t r a f i a m y n a jedną uwła­ po treści repre­ urzęd­ wiejskim winą J . Bartysia, A. Keckową interesującą zek dopiero rodzajem instrukcja pod zamek w „Figury jako d l a w s i czynszowych i c h wyborze, nymi. masowo o dawnym Baranowskiego, wiej­ że i k a p l i c z k i wyrastają Podobny przydrożnych krzy­ chłopów drzewo p o s z u k i w a n i u materiałów skim. przez w Innym w podarczą, i n a d t o — b y ć m o ż e — s a m o r z ą d o m Indywidualnie stawiane 2 0 jedynie T. Działyńskiego oczynszowanym, działalność czego poświę­ Chrystusa konserwować obalały, powia­ artykuł Jezusa można w w i l k i e r z u w y d a n y m w 2 2 wypadkach Do nie chełmiń­ szlacheckich p o w i n n i starsi stawiać się pracę wewnętrz­ biskupa Czytamy naszego drogach ozdobnie postawić specjalny Mękom". Zbawiciela na inte­ 1766, w y d a n y m d l a p o d ­ jurysdykcji znajdujemy wydaw­ n a zawartość w s i się t e n niechrześcijański celów, w wydawnictw publikującą życie materiału, doty­ przydrożnych opublikowane Wśród pierwszym materiały figur w z chłop się 18 zysków. jednym których zwracał o pomoc w s w o i c h własnych t r o s k a c h o b y t , aby że w d o b y t k u już n i e pań­ kosztem, sobie, Grabonoga kapliczek, nych będzie t u i c h p r a w o d o z i e m i i p ł y n ą c y c h z n i e j Przypomnijmy z s k i e g o , a l e chłopskiego, święci, d o k t ó r y c h mękę Głównym m o m e n t e m artykule chłopskich ustawieni którą ziemi i chłopów n a n i e j mieszkających, c z u j e szczyźnianym o b e j m u j e ro­ w Z k o ń c a X V I I I — początku X I X w . Pisze o n : „[...] [ p o materiały zainteresowanie Jak i wsiach czynszowych wsi. a się z jedynie wskazują figurami wilkierzy, figur na przydroż­ we obowią­ wsiach konserwowania we — został n a ł o ż o n y n a mieszkań­ Inaczej dziłem, przedstawiała i w figur 2 3 wyraźnie konserwowania zagrodowej, tych gips." dworów dowiadujemy stawiania ców na się zapewne, sprawa n i e w i e l k i c h , najczęściej jak już fundacji dowo­ krzyży jednowioskowych wiejskie XV—XVIII w., „ A r c h i w u m K o m i s j i P r a w ­ n i c z e j " , t . X I , K r a k ó w 1938, s. X V , 512. J w . , s. 3 4 1 i n a s t . J w . , s. 175. Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVI—XIX wieku, t. I , W r o c ł a w 1958, s. L X X V I I I , 749. J w . , s. 466. 2 0 c y t . w y d . , s. 25 i n a s t . 2 1 22 S. Błaszczyk, „Studia M u z e a l n e " , Kapliczka ludowa z Grabonoga, t . 1И, P o z n a ń 1957, s. 132. 18 " S. K u t r z e b a i A. Mańkowski, Polskie ustawy 2 3 109 �pańszczyźnianych cie dobrach Konin. W wioskach gury, mające także — poważne poza torów w krzyży a figur XVIII mianowicie: k t o był ze nym podobnie wytwórcą rzeźb i w XVIII z Grabonoga „Bożymi sobie stręczało kłopotów. szczególnych ukrzyżowanego miejskiego pańszczyźnianych świątkarza polach? najprawdo­ obrazów przeka­ rzemieślnik Takim wieku renomowa­ religijnych sławny był ehłop-rzeź- Z rozsianymi p o pol­ mniej Wystawienie trudności, była zapewne r o ­ krzyża nie natomiast najpewniej na­ postać dziełem l u b też w y s p e c j a ­ wiejskiego. „Boże M ę k i " t o t y l k o jeden nie najbardziej po zacytowanym Mękami" Chrystusa sprawy, wykonawcą był t o rzeźbiarza c z y o d l e w c y lizowanego p o w . K o n i n •— wyspecjalizowany biarz Walenty biono n a funda­ rozsianych jak w nych drogach społeczne, z t e m a t ó w — zresztą reprezentatywny podjęte n a podstawie dowych ksiąg g r o d z k i c h . M o g ą — które m o g ą b y ć materiałów uzyskanych z są­ o n e dostarczyć n y c h d a n y c h r ó w n i e ż d o badań n a d i n n y m i pew­ 2 2 5 Sztuka kultury miłośników, i dem sał, a także jeszcze śledzić Wielkopolska, że w y z b y w a odziedziczonej gdzie całym Polski urbanizacji t a k znacznych artystyczny w ludo­ ziem proces jeszcze Polski. naszego jego ludu bogactwie p r z e d s t a w i a się p o d t y m w z g l ę ­ o której już Oskar się (np. w p o ojcach stroju) kultury Kolberg p i ­ swej n a rzecz dawnej, przeni­ kających z m i a s t a n a w i e ś n o w y c h w z o r ó w . O d cza­ 110 o zawierają odzieży. m.in. kapitalne Równie wyposażeniu czeladniczej cenne wnętrza n a ogół rea­ szłacheckich\ Księgi wszystkim w rejestrach informacje — ruchomości —- d o t y ­ są m a t e r i a ł y mówiące dworku szlacheckiego, n a folwarku, a niekiedy nawet izby chału­ p y chłopskiej. Dość l i c z n e są także w z m i a n k i o o b r a ­ zach. Wymieniają o n e czasem, na został sporządzany, którym obraz wykonania . Wspomnieć 2 5 teresujących mice. niekiedy Poza o b o k t e m a t u , materiał, także i technikę należy informacjach t y m inwentarze o o ludowej i wizje jego dość i n ­ cera­ w s i znajdujące się w księgach g r o d z k i c h — z r a c j i z a w a r t y c h w n i c h dokładnych gą spisów stanowić wiejskich rzemieślników podstawowy i wiejskich materiał małomiasteczkowych do — mo­ rejestracji ośrodków garncar­ skich w X V I — X V I I I w . Księgi macji o grodzkie są kulturze czasów jest sądowych jedna liczy dów kie oczywisty przez grafa ksiąg terenem jedno­ p o n a d tysiąc lata niezwykle ponad z kart. się w n i o s e k , jeszcze D o naszych archiwach grodzkich, wydaje długie infor­ zresztą i c h liczba. się w sobie skarbnicą korzystanie z zawartych w nich ogromna zachowało sięcy prawdziwą w s i . I c h zaletą, cześnie utrudniającą materiałów, będą 15 t y ­ których nie­ Z tych wzglę­ ż e księgi grodz­ także dla etno­ interesujących poszukiwań Zbigniew Jasiewicz źródłowych. P a n a Jezusa ukrzyżowanego obrazek w r a m i k a c h n a d r e w n i e m a l o w a n y [...] piąty, n a k t ó r y m j e s t w y ­ m a l o w a n y Ż y d śmieszną sztuką [...]", a l b o również z i z b y d w o r s k i e j ze Sługocinka w 1744 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 10, f. 5 9 6 : „[...] o b r a z 1 kopersztyc h o w y n a ścianie p r z y l e p i o n y [...]". SZTUKI dotych­ sztuki kierunku n i e poczynił i gdzie d o r o b e k jest mieszkańców i badaczy w wschodniej, barwności. I n a c z e j mało ogółowi się r a c z e j ludowej postępów można wielkopolskiego szerszemu zwracała środkowej i ludu znana Uwaga wej grodzkie przede m i m o ż e dotyczą po dworach Marczakowa WYSTAWA WIELKOPOLSKIEJ czas sztuki ludowej, spisywanych dziedzi­ * Z artykułu a n o n i m o w e g o ( K . M . , Do malow­ niczej podróży po Wielkopolsce, „Przyjaciel Ludu", L e s z n o 1839, s. 223) d o w i a d u j e m y się o wziętości W a l e n t e g o : „ Z różnych s t r o n też z a m a w i a n o u n i e ­ g o o b r a z y i r z e ź b y i za n i e d r o g o p ł a c o n o . " P o r . n p . o b r a z y z i z b y d w o r s k i e j z Osieczy z 1749 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 12, f. 77 v . : „[...] Krystyna nami liów czące rzeczywistym l ü b małomiasteczkowy. Wielkopolsce i d l a etnografa figurach Słaboszewie, miejski if i ­ religijnym — jako w. w Mąk", t a k licznie wystawniejszych podobniej, zie dóbr w e wsiach połowie najważniejszej Przy powie­ d o właściciela w s i . wyjaśnia „Bożych w i w gospodarcze n a właścicieli pierwszej nie uzasadnieniem podstawy należała n a j p e w n i e j Wskazanie szlacheckich t y c h dbałość o k r z y ż e su LUDOWEJ W LUBLINIE gdy Kolberg skiem ską minęło przeszły nosiła dwie nowe tradycyjnej. prowadził w się d r u g a uległy zupełnej wojna zagładzie zbiory zawierające 80. z w Poznań­ N a d Wielkopol­ których zabytkach Szczególnie czyła czowych, wojny, straty Wielkopolskim swe badania już l a t ponad każda ludowej p o d t y m względem światowa, w Heleny i bezcenne, zazna­ czasie zdeponowane w Wiesławy przy­ kultury której Muzeum Cichowi- b o często ostatnie szczątki d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j W i e l k o p o l a n , a t a k ­ że i większość zabytków w terenie na hitlerowskiej w kańcy okresie wielkopolskiej została okupacji, w s i byli kiedy przemocą zniszczo­ miesz­ wysiedlani � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66acf794573d1582d5c34c2929dd9363.pdf 8c836ccf3f1ee3f6e38b60275d069c92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Burszta, Józef (1914-1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1806 Title A name given to the resource Profesor Józef Burszta / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.5-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 L PROFESOR JÓZEF BURSZ TA 1914 - 1987 PROFESOR JÓZEF BURSZTA. CZŁOWIEK I DZIEŁO Profesor Józef Burszta, redakt.or "Ludu" od ,r·oku 1969, zmarł w dniu 6 lipca 19H7 ra.ku. Do ostatnich chwil swego życia pracow'ał naukowo i jako nauczyciel a.kademicki. Pełn'ił także, do końca swych dni, wiele ważnych fu.nkcjiorganizatorskich, wydawniczych i doradczych. Był przewodniczącym założonego przez sie'bie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, redaktorem naczelnym Dziel wszystkich Oskara Kolberga, przewodniczącym i członkiem wielu kolegiów redakcyjnych Draz rad, zarządów i komisji w instytucjach i stowarzyszeniach naukowych i społeczno-kulturalnych. Etnologia polf:ka poniosła z Jeg'o śmiercią wielką stratę. Śmierć zastala Profesora w trakcie wykonywania przyjętych obowiązków: egzaminów magisterskich, zaawansowanych przewodów doktorskich, ogłoszonych kolokwiów habilitacyjnych, kontynuow:'lnych prac na- �6 Profesor Józef Burszta ukowych i podjętych inicjatyw organizacyj:nych. Niespelnienie planów i zamierzeń, tak obce natur:ze Profesora, ma jednak 'v;, związku z Jego życiem szczególny wymiar. WSlkazuje na to, jak wielką wartością była dla Niego praoa, bardz,o często nie ta praca, która daje zadowolenie i pomaga w realizowaniu własnych ambicji, ale również ta, która jest szczególnie potrzebna, którą należy wykonać~. Profesor Józef Burszta miał silne poczucie służby nauce i społeczeństwu oraz odpowiedzialności wobec ludzi, z 'którymi współpracował. Dlateg,o tak rzadko odmawiał wykonania prac potrzebnych innym, nawet wtedy, kiedy kolidowały one z Jego własnymi planami naukowymi. Inną obok praoowitości iodpowiedzi,alności ważną cechą Profesora była życzliwość i otwartość wobec innych ludzi. Życzliwość przyjmował jako postawę naturarną, dobrze się czuł wśród ludzi, dopiero głęboko urażony odsuwał się i zamykał. Był tolerancyjny, skłonny do kompromisu, nie ,znosił kłótni, nie chciał i nie umiał brać w nich udzi~łu. W dawnych czasach, w których nie musiał jeszcze uczestniczyć w posiedzeniach przez cały czas ich tnwania, wychodził, kiedy pojawiały się konfl~kty. Mówiono - Docent Burszta poszedł na kawę. Na pewno jakieś nieporozumien:ia. - Był ponadto racjonalny. Nie znosił doktrynerstwa, bolało go tracenie cza<sui en~rgii na obronę prawd wątpliwych. Był jednocześnie pragmatyczny. Autorytet naukowy i organizacyjny, jakim się óeszyłoraz cechy cha,rakteru dały mu niekwestionowane przywództwo wśród etnologów polskich. , Profesor Józef Burszta urodził się 17 kwietnia 1914 roku w rodzinie małorolnych chłopów w Grodzisku Dolnym w Rzeszowskiem, wówczas w Galicji w granicach Austro-Węgier. Dzieciństwo i młodość spędził w trudnych warunkach, we wsi i w regionie o żywej kwlturze ludowej, a jednocześnie o aktywnym ruchu ludowym i dużych aspiracjach edukacyjnych. Po ukończoniu sZlkoły powszechnej w Grodzisku i Leżajsku i uzyskaniu matury w roku 1934 w Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego w Leżajsku przyjeżdża do Poznania, gdzie zostaje przyjęty na Wyższe Katolickie Studium Społeczne (1. 10. 1934 - 11. 12. 1936). Studiuje w grupie pracy społeczno-oświatowej, pisze pracę dyp1omową p.t. Przyczynki do urbanizacji robotników wielkopolskich, zdaje egzamin przed komisją, w której m.in. zasiada prof. dr Tadeusz SzczurkJiewioz i ks. dr Stanisław Bron (te i inne szczegółowe dane biograficzne z archiwum Instytutu Etnologii UAM, z Archiwum UAM oraz z dokumentów w posiadaniu Rodziny Profesora). W latach 1937 - 1939 studiuje socjologię na Uniwersytecie Warszawskim słuchając wykładów i zdając egzaminy m.in. u prof. Jana St. Bystronia, prof. Józefa Chałasińskiego i prof. Stanisława Poniatowskiego. Studia łączy z podjętą w styczniu 1937 mku pracą w Państwowym Instytucie Kultury Wsi pod kierunkiem prof. J. Chałasińsikie- �Profesor Józef Burszta 7 go. W czasie' pracy w Instytucie napisał czę.ść szerszej pracy, opartęj zarówno na materiałach socjologicznych, jak i historycznych Rodzaje i kierunki odpływu ludności ze wsi i jego czynniki. Wyjeżdża też na krótki staż naukowy do Danii, związany z badaniami nad emigracją ze wsi. W roku 1939 podejmuje obowiązki s€~kretarza Redakcji "Przeglądu Socjologicznego". Na początku wojny, poprzez Lwów, powrócił do rodzinnej wsi, w której pracował jako fotograf, a jednocześnie uczestniczył w podziemnym ruchu ludowym, prowadził tajne nauczanie i przewodniczył Delegaturze Polskiego ~omitetu Opiekuńczego w Grodzisku Dolnym. W roku 1940 zawiera związek małżeński z Marceliną Krylanką. Po wojnie, w lutym 1945 roiku, przyjeżdża ponownie do Poznania z ekipą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodoweg.o. Pracuje w Wojewódzkim Urzt;dzie Ziemskim, a od maja 1946 roku w Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ruchu Ludowego "Polska" jako kierownik działu wydawniczego. Już jesienią 1945 kończy studia socjologiczne na Uniwersytecie Poznańskim pnzedstawiając pracę magisterską p.t. Biedota wiejska w strukturze społel:znej wsi, przygotowaną pod berunkiem prof. T. Szczurkiewicza. Pracując zawbkowo podejmuje od 1. 12. 1946 r. obowiązrki asystenta - wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi Wydziału Rolniczo-Leśnego UP, którą pr'Qw.adz'iprof. S. SzcZiOtka.DOIktorat z socjologii uzyskuje 1. 7. 1947 ,roku również u prof. T. Szczurkiewicza na podstawie pracy Ruchliwo.~ć społeczna wsi małopolskiej. Od 1. 5. 1947 r. zatrudniony wstał na etacie adiunkta w wymienionej już Katedrze Historii i Socjologii Wsi. z której przechodzi do Katedry Socjologii Wydziału Humanistyoznego UP. Po likwidacji placówek i studiów socjologicznych przeniesiony został w dniu 1. 9. 1951 roku do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UP. W latach 1954 - 1956 podjął pracę na Uniwersytecie w Łodzi, w którym uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od 1955 poku docenta w Katedrze H:ist·orii Polski. Po powrocie do Poznania obejmuje w roku 1956 stanowisko kierownika Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, a w 1957 roku sta,nawisko kiero'WInika Katedry Etnografii. W latach 50-tych pracuje na dodatkowym etacie w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w !którym pełni funkcje kierownika Pracowni Historii Kultury Materialnej Wielkopolski i Województwa Zielonogórskego. Tytuł profesora nadzwyczajnego uzyskuje w roku 1959 i zwyczajnego w roku 1966. Profesor J. Burszta przechodzi na emeryturę w roku 1984. Nadal jednak prowadzi wykłady i seminaria w Instytucie Etnologii UAM. Opiekuje się również, jako kurator, Zakładem Metodologii i Dziejów Etno- �Profesor Józef Burszta logii w tymże Instytucie. Od roku 1984 miał seminariia magisterskie i wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w Poznaniu, a od roku 1985 w Instytucie Duszpaster'stwa Emigracyjnego, talkże w P,oznaniu. W czasie wieloletniej ,pracy na uniwersytetlach prowadził wykłady l cwic:zenia z socjografii i metodyki badań socjologicznych, historii wsi i chłopów, geografii historycznej, 'historii kultury materialnej, metodyki badań etnograficznych, wstępu do etnogr,afii, etnografii Polski, historii etnologii i teorii kultury, ponadto wiele wykładów monograficznych i specjalistycznych. Wykształcił w swoim seminarium ponad 150 magistrów, wypromował 36 doktorów, uczestniczył w 30 habilit,acjach. W okresie 50 lat pracy badawczej Profesor Józef Burszta pracował nad wieloma problemami związanymi z historią i dni'em dzisiejszym kultury wsi w Polsce. Bibliogmfia jego prac zawiera około 400 publikacji, w tym 7 książelk i wiele arrtykułów, kilkanaście prac zespołowych, których był redaktorem lub współI1edaktorem, wydawnictwa źródłowe, liczne recenzje. Najważniejszymi kierunkami jego badań były: 1. Historia wsi i chłopów; 2. Kultura ludowa, jej dzieje i współczesność; 3. Przemiany społeczno-kulturowe na ziemiach zachodnich i północnych Polski; 4. Historia i ocena stanu współczesnego etnologii. Badania nad historią wsi i chłopów objęły szeroki krąg problematyki, w której znalazły się zagadnienia historii społecznej, gospodarczej. kulturalnej i technicznej wsi. W ramach tego kierunku zaintemsowań powstały studia historyczno-socjologiczne przedstawiające rolę karczmy w życiu wsi i społeczeństwa (Wieś i karczma, 1950; Społe,czeństwo i karczma, J 951), omówienie wy,branych zagadnień z historii wsi Polski południowej, takich jak ciężary feudalne związane ze spławem na Wiśle. własność gromadzka, zmianyosadnioze wsi i emigracja ze wsi (Szkice z dziejów wsi, 1955), całościowe opracowanie procesu historycznego kształtowania się krajobrazu osadniczo-kulturowego wsi na ziemiach polskich (Od osady słowiańskiej do wsi wspólczesnej, 1958). Swoim zainteresowaniom historycznym pozostał J. Burszta wierny do ikońca swego życia. Dawał im wyraz nie tylko w studiach nad kulturą ludową i dziejami etnografii, o których powiemy oddzielnie, ale również uczestnicząc w syntetycznych opracowaniach historii wsi (Historia chłopów polskich, red. S. Ingiot, t. I, 1970, t. II, 1972) i historii oświaty wiejskiej (Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do roku 1918, t. I, red. S. Michalski, 1982). Instytucjonalne związanie się z etnografią pozwoliło Profesorowi J. Burszciezajmować się nie tylko kulturą i życiem społecznym wsi. dominującymi przecież w jego dotychCi2'Jasowychbadaniach, ale również skierować uwagę na problematykę kultury ludowej. W jednej z ostatnich swoich prac, haśle Kultura ludowa, opublikowanym już po jego śmierci �Profesor Józef Burszta 9' (Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, 1987) określit Oincele i kierunki badań tej tradycyjnej kategorii etnograficznej. Przegląd publiikacji J. Burszty polkazuje, że cele te w swojej działalności badawczej realizował. W jego dOl'Obikubowiem odnajdujemy nie tylko prace nad wybranymi dziedzinami kultury ludowej (l'ecznictwem, transportem i komunikacją, obnzędami pogrzebowymi, folk1orem) i kulturą ludową wybranych regionów (Wielkopolski, Rzeszowsikiego, Mazur i Warmii), które ukazują części składowe tej kultury i jej regi10nalną specyfikę. Znalazły się w nim również studia nad genezą ikultury ludowej i jej przekształceniami na przestrzeni wieków (m.in. Chłopskie źródła kultury, 1985) oraz opracowania przedstawiające kulturę ludową jako system zaspokajający potrizeby jego użytkowników, a t'akże: prace omawiające rolę kultury ludowej w społeczeństwie narodowym dawnym i współczesnym (m.in. Kultura ludowa-kultura narodowa, 1974). Zainteresowanie się funkcjonowaniem elementów kultury ludowej o walorach artystycznych w sytuacjach odmiennych od autentycznych, poza naturalnym dla kultury ludowej środowiskiem, skłoniło Pnofesora J. Bursztę do zajęcia się tzw. folkloryzmem. Był jednym z pierwszych w Europie badaczy tego zjawiska, jako jeden z pierwszych przyjął też stosowanie terminu folkloryzm. Podkreślenia wymaga wkład J. Burszty w opracowanie i opublikowanie unikatowego w skali Europy zespołu źródeł do kultury ludowej ziem polskich i terenów sąsiednich z XIX wieku, zgromadzonych przez Oskara Kolberga. Pod kierunkiem J. BUTszty zostały wydane 64 tomy Dzieł wszy;.. stkich Oskara Kolberga. Zainteresowanie współczesną kulturą wsi, traktowaną jako złożona całość obejmująca zarówno pewne elementy kultury ludowej, jak l współczesnej kultury masowej oraz kultury elitarnej, zwróciło uwagę J. Burszty na dynamikę przemian społeczno-kulturowych. Laboratoryjne wręcz warunki do tych badań znalazł on na ziemiach zachodnich i północnych, przyłączonych do Polski po II wojnie światowej. Ziemie te bowiem, zasiedlone przez autochtonów i grupy przybyłych tam osadników, reprezentujące odrębne wzory kultur regionalnych i etnicznych, stały się terenem interesujących procesów adaptacji i integracji społeczno-kultur,owej. Wynikiem wieloletnich badań terenowych, podjętych przez J. BuJ'sztę wraz z zespołem pod koniec lat 50-tych, a prowadzonych głównie na Ziemi Lubuskiej, Pomorzu Srodkowym oraz Warmii i Mazurach, było przygotowanie narzędzi opisu i analizy skomplikowanej rzeczywistości tych ziem oraz opracowanie teorii wyjaśniającej przebiegające tam procesy społeczno-kulturowe. Ukazały się liczne artyikuły J. Burszty z tych badań, a także wydana pod jego redakcją książka Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, 1964. Rozwinięte przez J. Bursztę badania nad współczesnymi przemianami wieJskich społeczności osadników oraz mieszanych �10 Profesor Józef Burszta społeczności osadnilków i autochtonów, sta,ły się silnym impulsem kierującym etnograf.ię iku probl'ematyoe współczesnej. Jednocześnie badania te umocniły w pisarstwie J. Burszty refleksję teoretyc2lną nad charakterem badanych przez etnografię zjawisk i metodami ich poznawania. Oddzielnym przedmi'otem rozw.a,ż,ańJ. Burszty była etnograha w Polsce, jej historia i stan współczesny. Znajomość spuścizny po Oskarze Kolbergu dostarczał,a bodźca do zajęcia się wybranymi zagadnieniami dziejów etnografii w Polsce w XIX wi,eku. Omawia także interesujące 'go nurty i dziedziny badań we współczesnej polskiej etnol,ogii, m.in. studia nad współczesnością i orientacje socj1ologiczne. Powstawia wreszcie wiele 'opraoowań ,oceniających dokonania naU'kowe i organizację etnologii w P.olsce oraz wskazujących perspektywy jej wzwoju. Prz,edstawione powyżej kieruniki badań naukowych J. Burszty nie wyczerpują calości jego prac. Zajmował się również współczesnymi orientacjami metodologicznymi w etnologii światowej, kulturą robotniczą, kulturą r.odziny, funkcj<ami spolecznymi etno1ogii. Znaczenie badań J. Burszty polega przede wszystkim na tym, że kulturę ludową Polski umieścił w ramach procesów historycznych, powiązał z generującymi ją strukturami społecznymi oraz uzasadnił jej miejsce jaJko wartości w kulturze -narodowej. Był również jednym z inspiratorów badań nad współczesnością w etnografii polskiej. Będąc wybitnym badaczem był jednocześnie znakomitym popularyzatorem etnologij i działaczem kulturalnym zalinteresowanym obecnością elementów kultury ludowej w życiu współczesnym. Profesor J. Burszta był niestrudzonym org'anizatorem życia naukowego. Tworzy z€lspoły naukowe: zespół badający Wielk'opolskę (1956), który pod jego kierunkiem przygotował 3 tomy Kultury ludowej Wiel"kopoIski, 1961 - 1967; zespół prowadzący badania na ziemiach zachodnich i północnych P10lsiki(1959); zespół Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga (1961). Był także współorgauiZJatorem i współredaktorem, obok prof. Zenona Sobierajsbeg,o, Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski (tom 1- IV, Wrocław 1979 - 1986). Wiele wysiłku poświęcił Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, która przez kiLkadziesiąt lat była jego głównym miejscem pracy. Pod jego kiel'ownictwem (1957 - 1979) Katedra t1a,w 1982 roku przekształoona w Instytut Etnologii UAM, uzyskała dobre podstawy do dalszej dzialalno'śó. Na Uniwersytecie im. A. Miakiewicza pełnił też funkcję dzi€!ka.na Wydziału Filozoficzno-Historycz:nego (1962 - 1964) oraz sprawował urząd prorektora (1965 - 1968). Przez kilka lat był sekretarzem redakcji "Roczników Dziejów Społecznych i Gospodarczych". Jako redaktor czasopisma P1oIskiiegoTowarzystwa Ludo.znawczego "Lud" inspiTuje opraC'oWlani~wa.:imych zagadnień i zachęca ,mlodych autorów. P'otrafił gromadzić współpracown~ków, z których wielu �Profesor Józef Burszta 11 nie było związanych z nim więzami służbowej zależności. Przyciągał ich do współpracy interesującymi planami badań, życzhw:ością i zainteresowaniem wobec innych, własną wi:edzą :i pracowitością, które stanowiły gwarancję reahzacji podjętych nrac. W wyniku starań J. Burszty powstaje pod jego kierunkiem oŚl'Octekkoordynacji i integracji działalności etnologów i przedstawicieli dyscyplin pokrewnych: Sekcja Etnograf:ii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształcona w roku 1975 w samodzielny Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Etnologia, folklorystyka. etnomuzykologia i inne nauiki etnologiczne uzyskały, dzięki istnieniu Komitetu, swoją reprezentację w strukturze organiza'cyjnej nauki polskiej. Usilni'e zabiegał, z różnych powodów bezskutecznie, o utworzenie tak bardzo potrzebnego dla dalszego rozwoju etnologiii w Polsce instytutu hlb choćby samodzielne:go zakładu etnologii PAN. Profesor J. Burszta uczestniczył ponadto w pr:acy wielu innych instyLicji i stowarzyszeń nauklowy. Był m.in. współzałożycielem i prezesem Rady Naukowej Ośrodka Badań NF\llkowych 1111. W. KE~trzyóski2go w Olsztynie (19611 - 19M); członkiem K'omitetu Nauk Historycznych P AN (1961 -1971), Komitetu Nauk Socjologicz:nych PAN (1972 -1974) i Komitetu Słowianoznawstwa PAN, członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i przewodniczącym Komisji Etnograficznej tego Towarzystwa. CZłonkiem (od 1972 roku) i przez kil!ka lat przewodniczącym Rady Muzeum Nar,octowego Rolnictwa w Szreniawie 'oraz członkiem rad muzealnych: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i Parku Etnograficznego w Lodnogórz.e, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. :\1uzeum Okręgowego w Rzeszowie i Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Oddzielnego miejsoa wymaga omówienie działalności J. Burszty w Pol::,:~imT'owarzystwie Ludoznawczym, z którym związał się wieloma berunkami swojej pmcy. Do PTL wstępuje w r:dku 1950. Członkiem Zarządu Głównego zostaje wybrany w roku 1953 i funkcję tę peł!ni przez wieJe kadencji. W roku 1959 wchodzi także do Prezydium Zarządu Głównego, w którym pracuje jaJko z-ca sekretar2la generalneigo. Uczestniczy pO:1adto aktywnie w pracach P:oznańskiego Od~ziału PTL. W roku 1961 wchodzi do powołanej wówczas Rady Wydawniczej PTL i przez wiele lat przewodniczy tej Radzie. Bierze udział we wszystkich prawie walnych zgromadzeniach PTL i organizowanych przy ichdkazji konferencjach naukowych, na których często wygłasza referaty. Najważniejszymi jednakże działaniami Profesora wmmach :i dla PTL było p€Inieni'e przez nicgc obowiązków redaktora naczelnego Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (od 1961) i redaktora "Ludu" (od 1969). gÓ\V 3ył rzeczniikiem międzynarodowej współpracy etnologów i antropolospołecznych i kulturowych. Zorganizował w 1974 roku II Między- �12 Profesor Józef Bursz ta narodową K,o.nferencję Etnografów w Bł,ażejewku pod Poznaniem, ,która zgmmadziła badaczy z 7 krajów. Zaprosił do P,olski, wraz z prof. B. Kopczyńską-Jaworską, VIII Semimarium Ebhnologicum, które odbyło się w Julinie w 1975 roku z udzia-lem etnologów z 9 krajów. Upowsz6chniał poza granioami Polski wiedzę o kulturze polskiej wsi i polskiej etnologii, publikując artykuły w zagranicznych czasopismach i wygłaszając wykłady w etnologicznych ośrodkach za granicą, m.in. w Belgradzie, Bonn, Bratysławie, PIladze, Sztokholmie i Tybindze. Był członkiem Komitetu Krajowego International Union of Anthropological and Ethnological Sciences, członkiem Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, honorowym czł,onkiem Słowaekiego Towarzystwa Etnologicznego i Węgier~,kiego Towarzystwa Ludoznawczego. Uezestniczył w wielu kongresach międzynarodowych, z których ostatnim był III Kongres SIEF -u w Zurichu w kwietniu 1987 roku. Zasiadał w Komitecie Redakcyjnym ..Ethnologia Slavica" od I tomu czasopisma. Choć w swoich badaniach Józef Burszta nie wykroczył poza teren ziem polskich i był w ten sposób giównie etnologiem ·polf,kim to jednaik, dzięki wysokiemu pozi·omowi s\voich prac i uczestnictwie w międzynarodowym życiu naukowym, był jednocześnie etnologiem slowiańskim i eUJ':opejSlkim. Pr·ofesor Józef Burszta należał do ginącej formacji wielkich uczon~'ch-humanistów pochodzenia chłopskiego, których zrodziła Galicja. Dzielił z nimi zainteresowanie spnawami społecznymi, przekonanie o społecznych zadaniach i warto-ści''.wh nauki. W dyscyphna'ch, które uprawiał. poszukiwał środków umożliwiających rozwiązanie ważnych problemów społecznych i kulturalnych. Otwartość, życzliwość, łatwość nawiąz)'waniakontaktów sprawiały, że pOl'ozumiewał się z ludźmi o różnych poglądach i z różnych grup społeczno-zawodowych i terenów. Zamieszkały od wielu lat w Poznaniu i związany z WieLkopolską, a jednocześnie sercem należący do .Rzeszowszczyzny, był łącznikiem między regionami Polski. Pośredniczył, w sposób j:akże naturalny, między miastem a \vsią oraz różnymi środowiskami: naukowym, chłopskim i robotniczym. Ogarniał swym doświadczeniE~m -osobistym i zainteresowaniami badawC'z:;mi duże obszary różTlorodnośei społeczno~ulturowej Polski. Był utalentowanym populc:ryZiatOJo'emnauki wygłaszającym odczyty. udzielającym wywiadów prasowych, radiowych i telewizyjnych. Popierał l'egiona1izm jako ruch pobudzający aktywność kulturalną, a jednocześnie chroniący ważne wartOiści kulturowe. Był współzał,ożycielem Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, przez wiele lat członkiem jego zarządu i przewodniczącym Komisji do Spraw Kultury. Przekonanie 'o w:::półczesnych wa,rtościach kultury ludowej, któremu dawał wyra'z w swoich pracach naukowych, skłaniały go do uczestnictwa w tych f.ormach życia kulturalnego, które są przez kulturę ludową ;inspirowane. Był członkiem �Profesor Józef Burszta I3 Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lub1inie, jedynego tego typu w Europie i wiceprezesem jego Rady NaUJkowej. Był członJkiem i często przewodniczącym jury wielu festiwali folklorystycznych: w Kazimierzu Dolnym. P}ocku, Przy tocznej, Rzes:ooWlie, ZaJkopanem, Zielonej Górze i Żywcu, także festiwali za granicą. Zasiadał w Radzie Naukowo- Techniczn<:~j Ośrodka Badań Rozwojowych "Cepelii" i(1980 - 1984). Pragnął współkształtowac warunki i kierunki rozwoju ikulturalnego kraju. Był Dzłonkiem Komisji Ekspertów w M:i:nisters.tw,ie Kultury i Sztuki, uczestniczył w Kongresie Kultury Polskiej w dniach 11 -12. 12. 1981 roku, został pow,ołany do Narodowej Rady Kultury. Dlugoletnie były zwią7iki Pr,ofesma Józefa Burszty z ruchem ludowym. Należał do organizacji mł'odzie2lowyah ruchu ludowego, był c'złonbem ZSL. Zasiadał w Radzie Nauk,owej Zakładu Historiii Ruchu Ludowego przy NK ZSL i przewodniczył tej Radzie (1971 - 1973). Współpracował blisko z Ludową Spółdzielnią Wydawniczą. Należał do założycieli Instytutu Wincentego Witosa w Tarnowie Podgórnym i był przewodniczącym Działu Wydawniczego tego Instytutu. Pracował także w wi,elu innych organizacjach społecznych. Pełntił m.in. funkcje wiceprzewodniczącego i przewodnicząceg.o Rady Miejscowej Zwtiązku Nauczycielstwa PolsC'<iego przy UP (1949 - 1951) oraz wiceprzewodnicząceg'o Zarządu Okręgu ZNP w Pomaniu (1951 - 1953). Chłopski rodowód i młodość spędz'ona na wsi miały zapewne swój udział w kształtowaniu się poglądów społ'ecz:nych Pr-ofesora. Ntieakctept'ował sytuacji społeczno-ekonomicznej wsi, przede wszystki:m tej małopolskiej, 'z ,okresu międzywojennego, zj;ymał się rówTIlież na bariery rozwojowe nak~ada'The na wieś w okresie powojenym. W~emy dotąd niewiele o wpływie etnografów pochodzenia .chłopSkiego na sposób poznawania i wartościowania przyjmowany w polskich badaniach nad kulturą ludową. J'akie następstwa przyniosło wejśoi'e przedsta1wicieli środowisk badanych dotąd z zewnątrz do grupy badaczy? Czy badania podejmowane przecież z pozycj,i inteligenta pozwalały na zachowanie odrębnego spojrzenia? W postawie badawczej przyjmowanej przez Profesora J. Bursztę w stosunku do kultury ludowej dostrzegam takie odrębne podejście. Traktował kulturę ludową bez egzaltacji, jako zjawisko historyczne. Nie chciał jej zatrzymania, zapytany w jednym z wywiadów, czy ubolewa nad zall1liikiem zwycza'jów i obrzędów, cdpowiada. Nie, nie ubolewam. Okrelślenie "uoo,lewanie" wydaje mi się tu 'zresztą zupełnie nie na miejscu. . .. Z,anikani,e różnych f.orm tradycyjnej kultury ludowej jest procesem ciągłym, podobnie jaik riOdzenJie się nowych - (wywiad przeprowadzony został przez Z. Rolę, "Głos Wielkopolski" z 12/13. 11. 1977 roku). Cenił w kulturz,e ludcw2j niektóre jej cechy, takie np. jak wartości artystyczne, bezpośredni.ość sbosunJków ludzkich w trady- �14 Profesor Józef Burszta cyjnej społeczności wiejskiej, a1ktywne uczestnictwo w ,kulturze, iktórego wymagała. Pragnął ZJachowanianiektórych jej elementów ~ usilnie pracował w tym kierunku ni'e tylJko dla zachowania tradycji, z którą był serdecznie związany. Uważał ponadto, i to był główny bodziec jego działania, że kultura ludowa poznawana ·i {)dtwarzana współcześnie w wybranych elementach i sytuacjach może być użyteczna. Przyczynić się bowiem moie do uł,atwienia ludności wi'ejskiej naw,iązauia kontaktu z kulturą narodową, pomoże grupom emigracyjnym w odnalezieniu tożsamości kultuI'owej, wzbogaci i uchroni Ikulturę narodową przed unifikującymi skutkami kultu,ry masowej, wreszcie zapcbieże cywilizacyjnemu ujednoliceniu świata. Nie był jednakże wyrozumiały dla ludzi' powtarzających tradycyjne w,iejskie zachowani,a wżyciu współczesnym i w sytuacjach nieodpowiednich, oczywiśc:iJewO'b€lctakich lud:zj, od których miał prawo oczekliwać znajomości zachowań ,obowiązujących w innych środowiskach. Dążył ponad to usilni'e do p-osz;errenia zakresu badan etnologicznych p-oza gran.ice wyznacz;one przez koncepcje kultury ludowej, do nadania etnologii również w ten sposób walorów nauki o kulturze w wymiarze uniwersalnym. Profesor Józef Burszta był wielokrotnie nagmdzany i odznaczany. Otrzymał "Nagrodę Województwa Poznańskiego za TOik1958" za całokształt prac związanyoh z badannami regionu wielkopolskiego i nagrody kilku innych województw, "Nagrodę WielJkopolskiego Towarzystwa Kultura1Jnego", "Nagrodę Ludowej Spółdzielni Wydawnicrej", "Nagrodę Redakcj,i Barw", wreszcie cenioną międzynarodową "Nag.rodę im. J. G. Herdera", wręczoną w roku 1975 na Uniwersyteoie w Wiedniu. Został wyróżni'O'I1ywieloma medalami i odznakami państwowymi i regionalnymi: "Medalem 1000-lecia" (19,68),"Medalem 30-leci a PRL" (1974), "Medalem Zasłużony Nauczyciel PRL" (1978), "Medalem za Zasługi dla UAM", "Medalem im. O. K'olberga za Zasług.i dla Kultury Ludowej" (1977), "Medalem za Zasługi dla Humanistyki Olsztyńskiej" (1975), "Medalem Franciszka Kotuli" (1986), "Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego" (1964), "Złotą Odznaką za Opiekę nad ZabytJkami" (1977), "Odznaką Zasłużony Działacz Kultury", "Odznaiką HOlliorową za Zasługi dla Województwa Poznańskiego" i odznakami honor{)wymi województw bydgoskiego, olsztyri.skiego, rzesz;owsikiego i zielonogórskiego, "Odznaką Zasłużony dla Warmii i Mazur" ,(1967)i "Odznaiką Honorową Miasta Pomania" (1978). Udekorowany z'ostał wysokimi odznaczenliami: "Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski" ('1964), "Krzyżem Kiomandorskim Orderu Odrodzenia Polski" (1977) oraz przyznanym z okazji 50-lecia pracy nau'kowej "Orderem Sztandaru Pracy II Klasy", o którym wiadomość dotarła do nas już po śmierci Profesora. Środowisko Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, dla którego tak wiele zdzialał, uczciło Profes<>.razorga1 �15 Profesor Józef Burszta nizowaniem uroczystości jubileuswwej w 40-lecie pracy .naukowej i 20lecie kierowania Katedrą Etnografii UAM w 1977roku. Z tej też okazji ofiarowano Profesoriowi poświęconą mu książkę Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (1978). W roku 1987 podjęliśmy przygotawan,ia do obchodów Jubileuszu 50leciJapracy naukowej Profesora. Śmierć jednakże nie pyta o daty jubi-· Ieuszy. II Zjazd Absolwentów Etnografii UP i UAM, zwołany w związku z tym Jubileuszem, uczcił w dniu 25. 9. 1987 r. pamięć Profesora. Społeczność i Władze Uniwersytetu, Rodzina, liczni przyjaciele, współpracownicy i uezniowie z całej Polski pożegnali Profesora w dniu 9 lipca na posiedzeniu żałobnym Senatu UAM li w trakcie uroczystości pogrzebowych. W dziejach nauki polsikiej Profesor J. I;3urszta zajmie miejsce przyrnależne tY'm,którzy zapewnili trwanie i rozwój etnologii. Profesor Józef Burszta pochowany został w alei Zasłużonych cmentarza na Junikowie w Poznaniu. Pozostanie po nim nasza pamięć i Jego prace. Zbigniew Jasiewicz: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/facabf56595bc3b6586e27a167e192ff.pdf af71bb24342e4e95f82b973189a77c33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1613 Title A name given to the resource Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcje na wprowadzenie wzorów radzieckich / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.5-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M , P o z n a ń ETNOLOGIA POLSKA PRZED ROKIEM 1956 I JEJ REAKCJA NA WPROWADZANIE WZORÓW RADZIECKICH* W artykule przedstawię kolejno: 1. Sytuacją w kraju i w środowisku etnologicznym; 2. Wzory narzucane lub proponowane przez nauką radziecką etnologii polskiej w ramach socjalistycznego państwa polskiego oraz warunki i mecha­ nizmy ich wprowadzania i adaptacji; 3. Konsekwencje wprowadzania wzorów radzieckich do etnologii polskiej. Zajmę się nie tylko czasem po roku 1944/1945, kiedy armia radziecka zajęła opanowaną przez nazistów Polskę i powstała Polska Rzeczpospolita Ludowa, zależna od Związku Radzieckiego. Interesuje mnie również okres między rokiem 1939 i 1941, w którym armia radziecka opanowała wschodnie ziemie przed­ wojennego państwa polskiego. Wówczas to, na Uniwersytecie we Lwowie, przy­ stąpiono do pozyskiwania dla nauki i państwa radzieckiego wybitnych uczonych polskich, w tym etnologów. Sytuację we Lwowie, choć oczywiście miała swoją wyraźną specyfikę, można uznać za pierwszy etap wprowadzania wzorów ra­ dzieckich do nauki polskiej (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 37n). Zdaję sobie sprawę z wewnętrznego zróżnicowania okresu między rokiem 1945 a 1956. Autonomię szkolnictwa wyższego formalnie ograniczono w roku 1947 a zniesiono w roku 1951. W pierwszych latach po wojnie, w ramach pomocy, docierały na uniwersytety polskie książki z Zachodu, m.in. prace B. Malinow­ skiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 407), nie został jeszcze określony przyszły kształt Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nazywanej wówczas „demokracją ludową", pod koniec 1948 roku zmieniono względnie liberalną dotąd politykę wobec świata kultury i nauki. Nie jest jednak głównym celem tego referatu odtwa­ rzanie chronologii wydarzeń. W rozważaniach nad przekazywaniem i przejmowa­ niem w Polsce wzorów radzieckich przyjmuję wprowadzone przez G.W. Hegla rozróżnienie na państwo i społeczeństwo. Polskie środowisko etnologiczne traktu­ ję jako przedmiot oddziaływania państwa i umieszczam w ramach społeczeństwa, * P o d s t a w ę a r t y k u ł u stanowi referat w y g ł o s z o n y na konferencji „ S o c i a l i s t Era A n t h r o p o l o g y in Eastern and Central Europe", zorganizowanej przez M a x - P l a n c k - I n s t i t u t fiir ethnologische Forschung w H a l l e w dniach 2 8 - 2 9 sierpnia 2003 roku. �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ choć jestem świadomy jego zróżnicowania, a także powiązania z państwem, tak cenionym w okresie jego utraty, na skutek przekonań poszczególnych uczonych i ich zaangażowanie w instytucje naukowe. Strona narzucająca zmiany, państwo i nauka radziecka, występują w tej analizie jako pewna całość, bez względu na różnice występujące wśród etnografów radzieckich. Sytuację w polskim środo­ wisku etnologicznym przedstawiam na tle sytuacji w kraju, ukształtowanej nie tylko przez lata powojenne, ale także tragiczne lata wojny i okupacji nazistow­ skiej. Uwzględniam nie tylko działania publiczne, ale próbuję dotrzeć również do sposobów myślenia i poglądów wyrażanych w sposób nieformalny. Interesują mnie nie tylko wzory wprowadzane w państwie uzależnionym od Związku Radzieckiego, ale przede wszystkim mechanizm tego wprowadzania i adaptacje dokonywane przez członków środowiska naukowego, z ich własnymi doświad­ czeniami i cechami osobowościowymi. Podstawą moich rozważań była litera­ tura, zarówno polska jak i radziecka, własna pamięć z okresu studiów na kie­ runku historia kultury materialnej w Krakowie i w Poznaniu oraz materiały z rozmów ze starszymi kolegami, w części opublikowane (Kutrzeba-Pojnarowa 1995; Armon 2001). Pracę na Uniwersytecie we Lwowie, po zajęciu tego miasta w roku 1939 przez Związek Radziecki, kontynuowali: prof. Jan Czekanowski, znany antro­ polog i etnolog, w przeszłości pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w S. Petersburgu w przedrewolucyjnej Rosji i Museum für Vólkerkunde w Berli­ nie oraz uczestnik niemieckiej ekspedycji do Afryki w latach 1907-1909, a także prof Adam Fischer, jeden z najbardziej aktywnych etnologów polskich okresu międzywojennego. A. Fischer koresponduje w tym okresie z prof. Dimitrem Konstantynowiczem Zieleninem z Leningradu i otrzymuje od niego opinię, która pozwoliła mu przejść weryfikację - tzw. „preatestację" i pracować nadal na uniwersytecie radzieckim. Kontakty D.K. Zielenina, który sam był przedmio­ tem ataków ideologicznych swoich kolegów w latach 30-tych X X wieku, z A. Fischerem, pozostawały z całą pewnością pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Postępowanie władz radzieckich wobec A. Fischera i J. Czekanowskiego wskazuje na to, że pragnęły one wciągnąć do współpracy wybitnych uczonych polskich, bez względu na ich dotychczasową działalność. Polska opi­ nia publiczna z kolei w zasadzie akceptowała pracę na uniwersytecie radzieckim jako dającą możliwość przeżycia i ocalenia warsztatów naukowych (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 35n). Po utworzeniu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1944-1945 sytua­ cję w środowisku naukowym określała z jednej strony polityka władz państwa, które były zainteresowane odbudową szkolnictwa wyższego i instytucji nauko­ wych, ale jednocześnie starały się o ich podporządkowanie, a z drugiej strony postawa i stanowisko profesorów. Ci ostatni, doświadczeni przeżyciami z okresu wojny, dążyli przede wszystkim do odbudowy warsztatów naukowych i podjęcia pracy. Mimo strat w zespole profesorów etnologii (śmierć, ciężka choroba lub emigracja niektórych z nich) odtworzono katedry na uniwersytetach w War­ szawie, Krakowie i w Poznaniu oraz utworzono, w latach 1945 i 1946, nowe �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 7 na uniwersytetach w Lublinie, Łodzi, Toruniu i Wrocławiu. Część profesorów, która reprezentowała poglądy lewicowe z okresu przedwojennego, ujęta została perspektywą rozwiązania ważnych problemów społecznych, inni, o przekona­ niach narodowych, ujęci zostali włączeniem do Polski ziem zachodnich i północ­ nych, zabranych Niemcom. Wszyscy rozumieli niemożność zmiany sytuacji w wy­ czerpanej wojną Polsce pozostawionej, w wyniku traktatów międzynarodowych, w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Aresztowania i usuwanie z uniwer­ sytetów nie objęło profesorów etnologii. Niektórzy z nich podlegali jednak sank­ cjom. Etnolog i socjolog Jan Stanisław Bystroń, atakowany przez prasę i stu­ dentów (Bieńkowski 2002, s. 31), manipulowanych przez władze, i profesorów usiłujących zdobyć lepszą pozycję, broniony jednak przez Józefa Chałasińskiego (Wincławski 1998, s. 75), nie został usunięty z uniwersytetu aż do śmierci. Pod­ dany szykanom administracyjnym i długo ignorowany był Andrzej Waligórski, uczeń Bronisława Malinowskiego, który w roku 1948 powrócił z Anglii do Polski (Dzięgiel 2002a, s. 299; 2002b, s. 70). Kazimiera Zawistowicz-Adamska, oskarżona przez Józefa Chałasińskiego i jednego z dziennikarzy o uleganie wpły­ wom funkcjonalizmu, ukarana została na początku lat 50-ych X X wieku odebra­ niem w prowadzonej przez nią Katedrze na Uniwersytecie w Łodzi praw do kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411; Kopczyńska-Jaworska 2002, s. 316). Żaden z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza poli­ tycznego" w swoim środowisku, choć oczywiście poszczególni z nich zabiegali o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy politycznych. Funkcję ideologów, nawołujących szczególnie gorliwie do wpro­ wadzenia marksizmu-leninizmu, pozostawiono ludziom z zewnątrz: historykowi starożytności prof. Jerzemu Kulczyckiemu, pochodzącemu ze Lwowa, zasłużone­ mu jako ten, który ochronił i przewiózł do Polski cenną, rodzinną, kolekcję kobier­ ców wschodnich (Rosochacka 1982) i mgr Bolesławowi Kuźmiczowi, pracow­ nikowi administracyjnemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (G[ajkowa] 1952, s. 625), obydwu o niewielkim zakresie wpływów i kierujących się różnymi motywami. Roli takiej nie przyjął red. Aleksander Jackowski, najbardziej do niej predestynowany, bo wywodzący się z wojska i mający dotarcie do rzeczywi­ ście znaczących ludzi w państwie. Nie pozwoliła mu na to postawa i osobowość, sprzyjające integracji ze środowiskiem naukowym i zachowaniu uznania wobec uczonych, bez jednak utraty krytycznego na nich spojrzenia, jednocześnie po­ wstrzymujące od wejścia na sformalizowaną drogę kariery naukowej. Cechy te spowodowały, że Aleksander Jackowski, jako redaktor „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", stał się rzecznikiem korzystnych zmian w etnologii polskiej, sprzyjającym poszerzeniu badań o historyczne i społeczne uwarunkowania sztuki ludowej, a w końcu lat 70-ych X X wieku partnerem i opiekunem grupy młodych wówczas etnografów, próbujących wyjść poza ograniczenia badań etnograficznych tam­ tego czasu (Robotycki 1995, s. 227). Swoich koneksji politycznych nie wyko­ rzystał, dla podporządkowania sobie środowiska naukowego, również dr Jan Manugiewicz, uczeń prof. Stanisława Poniatowskiego, współtworzący Krajową Radę Narodową i otwierający pierwsze jej posiedzenie w roku 1943, na którym �8 Z B I G N I E W JASIEWICZ wybrano Bolesława Bieruta jako przewodniczącego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 412). Brak „swojego" wobec rządzących człowieka mógł być, o czym napisał Leszek Dzięgiel, niekorzystny dla dyscypliny i grozić jej uwiądem w ówczes­ nych warunkach (2002b, s. 66). Reakcją środowiska etnologicznego na sytuację powstałą po wojnie była raczej jego konsolidacja, bez względu na przedwojenne animozje i powojenne różnice w poglądach. Nie oznacza to jednak, jak chce tego L. Dzięgiel, że etnografia pozostała dyscypliną wyjątkową, której „nie udawało się w Polsce podprząc do rydwanu propagandy, podobnie zresztą jak w pozosta­ łych krajach socjalistycznych" (2002b, s. 66). Nie pozwalały na to potrzeby śro­ dowiska naukowego, starającego się o utrzymanie dyscypliny i stworzenie dla niej warunków egzystencji i rozwoju, oraz złudzenia dotyczące ustroju i miejsca nauki w jego ramach. Nie można nie docenić „siły perswazji" jaką, obok prze­ mocy, posługiwał się komunizm, system totalitarny usiłujący podporządkować sobie wszystkie dziedziny życia społecznego i prywatnego. W środowisku etno­ grafów wyłoniono ze swojego grona liderów (początkowo był nim Józef Gajek, wspierany przez Jana Czekanowskiego, a później Witold Dynowski) oraz umac­ niano tradycyjny autorytet Kazimierza Moszyńskiego, znanego w radzieckich i europejskich kręgach etnologów i slawistów. To z inicjatywy i przy udziale profesorów etnografii przygotowano w roku 1951, dla I Kongresu Nauki Pol­ skiej i z myślą o mającej powstać Polskiej Akademii Nauk, specjalny memoriał Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej (Ocena... 1952). Znalazły się w nim także pewne elementy tak wówczas wymaganej samokrytyki. Próby nadmiernego epatowania ideologią marksizmu poddawane były jednak nieformalnej krytyce, często w postaci kpi­ ny. „To stary pierożek świeżo naszpikowany diamatem [materializmem dialek­ tycznym - Z.J.] - powiedział Eugeniusz Frankowski do Jana Czekanowskiego o Kazimierzu Dobrowolskim po jego referacie wygłoszonym na konferencji Pol­ skiego Towarzystwa Etnologicznego w Torunia w roku 1949 (Armon 2001, s. 326). Powiedział w niewielkim gronie, dając wyraz tak charakterystycznej dla socjalizmu i innych ustrojów totalitarnych rozdzielności, czy jak to określił Jan Lutyński, „niespójności" myślenia i działania prywatnego i publicznego (1990, s. 210), znanej także poza nimi jako skłonność do mówienia poza oczami. Nie zajmuję się formami oddziaływania władz Związku Radzieckiego w spra­ wach nauki na poziomie kontaktów między partiami i rządami. Zapewne do Pol­ ski przybyli odpowiedni rezydenci - doradcy radzieccy. Pisząc o izolacji nauki polskiej w okresie okupacji i powojennym, Kazimierz Moszyński wzmiankuje o stosunkach naukowych z ZSRR, wszczętych już w roku 1945, w innych miejs­ cach wymieniając i wysoko oceniając S.M. Szirokogorowa, etnologa rosyjskiego pracującego na emigracji i wyklętego w tym czasie w Związku Radzieckim (1958, s. 185, 193, 198). Nie mam informacji o wizytach w Polsce przed rokiem 1956 etnografów radzieckich. Do Związku Radzieckiego w tym okresie nie wy­ jeżdżali także etnografowie polscy. Kazimierz Moszyński, a obok niego Witold Dynowski, przygotowali jedynie referaty do odczytania na Kongresie Slawistów w Moskwie w roku 1948 (Moszyński 1948, s. 210; Dynowskij 1948, s. 168). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 9 Z całą pewnością jednak niektórzy profesorowi polscy korespondowali z etno­ grafami radzieckimi. W notatniku z adresami Kazimierza Moszyńskiego z lat 50-ych X X wieku znalazłem adresy m.in. P.G. Bogatyriewa, P.S. Kuzniecowa, S.A. Tokariewa i S.P. Tołstowa (Rieszetow, Jasiewicz, 2001, 281). O etnografii w Polsce środowisko naukowe w Związku Radzieckim informowała I.A. Kałojewa w czasopiśmie „Sowietskaja etnografija", specjalizująca się w informacyj­ nych artykułach o działalności etnograficznej w krajach słowiańskich (Kaloeva 1951; 1953). Ostatni z nich przetłumaczony został na język polski i wydany jako dodatek specjalny do „Archiwum Etnograficznego PTL" (Kaloeva 1954). Arty­ kuły te zawierały oczywiście apele o rozliczenie się uczonych z burżuazyjną przeszłością i włączenie się do budownictwa socjalistycznego, nie były jednak agresywne. Żaden z etnografów polskich nie został poddany w nich imiennej krytyce. Krytyka ta została skierowana ku socjologom, wówczas włączanym do etnografii, Florianowi Znanieckiemu, przebywającemu w Stanach Zjednoczonych, oraz innym, pracującym w kraju, m.in. Józefowi Chałasińskiemu, Tadeuszowi Szczurkiewiczowi i Janowi Szczepańskiemu (Kaloeva 1954, s. 14). Eugeniusz Frankowski przekazał wiadomość o przygotowywanej przez D.K. Zielenina pracy „Naród polski" [zapewne „Lud polski" - Z.J.]. Praca ta, której ukończenie za­ powiedziano na rok 1947, miała obejmować „opis kultury narodowej, etnogra­ fię, folklor, literaturę, historię narodu polskiego, ekonomikę i geografię Polski" (Frankowski 1952, s.7-8). Opracowanie nie pojawiło się a wiadomości o jego przygotowaniu przez D.K. Zielenina nie udało się potwierdzić. O etnografii pol­ skiej informował również, ze strony polskiej, W. Dynowski. Artykuł jego o pra­ cach etnograficznych i folklorystycznych w Polsce opublikowała „Sowietskaja etnografija" w roku 1948. Był to zresztą referat przejęty przez redakcję pisma od Komitetu Słowiańskiego ZSRR (Dynovskij 1948, s. 168). W czasopismach pol­ skich z kolei ukazało się kilka artykułów o etnografii radzieckiej, w tym artykuły Jana Lutyńskiego, o dużej wartości informacyjnej i bez akcentów apologetycznych, traktujące etnografię w Związku Radzieckim jako jedną ze szkół etnologii/ antropologii światowej (1950; 1951), przekształcone w opublikowaną w roku 1956, cenną do dzisiaj, książkę Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Opublikowano także przekłady kilku artykułów etnografów radzieckich, m.in. w zbiorze Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953) i kilku książek radziec­ kich, głównie religioznawczych i folklorystycznych. Wyraźnie propagandowy charakter miało przetłumaczenie i wydanie, przeznaczonych dla szerszych kręgów czytelniczych, broszury LI. Potiechina Funkcjonalna szkoła w etnografii w służ­ bie brytyjskiego funkcjonalizmu (1949) i książki zbiorowej Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952). Ta ostatnia książka, choć zalecana przez polskich jej recenzentów dla studentów etnografii (Kulczycki 1952, s. 133; Stęślicka 1954, s. 686), nie weszła jednak do lektur obowiązujących na studium historii kultury materialnej. Nie było wspólnych radzieckich i polskich etno­ graficznych programów badawczych, nie było nawet zachęcania do takich pro­ gramów. Jedynie w artykule K. Moszyńskiego pojawia się ogólnikowy apel o nawiązanie kontaktów z „kolegami - etnografami słowiańskimi" (1948, s. 228). �10 Z B I G N I E W JASIEWICZ Wzory radzieckie, wprowadzane w Polsce i związane z etnografią, dotyczyły: 1. Struktury organizacyjnej nauki i szkolnictwa wyższego; 2. Nazwy, przedmio­ tu i metod badań; 3. Stosunku do antropologii/etnologii w krajach zachodnich; 4. Funkcji etnografii. W zakresie struktury organizacyjnej nauki najpoważniejsza zmiana dotyczyła powołania Polskiej Akademii Nauk. Polskie środowisko naukowe, w tym etnogra­ fowie, do koncepcji tej odnieśli się pozytywnie. Widzieli w niej możliwość inten­ syfikacji badań naukowych i zwiększenia finansowania nauki ze strony państwa. Konferencja etnografów w Krakowie w lutym 1951 roku zaproponowała powoła­ nie, wzorem radzieckim, Instytutu Etnografii Polskiej Akademii Nauk (G[ajkowa] 1952, s. 625). Postulat ten nie został jednak spełniony. W roku 1953 powstał Insty­ tut Historii Kultury Materialnej, wzorowany, co prawda, na istniejącym jeszcze w ZSRR Instytucie Historii Materialnej Kultury, wkrótce jednak, bo w roku 1958, przemianowanym tam na Instytut Archeologii. Wcześniej, bo w roku akademic­ kim 1950/1951, zlikwidowano w Polsce studia etnologiczne, nadające tytuł magi­ stra filozofii z zakresu antropologii, etnologii z etnografią i prehistorii, tworząc studium historii kultury materialnej, obejmujące etnografię z archeologią Polski i archeologią klasyczną (Frankowska 1973, s. 198; Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52; Jasiewicz, Slattery 1995, s. 193). Warto tu nadmienić, że zdziwienie wobec braku na uniwersytetach w Związku Radzieckim oddzielnych studiów etno­ grafii i folkloru wyrażał już Adam Fischer, po zlikwidowaniu studium etnografii na Uniwersytecie we Lwowie, w liście do D. K. Zelenina z 1940 roku (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 40). Powstanie instytutu i studium uniwersyteckiego historii kultury materialnej, zdaniem jego twórcy, najbardziej wpływowego wówczas po­ litycznie archeologa Kazimierza Majewskiego, nie miało na celu zlikwidowania tradycyjnych dyscyplin, archeologii i etnografii, i zastąpienia ich nową. Miało natomiast cel ideologiczny. Na skutek wprowadzenia historii kultury materialnej, jak napisał K. Majewski, „chodzące luzem i ideologicznie zacofane dyscypliny archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej i etnografii można będzie unaukowić z pozycji materializmu historycznego" (Majewski 1953, s. 24). Tak w programach badawczych, jak i w nauczaniu etnografowie polscy nigdy nie ograniczyli się do zagadnień kultury materialnej. Charakter Instytutu Pol­ skiej Akademii Nauk spowodował jednak, że takie działy etnografii jak literatura i muzyka ludowa oraz ludowa twórczość plastyczna znalazły się w ramach in­ nych instytutów, związanych z literaturoznawstwem i sztuką (Frankowska 1973, s. 199). Studia historii kultury materialnej na uniwersytetach utrzymały się do końca lat 50-ych XX wieku, natomiast nazwa Instytutu przetrwała do 1992 roku. Dział Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN odegrał ważną rolę w pracach etnografii polskiej, stwarzając m.in. lepsze warunki realizacji progra­ mów badawczych, zainicjowanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Cechą nauki w Polsce, odróżniającą ją od nauki w Związku Radzieckim, po­ została jednak poważna rola uniwersytetów w badaniach naukowych. Inną poważną zmianą organizacyjną, ważną dla etnografii, była likwidacja w roku 1951 studiów i katedr socjologii na uniwersytetach (Szacki 1995, s. 112). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 11 Z nazw instytucji zniknął termin „etnologia", uważany w etnografii radziec­ kiej tego czasu za związany z nauką „burżuazyjną", zachowany jedynie w na­ zwie serii wydawniczej PTL - „Prace Etnologiczne". Tym bardziej nie było miej­ sca dla nazwy „antropologia społeczna" lub „kulturowa". Akceptowano, wzorem etnografii radzieckiej, nadanie etnografii charakteru nauki historycznej, a nawet dyscypliny pomocniczej historii. Znamienne, że to etnografowie zażądali wyłą­ czenia etnografii z Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych, przygotowującej po­ wołanie Polskiej Akademii Nauk i włączenia jej do Podsekcji Historii (G[ajkowa] 1952, s. 624). Przyczyną była zapewne obawa przed naciskami ideologicznymi i wewnętrznymi sporami, szczególnie silnymi w naukach społecznych, a także zainteresowanie historyzmem poszczególnych uczonych. Kazimierz Moszyński np. łączył nadzieje z rozwijającym się w ZSRR, jak napisał, „historyzmem mono­ graficznym" (1958, s. 200). Zalecanym przedmiotem badań była historia kultury, od czasów najdawniejszych do najnowszych, badana przy pomocy metody tzw. konkretno-historycznej oraz kultura „mas ludowych", badana z punktu widzenia potrzeb budownictwa socjalistycznego. W praktyce realizowano prace o charak­ terze historycznym, z zakresu kultury materialnej, m.in. budownictwa wiejskie­ go oraz stosunków społecznych na wsi, prowadzone przez historyków bliskich etnografii (J. Burszta, B. Baranowski), a także nad kulturą ludową, przedstawia­ ną zarówno jako wynik procesu historycznego i źródło historyczne, jak i wartość kultury współczesnej, ważna dla społeczeństwa socjalistycznego. W tej ostatniej dziedzinie szczególnie rozwinęły się badania nad ludową twórczością artystycz­ ną, przede wszystkim plastyką ludową, prowadzone razem z historykami sztuki. Zintensyfikowane one zostały na skutek utworzenia w roku 1946 oddzielnego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i jego czasopisma „Polska Sztuka Ludowa". Jednocześnie żądano spreparowania sztuki ludowej i wie­ dzy o niej dla potrzeb propagandy. Józefowi Grabskiemu odebrano kierowanie Instytutem i redagowanie „Polskiej Sztuki Ludowej" oraz wyrzucono z pracy za wydanie potrójnego zeszytu nr 6-8 z 1948 roku pisma poświęconego lu­ dowej rzeźbie, malarstwu i drzeworytowi, a więc sztuce religijnej (Jackowski, Jot-Drużycki, Benedyktowicz 2000, s. 166; Jackowski 1995, s. 349). Podjęto także badania nad stosunkiem do pracy i kooperacją na wsi, kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską (Zawistowicz-Adamska 1950/1951), przedstawione w wymienionym już memoriale etnografów z konferencji w Krakowie w roku 1951 jako wiążące się ściśle z organizowaniem „spółdzielni produkcyjnych na wsi" (Ocena... 1952, s. 628). Duży wysiłek skierowano na przygotowanie Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, który był głównym projektem badawczym tego okresu (Kłodnicki 2001, s. 237). Nie rozwinięto jeszcze wówczas szerzej postulowanych badań nad kul­ turą robotniczą. Utrzymano w obrębie etnografii zainteresowania społeczeństwami pozaeuropejskimi, określanymi mianem „społeczeństw pierwotnych" (Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52). Badania terenowe nad tymi społeczeństwami, poza zupełnymi wyjątkami, były jednak niemożliwe. Potrzeba przyswojenia zasad materializmu dialektycznego i historycznego była oczywiście często wymieniana, �12 Z B I G N I E W JASIEWICZ tak w pouczeniach radzieckich, jak i deklaracjach naukowców polskich, oraz realizowana przez władze. Do programu studiów, w tym historii kultury materialnej, wprowadzono zaję­ cia z marksizmu-leninizmu, obsługiwane przez katedry podstaw marksizmu -leninizmu, powołane na uniwersytetach w roku akademickim 1950/51 na pod­ stawie wzorów radzieckich, dogmatycznie narzucanych (por. Dzięgiel 1998, s. 128-129). W badaniach i realizowanych programach studiów sprowadziła się ona jednakże do preferencji dla niektórych tematów badawczych (kultura ma­ terialna, stosunki klasowe, twórczość „ludu") i rytualnego w zasadzie cytowania prac klasyków marksizmu-leninizmu oraz etnografów radzieckich. Nie oznacza to, że nie było wówczas etnografów polskich przekonanych do wartości metody marksistowskiej. Od stosowania jej założeń odstręczał jednak brak wartościo­ wych wzorów jej wykorzystania w etnografii, prezentowanie jako dogmatu a także administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzial­ ność polityczna związana ze stosowaniem metod nauki radzieckiej czy choćby ich interpretowaniem. Przekonał się o tym Eugeniusz Frankowski, który w roku 1950, po ukazaniu się pracy Józefa Stalina W sprawie marksizmu w językoznaw­ stwie w ostatniej chwili z czasopisma „Slávia Antiqua" wycofał swój odbity już artykuł pt. „Mikołaj Marr i jego teorie naukowe" (Armon 2001, s. 327). Stosunek etnografów polskich do marksizmu-leninizmu dobrze charakteryzo­ wało stwierdzenie K. Moszyńskiego: „Wiele obiecują sobie [etnografowie polscy - Z.J.] po zapowiedzianym dziewięciotomowym zbiorowym wydawnic­ twie rosyjskim «Narody swiata», które, jak tuszę, wykaże w całej pełni jakie konkretne wyniki daje czysto materialistyczny kierunek etnograficznych badań" (Moszyński 1948, s. 228). Ważnym elementem wprowadzanego wzoru radzieckiego był krytyczny sto­ sunek do nauki zachodniej. W celu jego upowszechnienia publikowano tłuma­ czenia odpowiednich prac radzieckich, takich jak wspomniane już broszura LI. Potiechina i książka zbiorowa Anglo amerykańska etnografia w służbie impe­ rializmu. Szczególnym przedmiotem ataków był funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego, jak pisano „kosmopolity, z pochodzenia Polaka" (Stęślicka 1954, s. 687). Do literatury tej, choć wspierana była pozytywnymi recenzjami naukow­ ców polskich, zresztą nie etnografów, zniechęcała przede wszystkim jednostron­ ność i język pełen inwektyw, przejęty z propagandy politycznej. Spośród pol­ skich omówień antropologii zachodniej godny uwagi jest artykuł Antoniny Kłoskowskiej „Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykań­ skiej" (1951). I . Kałojewa, radziecki recenzent etnografii polskiej tego czasu, pozytywnie oceniała ukazanie się pracy A. Kłoskowskiej. Zarzucała jej jednak brak dostrzeżenia powiązania poglądów uczonych amerykańskich z ich klaso­ wym światopoglądem i rolą sług imperializmu (1954, s. 9). Ukryła jednocześnie, w sposób korzystny wówczas dla Antoniny Kłoskowskiej, jej w zasadzie pozy­ tywną ocenę poglądów B. Malinowskiego. Etnografowie polscy nie przyłączyli się do krytyki najnowszych kierunków antropologii zachodniej, po części z bra­ ku przekonania do takiej krytyki, a po części z braku o nich wiedzy. �13 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Ze zrozumieniem w zasadzie przyjmowano zalecenie nauki radzieckiej uczest­ niczenia w rozwiązywaniu praktycznych problemów życia społecznego. Było ono bowiem bliskie przekonaniom utrwalonym w nauce polskiej. Natomiast gło­ szona zasada partyjności nauki, rozumiana nie tylko jako podporządkowanie się partii, ale również gwarancja uzyskania lepszych wyników badań naukowych, była już zaskoczeniem. O partyjności nauki pisano w omówieniach etnografii radzieckiej. Nie znam jednak jakiejkolwiek wypowiedzi etnografa polskiego, która by zachęcała do wprowadzenia zasady partyjności do etnografii. Czas Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej określany bywa przez niektórych ba­ daczy przemian ideowych i stosunków społecznych jako „zamrażarka historii". Bardziej odpowiada mi stanowisko dynamiczne. W latach 1945-1956 miała miejs­ ce najdalej idąca w dotychczasowej historii nauki polskiej próba uzależnienia jej od polityki, izolacja od nauki światowej i pauperyzacja środowiska uczonych. Rozbudowano jednak instytucje naukowe, zapoczątkowano niektóre ważne prace badawcze i wykształcono większą niż dotąd liczbę etnografów. Konsekwencją prób narzucenia marksizmu-leninizmu była ucieczka od rozważań teoretycznych i badań nad kulturą jako całością oraz schronienie się we w miarę bezpiecznej niszy studiów nad kulturą ludową, uprawianych historycznie lub morfologicznie. Przerwane zostały, prowadzone przed wojną, próby uprawiania etnologii opar­ tej na szkole kulturowo-historycznej (Stanisław Poniatowski), fenomenologii (Cezaria Baudoin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa), funkcjonalizmie (Józef Obrębski) i marksizmie (Ludwik Krzywicki). Pewne pożytki ze zwrotu ku historyzmowi pojawiły się dopiero po roku 1956, kiedy opracowywano regional­ ne monografie etnograficzno-historyczne i całościowe ujęcie etnografii Polski. Etnografia w Polsce nie została zamrożona a skierowana na tor boczny, z którego trudno było (i nadal jest) powrócić w główny nurt rozwoju etnologii i antropologii. LITERATURA Anglo amerykańska... 1952, Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu, L I . Potiechin (red.), P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , Warszawa. A r m o n W. 2 0 0 1 , „ C z y t a ć samodzielnie i krytycznie dawne teksty". O d p o w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 85, s. 3 2 3 - 3 3 4 . Bieńkowski W. 2002, Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń ( 1 8 9 2 - 1 9 6 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c ­ two N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 2 9 - 3 5 . B u r s z t a J., B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1982, Polish Ethnography after W o r l d War I I , Ethnos, t. 47, nr 1-2, s. 50-63. D a m r o s z J. 1996, Myśl teoretyczna w polskiej etnografii i etnologii w okresie {1945-1989), Warszawa. Dynovskij V. 1948, N a u č n y e raboty po etnografii i f o L k l o r u v P o l š e , Sovetskaja powojennym etnografija, n r 3 , s. 168-173. D z i ę g i e l L . 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethno­ logist 's View, Arcana, K r a k ó w . - 2002a, A n d r z e j W a l i g ó r s k i ( 1 9 0 8 - 1 9 7 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a -Lewicka, A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we D W N , K r a k ó w , s. 2 9 8 - 3 0 2 . �14 Z B I G N I E W JASIEWICZ - 2002b, Z perspektywy ucznia, [ w : ] B . G o ł ę b i o w s k i (red.), Autorytety polskie, Oficyna W y d a w n i c z a „ S t o p k a " , Ł o m ż a , s. 6 5 - 7 5 . G fajkowa] O. 1952, Konferencja e t n o g r a f ó w w K r a k o w i e , 1 7 - 1 9 . 0 2 . 1 9 5 1 , Lud, t. 39, s. 6 2 4 - 6 2 5 . Frankowska Historia M . 1973, Etnografia polska po I I w o j n i e ś w i a t o w e j , [ w : ] M . Terlecka (red.), etnografii Frankowski polskiej, Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h , W r o c ł a w , s. 193-270. E. 1952, Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. Jackowski A . 1995, Na skróty, Jackowski A . , J. J o t - D r u ż y c k i , W y d a w n i c t w o „ P o j e z i e r z e " , Sejny. Z. B e n e d y k t o w i c z Sztuka L u d o w a , [ w : ] L . S o k ó ł (red.), Instytut Sztuki Polskiej 2000, Konteksty. Akademii Polska Nauk, W y d a w n i c ­ t w o Polskiego Instytutu Sztuki P A N , Warszawa, s. 1 6 5 - 1 7 1 . Jasiewicz Z., M. Rieszetow 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a D y m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Zieleninem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m N a u k o w e g o P o l ­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego Petersburgu, Etnografia Jasiewicz Polska, Z., D . S l a t t e r y i A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt t. 47, nr 1-2, s. 3 1 - 4 7 . (1995), Etnography and anthropology. The case o f Polish ethnology, [ w : ] H.F. Vermeulen, A . A . Roldan (red.), Fieldwork the History Kaloeva of European and Footnotes. Studies in Routledge, L o n d o n and N e w York, s. 1 8 4 - 2 0 1 . I . A . (1951), E t n o g r a f i č e s k a j a rabota v n a r o d n o - d e m o k r a t i č e s k o j P o l š e v 1945-1950 godach, Sovetskaja - Anthropology, étnografija, nr 3, s. 1 8 5 - 1 9 1 . 1953, Pervyj kongress pol'skoj nauki i pol'skaja é t n o g r a f i j a , Sovetskaja étnografija, n r 4 , s. 137-145. - 1954, Pierwszy Kongres N a u k i Polskiej i polska etnografia. Archiwum Etnograficznego Specjalny dodatek do nr 6, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, P o z n a ń . К ł o d n i с к i Z . 2 0 0 1 , Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy, Lud, t. 85, s. 2 3 7 - 2 7 5 . Kłoskowska A . 1951, Psychologiczna orientacja w s p ó ł c z e s n e j etnosocjologii a m e r y k a ń ­ skiej, Przegląd Nauk Historycznych К op сzу ń sк a-J aw orsк a i Społecznych, t. 1, s. 2 6 3 - 2 9 8 . B . 2002, K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z ( 1 8 9 7 - 1 9 8 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - -Pietraszkowa, A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 314-319. Kulczycki J. 1951, Pozycja e w o l u c j o n i z m u w g ł ó w n y c h kierunkach etnologii i archeologii, Myśl - Współczesna, metodologicznych nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 9 . 1952, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z m u " , Życie Nauki, t. 7, nr 5, s. 133-153. Kutrzeba-Pojnarowa A . 1995, „ E t n o l o g i a jest zawsze j a k b y i n statu nascendi...". Odpo­ w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 78, s. 3 9 6 - 4 2 7 . L u t у ń s к i J. 1950, O radzieckiej etnografii, Wiedza i Życie, - łecznych, - nr 1, s. 8 0 - 8 7 . 1951, Problemy i metody etnografii radzieckiej, Przegląd Nauk Historycznych i Spo­ t. 1, s. 2 9 8 - 3 2 7 . 1956, Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Z a k ł a d i m . Osso­ l i ń s k i c h we W r o c ł a w i u , Ł ó d ź . - 1990, Nauka i polskie problemy Komentarz socjologa, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , Warszawa. Maj ewski K . 1953, Historia k u l t u r y materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. l , n r 1-2, s. 3-24. Moszyński - 1958, K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38, s. 2 1 0 - 2 2 8 . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. Nowe d r o g i . . . 1953, N o w e drogi etnografii radzieckiej, Archiwum Ocena... Etnograficzne, t. 6. 1952, Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z p u n k t u w i d z e n i a p o s t ę p o w e j m y ś l i s p o ł e c z n e j , Lud, t. 39, s. 626-629. �15 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Potiechin L I . 1949, Funkcjonalna s z k o ł a etnografii w s ł u ż b i e brytyjskiego i m p e r i a l i z m u , Biblioteczka Rieszetow Naukowa Po Prostu, A . M . , Z. J a s i e w i c z nr 14. 2 0 0 1 , Korespondencja K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z D y ­ m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Z i e l e n i n e m . Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 277-288. Robotycki Cz. 1995, A n t r o p o l o g i a k u l t u r y w Polsce - projekt urzeczywistniony, Lud, t. 78, s. 2 2 7 - 2 4 3 . Rosochacka E. 1982, Kolekcja skiego jako źródło do badań Włodzimierza Kulczyckiego nad kobiernictwem w zbiorach orientalnym, Muzeum Tatrzań­ maszynopis pracy magister­ skiej w Instytucie E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M . Stęślicka W. 1954, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z ­ m u " , Przegląd Szacki Antropologiczny, t. 20, s. 686-689. J. 1995, W s t ą p : K r ó t k a historia socjologii polskiej, [ w : ] J. Szacki (red.) Sto lat logii polskiej, Wincławski socjo­ W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa, s. 11-119. W. 1998, C h a ł a s i ń s k i Józef, [ w : ] Encyklopedia socjologii, t. 1, O f i c y n a N a u k o ­ w a , Warszawa, s. 7 3 - 7 6 . Zawistowicz-Adamska l u d o w y c h , Prace K . 1950/1951, Pomoc wzajemna i w s p ó ł d z i a ł a n i e w kulturach i Materiały Etnograficzne, t. 8/9, s. 1-151. ZBIGNIEW JASIEWICZ P O L I S H E T H N O L O G Y I N 1945-1956 A N D ITS RESPONSE TO I N T R O D U C I N G S O V I E T PATTERNS TO P O L I S H SCIENCE Summary The Polish state w h i c h emerged after the I I W W became dependent on the Soviet U n i o n . One o f the effects o f that new political order was that Soviet patterns and models were introduced to Polish academic research, i n c l u d i n g ethnology. I n the article the author is presenting: 1. The general situation i n the country, i n academic life, especially i n ethnology. 2. M o d e l s imposed upon Polish ethnology by the Soviet academic institutions. Mechanisms o f their i n t r o d u c i n g and adaptation. 3. The consequence o f the introduction o f the Soviet patterns. The study is based on different source material: scientific publications, both Polish and Rus­ sian, conversations w i t h Polish ethnologists, but also the author's o w n memories from his univer­ sity years. The Soviet models and patterns introduced into Polish ethnology concerned: 1. The name o f the discipline, its main subject, assumptions and research methods. 2. The structure o f academic life and higher education system. 3. The attitude to and relationships w i t h the western ethnology and anthropology. 4. The function o f ethnology. The author stated that i n the history o f Polish ethnology the attempt at subordinating it to p o l i ­ tics and isolating from the w o r l d social sciences had never gone as far as i n the years 1945-1956 Nevertheless Polish scientific institutions were developing and some important research projects were initiated then. The number o f ethnographers educated w i t h i n that period was greater than it had been before. I n academic w o r k , imposing the M a r x i s t - L e n i n i s t approach resulted in the escape from theoretical deliberation and studies on culture as a whole. Polish ethnographers found a safe niche i n studies o f f o l k culture and folklore instead. Such were the circumstances w h i c h had long-lasting effect on the development o f Polish ethnology i n the subsequent years. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1953e6985e7cfceb5093efa1b0166863.pdf e2584f7e4efbf434aca2f5bb0ad58e9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3361 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3150 Title A name given to the resource List do redakcji. W sprawie wprowadzenia do odpowiedzi na ankietę "Pol. Szt. Lud.", 1981 nr 2 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text List do Redakcji W sprawie wprowadzenia do odpowiedzi na ankietę Redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" W n r 2 z r o k u 1 9 8 2 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " u k a z a ł y się o d p o w i e d z i n a ankietę rozesłaną przoz Redakcję w r o k u 1980. Już p r z e d d w o m a l a t y gratulowałam R x l a k c j i i n i c j a t y w y gotowania obeonego również staną i rozesłania a n k i e t y zawierającej c h a r a k t e r u i przyszłości przekonany, się że istotnym tak odpowiedzi zawsze przy­ dotyczące etnografii/etnologii. opublikowane elementom pytania Jestem na potrzebnej, choć dyscypliny. Odpowiedzi się t u t a j obrazą pominiętego redaktora. Jednak tylko j a ропозге odpowiedzialność za treść a t a k o w a n e j książki a także za d o b r e imię l u d z i , k t ó r z y p o w i e r z y l i m i swoje artykuły. odpowiedzialności zbiorowej u c e , najczęściej ankietę z n a t u r y r z e c z y n i e kończącej się, d y s k u s j i n a d s t a n e m i c h a r a k ­ terem kieruję niesprawiedliwa Drugim dowodom i nieprawdziwe Zasada i t e r y t o r i a l n e j jest, nie t y l k o w n a ­ i nieskuteczna. n a próbę d y s k r e d y t a c j i jest przedstawienie tendencyjne treści książki. A u t o r wprowadze­ n i a w y b r a ł c e l o w o t e m a t y k ę k i l k u a r t y k u ł ó w i n i e zochciał przyjąć d o w i a d o m o ś c i , że o w e „ f u n k c j e s p o ł e c z n e e t n o l o g i i " t o p r z e c i e ż n a ankietę poprzedza słowo wstępne przygoto­ wane przez L u d w i k a Stommę. Niektóro f r a g m e n t y tego w p r o w a ­ pojęcie zbiorcze, n a które składa się w i e l e kierunków działań a w książce z a r ó w n o treść w s z y s t k i c h a r t y k u ł ó w w n i e j z a m i e s z ­ dzenia przyjmuję j a k o próbę n i o rzeczowej i n f o r m a c j i czy oceny c z o n y c h m . i n . o służbie społecznej e t n o l o g i i , s t o s u n k u b a d a ń p o d ­ Pj d y s k r e d y t a c j i p e w n y c h stawowych Jakie przez L. dostrzegam zespołów i ośrodków eelo i metody Stommę ? Zastanawia etnologicznyeh. dyskredytacji się o n w s w o i m przyjęte wprowadzeniu do p r a k t y k i społecznej c z y r o l i e t n o l o g i i w w a n i u t e o r i i r o z w o j u społecznego, j a k również u w a g i n e w r e d a k t o r s k i m Posłowiu. P o d k r e ś l a m r o l ę Poslowia powsta­ poczynio­ ze w z g l ę d u n a d t y m , czy etnografia,/etnologia jest z a w o d e m czy powołaniem. n a c h a r a k t e r książki. J e s t o n a przecież publikacją materiałów z N i e z a r z u c a m a u t o r o w i naiwności ( l u b d o m a g o g i i ) w t a k formuło­ konfereneji, wanej ważnej i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e książki, w y p o w i e d z i a n e j a l t e r n a t y w i e , próbuję b o w i o m dostrzec jego intencje. L . S t o m m a w i e przecież, że w e u r o p e j s k i m społeczeństwie X X wie ponadto, włączone zwrócić wąsko że treści uwagę w dobrze związane w i e k u jost również wykonywany z powołaniem. n a znaczenie pojmowanymi szerszych, interesami i uznać za i dobro etnografia/etnologia zawód A mogą zatem zostać autor mieszczący ch się r obowiązkami zabrakło zawodem, która o d b y t a się w w rozważanhach Trzecim dowodom wyimaginowanej L. Poznaniu w roku 1977. I Stommy. n a próbę d y s k r e d y t a c j i jest przez L. tej wprost, Stommę treści zestawienie z wstępnymi założe­ chco n i a m i u s t a w o s z k o l n i c t w i e wyższym i p o t r a k t o w a n i e t a k spre­ poza parowanej zawodowymi 1968. książki Conię jako sobie „płaskiej wykładni" nieoczekiwane skojarzenia, ustawy z w również tym roku zadań i możliwości etnologów. Dotąd r o z u m i e m a u t o r a w p r o w a ­ skojarzenia z prac n a u k o w y e h L . S t o m m y , ale n i e zgadzam dzenia. na ich wykorzystywanie jako podstawy Muszę jednak zaprotestować przeeiwko włączeniu do rozw-ażań: „ e t n o g r a f i a — z a w ó d c z y powołanie ':" książki Funkcje ności i działalności i n n y c h . W i przedstawieniu wąsko a u t o r z y i r e d a k t o r n i e informują społeczne etnologii pojmowanego zawodowstwa jej jako przykładu i wąskiego p r a k t y c y z m u . Z a s k a k u ­ jąca j e s t zresztą n i e teza L . S t o m m y , n i k t n i e m u s i treści t o m u do oceny m o j e j p r a c y Funkcje społeczne etnologii o swoim stosunku do ustawy w jej r e a k c j i z r o k u 1968 l u b j a k i e j k o l w i e k i n n e j u s t a w y . wiam się działal­ Odma­ z a t e m L . S t o m m i e p r a w a zestawiania książki z u s t a w a m i akceptować i inaczej p r z y j ą ł b y m k r y t y c z n ą recenzję książki, ale 0 s z k o l n i c t w i e w y ż s z y m . N i e o z n a c z a te> j e d n a k , ż e p r a g n ę u c h y l i ć sposób j e j u z a s a d n i e n i a się p r z e d Stomma pisze: i zaprezentowania. „Staraniem. Komitetu Nauk Etnologicz- do tekstów n y c h P A N u k a z a ł się w 1 9 7 9 r . w P o z n a n i u t o m Funkcje społeczne etnologii. J a k się o k a z u j e , z a o w e t y t u ł o w e „ f u n k c j e społeczne" raczej uważają autorzy (referatów) m . i n . prac. popularyzację skich dań z poszczególnych artykułów ziemniaków, grochu, k a p u s t y i śliwek", podnoszenie k r z y w e j p r o d u k c j i „Cepelii", „zatwierdzenia i przyjęcia etnografa-krajoznawcy", ustaw o spowodowanie odznaki zorganizować, będzie warto przypomnieć 1920" kontynuuje L. Pierwszym tacji, Funkcje jest piękne pominięcie oraz miasta — "dlatego ustawy z roku mego — nazwiska i jako próbą dyskredy­ redaktora wyeksponowanie książki zespołu, K o m i t e t u Nauk Etnologicznych Poznania, w którym praca się bowiem ludzi i ich ukazała. który PAN Nic zamierza d l a dalszego r o z w o j u polaryzacji stanowisk w kręgu". Nie jestem zwolennikiem s t a n o w i s k w nauce, ale n a ankietę naszej naszym zapobie­ odpowie­ d z i a ł e m . N i e s ą d z i ł e m j e d n a k , że z a p r z y c z y n ą a n k i e t y n a s t ą p i ć może inna polaryzacja — nych n a t o , że t e k s t j e s t etnologii pracę pomógł w y d a ć poprzedniej Stomma. dowodem społeczne słowa t y l k o z jaj zmieniona, pożyteczna e t n o g r a f i i i zapobiegnie dalszej stwierdza L. Stomma — zgodno one k u s j a n a d u d z i e l o n y m i o d p o w i e d z i a m i , którą R e d a k c j a gania polaryzacji t a m a być Są probierzami W liście, k t ó r y t o w a r z y s z y ł rozsyłanej w r o k u 1980 a n k i e o i e , i t p . Jest t o poniekąd zgodne z brzmie­ dodajmy jednak — wyższym. a nie dobrymi R e d a k t o r „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " pisał: „ W i e r z y m y , że dys­ regulaminu parostopniowej Ustawa etycznych chłop­ n i e w i e l k i m przecież wykładnią". szkolnictwie drogowskazami n i e m u s t a w y o s z k o l n i c t w i e w y ż s z y m z d n i a 20 g r u d n i a 1968... — płaską w kategoriach suszonych m u z y k i kapel ludowych, upowszechnianie „mąki, ocenami ogólnymi, ujętymi 1 i d e o w y c h . K a ż d e m u w e d ł u g j o g o zasług ale m o ż e bez sięgania t e m u , co określa d o b r y c h obyczajów. Sztuki Ludowej", rantowała przyjmowanie stanowisk się, również Dobrze tych nauce, byłoby, g d y b y czasopisma stosowanie w przeciwstaw­ przestrzeganiem Redakcja „Polskiej t a k przecież zasłużonego, z a g w a ­ dobrych obyczajów w tekstach, k t ó r e są c z y m ś w i ę c e j n i ż i n d y w i d u a l n y m i t e k s t a m i a u t o r s k i m i . Zbigniew Jasiewicz O d R e d a k c j i : R e z y g n u j ą c z d o b r y c h o b y c z a j ó w z d e c y d o w a l i ś m y się n i e zamieszczać o d p o w i e d z i p . L u d w i k a S t o m m y . P r z e d e w s z y s t k i m dlatego,żo n i e sądzimy, a b y p o l e m i c z n e l i s t y i w y k o r z y s t y w a n i e niezręczności w sformułowaniach sprzyjały d y s k u s j i o p r y n ­ c y p i a c h . A o społecznych f u n k c j a c h e t n o g r a f i i d y s k u t o w a ć trzeba, i t o . j a k s ą d z i m y , właśnie w kontekście zadań, j a k i e stoją p r z e d nauką. N i e t y l k o zresztą polską. A. J . 123 Г � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30364c553e69433d1d11becda0e74e4.pdf 5a534bc9468f3a1d98e7a68619c196e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6160 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5745 Title A name given to the resource Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.15-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa Poznań A N TRO PO LO G IA KULTUROW A/ETNOLOGIA W OBEC D W O ISTOŚCI GLOBA LIZACJI. GLO BA LIZA CJA JAK O ELEM EN T ŚWIATA ZOBIEKTY W IZO W ANEGO I GLO BA LIZM JAK O IDEO LO G IA Antropologowie kulturowi, podejmując badania nad globalizacją, stykają się z interesującym faktem ontologicznym. Napotykają zjawisko o wyraziście dwoja­ kim charakterze. Z jednej strony, są to procesy ujednolicenia i wzajemnego przy­ stosowywania się grup ludzi, wywołane rozwojem nowych technologii przemiesz­ czeń i komunikowania się, współwystępujące z nowymi formami gospodarki, polityki i pozostałych dziedzin kultury. Choć powstałe w wyniku aktywności ludzi, zarówno one, jak i ich następstwa sączęsto traktowane jako niezależne od podmio­ tu działającego, egzystującego w strukturalnych całościach przez nie stworzonych. Z drugiej strony, globalizacji towarzyszą wyobrażenia o jej genezie i sprawczej sile odmiany sposobu życia, wyobrażenia o jej obecnych i przyszłych skutkach i ich ocena. To właśnie wartościowanie globalizacji i zmian nią wywołanych prze­ kształciło myślenie o globalizacji w ideologię - globalizm. Zawarty w niej został, tak jak w innych ideologiach, obraz tego, jaki świat jest i jakim być powinien, oraz imperatyw działania skłaniający do urzeczywistnienia narzucanych przez ideologię wizji. Najbardziej wyraziste są ideologie wskazujące na zagrożenia wywołane glo­ balizacją i j ą kontestujące - antyglobalizm i alterglobalizm. Ideologie akceptujące globalizację i jej skutki, znajdujące wyraz w przekonaniach liberalnych, są mniej wyraziste i m ają m niejszą zdolność organizowania ludzi i skłaniania ich do spek­ takularnych, często dramatycznych działań. Między rzeczywistością zobiektywizowaną a wyobrażoną Przyjęte rozróżnienie globalizacji i jej skutków jako należących do świata zobiektywizowanego i ideologii nie ma na celu przeciwstawienia sobie porząd- �16 Zbigniew Jasiewicz ku wyobrażeń i rzeczywistości zewnętrznej wobec podmiotu. Nie jest przecież tak, że kultura jest jedynie wyobrażana, konstruowana i przeżywana. Tworzy także środowisko, którego wpływom człowiek podlega i musi w nim przeżyć, w sensie biologicznym i społecznym. Zastosowane rozróżnienie jest pożytecz­ ne dla przedstawienia charakteru świata; wskazuje ono ponadto na konieczność uwzględnienia dwoistości charakteru globalizacji i globalizmu w sposobach ba­ dania tych zjawisk. Termin „globalizacja” nie został zdefiniowany w sposób arbitralny, tak jak to się stało choćby z terminem „akulturacja”, w znanym memorandum ogłoszonym przez Roberta Redfielda, Ralpha Lintona i M elville’a Herskovitsa w czasopiśmie „Man” w roku 1935, co wszakże nie zapobiegło dyskusjom nad jego treścią oraz zmianom jego znaczenia. Nie jest to zresztą termin jedyny - jego synonimami, jednak daleko mniej popularnymi, sąmondializacja i planetaryzacja. Pojęcie glo­ balizacji obejmuje takie elementy składowe, w miarę powszechnie uznawane za należące do tego zjawiska, jak intensyfikacja powiązań ekonomicznych, społecz­ nych, politycznych i pozostałych kulturowych, skutkująca przepływem idei, w ie­ dzy, dóbr materialnych i ludzi oraz upodobnieniem się sposobu życia i systemu wartości, zawsze jednak z uwzględnieniem lokalnych uwarunkowań. Brakuje nie tyle antropologicznej definicji globalizacji, co zaproponowania zakresu antropo­ logicznych badań nad tym zjawiskiem. Globalizacja wskazuje na proces albo stan. Stan oznaczający proces zatrzy­ many, tworzący jednakże inną perspektywę opisu i analizy. Świat zglobalizowany nie zawsze podlega refleksji i ocenie człowieka w nim żyjącego; staje się jedyną znaną rzeczywistością. Człowiek obserwuje sytuację w szerszej skali i pragnie mieć stosunkowo szybki dostęp do stale zmienianych dóbr pojawiają­ cych się w obiegu globalnym. Nie jest łatwo stworzyć wzorzec dokonanej glo­ balizacji. Określenie „zglobalizowane społeczeństwo” jest abstrakcją, która nie ma odpowiednika w jakimkolwiek całościowo potraktowanym społeczeństwie, na przykład narodowym lub regionalnym. Ze względu na szybkie tempo zmian, a także z powodu zróżnicowanej sytuacji ekonomicznej i zróżnicowanych po­ glądów członków społeczeństwa, w jego ramach powstają przecież możliwości zachowania się enklaw w mniejszym stopniu objętych następstwami globalizacji. Możemy natomiast porównywać globalizujące się społeczeństwa i analizować różnice w charakterze, zakresie i tempie dokonujących się w ich ramach zmian. Powiązania między globalizacjąjako rzeczywistością społeczno-ekonomicz­ ną, którą można przyjmować jako zobiektywizowaną i narzuconą, a ideologią występują w różnych formach i z różną intensywnością. Wypływa to nie tyle z charakteru tych związków, ile ze społecznych potrzeb tworzenia i posługiwania się ideologią dla różnych celów: politycznych, etnicznych, religijnych. Uznane w jednym miejscu za znieważające przedstawienie symboli religijnych, w in­ nym powoduje bojkot towarów pochodzących z kraju, w którym dopuszczono się zniewagi. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 17 Interesująca dla poznania relatywności relacji między procesami ekonomicz­ nymi będącymi przejawem globalizacji a ideologią jest chociażby reakcja na napływ do Polski używanych przedmiotów z krajów zachodnich. Nie m ają one obiegu globalnego, ale transnacjonalny, w ramach wielkiego regionu, jakim jest Europa. Ich sprowadzanie jednak jest częścią i przejawem globalizacji. W wożo­ ne są stare auta i urządzenia produkcyjne, meble i sprzęty gospodarstwa domo­ wego oraz odzież. Pojawiły się wielkie targowiska używanych przedmiotów, na przykład w Czaczu pod Śmiglem, do niedawna wiosce o wysokim poziomie pro­ dukcji rolnej i o zasiedziałej ludności, ceniącej sobie pozycję rolnika. Na każdym niemal kroku spotkać można miejsca, w których handluje się odzieżą z drugiej ręki, chciałoby się powiedzieć: „z drugiego ciała”. Jeden ze sklepów z taką odzie­ żą na osiedlu Rataje w Poznaniu nosi nazwę „Angielska szafa”. Zakup używa­ nych przedmiotów nie został poddany ideologizacji, nie jest wykorzystywany do wywoływania poczucia niższości czy upokorzenia. Jest traktowany racjonalnie, jako oszczędzanie, a nawet przygoda, możliwość znalezienia, „upolowania” cze­ goś atrakcyjnego. Owe używane przedmioty, dzięki ich unikatowości związanej z czasem i miejscem wytworzenia, niektórym służą do tworzenia nowych war­ tości: mieszkania w bloku z dodanym, niestandardowym przedmiotem, salonu w nowo wybudowanym domu ze starymi lub stylizowanymi na stare meblami, stroju skomponowanego z oryginalnych składników. Elementy ideologii wystę­ pują w nazwach nadawanych sprzedawanym przedmiotom. Meble w Wielkopolsce zawsze są holenderskie, odzież włoska, francuska lub angielska, nie niemie­ cka. Silne przejawy ideologizacji, świadczące zresztą o tym, że ideologie m ogą zawierać treści racjonalne, widoczne są w działaniach podejmowanych przez państwo i organizacje proekologiczne w celu ograniczenia napływu starych sa­ mochodów lub w związku z odkryciem wwozu odpadów zagrażających środowi­ sku. Wówczas pojawia się hasło: „Polska śmietnikiem Europy”. Ideologie protestu zawsze budowane były na poczuciu zagrożenia, krzyw­ dy, wykluczenia, niesprawiedliwości. Takie są również podstawy ideologii kon­ testujących globalizację: antyglobalizmu i alterglobalizmu. M ają one oparcie w ukształtowanych historycznie i przeniesionych do naszej współczesności, i na niektórych terenach w niej utrwalanych, nierównościach w potencjale go­ spodarczym, społecznym oraz w zakresie wiedzy na poszczególnych obszarach i w państwach. Korzystają z podziału świata na centra i peryferie, i świadomość takiego podziału przekształcają w jedno z haseł ideologicznych. Zgodnie z tym hasłem, centra uzyskują dominację nad peryferiami, podporządkowują je poli­ tycznie, wykorzystują ekonomicznie i odbierają tożsamość, narzucając niektóre treści kulturowe. Przejmowanie wzorców sposobu życia w ramach globalizacji nazywane jest amerykanizacją lub westemizacją. Obraz świata dwubiegunowego upraszcza realnie występujący przepływ dóbr, poddawanych zresztą stałej rewa­ loryzacji. „Więcej moich przyjaciół ćwiczy jogę w Kalifornii niż w Indiach”, stwierdziła Anoushka Shankar (2007), piosenkarka akompaniująca sobie na sita­ �18 Zbigniew Jasiewicz rze. Filozofią i medycyną tybetańską w Europie i Ameryce Północnej zajmuje się więcej nie-Tybetańczyków niż Tybetańczyków, a w świecie zachodnim, również w Polsce, przybywa nowych mieszkańców, głównie z Azji. Obserwujemy nie tylko zjawisko westemizacji, ale również orientalizacji, czego przejawem jest choćby popularność kuchni z Dalekiego Wschodu i odzieży z Indii. Nie spo­ sób zagwarantować równego udziału różnych kultur w procesie upodabniania się świata. Istotne jest to, że tworzą się nowe jakości kulturowe, powstają formy hybrydalne, łączące elementy kultury wnoszonej z lokalnymi. Są one traktowane przez głosicieli apokaliptycznej wizji monokultury jako poważne zagrożenie dla dotychczasowych tożsamości kulturowych, ale przecież są wyrazem zmienności kultury, a nie jej unifikacji. Poznawanie ideologii, w tym anty- i alterglobalizmu, wymaga zwrócenia uwagi na konstytuujące je części składowe i umiejętności ich badania. Należy skupić się na badaniu nie tylko zespołu idei, ale także bu­ dowanych na ich podstawie programów, ujmowanych w postaci symboli, mitów i schematów myślenia, związków tych programów z potrzebami i oczekiwaniami ludzi, twórców i liderów ideologii, sposobów pozyskiwania zwolenników i ich organizowania, wreszcie realizowanych form działania. Przyjęte tu rozumienie ideologii różne jest od prób jej utożsamienia ze świato­ poglądem opartym na systemie wartości akceptowanych w codziennym doświad­ czeniu, co propagują niektóre studia kulturoznawcze. Tym, co odróżnia j ą od światopoglądu, jest wspólnotowy charakter, mniej lub bardziej zwarty system po­ glądów, tłumaczących świat zewnętrzny i ludzkie doświadczenia, rola wartościo­ wania oraz imperatyw działania. Takie pojmowanie ideologii, zresztą najczęściej spotykane, nie wyłącza jej poza obręb zjawisk kulturowych. Nie pozwala jednak stwierdzić, jak to zrobił Michał Buchowski, iż była ona „przedmiotem naszych badań od narodzin dyscypliny” (Buchowski 2006: 8); była raczej właściwa pod­ miotom tych badań, jakim i byli antropologowie. Nie zachęca zatem do powtó­ rzenia pytania, postawionego przez Michała Buchowskiego - „Czy znaczy to, że winniśmy dyscyplinę przechrzcie na «antropologię ideologii»?”. Oczywiście, ideologia pozostanie, w różnych jej znaczeniach, istotnym przedmiotem zaintere­ sowania w badaniach antropologicznych. Antropologowie, moim zdaniem, m ogą z pożytkiem posługiwać się również zastanymi znaczeniami terminu „ideologia” i wykorzystać doświadczenia dyscypliny do opisu i interpretacji tak określonego zjawiska. Poglądy utożsamiające globalizm z ideą „Wielkiego Planu” zdobycia władzy nad światem i zaprowadzenia „Nowego Porządku Świata”, realizowaną poprzez działalność bractw ezoterycznych i tajnych związków, poczynając od asasynów, templariuszy, różokrzyżowców, masonerii i iluminatów, oraz zakłada­ jące „ukryte cele” wielu innych organizacji politycznych i gospodarczych, rów­ nież nam współczesnych, takich jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu (Posacki 2002: 52 i n.), można dobrze interpretować w kategoriach mitu. Także inne pojęcia i kierunki badań zadomo- �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 19 wionę w antropologii m ogą być przydatne w analizowaniu ideologii związanych z globalizacją. N ależą do nich między innymi studia nad stereotypami, symbola­ mi, rytuałami, tożsamością kulturową, obcymi i wykluczonymi. Globalizacja. Od kiedy? Jednąz ważnych kwestii istotnych dla ustalenia możliwości i zakresu antropo­ logicznych badań nad globalizacjąjest określenie jej ram chronologicznych. Czy jest to zjawisko uniwersalne w czasie, zawsze występujące, obok fragmentaryzacji i partykularyzacji, czy też ujęte w ściśle wyznaczonych ramach czasowych? Thomas L. Friedman wyróżnił dwie epoki globalizacji, pierwszą od połowy XIX wieku do lat 20. XX wieku, drugą po roku 1989 (Friedman 2001: 11). Immanuel M. Wallerstein postrzegał system światowy jako rozwijający się od kilkuset lat (za Barnard 2006: 137-138). Czy nie należy wziąć pod uwagę również wcześniej szych działań, zmierzających do upodobnienia i zbliżenia rozległych obszarów świata, takich jak wymiana handlowa wzdłuż szlaków handlowych („Szlak Bur­ sztynowy”, „Szlak Jedwabny”) czy budowanie wielkich imperiów i cywilizacji (Aleksandra Wielkiego i Rzymu), i rozszerzania się uniwersalistycznych syste­ mów wierzeniowych (buddyzmu, chrześcijaństwa i islamu)? Religie, nawet jeśli zwane były „światowymi”, nie miały w przeszłości zasięgu światowego, nie było zresztą świata jako w całości poznanego. Egzystowały często w zamkniętych en­ klawach, niekiedy pogłębiały podziały, tworzyły jednak pewne treści kulturowe 0 charakterze uniwersalnym, atrakcyjne w procesie przekazu. Nie sposób również nie dostrzec roli nauki w procesie ujednolicania świata. Uprawianie nauki wymagało przyjęcia podobnych rozwiązań organizacyjnych 1 założeń metodologicznych, sprzyjało ponadto upowszechnieniu podobnych sposobów myślenia. George W. Stocking Jr. dostrzegł w ramach antropologii, w okresie po II wojnie światowej, tworzenie się bazy „dla czegoś, co mogło być nazwane «antropologią światową»”. Umocnienie się „impulsów intemacjonalizujących” wiązał z tendencjami w powojennej antropologii amerykańskiej i angielskiej, widocznymi w problematyce Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz w założeniu „Current Anthropology” - pisma o świato­ wym zasięgu (Stocking 1995: 7). Rzecz jasna, przejawy umiędzynarodowienia antropologii pojawiały się również wcześniej. Kazimierz Moszyński uznał ewolucjonizm klasyczny za „potężny prąd (...) masowo ogarniający sobą etnologów i etnografów świata”, budzący „głębokie zainteresowanie problemami etnolo­ gicznymi bardzo wielu czołowych myślicieli czy całych szerokich warstw inte­ ligencji” (Moszyński 1958: 164). Nadanie globalizacji cech uniwersalności jest korzystne dla antropologii; pozwala rozpoznawać j ą w różnych okresach i uczy­ nić immanentną częścią kultury i teorii antropologicznej. �20 Zbigniew Jasiewicz Rodowód antropologiczny badań nad globalizacją Choć antropologia kulturowa z oporami i pewnym opóźnieniem (w porów­ naniu z ekonomią i socjologią), wywołanym między innymi silną w niej fascy­ nacją innością kulturową i obroną zróżnicowania kulturowego, przyjęła termin „globalizacja” i podjęła nad nią badania, to można dla nich odnaleźć „rodowód antropologiczny” (Eriksen 2003: 2). Jego początki sięgają zresztą starożytności i myśli społecznej oświecenia, wyprzedzającej ukształtowanie się antropologii jako dyscypliny naukowej. Wkład antropologii w rozwój idei globalizmu i zro­ zumienie procesów globalizacji polegał i polega na: 1. Rozwoju i upowszechnieniu idei jedności ludzkości, znanej zresztą od starożytności. Istotna była oświeceniowa teza o identyczności natury ludzkiej, uzasadniona podobnym sposobem odczuwania i podobnymi u wszystkich ludzi potrzebami, wyraźnie wyartykułowana także u Stanisława Staszica, wyróżnia­ jącego potrzeby „przyrodzone” i „wymyślone” : „Siedźmy człowieka potrzeby, a pójdziemy zawsze drogą, którą postępował rodzaj ludzki” (Staszic 1959: 77). Zasadnicze znaczenie dla uznania ludzkości jako jedności miało jednak przyjęcie na początku XIX wieku stanowiska monogenezy, opartego zarówno na przesłan­ kach ideologicznych, jak i materiałach z badań przyrodniczych (Barnard 2006: 56-57). Przekonanie o jednakowości psychiki ludzkiej stało się później funda­ mentem myślenia ewolucjonistycznego, a koncepcja potrzeb, odniesiona do całej ludzkości, uzyskała w ażną pozycję w antropologii Bronisława Malinowskiego, choć krytykowana jest, w części dotyczącej potrzeb tak zwanych podstawowych, jako przejaw biologizacji kultury. 2. Przyjęciu, również w oświeceniu, znowu za starożytnymi, i rozwinięciu w ewolucjonizmie teorii postępu, rozumianej jako proces doskonalenia się obej­ mujący całą ludzkość. Związek tej idei z teorią globalizacji polega na wskazaniu celu, jakim była cywilizacja, oraz na silnych konotacjach globalizacji z postę­ pem, nowoczesnością. 3. Podjęciu problematyki dyfuzji, rozprzestrzeniania się elementów kultu­ rowych i kulturowych całości. I w tym kierunku zainteresowań odnajdujemy oświeceniowe koncepcje egiptocentryzmu, panbabilonizmu i panhebraizmu, a u przedstawiciela polskiego oświecenia Hugo Kołłątaja - panscytyzmu, otwie­ rającego Słowianom drogę do najdawniejszej historii (Kołłątaj 1971: 18 i n.). Egiptocentryzm rozwijany był przez dyfuzjonistów angielskich z przełomu XIX i XX wieku - Graftona Eliota Smitha i jego ucznia, Williama Jamesa Perry’ego. Dyfuzjonistom niemieckim i amerykańskim z kolei zawdzięczamy studia nad przemieszczeniami się kultur i koncepcję kręgów i areałów kulturowych. Istotna była także w dyfuzjonizmie tendencja do traktowania kultury jako „zbioru ele­ mentów”, a nie organicznej całości, przydatna w rozumieniu procesu przejmo­ �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 21 wania zglobalizowanych treści i tworzenia społeczeństw wielokulturowych. Alan Barnard wyniki studiów dyfuzjonistycznych określa jako „jeden z najbardziej interesujących zbiorów pomysłów stworzonych w obrębie antropologii”, który jednak nie nawiązał kontaktu ze współczesną teorią globalizacji (Barnard 2006: 99). Wędrówki elementów kultury były również przedmiotem studiów Bronisła­ wa Malinowskiego nad instytucją „kula” i Marcela Maussa nad wymianą, także należących do „rodowodu antropologicznego” współczesnych studiów nad glo­ balizacją (Eriksen 2003: 6). 4. W skazaniu mechanizmów i następstw kontaktu kulturowego: akulturacji, akomodacji, enkulturacji, adaptacji, zderzenia kultur, asymilacji kulturowej, transkulturacji, inkulturacji, hybrydyzacji i synkretyzacji. 5. Podkreśleniu znaczenia wielości źródeł kultury i aktywności lokalnych sy­ stemów kulturowych wpływających na, jak to ma miejsce w ramach glokalizacji, obejmującej między innymi dziedzinę lecznictwa, sposób przyjęcia treści global­ nych w oparciu o wartości miejscowe (por. Penkala-Gawęcka 2006: 49, 256). 6. Zwróceniu uwagi na wartość odmienności kulturowych, domaganiu się szacunku dla tych odmienności, wspartym przyjęciem przez wielu antropologów stanowiska relatywizmu kulturowego, ograniczającego ideologię globalizmu i wspierającego ideologie antyglobalizmu i alterglobalizmu. 7. Wykorzystaniu możliwości - jak stwierdził Michael Herzfeld - „zakwe­ stionowania uniwersalnej logiki «globalizacji»”, wskazaniu, że globalizacja „grozi redukcją przestrzeni wyboru dla wszystkich społeczeństw”, wynikającym z krytycznych kompetencji antropologii (Herzfeld 2004: 37-38). * * * Antropologowie współcześni (np. Barnard, Eriksen, Herzfeld) są świadomi znaczenia globalizacji i konieczności rozwoju badań w tym zakresie. Wskazanie na dawność kontaktów międzykulturowych i „antropologiczny rodowód” badań nad problematyką globalizacji ma nas ochronić przed przekonaniem, że teraź­ niejszość jest całkowicie odmienna od przeszłości i potwierdzić przygotowanie antropologów do prowadzenia tych badań. Musimy jednak zdawać sobie spra­ wę ze złożoności zjawiska występującego w dwóch postaciach, jako w znacz­ nej mierze zobiektywizowanego procesu i jako ideologii. Nie możemy ponadto zrezygnować z uzupełnienia wiedzy, choćby w zakresie znajomości środowisk związanych z globalizacją, między innymi współczesnych elit, oraz z rozwijania niektórych metod badawczych, potrzebnych w badaniach nad ideologią. Takimi są na przykład badania nad postawami. Postawy, jako element rzeczywistości i kategoria analityczna, nie powinny być jednak w pracach antropologicznych nadmiernie autonomizowane i analizować je należy w połączeniu z innymi ro- �Zbigniew Jasiewicz 22 dzajami zachowań (por. Jasiewicz 2000: 213). Zaangażowanie się antropologów w studia nad globalizacją i wypracowanie programu takich studiów stwarza szan­ sę nie tylko lepszego poznania zjawiska, ale również rozwoju antropologii. Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, globalizacja, globalizm, historia antropologii, ideologia LITERATURA Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Buchowski M. 2006 Z ideologią za pani siostra, „(op.cit.,) Maszyna Interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne”, 30-31, s. 7-8. Eriksen T.H. 2003 Introduction, w: T.H. Eriksen (ed.), Globalisation. Studies in Anthropology, London: Pluto Press, s. 1-17. Friedman T.L. 2001 Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jasiewicz Z. 2000 Badania na ziemiach zachodnich i północnych. Przypadek „Niechcianych miast” Zdzisława Macha, „Kultura i Społeczeństwo” 4, s. 211-218. Kołłątaj H. 1971 Rozbiór krytyczny zasad historii początkowej wszystkich ludów, oprać. i wstępem opatrzył H. Hinz, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Ossoli-neum. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji ipresja globalizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Posacki A. 2002 Globalizm, w: C.S. Bartnik (red.), Encyklopedia „białychplam”, t. 7, Ra­ dom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, s. 51-57. Shankar A. 2007 Anoushka Shankar o Stingu, George ’u Harrisonie i Norah Jones, rozmawiał Jacek Cieślak, „Rzeczpospolita”, dodatek „Kultura, Nauka, Styl Życia”, 22-23.09.2007. Staszic S. 1959 Ród ludzki, oprać. Z. Daszkowski, przedm. B. Suchodolski, t. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 23 Stocking G.W. Jr. 1995 Delimiting Anthropology: Historical Reflections on the Boundaries o f a Boundless Discipline - Defining the Boundaries o f Social Inquiry, „Social Research”, Winter, s. 1-15, http://findarticles.eom/p/artieles/mi_m2267/is_ n4_v62/ai_l8229219/ (25.01.2008). Zbigniew Jasiewicz CULTURAL ANTHROPOLOGY/ETHNOLOGY IN FACE OF THE DUALITY OF GLOBALISATION. GLOBALISATION AS AN ELEMENT OF OBJECTIVE WORLD AND GLOBALISATION AS IDEOLOGY (Summary) On the one hand globalisation and its consequences create an objective reality and on the other - a subjective reality, which transforms into ideology, i.e. globalism. The author notices both the separateness and autonomy of globalisation as a process and so­ cio-economic state and globalism as ideology and the relations between them. He poses a question about the chronology of the globalisation process, also as regards the evo­ lution of global science, including global cultural anthropology. He is aware of the de­ lays in modem anthropological research on globalisation, but he tries to discover their provenance in earlier studies. In his opinion the involvement of anthropologists in stu­ dies on globalisation and development of a programme of such studies not only creates an opportunity for better understanding of the phenomenon but also for further develop­ ment of anthropology. Key words: cultural anthropology, globalisation, globalism, history of anthropology, ideology �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c17cba3c73d77a8ded89277a031fe88d.pdf d8e598b16625c46fa4c63a9befc9ea12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:644 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:592 Title A name given to the resource Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2. połowie XIX i w XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.491-517 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW JASIEWICZ C Z Y N N I K I SPRAWCZE I K I E R U N K I PRZEOBRAŻEŃ W RZEMIOŚLE UZBEKISTANU W 2 POŁOWIE X I X I W X X W I E K U Praca zmierza do ustalenia czynników istotnych w procesie przemian rzemiosła Uzbekistanu na przestrzeni ostatniego wieku i do przedstawie­ nia wyznaczonego przez nie kierunku owych przemian. Do opracowania wybrano specjalności reprezentatywne dla tradycyjnego rzemiosła Uzbe­ kistanu. Są to w grupie rzemiosł metalowych: kowalstwo, odlewnictwo żeliwne, wyrób naczyń miedzianych oraz jubilerstwo; spośród rzemiosł związanych z przygotowaniem tkanin i odzieży: tkactwo bawełniane i jed­ wabne, kobiernictwo, hafciarstwo, krawiectwo oraz wytwórczość czape­ czek — tubetejek; spośród rzemiosł ceramicznych: garncarstwo i wyrób pieców chlebowych; na koniec dla rzemiosł drzewnych: stolarstwo, kołodziejstwo i siodlarstwo. Źródłową podstawę pracy stanowią cytowane w przypisach publikacje etnograficzne, historyczne i ekonomiczne oraz materiały rękopiśmienne. Uzupełnieniem ich są obserwacje terenowe autora, a także materiały z jego poszukiwań w muzeach Leningradu, Taszkientu, Moskwy, Samarkandy, Buchary, Fergany i Kokandu Aby uniknąć nieporozumień w y ­ jaśniam, że pod pojęciem rzemiosła będę w artykule rozumiał formę wytwarzania historycznie poprzedzającą przemysł fabryczny i w zasadzie mu przeciwstawną. Przeciwstawność ta wyraża się m. in. w różnicach w technice, liczbie zatrudnionych i organizacji pracy, rozmiarach pro­ dukcji oraz społecznym statusie wytwórcy. Przynależność do rzemiosła lub przemysłu fabrycznego określam nie na podstawie występowania jed­ nej tylko z wymienionych cech, a przy pomocy całego ich zespołu. Zmienność poszczególnych cech daje cały szereg form przejściowych między rzemiosłem a przemysłem fabrycznym, również interesujących dla naszych rozważań. 1 W tym miejscu pragną podziękować radzieckim etnografom za pomoc w gromadzeniu materiałów w czasie pobytu w roku 1963 w ZSRR. Szczególne podziękowania składam na ręce O. A. Suchariewej, kierownika Oddziału Etno­ grafii Instytutu Archeologii i Historii A N Uzbeckiej S R R w Taszkiencie. �492 ZBIGNIEW JASIEWICZ Teren i okres poddany badaniom posiadają poważne walory dla obser­ wacji przeobrażeń w rzemiośle. Szczególnie czytelne są tutaj wpływy, jakie na pozaeuropejskie tradycyjne rzemiosło wywiera przemysł fa­ bryczny. Równie wyrazista jest zależność rzemiosła od potrzeb i gustów odbiorców. Teren Uzbekistanu dostarcza wreszcie interesujących materia­ łów ilustrujących wielostronną rolę państwa socjalistycznego w wytycza­ niu kierunku przeobrażeń w rzemiośle. O d d z i a ł y w a n i e p r z e m y s ł u f a b r y c z n e g o wysuniemy na pierwsze miejsce w zespole czynników przemiany w rzemiośle. Prze­ mysł fabryczny przecież realizuje, i to w sposób bardziej efektywny, zadania pokrywające się w znacznej mierze z wykonywanymi przez rzemiosło. Ograniczenie i zmiana charakteru rzemiosła jest nieuchron­ nym następstwem rozwoju przemysłu fabrycznego. W połowie X I X w. rzemiosło na terenie Uzbekistanu było całkowicie izolowane od przemysłu fabrycznego. Stanowiło jedyną, nie licząc prze­ mysłu domowego, pozarolniczą i pozahodowlaną formę wytwarzania. Zaspokajało wówczas nie tylko potrzeby konsumpcyjne, ale również w zakresie środków produkcji i militariów. Poważnej roli rzemiosła w późnofeudalnym systemie gospodarczo-społecznym odpowiadała wysoka liczebność rzemieślników i ilość warsztatów . Dominuje rzemiosło miej­ skie, posiadające oparcie w licznych i rozbudowanych ośrodkach miej­ skich. Urbanizacji terenu sprzyjały warunki środowiska geograficznego i powiązane z nimi sąsiedztwo dwóch układów gospodarczych: rolnictwa, zajmującego urodzajne, nawadniane tereny, oraz pasterstwa na stepach i półpustyniach. Rzemieślnicy miejscy produkowali zarówno na potrzeby ludności rolniczej, jak i dla korzystnej wymiany z grupami ludności pasterskiej. W tak scharakteryzowanym modelu kulturowo-społecznym, dotąd w znacznej mierze endogennym, oddzielonym od terenów Rosji trudnymi do przebycia przestrzeniami oraz granicami politycznymi i kulturowymi, następuje gwałtowny wzrost znaczenia elementu wnoszonego z zewnątrz: towarów przemysłowych importowanych -z przemysłowych rejonów Imperium Rosyjskiego. Powiązania handlowe terenów współczesnego Uzbekistanu z Rosją intensyfikują się poczynając od lat sześćdziesiątych 2 2 Dla 2 połowy X I X w. brak danych archiwalnych o stanie rzemiosła na terenie współczesnego Uzbekistanu. W tej sytuacji doniosłą role. pełnią próby rekonstrukcji stanu rzemiosła na drodze badań etnograficznych. Oczywiście do­ starczają one cyfr szacunkowych i nie dotyczą całego terenu. O. A. S u c h a r i e w a oblicza dla przełomu X I X i X X w. liczbę; kowali w mieście Bucharze na 150, a ilość krosien tkackich w mieście i najbliższej okolicy na ok. 10—12 tys. Badaczka stwierdza jednocześnie niemożliwość ustalenia liczby wszystkich rze­ mieślników Buchary tego okresu. Por. Pozdniefieodalnyj gorod Buchara końca XIX — naczala XX wieka. Riemieslennaja promyszlennost, Taszkient 1962, s. 31. �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 493 UZBEKISTANU X I X w., w związku z podbojem części terytorium. Dalszy wzrost importu towarów fabrycznych następuje po wybudowaniu kolei zakaspijskiej (środkowoazjatyckiej), która poprzez Samarkandę dociera w roku 1899 do Taszkientu i Andiżanu. Przełom X I X i X X w. nie jest jednakże jeszcze okresem ograniczenia miejscowego rzemiosła. Przyczyn trwałości rzemiosła szukać należy nie tylko w niedostatecznej ilości wwożonych towarów i ich wysokiej cenie, ale raczej w ich nieprzystosowaniu do miejscowych potrzeb oraz utrwa­ lonych gustów i nawyków ludności . Na konkurencję wyrobów fabrycz­ nych rzemiosło reaguje wzmożoną aktywnością w przyswajaniu bardziej wydajnych narzędzi i technik wytwarzania, użytkowaniem nowych su­ rowców oraz wzbogaceniem asortymentu. Przemiany te pogłębiane są przez styczność z osiadłą w Turkiestanie ludnością rosyjską, a więc w ramach kontaktu „wewnętrznego", realizowanego od wewnątrz tery­ torium zamieszkałego przez przeobrażającą się grupę ludzką . Europejscy odbiorcy skłaniają miejscowych wytwórców do podjęcia produkcji wy­ robów dotąd i m nie znanych, a rzemieślnicy, również przybyli z Rosji, dostarczają wzorów nowych czynności i narzędzi rzemieślniczych. Po­ czątkowy okres zetknięcia się tradycyjnych rzemiosł z przemysłem fabrycznym, przy zachowaniu przez nie masowego odbiorcy nadal po­ szukującego tradycyjnych wyrobów, uznać należy za korzystny dla rze­ miosła. Okres ożywienia w rzemiośle kończy się z chwilą nasycenia rynku wytworami fabrycznymi, odpowiadającymi aktualnym potrzebom odbior­ ców. 3 4 Przemysł fabryczny, który długo występował jako zewnętrzny czynnik przemiany, oddziaływający na kulturę i strukturę społeczną Uzbekistanu głównie poprzez wwożone towary, staje się czynnikiem w e w n ę t r z n y m dopiero w wyniku socjalistycznej industrializacji kraju. Przed Rewolucją przemysł miejscowy rozwija się bardzo wolno. W roku 1913 na terenie współczesnego Uzbekistanu pracowało jedynie 18 tys. robotników fabrycz­ nych, natomiast liczba rzemieślników wynosiła w tymże roku ok. 100 tys. Znaczenie przemysłu obniża niekorzystna ówcześnie jego struktura: prze­ waża przemysł rolno-przetwórczy, przede wszystkim zakłady odziarniania bawełny i olejarnie. Produkcja tych zakładów stanowiła w roku 1913 5 3 G. E . J u d i n, Istoriczeskaja nieobchodimost socialisticzeskogo prieobrazowanija riemieslenno-kustarnogo proizwodstwa, . [w:] Ot sriedniewiekowja к wierszinam sowriemiennogo progriessa, praca zbiorowa pod red. M. S. D ż u n u sowa, Moskwa 1965, s. 106. Por. próbę systematyki typów kontaktów w pracy Z. B a u m a n a , Kul­ tura a społeczeństwo, Warszawa 1966, s. 145 n. B . D e s j a t c z i k o w , P. P o n o m a r i e w , Socialisticzeskaja riekonstrukcija riemieslenno-kustarnoj promyszlennosti Uzbiekskoj SSR, Taszkient 1940, s. 51. 4 5 �494 ZBIGNIEW JASIEWICZ 6 ok. 85% globalnej produkcji przemysłowej . Brakowało nie tylko prze­ mysłu ciężkiego, ale także lekkiego: tkactwa i garbarstwa, odzieżowego, spożywczego i i n . I wojna światowa i wojna domowa przerywają więzy ekonomiczne Turkiestanu z uprzemysłowionymi regionami carstwa. Oderwanie od regionów przemysłowych, a ponadto zniszczenia w miejscowym przemyśle oraz przerwanie więzi międzylokalnych na terenie Uzbekistanu wywołują jako nieuniknione następstwo wzrost roli rzemiosła, przejściowo umacnia­ jącego swoje pozycje. Plan rozwoju znacjonalizowanego przemysłu, stanowiący niezbędną część składową i warunek realizacji programu przeobrażeń, przyjętego w w y n i k u zwycięstwa Rewolucji, należało rozpocząć od odbudowy. W roku 1928 globalna produkcja przemysłowa dosięga poziomu z roku 1913 . Industrializacja przeprowadzona w ramach planu ogólnozwiązko­ wego pozwala przyznać priorytet gałęziom przemysłu posiadającym oparcie w miejscowych zasobach i tradycji dotychczasowej produkcji. Na terenie Uzbekistanu wysiłek pierwszych lat industrializacji skie­ rowano na rozwój przemysłu lekkiego . Struktura przemysłu poważnie zmienia się w czasie I I wojny świa­ towej. W Uzbekistanie umieszczono ponad 90 wielkich zakładów prze­ mysłowych ewakuowanych z rejonów przyfrontowych. Większość z tych przedsiębiorstw pozostała tutaj na stałe. Udział ciężkiego przemysłu w globalnej produkcji przemysłowej podniósł się w latach 1940—1945 z 13 do 47,3% . Również I I wojna światowa wywołuje przejściowe oży­ wienie w rzemiośle. W odróżnieniu od okresu I wojny światowej nie ma ono jednak charakteru żywiołowego, a kierowane jest przez państwowe organizacje gospodarcze. Okres powojenny to lata niezwykle dynamicznego rozwoju przemysłu w Uzbekistanie. Jego globalna produkcja wzrosła w roku 1963 pięcio­ krotnie w porównaniu z rokiem 1940 . Rozwojowi towarzyszył wzrost 7 8 9 10 l i 12 6 W. J . N i e p o m i n, Istoriczeskij opyt stroitielstwa socializma w Uzbiekistane, Taszkient 1960, s. 42. J . W. M a j e w s k i ] , S. N. U1 m a s b a j e w, Socialisticzeskaja industrializacija — nieobchodimyj etap niekapitalisticzeskogo rozwitija, [w:] Ot sriedniewiekowja..., s. 121. P. M u r a w i e w, Organizacija narodnogo chozjajstwa i kustarnaja promyszlennost, „Naródnoje Chozjajstwo Turkiestana", 1920, nr 4, s. 6. J . M. M u m i n o w, 40 let Uzbiekskoj SSR, Moskwa 1964, s. 6. M a j e w s к i j , op. cit., s. 123. Narody Sriedniej Azii i Kazachstana, t. 1, Moskwa 1962, s. 248 (Seria Na­ rody Mira Instytutu Etnografii A N Z S R R ) . Naródnoje chozjajstwo Sriedniej Azii w 1963 godu. Statisticzeskij sbornik, Taszkient 1964, s. 28. 7 8 9 1 0 11 12 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 495 UZBEKISTANU liczebności zatrudnionych w przemyśle, których w roku 1962 było już 412 t y ś . Warto odnotować, że poważna część zatrudnionych (ok. 40%) to k o b i e t y , niegdyś wyłączone z produkcji poza domem. W okresie powojennym w sposób zasadniczy zmienił się charakter uczestnictwa w produkcji przemysłowej pracowników — Uzbeków, wśród których pro1 3 14 Ryc. 1. Tradycyjna kuźnia w zabudowie tzw. „starego miasta". Taszkient Fot. z. Jasiewicz cent robotników kwalifikowanych i kadr inżynieryjno-technicznych jest nie mniejszy od obserwowanego u Rosjan — mieszkańców Uzbekistanu . Konsekwencje wynikające z rozwoju miejscowego przemysłu ważne są nie tylko dla rzemiosła; sięgają we wszystkie niemalże dziedziny życia społecznego i kultury, stając się czynnikiem ich trwałych przekształceń. Przemysł fabryczny pojawił się na terenie Uzbekistanu jako forma nowa, zaszczepiona poprzez kontakt, a nie ukształtowana w drodze ewo­ lucji. Jednakże również w takiej sytuacji obserwujemy oddziaływanie, a nawet pewne genetyczne związki między rzemiosłem a miejscowym przemysłem. Dostrzec je można w: a) wykorzystaniu przez rozwijający 15 13 Tamże, s. 273. « Tamże, s. 277. Narody Sriedniej 15 Azii..., s. 252. �á96 ZBIGNIEW JASIEWICZ się przemysł kadr rzemieślniczych; b) wprowadzeniu do produkcji prze­ mysłowej wyrobów dostarczanych dotąd przez rzemiosło i zaspokajają­ cych specyficzne miejscowe potrzeby; c) przejęciu przez przemysł nie­ których technik produkcyjnych, wypracowanych w ramach rzemiosła. Import produktów fabrycznych obejmował już w X I X w. również materiały cenne jako surowce dla miejscowego rzemiosła. Z a s t o s o ­ w a n i e n o w y c h s u r o w c ó w to godny wyodrębnienia czynnik prze­ miany rzemiosła Uzbekistanu. Osadnictwo z kolei ludności europejskiej {głównie Rosjan, ale obok nich Ukraińców, Polaków, Białorusinów, Niem­ ców, Bułgarów i in.), wśród której znajdowali się również rzemieślnicy, pozwoliło na spopularyzowanie wśród miejscowych wytwórców, o czym już wspominaliśmy, nowych narzędzi i technik wytwarzania. W p ł y w rzemiosła europejskiego należy uznać za następny czynnik przemiany w rzemiośle Uzbekistanu. Działanie dwóch ostatnio wymienio­ nych czynników, podnosząc wydajność i rozszerzając asortyment pro­ dukcji miejscowego rzemiosła, pozwoliło mu dłużej opierać się konkuren­ cji przemysłu fabrycznego. Wśród czynników istotnych dla rzemiosła nie sposób pominąć zna­ czenia i n g e r e n c j i p a ń s t w a . W warunkach caratu ograniczała się ona do określonej polityki podatkowej, organizowanego na niewielką skalę szkolnictwa rzemieślniczego oraz okazyjnych wystaw przemysło­ wych. Znaczenie państwa niepomiernie wzrosło w okresie budownictwa socjalizmu. Państwo po raz pierwszy w historii bierze na siebie odpowie­ dzialność za rozwiązanie problemu wielotysięcznych mas rzemieślników pozbawionych możliwości egzystencji w wyniku konkurencji przemysłu fabrycznego. Problem ten rozwiązany został poprzez rozwój spółdziel­ czości oraz zaopatrzenie rzemieślników spółdzielców w nowe środki w y ­ twórcze i organizację zbytu. W ostatnich latach spółdzielczość rzemieślni­ cza włączana jest do systemu państwowych przedsiębiorstw przemysłu terenowego. Ingerencja państwa nie ogranicza się do preferowania nowej techniki i nowych struktur organizacyjno-społecznych w rzemiośle. W yznacza ona również, w ramach gospodarki planowej, zakres i charakter produkcyjnej działalności rzemiosła. Ponadto odnotować warto mecenat państwa nad rzemiosłem artystycznym. W Uzbeckiej SRR, utworzonej m. i n . dla inten­ syfikacji procesu kształtowania się narodu uzbeckiego, mecenat ów służył do realizacji dwóch, powiązanych zresztą ściśle, celów. Pierwszym z nich było stworzenie, narodowego stylu w zdobnictwie na miejscu dotąd istnie­ jących stylów lokalnych i zabezpieczenie w ten sposób wkładu rzemiosł artystycznych do sztuki narodowej; drugim natomiast wprowadzenie realistycznych motywów zdobniczych, popularyzujących i utrwalających przemiany w kulturze i życiu społecznym. T �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 497 UZBEKISTANU Czynnikiem oddziaływającym w sposób najbardziej bezpośredni i sku­ teczny na charakter i kierunek przemian w rzemiośle są oczywiście p ot r z e b y o d b i o r c ó w . Nie mogą one być, rzecz jasna, traktowane jako przeciwstawne czynnikom podanym wyżej: ingerencji państwa lub konkurencji przemysłu fabrycznego. Potrzeby odbiorców mają jako czyn- Ryc. 2. Warsztat kowalsko-mechaniczny. Margelan Fot. Z. Jasiewicz nik przemian w rzemiośle charakter syntetyczny. Wyznaczane są one bowiem przez aktualnie istniejący model kulturowo-społeczny, którego istotnymi częściami składowymi, a jednocześnie aktywnymi współtwór­ cami są zarówno państwo, jak i przemysł fabryczny. Rzemiosło jako forma wytwarzania związana z tradycyjną kulturą po­ siada oparcie przede wszystkim w potrzebach wyrosłych na gruncie tejże kultury. Utrwalone nawyki korzystania z wypracowanych w tradycyj­ nym modelu kulturowym wzorów wyrobów nadal wyznaczają rzemiosłu pewną rolę w systemie zaopatrzenia ludności. Stopniowe ograniczanie roli rzemiosła jest wynikiem zarówno przekształceń w potrzebach Uzbeków, jak i wprowadzenia tych wyrobów, dotąd wytwarzanych wyłącznie przez rzemiosło, do produkcji fabrycznej. Oparcie dla rzemiosła stanowi duże i wykazujące raczej tendencje zwyżkowe zapotrzebowanie na wy­ roby o walorach artystycznych: odzież, tkaniny dekoracji wnętrz, nie­ które wytwory jubilerskie i in. Zapotrzebowanie na wymienione wyroby, 32 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �498 ZBIGNIEW JASIEWICZ związane m. i n . z tendencją do uzewnętrzniania swej przynależności na­ rodowej w stroju i aprobatą dla tradycyjnej dekoracji mieszkań, stanowi interesujący etap w procesie przeobrażeń radzieckich ludów środkowoazjatyckich. I w tej dziedzinie wytwórczości czynione są wysiłki zastą­ pienia rzemieślniczej produkcji fabryczną, pozwalającą dotrzeć z maso­ w y m produktem do szerokich rzesz odbiorców. Na koniec wymienić warto jako czynnik ważny dla losów rzemiosła również p o s t a w ę r z e m i e ś l n i k ó w . Działanie tego czynnika było wielokierunkowe. W postawie rzemieślników odnajdujemy zarówno ele­ menty przywiązania do starej techniki i indywidualnej organizacji w y ­ twarzania, jak i zaangażowanie się po stronie nowej techniki i zrozumie­ nie perspektyw, związanych z uspółdzielczeniem rzemiosła. Feudalna or­ ganizacja cechowa, żywotna jeszcze w wielu specjalnościach rzemieślni­ czych, lecz już osłabiona działaniem stosunków kapitalistycznych w okre­ sie przed Rewolucją, nie była siłą zdolną do przeciwstawienia się pro­ cesom przemian. Wysokie artystyczne umiejętności wielu rzemieślników, wypracowane w lokalnych szkołach rzemiosła artystycznego i służące swego czasu głównie elitarnym warstwom późnofeudalnego społeczeństwa, były raczej pomocne w adaptacji do nowych warunków. Pozwoliły one przedstawicielom rzemiosła artystycznego stać się cenionymi współtwór­ cami sztuki narodowej. Przedstawione powyżej czynniki przemiany stanowią zarówno części składowe otaczającej rzemiosło rzeczywistości społeczno-kulturowej, jak i zawarte są w nim samym. Są one z sobą wzajemnie powiązane, a nawet ich zakresy pokrywają się. Różne jest ich znaczenie dla rzemiosła. Sens wyodrębnienia i obserwacji działania tych czynników polega na możli­ wości ukazania przy ich pomocy istotnych związków między rzemiosłem a jego społeczno-kulturowym kontekstem oraz określenia kierunku jego przemian jako wypadkowej różnorodnych tendencji w ramach przeobra­ żającej się społeczności. Działanie uznanych przez nas za ważne czynników przemiany roz­ patrzymy w trzech dziedzinach rzemiosła: w technice, w zakresie (asorty­ mencie) produkcji oraz w organizacji i strukturze społecznej. T e c h n i k a r z e m i e ś l n i c z a to całokształt środków i umiejętno­ ści, stosowanych w procesach produkcyjnych, a więc przede wszystkim narzędzia i urządzenia, a także czynności wytwórcze rzemieślnika. Jed­ nym z istotnych elementów techniki jest warsztat — pomieszczenie pro­ dukcyjne. Warsztaty rzemieślnicze ściśle związane są ze swoistymi cechami i roz­ miarami produkcji w nich prowadzonej i stąd ich różnorodność. Na te­ renie Uzbekistanu warsztat na ogół mieścił się i nadal mieści w oddziel­ nym pomieszczeniu. W miastach i większych wsiach wielu rzemieślników, �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 499 takich jak: kowale, w y t w ó r c y naczyń miedzianych, jubilerzy, stolarze i in., posiadali warsztaty na bazarach, a więc w miejscach dogodnych dla zbytu produkcji. Również dzisiaj część usługowych warsztatów rze­ mieślniczych usytuowana jest w pobliżu bazarów (np. w Samarkandzie), które zresztą w związku z przebudową i rozbudową miast Uzbekistanu usuwane są z wnętrza miasta i lokalizowane na peryferiach. Interesujących przykładów zmienności warsztatu rzemieślniczego do­ starcza kuźnia. Miejscowe kuźnie mieszczą się najczęściej w budynkach wzniesionych w rozpowszechnionej tradycyjnej technice szkieletowej. Powierzchnia warsztatu, szczególnie w miastach, jest niewielka, a światło z braku okien dociera przez otwarte drzwi lub odsłoniętą frontową ścianę pomieszczenia (ryc. 1). W w y n i k u w p ł y w u europejskiego rzemiosła, bo ono jest głównym czynnikiem zmian w warsztatach, podniesiono, po­ czynając od końca X I X w . , ogniska kowalskie uprzednio usytuowane tuż nad podłogą oraz obudowano je i zaopatrzono w kominy. Tradycyjne miechy ze ściągniętych w całości skór baranich zastąpiono europejskimi na planie równobocznego trójkąta. Podniesiono również kowadła, usta­ wiając je na pniakach, co pozwoliło zlikwidować jamy przed kowadłem. Przy niskim ustawieniu kowadła jama taka umożliwiała kowalowi kucie ciężkim młotem w pozycji stojącej; inne prace natomiast wykonywał on wówczas na siedząco. Nowo budowane warsztaty kowalskie stawiane są na wzór europejski (ryc. 2). Pomieszczenia produkcyjne większości rze­ mieślników zmieniły się radykalnie w związku z ich skoncentrowaniem w budynkach wzniesionych przez spółdzielnie lub państwowy przemysł terenowy. Kowalstwo, jedno z najżywotniejszych dotąd rzemiosł, umożliwia również śledzenie zmian w narzędziach. Zmiany te postępowały i postę­ pują w kierunku: a) wymiany narzędzi użytkowanych dotąd i wykony­ wanych przez miejscowych kowali na podobne narzędzia produkcji fa­ brycznej, b) przejmowania narzędzi nowych, dotychczas nie znanych, c) doskonalenia miejscowych narzędzi i sprzętów w oparciu o nowe wzory. Zastępowanie miejscowych narzędzi i sprzętów wyrobami fabrycz­ nymi objęło przede wszystkim przedmioty trudne i pracochłonne, a w związku z t y m kosztowne w wykonaniu rękodzielniczym, m. i n . t 1 6 1 6 Szczegółowe określenie chronologii nowych e l e m e n t ó w w rzemiośle jest w większości w y p a d k ó w niemożliwe. Upowszechnienie się nowości było z reguły procesem rozciągniętym w czasie. Pamiętać musimy o różnej podatności na w p ł y ­ wy europejskie i różnym tempie przemian w rzemiośle wielkich miast, zasiedlo­ nych przez duże grupy ludności europejskiej (np. Taszkient, Samarkanda, K o ­ kand) oraz w rzemiośle terenów oddalonych od szlaków komunikacyjnych i wielkich ośrodków miejskich. �500 ZBIGNIEW JASIEWICZ kowadła i imadła. W kuźniach pojawiły się jednorożne lub dwurożne przywiezione kowadła, które jednakże nie wyparły do końca bezrożnych kowadeł miejscowych o kwadratowej powierzchni pracującej. Imadła wytwarzane przez miejscowych rzemieślników, o gwincie z przyspawanego drutu miedzianego , przyjęte pod w p ł y w e m europejskim zapewne już w X I X w., ustępują miejsca imadłom przywożonym z Rosji. Również inne narzędzia fabryczne: młoty, kleszcze, przecinaki, jako tańsze i nie­ kiedy trwalsze, zajęły miejsce wytwarzanych dotąd przez rzemieślników. W w y n i k u zapożyczeń w warsztatach kowali na terenie Uzbekistanu pojawiło się wiele narzędzi i sprzętów nowych lub o zdecydowanie od­ miennych formach. Do tej grupy należą gwintownice i narzynki umożli­ wiające nacinanie gwintów, wiertła, wymienione już miechy i i n . Dla ostatniej natomiast wydzielonej grupy narzędzi i sprzętów, nadal utrzy­ mywanych, lecz doskonalonych pod w p ł y w e m kontaktu, reprezentatywne jest miejscowe toczydło — čarch (ryc. 3). W niektórych warsztatach ulepszono je przez zastosowanie łożysk kulkowych oraz wymianę drew­ nianych kręgów oblepionych materiałem ściernym na wykonane w całości z kamienia lub masy ściernej. Podobny w zasadzie proces zmian zaobserwować można w narzędziach stolarskich. Z materiałów zebranych pod koniec X I X w. w Samarkandzie, a więc mieście otwartym dla wpływów europejskich wynika, że użytko­ wane były wówczas narzędzia i sprzęty zarówno miejscowe, jak i po­ chodzenia europejskiego, przy czym jednakże rzadkie były pełne zestawy tych ostatnich. W dalszym ciągu stolarze samarkandzcy posługiwali się w swej masie grubą deską na podstawkach, zastępującą nader jeszcze nieliczne stoły stolarskie (warsztaty) typu europejskiego. Częściej spotkać można drobne narzędzia europejskie: heble, dłuta i strugi. Miejscowe świdry o kształcie wydłużonej piramidy wypierane były przez świdry wwiezione, okrągłe w przekroju. Tzw. „sartowskie" piły, o zębach roz­ chylonych od środka w dwie strony, jako mniej efektywne w porówna­ niu z europejskimi, były przez nie również zastępowane . Podstawowym tradycyjnym na terenie Azji Środkowej narzędziem obróbki drewna była ciosła (teša). Topór i siekiera pojawiają się tutaj w większych ilościach przyniesione przez ludność rosyjską. Jednakże do dzisiaj topór i siekiera nie wyparły ciosły z zespołu narzędzi użytkowa­ nych w pracach domowych, a nawet z pracowni rzemieślniczych. Od­ mienny sposób posługiwania się toporem i ciosłą oraz znakomite rezul17 18 1 7 S u c h a r i e w a , Pozdniefieodalnyj gorod..., s. 32. N. A. K i r p i c z n ł k o w , Kratkij oczerk niekotorych tuziemnych promyslow w Samarkandskoj oblasti, [w:] Sprawocznaja kniżka Samarkandskoj oblasti za 1897 god, t. 5, Samarkand 1897, s. 139. 1 8 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 501 UZBEKISTANU taty osiągane tym ostatnim narzędziem w w y n i k u utrwalonych nawy­ ków pozwalają na jego ciągłe utrzymywanie się. Ciosie sprzyjają również miejscowe gatunki drewna, trudne do obróbki toporem, twarde i o skrę­ conych włóknach, np. arcza (Juniperus turkestanica i J. serawschanica) oraz saksuał (Nalochylon). Natomiast drewno wwożone: świerk i sosnę, zdecydowanie łatwiej obrobić siekierą lub toporem. Ryc. 3. Ostrzenie noży za pomocą toczydła (czarch) na bazarze w Margelanie Fot. Z. Jasiewicz Kierunek zmian —• ku nowym, wydajniejszym narzędziom i urządze­ niom produkcyjnym, wyrazisty jest również w innych specjalnościach rzemieślniczych. Odlewnictwo żeliwne, posługujące się zespołem trady­ cyjnych urządzeń i zabiegów technicznych (ryc. 4), interesujących, lecz mało wydajnych, przejęło na początku X X w. w Taszkiencie udosko­ nalone piece tzw. „kupolowe" lub „żeliwiaki" do przetopu złomu i po­ dmuch przy użyciu wentylatorów . Tkacze z Samarkandy i niektórych innych miast już pod koniec X I X w. zastosowali przy produkcji tkanin bawełnianych krosna o czółenkach metalowych, wprawiane w ruch działaniem udarowym, tzw. „gońca", przekazane z R o s j i . W począt­ kach X X w. pojawiają się krosna o szerokim wale osnowowym . 19 20 21 1 9 2 0 21 S u с h a r i e w a, op. cit, s. 139, 143. К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 149. Narody Sriedniej Azii..., s. 238. �502 ZBIGNIEW JASIEWICZ Krosna półautomatyczne zastosowane zostały, dzięki pomocy państwa, w przedsiębiorstwach spółdzielczych w okresie międzywojennym. Niebywały dynamizm cechował rozpowszechnienie się maszyn do szycia i haftowania, sprowadzanych z Europy Zachodniej i Ameryki. Przyjęciu tych maszyn sprzyjało na terenie Uzbekistanu przyzwyczaje­ nie do kupowania gotowej odzieży oraz ogromne zapotrzebowanie na haftowane tkaniny dekoracji wnętrz. Pierwsze maszyny pojawiły się tutaj już pod koniec X I X w. Ich zastosowanie spotkało się ze sprzeci­ wami muzułmańskiego duchowieństwa, broniącego przekazanego trady­ cją kształtu rzemiosła. Na początku X X w. maszyny do szycia i hafto­ wania były już w stosunkowo szerokim użyciu, a dalsze rozpowszech­ nienie maszyn do haftowania uzyskało poparcie również obyczajowe. W zamożnych kręgach miejscowej ludności wytworzył się bowiem zwy­ czaj włączania maszyny hafciarskiej do posagu . Maszyny do szycia i haftowania, szeroko zastosowane w domowym krawiectwie i hafciarstwie, wykorzystane zostały przede wszystkim w produkcji rzemieślniczej, znacznie obniżając czas produkcji i ceny wyrobów. Haft maszynowy wyparł prawie całkowicie haft ręczny z pra­ cowni rzemieślniczych już w latach dwudziestych. Dotąd haft ręczny utrzymuje się głównie przy produkcji tubetejek. Współcześnie produk­ cja maszynowo haftowanych tkanin dekoracyjnych ześrodkowana jest w spółdzielniach oraz zakładach państwowego przemysłu terenowego (ryc. 5), zatrudniających na terenie Republiki ponad 2 tys. hafciarzy . Jednym ze współczesnych problemów technicznych tej gałęzi w y t w ó r ­ czości jest skonstruowanie specjalnych maszyn do haftu płaskiego bosma, bardzo potrzebnego w uzbeckim zdobnictwie, a dotąd wykony­ wanego ręcznie . Czynności wytwórcze wyznaczone są umiejętnościami rzemieślnika, a te z kolei uwarunkowane możliwościami ich uzyskania, użytkowanymi narzędziami i surowcami oraz asortymentem produkcji. Uzyskiwaniu owych umiejętności, również w środkowoazjatyckim rzemiośle starannie skrywanych, służyło długoletnie terminowanie u mistrza — właściciela warsztatu. Rozbudowany w okresie po Rewolucji system szkolnictwa zawodowego, przygotowującego specjalistów również z zakresu rzemiosł artystycznych dla spółdzielczości i przemysłu terenowego, znacznie ułatwił rozpowszechnianie nowych czynności i zabiegów wytwórczych. 22 23 24 2 2 A. M o r o z ó w a, Maszinnaja diekoratiwnaja kient 1960, s. 11. Narody Sriedniej Azii..., s . 399. A. S i d o r i e n k o , A. S k o r o w a r o w a , kient 1960, s. 1. wysziwka Uzbiekistana, Tasz­ wysziwka, Tasz­ 23 2 4 Uzbiekskaja �Ryc. 4. Przygotowywanie formy dla odlewów żeliwnych, 1872 rok. Album Turkiestański. Ze zbiorów Leningradzkiego oddziału Instytutu Arche­ ologii A N Z S R R �504 ZBIGNIEW JASIEWICZ Także koncentracja rzemieślników w dużych spółdzielczych i państwo­ wych przedsiębiorstwach sprzyjała przenikaniu nowej technologii. Specyficzny koloryt nadawał rzemiosłu środkowoazjatyckiemu, dzi­ siaj już w znacznej mierze zanikły, nawyk pracowania na siedząco, ze skrzyżowanymi nogami. W tej pozycji np. kowale wykonywali na kowadle prace nie wymagające kucia ciężkim młotem. Interesującą różnicę między kowalstwem środkowoazjatyckim a europejskim w spo­ sobie kucia stwierdził S. M . Dudin. Otóż wpadła mu w ucho odmienna „ m u z y k a " kuźni na terenie Uzbekistanu, w której kowale, pracując we dwójkę, uderzali młotami prawie r ó w n o c z e ś n i e . Bezsporna jest współzależność czynności wytwórczych i użytkowa­ nych narzędzi. Przyjęcie narzędzia produkcji fabrycznej podobnego do dotąd użytkowanego nie nastręczało trudności, gdyż nie wymagało zmian w czynnościach wytwórczych. Większe opory napotykały narzę­ dzia i urządzenia zupełnie nowe, choćby gwintownice i narzynki w ko­ walstwie, czy topory w rzemiosłach obróbki drewna, których zastoso­ wanie było możliwe przy równoczesnym przyswojeniu nowych umie­ jętności i nawyków. Zależność czynności od narzędzi wwraźna jest w tych specjalnościach i dziedzinach pracy, w których nie zastosowano nowych narzędzi; czynności wytwórcze pozostały w nich w zasadzie bez zmian. Interesujące zmiany wprowadzają w czynnościach wytwórczych nowe surowce. Prawdziwą rewolucję w farbiarstwie wywołało roz­ powszechnienie syntetycznych barwników anilinowych, zapoczątkowane w latach siedemdziesiątych X I X w . W garncarstwie zmiana techniki zdobienia związana była z zastąpieniem pod koniec X I X w. polewy potażowej przez ołowiową oraz zastosowaniem w latach czterdziestych X X w. gotowego szkliwa . W jubilerstwie wprowadzenie metali zastęp­ czych umożliwiło m. in. szerokie zastosowanie w produkcji współczes­ nych wielkich przedsiębiorstw jubilerskich techniki anodyzowania . Uporczywe posługiwanie się kowali miejscową dymarkową stalą i odrzu­ canie twardej stali europejskiej było z kolei wynikiem braku umiejęt­ ności obróbki tej ostatniej. Miękką stal dymarkową utwardzano nawęglaniem, natomiast twarda stal hutnicza wymaga hartowania. Kres posługiwaniu się stalą dymarkową, a t y m samym miejscowemu w y 25 2 6 27 28 25 S. M. D u d i n , Otczety o pojezdkach w Sriednuju Aziju (1900—1902), s. 28. Rękopis w archiwum P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnografii L u d ó w Z S R R w L e n i n ­ gradzie. S u c h a r i e w a , op. cit., s. 71. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Gonczarnoje proizwodstwo Sriedniej Azii, „Trudy Instituía Etnografii", t. 42: 1959, s. 184. A. S o k o ł o w a , Juwielirnoje iskusstwo, Taszkient 1960, s. 1. 26 2 7 28 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 505 UZBEKISTANU topowi dymarkowemu, kładzie hutnictwo rosyjskie, dostarczając na przełomie X I X i X X w. specjalnych gatunków miękkiej stali . Czynności wytwórcze są na koniec wyznaczone przez wykonywane wytwory i usługi. Nowe wyroby, wprowadzone do produkcji w wyniku kontaktu, sprzyjały upowszechnianiu się nowych czynności w y t w ó r 29 Ryc. 5. Haftowanie przy użyciu maszyn. Przedsiębiorstwo przemysłu artystycznego „Trud żenszczin" w Samarkandzie Fot. Z. Jasiewicz czych. Również tradycyjne wytwory mogą być i są wykonywane przy zastosowaniu nowych umiejętności. W tych wypadkach jednak, kiedy tradycyjne wytwory są zdecydowanie różne od użytkowanych w zindustrializowanej, masowej kulturze europejskiej, obserwujemy trwałość dawnych czynności. Niezmiernie charakterystycznym przykładem tej tendencji jest ręczna technika tzw. „rezerwacji", przeniesiona bez istotniejszych zmian z rzemiosła i utrzymująca się w zespole nowo­ czesnych technik wytwórczych współczesnego fabrycznego tkactwa. „Rezerwacja" (ryc. 6) ma na celu przygotowanie do farbowania pasm 29 W. В a 1 к o w, Taszkient 1927, s. 77. Kustarno-riemieslennaja promyszliennost Sriedniej Azii y �-506 ZBIGNIEW JASIEWICZ osnowy przeznaczonych do produkcji „chan-atłasów" o oryginalnej ornamentacji z wzorów o rozpływających się konturach. Próby zastą­ pienia ręcznej rezerwacji innymi, bardziej wydajnymi sposobami zdobie­ nia nie dały rezultatów. Druk nie potrafi oddać właściwych „chan-atłasom" odcieni przejściowych. Być może lepsze w y n i k i przyniosą prowadzone od k i l k u lat próby mechanicznego nanoszenia rysunku na nici osnowy. Spośród wyliczonych przez nas czynników ważnych dla rzemiosła wszystkie mają swój udział, co nietrudno wywnioskować z dokonanego przeglądu w przemianach techniki rzemieślniczej. Jednym z najistotniej­ szych z nich jest jednak postawa rzemieślnika, wyznaczona z kolei przez całe jego środowisko społeczno-kulturowe. Do przyjęcia nowej, wydajniejszej techniki produkcyjnej skłania jej wyższa wydajność i no­ we potrzeby odbiorców. Oparciem dla starej techniki są z kolei nie­ łatwe do przezwyciężenia nawyki produkcyjne, trudności w uzyskaniu nowych narzędzi i umiejętności oraz tradycyjne potrzeby konsumen­ tów. Istotną rolę w wyposażeniu uspółdzielczonych rzemieślników w nową, bardziej wydajną technologię odegrało socjalistyczne państwo. Z a k r e s p r o d u k c j i r z e m i o s ł a — rodzaj wytworów i usług, wyznaczony jest głównie z jednej strony potrzebami odbiorców, a z dru­ giej technicznym stanem i zaopatrzeniem surowcowym rzemiosła. Po­ trzeby odbiorców związane są z akceptacją wyrobu, cenionego w okreś­ lonych warunkach społeczno-kulturowych zarówno ze względu na funk­ cję użytkową, jak i walory estetyczne; akceptacja owa ma znaczenie dla rzemiosła wówczas, jeżeli towarzyszy jej zdolność nabywcza odЪiorców. Możliwość zaspokojenia aktualnych potrzeb odbiorców określa miejsce rzemiosła wśród konkurencyjnych form wytwarzania: przemy­ słu fabrycznego i przemysłu domowego. Zakres produkcji rzemiosła w badanym okresie podlegał burzliwym zmianom. Przeobrażeniom społeczno-kulturowym dokonywającym się na terenie Uzbekistanu towarzyszyły coraz to nowe potrzeby ludności. W zaspokajaniu wielu z owych potrzeb rzemiosło musiało przegrać konkurencyjną walkę z przemysłem. Swe pozycje wytwórcy rzemiosło nadal utrzymuje m. in. w rzemiosłach artystycznych, opartych na tra­ dycjach miejscowego zdobnictwa, i w tej zresztą dziedzinie odczuwając konkurencję przemysłu. Nowa funkcja rzemiosła w Uzbekistanie, po­ dobnie jak i na innych terenach uprzemysłowionych, polega przede wszystkim na świadczeniu usług. Kowalstwo dostarczało, jeszcze na przełomie X I X i X X w., wielu wyrobów niezbędnych dla rolnictwa, innych rzemiosł oraz gospodar­ stwa domowego. Były to m. in. narzędzia do obróbki drewna, metalu i kamienia, noże, nożyce, brzytwy, podkowy, gwoździe, wrzeciądze, t u - �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 507 UZBEKISTANU 30 leje do arb, szczypce do węgli . Z całego szeregu wyrobów kowalstwo rezygnuje, nie wytrzymując konkurencji z tańszymi wyrobami fabrycz­ nymi. Jako wytwórcy kowale pracujący w jedno- lub kilkuosobowych warsztatach utrzymują się dzięki przywiązaniu ludności do miejsco­ wych narzędzi o specyficznych kształtach, zróżnicowanych zresztą regio- Ryc. 6. „Rezerwacja" — przewiązywanie pasm osnowy przed oddaniem ich do farbowania. Przedsiębiorstwo przemysłu jedwabniczego „Atłas" w Margelanie Fot. Z. Jasiewicz nalnie na terenie Uzbekistanu. Kowale nadal wytwarzają motyki (ketmen) szeroko stosowane w rolnictwie i pracach budowlanych, sierpy o ostrzu wygiętym na podobieństwo kosy pod kątem prostym oraz nadzwyczaj popularne ciosły. Przemiany w zakresie produkcji polegały więc przede wszystkim na jej zawężeniu do wyrobów, których w y ­ twarzania nie podjął się przemysł fabryczny. Natomiast w dziedzinie usług kowalstwo podjęło się nowych prac związanych z naprawami nie­ których wyrobów fabrycznych. Poważniejszym zmianom podlegał zakres produkcji w spółdzielczych i państwowych przedsiębiorstwach metalo­ wych, zatrudniających większą liczbę rzemieślników. Odlewnictwo żeliwne to specjalność najprawdopodobniej zanikła już ostatecznie na terenie Uzbekistanu. W połowie X I X w. zaopatrywało ono miejscową ludność w kotły, dzbany do gotowania wody, lampki 3 0 К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 126. �508 ZBIGNIEW JASIEWICZ oliwne, tuleje do kół arb oraz radlice. W wyniku konkurencji towarów fabrycznych odlewnictwo w pierwszym rzędzie rezygnuje, już pod koniec X I X w., z wytwarzania kotłów. Kotły z uralskich zakładów metalurgicznych, wwożone na teren współczesnego Uzbekistanu już w 1 połowie X I X w . , okazały się wyższej jakości, a przede wszyst­ k i m tańsze. W dalszej kolejności zaprzestano odlewania lampek oliw­ nych, wypartych przez lampy naftowe i światło elektryczne oraz fa­ jerek, zastępowanych stopniowo piecami. Miejscowemu odlewnictwu nie pomogły próby wprowadzenia do produkcji wytworów dostosowa­ nych do nowych potrzeb: rusztów, płyt kuchennych i drzwiczek do pieców , a nawet części fabrycznych maszyn — odziarniarek i , w cza­ sie ostatniej wojny, części do traktorów. W 1 połowie X X w. odlewni­ ctwo utrzymywało się, przy stale zmniejszającej się ilości warsztatów, głównie jako dostawca r a d l i c . Pojedyncze warsztaty tradycyjnego odlewnictwa istnieją jeszcze w niektórych regionach Tadżykistanu oraz, być może, Kirgizji. Wytwórczość naczyń miedzianych, związana ściśle z domowymi, co­ dziennymi potrzebami ludności, rozwinęła się w X I X wieku w jedną z reprezentacyjnych dziedzin rzemiosła artystycznego. Prowadzona ona była przez dwie współdziałające specjalności rzemieślnicze: tzw. miskar, którzy z miedzianej blachy wyklepywali elementy naczynia i spawali je, oraz na nakkoš, którzy ozdabiali naczynie. Do charakterystycznych tradycyjnych form ich wytworów należą: wysmukłe dzbany do za­ parzania herbaty, naczynia do polewania rąk i naczynia podstawiane w celu zebrania wody w czasie umywania, naczynia do przenoszenia wody oraz tace. Konkurencja fabrycznych naczyń metalowych, przywożonych z Rosji w coraz to większych ilościach w 2 poł. X I X i X X w., wywołała w miej­ scowym rzemiośle następujące reakcje: a) zaprzestano zdobnictwa lub je uproszczono na wyrobach przeznaczonych dla masowego odbiorcy; b) wzbogacono zdobnictwo na naczyniach dla zamożnych odbiorców, w tym również europejskich; c) wprowadzono do produkcji nowe formy naczyń, wzorowane na europejskich; d) podjęto zdobienie fabrycznych naczyń wwożonych z Rosji. Pierwsza z wymienionych reakcji, której celem było potanienie 3 1 32 3 3 34 3 1 A. D., Czuguno-litiejnoje proizwodstwo, [w:] Russkij Turkiestan, t. 2, Moskwa 1872, s. 225. Tamże, s. 226. К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 121. I . D ż a b b a r o w , К woprosu o tiechnikie czuguno-litiejnogo proizwodstwa Choriezma, [w:] Istorija matierialnoj kultury Uzbiekistana, t. 1, Taszkient 1959, s. 209. 32 3 3 3 4 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 509 naczyń, przyniosła skutki jedynie doraźne. Szans przetrwania rzemiosłu dostarczyła natomiast druga z reakcji. Artystyczny walor naczyń za­ pewnił i m nabywców w wąskim kręgu ludzi zamożnych, przy czym żądania nabywców okazały się rozbieżne. Miejscowi bogacze i miesz­ czańskie warstwy osiedleńców rosyjskich parły w kierunku wprowadze­ nia nowych technik i materiałów zdobniczych, podnoszących okazałość i barwność naczyń: inkrustacji srebrem, niello, pokrywania emaliami, ozdabiania szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, kolorowym szkłem, a nawet l a k ą . Europejscy kolekcjonerzy i znawcy sztuki do­ magali się natomiast tradycyjnego zdobnictwa, operującego silnie zgeometryzowanym ornamentem, wybijanym przecinakiem. Innym przejawem obrony wytwórców naczyń miedzianych wobec konkurencji towarów fabrycznych było rozpoczęcie produkcji, pod ko­ niec X I X i na początku X X wieku, naczyń i sprzętów o formach europejskich: samowarów, wiader, waz do owoców oraz świeczników. Na koniec nader interesującą reakcją nakkoš (specjalistów zdobiących naczynia) na pojawienie się wyrobów fabrycznych było potraktowanie ich jako półfabrykatów i podjęcie się ich zdobienia. Zdobiono tulskie samowary i inne naczynia, które następnie sprzedawano po wyższych cenach. Użytkowy walor naczyń miedzianych produkowanych przez rzemio­ sło nie stwarzał podstaw do jego przetrwania. Szansą wytwórczości naczyń miedzianych była natomiast ich wysoka wartość artystyczna. Została ona wysoko oceniona w republice uzbeckiej i zdobnictwo w mie­ dzi uznano za dział sztuki narodowej. Mecenat nad nim objęło państwo, zabezpieczając swymi zamówieniami zbyt pracochłonnym i kosztownym wyrobom. W latach trzydziestych w ornamentyce naczyń pojawiły się nowe motywy, nawiązujące do historycznych tradycji kształtującego się narodu: wyobrażenia zabytków architektury Buchary, Samarkandy i Kokandu. Mniej udane artystycznie były próby wprowadzenia tema­ t y k i antropomorficznej. Tradycje silnie zgeometryzowanego stylu X I X w., odżegnującego się zdecydowanie ze względów religijnych od przedstawiania postaci ludzkich, trudne były do przełamania dla starych mistrzów. Natomiast szeroko rozpowszechniła się ornamentyka korzysta­ jąca z emblematów na herbach związkowym i republikańskim: pięcio­ ramiennej gwiazdy, sierpa i młota oraz torebek i kwiatów bawełny. 3 5 3 6 Do niedawna centrum wytwórczości zdobionych naczyń miedzianych była Buchara. W ramach spółdzielni ,,40-lecie Października" działała tam grupa rzemieślników pod kierownictwem mistrza Muchtara M u 3 5 3 6 B. S i e r g i e j e w , Czekarika J u d i n , op. cit., s. 106. po miedi, Taszkient I960, s. 11. �510 ZBIGNIEW JASIEWICZ sinowa. W związku z wymieraniem starych mistrzów sztuka zdobienia naczyń miedzianych przejmowana jest przez nowych ludzi i instytucje: artystów plastyków oraz przemysł fabryczny. W ramach przemysłu czyni się próby zastąpienia ręcznego wybijania ornamentu trawieniem chemicznym . Jubilerstwo powiększa produkcję na przełomie X I X i X X w. Wzrost ten związany był z zapotrzebowaniem na wyroby jubilerskie społeczeń­ stwa wciąganego w orbitę stosunków towarowych oraz napływem rosyj­ skiego złota i srebra. W okresie bezpośrednio po Rewolucji zmalało zapotrzebowanie na wyroby jubilerskie. W wyniku przeobrażeń społeczno-gospodarczych zabrakło nabywców z dotąd uprzywilejowanych klas i grup społecznych. Niemniej istotne były zmiany w stylu życia, nie aprobujące przeładowania stroju ozdobami. Wycofywane są z użytku ozdoby wielkie i ciężkie , a ponadto pewne ich specyficzne typy: łań­ cuszki z wisiorkami w kształcie kluczy wplatane w warkocze, tzw. „brwi" — abru, dla podkreślenia b r w i naturalnych oraz ozdoby przy­ twierdzone do przegrody nosowej. Współcześnie tradycyjna sztuka jubilerska kontynuowana jest w no­ wych warunkach i z uwzględnieniem nowych potrzeb zarówno przez jubilerów-rękodzielników, jak i w ramach przemysłu fabrycznego. Ci pierwsi pracują głównie w Bucharze, a także Andiżanie, Kokandzie i Namanganie. Wielkim centrum przemysłu jubilerskiego jest natomiast Taszkient , skąd ozdoby rozchodzą się po całej Republice, łamiąc do­ tychczasowe granice upodobań regionalnych. Wykorzystując stare wzo­ ry jubilerzy taszkientcy wytwarzają, przy pomocy nowoczesnych środ­ ków technicznych, również nowe wytwory: bransolety i koperty do zegarków, brosze, spinki do koszul i in. Wytwórczość tkanin i odzieży dostarcza kapitalnych przykładów za­ równo upowszechniania się nowych wytworów, pochodzących z kręgu kultury europejskiej, jak i zaniku lub adaptacji do nowych w a r u n k ó w wytworów tradycyjnych. Konkurencji fabrycznej nie wytrzymuje tkactwo bawełniane. Na przełomie X I X i X X w. znika ono m. in. z Buchary, w której domino­ wało jeszcze w 1 połowie X I X w. Uprawiane nadal w rzemiośle wiej­ skim i przemyśle domowym odżywa w latach I wojny światowej oraz wojny domowej. W związku z głębokim kryzysem gospodarczym tkani­ ny bawełniane, dostarczane przez uwięlokrotnioną wówczas liczbę tka37 38 39 4 0 37 T. P a r a d o k s ó w a, Chudożestwiennaja 1960, s. 2. ' Narody Sriedniej Azii..., s. 397. S o k o ł o w a , op. cit., s. 1. S u с h a r i e w a, op. cit., s. 57 n. 3 3 9 4 0 czekanka po mietallu, Taszkient �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 511 UZBEKISTANU 4 i czy, uzyskały rangę obiegowego środka płatniczego . Tkactwo jedwabne natomiast dłużej opierało się wytwórczości fabrycznej. Liczne rodzaje miejscowych tkanin jedwabnych cieszyły się nie tylko dużym uznaniem w e w n ę t r z n y m , ale były również eksportowane do Rosji i na S y b e r i ę . Rękodzielnicze tkactwo zostaje zastąpione przemysłem fabrycznym do­ piero w wyniku socjalistycznej industrializacji kraju. Dotąd jednak przemysł tkacki wytwarza tkaniny wypracowane w ramach rzemiosła. Przykładem takiej tkaniny jest przede wszystkim „chan-atłas". Niegdyś dostępny jedynie elitarnym warstwom feudalnego społeczeństwa współ­ cześnie stał się „chan-atłas" tkaniną obowiązującą w ogólnonarodowym stroju kobiecym. Wśród tkanin dekoracji wnętrz olbrzymią popularnością cieszą się kobierce. Ich wytwórczość, uprawiana niegdyś głównie w pasterskich plemionach Uzbeków, współcześnie ześrodkowana została w przedsię­ biorstwach przemysłu artystycznego. Przez wiele lat w przedsiębior­ stwach tych kopiowano wzory kobierców turkmeńskich, znanych zresz­ tą w Europie pod nazwą „bucharskich". Poczynając od lat pięćdziesią­ tych naszego wieku czynione są starania stworzenia kobierca „uzbec­ kiego", o własnym wyrazie artystycznym, czerpiącym ze zdobnictwa pasterskich Uzbeków. Jednocześnie do tworzonego stylu wprowadza się nowe motywy: kwiaty i torebki bawełny, gołębie i i n . Prawdziwą powszechność uzyskały tkaniny haftowane. Narzuty tra­ dycyjnie używane do przykrywania pościeli, składanej na dzień w stosy, w wielu rodzinach stosuje się dzisiaj jako ścienne makaty. Nowym zjawiskiem są również wydłużone haftowane makaty rozwieszone nad łóżkami i tapczanami, a także haftowane tkaniny używane na zasłony i lambrekiny oraz jako serwety. Specjalnie ceniony, również współ­ cześnie, jest haft złotem. Jego głównym ośrodkiem pozostała do dzisiaj Buchara. Mistrzowie złotego haftu, obok przedmiotów użytkowych, w t y m również dotąd nie wyrabianych torebek damskich, futerałów do okularów, ozdobnych okładek na książki itp., tworzą wielkie tkaniny dekoracyjne. Ich dziełem jest m. in. kurtyna teatru im. Nawoi w Tasz­ kiencie z motywem ornamentacyjnym płaczącej wierzby . Haft złotem zaliczyć należy do tych rodzajów rzemiosła artystycznego, które współ­ tworzy narodową specyfikę sztuki uzbeckiej. 42 4 3 44 Fabryczny przemysł odzieżowy, który w znacznej części wyparł już 41 В a 1 к o w, op. cit, s. 69. Kirpicznikow, op. cit., s. 154. Narody Sriedniej Azii..., s. 401. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Blicharskie Antropologii i Etnografii", t. 16: 1955, s. 282. 4 2 43 4 4 zołotoszwiej, „Sbornik Muzieja �512 ZBIGNIEW JASIEWICZ wytwórczość rzemieślniczą, popularyzuje głównie europejskie formy odzieży. W produkcji wielu wytworów jednak, przede wszystkim sukien kobiecych, przemysł opiera się na przyjętym tutaj kroju odzieży. Rów­ nież kolor tkaniny dobierany jest z uwzględnieniem gustów Uzbeczek . Prawdziwie masowym wytworem spółdzielczych i państwowych pra­ cowni odzieżowych są tubetejki, które stały się narodowym nakryciem głowy mężczyzn, a noszone są także przez kobiety. Producentem innych tradycyjnych form odzieży jest głównie przemysł domowy. W garncarstwie krótkotrwały okres ożywienia, w wyniku zderzenia się dwóch sposobów produkcji: rzemieślniczego i fabrycznego, przypada na koniec X I X w. Import naczyń fabrycznych nie był jeszcze masowy, a wynik konkurencji między rzemiosłem i przemysłem nie przesądzony. Wówczas to zaobserwować było można dynamiczne przejmowanie przez rzemiosło miejskie nowych wytworów. W Samarkandzie Rosjanie, któ­ rzy odczuwali uprzednio brak naczyń, pod koniec X I X w. zostali już dostatecznie zaopatrzeni przez miejscowych garncarzy w wyroby po­ trzebne europejskiemu nabywcy: dzbanki do mleka, wazony, patery i salaterki do owoców, wazy do zupy i in. Wwóz dużych ilości naczyń fabrycznych ograniczył w okresie późniejszym wytwórczość garncarską. Współczesne zapotrzebowanie na naczynia stołowe jest zaspokajane nie tylko przez import, ale również dzięki miejscowej fabrycznej produkcji porcelany, uruchomionej w roku 1954 . Garncarstwo wytwarzające na­ czynia użytkowe zachowało rynek zbytu jedynie na terenach oddalonych od ośrodków miejskich i l i n i i transportowych oraz dla niektórych rodza­ jów wyrobów: m. in. dzbanów do wody, masielnic i „nocników"—tubak, przytwierdzanych do kołysek . 45 4 6 47 48 W warunkach Uzbekistanu produkcja garncarska odgrywała do nie­ dawna dużą rolę również w rolnictwie. W konstrukcji tzw. čigir — kie­ ratowego czerpaka do podnoszenia wody, powszechnego na terenie Chorezmu — znalazły zastosowanie specjalne dzbany, przytwierdzane -do każdego koła w ilości od 15 do 35. Szeroko użytkowano również gliniane rury do przeprowadzania wody pod ziemią. I te wyroby garn­ carskie nie ostały się w procesie przemian. Cigiry wypierane są przez pompy — irygatory, a gliniane rury zastępowane betonowymi. Wytwór garncarski nabywany jest nie tylko ze względu na swe 4 5 K . L . Z a d у c h i n a, Uzbieki dielty' Amu-Darii, „Trudy Choriezmskoj Ekspiedicii", t. 1: 1952, s. 390. Kirpicznikow, op. cit., s. 120. Narody Sriedniej Azii..., s. 396. I . D ż a b b a r o w, Nowy je matierialy к istorii gonczarnogo riemiesła Choriczma, „Trudy Choriezmskoj Ekspiedicii", t. 4: 1959, s. 392, oraz obserwacje w ł a s n e autora. 4 6 47 4 8 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 513 UZBEKISTANU walory użytkowe, ale również estetyczne. Pod koniec X I X w., w związ­ ku z próbą przeciwstawienia się konkurencji fabrycznej i nowymi po­ trzebami odbiorców zaangażowanych w przemianach , obserwujemy w garncarstwie tendencję do wzbogacenia ozdobności naczyń. Na w y ­ roby garncarskie przeniesiono wówczas m. in. ornament roślinny, za­ obserwowany na fabrycznych wwożonych perkalach i barchanach. Nowe zdobnictwo było tak ekspansywne, że na wielu terenach wkrótce po­ ważnie ograniczyło dawne, charakteryzujące się umiarem i prostotą. Dzisiaj wytwórczość naczyń glinianych o walorach artystycznych utrzymała się, w niewielkim zresztą zakresie, tylko w kilku ośrodkach. Ośrodki te, wsparte mecenatem państwowych instytucji kulturalnych, nadal reprezentują własne style. Ceramika artystyczna specjalną opieką otoczona została w Taszkiencie. Tam właśnie w pierwszej kolejności po­ jawiły się, obok tradycyjnych motywów ornamentacyjnych, motywy nowe: emblematy Związku Radzieckiego, kwiaty i torebki bawełny, a także wyobrażenia postaci ludzkich: przywódców Rewolucji, poetów, bohaterów I I wojny światowej i i n . Ukazanie w sztuce człowieka szcze­ gólnie wyraziście świadczy o przemianach w ideologii twórców i od­ biorców uzbeckich; islam bowiem zakazuje przedstawiania istot żywych. Interesujące próby stworzenia ogólnonarodowego stylu ceramiki arty­ stycznej wiodą z jednej strony do syntezy stylów lokalnych, a z drugiej do upowszechnienia dekoracji tematycznej. Wytwórczość pieców do wypieku chleba oparła się przeobrażeniom zarówno w technice, jak i rodzaju produkcji. Piece do wypieku chleba (tcmdir) nie mają odpowiednika w kulturze europejskiej. Są to wielkie gliniane „naczynia" bez dna. Chleb w postaci cienkich placków (оЪ-поп) wypieka się przylepiony do rozgrzanych uprzednio ścianek pieca. Utrzy­ mywanie się masowej wytwórczości tandirów związane jest z przywią­ zaniem Uzbeków do własnego typu chleba. Wytwory kołodziejstwa i siodlarstwa również wykazały daleko idącą odporność na konkurencję przedmiotów pochodzenia europejskiego. Dwukolna arbo utrzymała się do dzisiaj jako główny pojazd zaprzęgo­ wy użytkowany przez Uzbeków. Zmiany, którym podlega, doprowadziły do przeniesienia woźnicy z siodła na wóz oraz zastąpienie u części wozów drewnianych kół gumowymi. Zmniejszanie się ilości orb związa­ ne jest nie z konkurencją czterokołowych wozów europejskich, a z po­ stępami motoryzacji. Podobnie miejscowe siodła, charakteryzujące się wysokim łękiem przednim i szeroką z lekka podniesioną częścią tylną, nie zostały zastąpione przez siodła europejskie . Spadek ich produkcji /i9 50 4 9 G. A . P u g а с z e n к o w a, L . I . R i e m p i e l , stana, Moskwa, 1965, s. 391. В a l k o w, op. cit., s. 80. 5 0 33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I Istorija iskusstw Uzbieki- �514 ZBIGNIEW JASIEWICZ jest rezultatem malejącego znaczenia jazdy wierzchem na rzecz innych form komunikacji. Stolarstwo natomiast zareagowało na kontakt z kulturą rosyjską i przeobrażenia społeczno-kulturowe rozszerzeniem swojej produkcji. Rozwój stolarstwa związany był również z dostawami drewna z północy. Obok tradycyjnych wyrobów: skrzyń, krat do okien oraz toczonych kołysek, nadal cieszących się uznaniem części ludności, już pod koniec X I X w. stolarze podjęli się nowych prac. B y l i to początkowo rzemieśl­ nicy z większych miast, którzy na potrzeby europejskich odbiorców nauczyli się wytwarzać meble: stoły, krzesła, ławy, szafy, komody, etażerki, łóżka, wieszaki i i n . Powstaje również zapotrzebowanie na stolarkę budowlaną: drzwi, ramy okienne, drewniane podłogi itp., zwią­ zane z budownictwem typu europejskiego. Z czasem wytwory przenie­ sione przez ludność europejską upowszechniły się wśród Uzbeków, nie­ kiedy w interesujących formach adoptowanych (ryc. 7). Struktura o r g a n i z а с у j n o - s p o ł e с zna rzemiosła w połowie X I X w. w pełni odpowiadała panującym tutaj późnofeudalnym stosunkom. Podstawowym typem przedsiębiorstwa były warsztaty, w których obok właściciela zatrudniony był jeden albo dwóch pracowni­ ków, najczęściej z rodziny mistrza. Pomocnicy ci to zwykle uczniowie; rzemiosło środkowoazjatyckie nie znało instytucji czeladnika . Najbliż­ szym jego odpowiednikiem był najemny majster, tzw. chalfa, pracujący dla zdobycia środków na założenie własnego warsztatu. Narastające stosunki kapitalistyczne prowadziły do zróżnicowania feudalnej struktury społecznej rzemiosła. Liczba właścicieli drobnych warsztatów zmniejsza się, natomiast chalfa jest coraz więcej. Praca na stanowisku mistrza najemnego, poprzednio traktowana jako stopień do własnego warsztatu, pod koniec X I X w. staje się położeniem stałym. Dość powszechnie stosowanym środkiem do utrzymania wykwalifikowa­ nego pracownika w jednym warsztacie była pożyczka, którą chalfa przyjmował podejmując pracę . Z upowszechnianiem się pracy najem­ nej związane było tworzenie się przedsiębiorstw zatrudniających k i l k u ­ nastu czy kilkudziesięciu pracowników. Ich właściciele, tzw. ustokor, najczęściej nie uczestniczyli już w produkcji. Na terenie Buchary z koń­ ca X I X w. tego typu przedsiębiorstwa pojawiły się przede wszystkim w tkactwie i odlewnictwie 51 52 5 3 Obok właścicieli warsztatów i pracowników najemnych na terenie 5 1 E . M. P i e s z с z e г i e w, O riemiesiennych organizacijach Sriedniej Azii w konce XIX — naczale XX wieka, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii", t. 33: 1960, s. 43. S u c h a r i e w a , op. cit., s. 92. Tamże, s. 86 n. 5 2 53 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 515 UZBEKISTANU Uzbekistanu występowali również rzemieślnicy zatrudniani przez całą społeczność wioskową. Ta forma rzemiosła, znana również w Polsce i na innych terenach europejskich, związana jest ściśle z gospodarką naturalną. Wieś oddaje rzemieślnikowi pomieszczenie na warsztat, a nie­ kiedy wyposaża go także w narzędzia i opłaca naturaliami. Wśród Ryc. 7. Rękodzielnicze meble na bazarze w Margelanie Fot. z. Jasiewicz rzemieślników zatrudnionych na takich zasadach najczęściej spotykamy kowali, a obok nich fryzjerów, krawców i szewców . Na początku X X w. ta forma rzemiosła zanika w związku z rozwojem stosunków towaro­ wych. Jej renesans zarejestrowano w okresie I wojny światowej i wojny domowej , a więc w warunkach nawrotu do samowystarczalności na wielu terenach wiejskich. Większość specjalności rzemieślniczych posiadało swoją organizację cechową. Powołana ona była do normowania stosunków wewnętrznych w rzemiośle, a także do reprezentowania rzemieślników na zewnątrz. Cechy posiadały swe statuty, tzw. risolia, zawierające podanie o po­ wstaniu rzemiosła i napomnienia moralno-religijne dla rzemieślników. 54 55 5 5 M. A b d u r a i m o w, Pierieżitki sielskoj obszcziny kie Chumsan, „Sowietskaja Etnograf i ja", 1959, nr 4, s. 51. В a 1 к o w, op. cit., s. 62. 5 5 w uzbiekskom kiszla- �516 ZBIGNIEW JASIEWICZ Każdy ze statutów wskazuje na religijnego patrona specjalności, proroka lub świętego czczonego przez muzułmanów . Cechy tracą na znaczeniu po przejęciu w 2 połowie X I X w. władzy przez administrację rosyjską na części terytorium Uzbekistanu oraz w związku z narastaniem stosunków kapitalistycznych. Najdłużej pełnią one funkcję ram organizacyjnych dla rzemiosła w Emiracie Bucharskim i Chanacie Chiwijskim. Uspółdzielczenie rzemiosła powoduje zanik zwyczajów cechowych: wspólnych zebrań dla oddania czci patronowi rzemiosła i czytania sta­ tutu, wyzwolin na mistrza, połączonych z ucztami dla starszyzny cechowej i zgromadzeń w celu wspólnej naprawy narzędzi rzemieślni­ czych . Do naszych czasów zachowały się tylko nieliczne elementy cechowej organizacji i ideologii, kultywowane przez podeszłych wiekiem rzemieślników. Przebudowa życia społeczno-gospodarczego w okresie po Rewolucji Październikowej objęła również rzemiosło. Propagując uspółdzielczenie rzemiosła państwo umożliwiło rzemieślnikom zorganizowanie produkcji w większych zespołach ludzkich i oparcie jej na nowych środkach tech­ nicznych, a więc stopniowe przejście większości rzemieślników do pro­ dukcji fabrycznej. Droga ta zapewniła ogromnym masom rzemieślników miejsce w przeobrażającym się społeczeństwie, a jednocześnie wyzwoliła rzemieślników pozbawionych środków produkcji od eksploatacji ze strony właścicieli warsztatów i skupujących. Uspółdzielczenie rzemiosła było procesem kilkuletnim, postępującym od prostych form spółdzielczości i zbytu ku bardziej złożonym. W okresie I pięciolatki (1928—1932) liczba rzemieślników-spółdzielców zwiększa się z 21 600 3o 50 400 . Pro­ ces uspółdzielczenia rzemiosła w zasadzie zakończony został w latach 1933—1937 . W latach pięćdziesiątych spółdzielczość pracy włączona zo­ stała do systemu przemysłu p a ń s t w o w e g o . W ramach terenowego przemysłu państwowego znalazły się również niewielkie zakłady usłu­ gowe i przedsiębiorstwa przemysłu artystycznego. Zmiany w rzemiośle, przedstawione w powiązaniu z ich przyczyno­ w y m uwarunkowaniem, wskazują kierunek przemian w rzemiośle Uzbe56 57 58 59 60 O. A. S u с h a r i e w а, К woprosu o gieniezisie profiessionalnych kultów u tadżikow i uzbiekow, „Trudy Instituía Istorii, Archeologii i Etnografii A. N. Tadżikskoj SSR", t. 120: 1960, s. 197. Por. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Iz istorii ciechowých organizacii w Sriedniej Azii, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii", t. 6: 1949, s. 36. J u d i n , op. cit., s. 111. Istorija narodnogo chozjajstwa Uzbiekistana, t. 1, Taszkieni 1962, s. 214. Istorija sowietskogo gosudarstwa i prawa Uzbiekistana, i. 2, Taszkient 1963, s. 580. 5 6 5 7 5 8 59 60 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 517 kistanu. Jest to droga zaopatrzenia ogromnej większości rzemieślników w nowoczesne środki techniczne, podejmowania przez nich produkcji zaspokajającej nowe potrzeby odbiorców oraz przejmowania nowych, bardziej wydajnych i korzystnych form społeczno-organizacyjnych. W wyniku obserwowanego przez nas procesu większość wytwórców przestała być rzemieślnikami. Stała się pracownikami socjalistycznego przemysłu fabrycznego i przyswoiła społeczno-kulturowe atrybuty zwią­ zane z t y m stanowiskiem. Pewne cechy dawnego rzemieślnika zachowali jedynie niektórzy pracownicy przedsiębiorstw przemysłu artystycznego i warsztatów usługowo-naprawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4cc00054fcbf264b9207ff80f8aee52.pdf 8ae66d27cb941bbb96bc2545a4d5a96f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4835 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4488 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.238-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Cieśla-Reinfussowa, Zofia Przeździecka, Maria Dobrzańska-Pawlicka Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W A Ż N I E J S Z E P R A C E M A R I I Publikowane w „Polskiej Sztuce Ludowej" 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Nieznany drzeworyt ludowy 1953 nr 3 Zdobione duhy podlaskie 1953 6 Ceramika pomorska 1954 4 W z w i ą z k u z uwagami o art. „ C e r a m i k a pomorska" 1955 3 Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu 1956 2 Pisanki w Radomskiem 1956 4/5 Szymon Czerniakiewicz — podlaski wycinankarz ludowy 1957 1 Zabytki plastyki ludowej na Podlasiu Wschodnim 1956 4/5 Na tropach skulskich o c h w e ś n i k ó w 1957 4 Jan Rudowski — rzeźbiarz ludowy 1958 1 Marcin G ą s i o r — ś w i ą t k a r z z L a p a j ó w k i 1958 2 Zagadnienie genezy h a l t ó w kaszubskich 1958 3 Ludowe rzeźby z X V I I I w i e k u 1959 4 Na marginesie genezy h a f t ó w kaszubskich 1959 4 Wincenty Flak — rzeźbiarz samouk 1961 1 Józef Zagórski — unicki ś w i ą t k a r z 1962 1 Wystawa ikon w K r a k o w i e 1965 1 Pisanki białostockie 1965 2 P R Z E Ź D Z I E C K I E J Publikowane w „Ziemi" 19. R o m a ń s k i e rzeźby w I n o w r o c ł a w i u 20. „Ojciec o c h w e ś n i k ó w " (Skulsk) 21. Odkrycie w w i e j s k i m kościółku (Słopanowo) 22. Ś r e d n i o w i e c z n a rzeźba w kapliczce podlaskiej 23. Sekret k l o c k ó w drzeworytniczych (Płazów) 24. W ę d r o w n y r z e ź b i a r z w Lubelskiem 25. R a d o m s z c z a ń s k i Z a g ł o b a ludowy 1956 nr 2 1957 3/5 1957 8/10 1957 3/5 1957 1958 1953 10/12 1/15 3/17 W innych czasopismach 26. Rodzajowe sceny religijne w X V I I -wiecznych haftach pomorskich, „Biule­ tyn Historii Sztuki" ' 1961 4 27. Dzieje rodu B o g d a ń s k i c h , malarzy cer­ kiewnych po obu stronach Karpat, „Vedeeki Sbornik Muzea Ukrajinskej K u l t u r y - S v i d n i k , R. I . (w druku) W rękopisie P i e r w i a s t k i ludowe w malarstwie polskim I poł. X I X w i e ­ k u (praca magisterska) Zarys polskiej plastyki w o b r z ę d a c h X I X - w i e c z n e ikony m a ł o p o l s k i e i ich znaczenie historycz­ ne (praca doktorska) Sztuka ludowa pow. chrzanowskiego (monografia pow. chrzanowskiego — przygotowana do druku). N C h w a l i s ł a w Zieliński: S Z T U K A S A K R A L N A , K s i ę g a r n i a św. Wojciecha 1960, s. X X X V I K s i ą ż k a przeznaiczona jest w pierwszym rzędzie dla p l a s t y k ó w w s p ó ł p r a c u j ą c y c h p r z y budowie, w y p o s a ż e ­ niu, ozdobie i konserwacji kościołów. P o d t y t u ł — Pod­ r ę c z n i k opracowany na podstawie p r z e p i s ó w kościelnych. Autor — sam plastyk, obeznany z p r a k t y k ą sztuki kościelnej — g r o m a d z i ł od w i e l u lat m a t e r i a ł y z zakre­ su historii p r a k t y k sztuki sakralnej. W y n i k i e m tej pracy jest obszerne dzieło s k ł a d a j ą c e się z trzynastu d u ż y c h r o z d z i a ł ó w i zaopatrzone w bibliografię oraz indeks a l ­ fabetyczny, skorowidz ikonografii biblijnej i trzy s ł o w ­ n i k i w a ż n i e j s z y c h t e r m i n ó w architektonicznych i pla­ stycznych, sztuki sakralnej p o l s k o - ł a c i ń s k i oraz sztuki sakrainej ła ciń sko-polski. K s i ą ż k a ma arcybiskupie impriniatur, co gwarantuje jej zgodność z przepisami kościelnymi i p r a w i d ł o w o ś ć stosowanej w niej nomenklatury — m o ż e w i ę c jako źródło d o k ł a d n y c h pod t y m w z g l ę d e m informacji służyć k a ż d e m u inwentaryzatorowi sztuki kościelnej. Ponadto + 1004 i 21 tablic (aneks). jest to pierwsza w j ę z y k u polskim praca, k t ó r a w y m i e ­ nia i usiłuje o b j a ś n i ć d o s ł o w n i e chyba wszystko, co do­ tyczy tej dziedziny. Pod t y m w z g l ę d e m k s i ą ż k a m o ż e być przydatna nie t y l k o dla i n w e n t a r y z a t o r ó w , lecz i dla e t n o g r a f ó w , k t ó r z y np. w r o z d z i a ł a c h o ikonografii chrześcijańskiej i o> tematyce ikonograficznej znajdą podstawowe w i a d o m o ś c i potrzebne prizy opracowywaniu rzeźby i malarstwa ludowego o tematyce religijnej. Większość tablic p o ś w i ę c o n a jest r ó ż n y m historycz­ n y m strojom zakonnym i ś w i e c k i m , a ponadto kościel­ nym szatom, s p r z ę t o m oraz znakom i g o d ł o m . Niestety, autor p o t r a k t o w a ł dość p o b i e ż n i e część h i s t o r y c z n ą ; zapewne chodziło m u raczej o i n f o r m a t o r przewodnik po zagadnieniu niż o u d o k u m e n t o w a n ą , sze­ roko r o z b u d o w a n ą p r a c ę n a u k o w ą . Zadanie i n f o r m a c y j ­ ne k s i ą ż k a zresztą spełnia i jest na naszym r y n k u p u b l i ­ k a c j ą na pewno bardzo pożyteczną. Maria Przeździecka U K R A I N S K E N A R O D N E D E K O R A T I W N E M I S T E C T W O — R I Ż B A T A ROZPIS. Wyd. D e r ż a w n e Widawnictwo L i t e r a t u r i z Budiwnictwa i A r c h i t e k t u r i USSR [ P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o L i t e r a t u r y o Budownictwie i A r c h i ­ tekturze USRR], K i j ó w 1962, s. 120, ilustr., 3, s. tekstu + m e t r y k i opisowe. P i ę k n e w y d a w n i c t w o albumowe, z ilustracjami w y ­ konanymi t e c h n i k ą r o t o g r a w i u r o w ą , zawiera przedsta­ wienia e k s p o n a t ó w p o c h o d z ą c y c h w większości z K i j o w ­ skiego P a ń s t w o w e g o Muzeum Sztuki U k r a i ń s k i e j , w y ­ łączając reprodukcje w z o r ó w pisanek, k t ó r y c h w i ę k ­ szość znajduje się w muzeach lwowskich. Część pisana — niewielka, bo o b e j m u j ą c a jedynie w s t ę p i opisy i l u s t r a ­ cji, opracowana jest w d w u (językach: u k r a i ń s k i m i r o ­ syjskim. We w s t ę p i e znajdujemy o m ó w i e n i e m a t e r i a ł u ilustracyjnego, zgrupowanego w czterech rozdziałach. Rozdział pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ A r t y s t y c z n a o b r ó b ­ ka d r e w n a " zawiera p r z y k ł a d y r ó ż n y c h r o d z a j ó w r z e ź b y w drzewie, malatiur i inkrustacji. R e p r e z e n t u j ą je repro­ dukcje zdobionych detali architektonicznych, rzeźbionych i malowanych mebli, n a c z y ń i narzędzi gospodarstwa domowego. W e d ł u g informacji w tekście, ludowa sny­ cerka u k r a i ń s k a X I X — X X w. osiągnęła najpełniejszy r o z k w i t w okolicach Czernihowa, K i j o w a , P o ł t a w y , Zo238 łotonoszy, Nowgorod-Siwierska, S o ś n i n y i zachodnich części U k r a i n y — szczególnie L w o w a , Jaworowa, K o ł o ­ myi, Kosowa i Żabiego. Z zanikiem użycia n a c z y ń i i n ­ nych p r z y b o r ó w gospodarczych z drewna, z w i ą z a n e z n i ­ mi tradycje zdobnicze p r z e n o s z ą się na przedmioty czy­ sto dekoracyjne. Artele i poszczególni rzemieślnicy w y ­ t w a r z a j ą najrozmaitsze s z k a t u ł k i , wazki, puchary, za­ b a w k i i p a m i ą t k i . Obecnie snycerka rozwija się W o k r ę ­ gach: s t a n i s ł a w o w s k i m , charkowskim, sumskim, tarno­ polskim, zakarpackim, l w o w s k i m . W d r u g i m rozdziale „ C e r a m i k a artystyczna" repre­ zentowana jest b a r w n y m i kopiami malowanych n a c z y ń u ż y t k o w y c h i dekoracyjnych oraz k a f l i . L u d o w a k u l ­ tura artystyczna całej prawie U k r a i n y charakteryzuje się bogato r o z w i n i ę t y m garncarstwem, z W y r a ź n i e za­ znaczoną s p e c y f i k ą poszczególnych r e g i o n ó w , zależną od miejscowych w a r u n k ó w , gatunku surowca, tradycji zdobniczych itp. W X V I I I i X I X w. szczególnie r o z w i - �n i ę t a b y ł a w y t w ó r c z o ś ć k a f l i w o k r ę g u czernihowskim. Zdobione były prostym m o t y w e m b u k i e t u „fiołeczka", k t ó r y p o w t a r z a ł się jako raport na całej powierzchni pieca. W p r z e c i w i e ń s t w i e do opisywanych poprzednio k a f l i z okolic Czernihowa, poszczególne kafle huculskie r ó ż ­ nią się m i ę d z y sobą tematem i f o r m ą dekoracji, dzięki czemu powierzchnia pieca nabiera b a r w n o ś c i i staje się bogatsza. C z e r w o n ą c e r a m i k ę ś r o d k o w e j Ukrainy po­ k a z u j ą ilustracje starych n a c z y ń kijowskich i szcze­ gólnie i n t e r e s u j ą c y c h ze w z g l ę d u na k o l o r y s t y k ę misek podolskich. W podolskiej, kijowskiej i czernihowskiej ceramice, m o t y w y r o ś l i n n e p r z e p l a t a j ą się z elementami w z o r ó w geometrycznych: k r o p k a m i , l i n i a m i i t p . Cera­ m i k ę h u c u l s k ą zdobi ornament geometryczny, rozmiesz­ czony b ą d ź w u k ł a d z i e strefowym, z a p e ł n i a j ą c y m całą p o w i e r z c h n i ę przedmiotu, ibądź w p o ł ą c z e n i u z elemen­ t a m i r o ś l i n n y m i i dekoracyjnie t r a k t o w a n y m i w y o b r a ­ ż e n i a m i zoomorficznymi. G ł ó w n y m o ś r o d k i e m u k r a i ń s k i e j ceramiki artystycz­ nej czasów porewoiucyjnych s t a ł a s i ę Oposznia w o k r ę ­ gu połtawlskim. Ceramika o p o s z n i a ń s k a odznacza się bo­ gatą, kolorową o r n a m e n t y k ą . W s p ó ł c z e s n y p r z e m y s ł ceramiki u ż y t k o w e j i b u d o w ­ lanej USRR w zdobnictwie często n a w i ą z u j e i przetwa­ rza w z o r y tradycyjnego garncarstwa ludowego. Rozdział trzeci, z a t y t u ł o w a n y „ A r t y s t y c z n a o b r ó b k a metalu, rogu, k o ś c i " zawiera ilustracje w y r o b ó w me­ talowych i p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y i kości, zdobionych w y b i j a n y m i i grawerowanymi elementami metalowymi, jak blaszki, gwoździe i t p . Ciekawie p r z e d s t a w i a j ą się p r z y k ł a d y starych p r o ­ chownie z rogu jelenia, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się niezwyk­ łą d e l i k a t n o ś c i ą r y s u n k u i mistrzostwem kompozycji. Z a s t r z e ż e n i a budzi sposób p o t r a k t o w a n i a ostatniego, czwartego rozdziału, z a t y t u ł o w a n e g o „ O r n a m e n t y " . W m y ś l założeń w s t ę p u , m a on s t a n o w i ć p o d s t a w ę dla syn­ tetycznych r o z w a ż a ń na temat specyfiki ornamentu ETNOGRAFICZESKIE KOLLEKiCII W MUZEACH ssaja i D. A . Rawikowiez, Moskwa 1964, s. 118. u k r a i ń s k i e g o , z k t ó r y m zapoznajemy się w pierwszych trzech roadziałach. Opisuje jednak t y l k o zdobnictwo p i ­ sanek, ożyli p r z e d m i o t ó w r ó ż n i ą c y c h się od poprzednio omawianych pod w z g l ę d e m surowca i techniki dekoro­ wania. Dlatego też nie wydaje się m o ż l i w e do p r z y j ę c i a dla całego m a t e r i a ł u i obszaru reprezentowanego w a l ­ bumie, podany w itekście, n a s t ę p u j ą c y wniosek: podsta­ w o w ą z a s a d ą b u d o w y o r n a m e n t u jest r e g u l a r n o ś ć roz­ mieszczenia m o t y w ó w ornamentalnych w oddzielnych polach, utworzonych przez p o d z i a ł powierzchni poprzecz­ n y m i i p o d ł u ż n y m i l i n i a m i . Zasada ta stwarza u s t a l o n ą r y t m i c z n o ś ć kompozycji i m o ż l i w o ś ć otrzymania rapor­ tów. Słuszniejszy natomiast wydaje się wniosek drugi, że w zdobnictwie l u d o w y m ś r o d k o w e j U k r a i n y przewa­ żają m o t y w y r o ś l i n n e , a zachodniej — geometryczne. Jak wspomniano poprzednio, m a t e r i a ł , na k t ó r y m wnioski p o w y ż s z e oparto, s t a n o w i ą g ł ó w n i e dekoracje w y s t ę p u j ą c e na pisankach. Sposób jednak, w j a k i w z o ­ r y te z o s t a ł y w albumie podane, m u s i n a s u w a ć daleko i d ą c e z a s t r z e ż e n i a . Pisanka stanowi b r y ł ę o b r o t o w ą , na k t ó r e j kompozycja ornamentalna wykonana jest z p e ł ­ n y m zrozumieniem f o r m y , co p r z e w a ż n i e p o d k r e ś l a j ą r ó w n o l e ż n i k o w e czy p o ł u d n i k o w e l u b siatkowe podziały. Tymczasem w o m a w i a n y m t u albumie wzory skopiowa­ ne z pisanek r o z w i n i ę t e zostały na p ł a s z c z y z n a c h prosto­ k ą t n y c h lub kolistych, co w rezultacie odbiera i m p i e r ­ wotny charakter, a stwarza w r a ż e n i e fragmentu koloro­ wej tkaniny drukowanej czy w s t ę g i . A l b u m , k t ó r y dla badacza sztuki ludowej m a nie­ w ą t p l i w ą w a r t o ś ć p o r ó w n a w c z ą , s p e ł n i a ł b y swoją r o l ę w sposób Ibardziej precyzyjny, gdyby proweniencja po­ szczególnych p r z e d m i o t ó w podana b y ł a ściśle, a nie o g r a n i c z a ł a się w y ł ą c z n i e do o g ó l n e g o o k r e ś l e n i a o k r ę g u (obłasf) z k t ó r e g o przedmiot pochodzi. U ł a t w i ł o b y r ó w ­ nież korzystanie iz niego w i ę k s z e przestrzeganie rzeczo­ wego i geograficznego ulkładu p r z e d m i o t ó w na poszcze­ gólnych tablicach. Anna Dobrzańska-Pawlicka SSSR, pod red. A . M . Razgona przygotowali A . J. M i c h a j ł o w - Niewielka ta k s i ą ż e c z k a Ukazała się staraniem Insty­ t u t u Naukowo-ibadawczego Muzealnictwa Ministerstwa K u l t u r y RSFRR w Moskwie i jest j e d n ą z w i e l u p u b l i ­ kacji, przygotowanych z okazji V I I M i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych. Jest to pierwszy, na miairę m o ż l i w o ś c i w y d a w c ó w , sy­ stematyczny informator o m a t e r i a ł a c h etnoigrafiaynyoh,, przechowywanych w kilkuset muzeach najrozmaitszych t y p ó w na terenie całego Z w i ą z k u Radzieckiego'. Wydawnictwo poprzedzone jest k r ó t k i m w s t ę p e m , d a j ą c y m o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę etnograficznej zawar­ tości m u z e ó w , z w i ą z a n e j z p o s z c z e g ó l n y m i etapami roz­ w o j u etnografii na terenie i m p e r i u m rosyjskiego, a p ó ź ­ niej Związiku Radzieckiego. Autorzy w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na olbrzymie bogactwo muzealnych m a t e r i a ł ó w z zakresu sztuki ludowej. Ze w s t ę p u r ó w n i e ż d o w i a d u ­ jemy się, j a k i m i metodami zgromadzono dane potrzebne do wydania informatora. Uzyskano je d z i ę k i odpowie­ dziom na a n k i e t ę , r o z e s ł a n ą do m u z e ó w na terenie Z w i ą z k u Radrzieckiego. Ta f o r m a zbierania informacji, zresztą n i e w ą t p l i w i e p r z y ś p i e s z a j ą c a p u b l i k a c j ę pracy, jest j e d n o c z e ś n i e p r z y c z y n ą pewnych j e j n i e d o s t a t k ó w . Należy do nich p o m i n i ę c i e n i e k t ó r y c h instytucji muze­ alnych, czego zresztą ś w i a d o m i s ą wydawcy, a t a k ż e n i e r ó w n a w a r t o ś ć danych, n a d e s ł a n y c h przez poszcze­ gólne muzea. W i a d o m o ś c i o muzeach c h r o n i ą c y c h zbiory etnogra­ ficzne przedstawione s ą w g p o d z i a ł u na r e p u b l i k i , a w ich ramach, zgodnie z p o d z i a ł e m administracyjnym, r e p u b l i k i autonomiczne, kraje i obwody. Schemat i n ­ formacji o poszczególnych muzeach obejmuje, poza p e ł ­ ną n a z w ą instytucji i jej adresem, r ó w n i e ż dane o r o k u założenia p l a c ó w k i , ilościową c h a r a k t e r y s t y k ę zbiorów etnograficznych, dane o pochodzeniu zbiorów, przy czym w y m i e n i a s i ę najbardziej z a s ł u ż o n y c h .zbieraczy i o k r e ś l a teren przez nich eksplorowany, a t a k ż e r z e c z o w ą cha­ r a k t e r y s t y k ę kolekcji. Cennym u z u p e ł n i e n i e m w i ę k s z o ­ ści informacji o poszczególnych muzeach jest wykaz p r z e w o d n i k ó w , a l b u m ó w i i n n y c h p u b l i k a c j i opracowa­ nych ,na podstawie z b i o r ó w muzeum czy też d o t y c z ą c y c h terenu, z k t ó r e g o muzeum gromadzi m a t e r i a ł y . Oczywi­ ście, p o z o s t a j ą c y w r ę k u p r a c o w n i k ó w muzealnych do­ s t a r c z a j ą c y c h odpowiedzi na a n k i e t ę d o b ó r publikacji nie zawsze jest w r ó w n y m stopniu reprezentatywny, a t y m samym w a r t o ś c i o w y dla czytelnika. P o w r a c a j ą c do sprawy p o m i n i ę c i a w informatorze n i e k t ó r y c h m u z e ó w p o s i a d a j ą c y c h i n t e r e s u j ą c e zbiory etnograficzne, należy zasygnalizować miewyrnienienie m . i n . Muzeum Sztuki Ludowej w Moskwie (ul. Stani­ s ł a w s k i e g o 7), e k s p o n u j ą c e g o w y t w o r y p r z e m y s ł u l u d o ­ wego i artystycznego. P o m i n i ę t e są r ó w n i e ż Muzeum Re­ l i g i i i A t e i z m u w Leningradzie ( K a z a ń s k i j sobór), w k t ó ­ r y m godne uwagi są np. m a t e r i a ł y z zakresu w i e r z e ń i sztuki l u d ó w syberyjskich p o c h o d z ą c e jeszcze z b a d a ń m. i n . W. G. Bogoraza-Tana, Muzeum Sztuki Stosowa­ nej Uzbekistanu w Taszkiencie (ul. Szpilkowskaja 7), d a j ą c e g o w swej ekspozycji k a p i t a l n y obraz p r z e o b r a ż e ń w artystycznej w y t w ó r c z o ś c i Uzbekistanu, czy Muzeum Archeologii i Etnografii i m . M . S. Andrejewa A k a d e m i i Nauk T a d ż y c k i e j SRR w Duszanbe (irl. K n j h y s w w a 12) jednej z najlepiej zorganizowanych i przystosowanych do potrzeb ,pracy naukowej p l a c ó w e k muzealnych r a ­ dzieckiej Azji Ś r o d k o w e j . Bardzo przydatny w tego t y p u w y d a w n i c t w i e m ó g ł b y się o k a z a ć indeks geograficzny. Wymienione niedostatki nie zmieniają jednak faktu, że praca jest bardzo użyteczna dla k a ż d e g o kto intere­ suje się etnograficzną p r o b l e m a t y k ą Z w i ą z k u Radziec­ kiego czy też pozaradzieckimi zbiorami etnograficznymi, zgromadzonymi w radzieckich muzeach. Praca ta jedno­ cześnie nasuwa m y ś l o celowości opracowania i wydania informatora o m a t e r i a ł a c h etnograficznych w muzeach polski ch. Zbigniew Jasiewicz 239 �Max Kislinger: A L T E B Ä U E R L I C H E K U N S T , Linz, O b e r ö s t e r r e i c h i s c h e r 128 stron tekstu i 112 całostronicowych tablic (w t y m 40 barwnych). Miejsce, jakie poszczególne dyscypliny humanistyczne zajmują w świadomości szerokich rzesz społeczeństwa, uzależnione jest w dużej mierze od stopnia popularyzacji i stworzonego k r ę g u s y m p a t y k ó w i odbiorców. W Polsce n i e w ą t p l i w i e najlepiej w ś r ó d dyscyplin humanistycznych znane są osiągnięcia archeologii, podczas gdy np. zagad­ nienia etnografii wciąż jeszcze z n a j d u j ą się na szarym końcu. P r z y k ł a d e m , w j a k i sposób r o z b u d z a ć zaintereso­ wania dla z a g a d n i e ń etnografii, są w y d a w n i c t w a za­ graniczne, między i n n y m i recenzowana t u k s i ą ż k a M a x a Kislingera Alte bäuerliche Kunst. Jest ona d r u g ą pozycją serii pt. Denkmäler der Volkskultur aus Oberösterreich, wydawanej przez O b e r ö s t e r r e i c h i s c h e s Landesmuseum w L i n z u nad Dunajem. W serii tej, jako pierwszy tom, u k a z a ł a się praca tego samego autora pt. Alte Bauernherr­ lichkeit, obecnie j u ż całkowicie wyczerpana. Wielkie zainteresowanie c z y t e l n i k ó w sprawami twórczości ludo­ wej oraz niezwykle serdeczne przyjęcie, z j a k i m s p o t k a ł a się pierwsza książka, skłoniły Maxa Kislingera do opubli­ kowania dalszej części zgromadzonych przez siebie ma­ t e r i a ł ó w , zebranych w terenie, na obszarze G ó r n e j A u s t r i i . A u t o r b ę d ą c malarzem, grafikiem, a r ó w n o c z e ś n i e etno­ grafem, zaobserwowane przez siebie zjawiska u t r w a l a na planszach, wykonanych r ó ż n y m i technikami, z k t ó r y c h k a ż d a stanowi dokument tradycyjnych w y t w o r ó w dawnej k u l t u r y ludowej. Omawiana k s i ą ż k a ma 246 stron, z czego 12 przy­ pada na w s t ę p i zakończenie, opracowane przez dr Fr. Lippa, dyrektora Landesmuseum w Linzu. Ponadto 10 stron zajmuje indeks rzeczowy i spis ilustracji, na pozostałe zaś 224 s k ł a d a się 112 jednostronicowych tablic (w t y m 72 jednobarwnych i 40 kolorowych) oraz tyleż samo objaśnień do ilustracji. Całość ułożona jest w ten sposób, że na rozwarciu książki po prawej stronie mamy p l a n s z ę z rysunkami, a po lewej tekst z a w i e r a j ą c y me­ t r y k ę przedstawionych obiektów oraz d o k ł a d n y ich opis. M a t e r i a ł przedstawiony na planszach jest bardzo r ó ż n o r o d n y . Ilościowo p r z e w a ż a j ą zdecydowanie: archi­ tektura i wszystkie z w i ą z a n e z n i ą elementy. M a m y w i ę c : całe zagrody, pojedyncze domy i ich w n ę t r z a , stajnie, stodoły, spichlerze itd., drobny detal architektoniczny zdobiący te budynki, a t a k ż e k i l k a r o d z a j ó w studzien, p ł o t ó w czy suszarni do tytoniu. P r ó c z architektury świeckiej spotykamy też tablice, na k t ó r y c h są rysunki kaplic i drewnianych kościółków. Dużo uwagi poświęcił Kislinger meblom i s p r z ę t o m domowym. Niekiedy całą p l a n s z ę zajmuje jeden t y l k o przedmiot, j a k np. szafa, łóżko czy skrzynia. Na innych znajduje się ich k i l k a . Z w a ż n i e j s z y c h mebli i s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego należy w y m i e n i ć t u , oprócz wspomnianych już w y ż e j , różnego rodzaju stoły, ł a w y , Landesverlag 1963, str. 246, z tego zydle, k o ł o w r o t k i , półki na talerze, maglownice, k i j a n k i , faski, solniczki i t d . K i l k a plansz p o ś w i ę c o n y c h jest w y ­ łącznie pokazaniu rozmaitych form pieców, od zupełnie prostych, gdzie g ó r n a część pieca w formie p r o s t o p a d ł o ­ ścianu, ułożonego z kafli, spoczywa na drewnianej lub murowanej p o d s t a w i ę , aż do bardzo w y m y ś l n y c h , n a w i ą ­ zujących do stylu rokoko czy empire b ę d ą c y c h ozdobą świetlicy. Z p r z e d m i o t ó w u ż y w a n y c h w gospodarstwie na spec­ j a l n ą u w a g ę zasługują prasy do wina, k t ó r e na terenie P r z e d g ó r z a Alpejskiego (Alpenvorland) są szczególnie roz­ powszechnione w z w i ą z k u z d u ż ą u p r a w ą w i n n e j lato­ rośli. Prasy te, ze w z g l ę d u na s w ą bogatą d e k o r a c j ę sny­ cerską, r e p r e z e n t u j ą w y s o k ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . M a ł o stosunkowo miejsca zajmuje w omawianej książ­ ce strój ludowy, dziś już na terenie A u s t r i i b ę d ą c y w z u p e ł n y m zaniku. Zaledwie p a r ę plansz zawiera całe komplety u b i o r ó w , p r z e w a ż n i e przerysowanych przez autora ze starych fotografii. Z n a j d u j ą się t u r ó w n i e ż poszczególne części s t r o j ó w , jak np. paski, koszule, skarpetki itd. Z innych p r z e d m i o t ó w , k t ó r e Kislinger publikuje w swej pracy, w y m i e n i ć należy ciekawe ołtarzyki domowe, ś w i ą t k i z n a j d u j ą c e się we w n ę k a c h na z e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h d o m ó w oraz obrazy na szkle spotykane w miesz­ kaniach wiejskich i p r z y d r o ż n y c h kapliczkach. T r o c h ę marginesowo potraktowane zostały kute ozdob­ nie wyroby z żelaza. Z n a l a z ł y się w ś r ó d nich zawiasy, w y k ł a d k i przy zamkach oraz k i l k a p r z y k ł a d ó w żelaznych krzyżów nagrobnych i z kapliczek. Jeszcze słabiej repre­ zentowana jest ceramika, k t ó r a pokazana została na plan­ szy p r z e d s t a w i a j ą c e j o t w a r t ą szafę, gdzie oprócz glinia­ nych n a c z y ń z n a j d u j ą się r ó w n i e ż metalowe talerze, dzbanki i puchary. U z u p e ł n i e n i e książki s t a n o w i ą tablice p r z e d s t a w i a j ą c e przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i , a w i ę c maski, p i e r n i k i i in. We wszystkich rysunkach p o d k r e ś l a autor s t r o n ę de­ k o r a c y j n ą obiektu, k ł a d ą c nacisk na sposób zdobienia czy to s y n c e r k ą czy polichromią, w z g l ę d n i e j e d n y m i d r u ­ gim równocześnie. K s i ą ż k a Maxa Kislingera Alte bäuerliche Kunst jest w y d a w n i c t w e m albumowym, m a j ą c y m z a r ó w n o w y s o k ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , j a k i d o k u m e n t a c y j n ą , co zapewnia jej miejsce z a r ó w n o na b i u r k u badacza, j a k i w bibliotece kolekcjonera-amatora, zbierającego p i ę k n e w y d a w n i c t w a . Powodzenie, j a k i m książki Kislingera cieszą się w A u s t r i i i.poza jej granicami, wskazuje, że tego rodzaju w y d a w ­ nictwa są skutecznym n a r z ę d z i e m w akcji popularyzowa­ nia ludowej kultury. Zofia Cieśla-Reinfussowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a221385aca0e7eb1672db1dd46e8fb70.pdf 72e5c8c3ac84a034408a53d46f1d6f2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3218 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text l o s c a ł e j n a u k i i n a s z e k ł o p o t y ( i n a s z e o s i ą g n i ę c i a ) n i e są t y l k o t e o r i a m i n i e są d l a пае w d n i u d z i s i e j s z y m j e s z c z e z u p e ł n i e j a s n e . naszymi I kłopotami. Czy jednak wobec w s p o m n i a n y c h pluralizmów, relatywiz- t o s t a n o w i też k o l e j n y p r o b l e m b a d a w c z y , dla m ó w , różnic s t a n o w i s k f i l o z o f i c z n y c h etc. m o ż e m y przyjąć ogólną definicję e t n o g r a f i i ( l o g i i ) . N i e z a l e ż n i e o d d e f i n i c j i operacyjnych całej W nauki charakterystyczny współczesnej. t e j nieco obszernej wypowiedzi pominęłam wiele spraw, k t ó r e d l a p r o f i l u c z a s o p i s m a „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " są z n a c z n i e k a ż d y z n a s p o s i a d a taką ogólną definicję — j e s t o n a d r o g o w s k a ­ ważniejsze zem p y t a n i a , z g o d n i e z zasadą w s z e l k i c h przesłuchań, zostały umiesz­ naszych poczynań. D l a m n i e osobiście, poza wspomnianą od wspomnianych i może dlatego dotyczące ich d y r e k t y w ą b a d a n i a „ t e g o co d z i e l i i ł ą c z y " p r z y d a t n ą j e s t defi­ czone przez Redakcję n a końcu. Jest t o s p r a w a s z t u k i l u d o w e j , nicja, stosunku że etnografia (logia) jest t o n a u k a ogólna o kulturze, teorii kultury do t e o r i i s z t u k i , badań procesu twór­ która w s y s t e m i e n a u k pełni rolę analogiczną d o t e j j a k ą w n a u ­ czego, kach medycznych Sądzę j e d n a k , że musiałabym pełni i n t e r n a . W s w o i c h szczegółowych bada­ zmienności sztuki ludowej w świecie wypowiedzieć współczesnym. się n a t e n t e m a t n i a c h e t n o g r a f i a z a j m u j e się treściami k u l t u r o w y m i w y r a ż a n y m i odrębnie i o b s z e r n i e j . M o ż e d l a t e g o , że sądzę, że k ł o p o t y w t y m w przedmiocie różnych f o r m a c h przez różne u g r u p o w a n i a l u d z i w epokach. Analizując owe p r z y p a d k i etnografia się r ó ż n y m i t e o r i a m i , t y m s a m y m różnymi jednostkami instytucja, etc). ( l o g i a ) posługuje różnymi językami, i w t y m taksonomicznymi znaczenie różnych Relacje (wybór między kulturowy, wspomnianymi są p o w a ż n i e j s z e o d t y c h , o k t ó r y c h p i s a ł a m przed chwilą. P l u r a l i z m p o g l ą d ó w n a sztukę ludową w y d a w a ł m i się bowiem bardziej interesujący w okresie międzywojennym obecnie i n i e potrafię jeszcze odpowiedzieć n a p y t a n i e — niż dla­ czego ? prof, dr hab. Zbigniew Jasiewicz kierownik Katedry 1. O n a z w a c h kresie decyduje działalność Etnografii U A M dyscyplin naukowych, ich przedmiocie tradycja n a u k i i kraju, rzeczywista dyscypliny przejmowanie i rozwiązań działalność dyscyplin zaproponowanych gdzie i za­ współczesna Wydaje samych — g r u p y l u d z i zajmujących się tą dziedziną. pokrewnych, d l a uniknięcia d e z o r i e n t a c j i w p r o w a d z e n i e indziej p l i n y , obejmującej oraz dążenia do ukształtowania d y s c y p l i n y w k i e r u n k u u z n a n y m właściwy. i w p r z e d m i o c i e , w c z ę ś c i n a t o m i a s t są z w i ą z a n e z d z i a ł a n i a m i n a s m i się, że nasze p o l s k i e p e r y p e t i e z za nazwą wego, natrafia n a przeszkody i p r z e d m i o t e m u p r a w i a n e j p r z e z n a s n a u k i są d o b r y m p r z y k ł a d e m z atrakcyjności tak dającego różnorakich, w y m i e n i o n y c h Występuje kilka nazw i i n n y c h jeszcze, oddziaływań. nauki przy czym dwa terminy, od d a w n a u t r w a l o n e : e t n o g r a f i a i e t n o l o g i a , u ż y w a n e są w znaczeniach. R o z u m i e m y różnych je j a k o n a z w y „pełnej n a u k i " i wówczas j e d e n t e r m i n wyłącza d r u g i l u b też określamy n i m i e t a p y nia naukowego zacji), i w minów pozna­ (etap opisu i analizy; etap porównania i generali- tym w y p a d k u s t a j e m y p r z e d trudnością, k t ó r y z ter­ uznać jako obowiązujący dla dyscypliny. Pojawił się w archeologii popularność demonstrujemy lekceważenie założenia teoretyczne l u b też dla teorii. Przedmiotem naszych na jeden dane lansować w ramach jest najczęściej zjawisk grupa opis i kulturowych środowiskowa kalna, regionalna, charakterystyka w ramach czy grup głównie rzadziej tradycyjnych społecznych społeczno-zawodowa, etniczna), badań (rodzina, społeczność porównawcze lo­ badania jednej do np. mała strony niespecjaamato­ naukowych dyscyplin. Warto, zdecydowawszy jednali „etnologia", świadomość, są c z y n n o ś c i a m i M a ł o i s t o t n e są d l a m n i e o b a w y odkrywanie europej­ celem z i termin ten że wstępnymi działania i źródłami etnologii. małomiasteczkowych Realizowanym „archeografii" wynika posia­ Brak prac w y k o p a l i s k o w y c h przez i upowszechniać „etnograficzne" logii-—etnografii. i miejskich, nie tylko polskich i poziomu termin, chyba b a d a ń j e s t n i e t y l k o k u l t u r a społeczności w i e j s k i c h ale również skich, ale także pozaeuropejskich. kulturotwórcze. „socjografia" w ramach wyspecjalizowanych się auto­ źródło m . i n . opisu i kolekcjonerstwa, walory wyodrębnionego terminu z tradycyjnej działalności, biorąc rów) a z d r u g i e j z i n t e g r a c j i o b y d w u rodzajów p r a c i różne poważno listów (zakaz prowadzenia z n i m nowe perspektywy. Prowadzimy przyjmujemy wynikające dyscy­ poznania nauko­ z ograniczenia możliwości działania w t y c h zakresach spokojnie kierunkach, rodzajów etnograficznego zresztą zresztą również t e r m i n n o w y : a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i związane b a d a n i a w bardzo różnych obydwa konieczne poziomy n o m i i ' t y c h dwóch Korzystne jednej nazwy dawnych Praktyka nowych i również tematów o zanik przedmiotu badawcza w powroty zainteresowania, obrębie z nowymi wydaje etno­ dyscypliny, pytaniami się p o t w i e r d z a ć m ó j o p t y m i z m . W t r a k c i e prac własnych, n a t e r e n a c h zachodniej P o l s k i a więc w z n a c z n y m s t o p n i u z m o d e r n i z o w a n y c h , n i g d y n i e m i a ł e m p o c z u c i a , że z a b r a k n i e t e m a t ó w d l a e t n o g r a f a . poszerzyć nieco i zmodyfikować pojęcie kultury Wystarczy tradycyjnej, międzykulturowe, jeszcze rzadziej próba u s t a l e n i a p r a w czy zasad wskazując n a trwałość s p o n t a n i c z n y c h zachowań n a w s z y s t k i c h rządzących poziomach ogólności wynikać kulturą. Są i w różny to także sposób z nagromadzonych założone, są w zresztą oparciu o prawa o różnym odkrywane; mają stopniu one materiałów e m p i r y c z n y c h material empiryczny albo nauk zakresu pokrewnych, dyscypliny, z którymi podlegamy łatwo współpracujemy. fascynacji daleko w t y l e za i n n y m i d y s c y p l i n a m i społecznymi w zatrudnionych Powstają obawy, zwartości oraz siły auto­ Pozostaliśmy liczby i też sprawdzane. Stosunkowo mało u w a g i przywiązujemy do wypracowania nomicznego albo zakresie instytucjonalnej. czy d y s c y p l i n a nasza p o t r a f i zachować swoją rozwoju pliny inne nauki. Wewnątrz koniec źródła w wujemy raczej współpraca z jakimi boryka samej dyecypliny, niedostatek do naukami uporządkowane. działań premiuje W d e l i m i t a c j i , obser­ interdyscyplinarnych, jednakże etnologii refleksji n a d własnymi p r o b l e m a m i : i zakresem dyscypliny polskiej badań, porządkowania występuje dyskusji nad pojęć (nie m a i w naszym z n a ć m a ł a l i c z e b n o ś ć k a d r y i słabość i n s t y t u c j o n a l n a e t n o l o g i i — zadawane ale również w w dyscy­ słowników), d o s k o n a l e n i a m e t o d , studiów n a d teorią. D a j e o sobie środowiska się e t n o g r a f i a , skłonność między wewnętrznie „Czy dla w i e l u prac, m . i n . słownikowych t r z e b n e są z e s p o ł y . W nie bierze charakterze Poważniej prowa­ otnografii" ? Trudności, swe styki badań otoczeniu powstają raz p o r a z nastroje katastroficzne, są n i e t y l k o p y t a n i a „ C z y k r y z y s e t n o g r a f i i " ? interesujące z w i ą z a n e z z a c i e r a n i e m się g r a n i c n a s z e j w tej c h w i l i w nauce t e n d e n c j i d o przesadnej przedmiotem przez na w s t o s u n k u d o d y s c y p l i n sąsiednich. Co p r a w d a n i e m a k s z t a ł c i się l u b n i e j e s t j u ż j e d y n i e dzonych i syjne, a b y uwierzyć w trwałość p r z e d m i o t u e t n o l o g i i . traktuję o b a w y tożsamość a n a w e t c z y ją k i e d y k o l w i e k posiadała, c z y n i e p r z e ­ „aspektem" cywilizacyjnego t r a d y c j i z innowacją oraz t e g o co s p o n t a n i c z n e z t y m co r e f l e k ­ części jej mają dziejach wiście czy bibliograficznych po­ formułowaniu celów i z a k r e s u dyscypliny się n a j c z ę ś c i e j p o d u w a g ę k i e r u n k ó w i g r a n i c r z e c z y ­ przeprowadzonych prac ( n i e m a zresztą analiz na ten t e m a t ) l e c z w y b i e r a się b a d a n i a s z c z e g ó ł o w e l u b c e l e i z a k r e s p o 79 �p r o s t u się d e k l a r u j e . P r ó b o m ś w i a d o m e g o kształtowania p l i n y , a t a k i e są n i e w ą t p l i w i e p o t r z e b n e dyscy­ i n i e było i c h dotąd z b y t wiele, w i n n a towarzyszyć analiza dotychczasowego dorob­ „etnograficzne" może kulturotwórczym, pozostać nie w powinny dalszym zostać ciągu czynnikiem zaprzepaszczone. t r z e b n a jest pogłębiona i szerzej u p r a w i a n a refleksja Po­ metodolo­ g i c z n a umacniająca tożsamość e t n o l o g i i i r o z w o j u j e j działalności ku. 2. M i e j s c a , j a k i e z a j m u j e w e t n o g r a f i i p r o b l e m a t y k a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j n i e s p o s ó b o k r e ś l i ć ze w z g l ę d u n a z n a c z e n i e p r z e d ­ miotu, jakim jest s z t u k a i j e j społeczna recepcja. istotną dziedziną k u l t u r y religia, wiedza Sztuka ale n i e m n i e j i s t o t n a jest p r o d u k c j a , i t p . N a t o m i a s t można ocenić o w o miejsce p o d uwagę dotychczasowe biorąo d o k o n a n i a w badaniach n a d ludową kulturą artystyczną. W j e j w y n i k u n i e t y l k o zgromadzono źródła, dokonano dostarczono pisanych penetracji syntez piórem jest i ujęć wielu szczegółowych problemowych, etnografów, ale bogate dziedzin, n i e zawsze również oczekuję. N i e ż y w i ę o b a w o p r z e d m i o t n a u k i . B ę d z i e n i m n a d a l k u l t u r a t r a d y c y j n a , stawiać sobie można t y l k o p y t a n i e , c z y będzie t o n a d a l k u l t u r a „ l u d o w a " ? N i e ulega d l a m n i e wątpliwości, że długo jeszcze w s t r u k t u r z e w s z y s t k i c h poszukiwać sfer ,(ludowości" — k u l t u r y t r a d y c y j n e j i s p o n t a n i c z ­ nej w życiu l u d z i , bez względu n a i c h klasową i środowiskową przynależność. Zmniejszony zresztą spopularyzowano sztukę ludową i nieprofesjonalną. B r a k u j e jednakże n a g r u n c i e p o l s k i m p r a c „ e t n o l o g i c z n y c h " — ujęć p o r ó w n a w c z y c h i g e n e r a l i ­ zujących. społeczeństw w y s t ę p o w a ć będzie w jakimś s t o p n i u „ l u d o w e " . O b o k tego j e d n a k będziemy zostanie od ich naukowego d y s t a n s dzielący gromadzenie opracowania. ces u j e d n o l i c a n i a s i ę b a d a ń n a t e r e n a c h europejskich 3. E t n o g r a f i ę — e t n o l o g i ę wykorzystać widzę atrakcyjność jako swego naukę, która przedmiotu nadal dla pod­ i poza­ europejskich i integracja t y c h dwóch różnych kierunków badań etnologicznych; badań przewiduję rozszerzenie się polskich p o z a e u r o p e j s k i c h . M i m o u t r z y m a n i a się p o d e j ś c i a potrafi źródeł B ę d z i e i n t e n s y f i k o w a ł się p r o ­ relatywistycz­ nego i r o z p a t r y w a n i a k u l t u r w i c h l o k a l n y c h w y m i a r a c h , w ba­ daniach t y c h n i o zrezygnuje się z a n a l i z p o r ó w n a w c z y c h oraz t r z y m a n i a n i m z a i n t e r e s o w a n i a niespecjalistów, stanowiących n i e p r ó b dojścia d o k a t e g o r i i u n i w e r s a l n y c h . Realność t e g o w zasa­ tylko dzie ważnych współpracowników — dostawców t w o r z ą c y c h p o n a d t o społeczne z a p o t r z e b o w a n i e Walory etnologii, która poprzez działalność źródeł ale n a nasze prace. i zainteresowania optymistycznego uzależniam obrazu jednakże i możliwości od przyszłości aktywności, etnologii w wewnętrznej Polsce integracji etnologów. prof, dr hab. Mieczysław Porębski kierownik Katedry Historii Sztuki U J , historyk sztuki N A U K I 1. Z a i n t e r e s o w a n i e antropologicznymi HUMANISTYCZNE e t n o l o g i ą , a m ó w i ą c s z e r z e j -— n a u k a m i ze s t r o n y n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , historii sztuki, historii literatury i językoznawstwa, zwłaszcza zaznaczyło się w y r a ź n i e n a p r z e ł o m i e l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h i s z e ś ć d z i e s i ą t y c h . A ETNOLOGIA Jeszcze z a n i m (TEZY) dotarła d o nas z Z a c h o d u fala zainteresowania problematyką i p r o b l e m a m i antropologii strukturalnej, nieźlo obznajomieni z funkcjonnlizmem z koncepcjami Czarnowskiego byliśmy Malinowskiego czy wprowadzającymi pojęcia S a c r u m , N i e był t o m o m e n t p r z y p a d k o w y . Charakteryzują go t r z y nader i P r o f a n u m , C e n t r u m i P e r y f e r i i d o badań n a d przestrzenią i j e j i s t o t n e p r o c e s y , j a k i e dokonały się p o d r u g i e j w o j n i e podziałem w r e l i g i i i m a g i i . Bliżej już naszego czasu przypomnieć światowej: proces denazifikacji w drugiej połowie lat czterdziestych, proces należy destalinizacji proces pizez w drugiej połowie l a t pięćdziesiątych dekolonizacji, którego k u l m i n a c j a p r z y p a d a 1960. Oznaczają szeroko one w rozumianego moim wieku właśnie około przekonaniu X I X , który właściwy nie tylko e u r o p e j s k i e i m p e r i u m k o l o n i a l n e , ale pozostawił w swemu następcy — k a l e n d a r z o w o dramatyczne i określonemu roku koniec wiekowi X X k o n f l i k t y w e w n ę t r z n e , k t ó r o prz3'niosły w — konsek­ po dziś dzień Piwockiego niedocenione granic sztuki penetrowanie wielkiej i małej, ludowej i „uczonej", „amatorskiej" i „profesjonalnej", uniwer­ salnej i p r o w i n c j o n a l n e j . zbudował dziedzictwie uporczywe, Ksawerego Na t a k przygotowanym m n i e j p r z y p a d k u , rocepcja nie wychodzących ga wyglądała w e n c j i d w i e w o j n y ś w i a t o w e w r a z z i c h bezpośrednimi następstwa­ ze g r u n c i e nastąpiła, w m o i m p r z y n a j ­ propozycji środowisk antropologicznych, francuskich, przy Najpierw, był t o r o k 1960, w Paryżu, zwróciłem uwagę n a antropologizujących dziedzictwa z w i ą z a n i b y l i z n a d r e a l i z m e m ( b o t y m się w t e d y , szukając myślowych, w pierwszym jego podstaw rzędzie dziewiętnastowiecznego h i s t o - r y z m u i t o w o b u jego o d m i a n a c h — pożytywistyczno-ewolucyj- eseistów, wiecznego h i s t o r y z m u , zapowiadający która syntetyzowała myśleniu par penetracji n a teren n a u k , które wyrosły exellence historycznym, sztuki, historia literatury, ewolucyjnie jak właśnie rozumiane na historia językoznaws­ ЬлЛай i najpierw m i już część, f a s c y n u j ą c a stymulatorami podboju były świata tego myślenia. t u : rosnące od zakończenia o k . 1900 r. zainteresowanie k u l t u r a m i ludów pozaeuropejskich się współczesnej, a h i s t o r y c z n e j 2. I n s p i r a c j e postawy W 80 kultury rzędzie docierały wymienić do kolonialnego „prymitywnymi" strony, masowej nauk antropologicznych, antropologicznej pierwszym z jednej Dodatkowymi formowanie z drugiej. czy może lepiej nas różnymi t u należy inspiracje świątecznej drogami. własne. ze z n a k o m i t e g o Caillois Człowiek próba i wszelkiej przeniknięcia innej sacrum, dotychczasowe wyniki instytucją eseju o Bataille malowidłach mechaniki szczególnie rytualno-wojennego, monachiczno-próżniaczego, „ekonomiki inspirujące charyzmatyczno-ekspansywnego, „neopotlaczowego" na badań (i — potlaczo- produkcyjno-kumulacyjnego, lucyjno-proletariackiego, zbrojeń Przeklęta cyklicznej, ukazanie jej historycznych mutacji w kulturach t y p u eskalacji święta (transgresji). transgresji w optyce co b y ł o d l a m n i e „gra­ Roger zbliżyła t o o p u b l i k o w a n a już p o w o j n i e , w r . 1 9 4 9 , konsumpcji" i — wego, — trzydziestych i nad przekroczenia przedtem uformowały zasięgiem latach książka i ukierunkowywała świątecznego w Lascaux) poza jego etnologiczuo-etnograficznych funkcją (znany przedwojenna t w o — p r o b l e m a t y k i i m e t o d y d y s c y p l i n antropologicznych, które się w Caillois, Georges Bataille i M i c h e l Leiris. D o mnie stworzył w a r u n k i którzy n i c y współczoaności" zajmowałem). B y l i t o , przypomnę — nej i d i a l e k t y c z n o - r e w o l u c y j n e j . T e n właśnie k r y z y s dziewiętnasto-, się zresztą już wcześniej, dro­ następująco: m i . L i k w i d a c j a n a j b a r d z i e j d r a s t y c z n y c h przejawów całego tego musiała przynieść z sobą z a c h w i a n i e głów­ czym kosmicznych wreszcie, •— rewoopartego dodalibyśmy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13c3931641738136fe926a60d8dcadf6.pdf aa938828408fad5204e11fbc99770bbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5169 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource etnologia ukraińska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4794 Title A name given to the resource Etnologia ukraińska: od etnologii "etnicznej"do narodowej / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 II. POGLĄDY I OPINIE ETNOLOGIA UKRAIŃSKA: OD ETNOLOGII „ETNICZNEJ" DO NARODOWEJ W czasie krótkiego, na przełomie czerwca i lipca 2006 roku, pobytu we Lwo­ wie i Kijowie, interesowały mnie, poza głównym celem wyjazdu, jakim było gromadzenie materiałów do studiów nad historią polskiej etnologii, zmiany w etnologii ukraińskiej po uzyskaniu przez ten kraj niepodległości w roku 1991. Etnologia ukraińska sprzed roku 1991, mimo pewnych atrybutów państwa przy­ sługujących Ukrainie jako republice związkowej w ramach Związku Radzieckie­ go, nosiła charakter głównie nauki regionalnej lub etnicznej. Miała ograniczone możliwości decydowania o swoim rozwoju, była wmontowana w system nauki radzieckiej, koncentrowała się na kulturze ludowej najliczniejszej w republice grupy etnicznej. Przemiany polityczne stworzyły warunki przejmowania przez tę dyscyplinę cech etnologii narodowej. Oznaczało to powiązanie z potrzebami i aspiracjami narodu jako suwerennego podmiotu władzy w państwie, funkcjo¬ nowanie w ramach narodowych instytucji budowanych przez to państwo, posłu¬ giwanie się narodowym językiem, przejęcie odpowiedzialności za rozwój dy¬ scypliny, włącznie z kształceniem w jej zakresie i nawiązywanie bezpośrednich kontaktów z nauką światową. Odpowiedzi na pytanie o charakter i kierunek zmian poszukiwałem w trakcie spotkań z pracownikami odwiedzanych instytucji etnologicznych: instytutów Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i katedr etnologii uniwersytetów we Lwo¬ wie i Kijowie. Prowadziłem rozmowy, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe, z pracownikami i Dyrekcją Instytutu Ludoznawstwa (Institut Narodoznavstva) Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie (dyrektor: prof. S. Pavluk), Dyre­ kcją i Radą Naukową Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M.T. Rylskiego (Institut Mistectvoznavstva, Fol'kloristiki ta Etnologii) tejże Akademii w Kijowie (dyrektor: prof. G. Skripnik) oraz z zespołami Katedry Etnologii Uniwersyte­ tu im. I . Franko we Lwowie (kierownik: prof. R. Silecki) i Katedry Etnologii i Krajoznawstwa Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijowie (kierownik prof. M . Grimicz). Ważnym źródłem mojej wiedzy były ponadto najnowsze publika­ cje. Wszystkim kolegom — etnologom ukraińskim, którzy informowali mnie o współczesnych pracach w ramach ukraińskiej etnologii i wskazali odpowied¬ nią literaturę — serdecznie dziękuję. �Zbigniew Jasiewicz 170 Wyraźny był po roku 1991 rozwój instytucjonalny etnologii na Ukrainie. Sprzyjała temu rozwojowi świadomość roli kultury ludowej w kształtowaniu ukraińskiej kultury narodowej, co pozwoliło np. na wprowadzenie programu „Ludoznawstwo" do szkół podstawowych i wydanie w nakładzie wieluset tysię­ cy egzemplarzy podręcznika Ukrains'ke narodoznavstvo , przygotowanego pod red. S. Pavluka. Kultura ludowa jest zresztą szeroko obecna w kulturze współ­ czesnej (popularność wzornictwa ludowego w architekturze, dekoracji miejsc publicznych, grafice, odzieży noszonej współcześnie), a jej kolekcjonowanie popularne (uznanym kolekcjonerem sztuki ludowej jest m.in. prezydent Wiktor Juszczenko). Pomocą była również aktywność etnologów w życiu publicznym: kulturalnym, społecznym i politycznym, mająca zresztą swoje wzory w działal¬ ności w przeszłości takich uczonych jak Paweł Czubiński, autor słów hymnu na­ rodowego, lub Iwan Franko, zaangażowany w pracach społecznych i w polityce. W roku 1992 dotychczasowy Oddział Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M . Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie uzyskał status oddziel­ nego Instytutu Ludoznawstwa tejże Akademii, zachowując w swojej strukturze Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Instytut powołał w roku 1995 dwumiesięcznik „Narodoznavći zośiti" (ukazujące się pod red. S. Pavluka), jed¬ no z dwóch najważniejszych dzisiaj czasopism etnologicznych na Ukrainie. Roz¬ wija się Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M . Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie, który swoją obecną nazwę przyjął w roku 1991, a swój początek wywodzi z powstałego w roku 1936 Instytutu Folkloru Ukraińskiego. Instytut mieści w sobie m.in. Zakład Etnologii, Zakład Folklorystyki Ukraiń­ skiej, Pracownię Sztuki i Folklorystyki Zagranicznej, a także bogatą bibliote¬ kę i archiwum. Wydaje, razem z Uniwersytetem w Kijowie i Międzynarodową Asocjacją Etnologów Ukraińskich, wychodzące od roku 1957 czasopismo „Narodna tvorcist' ta etnografia" (red. prof. G. Skripnik). Obydwa Instytuty pracują nad bibliografią etnologii ukraińskiej oraz nad niezwykle istotną w tamtejszych warunkach terminologią naukową w języku ukraińskim, szczególnie ważną w nauczaniu etnologii. Nowym zjawiskiem jest powołanie samodzielnych katedr uniwersyteckich: Katedry Etnologii na Uniwersytecie im. I . Franko we Lwowie, utworzonej w roku 1995 z podziału dotychczasowej Katedry Historii i Etnografii Ukrainy oraz Katedry Etnologii i Krajoznawstwa Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijo­ wie, publikującej interesującą serię wydawniczą „Etnićna istoria narodiv Evropi" (wydanych już zostało 21 zeszytów). Jedynie te dwie katedry kształcą studentów etnologii, nadając im dyplomy magistra lub „specjalisty" z zakresu etnologii. Ka¬ tedry mające w swojej nazwie etnologię lub etnografię, o charakterze placówek usługowych, istnieją ponadto na uniwersytetach w Odessie (Katedra Archeol 1 W zapisie nazw instytucji, nazwisk autorów oraz tytułów prac w języku ukraińskim zastosowa­ łem system transliteracji zgodny z normą międzynarodową ISO 9:1995, przyjęty przez Polski Komitet Normalizacyjny. �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 171 logii i Etnologii), Czerniowcach (Katedra Średniowiecza i Etnologii), Iwano-Frankowsku, Użgorodzie (tu prof. M . Tivodar). Niektóre z tych katedr stały się ośrodkami interesujących prac badawczych, kwestionując przyjętą i utrwaloną w Imperium Rosyjskim i później w ZSRR zasadę, że uczelnie wyższe są po­ wołane do uprawiania głównie dydaktyki. Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, niezwykle tam rozbudowana, dysponująca ponad 200 instytutami, może stracić również pozycję autonomicznego „ministerstwa nauki". W czasie mojego poby­ tu w Kijowie, pod koniec czerwca 2006 roku, środowisko Akademii protesto­ wało przeciwko wprowadzeniu zasady finansowania badań za pośrednictwem Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy. Kształcenie kadry naukowej odbywa się poprzez studia „aspiranckie" (przygotowujące do napisania i obrony pracy „kandydackiej") oraz „doktorskie", mające na celu uzyskania stopnia naukowego doktora, porównywalnego z naszym stopniem doktora habilitowanego. Prowadzą je instytuty Akademii Nauk i uniwersytety. Prawo do nadawania stopni z zakresu etnologii posiada, obok Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii w Kijowie i Instytutu Ludoznawstwa we Lwowie, także Rada Naukowa Wydziału Histo¬ rycznego Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijowie, w ramach którego pracuje wymieniona już Katedra Etnologii i Krajoznawstwa. Przed rokiem 1991 Instytut w Kijowie mógł nadawać stopnie naukowe jedynie z folklorystyki, etnologowie zdobywali te stopnie w Mińsku, Leningradzie i w Moskwie. W ramach demokratycznego państwa uzyskały możliwość działania również samorządowe organizacje etnologów, m.in. Miźnarodna Asociada Ukrains'kih Etnologiv; organizacje te jednak nie ustabilizowały się i dotąd nie uzyskały po¬ ważnego, ogólnoukraińskiego znaczenia. Na czoło zainteresowań naukowych etnologów ukraińskich wysunęły się dwa obszerne zagadnienia, a mianowicie problemy etnogenezy i konsolidacji naro¬ dowej Ukraińców oraz kultury Ukraińców i Ukrainy. Etnogenezie poświęco¬ nych zostało wiele książek i artykułów, z których najważniejszymi są Etnićna ta etnokulturna istoriá Ukraini, t. 1, red. G. Skripnik, Kiiv 2005, zaplanowana jako wydawnictwo trzytomowe oraz S. Pavluka Etnogeneza ukrainciv: sproba teoretićnoi kon'strukii, L'viv 2006. Pod redakcją tego ostatniego przygotowy­ wana jest także czterotomowa praca Etnogenez ta etnićna istoriá naselenná ukrains'kih Karpat, której tom 1 ukazał się we Lwowie w roku 1999. Powstanie demokratycznego państwa sprzyja nie tylko studiom nad kształtowaniem się etnonarodu, ale również narodu obywatelskiego (por. A. Kolodij, Do pitanná pro sutnist' sláhi i stadii formuvanná gromadáns'koi nacii v Ukraini, „Narodoznavći zośiti" nr 5/6, 2004). Duże zainteresowanie budzi także struktura etniczna Ukra­ iny (por. V. Naulko, Hto i vidkoli zive v Ukraini, Kiiv 1998). Podobnie, obok studiów nad kulturą Ukraińców (tu przede wszystkim trzytomowa monografia historyczno-etnograficzna Ukrainci, z której ukazał się t. 2, pod red. G. Skripnik, Kiiv 2005), wydano liczne opracowania dotyczące wszystkich mieszkań¬ ców Ukrainy, np. Kul 'tura i pobut naselenná Ukraini, red V. Naulko, Kiiv 1991, �172 Zbigniew Jasiewicz 1993 oraz Etnografia Ukraini, red. S. Marćuk, L'viv 2004. Liczne są obecnie prace poświęcone mniejszościom narodowym i etnicznym. W badaniach nad kulturą Polaków żyjących na Ukrainie szczególnie zasłużona jest L. Wahnina, która wydała Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, Kiiv 2002, a ostatnio Bajki pol­ skie (patrz recenzja w tymże tomie „Ludu") oraz opublikowała wiele artykułów, m. in. „Sućasna folklorna kulturapolákiv Ukraini, „Vsi mi diti tvoi, Ukraino! Informacijno-metodićnij zbirnik" nr 6, Kiiv 2001. Polakami zajmują się tak­ że inni badacze, np. O. Kalakura w artykule Teoretiko-metodologićni zasadi istoriko-etnopolitologićnogo doslidzenná pol's'koi menśini v Ukraini XX st., w: „Etnićna istoriá narodiv Evropi" nr 21, 2006. Znaczenie problematyki etnicznej każe badaczom ukraińskim zwracać uwagę na mentalne aspekty przynależno­ ści do grupy etnicznej (np. M . Grimie, Tradicijnij svitoglád ta etnopsihologićni konstanti ukrainciv. Kognitivna antropologia, Kiiv 2000), prowadzić studia nad etniczną symboliką kultury materialnej (tu prace T. Kosminy nad symboliką stro­ j u i budownictwa), wyodrębniać i zajmować się etnopolitologią „etnokonfliktoznawstwem", a nawet trudno przetłumaczalnym etnoderzavoznavstvem. Nadal rozwijane są studia historyczno-etnograficzne nad tradycyjną kulturą wiejską. Do najważniejszych monografii z tego zakresu należą prace: M . Tivodar, Tradicijne skotarstvo ukrains'kih Karpat drugoipolovini XIX—persoipolovini XX st., Użgorod 1994 i M . Grimie, Zvicajeve civil'ne pravo ukrainciv XIX — poćatku XX stolittá, Kiiv 2006. Liczne są monografie regionów etnograficznych, m.in. Łemkowszczyzny, Polesia, Chełmskiego i Podlasia. Podejmuje się prace nad etnografią komunizmu, np. O Stasük, Etnografia golodomoru na Podili, w: „Etnićna istoriá narodiv Evropi" nr 19, 2005. Etnologowie ściśle współpra­ cują z folklorystami — folklor słowny ceniony jest jako podstawa i świadectwo żywotności języka ukraińskiego. Warta uwagi jest próba folklorystycznej regio¬ nalizacji Ukrainy R. Kireiva, 13 fol'klornih regioniv Ukraini, L'viv 2002. Jed¬ nym z przykładów interesującego podejścia do studiów nad folklorem, osadzo¬ nym w kontekście życia społecznego wsi i osobowości respondentów, jest praca O. Briciny i I . Golovahy Prozovij fol'klor sela Ploske na CernigivSini. Teksty ta rozvidki, Kiiv 2004. Pojawiają się próby objęcia badaniami etnologicznymi zjawisk współczesnego życia codziennego, choć w tym zakresie etnologia ustę¬ puje socjologii i kulturologii. Nie dostrzegłem jednak, w przejrzanej literaturze, studiów nad niezwykle interesującym poznawczo i ważnym dla ukraińskiej wsi procesem przechodzenia od systemu życia i gospodarki kołchozowej do indywi¬ dualnych gospodarstw rolnych, związanym z wieloma trudnościami tak natury technicznej, jak i psychicznej, odbywającym się w warunkach pauperyzacji lud¬ ności wiejskiej. Natomiast etnologowie i folkloryści ze Lwowa i Kijowa zajęli się badaniami nad dokumentacją kultury i zjawisk życia społecznego na terenach objętych skutkami katastrofy w Elektrowni Atomowej w Czarnobylu. Nadal tylko w bardzo skromnym zakresie podejmowane są prace nad społecznościa¬ mi pozaeuropejskimi i brakuje wykładowców z etnologii powszechnej. Nowe �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 173 są także rozważania nad metodami i teorią etnologii, nie uprawiane w zasadzie przed rokiem 1991 na terenie Ukrainy, obecnie podejmowane przez nielicznych badaczy (np. M . Tiyodar, Etnologia, Użgorod 1998, 2004, oraz M . Grimie, Me­ tod, metodika ta metodologia v sućasnij etnologićnj nauci, w: „Etnićna istoria narodiv Evropi" nr 21, Kii'v 2006. Nie wydaje się tłumaczeń na język ukraiński, poza niektórymi pracami C. Levi-Straussa, klasycznych i współczesnych dzieł antropologii światowej; potrzeby z tego zakresu zaspokajają przekłady na język rosyjski. Sytuacja po roku 1991 sprzyjała rozwojowi studiów nad historią etnologii ukraińskiej, dostarczających przecież legitymizacji dyscypliny i wyznaczników jej tożsamości oraz podstaw integracji środowiska etnologicznego. Zwrócono się zarówno do dziejów etnologii w XIX, jak i X X wieku. Wiele publikacji poświę¬ cono początkom zainteresowań ludoznawczych i zasłużonym „założycielom" et¬ nologii, rozwijanej przecież w trudnych warunkach braku państwa i podziału oraz przynależności terytorium etnicznego Ukraińców do różnych państw: Imperium Rosyjskiego, Imperium Habsburgów, Związku Radzieckiego i Polski, a także konfliktów etniczno-wyznaniowych. R. Kirćiv opublikował pracę Etnografićnofol'kloristićna didl'nist'„Rus'koi trijci", Kii'v 1990, zorganizowano wiele kon¬ ferencji i opublikowano wiele artykułów poświęconych wybitnym uczonym — prekursorom współczesnej etnologii ukraińskiej: P. Czubińskiemu, N . Sumcowowi, F. Wowkowi, I . France, W. Hnatiukowi i innym. O. Sapelak przedsta¬ wiła Etnografićni studii v Naukovomu Tovaristvi im. Sevćenka (1898-1939 r.), L'viv 2000, z jego Komisją Etnograficzną niezwykle ważną, w niektórych latach, jako ośrodek ogólnoukraińskich badań etnologicznych. Studia nad historią etno¬ logii ukraińskiej objęły także przeszłość w czasach radzieckich. Wymienić warto z tego zakresu prace: V. Borisenko, na temat tragicznych dla etnologii ukraiń­ skiej lat 20. i 30. X X wieku, Narisi z istorii ukrains'koi etnologii 1920-1930 rokiv, Kii'v 2002, oraz wpływu ideologii przyjmowanej w Związku Radzieckim na koncepcje etnologiczne i folklorystyczne R. Kirćiva „Raddnskij folklor" — real'nist'ćifikcia?, „Narodoznavći zośiti" nr 5/6, 2004. Ostatnio ukazało się po¬ nadto syntetyczne opracowanie historii etnologii ukraińskiej przygotowane przez R. Kirćiva i V. Gorlenko, do którego autorowi tego tekstu nie udało się j ednak dotąd dotrzeć. Znamienna jest pozytywna ocena, w ramach rozważań nad dziejami etno¬ logii ukraińskiej, wkładu ludoznawców i etnologów polskich w poznanie kul¬ tury Ukrainy. Zapoczątkowana ona została zresztą, już przed laty, książkami V. Uzvenko, Ukrains'ka narodnapoetićna tvorćist' u pol's'kij fol'kloristici, Kii'v 1961 i Z. Boltarović, Ukraina v doslidźenndh pol's'kih etnografiv XIX st., Kiiv 1976. Dostrzega się i docenia współdziałanie ukraińskich i polskich etnolo­ gów, czego świadectwem są choćby prace: Muzićnij folklor zPolissd u zapisah F. Kolecci ta K. Mosinskogo, red. S. Grica, Kii'v 1995; R. Kirczyw, Związek uczo­ nych ukraińskich z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, „Lud" t. 80, 1996, oraz �174 Zbigniew Jasiewicz V. Ûzvenko, I. Franko: ukraïnns'kopol's'kï fol'kloristicnïwzaêmini, w: Ukraïns'ko pol's'ki kul'turni vïdnosini XIX-XX stolïttâ, Kiïv 2003. Prace polskich dokumentalistów i badaczy kultury ukraińskiej są obecnie szeroko wykorzystywane, a działalność polskich instytucji etnologicznych, np. Zakładu Etnologii Uni­ wersytetu Jana Kazimierza, włączana jest do dziejów poznawania tej kultury i rozwoju etnologii na terenie Ukrainy (por. V. Bilous, Etnografïcnï doslïdzennâ na zahïdnoukraïnskih zemlïâh u tretïj cvertï XIX st., L'viv 2000 i S. Makarćuk, Etnologïâ u L'vïvs'komu universitetï, w: Etnïcna kul 'tura ukraïncïv, L'viv 2006). Ważna jest także współpraca z etnologami ukraińskimi nad odkrywaniem no­ wych źródeł do historii polskich zainteresowań etnograficznych, np. odnalezie­ nie zapomnianych rysunków strojów ludowych (Zapomniane skarby. Stroje ludo­ we Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, oprac. A. Błachowski, R. Czmełyk i L. Bułhakowa-Sytnyk, Lwów-Toruń 2002). Współczesna etnologia ukraińska realizuje jakże uzasadnioną tezę głoszącą ko¬ nieczność integralnego traktowania kultury i historii badań w ramach terytorium, obejmującego wszystkie grupy etniczne na nim zamieszkałe. Istotne zmiany, po przekształceniu się Ukrainy w niepodległe państwo, po¬ jawiły się w kontaktach etnologii ukraińskiej z nauką światową. Były one ogra¬ niczane uprzednio głównie do slawistyki, a w jej ramach także folklorystyki, dla której Kijów od dawna był ważnym ośrodkiem badawczym. To ukraińskie instytucje naukowe i uczeni ukraińscy stali się obecnie organizatorami i realiza¬ torami tych kontaktów. Podjęto współpracę z ukraińskimi instytucjami za gra¬ nicą i badania nad Ukraińcami w diasporze. Na Ukrainie zwoływane są liczne konferencje naukowe z udziałem uczestników z zagranicy, a uczeni ukraińscy wyjeżdżają na takież konferencje poza krajem. Publikują oni w zagranicznych wydawnictwach, w tym rosyjskich (m.in. przygotowanie monograficznego tomu Ukraińcy, red. N.S. Polisćuk i A.P. Ponomarev, Moskva 2000, wydanego w serii „Narody i kul'tury" Instytutu Etnologii Rosyjskiej Akademii Nauk), a tak­ że polskich (choćby w „Ludzie"). Przyjmują do druku w swoich czasopismach artykuły zagranicznych kolegów, m.in. z Polski (np. E. Pietraszka, Z marsrutnoï ekspediciï po ukraïns'nskomu Polissi, „Narodoznavći zośiti" nr 1/2, 2004; kil­ ka artykułów L. Mroza i innych polskich etnologów w nr. 3/4 z 2005 roku te­ goż czasopisma poświęconym Romom oraz Z. Jasiewicza, Rozvitok sucasnoï etnologïï v Pol'Sï, „Narodna tvorcist' ta etnografia" nr 4, 2002. Przygotowywane są obecnie trzy zeszyty czasopisma „Narodna tvorcist' ta etnografia", które będą prezentować dorobek etnologii francuskiej, węgierskiej i polskiej. Etnologowie ukraińscy uczestniczą w wielu międzynarodowych organizacjach naukowych, w tym w Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (od roku 1993 funkcję Sekretarza Generalnego Komisji pełni prof. S. Pavluk) oraz w Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore, zapewne ze względu na ważną rolę w nim folklorystyki; dotąd jednakże nie ma Narodowej Delegacji Ukrainy w Radzie Stałej International Union of Anthropological and Ethnologi- �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 175 cal Sciences. Zawiązywana jest coraz ściślejsza współpraca z nauką polską, która uzyska lepsze warunki rozwoju po podpisaniu przygotowywanych umów między Instytutem Sztuki, Folklorystyki i Etnologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie a Instytutem Archeologii i Etnologii PAN oraz między Instytutem Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie a Instytutem Etno¬ logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zdaję sobie sprawę z ograniczonego zasobu materiałów, którymi dysponowa¬ łem oraz skrótowości w przedstawieniu problematyki etnologii ukraińskiej. Obraz jest jednakże wyrazisty, etnologia ta jest ważna i interesująca na mapie naukowej Europy. Jest dyscypliną o bogatej tradycji narodowej i dobrze w tej tradycji osa¬ dzoną, dysponuje rozbudowaną strukturą instytucjonalną i wieloma ośrodkami oraz licznymi i dobrze przygotowanymi badaczami, realizuje docenianą funk¬ cję edukacyjną, prowadzi wielokierunkowe badania na terenach podlegających istotnym i interesującym poznawczo procesom społeczno-kulturowym, wydaje wiele prac, coraz aktywniej uczestniczy w międzynarodowym życiu naukowym oraz uzyskuje status etnologii narodowej. Współdziałanie ukraińskiej i polskiej etnologii, poprzez wymianę badaczy i publikacji, a przede wszystkim wspólne programy badawcze, mające uzasadnienie tak w przeszłości, jak i wielu wspól¬ nych problemach teraźniejszości, będzie korzystne dla obu tych etnologii. Zbigniew Jasiewicz �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea126cf688c816f0644545f157a6a6c5.pdf 9171d07484490b42fdc621c45072d3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1214 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1120 Title A name given to the resource Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.189-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ETNOLOGII UNIWERSYTETU I M . A. MICKIEWICZA W POZNANIU Poznański Instytut Etnologii prowadzi prace w zakresie historii i teo­ r i i kultury, etnografii Polski oraz etnografii Europy i krajów pozaeuro­ pejskich. I . S t u d i a z h i s t o r i i i t e o r i i k u l t u r y . 1. W ramach tego zagadnienia prof, dr Józef Burszta przygotowuje monografię problemo­ w ą będącą rezultatem studiów historyczno-kulturowych nad kształto­ waniem się warstwy chłopskiej i kultury chłopskiej w społeczeństwie polskim w poszczególnych okresach historycznych, ze szczególnym uwz­ ględnieniem związków zachodzących między kulturą chłopską a kulturą narodową oraz roli tradycji ludowej we współczesnym życiu społeczeń­ stwa. I . 2. Pod kierunkiem doc. dr hab. Zofii Staszczak przygotowywany jest zespołowo „Słownik pojęć etnologicznych". Opracowano listę 467 haseł uwzględniającą terminy ogólne występujące w naukach etnologicz­ nych, a pomijającą hasła poglądowe dotyczące poszczególnych zjawisk Tcultury ludowej. „Słownik" nie obejmuje również: etnonimów, biogra­ m ó w , wykazów instytucji i wydawnictw etnograficznych. Podstawowe, roboczo wyodrębnione dziedziny,. które wchodzą w zakres „Słownika", to: 1) etnologia i dyscypliny pokrewne; 2) podstawowe kierunki, szkoły i metody etnologiczne; 3) przedmiot badań nauk etnologicznych; a — kultura, b — struktura i organizacja społeczeństw „prostych". Ukończe­ nie prac zaplanowano na rok 1983, wydanie — na 1984. I . 3. Mgr Elżbieta Goździak przygotowuje rozprawę doktorską na temat „Komunikowanie niewerbalne. Próba analizy semiotycznej". Cel dysertacji jest dwojaki. Po pierwsze, biorąc pod uwagę brak zaintereso­ wania problemem komunikowania niewerbalnego na gruncie etnografii polskiej oraz znikomą ilość prac obcych dotyczących tego tematu tłuma­ czonych na język polski, autorka pragnie przedstawić stan badań w za­ kresie interesującego ją tematu, zaprezentować podejście metodologiczne i spory terminologiczne dotyczące definicji komunikowania niewerbal­ nego. Po drugie, przyjąwszy założenie o potencjalnie komunikacyjnym charakterze wszystkich zachowań człowieka, autorka zamierza podjąć próbę analizy semiotycznej wybranych zachowań pozajęzykowych. Ta �190 ZBIGNIEW JASIEWICZ część pracy opiera się na własnych obserwacjach autorki poczynionych w sytuacjach krzyżowania się kultury amerykańskiej i polskiej (badania przeprowadzono w latach 1980-1981 na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Polsce, w amerykańskiej klasie średniej i wśród pol­ skiej inteligencji). W zakończeniu pracy autorka zamierza wskazać na możliwość praktycznego wykorzystania badań nad komunikowaniem nie­ werbalnym (np. w nauce języków obcych). I I . E t n o g r a f i a P o l s k i . 1. Pod kierunkiem prof. dr. J. Bursz­ ty prowadzone są zespołowe badania dotyczące przemian kultury wsi w ostatnim 20-leciu na ziemiach zachodnich (na przykładzie 6 wsi ko­ szalińskich). Badania te prowadzone są od 1981 r. Ich terenem są wsie' spenetrowane przed 20 laty i zanalizowane w oddzielnej monografii. Ich celem jest uchwycenie zachodzących zmian. Obejmują one zmiany ekologiczno-krajobrazowe, zasoby i formy gospodarowania, powiązania ekonomiczne wsi ze strukturami ponadlokalnymi, rolę tradycji w życiu społeczności wiejskich, uczestnictwo w kulturze w porównaniu z trady­ cyjną aktywnością kulturową i in. Efektem prac ma być odrębna publi­ kacja opracowana przez zespół. I I . 2. „Stan i przeobrażenia rodziny polskiej w latach 1976-1985". Problem węzłowy W. 11. 9: „Rodzina jako środowisko kulturowe". Prace prowadzi 6-osobowy zespół kierowany przez prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza. Terenem badań jest województwo poznańskie. Ich bazą źród­ łową są materiały pochodzące z wywiadów i obserwacji. Prace prowa­ dzono w latach 1982-1984. Ich zakończenie przewiduje się na rok 1985. I I . 3. Doc. dr hab. B. Linette podjął próbę przedstawienia specyfiki regionu rzeszowskiego w zakresie folkloru muzycznego. W latach 70-tych prowadzone były badania terenowe. Zakończenie prac przewidziane jest na 1985 r. I I . 4. Mgr Michał Buchowski przygotowuje rozprawę poświęconą ma­ gii, jej funkcjom i strukturze, poruszając problemy anaHzy historycznej form magii, jej typów, struktury wewnętrznej i funkcji pełnionych przez praktyki i przekonania magiczne w całokształcie praktyki społecznej. Bazę źródłową stanowią opisowe materiały etnograficzne, opracowania teoretyczne dotyczące światopoglądu, literatura metodologiczna, mate­ riały terenowe. Zamierzeniem autora jest rekonstrukcja stanu pierwot­ nego magii i jej zmiany po dzień dzisiejszy. I I . 5. Mgr Jacek Bednarski prowadzi • prace nad uczestnictwem ro­ dziny w kulturze i zróżnicowaniem rodzinnych środowisk kulturowych w Poznańskiem. Praca ma w znacznym stopniu charakter empiryczny. Opiera się ona na badaniach terenowych, które przeprowadzono w latach 1979-1980 w woj. poznańskim wśród 300 rodzin zamieszkałych w 3 t y ­ pach środowisk: wielkomiejskim, urbanizowanyrti i wiejskim (badania te prowadzone są w ramach projektu europejskich badań porównawczych „Kultura"). Bazę źródłową stanowi 600 ankiet oraz 80 wywiadów pogłę- �INSTYTUT ETNOLOGII W POZNANIU 3 91 bionych. Prace badawcze rozpoczęto w 1979 r. Zakończenie — rok 1983. I I . 6. ,,Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski" — cel: kartograficzne przedstawienie zjawisk z zakresu kultury materialnej, du­ chowej i społecznej, a także zagadnień dialektologii. Prace prowadzi zes­ pół pod kierunkiem prof. dr. J. Burszty: doc. dr B. Linette i dr A. Brencz. Bazą są materiały terenowe zebrane w 105 wsiach według siatki punk­ tów, na podstawie kwestionariusza łącznego; 2 tomy (językoznawczy i et­ nograficzny) - j - 2 suplementy etnograficzne (łącznie 2015 pytań). I I . 7. Dr Andrzej Brencz prowadzi prace nad teoretycznymi i meto­ dologicznymi aspektami monografii regionu. Na przykładzie materiałów etnograficznych dotyczących Wielkopolski zamierza ukazać niektóre za­ łożenia teoretyczno-metodologiczne etnograficznych monografii regional­ nych, podjąć próbę nowych rozwiązań i określić ich znaczenie praktycz­ ne. Bazą źródłową są materiały „Atlasu języka i kultury ludowej Wiel­ kopolski". Badania rozpoczęto w 1981 г., a ich zakończenie przewidziane jest na rok 1986. I I I . E t n o g r a f i a E u r o p y . 1. Doc. dr hab. Z. Staszczak podjęła próbę charakterystyki aktualnego stanu zachowania i zróżnicowania tra­ dycyjnych odrębności kulturowych narodów europejskich ryjących w państwach o niesłowiańskiej większości ze względu na uwarunkowania i nawarstwienie ich składu etnicznego w przeszłości i teraźniejszości. Przygotowywana jest praca pt. „Zarys kultury pozasłowiańskich ludów Europy". Planowane jest uzupełnienie jej przez współautora-socjologa o charakterystykę procesów narodotwórczych w omawianych kulturach. I I I . 2. Prof. dr hab. Z. Jasiewicz prowadzi prace w zakresie zagad­ nienia „Aktywność kulturalna w ramach rodziny. Europejskie badania porównawcze". Badaniami objęto problem tradycji w kulturze rodziny, uwzględniając europejskie badania porównawcze (w wybranych krajach Europy). Bazę stanowi literatura oraz materiały z badań terenowych przeprowadzonych w latach 70-tych i początku lat 80-tych. Termin za­ kończenia — 1984 r. I I I . 3. Mgr Jacek Bednarski prowadzi prace nad zagadnieniem „Mię­ dzy miejskim a wiejskim stylem życia rodziny. Rodzina na obszarze urbanizowanym w europejskiej perspektywie porównawczej". Praca opiera się na badaniach empirycznych przeprowadzonych w latach 19791980. Jest prowadzona w ramach europejskiego projektu badawczego „ K u l t u r a " i stanowi rezultat wymiany materiałów terenowych (ankieto­ wych i wywiadów pogłębionych) przez 6 krajów europejskich (Polskę, Francję, Grecję, Włochy, Węgry i ZSRR). IV. E t n o g r a f i a k r a j ó w p o z a e u r o p e j s k i c h . 1. Cztero­ osobowy zespół kierowany przez prof. dr. hab. Z. Jasiewicza prowadzi prace nad tradycyjną kulturą i życiem społecznym Afganistanu. Prace oparte są na literaturze oraz materiałach z badań terenowych. Ich za­ kończenie przewidziane jest na 1985 r. �192 ZBIGNIEW JASIEWICZ IV. 2. Mgr Danuta Peńkala-Gawęcka przygotowuje pracę doktorską .„Medycyna tradycyjna we współczesnym Afganistanie". W pracy wyko­ rzystano materiały terenowe i literaturę z zakresu etnomedycyny oraz «tnografii Afganistanu i Azji Środkowej. Jest ona próbą przedstawienia tradycyjnej wiedzy i praktyki medycznej w szerszym kontekście kultu­ ry, omówienia i wyjaśnienia ich współczesnych przeobrażeń. Jest to jed­ nocześnie próba sprawdzenia pewnych założeń teoretycznych „metodo­ logicznej szkoły poznańskiej". IV. 3. Dr M . Gawęcki prowadzi prace z zakresu antropologii ekono­ micznej. Przedmiotem jego zainteresowań jest handel tradycyjny jako obiekt badań etnologii i antropologii ekonomicznej, bazar, suk, targo­ wisko oraz rola i miejsce handlu tradycyjnego w procesach moderni­ zacji krajów muzułmańskich i europejskich. W pracy wykorzystano l i ­ teraturę etnograficzną, ekonomiczną i geograficzną, materiały archiwal­ ne oraz własne badania terenowe. Badaniami objęto okres od połowy X I X w. do współczesności. Ich terenem są kraje muzułmańskie, głównie Azji Środkowej i Mniejszej. Porównawczo ukazane są wybrane kraje europejskie (islamizowane swego czasu) oraz Polska. I I I . 4. Mgr Ryszard Vorbricht prowadzi prace z zakresu kultury tra­ dycyjnych społeczności A f r y k i zachodniej na temat systemu gospodarki społeczności plemiennej na przykładzie plemienia Daba z północnego Kamerunu. Ich podstawą źródłową są badania terenowe, archiwalne, l i ­ teratura etnograficzna, ekonomiczna i geograficzna. Opracował: Zbigniew Do druku przygotowała: Iwona Jasiewicz Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9f17b540d0d1768ef1aeba8ff96181d.pdf f6b55febdc9770cc4afbdc9486098a52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3492 Title A name given to the resource Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza / Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.39-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Jasiewicz FORMA DO W trakcie nych latem nańskich WYPIEKU badań na Ziemi 1958 r o k u dzięki odnaleziono Lubuskiej, przez pomocy CIASTA grupę W.R.N. prowadzo­ etnografów w Zielonej w Kalsku, pow. Skwierzyna, zdobioną formę żelazną, Górze, interesująco przypominającą kształtem szczypce d o w y p i e k u przytwierdzone swym opłatków. D o dwóch trzonków długości 55 c m . , zakończonych zgrubieniami, poz­ są p r z y gałkowatymi pomocy zgrza­ Z OKOLIC mogło co p r a w d a przedstawiać w y k o n a n i e s t e m p l i . B y ć może część z n i c h zdobniczych często nych z kowala kojeściami, w przybliżanie t e n sposób m a n i p u l a c j e rę­ o b u tabliczek znajdującego tablicz­ i się między zgniatanie nimi ciasta ( i l . n a s t r . tytuł.). Obie tabliczki wierzchniach jest jedna z przecinakiem menty z w n a stykających Szczególnie ( i l . 1). W znajdują połączonych stemplem) posiadają tabliczek zdobnicze kole się t u w y b i t e postaci: sobą kiści trzema się p o ­ bogato zdobiona zakreślonym stemplem winogron, t e były (wyciśniętymi zapewne stemplami, albo w y k o n a n e Układ raźne wzorów jest nawca ele­ również półkolistymi b r u z d a m i , j e l e n i w s k o k u , d u ­ Serca jest dążenie albo techniką kami), a serca siebie. niezwykle wybite prosty. do symetrii. W koła oraz kwiatki Symetria wana grzbietem, całość księżyce", jący a drugi jest w z list­ naprze­ w posta­ stanowiące układ d e k o r a c y j n y zawarty księżyców wskazuje Między kołem są potrójne dodatkowy t a r c i e niektórych, n a j b a r d z i e j T a k skompono­ kole. t a b l i c z k i umieszczone zamyka­ wewnątrz koła. Z a ­ zbliżonych d o koła pół­ one wycięte t r z y m a n y m ukośnie, p ó ł o k r ą g ł y m p r z e c i n a k i e m , wyrysowaniem się wycięte koła. koło N a drugiej i wybite tabliczce na zewnątrz księżyce". W e w n ą t r z koła znajdują tworzące kratownicę Tak wybór elementów „pół­ karby jące w l u d o w e j sztuce wielokrotnie jak i prymi­ t u często w y s t ę p u ­ zwierzęta serca. Nieco l u b małomiasteczkowego i roś­ trud­ kowala Por.: T . Seweryn, Arcydzieła żelazorytu ludo­ wego, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1955, n r 6. Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska, Т. I , W - w a 1900, s. 49. W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich po­ wiatu kaliskiego, Т . I , W r o c ł a w 1955, s. 23. 1 2 ;l roku przedmiot, funkcji, Forma 1956 z miejsca znajdowała powiatowej n i e uła­ pochodzenia się w składnicy złomu żelastwa, będzie przerobić kowalskie. o formie z Kalska j a k o o szczypcach o p ł a t k ó w n i e dała się utrzymać. Z a s t a n a w i a ł nie spotykany przy a przede rakterze żelazkach Także 1 ciasta bezpośrednio wypiekanego brak kształt wśród zdobień kratownica nasuwała konsumpcyjnym w formie. do okrągły, opłatkowych wszystkim religijnych . o bardziej kuźni przywie­ w y b r a ł ją ze stosu m u się, że ł a t w o n a kleszcze Hipoteza ręko­ oczywiście d l a w Kalsku, pow. Skwierzyna, wydawało formę się n a f o r m ę znaleziono jego Międzyrzeczu. K o w a l gdyż kratownicę, W cha­ sumie to z a d e c y d o w a ł o , a b y s z c z y p c e z K a l s k a uznać za f o r m ę do domowego wypieku ciasta, P o l s k i m . i n . p o d nazwą Przejrzenie znajomość ziemiach. literatury wypieku potwierdziło tego Z. Gloger już p o w s z e c h n i e znanego z terenów andrutów. rodzaju stwierdza, szeroką ciast niegdyś na że a n d r u t naszych t o „znany u nas w w i e k u X V I I I gatunek sta o p ł a t k o w e g o , które w f o r m a c h żelaznych, cia­ umyśl­ n i e d o tego z r o b i o n y c h pieką i podają n a l e g u m i n ę " '. Gloger dodaje liste, cienkie, pszennej przy jeszcze, że a n d r u t y b y w a ł y z a w s z e k o ­ wypiekane z najdelikatniejszej d o d a n i u małej już w X V I w i e k u , w y s t ę p o w a ł y my w d o andrutów, pow. kaliskim skich znajdujemy mąki ilości j a j . W c z e ś n i e , b o w Wielkopolsce co p o t w i e r d z a lustracja z 1572 r . W s p i s i e for­ Witaszyc sprzętów dwor­ t a m wzmiankę o „żelazie do u n d r o - t ó w " . Z o k r e s u późniejszego z n a m y „ ż e l a z o d o a n d r u ­ 3 dekoracyjnej spotykane w pruskiego. tworzących trudności. tów" z opisu Sierakowa się w s k a z y w a ć n a l u d o w y z Kalska. M a m y ności d l a w i e j s k i e g o powtarza niego się nacięte zdobniczych charakter formy oraz przed ( i l . 2). t y w i z m i c h układu w y d a j ą liny „pół­ element n a t o , że zostały w symbolów wyko­ (wraz została nogami. ziona przeprowadza­ b. zaboru składających chronologii. dwoma Bardzo w y ­ porozmieszczał zachwiana zamknięta a krawędzią oraz myśl t y m celu karbów w jakich określenia tabliczek, c i a c h j e l e n i , z których j e d e n s k i e r o w a n y j e s t d o środ­ ka twiały wywiadów terenów — n i e przedstawiało żadnych kon­ rytu. połączył p a r a m i kiście w i n o g r o n ciwko oraz i tabliczek Warunki, listków żych i m a ł y c h k w i a t ó w o r a z serc o p o d w ó j n y m turze. kół W. Owczarka zdobienia. czasie z a także w y k o n a n i e bości 0,5 c m . T r z o n k i połączone są tuż p r z y to, przez w kowalami Wycięcie skle­ stempli w końcu X I X i n a początku X X w . dość słyszymy jeści zatyczką. U m o ż l i w i a niektórych była n a b y t a w p a c h z żelazem. O z a k u p o w a n i u f a b r y c z n y c h n i a okrągłe t a b l i c z k i żelazne o średnicy 11 c m i g r u ­ kach MIĘDZYRZECZA w p o w . W r z e ś n i a z 1759 r . . 4 F o r m y d o a n d r u t ó w spotkać było można t a k ż e w ś r ó d ruchomości m i e s z c z a n . z XVIII-wiecznego Sporo wiadomości Kilka o nich wzmianek znamy Poznania . 5 o żelazach do w y p i e k a n i a ciast m a m y także z t e r e n ó w sąsiadujących z z i e m i a m i p o l ­ skimi od zachodu. Wzmianki o nich znalazły się J . D e r e s i e w i c z , Materiały do dziejów chłopa wiel­ kopolskiego, Т . I I , W r o c ł a w 1956, s. 10. Informację zawdzięczam doc. d r o w i Józefowi Burszcie, w y d a w c y będących w d r u k u Inwentarzy mieszczan poznańskich z XVIII wieku. 4 5 39 ��w szeregu publikacji niemieckich i kultury ludowej form do wypieku ciasta o okrągłych w M u z e u m w Celle w Dolnej przez W. Bomanna . szości formy herbów pochodzenia mamy jednym a nawet tabliczkach odmienność zdobień n a t a b l i c z k a c h z C e l l e . Są t o w to m . i n . umieszczenie z sztuki Saksonii, o p u b l i k o w a n y Uderza 7 umieszczonych dotyczących Szczególnie interesujący j e s t zbiór tu centralne dującą rolę dekoracyjne odgrywa Obok gałązki postaci technika rytu. są Tylko decy­ drobne punktakiem lub przecinakiem. niegdyś znalazło wypiekanie odbicie w stwie zachodnioeuropejskim. zie z wypiekanie co prawda związać mi, w pochodzenie których 1559 r . u w i e c z n i ł stroju z tych stwierdzenia ciast w żelaznych XVI-wiecznym Piotr Breughel kobietę malar­ w 8 obra­ wypiekającą ciasto był zasięg t e g o s p o s o b u miejsca my t o jednocześnie Biorąc z Kalska, pochodzenia. że t a m t y c h zasadniczo, jak formy Na szczypce z stosowanych jeszcze p o d uwagę, motywów że w jeszcze w P o r . : n p . W . Pessler, Volkskunde, Т . I I I , bez r. Das deutsche Bauerntum, A . S p a m e r , Die deutsche 1935, s. 286. e Fot.: różnią prawo okolica­ Dodatkowym elemen­ t e r e n ó w *. Hipotetyczny daje Oczywiście mieć jedynie również wszystkie charakter charakter się, a b y t e g o r o d z a j u mogły być ogólny w stan wytworów użyciu w te hipote­ formy matorzy i materialnych sięgający użyciu zresztą Najbardziej którym ciast chłopskich n a to w każdym związany z tym w razie poziom użytkowaniu t y m okresie. Z k o l e i i n f o r ­ o k . 60—70 l a t w s t e c z n i e używania były wszelkie do w y p i e k u będących w pamięcią sobie mają z Kalska. Nie w y ­ gospodarstwach gospodarczy chłopa w i e l k o p o l s k i e g o w bę­ g r o n a , z n a n y także z h a f t ó w n a próby u s t a l e n i a c h r o n o l o g i i f o r m y już tego rodzaju wygodniejsze prawdopodobnym chronologicznie możemy formy. formy fa­ okresem, osadzić omawia­ ną f o r m ę , j e s t w i ę c w i e k X I X . od techniki zdo­ zdobniczych. Między­ miejscowego bar­ międzywojennym Jasiewicz Zdobiona może­ się Handbuch der deutschen w y d . , s. 53; W . H a n s e n , Т . I , B e r l i n 1938, s. 268; Volkskunde, Т. I I . L i p s k Zbigniew z porównań okolicach okresie do­ z Kalska ( bryczne. ustalenie Saksonii t a k p o d względem i powszechne jest Kalska r z e c z a w ś r ó d ludności p o c h o d z e n i a dzo ciasta. podstawie z Brandenburgii i Dolnej stwierdzić, bienia, wypiekania j a k sze­ t r u d n e , ze w z g l ę d u n a n i e m o ż l i w o ś ć d o właścicieli jej dowodem fabrycznych chyba tyczny. W ( i l . 4). J e s t z formami znaleziono. mogą kach, Niezwykle je w ( i l . 3), m a m y szczypców dzie m o t y w w i n n e g o przypominają tarcia andrutowego t e m ł ą c z ą c y m f o r m ę z K a l s k a z Z i e m i ą Lubuską n a p l a c u m i e j s k i m , w f o r m i e o prostokątnych t a b l i c z ­ roki ciasta formach z X V I I I wieku. Nie wskazuje Powszechne formach już zwierząt, tych zdobieniach wykonane na miast. przedstawienia kwiatami, ludzkich. W detale Wskazuje n a n i c h herbów lub kilkoma postaci miejskiego. więk­ było — il. П. 1. Zdobiona tabliczka formy do wypieku ciasta z Kalska, pow. Skwierzyna. II. 2. Tabliczka z kra­ townicą formy do wypieku ciasta z Kalska. II. 3. Fa­ bryczna forma do domowego wypieku ciasta andru­ towego. Stoluń, pow. Międzyrzecz. II. 4. P. Breughel: „Walka karnawału z postem" (fragm.). 1559. Kunsthistorisches Museum, Wiedeń. jednym dowej forma z bardziej Ziemi do wypieku efektownych nie opracowane do z Kalska zabytków jest sztuki l u ­ L u b u s k i e j . Jednocześnie z n a l e z i e n i e każe z w r a c a ć u w a g ę n a c i e k a w e mach ciasta zdobnictwo, domowego gólnie z z a c h o d n i c h n a ogół i które w y s t ę p u j e wypieku ciast, znanych i północnych t e r e n ó w jej dotychczas na for­ szcze­ Polski. W . B o m a n n , Bauerliches Hauswesen und Tageim alten Niedersachsen, W e i m a r 1941, s. 106—109. W . H a n s e n , D o s deutsche Bauerntum, Т . I I , s. 263. A . G l a p a , Strój międzyrzecko-babimojski, Wroc­ l a w 1956, s. 6 1 . 7 iverk 8 9 3; Stanisław Kusza — il. 1, 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/790650d214ca0a840a03d78779ae5bbf.pdf a265b949bcda2f59c1d301986b026a93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1788 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource grupy etnograficzne grupa etniczna Tatarzy polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1656 Title A name given to the resource Tatarzy polscy / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.145-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. ARTYKUŁY OMÓWIENIA, MATERIAŁY Lud, t. 64, 1980 ZBIGNIEW JASIEWICZ TATARZY POLSCY. GRUPA ETNICZNA CZY ETNOGRAFICZNA? * Odręibność społeczno-kulturowa grupy tzw. Tatarów polskich, 'czy historyezlnie rzecz biorą'c - Tatarów polslm...;litewskkh, budzi 'od dawna szerokie zainteresowanie i stanowi podstawę do wyciągania niejednokrotnie sprzecznych wniosków dotycząc)'lch charakteru grupy. J'est jednocześnie, {) czym widekroć pisał M. Konopacki a ostatnio P. Borawski, jednym z nie najlepiej zbadanych problemów !etnograf,ii polskiej 1. Sprawę komplikuje fakt, że mianem "Tatarów" określamy Inre tylko zasiedziałych mieszkańców Bohonik, Kruszynian oraz sąsi'ednich wsi i miasteczek, ale także muzułmańską ludność osiadłą w innych miasta'ch i regionach :kraju, pochodzącą głównie z terenów Białorusi i Litwy. Nazwa "Tatarzy" stosowana bywa .również dla określenia rodzin i jednostek wywodzą'cych się z dawnych skupisk tatarskich i ,prz,echowujących świadomość tatarskiego pOC1hodzenianawet wówczas, kiedy od daw:na straciły one związek z islamem i muzułmańską wspólnotą wyznaniową. W moim artykule pragnę liająć sięmtem nie tyTko owymi mieszkańcami "tatarskich" wiJOiSek,którzy stanowią już zresztą mniejszość w swoich społecznoś'Ciachlokalnych 2. Nie można bowiem rozpatrywać kh oddzielnie Dd l'iczącej według różnych sza,cunkówod 2 do 3 tysięcy osób grupy polskich muzułmanów w całym kraju, tym barlciziej,że w więk* A:l1tykuł stalrtowi poszerzo'llY tekSit reiel1aJtu wy!g~os!zoneglQna sesji nauik,owej "Ta1Ja'l1zy w dz:i'ejach i kulturze Polislki" Ziol1gani,zJOwa:nejw Soikółlce przez B~ałosiockie Towall'Zyrs!tJwoNaJtl!k'owe i Sotkó1s!kliOśmodek KJUl1turyw d:n]u 30 V'I 19'79 roku. 1 Por. M. Konopacki, Elementy folkloru Tatarów na pograniczu polsko-białorusKo-litewskim, "Literatura Ludowa" 1963, nr 1, s. 42; P. Borawski, Obrzędy i zwyczaje reLigijne Tatarów na ziemiach poLskich, "Buhemer" 1978, IlIr 4, s. 65. 2 ,M. KO!IlIopacki, Pod białostockimi minaretami, B1ałylstok 197'2, s. 11 i n.; tenże, Białostocki szlak tatars,ki, War<szawa 1977, s. 12 i n. 10 "Lud" - tom 64 �146 ZBIGNIEW JASIEWICZ szuści wywodzą się oni z terenu osadnictwa tatarskiego między Mińskiem, Kownem a Bia'łymstokiem. Rówlnież "Tatarzy"- nie muzułmanie są interesujący dla naszych rozważań. Stanowią oni zbiorowość wyodrębniającą się, 'Coprawda jedynie dzięiki zachowanru świadomości tatarskiego pochodzenia, niekiedy przypominanego przez otoczenie i przypisywanego całym społecZjnościom wiejskim 3. Tworzą w społeczeństwie polskim krąg ludzi nie tyle związanych z grupą T'atarów polskich - muzułmanów, co odznaczających się specjalną postawą: realizowanym przy rozwoju potrzeb kultumlnych lub potencjalnym zainteresowaniem dziejami własnych rodzin i historią całej grupy tatarskiej na naszych ziemiach, a także dorobkiem kulturowym Orientu. Problematyka ta,tarska powstawia 'etnografom i przedstawicielom nauik pokr<eW1nychmożliwości różnego ukierun,k'o'wania badań. Można pracować nad zgromadzeniem jak największej ilości faktÓ'w z zakresu kultury i życia społecznego Tatarów dążąc, co ostatnio zaprezentował P. Borawski, do skonstruowania modelu wzoru kulturowego uznanego współcześnie za 'Oibowiązują'cydla Tataffi-'illuzulmanina w Polsce i stanowiąoego jedynie "pozostałość po bujnej niegdyś obyczajowości" 4. Pewnym uproszczelniem jest tutaj zsumowanie zarówno historycznej, jak i współczesnej wiedzy o grupie i wyposa'żeme w cechy wynikające z tej wiedzy wSZYSitkichpodgrup: gmin wyznaniowych, społeczności lokalnych i r'odzjn, a takż'e jednostek, nie pozostawiające miejsoa na stwierdzenie zróżnicowań i przekształceń w obyczajowości. Można również szczegółowo rejestrować zmienność cech społecz<no-kulturowych grupy w czasie i przestrz'eni,choć jest to praca trudna ze względu na rozpr,oszenie lub niedostatek materiałów. Ważnym i interesującym zagadnieniem badawczym jest też rodzina oraz lokalna grupa wyznaniowa parafia dżemiat ludności tatarskiej, a także uczestnictwo Tatarów w he_ terogenkznych społecZjnościachlokalnych, Etnografa o zainteresowaniach religioznawczych zafrapuje możliwość studiów nad praktykowanym przez 3 LudOIwa wiedza o VaItaIlslklimpochodzemiiu ludnośK'li poszcZJególny.ch Wls,iszczególnie żywa jeSlt w F1Oi]sce południoWlo-wrs!chodnli'ej, gdzie Wls~a,zJUje się Wisie lub częśoi Wlsli zals!i,edlOlne niegdyś przez jeńców tata'r,stkich. T,ata'narmi na,zywają sąsliedZ'j mies'ZJkoańców SOiko~aW1apod RZJeszawem. Miej!SoWlośd, Mó:re mają trady,cje pochodzenia tialtalT's!kiego,jest 'IN Po:lslce - iP~s'ZieJ. S. 'By~troń - bamdzo duŻJo. Por. Nazwy i przezwiska polskich grup plemiennych iloka'lnych, "Bralce ci Ma:teriały AIT'cheologkzne, Aln!bnapolo:giclznei BtnogwarfI1c.zne" 1925, It. 4, s. 101. W :ma:ter!iałach zebra!nych 'przez F. Koltulę znlaolazlJa s:ię m. lin. iinflarma'cja o wyj'aśnianiu żywego :teuliper'a,mentu :mi,eszJkańc6w Gio'~c,o!wej'w ThzeslZlowskiem rtym, że są oni potomka'miZigwlak'O'ny:ch ,prizez'Da;t'arów :dZliElWlDzym 'z 't'ejż'e ,WISIi.POIr. IM. Gabriel, A.naliza archiwum ludowego Franciszka ,Kotuli, PIClznań 1979, :s. 59 (maszynopis p,racy 'ma,gilste'l1Skie'j'W :Ka'ted:Ilze Etnolgnafii U:AM). 4 P. BOIraW1s!k'i, :op. d~t., IS.65. �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 147 Tatarów polskich islamem, zachowanym przez wieki w otoczeniu chrz,eścijańskim i p'O'zostają'cym w pewnej izolacji ,od oentrów muzułmańskich. Jest to islam poddany procesom synkretyza'cji i prezentujący religię ludu () niektórych cechach religijności ludowej, zbieżny'ch w ramach innych wielkich systemów religijnych. W niezinacznym tylko stopniu zebrano i opm'cowano źródła do badań nad miejscem Tatarów i reprezentowanej przez nich kultury w polskiej kulturze ludowej i szerzej - narodowej. Badania nad rodzinami pochodz,enia tatarsbeg'o, które od dawna przestały być rodzinami muzułmańskimi, dają z kolei możliwość stwi'erdzenia roli świadomości odrębnoś'ci pochodzenia w kształtowaniu orientacji i aktywności kultumlnej rodzin. Badań wymag.a również określenie statusu T\)tarów polskich jako grupy, oparte na analizie reprez'entowanych przez nich cech społeczno-kulturowych, podlegających zresztą stalej przemianie. Studia nad charaktef!em grupy Tatarów mogą znacznie wzbogacić naszą wiedzę o czynnikach sprawczych i mechanizmach tworzenia się i przekształceń wyróżniających 'się w świa\domości spo}1ecznej zespołów ludzkich na naszych ziemiach. Próba omówienia niektórych wyznaczników społ,eczno-ku1turowych grupy Tatarów polski'ch i przedstawienia jej zmiennego statusu 'P'odj~ta zostanie w dalszej częś'ci artykułu. W tym miej:scu pragnę zasygnalizować Zinane zresztą trudności w prowadzeniu badań empirycznych nad Tatarami. Najazd turystów, dziennikarzy, a także naukowców (orientalistów, socjologów, etnografów, historyków, historyków sztuki, antropologów, demografów) na Bohoniki i Kruszyniany, a także pewne elementy zrozumiałej w tej sytuacji dezorganizacji społeczności 'lokalnych sprawiły, że nie są to miejscowości łatwe do badań terenowych. Również gminy muzułmal'lskie na innych terenach PolSki 'trzeba określić jako trudno dcstępne. Badania nad rodzinami niemuzułmańskimi pochodzenia ta tarskiego hamowane są nie tylko przez trudności dotarcia do tych rodzin, nigdzie ~)rzecież nie rejestrowanych, roz'proszonychi niekiedy za,chowujących wiedzę o swojej proweniencji na właSiny tylko użytek, ale ró":'vnież przez brak wypra'cowanych zaloż,eń i pytań badawczych w studiach nad przekazem kultury i aktywnośdą kulturalną w ramach rodziny. Obserwujemy zmniejsz'enie napływu nowych informa'cji z badań terenowych i studiów opartych na źródłach archiwalnych. W pracach na tematy tatarskie pojawiają się dane 'na ogół wielokrotnie już wykorzystywane, nie bra'k również sądów formułowanych jntuicyjnie. Prz'edstawiona sytuacja wymaga sięgnięcia do metod badawczy,ch szczególnie skutecznych, pozwalających przezwyciężyć następstwa powierzichownych, masowych i częst.o natrętnych zainteresowań. Winny to być badania długoterminowe. prowadzoine przez badaczy dobrze wprowadzonych w ,badane grupy, związanych z nimi pochodzeniem lub uczestni'czącyeh w i'ch życiu. 10' �148 ZBIGNIEW JASIEWICZ Tatarzy polscy określani są, częstokroć jeszcze dzisiaj, jako grupa etniczna, lub - ostrożniej - jako grupa kulturowo-etniczna. P. Borawski, wymieniany tutaj jako autor ostatniego 6bszernego artykułu na temat Tatarów, pisze 'o ni'ch jako a grupie etnicznej - "Inarodowości Tatarów polsko-litewskich", ukształtowanej z pokrewnej pod względem językowym grupy ludów turecko-tatarskich, stwierdzając jednocześnie zanikanie wśród ludzi młodych, mi:mo starań starszego pokolenia, poczucia odrębności etnicznej 5. !Są~zę, że należy zastanowić się Inad słusznością koncepcji określającej Tatarów jako grupęetniczmą, nawet gdyby miała to być silnie asymilowana grupa etniczna, a więc na'kazującą traktowanie Tatarów jako odrębnej narodowości - mniejszości narodowej. Analizując cechy brane jako wyznaczniki etniczne pragnę wykazać, że Tatarzy polsko-litewscy w wieku XX, a chyba rÓWlnieżwcześniej, stanowili już grupę etnograficzną na skomplikowanym pograniczu etnicznym, kulturowym i religijnym polsko-białorusko-litewskim. Przemiany w życiu społeczny:m i kulturze Tatarów żyjących na terenie Polski w jej granicach po roku 1945 zintensyfikowały, mające już od dawna miejsce, procesy integmcyjne i pozwalają określić ich jako grupę etinograficzną w ramach polskiej grupy etnicznej 6. Pod pojęciem grupy etnograficznej rozumiem, za R. Reinfussem, zespół ludzi zasi'edlających określone terytorium, wyróżniający się pewnymi cechami kulturowymi, posiadający świadomość ,odrębności tych cech i budujący na niej poczucie odrębności grupowej 7. Aby taka definicja grupy etnograficznej była wystarczająca dla naszych celów trz'eba dodać, że to poczucieodrębnoś'ci może być demonstrowane głównie wobec innych, w miarę równorzędnych grup regionalno-kulturowych, natomiast nie może służyć, w warunka,ch terenu o rozwiniętych w miarę stosunkach etnicznych, do wyboru własnej grupy jako jedynej grupy przynależności iprzeciwstawialnia się grupie szerszej jaką jest grupa etniczna. Odmienność kultur,owa, ta obiektywna podstawa przekonania o własnej odrębności, nie może być takż'e, w wypadku grupy 'etnograficznej, zbyt pełna i si:lna. Powstawała najczęściej na podstawie żywych dawniej różnic gwarowych, w ubiorze, budownictwie, w sposobach zdobywania środków utrzymalnia, ale także zachowują'cych do dzisiaj znaczenie odrębno5 J. 'w. StanJolwli.sk,o ,swoje IPorzetdiS'taW:iłem'.na pOIsiiedz.eniu KJomisj,i Etnogll~ajjiJcznej w .dlniiu 11 XII 1975 ,]10~u. Por. Z. Ja:SiiewiJcz,,M. Gawęc:~i, D.PenkaJa,Tatarzy w Białostockiem jako grupa etnograficzna, "Spr:awOizdania ,Wydziału Hi.s,tori,i i Nauk Społecznych PTPN za rok 1975" 1977, nr 93, s. 37. 1 R. ReinfulsIs, Pogranicze krakows'ko-góralsklie w świetle dawnych i najno6 PTPN wszych badań etnograficznych, "I~ud" HJ45, t. 2,5, s. 228. �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 149 ścipoziomu rozwoju życia gospodarczego i kulturalnego, podziałów adm i.nistracyjnych, wierzeń religijnych oraz opartej na nich obrzędowości lub L'adycj,i odmiennych losów historycznych. W zależności 'od przyczyn kształtujących grupy i nadających im określony ,charakter, grupy te mogą być w różny sposób porządkowane i hierarchizowane. Zaliczane być mogą m. in. do grup długiego ikrói7kiego trwania oraz do grup posiadających pdną lub Lylko częściową strukturę społeczną (grupy składające się wyłącznie z warstw ludowych). Przypomnijmy z kolei, że w grupie społeczno-kulturowej określanej jako grupa etniczna (plemię, narodowość, naród) dostrzegamy takie cechy, jak względnie trwałe zespolenie odrębności kulturowych, spośród których najczęściej największe znaczenie ma język i ideologia, zawierająca wizję dziejów i nierzadko również celów polityczny'ch grupy, ;: przekonamiem jej członków o wspólnocie i odrębności od i,nnych grup ukształtowanych na podobnych zasadach. Grupa etniczna w zakresie zespołu cech wyżej podanych nie utożsamia się, w odróżnieniu od grupy etnograficznej, z żadną inną grupą. Oczywiście w toku rozwoju historycznego grupy etniczne zmieniają swój charakter w zależ<noś:ciod potencjału wewnętrznego i warunków zewnętrznych. Podlegają również niekiedy, wcalości lub w zespołach oderwany,ch od głównego pnia, procesom przeksztakeil w grupy ,przejściowe o podwójnej świadomości i następnie w grupy etnograficzne, ez'ego przykładem są polskie grupy 'etinograficzne wykazujące pewne nawiązania do dawnych ugrupowal1. plemiennych, a także grupy etnograficzne w Polsce obcego pochodzenia. Zgodnie z 'przedstawioną tu koncepcją, grupa etnograficzna winna być traktowana jako jednostka ,mieszcząca się w ramach grupy etnicznej i jedynie w szczególnej sytuacji zajmująca miejsce jednostk.i granicznej między grupami etnicznymi 8. Rozwijające się od początku XIX wieku na naszych ziemiach zailnteresowania etnograficzne objęły obydwa aspelkty zróżnicowania etnograficznego: zarówno próby przestrzennego porządkowania zjawisk kulturowych, jak i wyznaczania grup traktowanych jako nosiciele odrębnych cech kulturowych. Namstający materiał etnogra,ficzlnyi językoznawczy nakazał a-:rytycyzm wo'bec przyjmowanych spoza ,etnografii propozycji podziałów regi<malnych i grupowych, przekazanych głównie przez źródła i koncepcje historyczne. W nauce okresu międzywoj'ennego uzyskały popularność terminy: "grupa etnogr:afiezna", "grupa 'kultura:lna", a takż'e 8 BI'zyjQclie w skład tierritorii iCałoścri ItElry1tol!1iów etni:c'zllly;ch i etniceskije li ,gI'Up etn!orgraJilczllly'ch ja!ko 'PI1OiPiOiDJoWiał!S1WiElgOOZJalSU P. gra1Uicy, Mo,sK'V:a 195'1, 5.15. joeidlDJol~tek wchodzących r. Kiusnioer, Etniceskije �150 ZBIGNIEW .JASIEWICZ "lokalna (miejscowa) grupa kulturowa" 9, wskazujące Inapróby kategoryzacji tych grup. Związane z rozwojem socjologii i psychologii, a także przemianami społecznymi i politycznymi, 'podmiotowe badanie człowieka jako twórcy i użytkownika kultury, podnosi znaczenie świadomości odrębnośó w wyznaczaniu statusu grupy, a potrzeby nowopowstałego, wielonarodowego państwa polskiego nakazują badanie stopnia owej świadomośóora'z aspiracji politycznych i kulturaLnych grup. W pracy L. Wasilewskiego pojawia się określenie ",surowy materiał etnograficzny", "surowa masa ,etnograficzna" dla scharakteryzowania grup ludności bez świadomości narodowej 10. J. Obrębski występuje z propozycją nazwania mianem "narodowości" grup stanowiących "beznarodowe masy ludowe '" grup ludowych, w stosunku do których istnieją sprzeczne dążenia asymilacyjlne różnych grup narodowych" 11. :&oncepcje te, wskazujące na występujące w pewnych szcz,e,gólnych sytuacjach interetniczne grupy etnograficzne, pragną wyjaśnić zjawisko nierównomiernego rozwoju świadomości narodowej i pr7Jedsta'vvićmechanizmy zmiany etnicznej. J. S. Bystroń dokonuje próby typologii grup etnograficzlnych dzieląc je na "pierwotne", "zasadnkze", "mniejsze" i wyodrębnione na podstawie kryterium specyficznych warunków życia grupy lub ich odrębnej historii (leśne, górski'e, posiadające specjalną pozycję społeczną, obcego pochodzenia) 12. Badacz ten, podobnie jak i inni z tego okresu, przesadnie niekiedy wiążą'c grupy ,etnograficzne z dawnymi ugrupowaniami plemiennymi na ziemiach polskich, ZJdaje sobie spraw(~ z dystansu między nimi. Charakteryzując trudności w sprecyzowaniu pojęcia grupy etnograficznej, spowodowalue m. in. przemianami w życiu '>'\lsipo I wojnie światowej stwierdza,że "jest rzeczą bardzo ryzykowną mówić o grupach etnograficznych opartych na dawnych różnicach plemi'ennych" n. W wyróżnianiu grup 'etnograficznych uznano znaczenie rejestracji D'biektyw'nych eech kulturowych kształtujących grupę. Opierano si(~jedmakże nadal na ukształtowany,ch przez naukę historyczną koncepcjach grup regionalnych, pomocniczo stosując kryterium samook'reślenia, lub po,szukiwano wyróżnień używanych przez sąsiadów, przy czym ważnym źródłem do badań ,były nazwy grup. 9 J. S. Bys'tJl'oń, Ugrupowania etniczne Ludu poLskiego,Kj~a:ków 19.2.5,s. 4 ri n.; S. Poniatowski, Etnografia PoLski, (w:) Wiedza () PoLsce, t. 3, Warszawa HJ:32. s. 199. 10 L. W:a's:i'leWlsl{ji, Sprawy narodowościowe w teoriii s. 10 i n. 11 J. Obrębski, Statystyczne i dynamiczne podejście ściowych, "Sprawy Nalrodowoś,c,iowe" 1936, nr '6, 's.59l. 12 J. S. BysUJ1oń, Ugrupowania ... , 6. 19. 13 T<lJmie,s. 18. i ±ycilL. lU Warszawa hadaniach 19~9, narodowo- �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 151 Pierwszą szerszą w naszej literaturze definicję grupy etnograficzmej, wykorzystaną powyże'j, dał R. Reinfuss. Krytyki propozYicji map grup 'etnograficznych w Polsce, wykreślonych w okr'e,sie międzywojennym, dokonała A. KutrLJeba-Pojnar-owa wskazując na i,crhahistoryezność i brak sprecyzowanych kryteriów wydziel;ania grup 14. J. Burszta 'przeprowadza analizę metod i założeń teoretycznych wiodących do dwóch różnych .celów: wyZlnacz'enia i Tozmieszczenia grup 'etnograficznych i wykr'eślenia regio.nów etnograficznych 1~. W publikowanych w okresie powojennym pracach rozważania nad grupami etnografi<czJlymi zdecydowanie jednak ustępują miejsca studiom nad regionami 'etnorgrai'i,cznymi. "Prz'ez etnograficzne zróżnioowamie rozumie się przestrzenne zrĆ"żnic-owaniekraju" pisze J. Gajek 16. Zmiany spoo'eczno-ku1turowe, sygnalizowane już przez .J. S. Bystronia dla okresu międzywojennego, zintensyfikowane po II wojnie światowej, osłabiły dawne wyznaczniki ,odrębności i zasady tworzenia się grup 'oraz wysunęły Inowe, nie zawsz,e dostrzegane i rejestrowane w badaniach etnograficznych. Większość etnografów o.kresu międzywojennego zamiennie stos-owała terminy "grupa ,etnograficzna", ",grupa etni<czna" 17. ~kreś.lanie grup etnograficznych mialnem grup etni'cznych wyj,aśnić moż.na, jak się wydaje, silnym w terenie i podkreślanym w badanizchetnc.graficz,nych aut::momizmem tych grup, 'a prz'ede wszystkim koncepcją lch blisbego związku z dawnymi ugrupolwaniami plemiennymi. Mimo postępującego procesu zacierania się granic uprzednio dostrz·eganych history,cznych grup etnograficznych 'Utożsamianie pojęć przetrwało w niektóTy·ch pracach etnograficznych do ostatnich czasów. Już w okresie ll1ięd2-yw:Jjennym jednak zaczyna zanikać: w ,etnografii nurtzaintere~Ow~lll rzeczywistą problem.'ltyką etniczną, swego czasu łączoną z etno.grafią 18, prz,ejętą przez wyodręhniają,q się grupę bada'czy spraw nar{)ciowoś'cioVlych. Powróćmy do roz,wa.ż'ań nad statusem TataTów pol:skich. W wyzna.czaniu grup eunicznych duż'e znaczenie przywiązuje się do badań języ14 A. :K'u;urzcba-:PojlD"arowa, Ku!tu:ra ludowa i jej badc.c::;e_ M.j.t i rzeczywistość, Wa,rSZ3VJJa 1977, s. 164 li lin. 15 J. Burszt;a, Region i regionalne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, ",Lud" '19-G8, .t. 51, cz. H, 's. 605 li n. 16 J. Gajek, EtnogTaficzne zróżnicowanie Pols'ci, (w:) Etrw[jrnfia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wamzawa 1'97,6, !s.• 143. 17 Por. J. S. Bystroń, Nazwy ... , s. 115 i iI'.; te:'7e. Ugrupowal',ia ... , s. 7 i in.; tenże, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 24; A. FLcher, Lud polski, Lwów 1926, s. 12. Wśród twórców podręczników etnografii Polski z ckresu przedwC'jellnE'~() jedY~1Y S. POIJJi'a't,owsik,i k:an:~ebwen!tlllieQidróżmlia ,,]okaln2 '('miej,s!colwe) ,gl'll.lPy kul· tUl"<owe" od ,grup otnriczmy'ch. Bor. rtegoż Etnografia Pols.ki ... , s. j 99. 18 Bor. chociażby L. Wrastilew.sikJi, Najnowsze przyc:ynki do polskiej mapografii etniczno-językowej, "Lud" .1!H1, -t. 17, 's. 25-2,j 11. �152 ZBIGNIEW JASIEWICZ ka. Tatarzy polsko-litewscy już w XVII wieku utracili język ojczysty, nigdy zresztą nie jednolity w związku z'e zróżnicowanym pochodzeniem grupy 19. Na nowych te1"6nach zamieszkania nie 'Wytworzyli właśriwego tylko sob.i,ejęzyka lub dialektu. Posługiwali się i posługują, w zależności od miejsca osiedlenia i pozycji spolecznej, gwarami lub językiem literackim polskim i białoruskim, wzbogaconym adoptowanym słownictwem religijnym, głównie pochodzelYliaaTabskiego. Wyznawana religia utrwaliła ponadto przywiązanie do pisma i alfabetu arabskiego. Język zatem zdecydowanie nie jest wyznacznikiem etnicznej odrębności grupy. Tatarzy polscy w zasadzie nie odróżniają się obecnie od innych grup swą strukturą za'wodową. Specjalizowanie się w wybranych zawodach bywa niekiedy charakterystyczlne dla rozprosz,onych .przedstawicieli grup etnicznych. Pnesta.no z Tatarami wiązać takie zajęcia, jakogrodnict\vo czy furmaństwo. M. Konopacki inf.ormuje, ż,e ok. 20% Tatarów w Polsce trudni się obecni'e rolni'ctwem i garbarstwem, 5'5% stanowią pracownicy fizyczni i umysłowi różnych zakładów produkcyjnych i instytucji użyteczności publicznej, a blisko 25% to inteligencja twórcza, głównie techniczna 20. Jedynie garbarze i grupa ludzi wybierających kariery naukoWe i artystYiczne, a także do ni'edawna zawodo1wą służbę wojskową, prawdopodobnie nieco li,czniejsi wśród Tatarów w porównaniu ze średnimi krajowymi, wydają 'się odzwierciedlać dzieje i pewne elementy ideologiI grupy21. Odmienność zawodowa, a przede wszystkim pDZycja społeczna Tatarów - otrzymywane .prz,ez nich przywileje szla,checkie i brak obciążeń pańszczyźnianych, były zapewne w przeszłoś'ci \vażnym czynnikiem podtrzymują'cym odrębność grupy, a Jednocześnie sprzyjają'cym integracji z wyższymi i średnimi stanami społeczeństwa po.lski'ego. W dzi,ele 'Wewnętrznego zespolenia Tatarów ważlną rolę odgrywała służba wojskowa, niejednokrotnie odbywana w r,amach odrębnych formacji wojsko wy'Ch. Tym, co nadal wyró'żnia Tatarówoo ich otoczenia, są te dziedziny kultury, które wiążą się z religią. -"Ich -odrębność etnograficzna - pisał w roku 1"935 Ananiasz Zają'czkowski - ujawnia się prawie wyłącznie w zakresie religii i praktyk z Inią związanych" Z2. J,est to }ednakż'e wcale nie mały -obszar kultury. Obejmuje zarówno praktyki, miejsca i akC'esoria kultowe {meczety, miziary, muhiry, mogiły święty'ch pust'elników, księgi ,M. K:onopack'i, Pod hi:ałoISlto'ck:iimi... , s. 33. Tenże, Społeczność tatarska w PoLsce wczoraj i dziś, "f1rz.egląd Of~entaIistyczny" 1l}69,nor 2, s. I'll. 21 FlOf. S. Kiry;czyńfslkji,O Tatarach rzemieślnikach w Polsce, "Lud" 1932, t. 31, s. 114 i Il'l. 22 A .. 2ają:C:ZJkOiWlSI!ci·, Elementy tur,eckie na ziemiach pols:k,ich, "Rocznik Taota'fski" 1935, t. 2, s. 215. 19 20 �Tatarz)} polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 153 religijne), jClk i elementy doktryny .przenikające do ideologii grupy, a tak-o że obrzędowość rodzinną i doroczną - sposoby realizacji ,świąt ważnych \V życiu rodziny i jednostki oraz wyróżnianych w kalendarzu, włączając w Lo interesujqce formy obrzędowego pożywienia. Kształtuje ponadto eiemeinty organizacji społecznej związanej z rodziną i gminą wyznanio\vą, niektóre normy etyczne wynikające zaróvmo z doktryny religijnej, jak i wywołane przynależnością do mniejszościowej, bacznie obserwowanej grupy wyznaniowej, takie jak: uczciwość, zwartość życia rodzinnego, tolerancja, wreszcie folklor słowny teksty modlitw, lege::dy, opowieści umoralniające, teksty formuł magicznych. Obszar ten podlega jednakże od dawna redukcji, jak o tym świadczy choćby zanikanie obrzeza11la (siuniet) 2:1, zabiegu i formy obrzędowej niezwykle trwałej w świecie muzułmarlskim. Inność kulturowa związana z wyzna\vaniem Od111lennej religii, na niektórych terenach i w różnych czasach pocU.rzymuj'lca 'czy kreująca wręcz grupy etniczne, Tatarom w Polsce pozwala zachovvać :caledwie status grupy etnograficznej. Nie jest to bowiem odrębność cCtłego systemu ku1tur{)wego,a jedynie jego części, ponadto odrębność ta nie wyłącza Tatara z uczestnictwa w kulturze otoczenia. Przypomnijmy stopniov;,'e wypieranie cech i z2chowail kulturowych silnie wyróżniających i przeszkadzających w kontakcie, takich jak język, obrze~ ;'2n1e, zakaz .spożywainia alkoholu. Ta tarzy polsko-litewscy posiadali używane przez nich samych i s1ooSJ\var-.e przez otoczenie odrębne nazwy na określenie swej grupy. Obok nazwy "Tatar", odbieranej zresztą dawniej jako nazwa sianu społecznego 1 posiadającej konwencjonalny charakter, 21nane było miano Muślim, mahometanin, muzułmanin, nie wyliczając mnw o charakterze regions.lnym czy zawodowym :nadawanych różnym podgrupom. Współwystępowanie nazwy o charakterzeetniczlnym z nazwami slużą'cymi dla określenia odrębności religijnej i próby nadania nazwie religijnej rangi równorzędnej z nazwą pochodzenia etnicznego (Tatarzy = Muślimowie), może świadczyć o dawno już zapoczątkowanych prooesach przeksztakalnia się Tatarów w grupęku1turowo-konfesjonalną. Odrębność ,religijna i związana z nią obyczajowa stworzyła zrozumiałą preferencję dla endogamii mabeilskiej w obrębie grupy wyznaniowej. Tatarzy polsko-litewscy od dawna jednakże musieli niejednokrotnie r'ezy\~nować z zasady endogamii mieszane małżeilstwa były zapewne, o czym często się pisze, poważnym czynnikiem adaptacji i u:nifika,cji Tatarów z otoczeniem. Zadziwia w tej sytuacji trwałiość islamu, wytłumaczalna nie tylko wartością tej reli:gii zarówno w zakresie doktryny 23 S. KryC'zyń:ski, Tatarzy nej, Wars'zarw'a 1938, s. 215. Htewscy. Próba monografi;: historyczno-etnograficz- �154 ZBIGNIEW JASIEWICZ teologicznej, jak i społeczno-etycznej, oraz Jej zespoleniem z życ.ieun grupy, ale także pozycją społeczną, którą religia nadawała Tatarom w PoLsce >oraz tolerancją w kraju. Endogamia małżeńska, choć nadal pref.erowalna i po 'częś'ci reahz.owana głównie w stosunku do dziewcząt, nie moż,e być w 'warunka'ch rozprosz'enia muzułmanów i ich wielostronnego ueze,stnidw.a w życiu otocz.enia w pełni dzisiaj przestrzegana. W małżeństwach mieszanych, a przywiązujących duże znaczenie do religii, utrzymełasię zasada wychowywania potomków płci męskiej ZJgodnie z rel:iJgiąoJca, a dziewcząt zgodnie z relig.ią matki 24, neutralizująca w części zagrożenie dla istni'enia grupy wynikające z małżeństw heterogenicznych. Istotne znaczenie w zespole cech wyznaczających wspólnotę etniczną p>Osiadaśw,iadomość przynależności do własnej grupy, poczuci'e bliskości łączące jej członków, 'któr,emu jako negatyw towarzyszy poczucie obcoś·ci 'czy odmienności w stos'Uinkudo grup innych. W grupi'e Tatarów polsbch, traktowanej jako całość, nie występuje przeciwstawienie: "my - oni, my Tatarzy -oni Polacy':: Prz'eciwstawienie to pojawia się niekiedy w obrębie społeczności lokalnych, ale wówczas dotyczy lokalnp.j czy regionalnej ,grupy Polaków - katolików i Białorusinów - prawosławnych. WskazuJe wówczas na inny poziom odniesi'enia, poziom społecznoś,ci 10ka1nyeh i grup regionalnych lub wyznaniowych i tra:ktowane być może jako argument przemawiający za przynależnością Tatarów do takich właśnie grup, natomiast ni'e obejmuje całoś'ci jaką są Polacy jako grupa etniczna. 'Na takie przeciw.stawienie nie pozwala wspólny język, współucz'estnictwo w kulturz'epolski'ej, poczucie wspólnoty losów historycznych. Na podstawie tych cech łączących dokonany został wybór, będący zresztą udziałem wszytkich grup etnograficznych z pogranicz etnicznych w procesie narastająoej krystaHzacji i integracji etnicznej, polskiej ,grupyetni'cznej jaiko [nadrzędnej dla Tatarów w Polsce grupy przynależnoś<Ci.Wybór taki podkreślony został faktem repatriacji po II wojnie światowej części ludności tatarskiej z ziem litewskich i białoruskich na tereny polskie. Repatriacja ta zróżnicowała charakter grupy Tatarów i wraz z powojennYmi wewnętrznymi migracjami w Polsce i rozwojem społ-eczno-gospodarczym kraju stała 5ię poważnym czynniIdem j'ej przeolbrażreń. Nadal dyskusyjne i wymargające studiów są usHowania określania statusu grupy Tatarów w przeszłośd. Stanowisku zaprez'entowanemu ostatnio prz'ez P. Borawskioeg.o,który 'stwierdza, co prawda w praey poświęconej innym 'PT'ob'l:emom niżetni'czne, :ukształtowanie się "jednej /Ilarodo24 Materiały w TOku 1975. włoasne z badań Kiaite!dry EltnogratfiiJi UAiM w oko1icach Sokółki �Tatarzy polscy. Grupa etniczna 155 czy etnograficzna? WOScrTatarów P'olsko~litewskich ... z pokrewnych pod względem językowym ludów turecko-tatarskich" 25, można prz~dwstawić inną hipotezę, bardziej moim zdaniem uzasadnioną. Jest to koncepcja przyjmująca me wykształcenie się na Inowym terenie tatarskiej wspólnoty etnicznej, która objęłaby ludność muzułmańską i dawniej tureckojęzyczną z wszystkich fal osadniczych i całego terenu pogranicza etnicznego polsko~białorusko-litewskiego. Byłby to powrót do tezy J. Talko-Hryncewicza, który pisał: "Ponieważ nasi Muś1imowie przedstawiali zlepek najrozmaitszych plemion już przed przyjściem do Polski, a osiadłszy u nas '" nie mając swych kobiet łączyli się przez związki małżeńskie z miejscową ludnością, uniemożliwiło to wytworzenie osobnej etnograficznej [w znaczeniu również etnicznej - Z. J.l całości. Ich odrębność mogła się choć częściowo utrzymać tylk,o w organizacji wojskowej; z upadkiem jej i to zatracili, a żyjąc w środowisku krajowców przejęli ich języlk i ku:lturę. Dziś jedynym ich łącznikiem j-est wyznani'e i obrządki religijne" 26. Przekonanie o odrębności etnicznej Tatarów polsko-litewskich podtrzymywane było przez podkreśl,anie ich odrębności wyz<naniowej - je.szcze dziś trudny do przyjęcia jest przez niektórych Polaków obraz Polaka-muzułmanina, Polaka niesł,owi,ańskiego pochodzenia, fakt odmiennego do nich stosunku władz carskich w czasie zaborów oraz przez wiązanie ich z grupami etnicznymi Tatarów krymskich i nadwołżańskich, z którymi poza nazwą, religią i tradycją wspólnego pochodzelnia niewiele mieli wspólnego. Działalność inteligencji tatarskiej w latach międzywojermych nie zmierzała, mimo odnajdowanych w niej pewnych elementó\V panislamizmu i panturkizmu, do zamknięcia grupy i prz'eciwstawienia jej społecz'eństwu polskiemu. Miała ponadto, a czym pisz,e M. Konoracki, niewielki wpływ na ogół społeczności tatarskiej 27. O Tatarach polskich ja;ko grupi'eetnograficznej mówi przede wszystkim analiza ich cech współczesnych. To nie tylko inne pochodzenie społeczne obecnie ukształtowanej inteligencji tatarskiej i przerwanie w jej postawach ciągłości dawnej ideologii skłania do nie podkreślania ich odrębności etinicznej. W okresie powojennym Tatarzy na teI1enie Polski jako całość reprezentują już polską grupę etnograficzną, wyodrębniającą się na podstawie podtrzymywanych przez religię odmiennych cech kulturowych i tradycji pochodzenia. Ważlne znaczenie dla integracji grupy Tatarów z polskq grupą etniczną miało odzyskanie niepodległości przez Polskę w roku 1918. Odżyła wówczas dawna tradycja ich związków z państwowością polską. Od tego też czasu Tatarzy, wykraczający poza -obręb spoP. Bora:wskii, op. <(jiit., ,s. 66. J. Ta1ko-Hrymcewicz, Muślimowie czyli 1924, s. lOG. 27 M. KonopaC'ki, Społeczność ... , :s. 172. 25 26 tak zwani Tatarzy litewscy, K'raków �156 ZBIGNIEW JASIEWICZ łeczności wioskowej i regionalnej, uzyskali szersze możhwości identyfikacji z polską grupą etnkzną. \Vspókzesne warunki społeczno-kulturowe w Polsce, a równocześnie kierunki rozwoju w ramach grupy Tatarów pozwalają sądzić, że społeczność ta zmierzać będzie stopniowo do przekształcenia się z grupy etnograficznej w nowocze.sną wspólnotę wyznaniowq, r-edukującą m. in. religijność ludową i tradycyjną obrzędowość, trudną do utrzymania w modernizującym się i ur:banizującym spo~eczeństwie. Obrzędowość ta i inne wyrÓ'żniające eechy kulturowe zamykane będą coraz ściślej w ramach grupy wyznalniowej i r,ociziny. Jednocześnie jednak posiadanie własnych, chociażby sz'czą'tkowych społeczncści wi'ejskich w miejscowoś'cia.ch z zachowanymi obiektami kultu, przy obserwowanych tendencjach koncentrowania się muzułmanów w Białymstoku i Białostockiem, podtrzyma zapewne wśród Tatarów niektóre ich cechy jako grupy etnograficznej, o zmieniającym się oczywiście charakt'erze. MO'żna ponadto przewidzieć dalsz·e rozszerzenie się ,kręgu ludzi prz'echowujących i umacniających świadomość pochodz'elnia tatarskie.g,o, ludzi wywodzących się z rodzin zarówno muzułmańskich, jak i chrześcijańskich, dla których ważne JUŻ będą nie tyle wartości re.ligijne, co inne, związane z dziejami grupy i kulturą orientalną. Zjawisko to mieści się w ramach niezwykle charakterystycznego i ooejmują,cego całe społeczeństw.o polskie, w tym również środowiska robotnicz,e ichłopsikie, rozwoju zainteresowań genealogicznych, który winien wstać dostrzeżony zarów,no prz'ez nauki społeczne, jak i ruch kulturalny. Rozwój zainteresowań dzi'ejami własnych r,odzin nie musi bowiem wynikać ze snobizmu, z chęci wyróżnienia się koszieminnych, a może być wyrazem potrzeby, w warunkach osiągniętego wyższego poziomu ku1tura'lnego, bardziej 'Osobistego uczesbniczenia w historii i zbliżenia do innych kultur, próbą wzhogacenia swych przeżyć i zaakcentowania swej tożsamości. ZBIGNIElW JASIEWICZ POLISH TA.RTA'RS. AN ETHNOGRAPHIC OR ETHNIC GROUP? (S u mm~lIr y) The S'o~c.aIHedThmtalI's MusI,im rpOlpulllł,tion in ,:AoJoand(about 3000 peo'ple). trace their origin back to a group of Polish and Lithuanian Tartars. From the 14th up to the 17th century they settled down on the area spreading around �Tatarzy poLscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? ] 57 ;';Li,,"k, Kowno ,and Białysitok. A,s ,e'a'fly .as ,in the 17,th <cenJtu;ry they lcxs:t !the,ir naLve ,lan.guag'e. Their u'dv'an:t.a'geous sloaia'l staitu!s !in 'aincien;t 'Balish sod-efty resuLted in a rapid polonization of the Tartarian upper class, while the lower strata of Tar;arian society were influenced greatly by White Russhm culture. At present' P,;]isil TarLars occupy both the area of their previous settlemer.ts (Bohoniki and Kruszyniany, the Bialystok Province) and some other regions (mostly repatriates fre,,',] White H.ui;dan and Litl1Uanian SSR who have come to Poland after 1945). V/hile an<llysing the characteristic fe<lturcs or this group, the <luthar or the prc':;tl,t paper arrives at the conclusion that Polish Tart<ns are !,ot an etlmic gro~liJ any more but that they constitute an ethnographic group. Two factors, i.e, Isj;""i and OIl awareness of Tartarian origin point out most strongly individual features of the Polish Tartars. However, they do not interfere with the Tarbrs' nffiiintion to Polish ethnic group. The present paper presents ethnogr<lphers as \H'l! as representatives of related sciences with some possibilities of carrying on ;'<'~":lrch work concerning the culture of Polish Tartars. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0096cf62dbc722cf227970f09a1fb1c9.pdf a7f40f3145ba5d2e63b279a48edfbdf1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4991 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa - historia historia etnologii Zadrożyńska, Anna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4628 Title A name given to the resource Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Jasiewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce. Poszukiwanie nazw dla zainteresowań badawczych i rodzącej się dyscypliny Istotne i interesujące w ramach nauki jest nadawanie nazw kierunkom zainteresowań badawczych i dyscyplinom naukowym. Służy ono nie tylko wyznaczaniu pola ba­ dawczego i wskazywaniu miejsca w klasyfikacji nauk, ale również gromadzeniu się i organizowaniu badaczy i kształtowaniu ich tożsamości oraz komunikowaniu się ze społeczeństwem i instytucjami państwowymi. Zaproponowana indywidualnie lub przez zespół nazwa, jeśli zostaje przyjęta, jest wyrazem konsensusu środowiska na­ ukowego lub, jeśli nazw tych jest wiele, również jego zróżnicowania w poglądach na przedmiot, metody, powiązania interdyscyplinarne i cele dyscypliny. Zdarza się, że nazwy kierunków zainteresowań badawczych i dyscyplin wyrażają wartości i emocje. Podlegają porządkującej i normatywnej działalności krajowych i międzynarodo­ wych gremiów naukowców oraz są formalizowane w postaci list dziedzin i dyscyplin naukowych, zatwierdzanych przez administrację państwową. Niekiedy z powodów ideologicznych, stają się przedmiotem bezpośredniej ingerencji państwa totalitar¬ nego. Działania mające na celu wynalezienie, ujednolicenie i upowszechnienie nazw dyscyplin, ważne w czasie powstawania tych dyscyplin, nie tracą na znaczeniu w trak­ cie ich dalszych przekształceń. N a z w y dyscyplin i zmiany tych nazw, także zmiany ich znaczenia, towarzyszące rozwojowi poszczególnych dziedzin wiedzy, są t y m sa¬ mym świadectwem historii nauki. Dobrego przykładu złożoności procesu kształtowania dyscypliny i perypetii z jej nazwaniem dostarczają dzieje etnologii i antropologii kulturowej na świecie, w Euro­ pie, także w Polsce. To właśnie początki etnologii i antropologii w naszym kraju, o d końca X V I I I w. d o połowy X I X w., i podejmowane wówczas próby nazwania prac badawczych będą przedmiotem tego opracowania. Działania mające na celu wypraco¬ wanie i ujednolicenie stosowanej terminologii, ważne także w obrębie studiów euro¬ pejskich, podejmowano również później (por. Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212; Et­ nografia... 1081; Kaniowska 1996, s. 103 i in.). Wybór, akceptacja i upowszechnienie 36 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce przyjętej przez środowisko etnologów polskich nazwy dla uprawianej dyscypliny są przedmiotem naszych rozważań i starań d o dzisiaj (por. Jasiewicz 2006, s. 29). Historią etnologii zajmuję się jako etnolog przekonany o kontynuacji, choć nie zawsze ciągłej, jaka jest udziałem przeszłości i teraźniejszości dyscypliny i znacze­ niu pytań, które dzięki współczesnej wiedzy możemy i chcemy sformułować wobec przeszłości. Przyjmuję zatem, podobnie jak wielu innych etnologów/antropologów kulturowych, podejmujących studia nad historią własnej dyscypliny, stanowisko prezentystyczne, polegające na, zgodnie z określeniem George'a W. Stockinga, zajmowa­ niu się przeszłością dla teraźniejszości (Stocking 1968, s. 3), choć staram się unikać skrajności tego ujęcia. To przecież charakter dzisiejszej etnologii i antropologii k u l ­ turowej wskazuje kierunek poszukiwań w przeszłości idei i działań, które mogą zo¬ stać uznane, z obecnej perspektywy, za ważne dla narodzin i późniejszych przekształ¬ ceń dyscypliny Tę perspektywę tworzy dzisiaj nie tylko zadziwienie kulturą obcych - ludów odległych krain, i „swoich obcych" - ludzi żyjących tuż obok, lecz w wyróż¬ niających się subkulturach, do niedawna w kulturze ludowej, ale także refleksja nad kulturą uznawaną za własną, choćby w ramach antropologii codzienności. Zakres p o ­ szukiwań będzie zatem szerszy od tego, który był przyjmowany jeszcze kilkanaście lat temu w studiach nad historią polskiej etnologii/antropologii kulturowej. Prace świadczące o intensyfikacji działań, zapowiadających pojawienie się no¬ wej dyscypliny odnajdujemy w piśmiennictwie polskim, od końca X V I I I w., w pię­ ciu sferach zainteresowań. Były to: rozważania nad pochodzeniem i rozwojem k u l ­ tury ludzkości, przedstawienia kultury ludowej, próby rejestrowania sposobu życia przedstawicieli innych niż chłopska warstw narodu, opisy kultury ludów pozaeuro¬ pejskich, zainteresowanie grupami etnicznymi. Pochodzenie i rozwój ludzkości inte¬ resowały uczonych tak wybitnych jak Stanisław Staszic i H u g o Kołłątaj. Opisami kul¬ tury ludowej obejmowano głównie, choć nie wyłącznie, ludność w granicach Rzeczypospolitej, zróżnicowaną etnicznie i wyznaniowo, wyróżniano przy t y m mieszkańców kresów wschodnich. Dokumentowano także życie codzienne - „życie domowe" szlachty i mieszczan. L u d y pozaeuropejskie poznawano z tłumaczonych prac obcych oraz opisów polskich podróżników i zesłańców; publikacje relacji ze­ słańców polskich były jednak do połowy X I X w. jeszcze nieliczne. D o w o d y zainte¬ resowania sprawami etnicznymi, także ich związkiem z kwestią narodową, odnajdu¬ jemy w różnych rodzajach piśmiennictwa, m.in. w: publicystyce, rozprawach nauko¬ wych, relacjach podróżniczych, pamiętnikach i listach. Zadziwienie innością, traktowane często jako inspiracja dla naszej dyscypliny, w początkach jej kształtowania w Polsce dotyczyło głównie odległych ludów. Świad­ czy o t y m choćby tytuł dzieła Benedykta Chmielowskiego, poprzedzającego zresztą badany okres: Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna [ . . . ] alias o [ . . . ] narodów manierze, co kray który ma w sobie dziwnych ciekawości... (1745-1746). Ważniejsze było poszukiwanie wartości, które można by zużytkować jako wzory przydatne w tam¬ tym czasie, odnajdywanych nie tylko w odległej przeszłości, ale również współ37 �Zbigniew Jasiewicz cześnie, w t y m także w kulturze ludowej. Silna była ponadto świadomość przemijalności codzienności, którą należało zarejestrować. Jędrzej K i t o w i c z w Opisie oby­ czajów za panowania Augusta JJJ, napisanym pod koniec lat 80. X V I I I w., a wydanym dopiero w latach 1840-1841, stwierdza: C i , c o p r z e d n a m i żyli s t e m lat p r ę d z e j [ . . . ] w cale b y l i o d m i e n n y c h o d n a s z y c h o b y ­ c z a j ó w [ . . . ] . C i , c o p o nas nastąpią za lat s t o Polacy p e w n i e się o d nas dzisiaj ż y ­ j ą c y c h t a k b ę d ą różnili, j a k się m y r ó ż n i m y o d d a w n i e j s z y c h ( K i t o w i c z 1985, s. 2 3 ) . H u g o Kołłątaj, nawołując w swoim znanym liście przesłanym Janowi Majowi, d o poznania „obyczajów pospólstwa", uzasadnia swój apel m.in. potrzebą „zostawienia potomności rzetelnego świadectwa, w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy ostatecznej rzeczy naszych zmianie" (Kołłątaj 1810, s. 34). Dodajmy że określenie „pospólstwo" doczekało się definicji w pracy Sebastiana Sierakowskiego z 1811 r. Stwierdza on: „Powszechnie mamy za pospólstwo lud wiejski, lud po miasteczkach i lud uboższy w miastach większych". K r y t e r i u m przynależności d o pospólstwa czyni on jednak nie tylko stan społeczny i p o z i o m materialny, ale również wartość człowieka. Pozwala mu t o na przekroczenie barier stanowych i dostrzeżenie, zapew¬ ne dla celów wychowawczych, że „pod tymi znakami we wszystkich ludzi klasach znajduje się pospólstwo" (Sierakowski 1811, s. 3, 4). Cele poznawcze, dla jakich po¬ dejmowano działalność wyprzedzającą powstanie etnologii, w t y m działalność do¬ kumentacyjną, przeplatały się z celami ideologicznymi i związanymi z nimi praktycz¬ nymi, wynikającymi z przeświadczenia o potrzebie reform i przekształcenia społe¬ czeństwa, właściwymi okresowi oświecenia, a w Polsce uzasadnionymi i wzmocnio¬ nymi utratą państwowości. Przed pojawieniem się opartych na grece lub łacinie terminów, określających no¬ we, powstające głównie w X V I I I w. dyscypliny naukowe, próby poznawcze zapo¬ wiadające te dyscypliny nazywano w językach narodowych przez wymienienie ich przedmiotu. Etnologia/antropologia kulturowa uznaje obecnie za swój przedmiot kulturę rozumianą najczęściej jako sposób życia ludzi w różnych ich kontekstach społecznych i sytuacjach egzystencjalnych: ludzkości, czyli - w języku Stanisława Staszica - „rodu ludzkiego", grup etnicznych, narodów, społeczeństw i inaczej ukształtowanych grup oraz sfer ich życia, korzystających ze stworzonych przez nich lub dla nich i właściwych im idei, zachowań i wytworów. W piśmiennictwie polskim interesującego nas okresu termin „kultura" dopiero się pojawił i często był stosowa¬ ny wymiennie z nieco wcześniejszym u nas terminem „cywilizacja", który przewa¬ żał w pracach naukowych (Serejski 1965, s. 241 i in.), m.in. w pismach Hugona Koł¬ łątaja. Po raz pierwszy (zapewne po raz pierwszy, mogą przecież zostać ujawnione nowe źródła) termin „kultura" użyty został w liście Adama Kazimierza Czartoryskie­ go d o Józefa Zawadzkiego z 1809 r.: „Raguzę [Dubrownik - Z.J.] sławną z kultury języka i wszelkich nauk" (Michalski 1958, s. 205). W k r ó t c e znalazł się w tytule pra­ cy Ignacego Lubicz-Czerwińskiego Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego 38 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce z 1816 r. Tam też został zdefiniowany jako stan i wartość w procesie rozwoju ludzkości, a więc w znaczeniu „cultura animi" Cycerona, utożsamiany z oświece¬ niem: I s t o t n i e o ś w i e c e n i e i k u l t u r a t o jest: z b l i ż e n i e się c z ł o w i e k a a l b o n a r o d u d o stanu doskonalszego w s p o ł e c z n o ś c i l u d z k i e j [ . . . ] . Przed o w y m stanem b y w a ó w c z ł o w i e k g r u b y m t y l k o r o z s ą d k i e m [ . . . ] o d n a t u r y o b d a r z o n y [ . . . ] ani s m a k u s p o ł e c z n e g o życia, ani c n ó t ludzkości, a z a t e m d z i k i jest ( L u b i c z - C z e r w i ń s k i 1816, t. I , s. 1 - 2 ) . Nieobce jednakże było Ignacemu Czerwińskiemu rozumienie kultury jako właści¬ wości warstw i stanów społecznych. Pisze bowiem o „kulturze szlacheckiej" i „kul¬ turze duchowieństwa" i wiąże je z obyczajami, ocenianymi poprzez „wzrost kultury" i „utratę kultury" (Lubicz-Czerwiński 1816, t. I I , s. 24, 37). Termin „kultura", nadal w znaczeniu głównie selektywnym i wartościującym, zastosowany został dwa lata później w artykule Franciszka A . Grzymały Rys historyczno-statystyczny Cesarstwa Ja­ pońskiego (1818, s. 39-40, 45). „Kulturę", w rozumieniu bliskim przyjętemu później w an¬ tropologii, wprowadził w latach 20. X I X w. Joachim Lelewel. Pisał on o „działaniu ludzkim w całej rozmaitości swojej, czyli kulturze ludzkiej", na którą składają się: „uobyczajnienie człowieka, jego religijne i moralne ukształcenie, jego społeczne urządzenie się, jego charakter, działalność i zdolności, estetycznie w sztukach oży¬ wione, a filozofią wspierane, jego przemysł, jego rozumowe, naukowe i piśmienne płody" (Lelewel 1826, s. 85, 49-50, za: Serejski 1965, s. 241-242; por. również: Kłoskowska 1991, s. 8; Bednarek 1995, s. 24). Podobnie Joachim Lelewel definiuje kulturę w Wykładach dziejów powszechnych, przygotowanych do druku w 1849 r., na podstawie skryptów opracowanych w czasie profesury wileńskiej w latach 1822-1824, zwracając uwagę na jej wymiar zarówno materialny, jak i mentalny: H i s t o r i a k u l t u r y wykłada p o s t ę p i o d m i a n y r o d u l u d z k i e g o w j e g o r e l i g i j n y m , m o r a l ¬ n y m i o b y c z a j o w y m u k s z t a ł c e n i u , w jego s p o ł e c z n y m u r z ą d z e n i u się, w jego działal¬ ności i z d o l n o ś c i a c h , jakie się objawiają w jego p r a c y r ę c z n e j i umysłowej, e s t e t y c z n i e w s z t u k a c h o ż y w i o n y c h , a filozofią ( r ó d l u d z k i ) w s p a r t y zostaje w s w y c h r o z u m o ¬ w y c h , n a u k o w y c h i p i ś m i e n n y c h p ł o d a c h ( L e l e w e l 1959, s. 110). D o czasu upowszechnienia się terminu „kultura" stosowano zwykle określenie „obyczaje" (por. Damrosz 1988, s. 44), etymologicznie wyprowadzone od czasowni­ ka „obyknąć", „przywyknąć", „mieć zwyczaj" (Bańkowski 2000), rozumiane jako po¬ wtarzalny i zestandaryzowany t y p zachowań i towarzyszących im wytworów. Ter¬ min ten występuje np. jako nazwa zbiorcza, obejmująca wiele dziedzin, w znanym liście Hugona Kołłątaja do Jana Maja, wysłanym z Ołomuńca 15 lipca 1802 r., o p u b ­ likowanym po raz pierwszy w 1810 r. w „Pamiętniku Warszawskim" i powtórzonym, w interesującym nas fragmencie, w przypisie do artykułu Obrzędy weselne ludu wiejskiego..., zamieszczonego w „Tygodniku Wileńskim" w 1819 r. Po stwierdzeniu, że potrzebne jest „doskonałe dzieło o obyczajach, zwyczajach, obrządkach narodu p o l 39 �Zbigniew Jasiewicz skiego", H u g o Kołłątaj do „obyczajów pospólstwa" zalicza: „ich mowę", „różnice w ubiorze", „obrządek przy godach weselnych, przy urodzinach, przy pogrzebach", „zabawy", „muzykę", „instrumenty muzyczne", „gody roczne", „pieśni", „bajki i his¬ torie", „gusła i zabobony", „postacie i fizjonomie", „gatunek pożywności", „mieszkania", „pasterstwo i rolnictwo", „rękodzieła", „nałogi i wady", „choroby" i „sposoby ratowa­ nia chorych" (Kołłątaj 1810, s. 33 i n.; Obrzędy... 1819, cz. 2, s. 85 i n.). O p i s o w o - w y liczający sposób zakreślania pola badań, z wykorzystaniem podobnego jak u H u g o ­ na Kołłątaja zestawu dziedzin zainteresowań, odnajdujemy u wielu innych badaczy Tak postępował, w okresie późniejszym, m.in. Oskar Kolberg, nadając wydanym w latach 1857-1890, za swego życia, 23 t o m o m Ludu podtytuł Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Rozpatry­ wano także relacje między częściami składowymi „obyczajów". Kilkadziesiąt lat przed pojawieniem się listu Hugona Kołłątaja Jędrzej Kitowicz, w znakomitym dokumen­ cie sposobu życia Opisie obyczajów za panowania Augusta JJJ, stwierdza: „przedsięwziąwszy pisanie o obyczajach polskich, najpierw udałem się do opisania religii, która gruntem obyczajności będąc, pierwszeństwo między obyczajami trzymać powinna" (Kitowicz 1985, s. 53). Bliski związek określenia „obyczaje" z terminem „kultura" dostrzegł Jan Rutko¬ wski w artykule napisanym zaraz po I I wojnie światowej. Zauważył on, że Włady¬ sław Łoziński i Jan Stanisław Bystroń w swoich pracach łączą „obyczaje", trak­ towane jako codzienność, przeciętność dnia, z „życiem" i nie widzą różnicy między nimi a kulturą (Rutkowski 1959, s. 8). Określenie „życie", powiązane z obyczajami czy zwyczajami, występowało nader często w piśmiennictwie polskim końca X V I I I i początków X I X w. Było zwykle uzupełnione odniesieniami do grupy lub sfery dzia¬ łalności człowieka: „życie narodowe", „życie różnych narodów", „życie ludu", „życie rodzinne" lub „życie domowe". Innym określeniem, spotykanym w literaturze p o ­ czątków X I X w., stosowanym dla scharakteryzowania sposobu życia, był „gust" - upo­ dobanie, zamiłowanie, wzór, styl życia. Odnajdujemy je m.in. w pracy Józefa W ł a ­ dysława Bychowca Rzut oka na Rossyą (1817). Spośród wymienionych kierunków zainteresowań szczególną popularność i zna¬ czenie społeczne zyskały w Polsce prace dotyczące kultury ludowej. To one miały określony przedmiot, metodę gromadzenia materiałów i cele. Miały także wsparcie nauki i piśmiennictwa z zagranicy m.in. Pieśni Osjana Jamesa Macphersona i dzieł Johanna G. Herdera. Ich rozwojowi sprzyjała ponadto wyrazistość dystansu kultur¬ owego chłopa i jego pozycji społecznej, dystansu głębiej odczuwanego na skutek przemian oświeceniowych (Woźniak 1995, s. 26 i in.), powiązanie sprawy ludu ze sprawą narodową oraz rozwojem społeczno-gospodarczym, wreszcie możliwość uzasadnienia zainteresowania kulturą ludową i jej interpretacji z pozycji zarówno postępowych, jak i konserwatywnych. „Folklor stał się pierwszym etapem kształto¬ wania się niezależnego pola badawczego przyszłej etnologii", napisał Aleksander Posern-Zieliński (1973, s. 45). Rozwiniętym zainteresowaniom literaturą ludową 40 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce i wierzeniami towarzyszyło jednak, w okresie romantyzmu, traktowanego przez Jó¬ zefa Bursztę jako system myślenia „antyetnograficzny", zarzucenie szerszego pro¬ gramu badań kultury zaproponowanego wcześniej przez Hugona Kołłątaja (Burszta 1973, s. 30 i i n . ) . Podejmowanie problematyki kultury ludowej i intensyfikacja badań nad nią na¬ potykały jednak opory. „Obyczajów pospólstwa" często nie uznawano za przed¬ miot godny zainteresowania. Informował o t y m m.in. zasłużony dla popularyzacji poszukiwań ludoznawczych „Tygodnik Wileński". We wstępie do pierwszej części artykułu Obrzędy. stwierdzono jedynie, że „podobnego rodzaju opisania, oprócz zaspokojenia ciekawości, ważne są jeszcze pod względem naukowym" (Obrzędy. 1819, cz. 1, s. 1). Za to w przypisie d o drugiej części artykułu redakcja ujawnia, że „znaleźli się tacy którym podobne wiadomości do smaku wcale nie przypadły", i pod¬ piera się stanowiskiem Kołłątaja, cytując fragmenty jego znanego listu. „Cenzorom [ . ] nielubiącym wiadomości o chłopskich obyczajach" z kolei przypomina, że pub¬ likując tego rodzaju materiały, „Tygodnik" dostosował się do „życzeń Ministerstwa narodowego oświecenia w Monarchii Rosyjskiej" (Obrzędy... 1819, cz. 2, s. 82 i n.). M i m o tych przeszkód to właśnie badania kultury ludowej pierwsze spośród przed¬ stawionych powyżej zainteresowań poznawczych zyskały szanse przekształcenia się w oddzielną dyscyplinę naukową. Zapowiedziami powstania dyscypliny naukowej były pojawiające się coraz licz¬ niej artykuły przynoszące materiały dotyczące głównie literatury ludowej, apele o gromadzenie informacji terenowych, uwagi metodyczne dotyczące badań i uza¬ sadnienia ich celu oraz próby nadania im nazwy zgodnej z konwencjami przyjętymi w ówczesnej nauce, a więc z wykorzystaniem greki. Pierwszy w piśmiennictwie p o l ­ skim pojawił się termin „etnografia", najwcześniej zapewne w Instrukcjach do układa­ nia po gimnazjach i szkołach powiatowych zapisów w przedmiotach różnych nauk, opubliko­ wanych w „Dzienniku Wileńskim" w 1816 i 1817 r. Było to tłumaczenie z języka rosyj­ skiego, z podaniem roku druku oryginału - 1812, lecz bez zapisu w języku rosyjskim tytułu źródła. Poszukiwania, które przeprowadziłem w Rosyjskiej Bibliotece N a r o ­ dowej w Petersburgu, pozwoliły ustalić, że tłumaczenia dokonano z Nastawlienij dlja sostawlienija w gimnazjach i ujezdnych ucziliszczach zapisok po raznym naukam izdanych ot Gławnogo Prawlienija Ucziliszcz, z Zaleceniami ministra oświaty cesarstwa hr. Aleksieja Razumowskiego, opublikowanych w Sankt Petersburgu. Również w literaturze rosyj¬ skiej było to prawdopodobnie pierwsze zastosowanie terminu „etnografia", dotąd nieodnotowane; Siergiej A. Tokariew wskazywał dopiero na 1824 r (1966, s. 185). Za nim lata 20. jako datę pojawienia się w Rosji terminu „etnografia" powtórzono w pra­ cach polskich (np. Burszta 1974, s. 189). Wcześniej, bo w 1807 r., został wprowadzony do piśmiennictwa szwedzkiego (Bringeus 1966, s. 326, za: Kopczyński 2008, s. 18). Termin ten, przyjmowany w innych znaczeniach, znany był jednak od dawna, już w X V I I w., wówczas to znalazł się w tytule dzieła Jana Olovinusa Ethnographia Mundi, wydanego w Magdeburgu w 1608 r. (Wróblewski 1969, s. 12). W nauce rosyjskiej 41 �Zbigniew Jasiewicz został przyjęty pod wpływem uczonych niemieckich, pracujących w Rosji w X V I I I w., a przede wszystkim pod wpływem historyka i językoznawcy Augusta Ludwiga Schlözera. To ten uczony pracujący w Göttingen i Sankt Petersburgu, gdzie był asystentem Gerharda Friedricha Mullera, jednego z czołowych inicjatorów badań historycznych i etnograficznych na Syberii, autor Allgemeine Nordische Geschichte, opublikowanej w Halle w 1771 r., w dziele t y m pierwszy zastosował termin „etno­ grafia", traktowany jako synonim „Völkerkunde" (Vermeulen 1995, s. 39, 42; 1996, s. 99; Gingrich 2007, s. 85). Potwierdzeniem jest to, że w Instrukcjach... zalecono wzorowanie się na pracach „Szlecera (Schloetzera)" (Instrukcje... 1816, s. 133). D o Instrukcji... dotarł zasłużony w gromadzeniu materiałów do historii polskiej etno­ logii Wiesław Bieńkowski, nie dostrzegł jednak wymienienia w nich etnografii i m y l ­ nie wskazał 1817 r. jako datę ich wydania (Bieńkowski 1956, s. 41, 59). W a r t o o d n o ­ tować znaczenie publikowanych ankiet („instrukcji", „apeli", „wskazówek") w roz¬ woju poszczególnych dyscyplin naukowych. Pierwszą z nich, mającą znaczenie dla poszukiwań w sferze kultury ludowej, były Punkta do zebrania postrzeżeń i wiadomości w przedmiotach fizycznych... (1805), obejmujące m.in. czary medycynę i podania (Kamocki 1953, s. 7; Bieńkowski 1956, s. 41), sformułowane jednak przez przyrodników z Uniwersytetu Wileńskiego i mające i m służyć. A n k i e t y takie stały się ważnym narzędziem służącym nie tylko gromadzeniu materiałów, ale również poszerzaniu kręgu osób zainteresowanych problematyką ludoznawczą: przyciąganiu czytelni­ ków, kreowaniu autorów, jednym słowem, kształtowaniu środowiska ludzi zainte¬ resowanych poszukiwaniami ludoznawczymi, tak ważnego w czasie, kiedy brako¬ wało instytucji i profesjonalistów w tej dziedzinie. W Instrukcjach... etnografia znalazła się w ramach Instrukcji do układania zapisów w przedmiocie historii wśród metod i „nauk pomocnych" historii, takich jak krytyka i hermeneutyka, dyplomatyka, lingwistyka, chronologia, geografia, genealogia, heral¬ dyka, numizmatyka, statystyka, literatura oraz historyka albo metodologia historii. Etnografia dostarcza historii, stwierdzono, „licznych i po części obszernych opisań narodów zamieszkałych w Rosji [ . . . ] , potrzeba wyrazić nie tylko rzeki, ale i stru¬ mienie, nad którymi żyją błąkające się ludy: potrzeba oznaczyć, które pokolenia rozmaitymi mówią dialektami" (Instrukcje... 1816, s. 136, 138). Z analizy zadań stawia¬ nych etnografii wynika, że miała się ona zajmować raczej narodami i ludami odle¬ głymi, pozaeuropejskimi. Dla Rosji, ekspandującej na teren Azji, z jej zróżnicowaną strukturą etniczną, tak rozumiana etnografia stała się ważną nauką o znaczeniu pra¬ ktycznym. Dla Polaków, zamieszkałych na ziemiach włączonych do imperium rosyj¬ skiego, wiedza o ludach spoza kręgu kultury europejskiej, żyjących w państwie ro¬ syjskim, była częścią wiedzy o t y m państwie. Pochodziła z doświadczeń zesłańczych, ale także z podróży naukowych i doświadczeń z miejsca podjęcia pracy. D o zdobywania wiedzy o Rosji zachęcał „Dziennik Wileński" w nocie redakcyjnej po¬ przedzającej artykuł sygnowany literami J.K. Stan polityczno-jeograficznyRossyi (1806, s. 1). Zwłaszcza na początku X I X w., kiedy Rosja była jeszcze państwem stanowym 42 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce i dynastycznym, a nie narodowym, część Polaków współpracowała z zaborcą: „jedni dla kariery inni z lojalności, a jeszcze inni z wyłącznie względów naukowych" - jak pisał Jerzy Róziewicz (1984, s. 90). Pojawiły się ważne opisy ludów A z j i Środkowej i Kaukazu z podróży Jana Potockiego w latach 1797-1798 (1959) oraz wiele relacji przekazywanych z miejsc pracy m.in. Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana Tade­ usza Hreczyny... (1817), lekarza, który pozostawił interesujące informacje dotyczą¬ ce nie tylko Rosjan żyjących na Syberii, ale również Jakutów i Tunguzów (Ewen¬ ków) oraz innych tubylczych ludów Syberii i Dalekiego Wschodu. Zainteresowanie własnym narodem i ludem i innymi narodami, głównie chyba jed¬ nak europejskimi, znalazło swój wyraz w Instrukcji do układania zapisów w przedmiocie sta¬ tystyki i topografii, także przetłumaczonej z wymienionych już Nastawlienij., a opublikowanej w „Dzienniku Wileńskim" z 1817 r. Znalazł się w niej dział Obyczaje i zwyczaje, poświadczający związki XIX-wiecznej statystyki z ludoznawstwem. Wska­ zano w nim na zróżnicowanie społeczne - „każdy stan w społeczności ma obyczaje i zwyczaje sobie właściwe", i wyróżniono „szlachtę", „stan średni" oraz „wieśniaków i pospólstwo w miastach". Zwrócono uwagę na obszary wielonarodowościowe: „Je­ żeli zaś gubernia zamieszkana jest od różnych narodów, należy każdy z nich opisać osobno". Polecono zainteresować się ubiorami, a nawet odmianami mody, „życiem wewnętrznym czyli d o m o w y m " , edukacją kobiet, wychowaniem dzieci, miłością do ojczyzny a również charakterem narodowym (Instrukcja... 1817, s. 100, 101). O d ¬ różniono zatem etnografię jako naukę o odległych ludach od zainteresowań oby¬ czajami głównie własnego narodu i innych narodów europejskich. Dla tej dziedziny zainteresowań nie było stosownej nazwy Nader interesującą próbę wprowadzenia takiej nazwy podjęto w wielokroć t u przytaczanym „Dzienniku Wileńskim", będącym organem Uniwersytetu Wileńskiego. W dwóch kolejnych tomach V I I i V I I I z 1819 r. stworzono dział Etologia, umieszczony na czele innych działów, takich jak Estetyka, Fizjognomika, Powieści i romanse czy Poezja. Z zawartości tego działu wynika, że miał prezentować materiały i omówienia dotyczące obyczajów i literatury ludowej. Zamieszczono w nim przecież wymieniony już artykuł Obrzędy weselne ludu wiejskiego., z dołączonym w przypisie listem Hugona Kołłątaja do Jana Maja, tłu¬ maczenie Piosenki pospólstwa litewskiego i Śpiewów ludu litewskiego oraz dwuodcinkowe studium Józefa Sękowskiego O zabawach i śpiewach nowożytnych Greków. Można przy¬ puszczać, że była to próba odróżnienia etnografii, zajmującej się odległymi ludami, identyfikowanej wówczas z Völkerkunde, od zainteresowań własnym ludem i inny¬ mi narodami europejskimi. Termin „etologia" nie był zatem błędnym zapisem „et¬ nologii", jak sądzono (Bieńkowski 1956, s. 43; Posern-Zieliński 1973, s. 65), lecz zo¬ stał celowo wprowadzony dla określenia poszukiwań i opracowań ludoznawczych. N i e wiemy, k t o nazwę tę w Wilnie zaproponował i jak interpretował oraz czym zo¬ stał zainspirowany. Termin „etologia", przyjęty przez Johna Stuarta Milla do ozna¬ czenia nauki o kształtowaniu charakteru narodowego i indywidualnego oraz przez Wilhelma Wundta do oznaczenia badań nad obyczajami i zwyczajami ludów, prze43 �Zbigniew Jasiewicz trwał długo, m.in. w encyklopediach polskich z końca X I X w., takich jak encyklope­ dia Orgelbranda, Wielka encyklopedia powszechna i Wielka encyklopedia powszechna ilus­ trowana. Stosowany był jednak głównie w psychologii i filozofii i nie utrwalił się w etnologii i antropologii kulturowej. Termin „antropologia" znany był od początku X V I w. Zapowiedź nauki o czło­ wieku, ujmowanym we wszystkich jego aspektach, a więc nauki o zakresie szerszym niż dotychczasowa „etnografia" lub nauka o obyczajach, nauki inkluzywnej, bo obej­ mującej dyscypliny o węższym zakresie, ujawniła się w piśmiennictwie polskim pierwszej połowy X I X w. w pracach przyrodników. Szerokie rozumienie nauki 0 człowieku, bez stosowania nazwy „antropologia", przyjął Jędrzej Śniadecki. W dzie­ le Teoria jestestw organicznych, wydanym po raz pierwszy w latach 1804-1811 i powtórzo­ nym, bez zmiany treści, w 1838 r., stwierdził: N a u k a zaś p o ś w i ę c a j ą c a się jego [człowieka - Z.J.] u w a d z e p o w i n n a o b e j m o w a ć wszystkie p o d o b n e względy; p o w i n n a zająć wszystko, co tylko wiedzieć można o je­ g o składzie i w y k s z t a ł c e n i u ; o siłach w n i m , na n i e g o i p r z e z n i e g o działających; o jego stosunkach do reszty otaczającego go przyrodzenia; o początku, wzroście, postępku i schyłku jego życia; o c z y n n o ś c i a c h i m o c y t a k c a ł e j jego m a c h i n y jako i p o j e d y n ­ c z y c h narzędzi; na k o n i e c o s t o s u n k a c h jego t o w a r z y s k i c h , c z y l i d o j e s t e s t w j e m u p o ­ d o b n y c h ( Ś n i a d e c k i 1838, I I , s. 3 ) . D o tego „wykształcenia" i stosunków społecznych przywiązuje autor dużą wagę 1 poświęca i m ostatnie rozdziały tomu trzeciego: Różnica ludzi zależąca od klimatu, Różnice pierwiastkowego ukształcenia czyli rodzaje ludzi i Różnice ludzi wynikające ze związ­ ków towarzyskich. Podobnie naukę o człowieku, nazwaną już antropologią, określił, lecz już bez szerokich horyzontów właściwych Jędrzejowi Śniadeckiemu, Józef Ja¬ siński, autor pracy uznawanej za pierwszy polski podręcznik antropologii Antro­ pologia o własnościach człowieka fizycznych i moralnych (1818). Napisał on: „Jeśli potrzeby życia wiążą człowieka ze światem fizycznym, nie mniej też wiążą go ze światem mo¬ ralnym, to jest ze społecznością ludzi w towarzystwie żyjących" (Jasiński 1818, X V I ) . Inne rozumienie antropologii zawierał intrygujący znany mi tylko z tytułu, Prospekt do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku uważanym co do sprawności jego w życiu ze społecz­ nymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym Józefa Władysława Bychowca (1819), o którym to prospekcie Karol Estreicher w Bibliografii polskiej XIX stulecia napisał: „Skończyło się na prospekcie" (Estreicher 1961, s. 641). Prospektu tego nie odnalazłem jednak mimo poszukiwań w bibliotekach w Polsce, Petersburgu, Wilnie i Mińsku. Prospekt dzieła Józefa W Bychowca, ucznia Immanuela Kanta w Królewcu i tłumacza jego i Johanna Gottfrieda Herdera prac na język polski (Wepsięć 1937, s. 159), miał zapewne sygnalizować studium o charakterze normatywnym, wskazu¬ jącym na cele człowieka, a więc należące do antropologii filozoficznej, a nie opartej na empirii antropologii stosowanej społeczno-kulturowej. Rozważania nad zróżni¬ cowaniem rasowym i etnicznym, traktowanymi jako zjawiska dynamiczne, podjął, 44 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce opierając się na znajomości literatury europejskiej, Stanisław Rzewuski. Pierwszy przedstawił próbę scharakteryzowania struktury „plemiennej [etnicznej - Z.J.] na¬ rodu polskiego", przedstawianego jako ogół mieszkańców ziem polskich, a więc nie naród etniczny, ale połączony zamieszkaniem w dawnym państwie naród, w obec¬ nej terminologii, polityczny. Stanisława Rzewuskiego interesują również migracje i tworzenie się narodów. Stwierdza, że dla tego rodzaju poszukiwań nie wystarcza „fizjologia", rozumiana t u jako badanie cech fizycznych ludzi, lecz ona „koniecznie z badaniami historycznymi, etnograficznymi i filologicznymi powinna być połą¬ czona" (Rzewuski 1830, s. 338 i in.). W piśmiennictwie polskim pierwszej połowy X I X w. nie stwierdzano, z wyjątkiem artykułu Stanisława Rzewuskiego i zaintereso¬ wań „fizjonomiką", właściwych już Hugonowi Kołłątajowi, związków między bada¬ niami antropologicznymi a etnograficznymi. Przekonanie o przynależności etno¬ grafii, a przede wszystkim etnologii, do nauk antropologicznych pojawi się w nauce polskiej dopiero w drugiej połowie tegoż stulecia. D o literatury polskiej termin „etnologia" wchodzi dopiero w połowie X I X w., choć w nauce europejskiej jest używany od lat 80. X V I I I w. Został d o niej wprowa­ dzony przez Adama Frantiska Kollara w Wiedniu i Alexandra Cezara Chavannes w Lozannie, a w latach 30. i 40. X I X w. znalazł się w nazwach stowarzyszeń nauko¬ wych w Paryżu i Londynie, zainteresowanych zresztą głównie kwestiami rasowymi (Vermeulen 1995, s. 40, 4 1 ; 1996, s. 99, 100). W piśmiennictwie polskim zastosował ten termin, chyba jako pierwszy, Jan Rymarkiewicz w artykule Nauka o narodowości, czyli ethnologia, opublikowanym w Poznaniu w 1849 r. Artykuł ten znany był już Fran¬ ciszkowi Gawełkowi i umieszczony został w jego Bibliografii ludoznawstwa polskiego (1914, s. 222), lecz nie był uwzględniany dotychczas w studiach nad historią pol¬ skiej etnologii. Jan Rymarkiewicz, wzorem nauki niemieckiej i p o d wpływem Wios¬ ny Ludów oraz polskiej „filozofii narodowej", widzi etnologię jako niezwykle ważną samodzielną dyscyplinę naukową, zajmującą miejsce między etnografią a filozofią. Charakteryzuje ją następująco: Jest ona s z c z y t e m e t n o g r a f i i i p o d s t a w ą h i s t o r i o z o f i i i ma t o powołanie, ż e b y z n a t u r a l i s t y c z n y c h i e m p i r y c z n y c h m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i i , na d r o d z e systematycznego badania i k o n i e c z n e g o r o z u m o w a n i a o d s ł o n i ć normalną, o r g a n i c z n ą narodowości p r z y r o d ę ; żeby w z n i e ś ć się na s t a n o w i s k o h i s t o r i o z o f i c z n e i o k a z a ć w e w s z y s t k i c h n a r o d o w o ś c i a c h zastosowaną tę samą n i e z m i e n n ą n a r o d o w o ś c i b u d o w ę , t e n sam orga­ n i c z n y p r o c e s jej życia i cel o s t a t e c z n y ( R y m a r k i e w i c z 1849, s. 135). Dzieli etnologię na „ogólną, czyli teoretyczną" i „zastosowaną, czyli praktyczną". Wskazuje na jej części składowe, z których pierwsza zajmuje się początkami naro¬ dowości, druga duchem narodowym, a trzecia budowaniem ojczyzny w trzech wy¬ miarach: ziemskim, duchowym i osobistym. Ubolewa, że nie powołano jeszcze katedr uniwersyteckich dla niej przeznaczonych (Rymarkiewicz 1849, s. 137 i n.). W rok po ukazaniu się pracy Jana Rymarkiewicza anonimowy autor, t y m razem we L w o 45 �Zbigniew Jasiewicz wie, publikuje artykuł Kilka słów o etnologii. Poucza w nim, że „etnologia nie ogranicza się, jak to mylnie mniemają niektórzy, rozgatunkowaniem plemion ludzkich, względnie tylko na dostrzeżone różnice fizyczne" - nawiązując w ten sposób do utożsamiania etnologii z nauką o rasach, właściwemu stowarzyszeniom etnologicznym z pierwszej połowy X I X w. we Francji i Anglii. „Chodzi t u jeszcze - kontynu­ uje - o anatomię porównawczą pod względem moralnym. Jakie, któremu z plemion, właściwe są p r z y m i o t y albo wady" (Kilka... 1850, s. 676). Ryszard Berwiński, jak się sądzi, wprowadził termin „ludoznawstwo" (por. Wróblewski 1967, s. 15; Damrosz 1988, s. 73); nie potrafiłem jednak go odnaleźć w pracach autora Studiów o literaturze ludowej. Pojawienie się „ludoznawstwa" było poprzedzone próbą wprowadzenia ter¬ minu „narodopis", przejętego z literatury czeskiej. Dokonał tego Piotr Dahlmann, tłumacz dzieła Pawła Józefa Szafarzyka Słowiański narodopis, wydanego we Wrocławiu w 1843 r. „Narodopis" jednakże, jak o t y m napisał Jan Karłowicz w haśle Etnografia i etnologia, umieszczonym w t. X I X Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej z 1897 r., „jakoś się nie utarł on w mowie naszej" (za: Gajkowa 1959, s. 40). Charakterystyczne, że terminem „ludoznawstwo", powszechnie niegdyś stosowanym, głównie na prze¬ łomie X I X i X X w., m.in. w pracach Jana Karłowicza, a będącym już dzisiaj tylko ter­ minem o znaczeniu historycznym, zachowanym z tego powodu w nazwie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, nigdy nie określano na ziemiach polskich instytucji akademickich. Połowa X I X w. to zwiększenie zainteresowania człowiekiem, ludem - warstwą społeczną, i ludem (narodem) jako grupą etniczną i jego kulturą, rozwijanie metod i precyzowanie celów oraz zaczątki instytucjonalizacji i profesjonalizacji tych ba¬ dań. Były wówczas znane wszystkie najważniejsze terminy stosowane później jako nazwy ukształtowanej już dyscypliny: antropologia, etnografia, etnologia. Akcent przesunął się z zainteresowań literaturą i wierzeniami ludowymi, traktowanymi dotąd głównie jako źródło historyczne (Kutrzeba-Pojnarowa 1977, s. 20), na szerzej ujmowaną kulturę ludu i ludów, których badanie zwano teraz najczęściej etnogra¬ fią. Upowszechnieniu tej nazwy sprzyjało pojawienie się jej, za sprawą Wincentego Pola, w roku akademickim 1850/1851 i 1851/1852, wśród tytułów wykładów na U n i ­ wersytecie Jagiellońskim (m.in. Zawistowicz-Adamska 1966, s. 29, 30), opublikowanie pierwszego podręcznika z tego zakresu O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótkiego rysu etnografii, którego autorem był Jean Julien d'Omalius d'Halloy (1852), a tłuma­ czem i autorem wstępu W P - najprawdopodobniej nie W i n c e n t y Pol, jak początko¬ wo sądziłem, ale Wacław Przybylski, oraz wielokrotne przywoływanie tego terminu i wskazywanie na znaczenie etnografii przez Antoniego Nowosielskiego (Marcin¬ kowskiego) w jego nierównej, lecz cennej z wielu przyczyn monografii Lud ukraiński (1857). Znamienne było w połowie X I X w. zróżnicowanie nie tylko nazw, ale rów¬ nież problematyki zainteresowań i związków z innymi dyscyplinami naukowymi. W i n c e n t y Pol, posługujący się nazwą „etnografia", umieścił ją w ramach geografii i w ten sposób zbliżył do nauk przyrodniczych. Ryszard Berwiński, w Studiach o lite46 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce raturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854), przeciwstawił się dotychczasowym poglądom na twórczość ludową, przygotowując, z pozycji histo¬ ryka literatury i kultury, warunki dla rozwoju późniejszej etnologii i folklorystyki. Książka Ryszarda Berwińskiego, napisał Adam Fischer, tworzy w historii polskiej etnologii „słup graniczny między dawnymi a nowymi laty". Niezrozumiana i odrzu­ cana przez współczesnych, doczekała się uznania dopiero w latach 80. X I X w., kiedy to Jan Karłowicz i redagowana przez niego „Wisła" budowali podstawy nowoczesnej etnologii (Fischer 1946, s. 154, 155). Jan Rymarkiewicz przedłożył program etno¬ logii jako nauki o „narodowościach" (narodach, grupach etnicznych) i wskazał na jej bliskość z historią i geografią, lecz związał ją przede wszystkim z filozofią. Przed¬ stawione zróżnicowanie trwale wpłynęło na rozwój etnologii/antropologii kulturo¬ wej i przesądziło o zakresie podejmowanych przez nią problemów i różnorodności przyjmowanych rozwiązań. Bibliografia Bańkowski A. 2000 Etymologiczny słownik języka polskiego, Warszawa Bednarek S. 1995 Pojmowanie kultury i jej historii we współczesnych syntezach dziejów kultury polskiej, Wrocław Berwiński R. 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. I i I I , Poznań Bieńkowski W. 1956 PoprzednicyOskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław Bringeus N . A . 1966 Qunnar Olof Hylten-Cavallius: En studie kring Warend och Widarne, L u n d Burszta J. 1973 Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka, „Lud", t. 57 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa Bychowiec J.W 1817 Rzut oka na Rossyą pod względami historycznym, statystycznym, politycznym, moralnym, naukowym i gustu, Warszawa 1819 Prospekt do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku co do sprawności jego w życiu ze społecznymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym, G r o d n o 47 �Zbigniew Jasiewicz Chmielowski B. 1745-1746 Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły, jak na classes podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, Lwów Damrosz J. 1988 Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku, Wrocław-Warszawa Estreicher K. 1961 Bibliografia polska XIX stulecia, t. 2, Kraków Etnografia... 1981 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „Polska Sztuka Ludowa", t. 35, nr 2 Fischer A . 1946 Ryszard Wincenty Berwiński (1819—1870), „Lud", t. 37 Gajkowa O. 1959 Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki skiej, Wrocław jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii pol¬ Gawełek F. 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Kraków Gingrich A. 2007 Rozłamy, szkoły i nie-tradycje: nowe spojrzenie na historię antropologii społeczno-kulturowej w Niemczech, w : Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków Grzymała F.E. 1818 Rys historyczno-statystyczny nr 1 Cesarstwa Japońskiego, „Dziennik Wileński", t. 1, Hreczyna T. 1817 Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana Tadeusza Hreczyny, doktora medycyny, pisanych zHiżygi..., „Dziennik Wileński", t. 6, nr 32-36 Instrukcja... 1817 Instrukcja do układania zapisów w przedmiocie statystyki i topografii, „Dziennik Wileński", t. 5, nr 25 Instrukcje... 1816 Instrukcje do układania po gimnazjach i szkołach powiatowych zapisów w przedmio­ tach różnych nauk, wydana od Rządu Głównego Szkół i ogłoszona drukiem r. 1812, „Dziennik Wileński", t. 4, nr 20 48 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce Jasiewicz Z . 2006 Etnolodzy i etnologia polska przełomu XX i XXI wieku. W poszukiwaniu tożsamości zbiorowej, w : Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, red. M . Brocki, K. Górny i W. Kuligowski, Wrocław Jasiński J. 1818 Antropologia o własnościach człowieka, W i l n o J. K. 1806 Stan polityczno-jeograficzny Rossyi, „Dziennik Wileński", R. 2, kwiecień Kamocki J. 1953 Przegląd kwestionariuszy wydanych w języku polskim, Poznań Kaniowska K. 1996 Kilka. 1850 Definicje etnologii w polskiej literaturze przedmiotu, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica", t. 9 Kilka słów o etnologii, „Pamiętnik Literacki", nr 29 K i t o w i c z J. 1985 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, Warszawa Kłoskowska A. 1991 Kultura, w: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Pojęcia i problemy wiedzy o kul¬ turze, red. A . Kłoskowska, Wrocław Kołłątaj H . 1810 List... do T. M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 roku pisany..., „Pamiętnik War¬ szawski", r. 7, t. 2 Kopczyński W. 2008 Kształtowanie się i rozwój etnograficznego muzealnictwa w Szwecji na przełomie XJX i XX wieku. Wiedza o szwedzkich dokonaniach muzealnych i ich recepcja w Polsce, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum I E i A K U A M Kutrzeba-Pojnarowa A. 1977 Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa Lelewel J. 1826 1959 O historii, jej rozgałęzieniu i naukach związek z nią mających, „Dziennik Warszawski" Wykłady dziejów powszechnych, w: Wykłady dziejów powszechnych. Dzieła, red. M . H . Serejski, t. 3, Warszawa Lubicz-Czerwiński I . 1816 Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego od wieku X do końca w dwóch częściach, Przemyśl 49 XVJJ �Zbigniew Jasiewicz Michalski J. 1958 „Słownik języka polskiego" Samuela Bogumiła Lindego w opinii współczesnych, „Studia i Materiały d o Dziejów N a u k i Polskiej. H i s t o r i a N a u k Społecznych", z. 2 Nastawlienija... 1812 Nastawlienija dlja sostawlienija w gimnazjach i ujezdnych ucziliszczach zapisok po raznym naukam i danych ot (jławnogo Prawlienija Ucziliszcz, Sankt Petersburg Nowosielski A. 1857 Lud ukraiński, t. I i II, W i l n o Obrzędy. 1819 Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, 1801, 1802, „Tygodnik Wileński", cz. 1 i 2, nr 130 i 132 d'Omalius d'Halloy J.J. 1852 O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótki rys etnografii, W i l n o Posern-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 roku), w: Historia etnografii polskiej, red. M . Terlecka, Wrocław Potocki J. 1959 Podróże, Warszawa Punkta. 1805 Punkta do zebrania spostrzeżeń i wiadomości w przedmiotach fizycznych., Pamiętnik Warszawski", r. 5, t. 18 „Nowy Róziewicz J. 1984 Polsko-rosyjskie powiązania naukowe (1725-1918), Wrocław Rutkowski J. 1959 Historia kultury i próba systematyzacji jej zagadnień, „Kwartalnik H i s t o r i i Kultury Materialnej", nr 1 Rymarkiewicz J. 1849 Nauka o narodowości, czyli etnologia, „Szkoła Polska", t. I Rzewuski S. 1830 Zastosowanie fizjologii do historii, „Pamiętnik Fizycznych, Matematycznych i Statystycznych Umiejętności", R. 1 Serejski M . H . 1965 Początki i dzieje słów „kultura" i „cywilizacja" w Polsce, w : Przeszłość i teraźniej¬ szość. Szkice historiozoficzne, Warszawa 50 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce Sierakowski S. 1811 O pospólstwie krajowym, Kraków Stocking G.W. 1968 On the limits of„presentism" and „historicism" in the historiography of the behavioral sci­ ences, w: Race, Culture and Evolution. Essays in the History of Anthropology, N e w York Śniadecki J. 1838 Teoria jestestw organicznych, t. I - I I I , W i l n o Tokariew S.A. 1966 Istorija russkoj etnografii. Dooktjabrskij pieriod, Moskva Vermeulen H . F 1995 Origins and institutionalization of ethnography and ethnology in Europe and USA, 1771-1845, w : Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, red. H . F Vermeulen, A . A . Roldan, London, N e w York 1996 Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze, „Lud", t. 80 Wepsięć J. 1937 Bychowiec Józef Władysław, w: Polski słownik bibliograficzny, t. I I I , Kraków Woźniak A. 1995 Oświeceniowy przełom w kulturze a początki ludoznawstwa polskiego, „Lud", t. 78 Wróblewski T 1967 Z dziejów pojęcia etnografii, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. IX 1969 Wstęp do etnografii. Etnografia, lud, kultura, cz. 1, Poznań Zadrożyńska-Barącz A. 1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2 Zawistowicz-Adamska K. 1966 Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/117cc1573da48e30af7bef8e62038caa.pdf 92611329a4d1a4506502c7bd6379e4fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:986 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:907 Title A name given to the resource Machalla w Uzbekistanie. Tradycyjna społeczność dzielnic miejskich w życiu współczesnym / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.237-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść II „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 ZBIGNIEW z. 2 JASIEWICZ M A C H A L L A W UZBEKISTANIE. TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ DZIELNIC MIEJSKICH W ŻYCIU WSPÓŁCZESNYM Charakterystyczną cechą życia społecznego rejonów miast środkowoazjatyckich, zamieszkanych przez ludność miejscową, są występujące w nich, łatwe do wyodrębnienia, powiązane ścisłymi więzami zorganizo­ wane społeczności dzielnicowe. Współczesna machalla, bo taką najczę­ ściej nazwą określa się dzielnicę miejską w Uzbeckiej SRR, jest rezul­ tatem oddziaływania zarówno wielowiekowej tradycji, jak i przekształ­ ceń dokonanych w ramach socjalistycznego państwa. Jej analiza po­ mocna jest zarówno dla rekonstrukcji dokonanego procesu przeobrażeń, jak i poznania specyficznych form współczesnego życia społecznego. Pozwala przede wszystkim na określenie stosunku do tradycji w pro­ cesie przemian realizowanych przez socjalistyczne państwo na terenie pozaeuropejskim, opóźnionym uprzednio w rozwoju społeczno-kulturowym. Ułatwia ponadto refleksję nad wartością tradycji w życiu współ­ czesnym. Materiały wykorzystane w opracowaniu zgromadzone zostały poprzez obserwacje i wywiady przeprowadzone w Taszkencie, Samarkandzie i Chiwie w 1974 r . Pomocne okazało się również piśmiennictwo, za­ równo literatura historyczno-etnograficzna, jak i publicystyka społeczna. Miasta i ludność miejska od dawna odgrywały poważną rolę w ży­ ciu gospodarczym i kulturalnym Azji Środkowej. W połowie X I X w., jeszcze przed przyłączeniem do Rosji, Taszkent był ogromnym, jak na ówczesne stosunki, miastem liczącym około 50-80 tys. m i e s z k a ń c ó w . Niewiele ustępowała m u Buchara, mająca w tymże czasie około 6070 tys. oraz Kokand. Obok tych miast, stanowiących centra życia go1 2 3 1 Za umożliwienie badań dziękuję w ł a d z o m Uniwersytetu im. W. Lenina w Taszkencie. F . A z a b a j e w , Taszkient wo wtoroj polowinie XIX wieku. Oczerki socjalno-ekonomiczeskoj i politiczeskoj istorii, Taszkient 1959, s. 23. O. A. S u c h a r i e w a , Buchara XIX — naczala XX wieka. Pozdniefieodolnyj gorod i jego nasielenije, Moskwa 1966, s. 97. 2 3 �238 ZBIGNIEW JASIEWICZ spodarczego i politycznego, występuje wiele pomniejszych ośrodków miejskich, takich jak Samarkanda, Chiwa, Margelan, Andiżan, Naman­ gan, Karszy, Szachrizjabz, Kitab i inne. Przyłączenie do Rosji spowodowało dalszy rozwój miast, już przy udziale napływowej ludności rosyjskiej i z innych europejskich terenów imperium. Ludność przybyła nie osiedla się na ogół w dzielnicach za­ mieszkanych przez dawnych mieszkańców, a tworzy nowe części miast, sąsiadujące z tzw. miastem „starym", „azjatyckim" . W roku 1897 mie­ szkańcy miast stanowili 13,83% ogółu ludności rosyjskiego Turkiestanu, a więc więcej w porównaniu z terytorium całego państwa, na k t ó r y m ludność wiejska obliczana była wówczas na 12°/o . Okres porewolucyjny intensyfikuje procesy urbanizacji republik Azji Środkowej. W Uzbekistanie ludność miejska, która w roku 1926 liczyła 1013 tys. (22% ogółu ludności), wzrosła w 1970 r. do 4322 tys. (36,6%) . Zmiana charakteru miast nastąpiła jednakże nie tylko w w y n i k u wzro­ stu liczby ich mieszkańców i nasycenia nowoczesną techniką, -ale r ó w ­ nież stopniowej niwelacji odrębności między oddzielnymi niegdyś czę­ ściami miasta zamieszkanymi przez różne grupy ludności. Terenem przemieszania ludności są przede wszystkim nowe dzielnice zabudowane blokami mieszkalnymi. Obok nich jednak nadal występują, stanowiące przedmiot moich zainteresowań, terytoria miast zaludnione wyłącznie lub prawie wyłącznie przez Uzbeków i przedstawicieli innych ludów środkowoazjatyckich, przywiązanych do miejsca i sąsiedztwa oraz wy­ soko ceniących możliwość zamieszkania w domostwach jednorodzinnych. W tych właśnie rejonach miast utrzymała się i wykazuje wielką żywot­ ność tradycyjna społeczność dzielnicowa — machalla. Rozczłonowanie miast i osiedli środkowoazjatyckich na skupiska do­ mów i rodzin powiązanych silną więzią lokalną sięga odległej przeszło­ ści. Znane są wzmianki o dzielnicach miejskich już z okresu wczesnego średniowiecza . Nie wyjaśniona bliżej jest jednakże geneza owych spo­ łeczności. Można sądzić, że były one odbiciem ostrych podziałów rodowo-plemiennych i terytorialnych, przeniesionych na teren miasta. Świadczyć o t y m może nazwa elat (ród, plemię, kraj), zachowana dla określenia dzielnic miejskich w Chiwie , oraz" utrzymujące się długo dzielnice grupujące mieszkańców należących do wyodrębnionych grup 4 s 6 7 8 4 Z. J a s i e w i c z , Uzbecy. Studia nad przeobrażeniami spoleczno-kulturowymi w XIX i XX wieku, Poznań 1969, s. 166. Istorija Uzbiekskoj SRR, t. I, cz. I I , Taszkient 1956, s. 126. íVarodnoje chozjajstwo Sriedniej Azii w 1963 godu. Statisticzeskii sbornik, Taszkient 1964, s. 8; Narodnoje chozjajstwo Uzbiekskoj SSR w 1972 godu. Statisti­ czeskii jeżegodnik, Taszkient 1973, s. 9. O. A. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina pozdniejieodalnogo gorbda Buchary, Moskwa 1976, s. 292 i n. Uzbieksko-russkij slowar, Moskwa 1959, s. 553; Por. również Istorija Uzbiekskoj SRR, t. I I , Taszkient 1968, s. 128. 5 6 7 8 �MA C H A L L A W 239 UZBEKISTANIE etnicznych i pochodzenia terytorialnego. Po wkroczeniu na teren Azji Środkowej islamu najczęściej następowała identyfikacja dzielnicy z pa­ rafią. Meczet parafialny stał się nie tylko ośrodkiem życia religijnego, gromadzącym mężczyzn z okolicznych domów na codzienne obowiązko­ we modlitwy w świątyni, ale również społecznego. Kolejnym czynni­ kiem sprzyjającym wyodrębnieniu się dzielnic były potrzeby handlu i produkcji. Dzielnice tworzyły się wokół lokalnego bazaru lub innego ruchliwego punktu, o czym wydaje się świadczyć termin guzar (ruch­ liwe miejsce przy drogach, na skrzyżowaniu; mały bazar) używany jako nazwa dzielnicy m. in. w Bucharze i Samarkandzie . Mogły również powstawać i funkcjonowały jako miejsca zamieszkania i produkcji w y ­ specjalizowanych grup rzemieślniczych . Na koniec zainteresowana w utrzymaniu społeczności dzielnicowych, jako formy organizacji spo­ łecznej, była władza państwowa. Wybierany przez mieszkańców dzielni­ cy oksokol — starszy samorządu, zatwierdzany przez administrację późnofeudalnych państw środkowoazjatyckich czy władze carskie, b y ł jednocześnie najniższym funkcjonariuszem administracji. Władze ponad­ to, zainteresowane w możliwości izolacji poszczególnych części miasta w celu zachowania porządku i na wypadek powstań, podtrzymywały istnienie czy wręcz nakazywały budowę zamykanych na noc wrót m i ę ­ dzy dzielnicami . Wrota takie były dodatkowym, materialnym elemen­ tem wyodrębnienia społeczności dzielnicowych. Oczywiście historycznie zmienne wymagania stawiane wobec machalla i potrzeby ich mieszkań­ ców powodowały głębokie przeobrażenia w granicach i charakterze spo­ łeczności dzielnicowych na przestrzeni wieków. Najlepiej znane, przede wszystkim dzięki badaniom O. A. Suchariewej w Bucharze, są społeczności dzielnicowe końca X I X i początków X X w. Zamieszkiwały one na ogół niewielkie terytoria zabudowane od kilkunastu do stukilkudziesięciu domami, skupionymi wokół ulicy czy jej części i odchodzących od niej zaułków. Stąd duża ilość dzielnic w poszczególnych miastach. Buchara tego czasu liczyła ich 220, Tasz9 10 11 9 Uzbieksko-russkij slousar, s. 113. O zróżnicowaniu nazw dzielnic miejskich w Azji Środkowej patrz O. A. S u c h a r i e w a , O terminologii, swjazannoj s istoriczeskoj topografie} gorodow Średniej Azii, Narody Azii i Afriki, nr 6, 1965, s. 101 i in. Por. O. A. S u c h a r i e w a , Pozdniefieodalnyj gorod Buchara końca XIX — naczala XX wieka. Riemie sienna ja promyszlennost, Taszkient 1962, s. 21 i in.; К. F a z i l o w a , Taszkientskij kwartał litiejszczikow (machalla Deroz) w konce XIX — naczale XX wieka, [w:] Naucznyje roboty i soobszczenija Instituía istorii i archeologii AN Uzbiekskoj SRR, t. 4, Taszkient 1961, s. 244. Wrota między dzielnicami w Bucharze zachowały się do początków X X w. Por. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 16. Nakaz budowy wrót prze­ gradzających ulice w e w n ą t r z miasta wydano w X I X w. w Kaszgarze w Turkie­ stanie Wschodnim, opanowanym przez Chińczyków. Pisze o nim B. G r ą b c z e w s k í , Oíezeť o pojezdkie w Kaszgar i jużnuju Kaszgarju w 1885 godu, Nowyj M a r gielan 1886, s. 10. 1 0 3 1 �2-10 ZBIGNIEW JASIEWICZ 12 kent ponad 250, Samarkanda 85, Szachrizjabz 5 2 . B. Grąbczewski w odwiedzanym przez siebie Kaszgarze, już na terenie Turkiestanu Wschodniego, uzyskał informację o 110 dzielnicach . Machalla znana była również w dużych osiedlach nie traktowanych jako miasta, dzielo­ nych na kilka lub kilkanaście dzielnic — p a r a f i i . Zachowane nazwy i analiza położenia dzielnic dostarczają cennych materiałów dla historii miasta . Organizacja, funkcje i wyposażenie machalli z przełomu X I X i X X w. sprzyjały ukształtowaniu się w ramach dzielnic zwartych i trwałych społeczności. Jak już mówiliśmy, dzielnicy przewodził wybierany przez mężczyzn oksokol; na czele kobiet stawała wybrana przez mieszkanki dzielnicy szanowana niewiasta, zwana w Bucharze kajwoni— gospodyni. Zarówno pierwszy, jak i druga nie otrzymywali bezpośredniego wyna­ grodzenia, a ich praca traktowana była jako zaszczytna służba społeczna. Dodawano i m pomocników — niezamożnych mieszkańców dzielnicy, dla k t ó r y c h otrzymywane podarki i datki stanowiły jedno z ważnych źródeł utrzymania. Zakres obowiązków oksokoła był nader szeroki. Troszczył się on zarówno o warunki bytowania w dzielnicy: czystość na ulicach i w meczecie, sprawność urządzeń wodnych, organizując konieczne skład­ k i pieniężne i prace zespołowe chaszar, jak i dbał, co było przedmiotem jego szczególnych starań, o zachowanie dobrych stosunków międzyludz­ kich. Oksokoł godził zwaśnione strony, usiłując nie dopuścić do roz­ praw sądowych, uczestniczył w podziałach majątku między spadkobierca­ mi, był opiekunem małoletnich sierot, zatwierdzał plany sprzedaży nie­ ruchomości, przestrzegając zwyczajowego prawa pierwokupu przysługu­ jącego mieszkańcom dzielnicy. Ważna była rola oksokoła i kajwoni w or­ ganizacji uroczystości rodzinnych, szczególnie pogrzebu. Dysponując środkami finansowymi dotkniętej nieszczęściem rodziny przejmowali oni wszystkie obowiązki, związane z przygotowaniem pochówka . Uczestni­ czyli również w innych świętach rodzinnych, m. in. z okazji obrzezania i wesela, udzielając rad i pomocy przy ich organizacji i rozdzielając po­ żywienie w trakcie uczty. Zaangażowanie przywódców dzielnicy w ob­ rzędach „rodzinnych" stanowiło wyraz i źródło ich społecznego prestiżu. Święto obrzezania, wesele, a przede wszystkim pogrzeb gromadziły bo­ wiem przedstawicieli wszystkich rodzin dzielnicy i tworzyły nader silne więzi społeczne . 13 14 15 l e 17 1 2 S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 323. G r ą b c z e w s k i , op. cit., s. 11. Istorija Uzbiekskoj SSR, t. I I , s. 134. N. G. M a 1 i с к i j , Taszkientskije machalla i mauza, [w:] W. W. Bartoldu turkiestanskije druzja, uczenniki i poczitatieli, Taszkient 1927, s. 109. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 32 i n. Tamże, s. 37. Por. również A. S z i s z o w, Sarty. Cz. I, Etnografija, Taszkient 1905, s. 30 i dalsze. 1 5 11 1 5 1 8 17 �MACHALLA W 241 UZBEKISTANIE Działalność oksokoł i kaj woni podporządkowana była opinii społecz­ ności; bez aprobaty wspólnoty nie mogliby wykonywać swoich obowiąz­ ków. Decydujący był głos starych mężczyzn — głów rodzin, gromadzą­ cych się w meczecie. Z opracowań dotyczących dzielnic miejskich z końca X I X i początków X X w. na terenie Uzbekistanu nie dowiaduje­ my się jednakże o grupowaniu się wpływowych ludzi machalli w trwałe zespoły — rady . Większość społeczności dzielnicowych stanowiły jednocześnie parafie, identyfikowane w niektórych źródłach z jednostkami administracyjny­ mi , a parafialny meczet stawał się ośrodkiem skupiającym mieszkań­ ców dzielnicy. Potrzeby życia religijnego nie wydają się jednakże naj­ starszym i najważniejszym czynnikiem organizującym wspólnotę. Nie­ kiedy zresztą granice dzielnicy i parafii nie pokrywały się ze s o b ą . Poza meczetem i przynależącą doń szkołą wspólną własnością mieszkań­ ców było miejsce do rytualnych omywań, a także sprzęty przydatne do organizacji obrzędów: kotły, półmiski, filiżanki, łyżki, serwety niezbędne przy ucztach oraz mary i obuwie służące do odnoszenia zmarłych na cmentarz . Integrację społeczności ułatwiała jednorodność ludności. Dzielnice za­ mieszkiwali ludzie tej samej wiary (przy czym podział na sunnitów i szyitów nie był przeszkodą w sąsiedztwie) częstokroć należący do jed­ nej grupy etnicznej lub pochodzenia terytorialnego i jednej grupy zawo­ dowej. Dzielnice miast środkowoazjatyckich nie były jednakże na prze­ łomie X I X i X X w. zespołami rodzin przynależnych do tej samej war­ stwy społecznej. W wielkich miastach ponadto objęto ramami wspólnoty również rodziny i ludzi od niedawna lub na krótki okres zamieszkałych w dzielnicy: rodziny urzędników i wojskowych mieszkające w domach stanowiących własność państwa oraz studentów medres . Wypracowane przez wieki mechanizmy integracji funkcjonowały, jak widzimy, r ó w ­ nież wówczas, kiedy stopniowo zmiana stosunków społeczno-gospodarczych zróżnicowała s t r u k t u r ę społeczną i otworzyła granice dzielnicy dla muzułmanów — ludzi z zewnątrz. Niezwykle poważne znaczenie ma­ challa w życiu społecznym przedrewolucyjnego Uzbekistanu oraz jej 18 l9 20 21 22 18 Badania w tradycyjnych społecznościach wiejskich Afganistanu (Tola-oBarfak, Haidarichona), przeprowadzone w 1976 r. w ramach Etnologicznej Wy­ prawy Azjatyckiej Katedry Etnografii U A M , przyniosły informację o nieformal­ nych zespołach maraka, skupiających w p ł y w o w y c h i p o w a ż a n y c h ludzi wsi. Por. Materijały po rajonirowaniiu Średniej Azii, kniga I I , Tieritorija i nasielenije Buchary i Chorezma, cz. 2, Choriezm, Taszkient 1926, s. 32. Suchariewa, Kwartalnaja obszczina..., s. 264; F a z i ł o w a , op. cti., s. 241. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 21. Tamże, s. 18 n. 1 9 2 0 2 1 22 16 — E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I I , z. 2 �242 ZBIGNIEW JASIEWICZ wielki wpływ na losy ludzkie sprawił, że znalazła ona swe odbicie r ó w ­ nież w znanych autobiografiach literackich . Porewolucyjne przekształcenia machalla i jej miejsce we współczes­ nym życiu społecznym nie stały się dotąd przedmiotem systematycznych badań. Spotkały się jednak z zainteresowaniem dziennikarzy i uprawia­ jących publicystykę społeczną naukowców, którzy w istniejących spo­ łecznościach dzielnicowych dostrzegli organizację samorządową o poważ­ nym znaczeniu wychowawczym, zdolną kształtować osobowość ludzi. Machalla od dawna również zwróciła uwagę partii komunistycznej oraz organów władzy radzieckiej, które przyznały jej istotną rolę w kierowa­ nym procesie przeobrażeń w ramach państwa socjalistycznego. Komitety w społecznościach lokalnych, jako jedna z organizacji sa­ morządowych stanowiących ważne ogniwo łączności partii komunistycz­ nej i władzy państwowej z ogółem ludności, powstawały już w latach 20-tych. Tworzono wówczas tzw. meczetkomy i guzarkomy *. Jednocze­ śnie wprowadzono nowe jednostki administracji terenowej, łącząc drob­ ne dzielnice w większe, podporządkowane zarządom domów mieszkal­ n y c h . Zmieniające się warunki nie zdezaktualizowały jednak w socja­ listycznym państwie wartości tkwiących w zintegrowanych wspólnotach dzielnicowych, utrzymujących się w częściach miasta zabudowanych domostwami jednorodzinnymi i zamieszkanych głównie przez Uzbeków i przedstawicieli innych ludów środkowoazjatyckich. Wręcz przeciwnie pojawiły się nowe czynniki sprawcze i potrzeby integracji będące skut­ kiem przyspieszonych przeobrażeń społeczno-kulturowych. Pierwsza „Ustawa o komitetach machallowych (dzielnicowych)" przy­ jęta została w Uzbeckiej SRR w roku 1932. Następne zmodyfikowane ustawy zatwierdzane były przez Prezydium Rady Najwyższej Uzbeckiej SRR w latach 1953 i 1961. Na początku lat 60-tych działało w miastach ponad 900 „komitetów machallowych", w roku 1965 było ich już w mia­ stach i osiedlach wiejskich Uzbekistanu 4340 . Tworzono je decyzją rad rejonowych lub miejskich na tych terenach miasta, gdzie przewa­ żały domostwa stanowiące własność mieszkańców. Komitety te stano­ wią organizacje samorządowe podporządkowane władzom miejskim. Członków komitetów, działających na zasadach społecznych, wybiera się — zgodnie z ustawą — na corocznych zebraniach wszystkich doros23 2 25 2e 2 3 Por. S a d r i d d i n A j n i , Wospominanija, Moskwa 1960, s. 479; A b d u l l a K a h h a r , Skazki o byłom, [w:] Izbrannyje proizwiedienija, t. I I , Taszkient 1973, s. 13 n. Materiały..., Kniga I, cz. 1, s. 88; S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 106. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 11, 62. K . K a m i l ó w , O roli machallinskich (kwartalnych) komitetów w sowriemiennyj pieriod, „Obszczestwiennyje Nauki w Uzbiekistanie", nr 2: 1961, s. 59; Istorija Uzbiekskoj SSR, t. I V , Taszkient 1968, s. 368. 24 2 5 2 6 �MACHALLA W 243 UZBEKISTANIE łych mieszkańców machalla. Komitety odpowiadały za swoją pracę przed ogólnym zebraniem mieszkańców dzielnicy i odpowiednią radą miejską. Do praw komitetów należy zwoływanie zebrań mieszkańców dzielnicy, udział w sporządzaniu planów zagospodarowywania swego terenu, ucze­ stniczenia w naradach i dyskusjach tam organizowanych, a dotyczących spraw wchodzących do kompetencji komitetu, wydawania określonych zaświadczeń mieszkańcom i prowadzenia ksiąg meldunkowych . Zada­ niem komitetów była ponadto aktywizacja mieszkańców do czynów spo­ łecznych dla dobra dzielnicy: zadrzewiania, porządkowania terenu, bu­ dowy szkół, klubów i innych urządzeń użyteczności publicznej, a także działalność kulturalna i oświatowa, skierowana m. in. na umocnienie so­ cjalistycznych norm współżycia oraz troska o zachowanie porządku społecznego. Machalla i „machallowy komitet" jednocześnie nadal reali­ zuje niektóre funkcje tradycyjnej społeczności, zaangażowanej nie tylko w sprawy zbiorowe, ale również rodzinne współmieszkańców. W trakcie badań odwiedzono następujące społeczności dzielnicowe: machalla „Kukcza" (nazwa nieprzetłumaczalna) i „Ilhor" (przodownik) w Taszkencie; guzar „Czakar" (nazwa rodzaju kamienia), „50 lat Paź­ dziernika" i „ F u r k a t " (nazwisko poety) w Samarkandzie oraz dzielnicę „Iczan-Kala" (twierdza wewnętrzna) w Chiwie. Machalla Kukcza, której terenem jest ulica Ujgura oraz sąsiednie zaułki w zachodniej części Taszkentu, obejmuje 730 domostw i około 19 tys. ludzi. Wśród mieszkańców tej dzielnicy odnaleźć można m. in. dwóch akademików, 7 doktorów nauk, kilkuset kandydatów nauk, wielu lekarzy, 5 matek-bohaterek, które wychowały po 10 dzieci. W obrębie machalla znajduje się stary cmentarz „Kukcza", sławny dzięki mauzoleum Zajnufdin Bobo z X V I w. Granice machalla od dawna są stałe, również stali są mieszkańcy. Od 1950 r. nie było w dzielnicy wypadku sprzedaży domu. Ostatnia nowa grupa mieszkańców zamieszkała tam w roku 1941, kiedy to przeniesiono tutaj 40 rodzin z terenu zajętego pod budowę par­ ku i m . A. Puszkina. Machalla Ilhor jest dzielnicą nową, lecz jednocześnie bardzo znaną, dzięki aktywności jej mieszkańców w pracach społecznych. Założona została przed 20 laty na terenach dawnych pól, uzupełniona mieszkańcami z dzielnic zburzonych na skutek tragicznego trzęsienia ziemi w 1966 r. Liczy około 10 tys. ludności. Guzar Czakar w Samarkandzie obejmuje 170 domów w zasiedziałej, starej części miasta. I t u szacunkiem współmieszkańców otoczeni są dok­ torzy i kandydaci nauk. Guzar „50 lat Października" ma 440 domów i około 2800 ludności. Jego mieszkańcami są głównie Tadżycy i tylko 15% Uzbeków. Guzar Furkat powstał pod koniec lat 60-tych. Wydzielo­ ny został wówczas z dzielnicy Agalik, kiedy ta przekroczyła ilość 700 domów. 27 2 7 К a m i ł o w, др. cit., s. 59. �244 ZBIGNIEW JASIEWICZ Dzielnica Iczan-Kala w Chiwie zajmuje starą, wewnętrzną część mias­ ta, zamkniętą obronnymi murami. Jest jedną z 8 dzielnic w Chiwie po­ siadających „machallowy komitet". Nazwa machalla pojawiła się tutaj późno, pod koniec lat 20-tych. Machalla włączyła w swoje granice po­ przednio t u istniejące niewielkie społeczności elat, które zresztą do dzi­ siaj stanowią autonomiczne części dzielnicy. Iczan-Kala liczy około 4800 mieszkańców, zgrupowanych w 452 rodzmach. Jak z przedstawio­ nych danych wynika, współczesne społeczności dzielnicowe, o granicach ustalonych administracyjnie, powiększyły w porównaniu z przeszłością swoje terytoria i liczbę ludności. Dzielnice posiadają swoje centra, które stanowią klub, siedzibę ko­ mitetu oraz pomieszczenia towarzyszące. Najbardziej okazale prezento­ wał się ośrodek znanej machalla Ilhor w rejonie „Oktjabrskim" Taszkentu (rye. 1). Na zadrzewionym, obsadzonym żywopłotami i kwiatami placyku, z popiersiem W. Lenina pośrodku, mieściły się w parterowym, glinianym, otynkowanym budynku okalającym placyk, następujące po­ mieszczenia: urząd pocztowy, salka posiedzeń komitetu i jednocześnie gabinet przewodniczącego, salka kolegium redakcyjnego gazetki ścien­ nej, sala widowiskowa na 400 miejsc, punkt pomocy medycznej, pokój milicjanta dzielnicowego, salka sądu towarzyskiego, biblioteka, salka, „ d r u ż y n y ludowej" — organizacji społecznej współdziałającej z milicją Rye. 1. Centrum dzielnicy Ilhor, Taszkent 1974 Fot. Z. Jasiewicz �MACHALLA W UZBEKISTANIE 245 w zakresie utrzymania porządku, wypożyczalnia naczyń i sprzętów go­ spodarstwa domowego, magazyn do przechowania mar do przenoszenia zmarłych — oddzielnych dla mężczyzn i kobiet, dalej salka spotkań z i ­ mowych z wyjściem na ajwon — otwartą werandę dla spotkań i uczt letnich z towarzyszącymi pomieszczeniami kuchennymi oraz umywalnią, klub z telewizorem, prasą i grami towarzyskimi, w k t ó r y m można się również napić herbaty, na koniec sklep. Na skraju zazielenionej części placyku, tuż przy ulicy Maorit, podium — suja zaścielone dywanikiem, na którym latem przesiadują i obradują starcy. Pomieszczenia klubu w machalla Kukcza wybudowane zostały w roku 1970. I tutaj, podobnie jak gdzie indziej, budowa prowadzona była w ramach czynu społecz­ nego, z materiałów dostarczonych przez państwo. W parterowym pawi­ lonie, cofniętym od ulicy, mieści się salka zimowa oraz weranda do biesiad letnich. W pomieszczeniu zamkniętym podwyższenie przykryte dywanikiem, na k t ó r y m przesiadują starcy, obok stoły i krzesła. W oknach kwiaty w doniczkach, na ścianach portrety, plakaty, klatki z ptakami. W skrzydłach budynku mieści się kantor przewodniczącego i pomiesz­ czenia gospodarcze, m. in. wypożyczalnia sprzętów gospodarstwa domo­ wego. Siedziby „komitetów machallowych" w Samarkandzie i Chiwie były mniej rozbudowane. Wszystkie one jednak składały się z jednego lub dwu lokali klubowych, biura przewodniczącego i pomieszczeń gospo­ darczych. W guzar „50 lat Października" w Samarkandzie klub mieścił się w budynku na podmurówce, w k t ó r y m w dolnej części znajdowały się magazyny do przechowywania m. in. wielkich kotłów do pilawu, każdy na 500 ludzi, oraz mar i skrzyń do wynoszenia zmarłych na cmen­ tarz. Obok budynku ustawiono wielki piec chlebowy — tandir oraz stoły do przygotowywania ciasta. Tutaj czojchonaczi — starszy człowiek przy­ gotowujący herbatę i inne pożywienie, będący zwykle znakomitym k u ­ charzem, przede wszystkim specjalistą do przygotowania osz — pilawu, wypieka non — chleb na potrzeby czajchany i dla rodzin wyprawiają­ cych uczty obrzędowe. W guzar Furkat obok klubu mieści się stołówka wykorzystująca czajchanę jako jadalnię. W Chiwie, w klubie dzielnicy Iczan Kala, nie przechowuje się mar do przenoszenia zmarłych. W Chorezmie, w odróżnieniu od innych części Uzbekistanu, użytkuje się mary jednorazowego użytku, pozostawiane przy grobie. Przewodniczący komitetów to doświadczeni organizatorzy i społecz­ nicy, cieszący się niekwestionowanym autorytetem wśród mieszkańców dzielnicy. Wybierani są wraz z pozostałymi członkami komitetu na ze­ braniu przedstawicieli rodzin — umumij mażlis i funkcję swą pełnią zwykle przez okres wielu lat. Przewodniczący — rais komitetu w dziel­ nicy Ilhor, Hoszim Alimow, nazywany dla wyrażenia szacunku aka — starszym bratem, pracował na tym stanowisku (w momencie odwiedzin) od 21 lat. Był jednocześnie dyrektorem administracyjnym w technikum. Przewodniczącym komitetu w dzielnicy Kukcza był od 8 lat Kasim Be- �246 ZBIGNIEW JASIEWICZ kijew, emerytowany pracownik Rady Ministrów Republiki. W machalla Jangi-Szachar w Taszkencie funkcję tę pełnił kandydat nauk — pracow­ nik naukowy instytutu Akademii Nauk. W Chiwie stanowisko przewod­ niczącego komitetu zajmowała od 20 lat nauczycielka Słuw Dawlatowa. Poza przewodniczącym w skład komitetu wchodzi jeden lub dwóch jego zastępców, sekretarz oraz inni członkowie. Członkami komitetów obok ludzi starszych, emerytów szanowanych w dzielnicy z racji zasług i wieku, są również ludzie młodsi, czynni zawodowo. W sumie komitety liczą od k i l k u do kilkunastu osób. Komitet powołuje kilkuosobowe ko­ misje, k t ó r y m przewodniczą jego członkowie. Wśród zespołów powołanych do opieki nad wydzielonymi zakresami spraw w machalla Kukcza w y ­ mieniono: radę kobiet składającą się z 3 kobiet, sąd towarzyski z 5 człon­ kami, komisję obrzędową obsadzoną 7 członkami, a także komisję ideolo­ giczną, radę starców, komisję do spraw zagospodarowania dzielnicy oraz komisję zdrowia. Niektóre spośród machalla dzielą się na mniejsze jed­ nostki — „części" w Taszkencie lub elat w Chiwie. Stojący na ich czele oksokoł wchodzą z reguły w skład komitetu. Ponadto podporządkowani komitetom są działający w klubie i dzielnicy: czojchonaczi obsługujący czajchanę oraz niekiedy inni jeszcze kucharze, przygotowujący pożywie­ nie w czasie uczt obrzędowych, a także stróż dzielnicy, spełniający funk­ cję posłańca. Ponadto mieszkańcy dzielnicy korzystają z usług specjalisty wykonującego obrzezanie i grabarzy, a w Chorezmie również zajmujących specjalną pozycję społeczną osób obmywających zwłoki. Wszyscy oni nie­ zbędni są dla funkcjonowania życia obrzędowego w dzielnicy, a ich wy­ nagrodzenie stanowią pieniądze i podarki. Komitet współdziała z organi­ zacjami społecznymi pracującymi na jego terenie: organizacją partyjną, niekiedy organizacją terenową emerytów, Komsomolem i drużynami l u ­ dowymi. Przegląd kierunków działalności komitetów i zapoznanie się ze spo­ sobem życia w obrębie machalla pozwala określić ich podstawowe funk* cje. Są nimi dbałość o warunki bytowania, kształtowanie nowych potrzeb i wartości społecznych oraz kontynuacja niektórych elementów trady­ cyjnego wzoru społeczno-kulturowego. Zakres prac komitetów mających na celu materialne dobro mieszkań­ ców jest nader rozległy. Należą do nich organizacja prac, w ramach znajdującego oparcia w tradycji współdziałania — chaszar, przy remon­ tach i wznoszeniu budynków użyteczności publicznej: szkół, klubów, skle­ pów, a również pomieszczeń produkcyjnych zapewniającym pracę ko­ bietom z dzielnicy ; budowa i asfaltowanie dróg oraz ważne w tamtej­ szych warunkach klimatycznych zadrzewianie. W dzielnicy Iczan-Kala w Chiwie w okresie od 1962 do 1974 r. zasadzono 10 tys. drzewek na trudnym, bo wzniesionym i niełatwym do nawodnienia terenie. Prze2S !S Tamże, s. 60. �MACHALLA W UZBEKISTANIE 247 wodnicząca komitetu wspomina okres, kiedy to w dzielnicy rosły jedynie dwa karagacze. Innym działaniem jest utrzymywanie dzielnicy w czys­ tości i zapewnienie wody. W t y m celu buduje się studnie artezyjskie oraz zaprowadza wodociągi; rozbudowy i stałej konserwacji wymaga również sieć otwartych kanałów — arik, przepływających z posesji do posesji i prowadzących wodę do nawadniania ogrodów. Komitet interweniuje w wypadkach wyrzucania nieczystości do kanałów, łagodząc konflikty powstałe na t y m tle między sąsiadami. W razie potrzeby komitet orga­ nizuje dowóz wody i wywóz śmieci. Dla porządkowania dzielnicy komi­ tet urządza „subotniki"; kontrolą obejmuje się również wnętrza posesji napominając niedbałych gospodarzy i zachęcając do zakładania i pie­ lęgnowania kwietników i przydomowych winnic . Współdziałanie obej­ muje także modernizację domostw przez doprowadzenie wody i gazu. Niektóre spośród komitetów włączyły mieszkających w dzielnicy lekarzy do przeprowadzanych akcji badań profilaktycznych. Komitety w machalla wypełniają funkcję przekazu wiedzy politycz­ nej oraz kształtowania nowych potrzeb kulturalnych i wartości społecz­ nych. Przy wielu klubach dzielnicowych działają tzw. „agit-punkty", lektoria, uniwersytety ludowe. Do prowadzenia pogadanek wykorzysty­ wane są czajchany — ulubione miejsce spotkań mężczyzn, nazywane czerwonymi — kiził czojchona . Zadaniem komisji ideologicznych po­ wołanych przy komitetach jest organizacja wykładów i akademii z okazji świąt, a także propaganda wizualna. Do nieznanych w tradycyjnym ka­ lendarzu świąt, urządzanych w ramach machalla, należą obchody z okazji Rocznicy Rewolucji, Powstania ZSRR, Dnia Kobiet, 1 Maja, Dnia Zwy­ cięstwa. Urządza się również Święto Bawełny — Pacřita Bajrami, Dzień Machalla; komitet uczestniczy w uroczystości zakończenia roku szkolnego. Komitet utrwala szacunek dla wybitnych współmieszkańców dzielni­ cy: uczonych i artystów, organizując „Dzień Znakomitych Ludzi" oraz wyróżniając ich listami gratulacyjnymi i dyplomami.Podobnymi formami poważania objęte są również matki — bohaterki, które urodziły i w y ­ chowały dziesięcioro dzieci oraz ponad 100-letni starcy, nie tylko męż­ czyźni, ale i kobiety . Kluby komitetów machallowych są ważnymi ośrodkami pracy k u l t u ­ ralnej. Organizuje się przy nich kółka i zespoły literackie, muzyczne, dramatyczne, fotograficzne, a także wiedzy sanitarnej, radiowe oraz 29 30 31 2 9 M. F . So i d a t o w, Wsja dolino byť krasiwym, [w:] Do uma i serdca każ­ dego. Iz opyta massowo-politiczeskoj raboty partijnych organizaci} Vzbiekistana po miestu żitielstwa trudjaszczichsja, Taszkient 1968, s. 109. Sz. T o c h i r o w , Machalla komiteti wa komunistik tarbija, Taszkient 1971, s. 18. Por. Dolgożitieli machalla Jangi — Taszkient, „Prawda Wostoka" z 21 lipca 1968 г., s. 4. 3 0 31 �248 ZBIGNIEW JASIEWICZ 32 kroju i szycia . Działają biblioteki i sale widowiskowe, w których w y ­ stępują artyści profesjonalni i amatorzy. W czajchanach znajduje się prasa, radio, telewizor, gry towarzyskie; gdzieniegdzie również zakupiono bilardy dla m ł o d z i e ż y . Równouprawnienie kobiet w obrębie grup rodzinnych i sąsiedzkich jest głównym celem działalności „Rad Kobiet". Przeciwdziałają one p r ó ­ bom wydawania niepełnoletnich dziewcząt za m ą ż i tradycyjnemu pod­ porządkowaniu synowych teściowym, organizują wspólne pójścia żon i mężów na imprezy kulturalne. Tradycyjny autorytet starców, skupio­ nych w „Radach Starców" wykorzystany został do rozwiązywania spraw bytowych i społecznych dzielnicy, a przede wszystkim do wychowania młodzieży . Powołana m. i n . w machalla Ilhor „Rada do Wprowadzania Nowych Obrzędów" współdziała przy organizacji zlaicyzowanych wesel tzw. „Komsomolskich" urządzanych w czajchanach przy udziale człon­ ków amatorskich zespołów artystycznych oraz uroczystości z okazji i n ­ nych ważnych wydarzeń: wręczania dowodów osobistych czy uzyskania stopni naukowych. Na szczególną uwagę etnografa, zainteresowanego miejscem tradycji w życiu współczesnym, zasługuje rola machalla w podtrzymywaniu nie­ których elementów danego wzoru społeczno-kulturowego z jego naczel­ n y m i wartościami, jakimi są spójna, wielka rodzina i zintegrowana spo­ łeczność lokalna. Komitet i opinia społeczna dzielnicy wkraczają w kon­ flikty rodzinne, przede wszystkim próbując nie dopuścić do spraw rozwo­ dowych. Argumentem w rozmowach, które prowadzą przedstawiciele ko­ mitetu zapobiegając rozwodom, jest nieszczęśliwy los dzieci z rozbitych rodzin oraz niewielkie szanse powtórnego ożenku dla mężczyzny — roz­ wodnika: „kto tobie da córkę, jeśli ty rzuciłeś swoją żonę"? Rozwody w machalla zdarzają się niezwykle rzadko, w dzielnicy Iczan-Kala nie było ich np. od 20 lat, i nawet bezpłodność żony nie jest aprobowana przez otoczenie jako podstawa do rozwodu. Podtrzymywany w machalla szacunek dla ludzi starych, a przede wszystkim starych mężczyzn repre­ zentujących rodzinę wobec społeczności lokalnej, umacniał ich pozycję w domu. Zaniedbanie i zły stosunek do ludzi starych to zjawisko nie znane w ramach machalla. Z dużą jak na razie skutecznością i wielkim 33 3 4 35 3 6 3 2 R. A l i m o w, Ich, znajet wsja machalla, [w:] Do urna..., s. 187. А. К u 1 i j e w, Prichoditie Ijudi w czajchanu, „Sowiet Dieputatow Trudjaszczichsja", nr 11: 1973, s. 42. В. M. P a 1 а с к i j , Wietierany ostajutsja w stroju, [w:] Do uma..., s. 196. R. S a f a r o w , Komunisticzeskije naczala — w byt trudjaszczichsja, [w:] Do uma..., s. 65. Ponad 25°/o rodzin w taszkienckich machalla to rodziny wielkie, skupiające pod jednym dachem, obok rodziców, ich dorosłych, żonatych s y n ó w z dziećmi lub żonatych braci. Por. D. B y c h o w s k i j , A. W i e t r o w , Machalla XX wieka, „Prawda Wostoka" z dnia 3 lutego 1967, s. 4. 3 3 3 4 3 5 3 6 �MACHALLA W 249 UZBEKISTANIE zaangażowaniem, podtrzymując przejęte z tradycji wartości, komitet i opinia machalla interweniują w konflikty rodzinne wywołane pijań­ stwem mężczyzny, nie dopuszczając do picia publicznego Mechanizmów spajających rodzinę ze społecznością lokalną dostarcza obrzędowość tzw. rodzinna, realizowana tutaj za pomocą i udziale ma­ challa. Zaangażowanie mieszkańców dzielnicy w obrzędach rodzinnych tworzy bardzo silne więzy integrujące społeczność, stanowi wręcz pod­ stawę i uzasadnienie dla istnienia wspólnot lokalnych. Wśród ważnych uroczystości rodzinnych, obchodzonych przy udziale sąsiadów z dzielnicy, zwykle kilkaset gości, należy wymienić święto obrzezania — sunnat toji. Święto obrzezania od dawna było sprawą całej społeczności sąsiedzkiej z grupą starców na czele, a rodzina podda­ nego obrzezaniu chłopca spełniała w nim rolę drugoplanową . Również wesela zgłaszane są w komitecie w celu wyznaczenia terminu uroczys­ tości. Przed obrzędem i ucztą odbywa się narada w domu weselnym przygotowująca uroczystość z udziałem przedstawicieli komitetu. Ojciec pana młodego informuje wówczas o środkach: pieniądzach i produktach, którymi dysponuje jego rodzina dla wyprawienia nikoh toji — wesela. Zgromadzeni ustalają na tej podstawie liczbę gości, przyjmując 1 kg ryżu z odpowiednią ilością marchwi i cebuli, oraz mięsa i tłuszczu bara­ niego jako wystarczający dla ugoszczenia pilawem 5 biesiadników. Przedstawiciele komitetu, uwzględniając k r y t y k ę wystawności uczt obrzędowych, skłaniają uboższych, aby ograniczyli środki przeznaczone na uroczystość i powstrzymują ambicje bogatych. Wśród zaproszonych gości, których listę sporządza się również z udziałem przedstawicieli ko­ mitetu, znajdują się przedstawiciele sąsiednich machalla, powiadomieni za pośrednictwem własnego komitetu przez komitet dzielnicy wypra­ wiającej wesele. W machalla Kukcza w Taszkencie powiadamia się 4 są­ siednie dzielnice, zapraszając od 10 do 20 gości z każdej. Wesele gro­ madzi zwykle kilkaset, czasami do tysiąca gości, przy czym przyjęcie tak wielkiej liczby ludzi możliwe jest przy ich stałej rotacji w domu weselnym. Pierwszy pilaw wydawany jest gościom, przywołanym z do­ mu przez posłańca, już między 6 a 7 godziną rano. Rola przedstawicieli społeczności dzielnicowej nie kończy się ich udziałem w uczcie w dzień zaślubin. Oksokoł z machalla w trakcie uroczystości czikarik — „zapro­ szenie", organizowanej w Taszkencie w roku po ślubie przez rodzinę pana młodego, wręcza czapon — chałat mężczyznom z rodziny dziewczyny: jej ojcu, dziadkowi i bratu. 38 3 7 W. P i e s k ó w , Opirajas' na obszczestwiennosť, „Taszkientskaja z dnia 5 stycznia 1974, s. 3. G. P. S n i e s z a r i e w, К woprosu o proisćhożdienii prazdniestwa toj w jego sriednieazjatskom warientie, I w : ] Zaniatija i byt n a r o d ó w Azii, Sriednieazjatskij etnograjiczeskij sbornik, t. I I I , Leningrad 1971, s. 3 8 Prawda'' sunnat — Sriedniej 285 i n . �250 ZBIGNIEW JASIEWICZ Komitet i sąsiedzi przejmują obowiązki związane z urządzeniem po­ grzebu, dysponując w t y m celu środkami finansowymi rodziny, w której nastąpiła śmierć. Odpowiedni przedstawiciel komitetu, powiadomiony przez posłańca o zgonie mieszkańca dzielnicy, naznacza termin po­ grzebu. Pogrzeb odbywa się jak najszybciej, z reguły w dniu śmierci. W pogrzebie uczestniczą wszyscy mężczyźni z dzielnicy dysponujący czasem; kobiety na cmentarz się nie udają. Zmarłych odnosi się na cmentarz na przechowywanych w magazynie komitetu marach i chowa w obecności duchownego, z reguły w pobliżu innych zmarłych członków rodziny. Przy pomocy i udziale przedstawicieli dzielnicy odbywają się wielokrotne stypy urządzane w rodzinie zmarłego nakładem wielkich starań i środków. Stypy w Taszkencie odbywają się w 7, 20, 40 dzień oraz w rok po śmierci, w Samarkandzie w 3, 20, 40 dzień oraz w rok po śmierci, a w Chiwie w czwartki przez 4 tygodnie po śmierci, po­ nadto w 40, 52 dzień oraz w rok po zgonie. W zależności od kręgu zna­ jomych zmarłego oraz działalności machalla stypy obejmują od kilkuset do tysiąca gości, przesuwających się przez dom zmarłego. Najczęściej po­ dawaną gościom potrawą jest osz — pilaw. Potrzebom uczt obrzędowych służy wypożyczalnia sprzętu gospodar­ stwa domowego przy komitecie machallowym (ryc. 2). Utrwalony wzór uroczystości rodzinnych, organizowanych przy udziale szerokiego k r ę ­ gów sąsiadów sprawia, że również w nowych blokach, w których za­ mieszkują Uzbecy, tworzą się samorzutnie zespoły szanowanych i za­ służonych starców przejmujących koordynację obrzędami. Pierwszym działaniem, podjętym już w kilka dni po osiedleniu się, jest zbiórka pieniędzy na zakup wspólnych sprzętów: kotłów, czajników, pijola — miseczkowatych filiżanek, talerzy, tac, samowara, deski i noża do kra­ jania marchwi, noży, łyżek, a nawet serwet i ręczników. Oksokoł w blo­ kach przychodzą do poszczególnych mieszkań informując o odbywanych uroczystościach rodzinnych, radzą w sprawach podarków, organizują po­ moc, przekształcając przypadkowo zebrane w jednym miejscu rodziny we wspólnotę obrzędową. Integracji społeczności dzielnicowej sprzyja również czojchona przy klubie machalla, gromadząca na codzień mężczyzn, przede wszystkim starców. Niektórzy starcy pojawiają się tutaj już o 6 rano. Czajchana jest miejscem rozmów o sprawach dzielnicy, picia herbaty, wspólnych posiłków z produktów przyniesionych z domu lub zakupionych za skład­ kowe pieniądze biesiadników i przygotowanych samodzielnie lub przy pomocy czojchonaczi. Ulubioną potrawą, której opanowanie sekretów przyrządzania tworzy prawdziwy prestiż, jest osz — pilaw. Gwarancją trwałości machalla jest zachowane zwyczajowe prawo i n ­ terwencji dzielnicy w sprawę obrotu nieruchomościami na jej terenie. Właściciel, chcący sprzedać dom, zgłasza się z kandydatem na kupca do komitetu machallowego. Komitet ma prawo odrzucenia proponowa- �251 MACHALLA W UZBEKISTANIE Ryc. 2. Wypożyczalnia sprzętu gospodarstwa w machalla Ilhor, Taszkent 1974 domowego rot. Z. Jasiewicz nego nabywcy wówczas, kiedy on i jego rodzina nie cieszą się dobrą opinią. Chętni spośród mieszkańców dzielnicy mają prawo pierwokupu. Dodatkowym elementem łączącym mieszkańców machalla są nawiązują­ ce do tradycji święta doroczne, takie jak święta kwiatów i Nawruz — dzień nowego roku, przypadający 21 marca. W tragicznym okresie trzę­ sienia ziemi w Taszkencie w roku 1966 notowano sporadyczne powroty do zwyczaju wspólnego spożywania przez mieszkańców machalla r y t u ­ alnych potraw, przygotowywanych z produktów zakupionych za skład­ kowe pieniądze. �252 ZBIGNIEW JASIEWICZ Wielowiekowa tradycja wspólnot dzielnicowych i wielorakość ich funkcji sprawiła, że sposób życia w obrębie machalla odbierany jest przez większość jej mieszkańców, w t y m również przez ludzi młodych,, jako rozwiązanie godne aprobaty i kontynuacji. Mieszkańcy dumni są ze swej machalla, solidarni z sąsiadami z dzielnicy i gotowi przyjąć za nich odpowiedzialność. Autentycznym autorytetem cieszą się członkowie komitetu i starcy z machalla, opinia o jednostce i rodzinie ukształtowa­ na w dzielnicy ma wielkie znaczenie również poza społecznością lokalną. Dobra opinia w machalla, o którą dowiaduje się rodzina dziewczyny, pomaga mężczyźnie w zawarciu korzystnego małżeństwa. Pozytywna ocena machalla przeniknęła również do publicystyki. Pod­ kreśla się kształtowanie w obrębie społeczności dzielnicowych cech, k t ó ­ re bliskie są normom propagowanym w społeczeństwie socjalistycznym, takich jak kolektywizm, przejawiający się m. in. w podejmowaniu prac dla wspólnego dobra, gościnność, szacunek dla ludzi starych, brak chuli­ gaństwa i pijaństwa. Wysuwa się projekty stworzenia w a r u n k ó w zacho­ wania machalla w trakcie rekonstrukcji miast poprzez budowę nowych dzielnic z ludnością utrzymującą dawne związki sąsiedzkie, wyposażo­ nych w instytucje i urządzenia dla podtrzymania więzi społecznej: czajchany i kuchnie do przygotowywania wspólnych posiłków, sale wieczo­ rów rodzinnych oraz wypożyczalnie sprzętu . W pracach etnografów jednakże odnajdujemy refleksje wskazujące na świadomość również konserwatywnej roli tradycyjnej dzielnicy miej­ skiej. Stwierdzono większy stopień religijności wśród mieszkańców ma­ challa, zachowanie niektórych zwyczajowych form nierówności między mężczyznami i kobietami, izolację wobec społeczeństwa globalnego i jego propozycji zmian . „Opinia społeczna dzielnicy — pisze I . Dżabborow — która w odróżnieniu od opinii kolektywu produkcyjnego występuje jako bardziej konserwatywna, tak zwana machallaczilik (suma cech charak­ terystycznych dla sposobu życia w machalla, „machallińskość" — Z.J.), może nie tylko zachowywać ale i bronić przestarzałych, szkodliwych tra­ dycji i obyczajów, szczególnie przeżytków religijnych" . Zachowanie tradycji społeczności dzielnicowych jest wyrazem uwzględnienia specyficznych miejscowych rozwiązań w radzieckiej prak­ tyce przeobrażeń społeczno-kulturowych. Wskazuje jednocześnie na do­ strzeżenie korzyści zmian częściowych, przeciwdziałających w społecz­ nościach przeobrażających się dezorganizacji, uczuciom zagubienia i f r u ­ stracji i wyzwalających ogromne zasoby energii społecznej. Zmiana wa39 i 0 11 3 9 В у с h o w s к i j , W i e t r o w, op. cit., s. 4. Рог. I. D ż a b b a r o w , Borba idjot za czełowieka, [w:] Do uma..., s. 77 i п.; S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 341. I . D ż a b b a r o w , Obszczestwiennyj progriess, byt i religija, Taszkient 1973, s. 190. 4 0 4 1 �MACHALLA W UZBEKISTANIE 253 r u n k ó w bytowania oraz działania, upowszechniające nowe wzory k u l t u ­ rowe z czasem zapewne ograniczą niektóre spośród funkcji machalla, m. in. rozbudowaną obrzędowość, niezwykle czasochłonną i wymagającą wielkich środków finansowych od jednostki i rodziny. Osłabieniu ule­ gnie najprawdopodobniej również społeczna więź w machalla i solidar­ ność jej mieszkańców, rodząca zjawisko nepotyzmu, przeszkadzające w działalności instytucji społeczeństwa globalnego. Dalszy rozwój spo­ łeczno-gospodarczy w Uzbeckiej SRR natomiast podtrzyma z pewnością i stworzy nowe potrzeby na te wartości wypracowane w ramach spo­ łeczności dzielnicowych, które bronią współczesnego człowieka przed dezorganizacją, poczuciem osamotnienia i odrzucenia, brakiem bezpie­ czeństwa i oparcia, zwłaszcza w krytycznych momentach życia jednostki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/645dc667d7fd761ffd49d8d5e3d353db.pdf bbdd0807d5510020193d0b1adc088a91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1726 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1597 Title A name given to the resource Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.31-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew; Rieszetow, Aleksander M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i Kulturowej U n i w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu ALEKSANDER M . RIESZETOW M u z e u m A n t r o p o l o g i i i Etnografii i m . Piotra W i e l k i e g o R A N w S. Petersburgu KORESPONDENCJA MIĘDZY A D A M E M FISCHEREM A DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM. Z MATERIAŁÓW ARCHIWUM NAUKOWEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU I A R C H I W U M ROSYJSKIEJ A K A D E M I I N A U K W S A N K T PETERSBURGU Celem naszym jest udostępnienie listów wymienionych między dwoma wy­ bitnymi etnologami: polskim, Adamem Fischerem (1889-1943) i rosyjskim, Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem (1878-1954). Korespondencja ta jest zatem interesująca dla historii dwóch etnologii narodowych: polskiej i rosyjskiej. Dramatyzmu listom A. Fischera nadaje fakt, że pisane były również po zajęciu Lwowa przez Związek Radziecki w roku 1939. Listy pisane przez uczonych stanowią ważne źródło historyczne. Zaletą listów, podobnie jak i innych dokumentów osobistych jest to, że w inny sposób w porównaniu z pracami naukowymi, często bardziej wyraziście, przedstawiają poglądy naukowe i opinie o środowisku naukowym. Są niezastąpione w bada­ niach biograficznych. Ukazują uczonego jako uczestnika zarówno historii małej, związanej z codziennością, jak i wielkiej. Informują często o faktach nie utrwa­ lonych w innego rodzaju źródłach. Są oczywiście świadectwami subiektywnymi, zależnymi od osobowości autorów, warunków ich pracy i życia, w tym warun­ ków ekstremalnych, które stały się udziałem A. Fischera, celów prowadzenia korespondencji, a także od osoby ją odbierającej. Listy A. Fischera odnalezione zostały w Archiwum Filii Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu, nato­ miast listy i kartka D.K. Zielenina w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego we Wrocławiu . Informacji o podstawowych opracowaniach omawiających działalność nauko­ wą i życie D.K. Zielenina dostarcza m.in. ostatnio opublikowany komentarz do jego korespondencji z Kazimierzem Moszyńskim (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 277n). Działalność ta obejmowała również, co jest dla nas szczególnie intere­ sujące, przygotowanie pracy Naród polski, zawierającej charakterystykę kultury 1 1 A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , fond 849 ( D . K . Zelenina), opis 3, delo 431 i 526; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, sygn. 599. �32 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW narodowej, etnografii, folkloru, literatury, historii, ekonomiki i geografii Polski. Praca ta znajdowała się w planach Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR i miała zostać ukończona w 1947 roku (Frankowski 1948-1951, s. 7-8). Nigdy jednak nie ukazała się drukiem. A. Fischer nie doczekał się, jak dotąd, całościowego przedstawienia prac na­ ukowych i kolei życia. Dostępny jest jednak życiorys, obszerny nekrolog oraz bio­ gram, omówienie jego badań folklorystycznych, a także przegląd wyboru otrzy­ manych przez niego listów . Zasługi A. Fischera jako nauczyciela akademickiego oraz organizatora życia naukowego: kierownika Katedry Etnologii na Uniwersyte­ cie im. Jana Kazimierza we Lwowie, sekretarza Towarzystwa Ludoznawczego i redaktora „Ludu", odnotowują opracowania dziejów lwowskiego ośrodka uniwer­ syteckiego i Towarzystwa (patrz m.in.: Czekanowski 1946, s. 33-88; 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183-192; Kronika... 1997, s. 35n; por. Armon 2001, s. 21n). Dalszym studiom nad tą postacią sprzyjać będą rozwinięta przez A. Fischera biblioteka i założone archiwum Towarzystwa, zawierające m.in. jego dokumenty osobiste i wydawnicze, ochronione przez niego w znacznej części w czasie I I woj­ ny światowej i przewiezione przez jego rodzinę po wojnie ze Lwowa do Polski (Gerlach-Kłodnicka, Kłodnicki 1997, s. 159-163; Suchecka 1997, s. 163-166) . Adam Fischer studiował romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Edwarda Porębowicza, zwolennika metody porównaw­ czej w badaniach celtyckich, germańskich i romańskich pieśni ludowych. Dokto­ rat z tego zakresu uzyskał w roku 1912. W roku 1921 habilituje się na Uniwersy­ tecie Jana Kazimierza z etnologii pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W roku 1924 mianowany został profesorem nadzwyczajnym tego Uniwersytetu, co umożliwiło wyodrębnienie z Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego oddziel­ nego Zakładu Etnografii i Etnologii. W roku 1930 powołany został na stanowi­ sko profesora zwyczajnego Uniwersytetu Jana Kazimierza, w latach 1934-1935 pełnił funkcję Dziekana Nauk Humanistycznych tego Uniwersytetu (Czekanowski 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183; Gajek 1948, s. 18). Pracę na Uniwersytecie Adam Fischer łączył z działalnością w Towarzystwie Ludoznawczym, w którym od roku 1910 pracował jako sekretarz i członek ko­ mitetu redakcyjnego oraz sekretarz „Ludu", od roku 1912 jego redaktor. Wydał w sumie 20 tomów Ludu (tomy od 16 z roku 1910 do 35 z roku 1938), nadając mu charakter nowoczesnego, naukowego czasopisma etnologicznego, odpowia­ dającego standardom europejskim. Powołał serię Prace Etnograficzne, która pozwoliła na uwolnienie Ludu od dominacji opisowego materiału etnograficznego i zredagował 5 jej tomów (1934-1939). Wzbogacił bibliotekę i stworzył archi­ wum Towarzystwa Ludoznawczego. J. Czekanowski napisał: „Tej jego niesamo­ witej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło przetrwać wszystkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu 2 3 2 Gajek J. Życiorys A. Fischera, A r c h i w u m N a u k o w e P T L , sygn. 390 ( r ę k o p i s niekompletny, przerwany na s. 8); Gajek 1946; 1948; Simonides 1997; Suchecka 2 0 0 1 . 3 Patrz t e ż : Staszczak 1955. �33 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM potwornych wojen" i dalej: „Towarzystwo Ludoznawcze - to był Fischer i tylko Fischer" (Czekanowski 1946, s. 57, 74). Niezwykle szeroki i ważny dla rozwoju etnologii i folklorystyki polskiej był zakres prac naukowych A. Fischera. Uznany przez Juliana Krzyżanowskiego za „folklorystę z prawdziwego zdarzenia" a później za „zawodowego etnografa" (Krzyżanowski 1971, s. 633; 1980, s. 178; za: Simonides 1997, s. 29), przez Dorotę Simonides określony mianem „twórcy nowoczesnej nauki o folklorze" w Polsce (Simonides 1997, s. 35n), zajmował się pieśniami i widowiskami ludo­ wymi, koncentrując uwagę na próbach ustalenia, za pomocą metody porównaw­ czej, zmienności ich form i dotarcia do pierwotnego wątku. Swoimi zaintereso­ waniami obejmuje podania i bajki oraz opowiadania ludowe, analizując nie tylko ich teksty, ale również kontekst historyczny i kulturowy. W stosowanej metodzie łączy komparatystykę folklorystyczną z założeniami szkoły fińskiej i szkoły geograficzno-historycznej, uzupełniając je doświadczeniami francuskiej szkoły socjologicznej (Simonides 1997, s. 36n.). Jako etnolog A. Fischer gromadzi i opracowuje wierzenia i zwyczaje ludowe. Rejestruje także, ale przede wszystkim porządkuje, materiały z zakresu ludowej kultury materialnej. Związany z kształceniem studentów etnologii i zaintereso­ wany wprowadzeniem etnologii do programów szkół średnich, pisze podręcznik etnografii Polski (Fischer 1926) i szereg innych prac o celach także dydaktycz­ nych. Pozostając pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, a w ramach tej szkoły Jana Czekanowskiego, prowadzi badania zmierzające do wyznaczenia granic i wskazania różnic między regionami, a także powiązania grup etnicznych z zespołami odpowiadających im kultur ludowych. Publikuje szereg monografii regionów i grup etnicznych, współczesnych i historycznych, charakteryzowanych poprzez właściwe im cechy kultury ludowej: Polaków, Rusinów, Kaszubów, Łuży­ czan, Połabian, Prusów (Fischer 1931-1934; 1932; 1937). Lud i kulturę ludową uznaje za podstawę etnicznie traktowanego narodu i kultury narodowej . Choć trudno uznać go za odkrywczego w zakresie badań etnicznych to właśnie on, jako jeden z nielicznych etnologów polskich okresu międzywojennego, w swoich pracach korzysta ze statystyk etnicznych i posługuje się mapami etnicznymi. Zajmuje się badaczami zasłużonymi dla polskiej i , szerzej, słowiańskiej etno­ grafii, próbuje wyodrębnić i sprecyzować zakres etnografii i etnologii i ustalić ich stosunek do antropologii i folklorystyki oraz wprowadzić je do szkół średnich, omawia stan polskiej etnologii, publikuje setki recenzji, zaopatruje bibliografie europejskie w wykazy prac polskich. Ze względu na wielość prowadzonych przez niego prac: badania naukowe, kierowanie instytucjami naukowymi, dydaktyka 4 5 4 W Ludzie polskim n a p i s a ł : „ L u d b o w i e m w c i e l a w sobie najistotniejsze cechy narodowe i zachowuje n a j d ł u ż e j c z y s t o ś ć p l e m i e n n ą narodu [...] nawet w tych w y p a d k a c h , gdy brak m u d o k ł a d n e g o poczucia w ł a s n e j n a r o d o w o ś c i , o ż y w i a on organizm k a ż d e g o narodu i stanowi j e g o p o t ę ż n a p o d s t a w ę " (Fischer 1926, s. 8). 5 Warto o d n o t o w a ć n i e z n a n ą d o t ą d o d p o w i e d ź A . Fischera na a n k i e t ę w sprawie zakresu ter­ m i n ó w i relacji m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą , etnologią, e t n o g r a f i ą i folklorystyką, r o z p i s a n ą przez Societa Romana di A n t r o p o l o g i a w roku 1932; por. Sergi 1947, s. 2 1 - 2 2 . �34 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW uniwersytecka w zakresie etnologii i upowszechnianie wiedzy etnologicznej, działania na rzecz integracji polskiego środowiska naukowego, poszukiwanie społecznych funkcji dla etnografii, reprezentowanie nauki polskiej na licznych zjazdach za granicą, uznać należy A. Fischera za jednego z najbardziej zasłużo­ nych uczonych dla rozwoju etnologii polskiej w okresie międzywojennym. Publikujemy zachowane trzy listy i jedną kartkę D.K. Zielenina, pisane ręcz­ nie w języku rosyjskim, oraz pięć listów A. Fischera pisanych po polsku, od roku 1940 na maszynie. Korespondencję otworzył nieznany nam list A. Fischera, na który D.K. Zielenin odpowiedział listem z dnia 8.02.1927 roku, natomiast koń­ czy list A.Fischera z dnia 27.05.1941 roku. Nie dysponujemy nie tylko listem otwierającym wymianę ale również innymi listami, bowiem w dostępnej nam korespondencji występują luki w postaci brakujących listów, zarówno A. Fischera, jak i D.K. Zielenina. Obydwaj korespondujący ze sobą badacze nie spotkali się nigdy osobiście. Korespondencja sprzed I I wojny światowej służyła przede wszystkim informo­ waniu się o prowadzonych badaniach i wymianie własnych prac między uczony­ mi. D.K. Zielenin nadzwyczaj uprzejmie, lecz tylko bardzo ogólnie, odnosi się do otrzymanych prac, natomiast A. Fischer, po otrzymaniu Russische Volkskunde, obok gratulacji i obietnicy napisania recenzji, przedstawił również swoje uwagi krytyczne. Wyrażony przez A.Fischera w liście z 15.03.1927 żal z powodu niemożności uczestniczenia D.K. Zielenina w Zjeździe w Polsce mówi o tym, że w pewnych okresach korespondencja między uczonymi była bardzo ożywiona. W krótkim czasie między pierwszym znanym listem D.K. Zielenina z 8.02.1927 a listem A. Fischera z 15.03. tegoż roku musiały zostać wysłane co najmniej dwa listy; jeden z zaproszeniem, a drugi z informacją o niemożności przyjazdu. W zajętym przez Związek Radziecki i przyłączonym do Ukraińskiej SRR Lwowie A. Fischer pozostał na stanowisku profesora w reorganizowanym od listopada 1939 roku na wzór radziecki i ukrainizowanym Uniwersytecie, noszą­ cym od 8.01.1940 roku imię Iwana Franki. Na swoich stanowiskach pozostawiono znaczną część polskich profesorów, dominujących liczebnie aż do roku 1941, kiedy do Lwowa weszli Niemcy i Uniwersytet zamknięto. Był wśród nich Jan Czekanowski, który A. Fischera habilitował i współdziałał z nim w Towarzystwie Ludoznawczym, najpierw pozbawiony zlikwidowanej Katedry Antropologii, ale później powołany na stanowisko kierownika samodzielnego Zakładu Antropologii (Czekanowski 1956, s. 35-36; Głowacki 1997, s. 461). Dawny Wydział Huma­ nistyczny został podzielony na Wydział Historyczny i Filologiczny, oddzielne studium etnografii zostało zlikwidowane a dotychczasowi studenci etnografii i historii sztuki przeniesieni na jedyny na Wydziale Historycznym kierunek stu­ diów - studia historyczne (Podraża 1993, s. 45). Etnografię (folklorystykę) wykła­ dano jednakże w charakterze przedmiotów dodatkowych, które wypełniały około 6 6 N i e k t ó r e z prac p r z e s ł a n y c h przez A . Fischera zaopatrzone z o s t a ł y w dedykacje. N a karcie t y t u ł o w e j Polabian ( A r c h i w u m R A N w St. Petersburgu, fond 849, opis 3, delo 526) A . Fischer n a p i s a ł : „ Á M r le Prof. D i m i t r e Zelenin hommage de l'auteur 1 / X I I . 1931". �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 35 połowy programu różnych kierunków humanistycznych, przy czym etnografia i historia sztuki były przedmiotami do wyboru w odróżnieniu od obowiązkowych zajęć ideologicznych, z języka rosyjskiego, literatury ukraińskiej, wychowania sportowego i przygotowania wojskowego (Hryciuk 2000, s. 132), Adam Fischer znalazł się w ramach Wydziału Filologicznego i, o czym wiemy z jego listu z dnia 14.02.1941 roku, wykładał tam „folklor francuski, niemiecki, polski i w ogóle zachodnioeuropejski przy różnych odpowiednich filologiach". Uczestniczy w uro­ czystościach i sesji naukowej zorganizowanej na Uniwersytecie z okazji 85. rocz­ nicy śmierci Adama Mickiewicza jesienią 1940 roku (Tomaszewski 1996, s. 44). Na początku 1941 roku poddany został weryfikacji - „pereatestacji", w której pomaga mu pozytywna opinia D.K. Zielenina, za którą dziękuje w liście z dnia 1.03.1941 roku. Nie może pogodzić się z likwidacją oddzielnego studium etno­ grafii i zabiega o jego przywrócenie. Pragnie dowiedzieć się od D.K. Zielenina 0 sposobie kształcenia etnografów w ZSRR i nie kryje, w liście z dnia 20.12. 1940 roku, swojego krytycznego stosunku do braku na uniwersytetach radziec­ kich oddzielnych studiów etnograficznych. Prosi, w listach z dnia 20.12.1940 1 14.02.1941 roku, o przesłanie programu studiów z zakresu etnografii jako spe­ cjalności. Przyjmuje, w liście z dnia 1.03.1941 roku, propozycję napisania arty­ kułu o Polakach w ZSRR do pracy przygotowywanej pod reakcją D.K. Zielenina Narody SSSR i w kolejnym liście z dnia 27.05.1941 roku przedstawia swoje zapytania w tej sprawie. W listach A. Fischera nie pojawiają się deklaracje ideo­ logiczne; nie zachęcał zresztą do nich korespondujący z nim D.K. Zielenin. Dla polskiego autora tego tekstu ważne jest zrozumienie motywów postępo­ wania A. Fischera w latach 1939-1941, choć nie jest to głównym celem komen­ tarza towarzyszącego listom. W pracach polskich omawiających sytuację we Lwowie, zajętym przez wojska radzieckie, zwraca się uwagę na pewne różnice między okupacją radziecką a niemiecką, polegające m.in. na utrzymaniu Uni­ wersytetu i pozostawieniu na nim części pracowników i studentów Polaków, roz­ mowach z reprezentatywnymi przedstawicielami środowiska polskiego, a nawet staraniach władz radzieckich o zachowanie możliwie wysokiego poziomu kształ­ cenia na uczelniach Lwowa (Hryciuk 2000, s. 134 i in.). Wojenny kodeks moralny przyjmowany przez Polaków nie zakazywał pracy w szkolnictwie, jeśli nie była ona uzależniona od zobowiązań o charakterze politycznym (tamże, s. 142). Tego rodzaju opinia nie rozwiązywała jednak wszystkich możliwych dylematów mo­ ralnych tworzonych w zetknięciu z systemem totalitarnym. Zdaniem Izydory Dąmbskiej, trudność sytuacji polegała na tym, że zachęcano czy wręcz zmuszano do aktywności: „człowiek ciągle był niepewny, czy to co robi licuje jeszcze z jego godnością jako Polaka" (Tomaszewski 1996, s. 145). W trudnych warun­ kach okupowanego Lwowa przyjmowano strategię „akomodacji" umożliwiającą przetrwanie, którą tłumaczono m.in. doświadczeniami nabytymi w lojalistycznej c.k. Galicji. Surowa ocena postawy A. Fischera mogłaby znaleźć oparcie w fakcie, że po zajęciu Lwowa przez Niemców podejmuje pracę w lwowskiej filii krakow­ skiego Institut für Deutsche Ostarbeit, co nie było już akceptowane przez opinię polską (Hryciuk 2000, s. 356; Tomaszewski 1996, s. 138). Nie znamy jednak ani �36 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW okoliczności zatrudnienia się A. Fischera w tym Instytucie, ani zakresu wykony­ wanej w nim pracy. Celem nadrzędnym A. Fischera po wybuchu wojny było kontynuowanie pra­ cy badawczej i nauczycielskiej oraz, przede wszystkim, ochrona zgromadzonych książek i materiałów. Nie pozostawał w konflikcie ze społecznością ukraińską, miał wśród Ukraińców wielu uczniów, sam badał i sprzyjał badaniom nad kulturą „rusińską" - ukraińską, potrafił porozumieć się i współpracował z F. Kołłesą, kierującym pracami folklorystycznymi, zarówno na Uniwersytecie, jak i w Od­ dziale Lwowskim A N USRR. Nie był świadomy w pełni charakteru systemu politycznego i ideologii Związku Radzieckiego i zapewne chciał je widzieć jako podobne do znanych z Rosji carskiej, traktowanej inaczej niż Niemcy w bliskich mu kręgach endeckich. J. Czekanowski i J. Gajek, dzielący z nim losy we Lwo­ wie w okresie wojny, pełni podziwu dla jego działalności naukowej i w zakresie organizacji nauki sprzed wojny, podkreślają jego zasługi w ratowaniu biblioteki i archiwum Towarzystwa Ludoznawczego w czasie wojny i pisząc o nim unikają jakiejkolwiek informacji, która mogłaby rzucić cień na jego osobę (Czekanowski 1946, s. 8; Gajek 1946, s.8; 1948, s. 19). J. Gajek stwierdził: „Nie było bowiem takich trudów ani udręk moralnych, którymi by nie zapłacił za ratowanie war­ sztatu pracy naukowej". Przytacza wypowiedź A. Fischera, doświadczonego bibliotekarza, związanego przecież przez kilkanaście lat z Zakładem Ossoliń­ skich i przygotowującego stworzenie wielkiej bibliografii etnograficznej: „Ludzie i ich namiętności przeminą a księgozbiór jest trwałym elementem kultury polskiej" (Gajek 1946, s. 7-8). Przyczynę przedwczesnej śmierci A.Fischera widział J. Gajek w trudnych warunkach materialnych i przykrościach natury moralnej: „Ostatnie dwa lata życia A. Fischera były ciągłym pasmem udręczeń material­ nych i moralnych" (tamże, s. 7). Pogrzeb Adama Fischera w dniu 24 grudnia 1943 roku zgromadził kilkuset uczestników narodowości polskiej i ukraińskiej (Czekanowski 1946, s. 41; Gajek 1946, s. 7). Ludzie, wśród których żył i praco­ wał cenili go i szanowali, rozumieli i chronili pamięć o nim. W listach D.K. Zielenina z okresu wojny wyraźne jest życzliwe zaintereso­ wanie i chęć pomocy. Przekazuje pozdrowienia za pośrednictwem folklorysty M.K. Azadowskiego z Leningradu i R. Harasymczuka, przysyła doń swojego współpracownika K.A. Puszkariewicza, zaopatruje w wydawnictwa, udziela in­ formacji o kształceniu etnografów w ZSRR, a nawet przygotowuje projekt pisma do władz Uniwersytetu w Leningradzie w celu pozyskania programu dydaktycz­ nego folklorystyki obowiązującego na tamtejszym Wydziale Filologicznym. D.K. Zielenin zdecydował się, choć przecież sam był przedmiotem ataków ideo­ logicznych (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 278), na wysłanie, w odpowiedzi na telegram rektora Uniwersytetu Lwowskiego, pozytywnej opinii o A. Fischerze, uczonym działającym przecież i zajmującym wysokie stanowisko we wrogiej, kapitalistycznej Polsce. Oczywiście D.K. Zielenin jest przedstawicielem nauki radzieckiej. Akceptuje przyłączenie wschodnich terenów przedwojennej Polski do Ukraińskiej SRR i pisze artykuł na ten temat (Zielenin 1941, s. 3-20). Jest jednocześnie zainteresowany w pozyskaniu A. Fischera dla nauki radzieckiej �KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 37 i dlatego proponuje mu napisanie rozdziału o Polakach w redagowanej przez siebie książce Narody SSSR. Kontakty D.K. Zielenina z A. Fischerem niewątpli­ wie pozostawały pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Nie wyklucza to jednak dobrej woli D.K. Zielenina niesienia pomocy polskiemu etnografowi, znanemu jeszcze sprzed wojny z listów i prac naukowych, i możliwości po­ niesienia odpowiedzialności za te kontakty, tym większej, że zostały podjęte prawdopodobnie z jego własnej inicjatywy. Korespondencja między A. Fischerem a D.K. Zieleninem, przynosząca infor­ macje o kontaktach między uczonym polskim i rosyjskim w okresie między­ wojennym, jest wyjątkowo cennym źródłem dla poznania tychże kontaktów po zajęciu wschodnich terenów przedwojennego państwa polskiego przez ZSRR. Informuje także o losach folklorystyki i etnografii na Uniwersytecie we Lwowie w latach 1939-1941 i odsłania mechanizm pozyskiwania wybitnych polskich naukowców dla obcego państwa i ideologii. Przedstawia sytuację, która stano­ wiła pierwszy etap wprowadzenia wzorów radzieckich do nauki polskiej i zapo­ wiadała politykę wobec nauki w PRL. 7 Korespondencja List D. K. Zielenina do Adama Fischera 8.02.1927 Profesor D r A d a m Fischer W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i t y m przyjemniej o t r z y m a ć P a ń s k i uprzejmy list, ż e od bardzo dawna niezmiernie inte­ resując się Pana w s p a n i a ł y m i pracami nie m i a ł e m ich u siebie. Obawiam się, ż e moja nowa k s i ą ż k a 8 „ R u s s i s c h e Volkskunde" , w y c h o d z ą c a obecnie w Berlinie (Grundriss d/er/slav/ischen/Philol/ogie 9 und Kulturgeschichte/) wiele straciła na t y m , że nie m o g ł e m w niej s k o r z y s t a ć z Pana dzieł. Z w i e l k i m z a d o w o l e n i e m p r z e s y ł a m Panu (przez W Ü K ) 1 0 potrzebne Panu moje k s i ą ż k i a t a k ż e i n i e k t ó r e inne swoje o d b i t k i . B ę d ę n i e z w y k l e rad, j e ś l i o t r z y m a m P a ń s k i e o p u b l i k o w a n e 11 prace. P i s z ę teraz dla t e g o ż Grundriss'u „ S l a v i s c h e M y t h o l o g i e " , w k t ó r y m n i e z b ę d n e dla m n i e b ę d z i e z a j ę c i e s i ę t a k ż e p o l s k i m i o b r z ę d a m i i w i e r z e n i a m i . B ę d ę bardzo z o b o w i ą z a n y , j e ś l i p r z y ś l e Pan nadbitki swoich a r t y k u ł ó w , d o t y c z ą c y c h tych z a g a d n i e ń . M a m n a d z i e j ę , ż e nasza w y m i a n a pracami b ę d z i e t r w a ł a r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i . Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i , D m i t r i j Zielenin M ó j adres: Leningrad, M o j k a 122, m . 19 7 L i s t y i k a r t k ę D . K . Zielenina z j ę z y k a rosyjskiego p r z e t ł u m a c z y ł Z . Jasiewicz. W y r a z y i c z ę ś c i w y r a z ó w w nawiasach k w a d r a t o w y c h s t a n o w i ą u z u p e ł n i e n i e t ł u m a c z a . 8 Zelenin 1927. W Rosji wydana po raz pierwszy w 1991 r o k u (Zelenin 1991). 9 Seria Grundriss der Slavischen Philologie und Kulturgeschichte w y d a w a n a b y ł a pod r e d a k c j ą B . Trautmanna i M . Vasmera. B j u r o po M e ż d u n a r o d n o m u K n i g o o b m e n u , instytucja w strukturze A k a d e m i i nauk Z S R R dla rozpowszechniania za g r a n i c ą prac w y d a w a n y c h przez tę A k a d e m i ę . 1 0 11 Pracy pod t a k i m t y t u ł e m nie ma w spisach publikacji D . K . Zielenina. �38 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina 15.03.1927 W i e l c e Szanowny Panie K o l e g o , N a w z a j e m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ł a s k a w i e p r z y s ł a n e m i prace, k t ó r e w p r z e w a ż n e j c z ę ś c i nie b y ł y m i znane. O c z y w i ś c i e t ę w y m i a n ę b ę d ę s t o s o w a ć w dalszym c i ą g u , bo p o ł ą c z o n e to z w i e l k ą n a s z ą o b o p ó l n ą k o r z y ś c i ą . Egzemplarz recenzyjny Waszej „ R u s s i s c h e V o l k s k u n d e " 12 d o s t a ł e m i sam o niej n a p i s z ę d o k ł a d n ą r e c e n z j ę . G r a t u l u j ę Wam tej k s i ą ż k i , bo istotnie u k ł a d i u j ę c i e m a t e r i a ł u p i e r w s z o r z ę d n e , nie zgadzam s i ę z W a m i j e d y n i e co do p o d z i a ł u i zakresu m a t e r i a ł u , k t ó r y jest u m n i e nieco inny. N a d t o W y pomijacie w t y m obrazie l u d o w e p i e ś n i i podania, w o g ó l e l u d o w ą t w ó r c z o ś ć , co wedle mego zapatrywania n a l e ż y do c a ł o ś c i etnografii. 13 Bardzo nam ż a l , że nie m o ż e c i e p r z y j e c h a ć na nasz Z j a z d , bo o c z y w i ś c i e dopiero w bezpo­ ś r e d n i m z e t k n i ę c i u m o ż n a r ó ż n e takie w ą t p l i w o ś c i r o z s t r z y g n ą ć . Pod w z g l ę d e m m i t o l o g i i z e s z l i ś m y się, bo i j a w t y m p ó ł r o c z u w y k ł a d a m m i t o l o g i ę s ł o w i a ń ­ s k ą i m a m zamiar j ą w y d a ć . W z w i ą z k u z m i t o l o g i ą - czy znacie ciekawe ostatnie p o m y s ł y / I . / Peiskera p.t. T v a r o g (Svarog), Jungfemsprung und Verwandtes, „ B l á t t e r f/ür/ Heimatskunde", 14 Graz, 1926, nr 7-8. A w k s i ą ż c e k u czci V á c l a v a T i l l e o g ł a s z a m pewien przyczynek do W e l e s a , j a k w y j d z i e , to go W a m p o ś l ę . Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego p o w a ż a n i a Prof. A d a m Fischer L w ó w - U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a 4. Kartka D. K. Zielenina do A. Fischera 25.02.1928 Pol'sza Pologne Lwow Lwów C h m i e l o w s k i e g o 10 Profesor D r A d a m Fischer. W i e l c e Szanowny K o l e g o ! W y r a ż a m Panu s w o j ą g ł ę b o k ą , s e r d e c z n ą w d z i ę c z n o ś ć za u p r z e j m ą p r z e s y ł k ę Waszych przew s p a n i a ł y c h prac 15 1) Czarownice w dolinie N o w o t a r s k i e j , 2) S ł o w i a ń s k i e b ó s t w a u r o d z a j u 16 17 3) P r z e g l ą d p o l s k i c h w y d a w n i c t w ... za lata 1 9 2 5 - 2 7 . P o s ł a ł e m Panu swoje 1) P r i m i t i w n a j a tiechnika gonczarstwa n a l e p o m 2) S c h i d n i o - s ł o w i a ń s k i chliborobski obriadi 18 i 1 9 Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i Dmitrij Zielenin 1 2 A . Fischer, Recenzja... (1927). 1 3 I I Zjazd S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w (2-12.06.1927). Zjazd m i a ł charakter p o d r ó ż y n a u k o w e j , r o z p o c z ą ł s i ę w K r a k o w i e ; por. sprawozdanie A . Bachmana, Lud, 1927, s. 1 2 6 - 1 3 0 . 1 4 Fischer 1927b. 1 5 Fischer 1927a. 1 6 Fischer 1928b. 1 7 Fischer 1928a. 1 8 Zelenin 1921. 1 9 Zelenin 1927a. t. 26, �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D . K. ZIELEŃ IN E M JOWARZYSTWO LUDOZN AWGZE WE LlWOWlb Lwów, dnia 4 Ryc l ¿ 39 tc&pr- r^._¿^ P o c z ą t e k lista A . Fischera do D . K . Zielenina z 15.03.1927 roku; A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i Nauk w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 431 �40 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 20. 12. 1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D z i ę k u j ę przede w s z y s t k i m za pozdrowienia p r z y s ł a n e m i za p o ś r e d n i c t w e m K o l e g i A z a d o w s k i e g o oraz za p r z y s ł a n e m i dotychczas swoje w y d a w n i c t w a , k t ó r e p o z w o l i ł y m i j u ż daw­ niej z a p o z n a ć s i ę z n o w y m i metodami nauki sowieckiej. M a m j e d n a k c a ł y szereg w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e j a k najuprzejmiej p r o s z ę . 20 1) Czy w uniwersytecie l e n i n g r a d z k i m i innych uniwersytetach sowieckich nie ma osobnego studium f o l k l o r u i etnografii? Wedle mego rozumienia b o w i e m student p o w i n i e n p r z e j ś ć n o r m a l ­ ne studium z tego zakresu w uniwersytecie i potem dopiero stać s i ę aspirantem z tej s p e c j a l n o ś c i , w z g l ę d n i e po z a k o ń c z e n i u studium uniwersyteckiego z o s t a w a ć p r a c o w n i k i e m m u z e a l n y m czy m ł o d s z y m p r a c o w n i k i e m danego instytutu folklorystycznego. Tymczasem, o ile m i w i a d o m o , t y l k o w T y f l i s i e jest taki o d d z i a ł etnograficzny. W i ę c p y t a m się, j a k w ł a ś c i w i e chowacie m ł o ­ dych p r a c o w n i k ó w s p e c j a l i s t ó w w zakresie f o l k l o r u i etnografii? Czy np. Instytut E t n o g r a f i i , w k t ó r y m Szanowny K o l e g a pracuje, jest t y l k o instytutem b a d a w c z y m , czy t e ż w t y m instytucie o d b y w a j ą s i ę w y k ł a d y i ć w i c z e n i a , na k t ó r y c h m o g ą s i ę k s z t a ł c i ć studenci. 21 22 2) Obaj j e s t e ś m y w s p ó ł p r a c o w n i k a m i w y d a w n i c t w a pod r e d a k c j ą Prof. E. S c h n e e w e i s a pt. „ H a n d w ó r t e r b u c h des slawischen Volksglaubens und V o l k s b r a u c h s " . K o l e g a m i a ł opraco­ w a ć tam d z i a ł w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i , j a polski. Czy K o l e g a p o s ł a ł j u ż c a ł y skrypt redakcji do Pragi, czy ta rzecz s i ę drukuje. Ja b o w i e m p o s ł a ł e m m a t e r i a ł do litery К (wierzenia lecznicze z w i ą z a n e z r o ś l i n a m i i t d . ) , ale potem w y b u c h ł a w o j n a i s t r a c i ł e m kontakt z r e d a k c j ą , tak, ż e w o g ó l e nie w i e m , czy to w y d a w n i c t w o istnieje, czy zawieszone ad pacem. 23 3) Przy s p o s o b n o ś c i p r o s z ę t e ż p o d a ć do mej w i a d o m o ś c i , czy Szanownemu K o l e d z e braku­ j ą j a k i e ś w y d a w n i c t w a nasze, tzn. k t ó r e ś t o m y „ L u d u " lub „ P r a c Etnograficznych", a b y m m ó g ł j e u z u p e ł n i ć , j a k d ł u g o to m o ż l i w e . 4) P r o s z ę o w i a d o m o ś ć , czy w y c h o d z i czasopismo „ S o w i e c k a Etnografia", a m o ż e i s t n i e j ą jeszcze j a k i e ś inne czasopisma, p o ś w i ę c o n e etnografii, w k t ó r y c h m o ż n a by z n a l e ź ć p r z e g l ą d n o w y c h p u b l i k a c j i . W o g ó l e m a m y w i e l k i e t r u d n o ś c i z p o w o d u braku p o d s t a w o w y c h waszych k s i ą ż e k . Tak np. na p r ó ż n o szukam n a s t ę p u j ą c y c h w y d a w n i c t w : /Ju. M V S o k o ł ó w , Russkij f o l k ­ lor, M o s k w a 1938; / N . PV Andrejew, Russkij folklor, M o s k w a 1938; Tworczestwo n a r o d ó w SSSR, M o s k w a 1 9 3 8 . K s i ą ż k a potrzebna tak dla w y k ł a d o w c ó w , j a k dla s t u d e n t ó w przy w y k ł a d a c h o folklorze SSSR, a nie m o ż n a jej nigdzie k u p i ć . 24 Przepraszam, ż e p i s z ę po polsku, ale j ę z y k a rosyjskiego nie m a m tak opanowanego jeszcze, a b y m m ó g ł p i s a ć po rosyjsku. Z r e s z t ą utrudnia c a ł ą s p r a w ę m i ten fakt, że znam do pewnego stopnia wszystkie j ę z y k i s ł o w i a ń s k i e , w i ę c wszystkie m i s i ę m i e s z a j ą przy u ż y w a n i u k t ó r e g o ­ k o l w i e k z nich. Ł ą c z ę serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, Prof. A d a m Fischer 2 0 A z a d o w s k i M a r k K o n s t a n t y n o w i c z ( 1 8 8 8 - 1 9 5 4 ) , rosyjski i radziecki folklorysta, literaturoznawca i bibliograf, profesor U n i w e r s y t e t u w Tomsku i w Leningradzie, k i e r o w n i k seksji f o l k l o r u w Instytucie A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , a n a s t ę p n i e w Instytucie Literatury Rosyjskiej ( D o m Puszkina). K o r e s p o n d o w a ł z A . Fischerem. Jego trzy listy z 1940 i 1941 r o k u przechowywane s ą w A r c h i w u m N a u k o w y m P T L , sygn. 5 8 1 . 2 1 2 2 Tyflis, dawna rosyjska nazwa T b i l i s i . E d m u n d Schneeweis ( 1 8 8 6 - 1 9 6 4 ) , slawista niemiecki. W ś r ó d jego prac etnograficznych najbardziej znana jest monografia Feste... (1953). Los Słownika nie jest znany. W b i b l i o g r a f i i D . K . Zielenina nie odnotowano j e g o u d z i a ł u w w y d a w n i c t w i e . Maszynopis pracy A . Fischera, Rośliny w wierzeniach i medycynie ludowej ( w j ę z . niemieckim), ss. 210, przeznaczony dla Słownika, przechowywany jest w A r c h i w u m N a u k o ­ w y m P T L , sygn. 168; por. Staszczak 1955, s. 7. Tvorčestvo... 1938. 2 3 2 4 �41 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K . Z I E L E N I N E M List D. K. Zielenina do A. Fischera 28.12.1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i s z c z e g ó l n i e przyjemnie o t r z y m a ć P a ń s k i e uprzejme pismo z 20.12/1940/. P r a c o w n i k Gabinetu Europy, k t ó r y m k i e r u j ę w Instytucie Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , p r z y c h o d z i ł 25 do Pana latem tego r o k u na m o j ą p r o ś b ę , lecz Pana nie z a s t a ł ; b y ł to doktor P u s z k a r i e w i c z . N i e m i a ł e m zatem dawno o Panu w i a d o m o ś c i . N r 3 pracy zbiorowej „ S o w i e t s k o j e t n o g r a f i j i " 26 w y ś l ę do Pana w n a j b l i ż s z y m czasie. B ę d ę m ó g ł , p r a w d o p o d o b n i e , z d o b y ć i w y s ł a ć Panu za j a k i ś czas k s i ą ż k ę „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR", w k t ó r e j umieszczono w y ł ą c z n i e teksty w j ę z y k u rosyjskim, bez komentarzy. O inne potrzebne k s i ą ż k i nie p o t r a f i ę się w y s t a r a ć dlatego, ż e z o s t a ł y one dawno rozsprzedane. M o ż e j e Pan z a m ó w i ć przez b i b l i o t e k ę na zasadach abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o , najlepiej z b i b l i o ­ tek K i j o w a lub M o s k w y . Prawda, u was we L w o w i e nie ma jeszcze, najprawdopodobniej, przy­ zwyczajenia do korzystania z abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o : p r o s i l i ś m y o j e d n ą g a l i c y j s k ą p u b l i k a c j ę , lecz nie o t r z y m a l i ś m y odpowiedzi. W L e n i n g r a d z k i m P a ń s t w o w y m Uniwersytecie na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m istnieje O d d z i a ł 27 E t n o g r a f i c z n y , na k t ó r y m p r o w a d z ę w y k ł a d y kursowe z etnografii S ł o w i a n , przede w s z y s t k i m S ł o w i a n w s c h o d n i c h . Program nauczania tego O d d z i a ł u z o s t a ł o p u b l i k o w a n y w etnografiji" „Sowietskoj 28 1938, nr 1, s. 2 3 2 - 2 3 3 . Corocznie p r z y j m o w a n y c h jest na ten O d d z i a ł do 30 stu­ d e n t ó w , lecz na r ó ż n e cykle: europejski, kaukaski, syberyjski, ś r o d k o w o azjatycki; jednego r o k u p r z y j ę c i e n a j e d e n c y k l , n a s t ę p n e g o r o k u na drugi i t d . W A k a d e m i i z a ś N a u k Instytut E t n o g r a f i i 29 m a t y l k o a s p i r a n t ó w i p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , a t a k ż e w i e l k i e muzeum w skali ś w i a t o w e j . A r t y k u ł y o r o ś l i n a c h dla d/oktora/ E. Schneeweisa w Pradze dawno j u ż w c a ł o ś c i p o s ł a ł e m . W ó w c z a s to E. S c h n e e / w e i s / s k a r ż y ł się, ż e zatrzymuje go w pracy brak a r t y k u ł ó w na temat nie­ k t ó r y c h S ł o w i a n Zachodnich; obecnie od dawna nie mam s t a m t ą d w i a d o m o ś c i . Teraz u nas g o r ą c a kampania: piszemy sprawozdania i plany; nie m a m czasu s p r a w d z i ć , czego m i brakuje z t o m ó w P a ń s k i e g o szacownego „ L u d u " . P r o s z ę m i p o z w o l i ć na skorzystanie z Pana uprzejmej propozycji nieco p ó ź n i e j . Ze szczerym szacunkiem i oddaniem, D m . Zielenin D . K . Zielenin, L e n i n g r a d 164, Uniwiersitietskaja n a b i e r i e ż n a j a 3 2 5 K o n s t a n t i nA l e k s i e j e w i c z Puszkariewicz ( 1 8 9 0 - 1 9 4 2 ) , rosyjski i radziecki slawista, histo­ r y k i etnograf, p r a c o w n i k n a u k o w y Instytutu Etnografii A N Z S R R . 2 6 W miejsce czasopisma Sovetskaja etnografija w latach 1938-1947 o p u b l i k o w a n o s e r i ę prac z b i o r o w y c h pod t y m samym t y t u ł e m . Czasopismo Sovetskaja etnografija w y d a w a n o w latach 1931-1937 w Leningradzie i w latach 1946-1999 w M o s k w i e . Od r o k u 1991 czasopismo w y ­ chodzi pod n a z w ą Etnografweskoe 2 7 Powołanie Oddziału - obozrenie. s p e c j a l n o ś c i etnograficznej b y ł o m o ż l i w e d z i ę k i przywróceniu w r o k u 1938 K a t e d r y Etnografii na Uniwersytecie w Leningradzie. K i e r o w a ł n i ą prof. I . N . W i n n i k o w . Umieszczenie etnografii w ramach W y d z i a ł u Filologicznego z w i ą z a n e b y ł o z t r a d y c j ą , p o d t r z y m y w a n ą w Piotrogrodzie i Leningradzie, z o b o w i ą z u j ą c ą etnografa do opanowania j ę z y k a ludu, k t ó r y m m i a ł się z a j m o w a ć . 2 8 V i n n i k o v I . N . , Vnov organizuemoe Leningradzkogo 2 9 gosudarstvennogo etnografweskoe otdelenie na filologičeskom fakul'tete universiteta. Instytut Etnografii, p o c z ą t k o w o Instytut A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , z o s t a ł u t w o ­ rzony w 1933 r o k u w Leningradzie z p o ł ą c z e n i a d w ó c h p l a c ó w e k akademickich: Muzeja A n t r o ­ p o l o g i i i Etnografii ( M A E ) i I n s t i t u í a po I z u č e n i j u narodov SSSR ( I P I N ) . �42 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW Rys. 2. P o c z ą t e k listu D . K . Zielenina do A . Fischera z 28.12. 1940 roku; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we W r o c ł a w i u , sygnatura 599 �43 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 14. 02. 1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m p r o s z ę p r z y j ą ć j a k najserdeczniejsze p o d z i ę k o w a n i a za tak w s p a n i a ł e w y ­ d a w n i c t w o j a k „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR". Ja k i e d y p r o s i ł e m o to d z i e ł o , m i a ł e m o c z y w i ś c i e na m y ś l i m a ł e w y d a n i e popularne, a nie tak p i ę k n e , ozdobne. Przykro m i t y l k o , ż e na razie nie m o g ę s i ę zaraz z r e w a n ż o w a ć j a k i m ś s w o i m dziełem, ponieważ w związku z reorganizacją naszych w y d a w n i c t w nie jest przewidziane u nas na razie ż a d n e specjalne etnograficzne w y d a w n i c ­ two. M a m jednak n a d z i e j ę , ż e z n a j d ę coś jeszcze z dawnych w y d a w n i c t w takich, k t ó r e m o g ł y b y z a i n t e r e s o w a ć W i e l c e Szanownego K o l e g ę . N a d a l jestem bardzo zainteresowany programem specjalnego o d d z i a ł u etnograficznego przy uniwersytecie l w o w s k i m , a nie m o g ę z a p o z n a ć się z planem Waszego studium, p o n i e w a ż wska­ zanego m i t o m u „ E t n o g r a f i i S o w i e c k i e j " nie ma we L w o w i e . O ile to nie jest d ł u g i a r t y k u ł , czy nie m o ż n a by p r o s i ć , aby go d o s t a ć w odpisie, lub m o ż e jest do dyspozycji j a k i ś w y c i n e k z tego t o m u „ E t n o g r a f i i Sowieckiej". M n i e na t y m bardzo zależy, bo dawniej m i a ł e m bardzo d u ż o stu­ d e n t ó w i w y c h o w a ł e m c a ł e pokolenie, nie t y l k o polskich ale i u k r a i ń s k i c h e t n o g r a f ó w , k t ó r z y s ą w s p ó ł p r a c o w n i k a m i Instytutu F o l k l o r u А к / a d e m i i / N a u k U S S R - L w o w s k i F i l i a l , oraz M u z e u m Etnograficznego we L w o w i e . Obecnie zaś nie ma specjalnego studium i j a w y k ł a d a m t y l k o folklor francuski, n i e m i e c k i , p o l s k i i w o g ó l e zachodnioeuropejski przy r ó ż n y c h o d p o w i e d n i c h f i l o l o ­ giach, a A k a d / e m i k / K o ł e s s a 3 0 w y k ł a d a f o l k l o r u k r a i ń s k i dla filologii u k r a i ń s k i e j . Bardzo z a l e ż a ­ ł o b y nam j e d n a k na t y m , a b y ś m y m i e l i swoich s t u d e n t ó w i dlatego staramy s i ę albo o specjalny o d d z i a ł f o l k l o r u i etnografii albo o instytut badawczo-naukowy przy uniwersytecie, w k t ó r y m to instytucie m o ż n a by w y c h o w y w a ć m ł o d e kadry e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y s t ó w . D z i ę k u j ą c raz jeszcze za tyle okazanej m i ż y c z l i w o ś c i , ł ą c z ę w y r a z y p r a w d z i w e g o p o w a ż a ­ nia i serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer L ' w o w ( U S S R ) , M a r s z a ł k o w s k a j a 1, Kafiedra F o l ' k l o r a i Etnogr/afii/ Gos/udarstwiennogo/Uniwers/iteta/ List D. K. Zielenina do A. Fischera 21.02.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D o p i e r o wczoraj, w o d p o w i e d z i na telegram rektora U n / i w e r s y t e t u / L w / o w s k i e g o / , w y s ł a ł e m 31 o p i n i ę o Pana pracach n a u k o w y c h . Dzisiaj o t r z y m a ł e m P a ń s k i uprzejmy list i s p i e s z ę z odpo­ w i e d z i ą . Program d y d a k t y c z n y O d d z i a ł u Etnograficznego W y d z i a ł u F i l o l o g i c z n e g o L G U 3 2 uległ z m i a n o m ; n o w y wariant jest lepszy od starego. P o w i n i e n Pan z w r ó c i ć s i ę z o f i c j a l n y m p i s m e m , s k i e r o w a n y m do D y r e k t o r a L e n i n g r / a d z k i e g o / U n i w e r s y t e t u P a ń / s t w o w e g o / (Leningrad 164, niwiersit/etskaja/ n a b / i e r i e ż n a j a / 7) z p r o ś b ą o p r z y s ł a n i e Panu tego programu i w ó w c z a s m o ż e Pan p o w o ł a ć s i ę na oficjalny program i p r o s i ć o j e g o zatwierdzenie we L w o w i e . 3 0 K o ł e s s a (Kolessa) Filaret ( 1 8 7 1 - 1 9 4 7 ) , u k r a i ń s k i folklorysta, etnograf, m u z y k o l o g , c z ł o ­ nek Towarzystwa N a u k o w e g o i m . Szewczenki, od r o k u 1919 akademik A N U k r a i ń s k i e j profesor s z k ó ł ś r e d n i c h w Galicji, p u b l i k o w a ł m . i n . w Ludzie Słowiańskim. SSR, W r o k u 1939 p o w o ł a n y na stanowisko profesora U n i w e r s y t e t u we L w o w i e , k i e r o w a ł pracami f o l k l o r y s t y c z n y m i i etno­ g r a f i c z n y m i na U n i w e r s y t e c i e L w o w s k i m i w l w o w s k i m Oddziale A N USSR. 3 1 Tekstu o p i n i i nie odnaleziono w tekach D . K . Zielenina w F i l i i A r c h i w u m R A N w St. Pe­ tersburgu. 3 2 L G U - L e n i n g r a d z k i Uniwersytet P a ń s t w o w y . �44 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW M a m do Pana n a s t ę p u j ą c ą p r o ś b ę : dla naszej cztero tomowej pracy „ N a r o d y S S S R " 33 po­ trzebny jest a r t y k u ł o Polakach w Z S R R , o o b j ę t o ś c i nie w i ę k s z e j , j a k dwa arkusze w y d a w n i c z e (tj. 80 t y s i ę c y liter). P r o s z ę nie o d m ó w i ć napisania tego a r t y k u ł u i p r z y s ł a ć go nie p ó ź n i e j , n i ż 1 listopada 1941 r o k u ; honorarium otrzyma Pan po o p u b l i k o w a n i u a r t y k u ł u . P o ż ą d a n e fotografie. W a ż n e , ż e chodzi nie o wszystkich P o l a k ó w , a t y l k o o tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w Z S R R . Program 3 4 przysyłam . Projekt pisma: D o D y r e k t o r a Leningradzkiego U n i w e r s y t e t u P a ń s t w o w e g o od k i e r o w n i k a 35 Katedry F o l k l o r u i Etnografii Lwowskiego Uniwersytetu P a ń s t w o w e g o A/dama/ F/ischera/ P r o s z ę o okazanie p o m o c y w sprawie otwarcia na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m Uniwersytetu L w o w s k i e g o O d d z i a ł u F o l k l o r u i Etnografii, do k t ó r e g o m i a ł b y miejsce corocznie oddzielny na­ bór studentów. W t y m celu p r o s z ę o p r z e s ł a n i e nam planu dydaktycznego f u n k c j o n u j ą c e g o na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m U n i w e r s y t e t u Leningradzkiego. Podpis Wasz D . Zielenin Instytut Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , Leningrad, Uniwiersitietskaja n a b / i e r i e ż n a j a / d o m nr 3. List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w , 1.03.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ż y c z l i w e o mnie wyrazy. Bardzo to dla m n i e w a ż n e , p o n i e w a ż przechodzimy teraz wszyscy p e r e a t e s t a c j ę , a g ł o s tak w y b i t n e g o uczonego, j a k W i e l c e Szanowny K o l e g a , b ę d z i e tu o d g r y w a ł w i e l k ą r o l ę . Zarazem d z i ę k u j ę za tak zaszczytne dla mnie zaproszenie do w s p ó ł p r a c y w w y d a w n i c t w i e „ S b o r n i k = N a r o d y SSSR". W c z y t a ł e m s i ę u w a ż n i e w program i z u p e ł n i e jasne jest dla m n i e , co m a m n a p i s a ć w d w u pierwszych r o z d z i a ł a c h , ale w i e l e w ą t p l i w o ś c i m a m w z w i ą z k u z r o z d z i a ł e m trzecim, do k t ó r e g o nie ma jeszcze d o k ł a d n e g o m a t e r i a ł u w tej c h w i l i . W m i a r ę pisania nieraz w i ę c jeszcze p o z w o l ę sobie p y t a ć s i ę o r ó ż n e sprawy, abym o d p o w i e d z i a ł w y m a g a n i o m redak­ c y j n y m . Jest to temat, k t ó r y m c z ę ś c i o w o w ostatnich latach s i ę z a j m o w a ł e m i w ł a ś n i e r ó w n o c z e ś ­ nie w y s y ł a m pod adresem Wielce Szanownego K o l e g i m o j ą r o z p r a w k ę pt. „ E t n o g r a f i a P o l s k i 36 37 p o ł u d n i o w o w s c h o d n i e j " , a d o d a j ę do tego p r a c ę C h ę t n i k a o p o ż y w i e n i u k u r p i o w s k i m , 3 3 W Instytucie Etnografii A N Z S R R pracowano w ó w c z a s nad w i e l o t o m o w y m która wydawnic­ t w e m p o ś w i ę c o n y m l u d o m Z S R R i innych t e r e n ó w ś w i a t a . D . K . Zielenin k i e r o w a ł p r z y g o t o w a ­ n i e m zaplanowanych na cztery t o m y „ L u d ó w Z S R R " . Praca ta nie z o s t a ł a o p u b l i k o w a n a . 3 4 Programma... 3 5 Brak potwierdzenia, ż e A . Fischer p e ł n i ł funkcję k i e r o w n i k a Katedry. 3 6 Zapewne chodzi tu o p r a c ę Zarys (1939, s. 2 1 0 - 2 1 2 ) . pracy A . Fischera, Etnografia P T L , sygn. 125. 3 7 Chętnik 1936. województw etnografii ... (1939); z a c h o w a ł s i ę ponadto maszynopis południowowschodnich, ss. 4, A r c h i w u m N a u k o w e �45 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M m o ż e r ó w n i e ż b ę d z i e dla K o l e g i p r z y d a t n ą . M o j a praca o etnografii Polski p o ł u d n i o w o w s c h o d ­ 3 8 niej m i a ł a za zadanie u z u p e ł n i ć k s i ą ż k ę pt. „ R u s i n i " , p o n i e w a ż s p o t y k a ł y mnie zarzuty, ż e p i ­ s z ą c o U k r a i ń c a c h na obszarze dawnej Polski p o ł u d n i o w o wschodniej, z u p e ł n i e nie u w z g l ę d n i a m m i e s z k a j ą c y c h tu t a k ż e P o l a k ó w . Trzy pierwsze paragrafy oparte na oficjalnej statystyce p o l ­ skiej, ale od paragrafu 4 rzecz oparta na m a t e r i a ł a c h w ł a s n y c h , z u p e ł n i e o b i e k t y w n y c h , a stara się p o d k r e ś l i ć wzajemne w p ł y w y polskie i „ r u s k i e " , tzn. „ u k r a i ń s k i e " , bo „ R u s i n i " r ó w n a s i ę „ U k r a i ń c y " w oficjalnej t e r m i n o l o g i i polskiej. D z i ę k u j ą c raz jeszcze za ż y c z l i w o ś ć ł ą c z ę w y r a z y prawdziwego p o w a ż a n i a i serdeczne kole­ ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer List A. Fischera do D. W. Zielenina L w ó w , 27.05.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , R o z e j r z a ł e m s i ę w materiale d o t y c z ą c y m mego a r t y k u ł u o Polakach na obszarze Z w i ą z k u Radzieckiego i w z w i ą z k u z t y m mam n a s t ę p u j ą c e w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e uprzejmie proszę: 1) O ile dobrze m i jest znany stan l u d n o ś c i polskiej na obszarach polskich, p r z y ł ą c z o n y c h do Z w i ą z k u Radzieckiego we w r z e ś n i u 1939 г., to natomiast nie m a m y m a t e r i a ł ó w do s k u p i e ń p o l ­ skich, czy to na U S S R , czy na BSSR, ani co do ich i l o ś c i , ani co do ich w ł a ś c i w o ś c i kulturalnych. 3 9 Przez j a k i ś czas i s t n i a ł rzekomo autonomiczny o k r ę g polski „ M a r c h l e w s k i " , ale j a k i b y ł j e g o r o z w ó j , o t y m m y nic nie w i e d z i e l i ś m y . 2) N a obszarach p r z y ł ą c z o n y c h w r o k u 1939 nie m o ż n a o c z y w i ś c i e m ó w i ć o r o z w o j u i zdo­ byczach w okresie dwudziestolecia, ale chyba t y l k o w okresie dwulecia. 3) M u s z ę s i ę t a k ż e z a p y t a ć , ile w y n o s i honorarium od arkusza, a to z tego p o w o d u , ż e m u s z ę p r z e c i e ż p o l s k i tekst d a ć do p r z e k ł a d u , a koszt takiego p r z e k ł a d u w y n o s i u nas we L w o w i e od 200 do 250 r u b l i za arkusz, w i ę c m u s z ę w i e d z i e ć , j a k i e b ę d z i e pokrycie tego p r z e k ł a d u . 4) Swego czasu p o s ł a ł e m Wielce Szanownemu Koledze dwie k s i ą ż k i , A . C h ę t n i k a „ P o ż y w i e ­ nie k u r p i o w s k i e " oraz m o j ą e t n o g r a f i ę dawnych ziem Polski p o ł u d n i o w o wschodniej. Pytam s i ę dlatego, p o n i e w a ż przepisy pocztowe nie p o z w a l a j ą na d o k ł a d n e opakowanie, tak, ż e nie mam p e w n o ś c i , czy k s i ą ż k a z takiej opaski w drodze nie wypadnie. D z i ę k u j ę za pozdrowienia p r z y s ł a n e przez D r H a r a s y m c z u k a 40 i ze swej strony ł ą c z ę w i e l e serdecznych p o z d r o w i e ń i w y r a z ó w prawdziwego p o w a ż a n i a , A d a m Fischer (Prof. A d a m Fischer) 3 8 Fischer 1928. 3 9 Polski rejon n a r o d o w o ś c i o w y i m . J. Marchlewskiego w U S R R , zwany M a r c h l e w s z c z y z n ą , ze s t o l i c ą w D o ł b y s z u , p r z e m i a n o w a n y m na M a r c h l e w s k , p o w o ł a n o w r o k u 1925, a z l i k w i d o ­ wano w r o k u 4 0 1935. R o m a n W ł o d z i m i e r z Harasymczuk, w s p ó ł p r a c o w n i k A . Fischera sprzed wojny, autor m . i n . obszernych Tańców huculskich R. Lange n a p i s a ł o Tańcach, (1939) oraz a r t y k u ł u napisanego razem z W. Taborem (1938). że są p i e r w s z ą polską m o n o g r a f i ą t a ń c ó w ludowych o w y s o k i m standardzie m e t o d o l o g i c z n y m i s t a n o w i ą w y j ą t k o w o w a r t o ś c i o w y i pionierski w k ł a d do etnoc h o r e o l o g i i w skali o g ó l n e j ; por. Lange 1996, s. 7. �46 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW LITERATURA A r m on W. 2 0 0 1 , P o c z ą t k i etnologii uniwersyteckiej w Polsce, [ w : ] Przeszłość skiej w jej teraźniejszości, С h ę t n i к A . 1936, Pożywienie Czekanowski - etnologu Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, Kraków. J. 1946, P ó ł w i e c z e Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 36, s. 3 3 - 8 8 . 1956, Sto lat antropologii polskiej 1856-1956. O ś r o d e k l w o w s k i , Materiały Antropologiczne, Falkowski pol­ Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 17-30. i Prace W r o c ł a w , nr 34. J. 1933, D z i e s i ę c i o l e c i e Z a k ł a d u Etnologicznego U n i w e r s y t e t u Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e ( 1 9 2 4 - 1 9 3 4 ) , Lud, t. 32, s. 183-192. Fischer A . 1926, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, Lwów. - 1927, Recenzja z pracy D . K . Zielenina, Russische..., Lud, t. 26, s. 9 7 - 9 9 . - 1927a, Czarownice - 1927b, K u l t W e l e s a u S ł o w i a n , [ w : ] Sborník w Dolinie Nowotarskiej, Lwów. Prąci Věnovaných Prof. Dr. Václavu Tillovi, Praha, s. 4 6 - 5 1 . - 1928, Rusini. - 1928a, Przegląd Kwartalnik Zarys etnografii polskich Historyczny, - 1928b, Słowiańskie - 1931-1934, Etnografia Rusi, Lwów. wydawnictw etnograficznych bóstwa urodzaju, 1932, Lud kaszubski, - 1937, Etnografia - 1939, Zarys Frankowski G aj e к - L w ó w ; także Lwów. słowiańska, t. 1: Połabianie, L w ó w - W a r s z a w a 1932, t. 3: Polacy, - i etnologicznych, t. 4 1 : 1927, z. 3-4, s. 5 9 3 - 6 1 1 . Lwów 1931; t. 2: Łużyczanie, Lwów-Warszawa. Lwów. dawnych etnografii Prusów, Polski Gdynia. południowo-wschodniej, Lwów. E. 1948-1951 [druk: 1952], Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. J. 1946, Ś p . Profesor D r A d a m Fischer, Lud, t. 36, s. 6-18. 1948, Fischer A d a m Robert, [ w : ] Polski Gerlach- Kłodnicka J., Kłodnicki Towarzystwa, [ w : ] Kronika Polskiego Słownik Z. Biograficzny, t. 6, K r a k ó w , s. 18-19. 1997, B i b l i o t e k a p r z y Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m Towarzystwa Ludoznawczego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 159-163. Głowacki A. 1997, Sowieci 1939-1941, wobec Polaków Harasymczuk R.W. 1939, Tańce huculskie, Harasymczuk R.W., T a b o r Hryciuk G. 2000, Polacy Kronika... na Ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Łódź. 1997, Kronika Krzyżanowski we Lwowie Polskiego Lwów. W. 1938, Etnografia p o ł o n i n huculskich, Lud, t. 35, s. 7 6 - 1 6 1 . 1939-1944. Towarzystwa Życie codzienne. Ludoznawczego, Warszawa. Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w . J. 1971, Folklorystyka polska, [ w : ] G. Cocciara, Dzieje folklorystyki w Euro­ pie, Warszawa, s. 6 2 7 - 6 3 8 . - 1980, W świecie Lange R. bajki ludowej, Warszawa. 1996, Traditional Dance and its Changes i n T i m e and Territory, Dance Studies, v o l . 2 0 , s. 1-157. Podraża A . 1993, U n i w e r s y t e t l w o w s k i w latach I I w o j n y ś w i a t o w e j , [ w : ] Lwowskie sko naukowe w latach 1939-1945,1. środowi­ Stasiewicz-Jasiukowa (red.), Warszawa, s. 3 5 - 5 5 . Programma... 1939, Programma podgotovlaemogo Institutom etnografii sbornika „ N a r o d y SSSR", [ w : ] Sovetskaja Rieszetow etnografija. Sbornik statej, nr 2, s. 2 1 0 - 2 1 2 . A . M . , J a s i e w i с z Z . 2 0 0 1 , Korespondencja K . M o s z y ń s k i e g o z D . K . Z i e l e n i - nem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 2 7 7 - 2 8 8 . Schneeweis Sergi S. E. 1953, Feste und Volkbrauche der Sorben, Berlin. 1947, Terminologia e divisione delie scienze d e l l ' uomo. I risultati di u n ' ichiesta internazionale, Rivista di Antropologia, v o l . 35, s. 5-25. �47 KORESPONDENCJA M I Ę D Z Y A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M Simonides D. Naukowe Staszczak Opolskiego. Folklorystyka, P. Zeszyty Opole, z. 3, s. 2 5 - 4 4 . Z . 1955, W y k a z z a w a r t o ś c i A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L ( 1 9 4 5 - 1 9 5 5 ) , Etnograficzne Suchecka 1997, Z h i s t o r i i polskiej f o l k l o r y s t y k i . Miejsce A d a m a Fischera, Uniwersytetu Archiwum PTL, nr 11, W r o c ł a w . 1997, A r c h i w u m N a u k o w e , [ w : ] Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 163-166. - 2 0 0 1 , Korespondencja A d a m a Fischera w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e g o Towarzystwa Ludoznawczego, [ w : ] Przeszłość etnologii polskiej w jej Polskiego teraźniejszości, Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 7 1 - 7 8 . Tomaszewski Tvorčestvo T. 1996, Lwów narodov... Revoljucii Zelenin 1940-1944. 1938, Tvorčestvo 1917-1937, Pejzaż psychologiczny, narodov SSSR. XXlet Warszawa. Velikoj Oktjabrskoj Socjalističeskoj A . M . G o r k i , L . Z . M e c h l i s i i n . (red.), M o s k v a . D . K . 1941, Vosoedinennye ukraincy, [ w : ] Sovetskaja etnografija. Sborník statej, nr 5, s. 3 - 2 0 . - 1921, P r i m i t i v n a j a technika g o n č a r s t v a „ n a l e p o m " ( A u C o l u m b i n ) v V o s t o č n o j E v r o p ě , Etnografija, nr 1, s. 87-105. - 1927, Russische - 1927a, S c h i d n i o - s l o w i a n ' s k i c h l i b o r o b s k i obriadi k a č a n n i a i perekidannia po ž e m l i , Etnografičnij - (Ostslavische) Volkskunde, Berlin -Leipzig. v is nik ( K i j v ) , k n . 5, s. 1-10. 1991, Vostočnoslavianskaja etnografija, p r z e k ł a d z niemieckiego K . D . C i v i n a , M o s k v a . Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW CORRESPONDENCE B E T W E E N A D A M FISCHER AND DIMITRI KONSTANTINOVICH ZELENIN. FROM THE ARCHIVES OF POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY IN WROCŁAW A N D THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN A C A D E M Y OF SCIENCES I N SANKT-PETERSBURG Summary The article presents letters exchanged i n the years 1927-1941 between t w o outstanding ethno­ logists: the Pole A d a m Fischer ( 1 8 8 9 - 1 9 4 3 ) and the Russian D i m i t r i K o n s t a n t i n o v i c h Z e l e n i n ( 1 8 7 8 - 1 9 5 4 ) . The collection w h i c h has been discovered and published consists o f three letters and one postcard sent by Z e l e n i n (kept i n the A r c h i v e s o f the Polish Ethnographic Society in W r o c l a w ) and five letters sent by A , . Fischer, kept i n the Archives o f the Russian A c a d e m y o f Sciences i n St. Petersburg. The dramatic aspect o f the letters w r i t t e n b y A d a m Fischer lies i n the fact that he kept w r i t i n g them after L v o v had been occupied by the Soviet troops and annexed to the Soviet U n i o n i n 1939. The t w o scholars never met i n person. The presented letters make a very valuable source for the history o f national ethnologies - Polish and Russian and o f their mutual contacts. Before 1939 i n their correspondence both scholars used to i n f o r m each other about their studies, researches and to arrange exchange o f their w o r k s . Other i n f o r m a t i o n w e can f i n d i n the letters w r i t t e n after 1939 after L v o v had been annexed into the Soviet state. F r o m them w e can learn about the Polish scholar's attitudes, about his efforts to maintain some possibilities o f scientific w o r k and to save his research w o r k s h o p , and, more generally about vicissitudes o f ethnology and folkloristics at the U n i v e r s i t y o f L v o v . The letters by Z e l e n i n show a great deal o f g o o d w i l l and readiness to help the Polish scholar. A t the same time they reveal mechanisms o f w i n n i n g outstanding Polish scholars over for the Soviet U n i o n and Soviet science and education. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c07e0f3b8dcf8f414ddd996847b2e92.pdf dccb3a550ae714e6899f6714c67dba53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2549 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2368 Title A name given to the resource Muzeum etnograficzne z dziesięcioletnim wyprzedzeniem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.54-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jaworska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Muzeum etnograficzne z dziesięcioletnim wyprzedzeniem Magdalena Jaworska „Bowiem jeśli wystawiać, to zawsze i nieuchronnie znaczy proponować pewne szczególne znaczenie tego, co się pokazuje, to oglądać wystawę znaczy tworzyć w podwójnym sensie: interpretacji i zro­ zumienia." E. Veron, M . Lavasseur, Ethnographie de l'exposition Muzea są stałym elementem krajobrazu kulturalnego więk­ szości krajów. Właściwie nie poddaje się w wątpliwość ich funkcji. Główne rozważania skupiają się raczej na metodach wystawienniczych, których tradycyjność przyjmuje się za sym­ ptom kryzysu nie umiejących nadążyć za postępem cywilizacji instytucji. Problem ten dotyczy szczególnie muzeów etnografi­ cznych, które za swe powołanie uznają gromadzenie świadectw kultur archaicznych i prezentują je w podobny sposób. Pojawia­ jące się propozycje zmian i ożywienia tych i innych muzeów odnoszą się prawie wyłącznie do środków technicznych, a nie założeń teoretycznych. Za prawdziwie postępowe muzea uznaje się więc te, które stosują aparaturę audio-wizualną najnowszej generacji. Poza uatrakcyjnieniem wystaw zazwyczaj nie wpływa ona jednak na zmianę ich treści i przesłania. Dlatego uważam za godną podkreślenia działalność Jacquesa Hainarda i jego współpraco­ wników w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel, w Szwajcarii romańskiej. Jest to najmniejsze i najstarsze muzeum tego typu w Szwaj­ carii, ale nie z tego słynie. Dawniej rozsławiały je cenne kolekcje, głównie z terenu Afryki i Oceanii, ale od kiedy kilkanaście lat temu dyrektorem został Hainard pierwszeństwo nad promocją i poszerzaniem zbiorów zyskały wystawy czaso­ we. Pojedyncze, organizowane co roku ekspozycje przyciągały od początku zainteresowanie nie tylko specjalistów, ale szero­ kich rzesz widzów, i sytuacja ta do dziś nie uległa zmianie. Muzeum uległo jakby rozdwojeniu, a widoczny j u ż w architek­ turze podział (z dziewiętnastowiecznym pałacykiem sąsiadują dwa nowoczesne budynki) kontynuowany jest we wnętrzu, gdzie tradycyjne, pełne najpiękniejszych eksponatów wystawy stałe zajmują zabytkowe saloniki, a w jednym z budynków, specjalnie na ten cel przeznaczonym, urządzane są wystawy czasowe - oryginalne, kontrowersyjne i nietypowe dla muzeum o takim profilu poprzez swoją aktualność i nowoczesność, nie tyle jednak techniczną, co treściową. Mnie udało się współpracować z tamtejszymi muzealnikami nad dwiema wystawami - Marksem 2000 w 1994 r. i Różnicą w 1995 r. Niektóre z moich obserwacji i wniosków dotyczących rozwiniętej w Neuchatel nowatorskiej koncepcji wystawien­ niczej przedstawię w niniejszym artykule. 1 Od czasu objęcia stanowiska dyrektora przez Jacquesa Hainarda w 1980 r. M E N (powszechnie używany skrót nazwy omawianego Muzeum) przygotował piętnaście dużych wystaw czasowych. Dzielą się one wyraźnie na dwa nurty: muzeologicz-' ny i antropologiczny. Do pierwszego z nich należą: Kolekcjonowanie pasją (1982), Przedmioty preteksty, przedmioty manipulowane (1984), Czas[ utracony, czas odnaleziony (1985) i Salon etnografii (1989), W cyklu tym (uznanym przez Hainarda za zamknięty) omówio­ ne zostały kolejno: motywy i mechanizmy tworzenia kolekcji, znaczenie przedmiotu, status i rola m u z e ó w oraz problemy dotyczące muzeum etnograficznego i przyszłości etnografii, j Największe znaczenie dla rozwoju nowej koncepcji wysta­ wienniczej miała ekspozycja Przedmioty preteksty, przedmioty manipulowane, która zdefiniowała pojęcie przedmiotu, jako tworu, pierwotnie i poza określonym kontekstem bez znaczenia, czekającego na nadanie mu go. Drugi nurt stanowią wystawy problemowe o różnorodnej, uniwersalnej tematyce. W jej wyborze widoczna jest wyraźna ewolucja. Pierwsza wystawa Urodzić się, żyć i umrzeć (1981) dotyczyła tradycyjnego zagadnienia etnograficznego, jakim sa/ obrzędy przejścia, choć omawiała go w nietypowym aspekcie porównawczym ujawniającym podobieństwa między społe­ czeństwami egzotycznymi, a współczesnym społeczeństwem europejskim (szwajcarskim). Kolejne ekspozycje tego nurtu miały j u ż charakter interdys­ cyplinarny, ale w dalszym ciągu porównawczy, a przedmiotem ich zainteresowania było ciało (Ciało rozgrywką, 1983), ból i cierpienie (1986), stosunki między ludźmi a zwierzętami (Zwierzęta i ludzie, 1987), „ p r z o d k o w i e " (Przodkowie są wśród nas, 1988), kobiety (1992). W ostatnich latach wyraźnie zaznacza się tendencja do poruszania tematów coraz bardziej abstrakcyjnych, takich jak dziura (1990), myślenie potoczne (Gdyby 1993), system kapita­ listyczny (Marx 2000,1994), czy różnica, jak i do zarysowywa­ nia przed publicznością pesymistycznych wizji przyszłości. Pesymizm ten nie osłabia jednak ironii ani humoru, które od samego początku towarzyszą muzeograficznym rozważaniom' Hainarda. Rozległe treści wyrażane są za p o m o c ą prowokujących zestawień przedmiotów: egzotycznych i europejskich, cennych i bezwartościowych, występujących w nietypowych konteks­ tach i w oderwaniu od tradycyjnych funkcji i znaczeń. Ekspona­ ty etnograficzne nie stanowią wśród nich grupy dominującej, a wraz ze wzrostem abstrakcyjności tematyki jest ich wręcz coraz mniej. Przedmiotom towarzyszą liczne teksty, reportaże video i cza­ sami tło dźwiękowe, a bardzo ważną rolę spełniają tytuły i bogata scenografia. Od 1984 r. jej autorem jest Jean-Pierre Zaugg, który wykazuje się dużą pomysłowością, wyczuciem kolorów i form oraz zrozumieniem treści i umiejętnością jej zmaterializowania. Oprawy plastyczne Zaugga cechuje nowoczesność, w przeci­ wieństwie do jego poprzednika, który reprezentował styl trady­ cyjny, choć o wysokich wartościach artystycznych, czego dowodem były jego ogromne freski na wystawach Urodzić się, żyć i umrzeć i Ciało rozgrywką. We wszystkich wystawach zawarte są pewne elementy eksperymentalne, ale dwie z nich miały w pełni taki charakter, choć z odmiennych p o w o d ó w . W przypadku ekspozycji Każ­ demu własny krzyż, przygotowanej w 1991 r. (roku obchodów 700. rocznicy powstania Konfederacji) w rekordowym czasie trzech tygodni, wyłącznie z własnych zbiorów; charakter ten wymusiły restrykcje budżetowe, ale ku zaskoczeniu organizato­ rów wystawa ta odniosła sukces. Natomiast Różnica była zamierzonym i przez kilka lat przygotowywanym eksperymen­ tem, mającym na celu konfrontację trzech metod wystawien­ niczych. Do tego eksperymentu przystąpiły trzy muzea: Muzeum Cywilizacji z Quebecu, Muzeum Delfinatu z Grenoble i Muze­ um Etnograficzne z Neuchatel. Najistotniejszym punktem umowy między partnerami był zakaz wszelkiej konsultacji i współpracy naukowej, bardzo nietypowy w epoce Internetu i telekonferencji. Jednak tylko pod tym warunkiem mógł powstać cenny materiał porównawczy. Miał temu również sprzyjać abstrakcyjny temat, zaproponowa­ ny przez Hainarda, a wymagający prawdziwego pomysłu na realizację. Wystawę, złożoną z trzech niezależnych części połączonych wstępem i epilogiem, zainaugurowano w 1995 r. w Neuchatel. W bieżącym roku jest ona udostępniona widzom w Grenoble, a w 1997 r. będzie mogła ją obejrzeć publiczność kanadyjska. W socjologicznej części kanadyjskiej, pośród masywnej oprawy plastycznej, widz odkrywa w półmroku dwanaścioro drzwi uznanych za symbol różnicy między światami przez nie oddzielanymi. W liryczno-poetycznej atmosferze i z bogatym tłem audiowizualnym opowiedziana jest tu historia ludzkiego życia poczynając od narodzin i różnic płciowych, poprzez szkołę, więzienie, klasztor, bank, aż po grób. W klasycznie etnograficznej części francuskiej pokazana jest różnorodność kulturowa Francji na przykładzie budownictwa, pożywienia i dialektów oraz jej kres za czasów Rewolucji Francuskiej; dalej różnorodność kultur świata za pomocą masek, a zakończenie stanowi odpowiedź na pytanie postawioprzez Levi-Straussa: „Czy świat zmierza ku monokul­ turze?". Francuzi twierdzą, że proces unifikacji kulturowej hamują nowe kultury powstające na miejsce ginących. Ilustracją tego zagadnienia są różne nakrycia głowy. Muzeum Etnograficzne z Neuchatel prezentuje filozoficzne Jecie różnicy. W części szwajcarskiej wyróżnić można dwa główne elemen­ ty - oprawę ikonograficzno-tekstową wzdłuż ścian i pośrodku • ^ d siedmiu witryn przypominających kształtem budki telefo­ niczne. Początek stanowi urwany cytat z Księgi Rodzaju umieszczony w Grenoble na progu wejścia wywołuje moment ^wahania u zwiedzających, którzy muszą po nim przejść). | J . za pomocą czternastu ilustracji graficznych przedstawioУ Jest przełom naukowy X V I - X V I I I w. - przejście od myślenia n e u a П e �mitycznego do klasyfikującego (różnicującego). Z jednej strony pokazane są wyobrażenia mityczne: wszechświata (system Ptolemeusza), Ziemi (mapa średniowieczna), człowieka (mikrokosmos) itd., a z drugiej naukowe - system Kopernika, mapa świata po odkryciach Cooka, model anatomiczny Vesaliusa. Poszczególne ilustracje oddzielone są tekstami objaśniającymi witryny w czterech językach (francuskim, angielskim, niemiec­ k i m i włoskim). Witryny na środku symbolizują siedem dni współczesnego stworzenia świata, na co wskazują tytuły (również w czterech językach): Dzień równości, wszyscy skatalogowani, Dzień sukcesu, wszyscy poddani selekcji itd. Przed przystąpieniem do ich oglądania należy przeczytać „instrukcję u ż y c i a " , która objaśnia znaczenie poszczególnych elementów. I tak na dole, w szklanym postumencie, przedstawiona jest utopia w postaci wiązki przedmiotów zgodnie z założeniem, że każda utopia zawiera elementy faszystowskie. Na szybach witryny wyrażona jest norma; w samej witrynie, na niebieskim „ s t a l a g m i c i e " aspekt naukowy, a otaczające go przedmioty, pogrupowane jako: stereotypy, emblematy (zawsze etnograficzne), stygmaty i karykatury, symbolizują myślenie potoczne. Przyglądająca się zaś wszystkiemu z góry postać (podświetlone zdjęcie) stanowi zaprzeczenie utopijnych sloganów. W pierwszej witrynie mowa jest o świadomości grupowej i narodowej: utopią w tej dziedzinie jest hasło: Wszyscy różni, ale równi, a rzeczywistością paszport niemiecki ze wstemplowaną literą „ J " , bogactwo określeń na inne narody - makaro­ niarze, rostbefy; najróżniejsze rejestry (urzędowe, hotelowe, policyjne). Drugi dzień dotyczy szkolnictwa, utopią jest tu sformułowanie: Nobel dla wszystkich, a jej zaprzeczeniem są różnego rodzaju testy i systemy ocen selekcjonujące uczniów. Trzeci dzień odnosi się do formy fizycznej i kanonów piękna, a utopię stanowi slogan Wszyscy piękni. Czwarty sektor po­ święcony jest konsumpcji i utopii głoszącej wspólnotę bogact­ wa. W piątym mowa jest o więzieniu, które „ u z d r a w i a " ; w szóstym o ochronie dziedzictwa kulturowego, z utopijną chęcią zachowania wszystkiego, a w siódmym o rzeczywistości wirtualnej, w której utopią staje się rzeczywistość realna, taka jak puszka sardynek. Zakończenie tej części stanowi fragment z książki Michela Foucaulta, w którym autor przedstawia apokaliptyczną wizję przyszłości społeczeństwa cywilizowane­ go. W epilogu wystawy każde muzeum podsumowuje swoją część eksponatem i tekstem. U Kanadyjczyków są to znowu drzwi, u Francuzów rzeźba przedstawiająca „ d z i k i e g o " , a u Szwajcarów spetryfikowane nożyczki i pojemnik z klejem, oraz tekst o „Couper-coller" ( „ C i ę c i u - w s t a w i a n i u " ) i cytat ze Zbrodni doskonałej Baudrillarda będący charakterystyką rze­ czywistości wirtualnej. Celem ekipy z Neuchatel było z jednej strony uświadomienie widzom, kiedy narodził się system różnicowania i jak definio­ wana jest w nim różnica - pojęta jako narzędzie operacji intelektualnych (pozwalające klasyfikować, hierarchizować, porządkować), a jednocześnie będąca rezultatem tych operacji (właśnie dwuaspektowość tego pojęcia sprawia największą trudność); z drugiej zaś strony do czego nas ten system doprowadził - do społeczeństwa utopii egalitarnych i realnych nierówności, zmierzającego ku apokaliptycznemu rozpłynięciu się w rzeczywistości wirtualnej. Możliwość porównania metod wystawienniczych, j a k ą daje Różnica pozwala stwierdzić, jak daleko od przyjętych kanonów odbiega Muzeum z Neuchatel. Muzeum z Grenoble reprezen­ tuje, moim zdaniem, jeszcze nurt tradycyjny, mający na celu zapoznanie widzów z obcymi kulturami, a właściwie ich historycznym wizerunkiem poprzez przedmioty podzielone geograficznie, funkcjonalnie lub pod względem wykonawczym. Muzeum Cywilizacji zaliczyłabym do nurtu „ a t r a k c y j n e g o " , czyli takiego który zrywa z tradycyjnymi zasadami realizacyj55 �-1 nymi i wprowadza nowe rozwiązania w celu ożywienia wystaw i przyciągnięcia większej liczby widzów. Natomiast wystawy M E N określiłabym jako ,,dyskursywne", ze względu na to, że pobudzają do refleksji, prowokują widzów do relatywizacji wiedzy i systemów myślowych, podejmują walkę z przesądami, ciemnotą i nietolerancją. Jest to, moim zdaniem, metoda najbardziej skomplikowana i dojrzała, łącząca w sobie interdys­ cyplinarność, aktualność, estetykę i dydaktykę. Statystyki wykazują, że liczba osób przychodzących na wystawy czasowe M E N w ciągu siedmiu miesięcy ich trwania waha się od 12 do 23 tys., średnio przez minionych 14 lat było to 18 tys. W pozostałe miesiące stałą ekspozycję Muzeum zwiedza ok. 3 tys. osób. Analizując wysokość frekwencji na wystawach czasowych można zaobserwować pewną prawidłowość. Największym za­ interesowaniem cieszą się wystawy o tematyce, którą na­ zwałabym ogólnoludzką i codzienną jak: ciało, ból, relacje między ludźmi a zwierzętami, kobiety. W trakcie pierwszej z nich prasa komentowała to tak: „Jeszcze w latach poprzednich można było, według frekwencji wyrysować krzywą klimatycz­ ną deszczu naganiającego widzów i słońca odciągającego. W tym roku pogoda nie jest j u ż wyznacznikiem, wykres osiąga szczyty: do dziś, od wernisażu w początkach czerwca sprzedano już 7 tys. biletów [...] T y m sposobem w połowie sierpnia wyniki odpowiadają tym z ubiegłego roku w końcu października." Natomiast wyraźny jest spadek zainteresowania dla wystaw autokrytycznych - omawiających problemy muzealne. Na jednej z nich {Czas stracony, czas odnaleziony) frekwencja sięgnęła dolnego progu - 12 tys., a na pozostałych nie przekroczyła 15 tys. Gdyby chciało się porównać statystyki M E N ze statystykami dużych m u z e ó w sztuki, mających po kilkaset tysięcy widzów w roku, to trudno byłoby dostrzec w nich sukces. A tymczasem są one uznawane za sukces tego najmniejszego* w Szwajcarii muzeum etnograficznego, położonego na uboczu niewielkiego miasta (35 tys. mieszkańców), a mającego swoją stałą publicz­ ność nawet z zagranicy. W skład grupy koncepcyjnej przygotowującej wystawę wchodzi dyrektor, dwóch lub trzech kustoszy, antropolog ekonomiczny współpracujący od lat z Muzeum i praktykanci. Czasami na narady zapraszani są także naukowcy z Instytutu Etnologii miejscowego Uniwersytetu lub z zewnątrz. Otwiera­ nie tylko jednej wystawy w roku pociąga za sobą cykl roczny przygotowań. Tytuł lub temat znany bywa czasami dużo wcześniej, nawet na parę lat, tak jak w przypadku Różnicy albo rodzi się nagle, z obserwacji aktualnej rzeczywistości. Początek pracy stanowi przede wszystkim poznanie i sformułowanie teoretycznego aspektu danego zagadnienia. W tym celu poszczególni człon­ kowie ekipy wyszukują i czytają publikacje naukowe i artykuły prasowe związane z tematem oraz dyskutują o nich na wspól­ nych naradach. Te lektury i dyskusje dają wystawie naukowe podwaliny. Kolejnym etapem, jest wybór problemów, najczęściej w od­ niesieniu do otaczającej nas rzeczywistości i znalezienie pomys­ łu na ich wizualizację. Temu etapowi towarzyszą j u ż regularne narady, co najmniej raz w tygodniu, po kilka godzin, w pełnym gronie. Refleksja nad wybranym tematem dominuje jednak nie tylko te narady, ale również wspólne obiady, kolacje i spotkania towarzyskie. Gdy pomysł zaczyna nabierać kształtów jeden z kustoszy go spisuje, a po kolejnych naradach nanosi wszystkie zmiany i poszerza, rozprowadzając poszczególne wersje w for­ mie wydruku wśród członków grupy. Ostateczną wersję tego dokumentu m o ż n a uznać za scenariusz. Jeżeli projekt nie stwarza większych problemów, następuje podział zadań i każdy szuka potrzebnych materiałów i eks­ ponatów w kraju i za granicą, jeśli jest to konieczne. Do poszukiwań, poza stałymi członkami grupy, zostają też włącze­ 2 56 ni inni pracownicy M E N i czasami studenci. Na poprawność merytoryczną wystawy kładziony jest bardzo duży nacisk i wszystkie zagadnienia z nieznanych dziedzin konsultowane są z fachowcami, a do problemów antropologicznych zbierana jest obszerna dokumentacja. Gdy projekt wystawy jest j u ż w miarę pełny, redagowany jest komunikat dla prasy. Wtedy też dyrektor organizuje spotkanie dla pracowników Muzeum, na które zaprasza również pracow­ ników Instytutu Etnologii i objaśnia ogólne założenia tego projektu. Całą stronę ikonograficzną wystawy opracowuje fotograf ze znalezionych samodzielnie lub przez innych materiałów. On też przygotowuje zgodnie z projektem ekipy zdjęcie na tło plakatu, grafik nakłada na nie napisy, a plastyk nadaje mu ostateczną formę. Plastyk rzadko uczestniczy w zbiorowych naradach. Spotyka się z nim dyrektor i czasami kustosze. Na bazie przekazanych przez nich informacji przygotowuje on pierwszą makietę i dopiero wtedy się j ą wspólnie dyskutuje i zmienia. Wszelkie sugestie plastyka są brane pod uwagę, on wskazuje jakie pomysły dadzą się zrealizować, a jakie nie. Montaż rozpoczyna się na półtora miesiąca przed wernisażem i plastyk ma całkowitą swobodę realizacji, bo podczas wieloletniej współpracy z M E N zdobył sobie pełne zaufanie i uznanie, nie tylko artyzmem swoich scenografii, ale również umiejętnością nadrabiania nimi niedostatków i luk w scenariuszu. Kieruje on pięcio- lub sześcioosobowym zespołem złożonym również z plastyków, mających własne pracownie lub stanowiska, ale na ten czas porzucających je dla samej przyjemności współpracy przy tworzeniu wystawy. Napływające z zewnątrz eksponaty są ubezpieczane i trafiają bezpośrednio na salę wystawową. W y b ó r przedmiotów z włas­ nych kolekcji odbywa się w ten sposób, że wszyscy udają się do magazynu, gdzie odnajdywane są eksponaty wcześniej wytypo­ wane, często tzw. ulubione, czyli mające j u ż za sobą wiele wystaw, a pozostałe dobierane są na zasadzie wolnych skojarzeń z tematem lub problemem, który trzeba zilustrować. Wtedy też dokonywane są zakupy przedmiotów codziennych, inne zaś wykonuje się na miejscu lub zamawia. Wszystkie te przedmioty znajdą po wystawie stałe miejsce w magazynie zbiorów. Ostatnim etapem przygotowań jest redakcja tytułów i teks­ tów. Są one przygotowywane wspólnie lub przez jednego z kustoszy, a najważniejsza jest ich późniejsza wielokrotna korekta, bo błędy wykryte przez widzów i poprawione, czasami na czerwono, uznawane są za największy wstyd. Praca trwa praktycznie do ostatniej chwili przed wernisażem, również w święta i nocą, a miłym zwyczajem są wspólne kolacje w Muzeum przez kilka ostatnich wieczorów przed otwarciem. Inwentaryzacja witryn odbywa się j u ż po wernisażu. Równocześnie z samą ekspozycją przygotowywana jest publikacja. Komitet redakcyjny, który jest również trzonem grupy koncepcyjnej, najpierw zamawia artykuły, potem jt-' koryguje, następnie przekazuje informatykowi dla nadania int ostatecznej formy i na zakończenie wysyła do drukarni. Recenzje z wystaw ukazują się we wszystkich większych szwajcarskich gazetach. Co roku piszą je na ogół ci sami dziennikarze i zazwyczaj, poza nielicznymi wyjątkami, są one pozytywne. Przez wiele lat pewna duża gazeta genewska poświęcała cały numer weekendowego suplementu każdej wystawie w M E N . Również w miesięcznikach, zwykle jesienią pojawiają się duże, ilustrowane reportaże, przybliżające nie-tylko tematykę ekspozycji, ale i teorię Hainarda. Innym źródłem ocen ekspozycji są „złote k s i ę g i " . Nie można oczywiście uważać zawartych w nich opinii za reprezentatywne, bo wpisuje się niewielu widzów i stosunkowo rzadko wyrażaj* oni głębsze myśli. Najczęściej są to pochwały w rodzaju: „Bardzo ładna wystawa" albo wpisy dla żartu. Podczas gdy te drugie nie mają prawie żadnego znaczenia, pierwsze są jedna* �dowodem zadowolenia, a ich przewagę należy uznać za nietypo­ wą i znaczącą, skoro zdaniem Catherine Camboulives: „Lektura złotej księgi ujawnia zawsze większą ilość zarzutów, człowiek bowiem ma taką naturę, że będzie drugiemu chętniej deklarował swoją wrogość niż m i ł o ś ć . ' ' Dla twórców jednak najcenniejsze i najbardziej interesujące są konstruktywne krytyki i pochwały dowodzące zrozumienia sensu lub wzbudzonej refleksji. Prze­ glądając księgi zauważyłam wyraźną ewolucję ich zawartości. Księgi sprzed wielu lat pełne są niewiele wnoszących wpisów i rysunków, dopiero w ostatnich latach stają się one bogatsze w treść i przemyślenia. Zwiedzający, z którymi rozmawiałam bezpośrednio oraz widzowie pokazów slajdów także wyrażali swoje zdanie na temat wystaw. Zarówno w recenzjach i wpisach, jak i wypowie­ dziach powtarzały się pewne stałe pochwały i zarzuty, bo: ...ta linia metodyczna ma swoich entuzjastycznych zwolen­ ników, przede wszystkim w szeregach nowej szkoły, i gorą­ cych przeciwników, a jedni i drudzy rekrutują się zarówno spośród widzów, jak i ze środowisk etnograficznych. Najczęściej chwalono Muzeum za: - głęboki sens wystaw i skłanianie widza do refleksji: Wystawa pasjonująca, która zastanawia i niepokoi. Nie­ słychanie pożyteczna! Po każdej wystawie próbujemy się zastanowić i zmienić. Temat po temacie, MEN zawsze wart jest podróży i wraca­ jąc nie jestem już naprawdę taki sam, jak jadąc. - oryginalność wykorzystania wieloznaczności przedmiotów, zwłaszcza w zestawieniu cennych eksponatów z bezwartoś­ ciowymi; egzotycznych z europejskimi: Wystawienie dzieł sztuki i przedmiotów stanowiących część naszego życia codziennego jest bardzo udane. - autokrytycyzm i pobudzanie do niego oraz do relatywizacji sądów: Wystawiając równocześnie przedmioty, które nas otaczają, a nie tylko piękne przedmioty dalekich ludów, Muzeum Etnograficzne chce nas zmusić do refleksji nad samymi sobą. Koniec szukania słomki w oku drugiego i niewidzenia belki we własnym. Zasługą etnologów było pokazanie, że prymitywi nie są wcale tak prymitywni. Gdy analizują oni [etnolodzy] nasze społeczeństwo, metodami innymi niż socjologia, dokonują tej samej operacji, tyle że niebezpośrednio. Rzucają oni od zewnątrz spojrzenie wolne od wszelkiej chęci przypodoba­ nia się i ukazują tradycje i zwyczaje, obrzędy i zachowania, często irracjonalne, które wydawały się być zarezerwowa­ ne dla dzikich. Szwajcaria jest ziemią obfitującą w muzea. Jest to bogact­ wo szczególnie cenne. Ale jest również niesłychanie ważne i pasjonujące, że jedno z nich [muzeów] poddaje się - i to przy wysokiej jakości analizie i oprawie - rentgenowi samej instytucji. - humor i ironię nie kolidujące z naukowym ujęciem: Zazwyczaj dobrzy w ironii, tym razem przeszliście siebie. Inteligentny i prowokacyjny humor przejawia się w pomie­ szaniu prawdziwych i fałszywych mitów i symboli... Jak zwykle również, naukowe podstawy nie wykluczają odważnych metafor, humoru i zamierzonego prowokacyj­ nego tonu... - wspaniałą oprawę plastyczną: Estetyzm nie jest obcy przyjemności, którą się odczuwa. Wszystko zostało przemyślane w najmniejszych szczegó­ łach, aby tworzyć atmosferę, klimat. I Paul Valdry nie napisałby już dziś, jak w roku 1934: Nie lubię zbytnio muzeów; wiele jest godnych uznania, ale prawie nie ma zachwycających. Przy swojej ogromnej gościnności Jac­ ques Hainard wie, że potrawy lepiej smakują, gdy stół jest pięknie nakryty. - artyzm połączenia treści i formy: 3 4 Jesteśmy szczęśliwi, że mogliśmy uczestniczyć w narodzi­ nach dzieła sztuki. Wystawa jak dzieło Sztuki, jesteśmy szczęśliwi ze spotkania Duchamp'ow muzeografii. - prowokacyjność: Kontynuujcie sprzedawanie nam waszych prowokacyjnych pomysłów, uwielbiamy to! - aktualność lub wręcz profetyzm: Wspaniała wystawa! Za 10 lat powie się, że była prorocza. Paradoksem jest, żeby muzeum etnograficzne miało 10 lat wyprzedzenia. Poruszacie problemy ważne dla ludzkości. A najlepszym wyrazem uznania jest stworzenie przez dzien­ nikarzy przymiotnika „ h a i n a r d o w s k i " , powiedzenie „hainardowski s t y l " , pojawianie się wystaw M E N na liście dziesięciu najlepszych wystaw Europy roku 1989, 1990 i 1991 w pewnym genewskim piśmie, a w 1990 r. również wśród najlepszych szwajcarskich wystaw lata w ocenie prasy niemieckojęzycznej - co godne jest podkreślenia, bo istnieje rodzaj rywalizacji, również w dziedzinie kultury, między częścią francuską i nie­ miecką Szwajcarii. Zarzuty natomiast podzielić można na dwie grupy - nie podważających wartości wystawy i negujących ją. W pierwszej grupie podkreślane są następujące wady: , - brak tłumaczeń tekstów na inne języki (od 1994 r. twórcy próbują sprostać tym wymaganiom): Gdybyście myśleli o innych, dalibyście tłumaczenia po niemiecku - trudno zrozumieć. - zbyt duża ilość tekstów, a mała ładnych przedmiotów: Zły tytuł... dobry pomysł. O wiele za dużo tekstów do czytania i teksty zbyt skomplikowane. Zbyt mało przed­ miotów do obejrzenia. Prawdą jest, że w ostatecznym rozrachunku wystawa neuchdtełska daje więcej do myślenia, niż do oglądania. - niewielki związek z etnografią lub jego brak, a używanie przedmiotów etnograficznych jakby na usprawiedliwienie, a nie jako elementów opowieści: Mam wątpliwości, czy chodzi tu o etnografię sensu stricto, ale mimo to miałem dużo przyjemności. (Zarzut ten nie pojawia się w prasie, która mimo rosnącej abstrakcyjności i interdyscyplinarności wystaw wciąż stara się doszukiwać w nich aspektów etnograficznych lub etnologicznych): Z drugiej strony proponowane wystawy (...) są bardziej etnologiczne niż etnograficzne: nie zdają opisowego spra­ wozdania o jakiejś dalekiej kulturze egzotycznej, ale stosują etnologię porównawczą. - krytyka bez propozycji rozwiązań, m n ó s t w o pytań bez odpowiedzi, - dominujący pesymizm bez jakiejkolwiek nadziei: Wspaniała analiza społeczeństwa. Okropnie brakuje za­ kończenia z oknami lub promieniami światła... i odpowiedź na ten wpis innego zwiedzającego: Na poprzedniej stronie ta pani chciałaby zobaczyć promie­ nie światła. Niestety nie jest waszą rolą dawanie od­ powiedzi. - elitarność przesłania: A gdyby uczyniono mały wysiłek, aby zwracać się do wszystkich, a nie pozostawać w elitarnej i upewniającej tajemniczości. To są wystawy dla wąskiego grona osób, o pewnym zasobie wiedzy i wykształceniu. Zwykły człowiek z ulicy nic z tego nie zrozumie, a przecież chodzi o zwracanie się do jak najszerszej publiczności. - powtarzanie co roku tego samego: Dla mnie Hainard robi co roku to samo. Podobne eks­ ponaty, w podobnych konfiguracjach, zawsze to samo zestawianie przedmiotów codziennych i artystycznych, 57 �zwykle pesymistyczne przesłania dotyczące naszej codzien­ ności. Nie mówię, że te wystawy są złe, ale nie widać postępu, rozwoju. Nie mam potrzeby chodzenia co roku [do Muzeum], bo to jest prawie to samo. i odpowiedź na to: Mówić coś takiego, to znaczy w ogóle nie rozumieć wystawy i co gorsza nie umieć jej obejrzeć. Przecież to jest po prostu ta sama metoda i dobrze, że oni mają taką własną, specyficzną metodę, ale co roku poruszany jest inny, bardzo aktualny problem, a te same przedmioty pojawiają się w innych kontekstach. - h e r m e t y c z n o ś ć przesłania adresowanego wyłącznie do Szwaj­ carów lub społeczeństw zachodnich (często zarzut z którym się spotykałam, pokazując slajdy w Polsce). Do drugiej grupy należą zarzuty: - całkowitej nieczytelności wystawy, której nie można zro­ zumieć bez komentarza ustnego, ponieważ przeintelektualizowane teksty niczego nie wyjaśniają: Niezrozumiała wystawa czasowa. Jaki cel? Do kogo jest adresowana? Dlaczego wyjaśnienia są niejasne i nie­ zrozumiałe. - braku walorów estetycznych i pokazywania rzeczy codzien­ nych, dla zobaczenia których nie trzeba iść do muzeum: ...jako taki prosty, zwyczajny oglądacz rzeczy [—]ja bym chciał powiedzieć, że ja nie doznaję przyjemności intelek­ tualnej, ani estetycznej tym bardziej, kiedy w muzeum mi się pokazuje puszki po Coca-coli czy inne tego typu rzeczy. [...] Proporcja pomiędzy tym, na co tam można popatrzeć, a o czym trzeba tylko i wyłącznie myśleć, no mój Boże, rzut oka, ale nuda. Wyznajmy to: trzeba mieć upodobania nieco masochistycz­ ne, aby zwiedzać wystawy Jacquesa Hainarda [...]. Wierzy­ cie w to, że zobaczycie piękne przedmioty i to was nieco uspokaja. Nic z tego! [...] Już w latach poprzednich wielu zwiedzających przeżyło szok, widząc w witrynie muzealnej przedmioty tak pospolite, jak Tampaxy czy puszki Coli. Poza wymienionymi uwagami częste są też oceny konkretnego przesłania danej wystawy, jak na przykład: Przyjechaliśmy z Berlina specjalnie by zobaczyć,,Marksa 2000" i wracamy zafascynowani. Wspaniały przyczynek do refleksji nad sytuacją społeczeństw końca tego wieku. Sugestia: powinniście pokazać „Marksa 2000" w innych miejscach, np. w Niemczech. Jeszcze przed obejrzeniem tego nie byłam dumna z bycia Szwajcarką, ale teraz, po zobaczeniu tego, co zobaczyłam mówię, że miałam rację myśląc, jak myślałam!!! Dziękuję za pokazanie mi, że nie jestem jedyną, która złe się czuje w tej ojczyźnie nieco zbyt czystej. Wystawa zmuszająca do zastanowienia, którą każdy muzeolog powinien zobaczyć, a następnie przemyśleć... Que­ bec. Na wystawy czasowe przychodzi też wiele grup szkolnych. Rzadko zamawiają przewodnika i najczęściej zwiedzają wraz z nauczycielami. Czasami powstają później wypracowania na ten temat i właśnie teczka takich prac przesłana została do M E N po wystawie Marx 2000. Jej lektura ujawnia, że praktykowana przez Hainarda metoda wystawiennicza ma swoich zwolen­ ników wśród dzieci w wieku 15 lat i że niektóre z nich nie tylko rozumieją przesłanie uznawane przez dorosłych za zbyt skom­ plikowane, ale mają również ciekawe propozycje interpretacyj­ ne. Oto kilka cytatów: Г mnie nudzi. Wyznaję, że po raz pierwszy byłem w muzeum etnograficznym i nie żałuję dziś, że tam poszedłem. Nie zwiedzam prawie nigdy muzeów, poza najważniejszymi i najbliższymi domu, jak na przykład muzeum samochodów Peugeot w Sochaux. 1 był to pierwszy raz, kiedy zwiedzałem muzeum etnograficzne i strasznie mi się podobało, może dlatego, że bardzo łubie etnografię. Każda ekspozycja jest też ewenementem muzeologicznym uważnie obserwowanym przez środowisko, a później często przywoływanym w artykułach i analizach. Efektem tego zainte­ resowania było zaproszenie M E N w 1994 r. na Między­ narodowy Salon M u z e ó w w Paryżu. Niestety, ze względów finansowych i organizacyjnych M E N nie skorzystał z tego zaproszenia. Za najcenniejszy jednak dowód szerokiego zasięgu wystaw, ich znaczenia i aktualności uznałabym odwołania do nich w prasie codziennej, dla zilustrowania bieżących problemów. Jest to udane spełnienie roli, j a k ą M E N sobie wyznacza. Rozgłos zdobywają nie tylko same wystawy, ale i niektóre publikacje i m towarzyszące. Dzięki bardzo luźnemu związkowi z ekspozycjami i wysokiej jakości tekstom zyskują one samo­ dzielną pozycję na rynku wydawniczym, a czasami stają się również wydarzeniami. W artykułach prasowych, obok recenzji z wystaw zamieszczane są też często wzmianki o publikacjach lub ich recenzje. Wystawy M E N realizowane są według modelu uznanego przez Dunkana Camerona za najlepszy w systemie komunikacji muzealnej. Jego zdaniem bowiem: „Idealny model to taki, w którym dyrektor lub specjalista odpowiedzialny za całą zawartość wystawy jest jednocześnie jej realizatorem. [...] Realizator najpierw formułuje przesłanie, a później wybiera artefakty [...], które według niego są w stanie skutecznie je wyrazić. T y m wyborem realizator potwierdza, że w danych artefaktach zawarty jest niewerbalny kod odpowiadający zamie­ rzonemu przez niego k o m u n i k a t o w i . " kazania określonej treści, a inne wcale nie tłumaczą się w danym kontekście. W efekcie wybrane według bardzo subiektywnych kryteriów, przedmioty-metafory trzeba wspomagać licznymi tekstami. Niektóre przedmioty, tak zwane „ u l u b i o n e " , wy­ stawiane są wielokrotnie, ale co najciekawsze, za każdym razem w innym aspekcie znaczeniowym. M i m o wielu trudności ostateczny rezultat jest zazwyczaj w M E N udany i różnica między scenariuszem, a gotową wystawą pozostaje sekretem twórców. Moment ustawienia przedmiotów na sali jest jednak dla wszystkich najcięższą próbą i wyzwaniem dla plastyka, który swoją oprawą ma zarówno wzmocnić, jak i uzupełnić komunikat. Doświadczeni członkowie grupy koncepcyjnej przyzwyczajeni są j u ż do rozczarowań związanych z wizualizacją i raczej cieszą się z tego, co zostało zrealizowane, niż martwią odrzuceniem niektórych pomysłów. Mnie jednak trudno było pogodzić się z faktem, że początkowo bardzo bogaty komunikat znacznie ubożał w trak­ cie przekładu na język przedmiotów i to nie tylko z powodu braku eksponatów, ale też czasu potrzebnego na ich wypożycze­ nie lub znalezienie innego rozwiązania. Inna rozbieżność między fazą wstępną, a końcową polega na stopniu udokumentowania materiału. W czasie przygotowań, zbiera się ogromną ilość dokumentacji do poszczególnych zagadnień, a na wystawę nie trafiają czasami nawet podstawowe informacje w niej zawarte, ponieważ przedmiot, schemat czy ilustracja występują w kontekście nie odwołującym się do ich pierwotnej funkcji. Celem tej pracy jest więc głównie popraw­ ność merytoryczna wystawy, a nie przekazanie wiedzy publicz­ ności. Jako przykład m o ż n a przywołać wystawę Dziura, na której w ogóle nie było żadnych objaśnień, a widz dysponował tylko spisami eksponatów i „instrukcją u ż y c i a " z tekstami wprowadzającymi go raczej w nastrój, niż wyjaśniającymi. Zgodnie z teorią komunikacji wystawa jest trudnym i mimo swej trójwymiarowości poważnie ograniczonym środkiem prze­ kazu. W M E N trudności te zwiększa jeszcze rozległy i skom­ Pisząc o zaletach tego modelu Cameron ma przede wszystkim plikowany komunikat oraz założenie twórców, że jego odbiorca na myśli spójność przesłania, w powstawanie którego nie jest nieznany. Prowadzi ono do odrzucenia wszelkich hipotez ingeruje nikt poza samym twórcą. W M E N , jak j u ż o tym: dotyczących inteligencji „ p r z e c i ę t n e g o " widza, poziomu jego wspominałam, koncepcja wypracowywana jest przez grupę, wykształcenia czy chęci do czytania, a tym samym do zaniecha­ która jest właśnie twórcą i realizatorem. Taka grupowa or­ nia działań mających na celu uproszczenie przesłania w celu ganizacja ma przewagę nad pojedynczym autorem, któremu jego łatwiejszego odbioru. trudno nabrać dystansu do własnego dzieła. Zaletą pracy Widz, wchodząc na wystawę M E N nie może więc pozo­ zbiorowej są wątpliwości i krytyka ze strony poszczególnych członków ekipy, co umożliwia usunięcie wielu nieścisłości czy rozbieżności od razu w fazie wstępnej. Tak więc tę faze. przygotowań komunikatu w M E N można uznać, w odwołaniudo Camerona za wzorcową. Jej rezultatem jest sformułowani werbalnie przesłanie będące odbiciem rozległego, interdyscypt linarnego, a właściwie w szerokim znaczeniu antropologie* nego, wartościującego spojrzenia na konkretny aspekt aktualna rzeczywistości. 5 Gdy przychodzi jednak do wyrażenia założonych treśol językiem muzeograficznym, a zatem przede wszystkim przedl miotowym, pojawiają się, omówione w poprzednim rozdziale! problemy właściwe temu językowi. W przeciwieństwie b o w i e i ł do skonwencjonalizowanego języka werbalnego i sugestyAW nego języka obrazów opierającego się na analogiach, podobieól stwach i reprezentacjach, język przedmiotowy nie posiadł sprecyzowanego kodu, a jego metonimiczny charakter stwarzi poważne trudności i nadawcom i odbiorcom. „ N a p r a w o ! wątpię, czy istnieje inne narzędzie komunikowania równi! trudne w użytkowaniu i które znałoby się mniej, niż to. M o ż l dlatego pozbawiliśmy publiczność kontaktu z przedmiotem j - sugeruje Cameron. Przy próbach przełożenia pomysłów n | formę wizualną okazuje się, że nie każdą myśl uda siej zmaterializować, bo brakuje eksponatów niezbędnych dla prze- stawać biernym, kontemplować, poddawać się nastrojowi. Staje on przed zadaniem odczytania złożonej treści, jako że w prze­ ciwnym razie nic z tej wizyty nie wyniesie. Muzeograficzne komunikaty M E N określiłabym więc jako nakazujące. Po pierwsze właśnie dlatego, że ich twórcy przyznają sobie instytucjonalne prawo nie tyle zmuszania do przyswojenia wiedzy, ile pobudzania do refleksji, do relatywi­ zacji światopoglądu, do autokrytyki. Po drugie dlatego, że sposób oglądania wystawy jest z góry określony przez jej przestrzenne rozplanowanie i logiczny układ następujących po sobie części i sektorów, mający swój początek i finał. One to wyznaczają jeden możliwy kierunek zwiedzania. Teoretycznie „ n a k a z " ten mógłby być ułatwieniem. Należy jednak pamiętać, że to, co dla twórców jest przestrzenią syntetyczną, dla widzów może mieć charakter labiryntu, a przy tak skomplikowanym przesłaniu cała treść zostanie zaburzona przez nieodpowiednią kolejność oglądania witryn, nienumerowanych przecież, a jedynie połączonych owym związkiem logicznym, dla zrozumienia którego trzeba najpierw odkryć kod. W porównaniu z innymi typami k o d ó w spotykanych w muzeach, ten jest szczególnie trudny zarówno ze względu na naukowość, jak i na bardzo daleko posuniętą subiektywizację. 8 9 Najważniejszymi znakami na wystawach M E N są przed­ mioty, a właściwie ich wzajemne relacje. Eksponaty egzotyczne i współczesne, cenne i bezwartościowe nie są przeznaczone do odczytania wprost - w odniesieniu do ich pierwotnej funkcji, czy wyglądu. Wystawiane najczęściej w kontekstach abstrak­ cyjnych, skojarzeniowych nabierają znaczenia tylko w bezpo­ średnim związku z innymi elementami danego sektora, czy części. W miarę obserwowalnego ostatnio wzrostu abstrakcyjności wystaw, zupełnie przestają się liczyć szczegóły (pojedyn­ cze przedmioty), będące tylko instrumentem do sformułowania ogólnego, ponadprzedmiotowego sensu. On jest istotą wystawy, ale nie wyklucza odbioru na innych (dostępniejszych, ale przez to treściowo uboższych) poziomach semiotycznych, poza pod­ stawowym, stojącym w sprzeczności z założeniami muzeograficznymi. Lektura na tym poziomie prowadzi do całkowitego nie­ zrozumienia poruszonego problemu i do rozczarowania albo wręcz oburzenia. Przykładem może być wpis do „złotej k s i ę g i " z Salonu etnografii: „Wystawa pretensjonalna, język niezrozu­ miały, żadnych informacji, co do pochodzenia przedmiotów 6 7 Moim zdaniem ta wystawa była bardzo dobrze przygotowa­ na, a podział sal godny uznania. Etnografowie są bardzo zdolni, bo zazwyczaj, szczerze mówiąc, zwiedzanie muzeum 58 • 1. Fasada północna Muzeum Etnograficznego w Neuchatel; il. 2. Gabinet generała de Meuron; il. 3. Wystawa „Różnice", część szwajcarska 59 �- niczego się nie dowiedziałem - P a r y ż ' ' , podczas gdy celem tej ekspozycji było właśnie uświadomienie widzom roli muzeów etnograficznych, metodą zaprzeczenia (w postaci pozbawienia eksponatów wszelkich podpisów). Uproszczona interpretacja zdominowała też recenzję zurychskiej dziennikarki, która o wystawie Kobiety napisała: „ W y o b ­ rażenie kobiety, jakie ma zdominowane przez mężczyzn społe­ czeństwo zostało bezmyślnie powielone. Rola kobiety oscyluje między matką i przedmiotem seksu, między czarownicą i robot­ nicą. Kobieta jest na tej wystawie przedmiotem." A przecież twórcom chodziło o pokazanie, że taki obraz kobiety, stereo­ typowo przeciwstawianej mężczyźnie, jest wytworem kulturo­ w y m narzucanym przez społeczeństwo. 1 0 Oprócz przedmiotów nośnikami treści są, bardziej uzupeł­ niające niż objaśniające - t e k s t y (często świetnie dobrane cytaty), którym jednak zwykle zarzuca się zbyt dużą nauko­ wość; wieloznaczne, czasami prowokacyjne t y t u ł y i p o d ­ p i s y opierające się na grze słów i skojarzeń, w których drugorzędne miejsce zajmują informacje o przedmiocie, a także o p r a w a p l a s t y c z n a , uwydatniająca podziały semantycz­ ne. Kunsztowna zazwyczaj scenografia, mimo odwołań do real­ nej rzeczywistości, nie próbuje jej naśladować. Tylko na pierwszej wystawie pojawiła się klasyczna diorama ślubu w Afganistanie. W kolejnych przesięwzięciach realistyczne elementy, j a k na przykład pomieszczenia domowe (Dziura, Gdyby...) czy ulica (Marx 2000) były j u ż przetworzone zgodnie z wymogami treści. Charakterystyczna dla ekspozycji M E N jest więc nie odtwórczość, lecz twórczość. Przedstawiają one bowiem przerysowa­ ny, często karykaturalny i ironiczny, ale nie pozbawiony humoru wizerunek otaczającego nas świata i nas samych oraz jego futurystyczne i pesymistyczne wizje. Właśnie taka forma, nie dająca podstaw do odbioru na poziomie podstawowym powinna je przed nim uchronić, ale nie zawsze spełnia ona taką rolę. Publiczność przyzwyczajona do tradycyjnego wystawien­ nictwa spodziewa się zobaczyć w muzeum przedmioty orygina­ lne, dowiedzieć się rzeczy prawdziwych. Traktuje ona muzeum jako poważną i wiarygodną instytucję i przyjmuje czasami wprost humorystyczne pomysły muzealników. Przykładem może być wystawa Salon etnografii, na której oferowane były usługi „ e t n o " w rodzaju zastąpienia bulgotania w rurach muzyką rogów alpejskich lub prowadzenia badań terenowycl M E N poruszając aktualne problemy społeczne zajmuje pododla etnologa gabinetowego. M E N w czasie trwania w y s t a w i n ą pozycję, jak sztuka współczesna, dając wyraz swoim otrzymał na nie kilka zamówień wraz z czekami. hiepokojom i przedstawiając spojrzenie krytyczne. Języka M E N trzeba się nauczyć, tak jak każdego specyficz Dowodem na to, że wystawy M E N można nie tylko porównego kodu, w czym pomocna jest jego niezmienność (czasamnywać z dziełami sztuki współczesnej, ale określać tym miaokreślana wręcz jako monotonia). I tak jak przy nauce j ę z y k i e m , mogą być poświęcone i m długie artykuły w magazynach werbalnego, nie wystarczy rozumieć, trzeba jeszcze opanowafcztuki. Zjawisko to analizuje Jean-Baptiste Bosshard we własużycie praktyczne. W omawianym przypadku umiejętność tiiym dziele sztuki eksponowanym wiosną 1995 r. na wystawie służyć będzie skonstruowaniu własnego scenariusza, własneplenerowej w Mótier (kanton Neuchatel). Było ono zatytułowaopowieści na „ z a d a n y " temat. he: Muzeum awangardy, dzieło sztuki na temat Muzeum EtnoSądząc po wpisach do „złotej k s i ę g i " , deklarujących re.gu\m-graficzne go w Neuchatel i składało się z powielonego, dwuność wizyt i dość pełne zrozumienie oraz po statystykach stronicowego artykułu udostępnionego widzom w pojemniku do Muzeum „ w y c h o w a ł o " j u ż sobie część publiczności. Właśnieulicznej sprzedaży gazet. W artykule tym autor napisał: „Pojatym faktem tłumaczyłabym ciekawe zjawisko wzrostu liczb) wianie się w magazynach sztuki artykułów o wystawach wpisów do „złotej k s i ę g i " , coraz częściej wyrażających osobis-etnograficznych jest wydarzeniem niezwykłym i świadczy te odczucia i refleksje. Innym tego powodem jest, moinśo zainteresowaniu, jakie wystawy Muzeum Etnograficznego zdaniem, narastające ukierunkowanie tematyki na „palące"^Neuchatel budzą w środowisku sztuki w s p ó ł c z e s n e j " . Uzasaproblemy. Dzięki temu widzowie czują się naprawdę adresatami dnił też to zjawisko faktem, że: „Artyści i etnolodzy wydają się, komunikatu i mają potrzebę ustosunkowania się do niego. w obecnych warunkach, podzielać te same niepokoje i uprawiać Wystawy M E N mają charakter naukowy a zatem są środkiem ten sam rodzaj działalności", masowego przekazu. Dostęp do nich nie jest niczym ograniczo- Dzieła sztuki współczesnej można odbierać w różny sposób, ny, a stopień zrozumienia zależy od widza i jego zaaw ale w większości przypadków potrzebna jest do tego wyobraźgażowania. Często pojawiają się wprawdzie zarzuty, że icb nia. Jak pisze Świecimski: „Dostrzeżenie formy w rozumieniu adresatem jest wąska grupa intelektualistów i specjalistów, ale artystycznym uwarunkowane jest specjalnym nastawieniem moim zdaniem nie są one słuszne. Jak j u ż wspomniałam, twórcy, percepcyjnym i odpowiednim stopniem sprawności percepcyjnie zwracają się do żadnej określonej publiczności, a stopiell n e j . ' " zrozumienia przesłania zależy bardziej od wyobraźni, niż Drogę oddziaływania na wyobraźnię i wrażliwość wybrał też wykształcenia. Potwierdza to wyznanie jednego z etnologów, MEN. W określonych okolicznościach odnosi ono lepsze blisko związanego z M E N , który po pierwszej wizycie oceni) rezultaty niż bezpośrednie oddziaływanie na świadomość, Marx 2000 jako wystawę zupełnie nieczytelną, a gdy został a właśnie takim przypadkiem jest dążenie do wskazania oprowadzony przez jednego z kustoszy uznał j ą za fascynująca widzowi negatywnych zjawisk i procesów zachodzących w otai przy każdym kolejnym, j u ż samodzielnym oglądaniu odkrywał czającej go rzeczywistości i pobudzenie go do refleksji nad tymi w niej nowe znaczenia. zagadnieniami. 3 Słuszne natomiast jest stwierdzenie, że ekspozycje M E N ц. w pewien sposób lokalnym środkiem przekazu, bo wyrażaj}; wyłącznie kapitalistyczny światopogląd, odwołują się przede wszystkim do kultury francuskojęzycznej i poruszają wiele zagadnień specyficznie szwajcarskich, co znalazło swoje ukon>: nowanie w Jeśli adresowanym głównie do Szwajcarów. Bardzo istotnym nośnikiem treści są też plakaty M E N . Nie ma konkretnej zasady formalnej ich przygotowania, ale twórcy' kładą największy nacisk na intrygujące zestawienie elementów, bo od wzbudzonego w ten sposób zainteresowania w dużej mierze zależy sukces. j ; Będący istotą wystaw M E N ogólny, ponadprzedmiotow* sens sprawia, że one same stają się znakiem, a artyzm połączenie treści i formy nasuwa porównanie z dziełami sztuki współczes^ nej Na ile jest ono zasadne, spróbuję wykazać. Swiecimski twierdzi, że: „Zgodnie z pojęciowością obowiqg żującą w wielu współczesnych kierunkach sztuki, forma jest tym komponentem utworu plastycznego, bez którego istnienie tego utworu jest w ogóle niemożliwe [...] forma jest momentem decydującym o artystycznej kwalifikacji u t w o r u . " Jeśli chodzi o scenografie M E N mają one niezaprzeczalne walory artystyczne przejawiające się w doborze kolorów i form, pomysłowych rozwiązaniach przestrzennych. Oprócz tego współtworzą one znaczenie i bez nich wystawy by nie zaistniały. Innym aspektem zbliżającym je do sztuki współczesnej jest uwolnienie się od odtwórczości na rzecz przetwarzania i kreacji. Podobieństwo to widoczne jest jednak nie tylko pod względem formalnym, ale również treściowym. ; 11 II. 4. Muzeum Etnograficzne w Neuchatel. Fragment stałej ekspozy­ cji - biżuteria Tuaregów 60 Zdaniem Petera Althausa, dyrektora i reformatora Kunsthalle w Bazylei: „sztuka jest systemem kontroli, bo artysta wyraża sytuację danego społeczeństwa lub jednostki w tym społeczeń­ stwie. [Uważa on] artystę za sejsmograf sytuacji społecznej. [...) Sztuka jest zawsze m o w ą i środkiem ekspresji." 1 2 i Można nawet powiedzieć, że jest to jedyna skuteczna droga, bo zdaniem Michela Thevoza, próbując przekazać, w dziele sztuki współczesnej lub w innej formie, treści niezgodne powszechnym przekonaniem, „Chcąc wpłynąć na widza wprost, wywoła się jego opór; chcąc przeciwnie przełamać tę barierę metodą podstępu, jeśli można tak powiedzieć, faworyzuJ aspekt estetyczny, który uczyni materiał atrakcyjnym, uniemożliwi mu się wszelkie uświadomienie [wywołując jedyme emocje estetyczne]" . Muzeograficzna metoda stosowana M E N , łącząca estetyzm z głębokim przesłaniem, jest więc odbiegającym od tradycyjnego dydaktyzmu, w rozumieniu z a c l 4 w przekazywania wiedzy naukowej na poziomie podstawowym, sposobem realizacji podobnych celów - pouczenia. Pouczenie nie następuje jednak przez narzucanie określonej koncepcji widzowi, lecz przez sugestię, której poddaje się on nieświadomie. „Według Andre Gide'a, «najlepsza edukacja to taka, która sprzeciwia się nam s a m y m » , to znaczy, że uczymy się przez kontrasty i porównania, a nie przez powtórzenia i potwier­ dzenia." Dlatego też uważam, że jedną z możliwych interpretacji omawianych wystaw jest uznanie ich za specyficzny typ dzieł sztuki współczesnej o ukrytych i przez to skutecznych treściach dydaktycznych. Obejmując stanowisko dyrektora M E N Jacques Hainard nie miał jeszcze dużego dorobku muzealniczego, bo jego doświad­ czenie w tej dziedzinie stanowiła tylko dwuletnia praca w Schweizerisches Museum fiir Volkskunde w Bazylei i współ­ praca z M E N na stanowisku wykładowcy w Instytucie Etnolo­ gu. I wydaje się, że właśnie dominująca w jego wcześniejszej karierze zawodowej działalność naukowa stała się źródłem krytycznego podejścia do nowej funkcji i samej instytucji muzealnej. t 0 Już w pierwszych wystawach zauważyć można pewne specy­ ficzne tendencje muzeograficzne i tematyczne, które w roz­ winiętej formie podbudowanej przemyśleniami o ogólniejszym charakterze złożyły się na jego teorię muzeum i wystawiennict­ wa. Teoria ta kształtowała się przez wiele lat, ulegając pewnym poszerzeniom i modyfikacjom. Jej zaczątek stanowiła deklaracja Hainarda u progu objęcia funkcji, według której M E N miał odtąd skupiać swoją uwagę nie tylko na społeczeństwach pozaeuropejskich, ale również na społeczeństwach Zachodu, a metodą analizy miało być stawia­ nie pytań i próby odpowiedzi na nie. Dalsze rozważania nad rolą muzeum i jego dyrektora doprowadziły do wniosków, że muzeum powinno prezentować krytyczne spojrzenie na rzeczy­ wistość, a kustosz powinien „obserować swoją o b s e r w a c j ę " , czyli zachowywać dystans do samego siebie. Nie powinien też niczego narzucać, ani udowadniać publiczności, lecz poprzez wystawy rozmawiać z nią, wspólnie z nią się zastanawiać nad społeczeństwami ludzkimi i próbować określić mechanizmy nimi rządzące drogą analogii. Muzeum musi być bowiem miejscem, w którym widz uczy się rozumienia różnic, odmien­ ności i tolerancji. Momentem przełomowym w formułowaniu tej teorii był rok 1984 i wystawa Przedmioty preteksty, przedmioty manipulowa­ ne. Wtedy właśnie Hainard zanegował wszelkie treści tkwiące w przedmiocie twierdząc, że: „Przedmiot nie wyraża absolutnie żadnej prawdy o n i c z y m " i uznawanie go za jakiekolwiek świadectwo jest nieuzasadnione. Jego zdaniem przedmioty, początkowo wielofunkcyjne, później polisemiczne, nie mają znaczenia poza określonym kontekstem, a kontekst ten tworzo­ ny jest przez muzealników, widzów, użytkowników, sprzedaw­ ców. Tak więc przedmioty są ciągle manipulowane, a trwałość i istota nadanego i m znaczenia jest kwestią władzy. Muzealnik zaś, realizując wystawę „wyrównuje swoje rachunki" z przed­ miotami i wykorzystuje je do tworzenia pamięci przeszłości, obrazu teraźniejszości albo wizji przyszłości. Rolą widza jest natomiast „ s t w o r z e n i e " własnej wystawy na bazie zaprezen­ towanych propozycji, nadanie własnych znaczeń w odniesieniu do swojego otoczenia, życia, światopoglądu. Celem negacji przedmiotów, jako wartości, jest pobudzenie widza do relatywi­ zacji swojej wiedzy. 16 Inspirację do Przedmiotów pretekstów, przedmiotów manipu­ lowanych Hainard czerpał z twórczości Marcela Duchampa, a zwłaszcza z jego „ready mades" oraz z surrealizmu i do tych dwóch nurtów artystycznych nadal najczęściej się odwołuje w swojej muzeologii i muzeografii, choć wiele miejsca i uwagi poświęca też sztuce współczesnej. Inną bardzo ważną inspiracją stał się dla Hainarda artykuł Michela Thevoza w publikacji towarzyszącej wzmiankowanej wystawie. Autor wyjaśnia w nim: „Wystawiać, to znaczy, lub powinno znaczyć, walczyć z niewiedzą, a przede wszystkim z jej najtrwalszą formą: uprzedzeniami, przesądami i stereotypami kulturowymi. W y ­ stawiać, to przewidywać i podejmować ryzyko zaburzenia - w sensie etymologicznym: zachwiania harmonii, pewności i konsensusu właściwych instytucji publicznej." 17 Z przejętym od Thevoza rozumieniem wystawiennictwa wiązał się wybór linii tematycznej - dotyczącej aktualnych problemów politycznych, ekonomicznych i kulturalnych. To z kolei pociągało za sobą konieczność gromadzenia rodzimych przedmiotów współczesnych. Dla jej uzasadnienia Hainard odwołał się do uniwersalistycznej koncepcji dziedzictwa kul­ turowego, uznającej wszystko (to, co stworzył człowiek i natu­ ra) za godne zachowania dla następnych pokoleń, a w obliczu postępującej destrukcji może jeszcze dla obecnie żyjących. Dostosowując tę koncepcję do swoich potrzeb Hainard przyjął, że każdy przedmiot może być eksponatem muzealnym, bo każdy wart jest zachowania. 61 �Odejście od rozważań nad przeszłością, wprowadzenie zaga­ dnień aktualnych i kontrowersyjnych oraz prowokujących zestawień przedmiotów miało przeciwdziałać nawykowi bier­ nej kontemplacji u widzów, na rzecz refleksji, prób zro­ zumienia. Przed muzeum stanęło zadanie bycia świadomością teraźniej­ szości, podsumowaniem społeczeństwa w danym czasie, a także otwarciem na przyszłość. W 1986 r. Hainard w artykule-manifeście zatytułowanym: Pour une musiologie de la rupture nazwał swoją teorię i przedstawił jej główne założenia: „ W obliczu muzeów-cmentarzy, jak przywrócić znaczenie, zdynamizować i wykorzystać przestrzeń muzealną? Stosując zasady muzeologii zerwania. Opowiadać historię mającą po­ czątek i koniec, burzyć harmonię, pobudzać do krytycyzmu, prowokować emocje zrozumieniem i odkryciem nowego sensu to, moim zdaniem, kilka parametrów definiujących, czym jest wystawiennictwo. Od tego momentu przedmiot cenny lub banalny może być inaczej odczytany, w sposób który przywróci mu sens wpisując go w inną rzeczywistość, niż ta przeciw­ stawiająca piękno brzydocie, i sztukę temu, co nią nie jest. Stosowanie takiej muzeologii pozwala zerwać z szablonami naszej kultury w celu zwrócenia uwagi na pospolitość i powsze­ dniość, tak bogate w treści. Muzeologia zerwania daje wszyst­ kim tym, którzy oglądają przedmioty możliwość wykorzystania swojej wiedzy oraz jej relatywizacji" . W tym samym artykule Hainard podkreślił, że nie może zaliczyć się do nurtu nowej muzeologii, bo publiczność nie uczestniczy w zarządzaniu M E N , ani w definiowaniu polityki kulturalnej tej instytucji. Mianem muzeologii tradycyjnej określił tę, która prezentuje przedmioty rzadkie i cenne. Ich kontemplacyjny odbiór, jego zdaniem, nie wymaga wiedzy albo potwierdza to, co widz j u ż wie. Taki typ odbioru jest bardziej demokratyczny, niż aktywny udział w refleksji, ale tylko pozornie. Aby poza odczuciami estetycznymi wynieść coś z tego typu wystawy, potrzebny jest już bowiem pewien poziom wiedzy. Za dużo jednak gorsze od wystaw waloryzujących uważa Hainard wystawy o ambicjach odtwórczych. Próby przed­ stawiania społeczeństw żyjących za pomocą martwych przed­ miotów, którym żadna wystawa nie może przywrócić życia, są według niego oszustwem. Nazwę „muzeologia zerwania" Hainard wyjaśnia też, w in­ nych artykułach, zerwaniem więzi łączącej widza z przed­ miotem muzealnym, desakralizacją jego stosunku do eksponatu na korzyść dystansu krytycznego i refleksyjnego. Ujmując jeszcze inaczej, zakłada ona zerwanie z przyjemnością kontem­ placji piękna przedmiotu, aby wywołać inną, wznioślejszą - zrozumienie. Zrozumienie wymaga jednak wysiłku. Cechą nie tylko wystawiennictwa, ale kultury w ogóle jest elitarność, bo każdy musi uczynić pewien wysiłek, aby w niej uczestniczyć. Do dyrektora muzeum należy dostarczenie w jak najbardziej demokratyczny sposób, kluczy do zrozumienia, ale aktywność ze strony publiczności jest konieczna. Wystawa, będąc elitarną jest również demokratyczna dlatego, że szanuje widza, który z biernego zwolennika staje się aktywnym uczestnikiem , z konsumenta przekształca się w interlokutora. O sobie i o swojej pracy Hainard mówi, zapożyczając wyrażenie od Jeana Claira, że jest dyrektorem, który nie tylko przechowuje, ale i patrzy. M a ambicje zastanawiania się nad tym co robi, bo podstawowym zadaniem osoby zarządzającej muzeum jest wiedzieć, co się robi i dlaczego. Refleksje nad własną pracą doprowadziły go do stwierdzenia, że łączy w sobie dwie funkcje. Z jednej strony tradycyjnego muzealnika, który przechowuje zbiory, dba o nie, poszerza kolekcje, publikuje katalogi, a z drugiej muzealnika nowoczesnego, realizującego poprzez wystawy założenia nowej koncepcji muzeologicznej 18 19 20 21 22 62 i przede wszystkim mówiącego prawdę. przestać się zasłaniać relatywizmem kulturowym, nie akcep­ Narzędziami metodologicznymi przez niego stosowanymi są: tować wszystkiego i zająć w końcu jakąś pozycję wobec ironia, humor, ośmieszanie, bo tylko one są w stanie stworzyć rzeczywistości. Subiektywizm badacza jest, zdaniem Hainarda, dystans względem przedmiotu studiowanego lub wystawiane­ najważniejszy i należy walczyć o etnologię krytyczną, wyjaś­ niającą współczesność. Antropologia, jako nauka o człowieku go. Najnowszym podsumowaniem teorii Hainarda jest tekst przez duże „ C " nie jest według niego przyszłościowa. Trzeba zatytułowany: Wystawiać, a przygotowany przez niego i jego więc pozostać przy nazwie „ e t n o l o g i a " i poszerzyć zasięg jej zainteresowań do całokształtu stosunków międzyludzkich. współpracowników na wystawę Różnica: Swoją wizję m u z e ó w etnograficznych Hainard zaprezen­ „Wystawiać, to burzyć harmonię. tował na konferencji I C O M - u w Quebecu w 1992 г.: „Wszystko Wystawiać, to zakłócać komfort intelektualny widza. Wystawiać, to budzić emocje, złość, chęć dowiedzenia się jest dobre, żeby tylko był w tym sens. [...] Nie znoszę wystaw ugruntowujących nacjonalizm, które idealizują podziały świa­ więcej. Wystawiać, to używać języka specyficznego dla muzeum, domościowe i regionalizmy. Lubię wystawy, które relatywizują przekonania i wiedzę, które uczą widzów skromności dając i m a złożonego z przedmiotów, tekstów i ikonografii. Wystawiać, to podporządkować przedmioty teorii, przesłaniu do zrozumienia, jak złożone są problemy. [...] to jest prawdziwa praca «dekonstrukcyjna», której powinny dokonywać muzea lub opowieści, a nie odwrotnie. Wystawiać, to sugerować istotę rzeczy poprzez dystans etnograficzne." Obie o m ó w i o n e powyżej koncepcje - muzeologiczną i etnokrytyczny naznaczony ironią, humorem i ośmieszaniem. Wystawiać, to walczyć z uprzedzeniami, stereotypami i głu­ logiczną cechuje daleko posunięty radykalizm. Jednak nie bezpośrednio dzięki niemu, ale dzięki konsekwentnemu przeło­ potą. Wystawiać, to intensywnie przeżywać wspólne doświad­ żeniu teorii na praktykę Hainard zdobył sobie szerokie uzna­ nie w środowisku specjalistów. Przez wielu z nich jego czenie" . Poza założeniami teoretycznymi, pojawia się w tym manifeś­ działalność i jego „muzeologia zerwania" uznawane są za cie również założenie praktyczne dotyczące języka muzeo- nowatorskie. Tymczasem przy bliższej analizie można zauważyć w nich graficznego. Rozwijając swoją koncepcję Hainard twierdzi, że wszystkie elementy tego języka są równorzędne: przedmioty są wiele zapożyczeń z różnych artystycznych i naukowych źródeł. elementami scenografii, a scenografia jest przedmiotem, teksty Znaczna część założeń, głównie tych dotyczących roli, jaką ma zaś uzupełniają całość. Bardzo ważną cechą scenografii jest do spełnienia muzeum, jest też bardzo zbliżona do „nowej estetyzm, stanowiący przeciwwagę dla prowokujących zesta­ muzeologii", i podkreślany przez Hainarda fakt, że społeczność wień przedmiotów łamiących zasadę ich przynależności do nie uczestniczy w pracy jego muzeum, nie jest rozbieżnością aż określonych, tradycyjnych kategorii: pięknych i brzydkich, tak istotną, zwłaszcza że „ n o w a muzeologia" zaleca dwa starych i nowych, godnych uwagi i banalnych. Poza tym bez sposoby wychodzenia do widza: wspólnotowy (w którym oprawy estetycznej opowiadana na wystawie historia byłaby najważniejszy jest ten udział, a formą preferowaną są amerykań­ skie muzea wspólnotowe i francuskie ekomuzea) albo właśnie niepełna i zbyt trudna do zrozumienia. Dawniej Hainard dopuszczał również wykorzystanie technik mediatyczny (w którym kładzie się największy nacisk na audiowizualnych i uznawał je za jedyny możliwy sposób muzeografię). Prawdziwa wartość tej koncepcji polega jednak na nowym uchwycenia teraźniejszości w jej dynamizmie. Ostatnio, w kon­ frontacji z nowoczesnym Muzeum Cywilizacji z Qucbecu na rozumieniu przedmiotu w ogóle, a muzealnego w szczególności wystawie Różnica, zmienił jednak stanowisko głosząc, że są one oraz na praktycznej realizacji tego nowego spojrzenia. Sfor­ zbędnym dodatkowym komentarzem w muzeum, które ma inne, mułowanie Hainarda, że „przedmiot nie wyraża żadnej prawdy sobie właściwe środki wyrazu. 0 niczym" jest najczęściej przywoływanym w publikacjach O swoich wystawach Hainard m ó w i , że są spontaniczną muzeologicznych elementem jego teorii. kreacją opartą na solidnych podstawach teoretycznych, które Liczne odwołania w literaturze dotyczącej współczesnego gwarantują i m poprawność merytoryczną. muzealnictwa świadczą, że teoria i praktyka Hainarda znane są Zarzuty dotyczące skomplikowanej treści odpiera twierdząc, dość szeroko w kręgach muzeologów, choć może nie wszędzie że jej uproszczenie byłoby niemożliwe bez obniżenia wartośti znajdują zwolenników. Największym uznaniem cieszą się one intelektualnej, a poza tym jego zdaniem mówienie, że nic sienie wśród specjalistów francuskich, zwłaszcza z nurtu „nowej rozumie, jest rodzajem pozy maskującej niechęć do wysiłku. muzeologii". Przez nich Hainard uznawany jest nie tylko za Natomiast na krytykę równouprawnienia przedmiotów pięk­ kontynuatora tego nurtu, ale za kogoś, kto w swojej działalności nych i brzydkich odpowiada, że sam też woli rzeźbę Baule od posunął się dalej, wyprzedził go. puszki konserw, ale trzeba wiedzieć co się obserwuje i jakiego Uznanie to jest w pełni uzasadnione, bo Hainard, jako jeden świadectwa kulturowego chce się dostarczyć. z nielicznych muzeologów, wznosi się w swej interpretacji Najważniejszym odstępstwem od pierwotnych założeń w sys­ przedmiotu ponad zagadnienia związane bezpośrednio z muze­ tematycznie kształtowanym stanowisku jest rezygnacja z od­ um i jego funkcjonowaniem. Jego teorię przedmiotu cechuje powiadania na pytania. W wystawach Hainard stosuje przyjętJ uniwersalizm, na który stać niewielu specjalistów z tej dziedzi­ na samym początku metodę stawiania pytań, ale nie próbuje na ny. Dopiero dalszą konsekwencją ogólnych twierdzeń są założe­ nie odpowiadać zakładając, że muzeum nie jest uprawnione do nia dotyczące roli i zadań muzeum. dawania odpowiedzi, rozwiązywania problemów. Ono może Duże znaczenie ma też fakt, że Hainard jest zarazem tylko ostrzegać, wzbudzać niepokój, przewidywać, ale brak m» teoretykiem i praktykiem. Dzięki temu jego krytyka instytucji podstaw teoretycznych i możliwości aby proponować konstruk­ muzealnej i pracy muzealników jest w pełni uprawniona tywne rozstrzygnięcia. konstruktywna, a jednocześnie zaskakująca. Niewielu bowiem Z racji zajmowanego stanowiska i zainteresowań Hainard specjalistów zdaje sobie również sprawę, że: „ m u z e u m jest nie często odnosi swoją teorię muzeologiczną do m u z e ó w etnogra­ tylko instytucją kulturalną, ale równocześnie i de facto artefak­ tem swojej własnej kultury' ' , a tak je właśnie traktuje Hainard, ficznych i do własnej koncepcji etnologii. g o dowodem jest połączenie przez niego tradycyjnego Nauka ta powinna, według niego, przyczyniać się do zmniej­ szenia rasizmu, głupoty i złośliwości ludzkiej. Powinna też zdać muzeum o specjalizacji afrykanistycznej i bardzo cennych sobie sprawę, że nie istnieje obiektywizm ani neutralność, elekcjach, z nowatorskim i kontrowersyjnym muzeum współ­ 2 4 23 1 2 5 c z e czesności gromadzącym przedmioty banalne i brzydkie. Jak każdy autor przedsięwzięć awangardowych Hainard, oprócz wielu zwolenników ma też przeciwników, reprezen­ tujących zwłaszcza muzeologię tradycyjną. Ich zdaniem tego typu wystawiennictwo można utożsamiać z kryzysem muzeum etnograficznego i muzeów w ogóle. Główne zarzuty dotyczą faktu, że nie zapoznaje ono widzów z obcymi kulturami, nie daje też możliwości podziwiania obiektów sztuki egzotycznej. Podobnie nie przedstawia wize­ runku rodzimej kultury ludowej. Czy można jednak mówić o kryzysie czegoś, co się nie sprawdziło, co okazało się przegraną? Przecież tak naprawdę tradycyjne muzea etnograficzne wcale nie realizują zadań, które są im przypisywane. Przede wszystkim tworzone przez nie wizerunki kultur są nieprawdziwe, oparte na idealizacji, kulcie egzotyki i przeszłości. Przedstawiana przez nie rzeczywistość albo j u ż nie istnieje, albo nigdy nie istniała. Należy sobie zdać sprawę, że o doborze eksponatów decyduje kustosz, który wybiera je według subiektywnych kryteriów, nie dysponując częstokroć wystarczającym materiałem. W ten sposób powstaje „utopijny ś w i a t " , który nie może być źródłem prawdziwej wiedzy. Nie dostarczają również tej wiedzy wystawy waloryzu­ jące. Podziwiając bowiem dzieła sztuki egzotycznej, posługuje­ my się europejskimi kanonami piękna i wartości, czyli utwier­ dzamy w tym, co wiemy, nie dowiadując się niczego nowego. Porażkę tradycyjnych muzeów etnograficznych potwierdzają statystyki. Dowodzą one, że współcześnie muzea te nie od­ powiadają oczekiwaniom społecznym i kojarzą się tak, jak wiele innych typów muzeów, z martwotą, kurzem i ciszą. M E N jawnie zrywa z metodami odtwórczymi i waloryzujący­ mi tradycyjnych muzeów etnograficznych, ale wobec przed­ stawionej powyżej ich niedoskonałości nie m o ż n a nazywać tego zerwania kryzysem. To prawda, że zmiana ta może być „ b o l e ś n i e " odczuwana przez widzów, którzy przychodzili do muzeum etnograficznego (ale czy często?), aby oderwać się od stresującej codzienności, pomarzyć o dalekich, nieskażonych cywilizacją kulturach, utwierdzić się w przekonaniu, że takie jeszcze istnieją, po­ dziwiać piękno ich wytworów i upewnić się o ciągłości historycznej, która dzięki muzeom zostanie zachowana. Czy szukanie pocieszenia, uspokojenia w idealizacji i mistyfikacji nie było jednak oszukiwaniem siebie i byciem oszukiwanym przez muzeum? Dlatego też działalność M E N sama nie będąca kryzysem, jest symptomem kryzysu m u z e ó w etnograficznych, może nawet większości muzeów mieniących się naukowymi, a unikających wszelkiej analizy problemowej. Trudno jednak przyznać rację Stanislasowi Adoteviemu, gdy twierdzi, że: „Istnienie na świecie muzeów żyjących, otwartych na postęp, niczego nie zmienia. Przeciwnie, pojawienie się tych muzeów, zrywających z tradycyjną muzeologia dowodzi, że instytucja ta jest skazana i to skazana właśnie dlatego, że jest kontestowana przez większość, to znaczy przez nowe pokole­ nie." Ten wniosek wydaje się być za daleko posunięty, bo jego autor neguje wszelką zasadność reform. Oczywiście pojawienie się nowych rozwiązań na polu muzealnym dowodzi, że dawne metody się przeżyły, ale dowodzi też jednocześnie, że instytucja muzealna jest społeczeństwu potrzebna. W przeciwnym razie próbowałoby ono raczej ją zlikwidować, niż reformować. M o i m zdaniem utożsamianie wystaw i metod M E N z jakimkolwiek kryzysem jest nieuzasadnione, co potwierdza jego sukces. Nie należy jednak mylić samego kryzysu z jego symptomami, ataki właśnie błąd popełniają chyba przeciwnicy M E N . Wystawy M E N , zgodnie z założeniem twórców, mają bo­ wiem świadczyć o ogólnym kryzysie społeczeństwa zachod­ niego, jego wartości estetycznych, ideałów, ustroju, ale właśnie 26 2 7 63 �uświadamiając ten kryzys publiczności chcą mu przeciwdzia­ łać. W podobny sposób, całą swą działalnością M E N próbuje przeciwdziałać kryzysowi muzeów, szczególnie etnograficz­ nych; próbuje udowodnić, że mają one ważną rolę do spełnienia we współczesnym społeczeństwie i konieczne jest ich za­ chowanie, bo one pomagają żyć. W obliczu piętnastoletniej j u ż działalności reformatorskiej Jacquesa Hainarda w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel i wobec jego sukcesu zarówno wśród widzów, mediów, jak i specjalistów, brak jakichkolwiek prób naśladownictwa na gruncie innych muzeów nasuwa kilka wniosków. Po pierwsze, mimo uniwersalizmu teorii muzeologicznej wznoszącej się do rozważań ponadmuzealnych, metoda jej praktycznej realizacji jest bardzo osobista. Przez metodę „oso­ b i s t ą " rozumiem jej bliski związek, a właściwie uzależnienie od pewnych cech osobowości Hainarda, a mianowicie: nonkonformizmu graniczącego z nonszalancją, krytycyzmu połączonego z wnikliwością, umiejętności autokrytyki, interdyscyplinarnych i bardzo szerokich zainteresowań, umiejętności doboru współ­ pracowników oraz elokwencji i dowcipu. Dzięki nonkonformizmowi i krytycyzmowi wystawy Hainar­ da uświadamiają widzom negatywne zjawiska zachodzące w społeczeństwie, którego są obywatelami, w ich kulturze, w nich samych i w ten sposób stają się narzędziem walki z przesądami, stereotypami, uprzedzeniami, sloganami. Autokrytycyzm natomiast prowadząc z jednej strony do głębokiej analizy sytuacji muzeów i ich wad, z drugiej strony uprawnia do krytyki innych dziedzin. Widzowie cenią samo­ krytykę, bo daje im ona poczucie, że twórcy wystawy nie wywyższają się, nie występują ze stanowiska nauczycieli społecznych, lecz sami siebie traktują również jako przedmiot obserwacji. Wnikliwość tej obserwacji oraz rozległe zainteresowania prowadzą do ciekawych i szerokich ujęć problemów, do odkrywania pewnych procesów, w których na co dzień widzo­ wie uczestniczą nieświadomie, do umiejętnego łączenia w ca­ łość treściową wielu dziedzin nauki i kultury. Odpowiedni dobór współpracowników, o dużej wiedzy, pomysłowości i podobnym spojrzeniu na rzeczywistość umoż­ liwia pracę grupową gwarantującą wysoką jakość merytoryczną i scenograficzną wystaw. Poza członkami grupy koncepcyjnej, mającymi ogromny wkład w każdą wystawę, czasami wręcz dominujący nad wkładem Hainarda, który jest wtedy głównie ostateczną instancją zatwierdzającą, niezwykle istotny jest udział plastyka. Hainardowi udało się nawiązać współpracę z Jean-Pierre Zauggiem, artystą o ogromnej wyobraźni i wy­ czuciu przestrzeni, a także, co odgrywa najważniejszą rolę - zrozumieniu treści, które wystawy mają przekazywać. Dzięki temu jego realizacje stają się prawdziwymi dziełami sztuki współczesnej, w których artyzm formy współgra z przesłaniem i czyni je bardziej przejrzystym. Ostatnimi dwiema cechami, które leżą u podstaw indywidua­ lizacji metody Hainarda jest jego elokwencja i dowcip. Sam dowcip, ironia i humor dodają wartości i atrakcyjności wy­ stawom, natomiast połączenie ich z elokwencją służy obronie stanowiska i reklamie. W ten sposób Hainard odpiera wszelkie zarzuty i pretensje, zdobywa zwolenników wśród widzów i dziennikarzy. Nie trzeba podkreślać, że poparcie wyspe­ cjalizowanych w dziedzinie muzealnej dziennikarzy i przychyl­ ne recenzje są elementem sukcesu. Po drugie, poza osobistym charakterem metoda M E N jest też w pewnej mierze uwarunkowana lokalnie. Mam tu na myśli przychylność władz, z jaką się od początku spotkała. Należy bowiem zdać sobie sprawę, że: „Nie brakuje nam argumentów, aby dyskutować o nowych metodach antykoncepcyjnych, fluo- 64 ryzacji wody, dzieciach z probówek czy eksploracji przestrzeni, ale nigdy nie pomyśleliśmy o tym, żeby wsadzić do więzienia naukowców, twórców rzeczy, nad którymi gotowi jesteśmy dyskutować i którym się przeciwstawiamy. Inaczej dzieje się na polu sztuki i nauk humanistycznych. Artysta lub myśliciel, który krytykuje nasze społeczeństwo, który wstrząsa naszą wraż­ liwością i burzy nasze wartości jest od samego początku postrzegany jako wróg społeczny, i to jeszcze zanim mamy czas zapoznać się i osądzić jego prace i teorie." Swoboda wyrażania tak kontrowersyjnych treści przez M E N dziwi nawet niektórych widzów: „Jest to zaskakujące, żeby w spokojnym kantonie Neuchatel miano odwagę przypominać dzieło Marksa i zastanawiać się nad niepokojącą przyszłością, którą zarysował przed nami Aldous Huxley i która wydaje się majaczyć na horyzoncie." Krytyczne spojrzenie na społeczeństwo, kulturę, politykę, system ustrojowy, zwłaszcza wyrażane przez środki masowego przekazu nie może liczyć na poparcie władz nawet w systemach nazywanych liberalnymi. Przypadek „ u t r w a l e n i a " takiego przesłania na trwającej kilka miesięcy wystawie jest szczegól­ ny, a tymczasem: „Jacques Hainard chętnie potwierdza, że! zawsze znajdował dyskretne, jak i skuteczne wsparcie [ze strony dyrektora Departamentu do Spraw Kultury], przede wszystkim, gdy prosił o zwiększenie budżetu, i dzięki temu jego muzeum jest dużo lepiej dotowane, niż i n n e . " „Nie jesteśmy zbyt bogaci, ale przez dziewięć lat sprawo­ wania funkcji dyrektora tego muzeum, nigdy nie miałem kłopotów, korzystając z pełnej swobody. Przez tych dziewięć lat robiliśmy, co chcieliśmy; robiliśmy wystawy bardzo krytyczne, publikowaliśmy teksty, w których posuwaliśmy się bardzo daleko, analizując na przykład nasze stosunki z władzami politycznymi. Stanowi to dowód dojrzałości ze strony władz Neuchatel." Po trzecie, metoda Hainarda nie jest sposobem na ożywienie muzeum, etnograficznego lub innego. W przeciwieństwie do muzeografti „atrakcyjnych" różnego typu, metoda ta nie ogranicza się do powierzchownych zmian scenograficznych mających na celu przyciągnięcie większej ilości widzów i do­ starczenie im rozrywki. U jej podstaw leży radykalna zmiana stosunku muzealnika do samego siebie, do przedmiotu, do instytucji muzealnej i dowidza. Przedmiot-świadek, przedmiot-pamiątka, przedmiot mó­ wiący sam za siebie staje się teraz, w rękach twórcy wystawy, pozbawionym samodzielnego znaczenia elementem, który na­ bierze dowolnego, zamierzonego sensu dopiero w wybranym kontekście. Muzealnik nie jest j u ż więc osobą wyłącznie gromadzącą, opisującą i udostępniającą widzom przedmioty do kontemp-' lacji. M a też patrzeć, obserwować, poszukiwać głębszych treści, analogii, znaczeń, analizować w sposób naukowy zjawiska,' a swoje spostrzeżenia wyrażać w wystawach-opowieściach. ' Samo muzeum przestaje być instytucją uprawiającą kult przeszłości w wąskim zakresie dziedziny, której jest podporząd­ kowane, na rzecz interdyscyplinarnego przedstawiania współ­ czesności i dyskretnego dydaktyzmu mającego na celu nie przekazanie konkretnej wiedzy, lecz uświadomienie i pobudze­ nie do refleksji. Natomiast widz, z konsumenta zmienia się w interlokutora i uczestnika, zdolnego do wysiłku intelektualnego, do czytania, do własnej interpretacji, a także do ewentualnej zmiany swojego światopoglądu. Uświadomienie sobie nowego statusu widza-odbiorcy przez muzealnika - nadawcę komunikatu, jest tak samo konieczne, jak samouświadomienie widza. Ono może jednak nastąpić dopiero jako rezultat działalności muzealnika. Czy wobec tego metoda Hainarda jest zjawiskiem jedno­ stkowym i niepowtarzalnym? 2 8 2 9 Wydaje mi się, że w obecnych warunkach jest i będzie to jeszcze przez dłuższy czas zjawisko jednostkowe. Niewielu bowiem muzealników łączy w sobie takie cechy, jak Hainard i jego współpracownicy, wyjątkowe jest również podejście władz Neuchatel, a przy dominującym jeszcze w dziedzinie muzealnej stanowisku konserwatywnym proponowane przez Hainarda zmiany są prawie niewyobrażalne. Niechęć do reform wymagających dużego nakładu pracy, ukrywana jest pod twierdzeniem, że nie mogą one iść w kierun­ ku elitarności, wymagania od widza wysiłku oraz w kierunku krytycyzmu i pesymizmu, bo widz ma ich dosyć na co dzień, a do muzeum nie przychodzi robić „rachunku sumienia", lecz dla odprężenia. Tego rodzaju hipotezy, nie podbudowane żadnymi doświad­ czeniami praktycznymi, a zakładające z góry niepowodzenie stanowią tarczę ochronną muzealników tradycyjnych, którzy jednak nie m o g ą się poszczycić sukcesem własnych metod. Sukces M E N dowodzi bezpodstawności tych hipotez. Wszystkie muzea, chcąc przetrwać, będą musiały z czasem poddać się przekształceniom. „Nie jest już możliwe zachowanie muzeów będących jednocześnie gettami kilku dzieł sztuki i rzadkich eksponatów i atrakcjami turystycznymi, pozostający­ mi na marginesie problemów współczesności. Muzeum może po raz kolejny pozbawić życia dziedzictwo kulturowe, nad którym ma pieczę, albo przyczynić się do ożywienia naszych k u l t u r . " Gdy proces przemian przybierze szerszy wymiar, metoda Hainarda, moim zdaniem, jeżeli nie w pełnej, to w zmodyfikowanej formie, znajdzie swoich naśladowców. Jej dodatkowa wartość polega bowiem na poszerzaniu pola zainte­ resowań nie tylko samego muzeum, ale i dziedziny, której ono podlega. W tym konkretnym przypadku jest to etnologia, ale to samo dotyczy historii naturalnej, historii, nawet archeologii i innych gałęzi nauk. " B o w i e m muzeum nie jest i nie może być instytucją zamkniętą. Zakorzenione w 'realności', otwarte dla publiczno­ ści, odpowiadające głównym aspiracjom 'nowoczesnego czło­ wieka', będące czynnikiem udziału jednostki w rozwoju ogółu, jest ono w stanie, jeśli akceptuje swoją przemianę, rozwijać się bez ograniczeń. Dla niektórych takie muzeum nie będzie j u ż muzeum: bezpodstawna obawa, bo lepiej zniknąć adaptując się niż zamykać się z dumnym nieprzejednaniem w najwspanialszym z mauzoleów." 32 3 3 PRZYPISY 30 31 1 Szersze opracowanie tego zagadnienia stanowi moja praca magis­ terska pt.: Nowatorska koncepcja wystawiennicza Jacquesa Hainarda realizowana w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel w Szwajcarii napisana w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW pod kierunkiem dr hab. Lecha Mroza. „Feuille d'avis de Neuchatel", Neuchatel 16.08.1983 Camboulives С , Livres d'or, perles de culture,„Musóes: collec­ tions publiques de France", nr 205: decembre 1994 Wszystkie cytaty, w moim tłumaczeniu, pochodzą z artykułów prasowych, złotych ksiąg i rozmów ze zwiedzającymi. Cameron D., Un point de vue: le musie considers comme systime de communication [...] (1968), [w]: Vagues, une anthologie de la nouvelle musiologie, red. A. Desvallees, Macon 1992 t. I , s. 263 Jeden z aspektów metonimii, to reprezentowanie całości przez część. W języku przedmiotowym pojedyncze eksponaty mają przed­ stawiać określoną rzeczywistość pozamuzealną w jej całokształcie. Wystawa jest pełnym znaczenia aktem separacji przedmiotów z real­ nego świata w celu jego odtworzenia, a w praktyce powstaje rzeczywis­ tość nierealna, utopijna. Patrz: Veron E., Lavasseur M., Ethnographie de l'exposition. Centre G. Pompidou, (Paris) 1983, s. 32 i Davallon J., Gestes de mise en exposition,[vj]: Claquemurer pour ainsi dire, tout I'univers, Centre G. Pompidou (Paris) 1986, s. 241-266 Cameron D., Problimes de langage en interpretation musiale ( W l ) , (w:) Vagues..., op. cit., t. I , s. 273 W zależności od sposobu zwracania się do publiczności komunika­ ty muzealne można podzielić na trzy rodzaje: - informujące - czyli takie, których autor występuje z pozycji posiadacza wiedzy, a odbiorca może ją przyjąć (lub nie), - nakazujące, których nadawca ma instytucjonalną władzę zmuszania odbiorcy do wykonania czegoś, a ten zobowiązany jest podporządkować si? temu (lub nie), -pośrednio nakazujące, przez które nadawca realizuje również cel jak yżej, ale pośrednio, dzięki takiemu uprzedniemu oddziaływaniu na odbiorcę (zauroczeniu go), że ten sam mu ową władzę przyznaje, atrz: Ciel, une expo! Approche de l'exposition scientifique, „Cahier Expo Media" 3, Centre G. Pompidou (Paris) 1987, s. 48-50 Patrz: Davallon J., Gestes de mise en exposition, [w]: Claquemuop. cit., Centre G. Pompidou (Paris) 1986, s. 249-253 Lehrer U., „Tages Anzeiger", Zurich 12.06.1992 и л owiecimski J., Ekspozycja muzealna jako utwór architektoniczno•Plastyczny, Kraków 1976, s. 111 Althaus P., Le musie ouvert, une expirience pilote (1971), (w:) 4ues..., op. cit., . I , s. 425 2 3 4 5 6 7 w v 13 Świecimski J., s. 114 Thevoz M., Esthitique et/ou anesthisie musiographique,[v/]: Objets pritextes, objets manipulis, Musće d'ethnographie Neuchatel 1984, s. 179 Postman N., Pour un ilargissement de la notion de musie (1989), w: Vagues, t. I I , s. 425 Objets pritextes, objets manipulis, Musće d'ethnographie Neucha­ tel 1984, s. 189 Thevoz M., op. cit., s. 167. Etymologią słowa „exposer" jest „exposer" równoznaczne z „mettre hors de" - burzyć, zmieniać. Hainard J., Pour une musiologie de la rupture, [w:] Nos monu­ ments d'art et d'histoire, „Musćes-Museologie", nr 3: Berne 1986, s. 273-278 " Nurt muzeologiczny rozwijający się we Francji od początku lat 80., którego głównym postulatem jest uczestnictwo muzeum w życiu miejscowej społeczności, zainteresowanie jej problemami i odzwier­ ciedlenie ich na interdyscyplinarnych wystawach. Patrz: Hainard J., Objets en dirive pour „Le Salon de l ethnograp­ hie", [w]: Le Salon de i'ethnographie, Musee d'ethnographie Neuchatel 1989, s. 25 Tamże, s. 29 „[...] le conservateur d'aujourd'hui ne garde plus seulement, il regarde". Claire J., Paradoxe sur le conservateur, Caen 1988, za: Hainard, Objets en dirive pour „Le Salon de l'ethnographie", [w:] op. cit. La diffirence, Texpo 2, Musee d'ethnographie Neuchatel 1995, s. 13 Vagues, t. I I , s. 26 Cameron D., Les parquets de marbre sont trop froids pour les petits pieds nus (1992), [w:] Vagues..., op. cit., t. I I , s. 54 Patrz Davallon J., Gestes de mise en exposition, [w:] op. cit., s. 247-248 Adotevi S., Le musie inversion de la vie (1971), [w:] Vagues..., op. cit., t. I , s. 123 Cameron D., Le musie: un tempie ou un forum (1971), w: Vagues, t. I, s. 91 Złota Księga, Marx 2000, 1995 Rebetez A., „Feuille d'avis de Neuchatel", 3/4. 01. 1987 Hugh P., „Voir", nr 63: octobre 1989 de Varine H., Le musie peut tuer ou ... faire vivre (1979), [w:] Vagues..., op. cit., t. I I , s. 73 de Varine H., Le musie au service de 1'homme et du diveloppement (1969), [w:] Vagues..., op. cit., t. I , s. 67 14 15 16 17 18 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 t 65 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db57c867ecc495409dce9b08b35d44cd.pdf e4ff23daec7b0c4b08b9a4387d9f7291 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5020 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia wizualna plotka - aspekt antropologiczny internet - aspekt etnograficzny celebryci portale plotkarskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4656 Title A name given to the resource Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.21-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jeran, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich A Agnieszka Jeran WYŻSZA SZKOŁA GOSPODARKI W BYDGOSZCZY Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich C elebryci, ich wizerunki i plotki na ich temat pozostają żywą i istotną częścią co­ dziennego życia. Plotki w każdej społeczności stanowią ważny obszar spajania jej struktury i kultury, stając się źródłem wzorów zachowań, przyczynkiem do dyskusji o normach i wartościach, rozrywką czy wreszcie tematem codziennej komu¬ nikacji. Osoby znane, dawniej bohaterowie, a współcześnie celebryci pozostają najis­ totniejszym obiektem plotek, a rozwój kultury wizualnej sprawia, że szczególnej wagi nabierają fotografie, które stają się przesłanką plotkowania. Specyficzny status foto­ grafów - papparazzich, tabloidów, a wraz z rozwojem Internetu portali WWW po¬ święconych wyłącznie plotkowaniu, nadaje obrazom celebrytów szczególnej wagi. Dla objęcia naukowym namysłem fotografii celebrytów i ich znaczenia dla spo¬ łeczności internautów, szczególne znaczenie ma interpretacja dyskursywna fotografii zamieszczonych w Internecie, przy czym niezwykle istotna okazuje się szansa na śle¬ dzenie owego dyskursu w sposób całkowicie niezakłócający jego dynamiki. Internet umożliwia prowadzenie najczystszej obserwacji ukrytej, ponieważ badacz uzyskuje dostęp do zarchiwizowanego, publicznego z zasady dyskursu. Dzięki zestawieniu in¬ terpretacji autorskiej i komentarzy możliwe jest prześledzenie sposobów odzwiercie¬ dlania się w wypowiedziach subiektywności odbioru. W odróżnieniu od fotografii re¬ klamowej, fotografie celebrytów nie trafiają do wybranej, zdefiniowanej jako doce¬ lowa, kategorii odbiorców. Odbiorcy bywają, co jest charakterystyczne dla Internetu, bardzo różni, ponadto pozostając anonimowymi wyrażają swoje opinie bez obaw o spo¬ łeczną ocenę czy stygmatyzację, są więc - co pokazują badania zachowań internau¬ tów - bardziej otwarci i spontaniczni. Same fotografie celebrytów, mniej lub bardziej sensacyjne plotki na ich temat czy wreszcie budowany wokół nich dyskurs, nie są no­ wym zjawiskiem, jednak internetowe serwisy plotkarskie dają unikalną możliwość śle­ dzenia dyskusji na żywo, zachęcają do wypowiedzi i jednocześnie archiwizująje. In¬ terpretacja dyskursywna fotografii celebrytów pozwala na prześledzenie dyskursu oraz określenie kierunków interpretacji i określenie stopnia, w jakim redakcyjny opis obrazu pełni funkcję zakotwiczenia. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 22 Dyskurs i interpretacja dyskursywna Samo pojęcie dyskursu okazuje się funkcjonować coraz częściej jako słowo-wytrych. Jak zauważa Grzymała-Kazłowska, można mówić o zwrocie ku dyskursowi, a związany jest on z „głębokimi przemianami społecznymi i wizją współczesnego spo­ łeczeństwa jako społeczeństwa zdominowanego przez praktyki komunikacyjne oraz z przekonaniem, że rzeczywistość jest konstruowana w procesach komunikacji" (Grzy­ mała-Kazłowska 2004: 13). Z jednej strony jest to wynik nasycenia życia społecz­ nego komunikacją masową, z drugiej zaś - przyjętej perspektywy ontologicznej, wedle której wszystko co czynią ludzie jest komunikacją - od procesów autorefleksyjnych przez zachowania w otoczeniu innych ludzi po procesy tworzenia norm i struktury spo¬ łecznej. W tym przesyceniu komunikacją dyskurs jest zarazem niejasny (jako pojęcie ogólne i nadużywane w potocznych wykorzystaniach) i jednocześnie precyzowany w ujęciach naukowych. W socjologii często ujmuje się dyskurs jako nie tylko wymia¬ nę komunikatów, ale i wzajemne oddziaływanie i negocjowanie tak znaczeń w bieżą¬ cym procesie komunikacyjnym, jak i całej społecznej rzeczywistości. Wynika to z fak¬ tu nieustannego uzasadniania i przetwarzania przekonań czy inaczej wiedzy potocz¬ nej, a w ujęciu Trutkowskiego „społecznych reprezentacji", które włączone są tak głęboko w proces społecznej komunikacji, że z jednej strony określają zakres dostępnych nam wzorów interpretacyjnych, a z drugiej strony - kon­ stytuują rzeczywistość, w której żyjemy. Odbieramy świat przez pryzmat uzgodnio­ nych definicji zjawisk, a zjawiska nowe i nieznane staramy się włączyć w istniejący, przyswojony i bezpieczny system podzielanych kategorii. (Trutkowski 2004: 43) Procesy prowadzące do owych uzgodnień (i ewentualnych zmian) określić można najogólniej mianem dyskursu. Byłby zatem dyskurs czymś szerszym niż dialogiem z niezbędnymi dla przeprowadzenia analizy sekwencjami wypowiedzi - jak chce go ujmować ściśle rozumiana analiza dyskursu. Dyskurs jest zatem działaniem społecznym lub procesem komunikacyjnym two¬ rzenia i stabilizowania podzielanej wiedzy, owych społecznych reprezentacji, ważna jest więc bardziej jego funkcja, niż dialogowy charakter. Jednak istotny pozostaje waż¬ ny postulat metodologiczny analizy dyskursu - procesy uzgadniania znacznie efek¬ tywniej jest obserwować „w toku", miarę jak się dokonują i to najlepiej w warunkach naturalnych, niż odtwarzać w wywiadzie ich przebieg odwołując się do pamięci res¬ pondentów (por. Grzymała-Kazłowska 2004). Można oczywiście proces ten wywołać, można też śledzić sam jego efekt - treść uzgodnionych interpretacji, kształt wiedzy po¬ tocznej, niemniej kluczowy pozostaje naturalny przebieg procesu. Naturalność sytuacji ma znaczenie przede wszystkim dlatego, że ,,konstrukcja dys¬ kursu w równym stopniu uzależniona jest od treści i znaczenia komunikatów wypo¬ wiadanych przez tworzących go aktorów, jak i od pozostałych cech kontekstu sytua¬ cyjnego" (Trutkowski 2004: 45), a więc istotne dla dyskursu okazuje się wszystko, co definiuje jego kontekst. Sytuacja badania otwiera zaś inny kontekst, niż różne natu¬ ralne okoliczności procesów komunikacyjnych. Kontekst ten jednak należy każdo¬ razowo uściślić i jasno zdefiniować, dookreślić, ponieważ trudno przecenić jego zna¬ czenie dla przebiegu procesu. Jednym z istotniejszych szerokich kontekstów i jednocześnie ważnym obszarem uzgadniania elementów wiedzy potocznej, może ważniejszym obecnie niż uzgadnianie znaczeń słów, jest współczesne nasycenie obrazami. Tym trudniejszy to proces, że ob- �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 23 razy są w większości polisemiczne, często bardziej niż słowa. Jak zauważa Schnettler: Chociaż jest kwestą sporną, jak dawno temu miała miejsce „rewolucja wizualna" to można zauważyć, że wizualizacje zdobywają w naszej współczesnej kulturze coraz więk­ sze znaczenie. Uwidacznia się to nie tylko w mediach rozrywkowych, jak film, telewizja, książki obrazkowe czy czasopisma ilustrowane; przede wszystkim nowe, wspomagane komputerowo formy komunikacyjne wywołały prawdziwą powódź wizualizacyjną. (Schnettler 2008: 117) Wszechobecność obrazów nie służy zatem tylko rozrywce. Wydaje się, że doko­ nuje się pewien powrót do ikoniczności. Od wynalezienia druku i powszechnej alfabetyzacji, zmysłem wzroku człowieka zawładnęło pismo - ze swoją linearnością nieruchomością i tylko częściową otwartością na interpretację (por. Vandendorpe 2008). Jednak obrazy odzyskują swój udział w organizowaniu i przekazywaniu wie¬ dzy o świecie. Coraz częściej poszczególne subdyscypliny nauk społecznych okreś¬ lają siebie i swój przedmiot badań poprzez wizualność - czy będzie to socjologia wizualna, antropologia obrazu czy visual culture studies. Jednak same obrazy bez ich odczytań to za mało. Jak zauważają Frąckowiak i Rogowski bez badania tego, co odbiorcy robią z obrazami, nie może ona [socjologia wizualna - AJ] odpowiedzieć na wiele ważnych dla niej pytań. Nie bardzo możemy pytać na przyk­ ład o strategie komunikacyjne, w które wplecione są obrazy, ani o ich „kariery" (określe­ nie Grady'ego), które pozwoliłyby określić ich społeczne (kulturowe) znaczenie. (Frąckowiak, Rogowski 2009: 133) Badanie tych procesów bywa określane mianem socjologii wiedzy wizualnej, która zajmuje się pytaniami, jak doświadczenia, wiedza, umiejętności i zdolności są wy¬ tarzane i dystrybuowane nie tylko za pośrednictwem języka i słów, ale także przez wi¬ zualne formy wyrazu i przedstawiania. Przy tym w centrum uwagi znajdują się tu formy wizualne, pojmowane nie jako statycznie nieruchome struktury lub stałe znaki, ale raczej jako per formatywne, wzajemnie powiązane ze sobą, skontekstualizowane [i do pewnego stopnia efemeryczne] zjawiska społecznych interakcji, przy pomocy których wytwarzana, przetwarzana i asymilowana jest wiedza. (Schnettler 2008: 116) Dlatego też należy i w stosunku do obrazów, a więc obszaru wizualnego rzeczywis¬ tości, zastosować kategorię dyskursu. Sztompka chociażby analizując sposoby inter¬ pretowania fotografii obok interpretacji hermeneutycznej, semiologicznej i strukturalistycznej wymienia także interpretację dyskursywną. W jego ujęciu dyskurs wizu¬ alny to „złożony proces negocjacyjny, w którym artykułują się znaczenia obrazów" (Sztompka 2005: 92). Interpretacja dyskursywna sięga poza sam obraz i wymaga uwz¬ ględnienia z jednej strony charakterystyki odbiorców obrazu, z drugiej zaś kontek¬ stu, w jakim obraz się pojawia i w związku z tym jest interpretowany. Inaczej mó¬ wiąc - można w interpretacji dyskursywnej ograniczyć się do tych dwóch obszarów czyli określenia potencjalnych, zdefiniowanych przez nadawcę odbiorców (i ewen¬ tualnie odbiorców faktycznych) oraz do określenia kontekstu w jakim obraz wystę¬ puje - ram albo reżimu odbioru, czyli instytucji, w ramach których obraz jest wytwa¬ rzany, przekazywany i pokazywany (inną ramę określa muzeum, inną gazeta, jesz¬ cze inną - telewizja i poszczególne gatunki programów). Jednak można spróbować pójść o krok dalej i prześledzić rzeczywisty przebieg in¬ terpretacji obrazu, a więc dyskursu wokół niego. Możliwe i osiągalne są dwie ścieżki �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 24 - jedna prowadzi poprzez metody wywiadu i może być pogłębionym wywiadem z wykorzystaniem obrazu (indywidualnym lub grupowym) (por. Konecki 2005), druga - poprzez obserwację. Ogromnym minusem pierwszej jest fakt wywoływania przez badacza procesów interpretacji. W większości przypadków to badacz decyduje 0 zestawie obrazów do interpretacji, choć czasem to badany może „przynieść" obrazy własne, samemu je wybrać. Jakkolwiek by nie było - wywiad wykorzystujący obrazy 1 w zamierzeniu odkrywający ich znaczenie dla odbiorcy, a więc interpretację, jest sy¬ tuacją sztuczną, wywołaną przez badacza. W przeciwieństwie do tego obserwacja może być uwolniona od takiego charakteru - możliwe jest bowiem prześledzenie spon¬ tanicznych procesów interpretacyjnych toczących się w wymianie komunikatów, a więc w dyskursie pomiędzy interpretującymi, pomiędzy odbiorcami, z których każ¬ dy ma prawo do własnego odczytania obrazu, ale z których każdym kieruje jedno¬ cześnie dążenie do uprawomocnienia swojego odczytania poprzez jego uzgodnienie z innymi i uzyskanie w ten sposób społecznej aprobaty dla dokonanego odczytania. Zgodnie z postulatem naturalności to właśnie taki naturalny, niepodlegający wpły¬ wowi badacza proces uzgadniania znaczenia obrazów miałby najwięcej wspólnego z założeniami metodologicznymi analizy dyskursu. Patrząc na to ze strony odbiorcy komunikatu wizualnego lub tekstowo-wizualnego, można uznać, że jak to zauważył Eco „temu, kto odbiera obraz pozostała resztka wol­ ności: wolności odczytania go w inny sposób" (Eco 1998: 160), ale ta wolność ogra¬ niczona jest procesami społecznej akceptacji. Skrajne interpretacje nie znajdują apro¬ baty, nie są wspierane i włączane w społecznie dostępny zasób wiedzy potocznej. Na tym polega w ujęciu interakcjonistycznym każde uzgadnianie znaczeń, a za jego narzę¬ dzie uznać można właśnie dyskurs. Śledzenie go w naturalnym, nie modyfikowanym przez badacza środowisku możliwe jest właściwie wyłącznie dzięki obserwacji. W odniesieniu do metody proponowana i wykorzystana zostanie zatem obser¬ wacja. Jednak jej przeprowadzenie wymaga ustalenia ram dla samego przebiegu dyskursu. Są one niezbędne dla każdej analizy komunikacji, ponieważ nieodmien¬ nie istotne pozostaje określenie jaka forma procesów komunikacyjnych podlega ba¬ daniu, kim są uczestnicy komunikacji, jakie istnieją narzucone instytucjonalne ramy czy też reżim dyskursu. Zgodnie z takim schematem przeprowadzono także pre¬ zentowane badanie - przedstawienie jego wyników wymaga wskazania pewnych ogólniejszych ustaleń, a więc: - cech audytorium - odbiorców obrazów, - kontekstów instytucjonalnych, - poziomów dyskursu - grup rozmówców zaangażowanych w dyskurs. Zaproponowane i przeprowadzone badanie wymaga jasnego zdefiniowania po¬ szczególnych elementów kontekstu. Ponieważ, jak wskazywano, najbardziej uzasad¬ nioną metodą będzie obserwacja, zdecydowano się wykorzystać unikalną właściwość Internetu jako obszaru badań - można w nim śledzić niewywołane, a więc naturalne, spontaniczne zachowania ludzi nie będąc przy tym widzialnym. Badacz ma zatem możliwość zrealizowania prawdziwej obserwacji niejawnej, a jeśli chce całkowicie wyeliminować potencjalny własny wpływ na sytuację - może posłużyć się jako za¬ pisem obserwacji zarchiwizowanym zapisem historycznego (tj. już zakończonego) procesu komunikacyjnego. W odniesieniu do naturalnych procesów komunikacyj¬ nych w „realnym" (niecyfrowym) świecie bardzo rzadko badacz uzyskuje taką szansę - właściwie wyłącznie w odniesieniu do debaty emitowanej poprzez media masowe i do korespondencji. Obszarem obserwacji w przeprowadzonym badaniu będzie więc �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 25 w najszerszym ujęciu Internet, jako obserwowana rzeczywistość. Dalsze uszcze¬ gółowienia sformułować można następująco: - w odniesieniu do cech odbiorców i jednocześnie nadawców komunikatów - ba¬ danymi są Internauci, a więc użytkownicy Internetu - w ujęciu szczegółowym - po¬ dejmujący aktywność komunikacyjną w wybranym portalu plotkarskim poprzez system komentarzy; - konteksty instytucjonalne współtworzą: plotkowanie, celebryci, wizualność i sys­ temy komentarzy (jako badana forma prowadzenia dyskursu); - poziomy dyskursu sprowadzić można do dwóch: pomiędzy autorami plotkarskiej wiadomości i czytelnikami (aktywnymi na tyle, by wiadomość skomentować) oraz po¬ między samymi forumowiczami - inne poziomy np. dyskusje przeniesione poza sys¬ tem komentarzy, „dialog wewnętrzny" czytelnika, debata redakcyjna nad fotografią i tekstem itp. pozostają poza obszarem badania jako zasadniczo nieuchwytne. Rozpoznanie, zdefiniowanie i uwzględnienie poszczególnych elementów pozwoli na egzemplifikację procesu uzgadniania znaczenia fotografii, a wiec na pokazanie prze¬ biegu interpretacji dyskursywnej obrazów w nieco szerszym niż pierwotne ujęcie Sztompki. Dla Sztompki istotne było dotarcie do tego, co obraz znaczy dla odbiorców, w przeprowadzonym badaniu ważniejszy od konkluzji „co znaczy" jest obszar procesualny, przebiegu owych uzgodnień. Będzie to przy tym badanie o charakterze wy¬ rywkowym, istotniejsze w jego wypadku będą procedury badawcze niż sam efekt - koń¬ cowe konkluzje, nieosiągalne w tak pilotażowym badaniu. Audytorium - polscy internauci Zgodnie z wynikami Diagnozy Społecznej 2009 (Batorski 2009) polskiego in¬ ternautę można scharakteryzować przede wszystkim jako osobę młodą, dobrze wy¬ kształconą i pracującą. Rozpatrzenie charakterystyk użytkowników Internetu w Pol¬ sce pozwala bowiem stwierdzić, że 56 % internautów to osoby do 34. roku życia, „po¬ nad połowa internautów to osoby uczące się lub posiadające już wyższe wykształ¬ cenie" (Batorski 2009: 290) i w 57% - osoby pracujące - albo pracownicy albo przed­ siębiorcy. Wielkość zamieszkiwanej miejscowości czy płeć ma znacznie mniejsze zna¬ czenie. Jeśli zatem tak można opisać statystycznego internautę, to można sądzić, że Internet jest medium ludzi młodych, wykształconych i aktywnych zawodowo - co nie znaczy, że zupełnie nie korzystają z niego inne kategorie społeczne (przykładowo - osoby w wieku powyżej 60 lat stanowią 4% użytkowników). Jednak ten statystycz¬ ny, wynikający z badań portret internauty ma znaczenie nie tylko jako pewien osa¬ dzający rozważania, dotyczące jednej z aktywności internautów, element ramy roz¬ ważań. Ważne jest również to, że jeśli nie Internet jako taki (pozbawiony przecież pod¬ miotowości), to twórcy i sponsorzy poszczególnych portali opierając się na ogól¬ nych statystykach i szczegółowych danych o własnych użytkownikach, dostosowują do nich swój przekaz - zarówno pod względem formy, jak i treści. Skoro zatem inter¬ nauta postrzegany jest jako osoba młoda, to odpowiednim językiem, w dostosowa¬ nej formie i na dobrane do jego zainteresowań tematy przygotowuje się zawartość por¬ talu. W ten sposób statystyki w rodzaju przytoczonych współtworzą ramę interpre¬ tacji, są więc istotne dla analiz dyskursu wokół interpretacji. Drugi składnik charakteryzujący audytorium to cele korzystania z Internetu. Wśród celów ogólnych jednym z istotniejszych okazuje się rozrywka - jako pierwszy �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 26 i najważniejszy cel wskazuje j ą prawie 30% internautów, dla kolejnych 24% jest celem znajdującym się na drugim miejscu (spośród pięciu możliwych) (Batorski 2009: 305). Bardziej szczegółowe zestawienie sposobów korzystania z Internetu wykorzystywane w Diagnozie Społecznej nie pozwala jednoznacznie określić zasięgu czytania i komen¬ towania zawartości portali plotkarskich, a więc również scharakteryzować pod wzglę¬ dem społeczno-demograficznym ich użytkowników. Jednak w ramach celów korzys­ tania z Internetu wyszczególnionych przez badaczy w ramach Diagnozy Internetu od­ naleźć można aktywność określonąjako „informacja o innych osobach" - z pewnoś¬ cią plotkowanie nie stanowi jedynego przejawu tej aktywności, jednak w jej zakres wchodzi. Przytoczone badanie realizowane było poprzez Internet, metodą samodoboru i w efekcie wyniki nie są reprezentatywne ani dla ogółu Polaków, ani dla polskich internautów. Jak piszą sami autorzy „proces rekrutacji do badania został tak skon¬ struowany, aby jak najskuteczniej wychwycić osoby, które z Internetu korzystają bar­ dzo intensywnie, po kilka godzin dziennie" (Krejtz, Nowak 2009: 15). Jednak wyniki dla tej szczególnej, zbadanej i bardzo różnorodnej grupy można do pewnego stopnia traktować ilustracyjnie. Owo szukanie informacji o innych osobach zajmuje w rankin¬ gu zestawiającym poszczególne aktywności okolice 10. miejsca (w zależności od gru­ py wiekowej - od 9. do 11.), wśród liczącego trzydzieści elementów zestawienia. Samo „komentowanie na blogach i forach", które nie do końca odpowiada komentowaniu wiadomości w serwisach plotkarskich zajmuje miejsce 7. wśród wskazań bardzo mło¬ dych użytkowników (w wieku do 19 lat), zaś okolice miejsca 20. dla starszych, jest to więc mniej popularna aktywności, choć również istotna (Krejtz 2009: 61). Potwier¬ dzałoby to wskazaną wcześniej charakterystykę internautów i dostosowanie wielu ser¬ wisów do takiego właśnie bardzo młodego audytorium. Ramy instytucjonalne - plotkowanie o celebrytach Pojęcie plotki jest niezwykle pojemne. Na poziomie potocznym - dosyć dobrze rozpoznawane, choć już znacznie rzadziej definiowane, na poziomie naukowym - nieco zapoznane, choć co jakiś czas powracające, szczególnie w ujęciach psychologicznych. Rozpatrując plotki warto zwrócić uwagę na ich społeczne funkcje oraz na rodzaje (por. Thiele-Dohrmann 1980). Przede wszystkim, w odniesieniu do celebrytów największe znaczenie okazuje się mieć plotka instrumentalna (Matusewicz 1998: 406). Plotka taka jest świadomie sto­ sowanym narzędziem - czasem dyskredytacji, coraz częściej promocji. W ramach dzia­ łań marketingowych wyróżnia się nawet marketing szeptany, posługujący się jako głów¬ nym kanałem promowania produktu lub marki drogą osobistego informowania. W od¬ niesieniu do celebrytów plotka ma taką właśnie promującą funkcję - ma utrzymywać zainteresowanie postacią - albo dzięki jej „barwności", nonkonformizmowi w pub¬ licznych obszarach życia (np. na występach, premierach, inauguracjach), albo dzięki wkraczaniu mediów w sferę prywatną, poza publiczną fasadę, a najczęściej - dzięki łączeniu obu tych obszarów. Plotki mogą zatem dotyczyć tego, co gwiazda porabia w domu, kiedy publiczność jej nie widzi (choć właśnie widzi), jak wystąpiła na pokazie nowego filmu, kto jej towarzyszył i jak jedno ma się do drugiego. Tematem plotki mo¬ że być niemal wszystko, zaś jej celem jest przede wszystkim utrzymanie zaintereso¬ wania postacią - która jako rasowy celebryta nie jest znana (głównie, a już na pewno nie wyłącznie) dlatego, że jest wyjątkowa pod jakimkolwiek względem (talentu, sta¬ tusu itp.), ale dlatego, że jest znana - zgodnie z definicją rozpropagowaną przez Godzica, że celebryci są „znani z tego, że są znani" (Godzic 2007). �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 27 Natomiast rozpatrując liczne społeczne funkcje plotki, w odniesieniu do plotek o celebrytach wskazać można między innymi jej więziotwórczy i poznawczy oraz ludyczny charakter (por. Jeran 2008: 272). Plotka to bowiem akt komunikacji - prze­ kazywanie plotek pozwala na stwierdzenie istnienia łączności komunikacyjnej w gru­ pie, pozwala poszczególne łącza potwierdzić, odświeżyć, utrzymać. Między innymi dzięki plotkowaniu istnieje sieć niezobowiązującej, niezadaniowej komunikacji w ob¬ rębie grupy czy szerzej - wspólnoty. Ale plotkowanie tworzy także wspólnotę poz¬ nawczą. Samo w sobie stanowi przykład dyskursu uzgadniania znaczeń. Plotkowa¬ nie sprawia, że pewne elementy wiedzy potocznej są podzielane i potwierdzane, po¬ dobnie jak aprobata dla obowiązujących norm (najczęściej wyrażana poprzez wspól¬ ną dezaprobatę dla złamania normy). Jednak wydaje się, że w odniesieniu do plotek o celebrytach należy wskazać jeszcze jedną funkcję - ludyczną. Opowiadanie plotek sprawia przyjemność, pozwala na uświadomienie sobie cudzej infantylności, braku ogłady czy po prostu pecha. Taką samą przyjemność sprawia czytanie plotek, a to ono okazuje się szczególnie ważne w sytuacji, w której plotki są przekazem wykorzys¬ tującym kanały komunikacji masowej. Nie można wówczas rozpoznać tworzącej się wspólnoty - plotka od centralnie zlokalizowanego nadawcy trafia do wielu odbior¬ ców (zgodnie z modelem komunikacji masowej), czasem po drodze przechodzi przez pośredni poziom liderów opinii. Jednak jeśli można wówczas mówić o podzielaniu czegokolwiek, to raczej właśnie wiedzy na określone tematy i sposobów definiowa¬ nia oraz oceniania rzeczywistości (czy te buty rzeczywiście nie pasują do tej su¬ kienki? Ile taka sukienka kosztuje? A przede wszystkim - kto ma obowiązek za¬ kładając sukienkę spodziewać się jej wnikliwej oceny). Spośród różnych kanałów upowszechniania plotek, dla plotek o celebrytach naj¬ istotniejszym okazują się media masowe, tym bardziej, że w ich obrębie istnieją ty¬ tuły z definicji poświęcone plotkowaniu - są to czasopisma (i tabloidy i luksusowe magazyny), programy telewizyjne (typu kto, co i gdzie - zrobił) i wreszcie - portale internetowe. Te ostatnie zasługują na uwagę jako z jednej strony najmłodsze (jak i sam Internet jest najmłodszym z mediów integrującym media wcześniejsze), z drugiej - najbardziej zróżnicowane. W samym polskojęzycznym obszarze Internetu wska¬ zać można kilkadziesiąt plotkarskich serwisów - mogą mieć wąski zakres tema¬ tyczny (np. tylko sportowy), mogą być znacznie szersze tematycznie, mogą mieć formę przekazu odgórnego (redakcja zamieszcza plotkę, dodaje zdjęcia itp. - całość funkcjonuje jak elektroniczna wersja plotkarskiej gazety), mogą opierać się na prze¬ kazie oddolnym, tj. na zgłaszanych przez czytelników wiadomościach - wyszuka¬ nych w innych miejscach lub samodzielnie wygenerowanych (kogo sławnego wi¬ działem dziś na zakupach). Istnieje także schemat czasowy - tutaj główna strona i naj¬ ważniejsza plotka zmieniają się w określonym rytmie (np. co 3 godziny) (szerzej: Jeran 2009: 334-335). Istotną różnicę pomiędzy plotkarskami programami telewi¬ zyjnym czy prasą stanowi sprzężenie zwrotne. Technologia związana ze stronami WWW sprawia, że czytelnicy stają się podmiotami aktywnymi, sami mogą włączyć się w proces komunikowania, który przestaje mieć tak klasycznie masowy charak¬ ter. Włączenie to może być bardzo różne - od przekazania linku innym po własną wypowiedź w postaci komentarza do plotki lub do wcześniejszych wypowiedzi in¬ nych czytelników. Dodatkowo hiperszybkość dostępu, nie tylko pierwotnej publi¬ kacji plotki, ale jej powielania i „przekazywania dalej" oraz multimedialność, której tylko częściowo dorównuje telewizja (a prasa wcale) sprawiają, że Internet jak żadne inne medium dostosowany jest do plotkowania. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 28 Jednak kluczowa dla obserwacji uzgadniania znaczeń - interpretacji dyskursywnej obrazów (fotografii) - pozostaje wspomniana możliwość i rzeczywiste funkcjo¬ nowanie sprzężenia zwrotnego. To ono umożliwi zaproponowaną obserwację. Nim jednak wszystkie wątki współtworzące ramę kontekstu analizowanego dyskursu zo¬ staną złożone w jedno, należy scharakteryzować sam system komentarzy. Fora a komentarze - systemy prowadzenia dyskusji w Internecie Formy dwustronnej komunikacji zapośredniczonej przez komputer i realizowa¬ nej przede wszystkim poprzez Internet jako sieć sieci, są bardzo różne. Jedno z kryte¬ riów odnosi się do wykorzystywanego sposobu komunikowania i pozwala odróżnić komunikację pisemną od innych form (np. videomail, telefonia internetowa), inne wskazuje na zbieżność w czasie komunikatów z obu stron procesu - można wów¬ czas mówić o komunikacji synchronicznej i asynchronicznej. Zawsze będzie to oczy¬ wiście komunikacja pośrednia, w której nie ma wymogu dzielenia tego samego fi¬ zycznego miejsca przez rozmówców - choć może to być to samo miejsce wirtualne. Synchroniczna komunikacja wymaga względnie niezakłóconej i bieżącej wymiany komunikatów - jest to zatem komunikacja, dla której bazowym schematem jest roz¬ mowa. W przeciwieństwie do niej komunikacja asynchroniczna nie wymaga wspól¬ nego czasu, realizuje się z (możliwym) opóźnieniem reakcji zwrotnej - jest to zatem schemat raczej korespondencji listowej. Przykładem pierwszej są wszelkiego ro¬ dzaju czaty i komunikatory internetowe, przykładem drugiej - fora i poczta elek¬ troniczna. Przy obu rodzajach przytoczone przykłady pozwalają na wskazanie jeszcze jednej kategorii różnicującej - komunikator i poczta to sposoby komuniko¬ wania się z wybraną, ograniczona i zdefiniowaną grupą odbiorców. Trzeba znać czyjś nick, numer lub adres, by się z nim skontaktować - czy to w czasie rzeczywistym, czy też asynchronicznie. Jednak czat czy forum nie stawiają takiego wymogu - trze¬ ba (i to wystarczy) znajdować się w tym samym wirtualnym miejscu - określonym jako pokój w przypadku czatu albo zdefiniowanym przez wątek forum - aby podjąć komunikację. Jest to zatem komunikacja o charakterze raczej publicznym czy quasipublicznym niż prywatnym. Systemy komentarzy, umożliwiające czytelnikom dopisanie dowolnych uwag do przeczytanego tekstu lub obejrzanego zdjęcia, tylko częściowo wpisują się w po¬ wyższe podziały. Z pewnością są komunikacją asynchroniczną i quasipubliczną, jed¬ nak brakuje w nich charakterystycznych dla forum cech dialogiczności i wątkowości. Na forum bowiem każdy zamieszczony wpis to wypowiedź „w której autor ustosun¬ kowuje się do danego wątku tematycznego. To wymusza pewną formę następujących po sobie postów (wypowiedzi) - dyskusję na zadany w tytule temat."(Stawiska 2006: 243) W efekcie struktura aktywnego forum ma postać „drzewa" z kolejnym zagłębie¬ niami i podpoziomami - gałęzie odpowiadają podtematom i zogniskowanym wokół nich rozmowom podgrupy uczestników forum. Systemy komentarzy nie do końca realizują ten schemat. Wprawdzie komentowa¬ ną wiadomość można uznać za temat przewodni dyskusji, jednak struktura komen¬ tarzy nie dopuszcza tworzenia poddyskusji - komentarze pojawiają się w kolejności zgłaszania, uporządkowane zwykle jeden pod drugim, elementy dyskusji występują tylko w sytuacji, w której w danym komentarzu autor wprost (najczęściej przez cy¬ towanie) przywołuje wypowiedź, do której się odnosi. Zdarza się, że takie cytowa¬ nie osiąga kilka poziomów, ale jest to dosyć specyficzna forma dialogu. Inną zaobser¬ wowaną formą dialogiczności jest odwoływanie się do osoby autora wypowiedzi, �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 29 do której ktoś się odnosi („X napisał, a ja na to...") jednak ze względu na fakt, że ogromna część komentatorów pisze swoje komentarze jako po prostu „gość" - jest to forma utrudniona. W obserwowanych systemach komentarzy na portalach plot­ karskich obu form możliwej dialogiczności jest jednak niewiele, w efekcie „ko­ mentarze niezwykle rzadko stanowią typowy dialog pomiędzy internautami" (Bąk 2009: 345). Także pilnowanie zachowania zgodności z tematem, a więc wątkowość i podział na podtematy w systemach komentarzy praktycznie nie istnieją. Jedynym wątkiem - tematem jest komentowany tekst/fotografia. Od strony technicznej sys¬ tem nie dopuszcza generowania podwątków. Od strony zaś praktyki - ponieważ sys¬ temy komentarzy, w przeciwieństwie do większości forów, nie są moderowane, nie ma także osoby, która czuwałaby nad utrzymaniem się wypowiedzi w ramach wątku - dygresje czy argumentacja ad personam i komentowanie cudzej, wcześniejszej wy¬ powiedzi, a nie wiadomości, są więc nieuniknione. Sprzyja temu zresztą anonimo¬ wość autorów komentarzy, ponieważ w większości przypadków nie jest zachowana nawet wirtualna tożsamość związana z wykorzystywaniem tego samego nicku, zaś poczucie bezpieczeństwa związane z anonimowością sprzyja ekstremizmowi w wy¬ powiedziach (por. zjawisko trollingu na forach - Kamińska 2008). Inną różnicą pomiędzy systemem komentarzy a forum jest długość życia - poszcze¬ gólne wątki na forach mogą trwać miesiącami lub nawet latami, w miarę jak zmie¬ niają się forumowicze, dochodzą kolejne osoby i zachodzą nowe, związane z ana¬ lizowanym problemem, wydarzenia. Komentarze dopisywane są znacznie krócej - w większości przypadków dany zestaw komentarzy nie znika, jednak jest „żywy" tj. dopisywane są do niego kolejne tylko tak długo, jak długo wiadomość jest faktycz¬ nym „newsem". W przypadku serwisów o schemacie czasowym - z definicji tyle, ile wynosi odstęp pomiędzy kolejnymi wiadomościami, w serwisach o innym ryt¬ mie - z pewnością nieco dłużej. Wizualność a komentarz - narzucanie interpretacji Wiadomość w serwisie plotkarskim (co wynika z multimedialności) jest zwykle połączeniem obrazu - fotografii i tekstu. Pierwszym tekstem, zanim pojawią się ko¬ mentarze, jest redakcyjne odczytanie, opis który w różnym stopniu odnosi się do przed¬ stawionej na fotografii osoby, jej wyglądu czy sytuacji, w której zrobiono zdjęcie. W odniesieniu do fotografii prasowej Garncarek analizowała znaczenie podpisów pod nimi, niezależnie od tekstu artykułu i zauważyła, że podpis umieszczony przy zdję¬ ciu często jest tym, co warunkuje czy wręcz narzuca interpretację (Garncarek 2004: 70). Można mówić o funkcji związania, zakotwiczenia, jaka pełni podpis wobec ob¬ razu - to Barthesowskie pojęcie oznacza wskazanie przez podpis jednego z możli¬ wych odczytań obrazu - „mając do dyspozycji wiele znaczeń i interpretacji, odbior¬ ca najczęściej wybiera jedne z nich, a pozostałe lekceważy" (Garncarek 2004: 70). To właśnie jeden z kluczy do uchwycenia procesów interpretacji dyskursywnej. Re¬ dakcja definiuje punkt wyjścia swoim odczytaniem, zakorzenionym w kontekście plotkowania o celebrytach, a więc starającym się realizować demaskatorską i ludyczną funkcję plotkowania. Krytykuje lub chwali uchwycony moment życia pub¬ licznego lub prywatnego celebryty - wygląd, zachowanie, towarzystwo. To wyz¬ nacza pierwsze odczytanie. Śledzenie procesów interpretacyjnych może więc od¬ nosić się do relacji pomiędzy owym narzucanym z pozycji władzy (redakcji) od¬ czytaniem a zgodą lub niezgodą na nie ze strony autorów komentarzy - tych spośród odbiorców, którzy zdecydowali się zabrać głos. Podpis pod zdjęciem prasowym �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 30 często narzuca jedną, gotową i roszczącą sobie prawo do bycia jedyną prawdziwą, interpretację. Redakcyjne odczytanie fotografii stanowiącej pretekst lub sedno plotki czasem jest równie bezwzględne, choć często łagodzone w postaci redakcyjnego pytania typu „jak to oceniacie?", „plus czy minus?", co ma prowokować do komen­ towania. Bez względu na formę, jakieś odczytanie zostaje zdefiniowane przez re­ dakcję - wyraża się w wyborze zdjęcia i sposobie skierowania na nie uwagi. Trzeba przy tym pamiętać, że często to właśnie ukierunkowanie jest kluczowe - tę samą fo­ tografię celebryty uczestniczącego w jakimś wydarzeniu (typu otwarcie galerii albo premiera filmowa) można wykorzystać jako pretekst o wywołania tematu owego wydarzenia (Jakie było? Znaczące? Udane?), obecności danej osoby na tym wyda­ rzeniu (Czy jej wypadało tam być? Czy do niej pasuje owo uczestnictwo?), jej to­ warzystwa w danym momencie (Czy to partner? Ktoś nowy? Albo - dlaczego jest sam/sama?) i wyglądu (Czy ta sukienka dobrze leży? Czy właściwie dobrane dodatki - do siebie nawzajem i do okazji?) i z wielu innych. Z opisami na serwisach plot¬ karskich nie jest zatem wprawdzie aż tak, że zamykają dyskusję (jak podpisy pod fotografiami prasowymi), ale z pewnością nadają jej kierunek. Jeśli zatem, jak zauważyła Bąk „Komentarze zamieszczane przez forumowiczów w Internecie stanowią niewywołany materiał badawczy, powstający naturalnie bez udziału badacza" (Bąk 2009: 345) co pozwala traktować je jako materiał dla obser­ wacji, to wskazać można dwa obszary możliwego do śledzenia dyskursu. Pierwszy dotyczy relacji pomiędzy odczytaniami forumowiczów a odczytaniem redakcji w oso¬ bie autora wiadomości funkcjonującej jako podpis fotografii. Można zaobserwować albo przyjmowanie interpretacji redakcyjnej albo jej odrzucanie, czasem ignorowa¬ nie. Drugi obszar to sfera dyskusji pomiędzy samymi autorami komentarzy. Ich uwa­ gi, czasem splecione w rozmowę, pozwalają uchwycić procesy negocjowania znaczeń pomiędzy dysponującymi taką samą władzą komentatorami. Jest to wprawdzie w więk¬ szym stopniu system publicznie dostępnych, „zawieszonych" ogłoszeń o odczyta¬ niach niż dialog, jednak sięgnięcie po szerszy niż ściśle sekwencyjny i dialogowy sposób rozumienia dyskursu, dopuszcza i taką formą. W tych dwóch „negocjacjach znaczeń" - jednej z równością, drugiej z nierównością władzy, dokonuje się inter¬ pretacja. Do ostatecznych wniosków, konkluzji, nigdy oczywiście nie dochodzi, dys¬ kurs nie zostaje zakończony, raczej urywa się, gdy gaśnie zainteresowanie, ale jako proces istnieje. Jest przy tym procesem naturalnym, określonym w ramach obej¬ mujących rzeczywistość Internetu, plotkowanie i systemy komentarzy na portalach plotkarskich oraz nie podlegającym wpływowi badacza, który sięga po niego jako po zapis obserwacji procesów komunikacyjnych i w ten sposób uzyskuje możliwość prześledzenia procesów interpretacji dyskursywnej fotografii celebrytów. Inne sys¬ temy komentarzy nadają się do takiej analizy równie dobrze, choć należy uwzględ¬ nić odmienny kontekst samego procesu. W celu egzemplifikacji możliwych ustaleń przedstawić warto kilka tropów analizy - nie jest ich celem wskazanie konkluzji, a raczej otwarcie ścieżki i uświadomienie możliwości. Jakościowy charakter badania nie pozwala zresztą na szersze, bardziej za¬ awansowane i poprawne metodologicznie uogólnienia. Przykładowe analizy Analizie poddano trzy odmienne przekazy, dobierając je dla celów ilustracyjnych, nie zaś wedle zasad doboru losowego. Wszystkie dotyczą udziału celebrytek w wyda¬ rzeniach istotnych dla branży, w ramach której funkcjonują lub próbują funkcjonować. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 31 Kwestie praw autorskich do zdjęć i opisów nie pozwalają na ich zacytowanie, dlatego poszczególne postaci i sytuacje oznaczono kodami. Sytuacja A to udział piosenkarki A w branżowej imprezie związanej z przyznawaniem nagród za twórczość. Sytuacja B to pokaz odzieży zaprojektowanej przez aktorkę B i jej występ jako projektantki w tradycyjnym wyjściu na zakończenie. Sytuacja C jest zbliżona do A, ponownie jest to piosenkarka i jej udział w imprezie czasopisma muzycznego przyznającego nagrody. Na tych przykładach wskazane zostaną rozpoznawalne schematy procesu uzgadniania znaczeń. Materiał pochodzi z jednego ze starszych polskich portali plotkarskich - z Pu¬ delka, zebrany został w październiku 2009. Każdej wiadomości towarzyszą zdjęcia - czasem są to różne ujęcia tej samej postaci, czasem - powiększenia jednego z ujęć, zastosowane dla podkreślenia którejś z ocen zawartych w wiadomości. Sytuacja A: stylizacja piosenkarki A zostaje skomentowana jako przyciągająca uwagę, ale nie zachwycająca autora wiadomości (członka redakcji), ponadto wska¬ zuje on podobieństwo zastosowanych elementów (sukienki, tatuażu, fryzury) do stylu innej, bardziej znanej piosenkarki. Zaproponowana przez autora wiadomości interpretacja umożliwia więc wyrażenie własnej opinii czytelników w przynajmniej dwóch kierunkach: ogólnej oceny wyglądu oraz owego podobieństwa. Autorzy ko¬ mentarzy wykorzystują oba - oceniają, w większości wyrażając pochwałę dla krea¬ cji oraz odnoszą się do podobieństwa, widząc w nim przejaw typowego zachowania celebrytów, w którym nie ma niczego nagannego. Dominuje zatem wśród komen¬ tarzy interpretacja częściowo opozycyjna wobec redakcyjnej, jednak zasadnicze wąt¬ ki z narzucanej z pozycji władzy interpretacji zostają podtrzymane. Co istotne, dia¬ log toczy się właściwie wyłącznie pomiędzy komentatorami a redakcją, brak dialogu w obrębie komentarzy. Sytuacja B: pokaz odzieży zaprojektowanej przez aktorkę B zostaje zakwalifi¬ kowany przez redakcję do kategorii usilnej autopromocji. Ten wątek nie jest jednak rozbudowany, bardziej autorów zajmuje wygląd B na pokazie - zostaje on zinter¬ pretowany jako fatalny, wręcz nieprzystający do jej młodego wieku. W ten sposób re¬ dakcja wskazuje pole interpretacji - tym razem już nie ubiór celebrytki B, nie sam udział w wydarzeniu, nawet nie to, czy odzież w której projektowaniu brała udział jest interesująca. Obszar dla interpretacji to jej wygląd (zdrowy czy nie, czy wyglą­ da na zmęczoną życiem?), zaś narzucona przez redakcję ocena ma negatywny wy¬ dźwięk. Reakcje komentatorów na wiadomość są zróżnicowane. Wyróżnić można interpretację zgodną, opozycyjną i poboczną. W ramach interpretacji zgodniej za¬ obserwować można wypowiedzi potwierdzające ocenę redakcji - że B wygląda na osobę o 20 lat starszą, że jej wygląd przyrównać można do postaci zdegenerowanej trybem życia (ściślej - piciem). W ramach interpretacji opozycyjnej wyróżnić można wypowiedzi z dwóch zakresów. Pierwsze wyrażają opozycyjną ocenę (czyli - jeśli śliczna, przedtem miała inny kolor na włosach i dlatego wyglądała inaczej), drugie - odwołują się do szerszego kontekstu i usprawiedliwiają (wygląda źle, bo każdy tak wygląda bez makijażu; ma prawo wyglądać jak chce). Jeden i drugi typ interpreta¬ cji opozycyjnej odnosi się do narzuconej interpretacji redakcji - dyskutuje ż nią i ją odrzuca, tworzy więc inną interpretację przedstawionego obrazu. Zdaniem autorów komentarzy opozycyjnych zaprezentowany na obrazach wygląd B nie jest niczym złym i nie wynika z jej złego stanu, jak chce to widzieć redakcja. W tym dyskursie pojawia się także interpretacja poboczna - jednego z komentatorów zainspirował jeden z obraz, na którym B ujęta jest w szerszym planie, wraz z towarzyszącą jej osobą, z otoczenia na fotografii i informacji w wiadomości można sądzić, że jest to jedna z prezentujących odzież modelek. Wspomniany komentarz nie dotyczy postaci �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 32 B, ale ocenia ową towarzyszącą osobę, jest to więc interpretacja pozostająca całko­ wicie poza ramami zasugerowanymi przez wiadomość redakcyjną. Sytuacja C: piosenkarka pozująca do zdjęcia przed imprezą zorganizowaną przez magazyn muzyczny. Zdaniem autora wiadomości wygląd C określić można jako wpadkę - nie pasuje on do dotychczasowego wizerunku, poza tym oceniony jest jako nietrafiony i nieestetyczny. Autor wyszczególnia elementy stroju, które jego zdaniem dyskwalifikują ten konkretny zestaw. W tym przypadku wśród komentarzy można rozpoznać nie tylko dialog z autorami wiadomości, ale i z wcześniejszymi komenta¬ torami, realizowany poprzez wspomniane cytowanie wcześniejszej wypowiedzi i od¬ niesienie do niej. Obecne są wskazane trzy tropy interpretacyjne: poparcie dla inter­ pretacji redakcyjnej (oceny zgodne, a więc - faktycznie wygląda okropnie, śmiesz­ nie, padła ofiarą zapatrzenia w modę), opozycyjne (wygląda nieźle, to jest najmod­ niejsza sukienka) i wreszcie poboczne (wyrażające generalną niechęć do C, nieza­ leżnie od wyglądu w danej chwili). Część komentarzy odnosi się do siebie nawzajem - pojawiają się dyskusje o tym, co powinna C poprawić w swojej kreacji, o pocho¬ dzeniu sukienki (kto i dla jakiej firmy j ą zaprojektował) i wreszcie reakcje na wy¬ rażoną przez jednego z komentatorów jednoznaczną erotyczną propozycję wobec C. W sytuacji C w ramach systemu komentarzy rozpoznać można elementy rzeczy¬ wistego dialogu, nie tylko dyskurs interpretacyjny. Podsumowanie Zaprezentowana krótka analiza wybranych dyskursów wokół plotek o celebrytach (w tym przypadku ze skupieniem się na wyglądzie, choć w każdej z tych wia¬ domości zawarte są bardziej ogólne sugestie - np. czy ktoś kto tak wygląda nie prowadzi może niezdrowego, niebezpiecznego życia?) pozwala na wskazanie, zilu­ strowanie i potwierdzenie pewnych wyróżnionych tropów. Przede wszystkim uś¬ wiadamia, że proces negocjowania interpretacji, a więc interpretacja dyskursywna, toczą się nieustannie - co znaczy dany obraz dla odbiorcy, jak się to znaczenie sta¬ bilizuje, w jaki sposób zabiegi nadawcy przyczyniają się do zakotwiczenia interpre¬ tacji i czy są skuteczne? To tylko przykładowe kwestie. Wiadomości zamieszczane wokół obrazów celebrytów na portalach plotkarskich jednoznacznie pełną funkcję podpisów pod zdjęciami. Są bardziej rozbudowane niż te obecne w prasie, jednak ich funkcja pozostaje taka sama. Każde z wykorzystanych ilustracyjnie zdjęć można na wiele sposobów odczytywać, każde z nich jest bowiem polisemiczne. Autor wiado¬ mości, występujący z pozycji władzy (jako członek redakcji serwisu) narzuca, jeśli nie jedną interpretację, to przynajmniej jej kierunek. Autorzy komentarzy wchodzą z nim w dyskurs - swoimi wypowiedziami mogą najpierw potwierdzić kierunek in¬ terpretacji i jej treść potwierdzić lub odrzucić (zatem ocenę redakcji poprzeć lub za¬ negować), ale mogą też sam kierunek zanegować, wykorzystać w pełni ostatnie pole swojej wolności i zobaczyć w obrazie coś zupełnie innego, niż chciał zasugerować autor wiadomości. Te trzy obszary splatają się w konkretnych zestawach komenta¬ rzy i pozwalają na rozpoznanie, opis i interpretację rzeczywistych, naturalnych pro¬ cesów uzgadniania znaczeń. Poszczególne komentarze uzyskują bowiem w procesie komentowania wsparcie lub nie, a więc aprobatę dla interpretacji lub jej brak. Obok funkcji ludycznej, możliwości zabawienia się cudzym (celebryty) kosztem i uzyska¬ nia wsparcia dla tej rozrywki dzięki obecności innych zaangażowanych, plotkowa¬ nie i przede wszystkim komentowanie plotek, okazuje się być jednym z elementów procesu negocjowania znaczeń obrazów. Jego obserwacja pozwala na uchwycenie �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 33 tego procesu „na żywo", choć sama metodologia i jej obszar obarczone są obciążeniem związanym z anonimowością komentatorów (nie można prześledzić wypowiedzi jed­ nej osoby), niedostępnością całego dyskursu poza zapisem komentarzy (tego, że ktoś poza zapisanymi komentarzami dyskutuje o danej wiadomości i obrazie) i wreszcie wycinkowością całej internetowej rzeczywistości, nie będącej prostym odwzorowa¬ niem świata realnego. Zachodzące procesy są z pewnością ekwiwalentne, jednak za­ angażowane postaci już nie - co wynika z faktu, że nie wszyscy Polacy są inter­ nautami, a w szczególności - nie wszyscy internauci czytają i komentują wiadomości z serwisów plotkarskich. Z tego też względu zaprezentowany materiał i jego analiza miały przede wszystkim wskazać metodę i zilustrować możliwe wyniki, nie zaś po¬ zwolić na rozstrzygające konkluzje. Literatura: Batorski D., Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych, [w:] Diag­ noza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków. Raport, red. J. Czapiński, T. Panek, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009, s. 281-309. Bąk P., Związki celebrytów w zwierciadle komentarzy for(um)owiczów - przypa¬ dek Dody i Majdana, [w:] (Roz)czarowanie? Miłość i związki uczuciowe we współczesnym społeczeństwie, red. W. Muszyński,Wydawnictwo Adam Mar­ szałek, Toruń 2009, s. 344-352. Eco U., Semiologia życia codziennego, PIW, Warszawa 1998. Frąckowiak M., Rogowski Ł., W poszukiwaniu polskiej socjologii wizualnej, Kul­ tura i Społeczeństwo, R. L I I I , nr 1, 2009, s. 123-151. Garncarek M.,Werbalne versus wizualne: od współwystępowania do hybrydyzacji, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 4, 2004, s.65-84. Godzic W., Znani z tego, że są znani. Celebryci w kulturze tabloidów, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007. Grzymała-Kazłowska A., Socjologicznie zorientowana analiza dyskursu na tle współczes­ nych badań nad dyskursem, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 1, 2004, s. 13-34. Jeran A., Plotka zawsze realna (i zawsze wirtualna) - o różnicach i podobieństwach w plotkowaniu w świecie realnym i wirtualnym, [w:] Komunikacja społeczna w świecie wirtualnym, red. M . Wawrzak-Chodaczek, Wydawnictwo Adam Mar¬ szałek, Toruń 2008, s. 267-279. Związki celebrytów w zwierciadle plotek - Doda i Majdan w polskich serwisach plotkarskich, [w:] (Roz)czarowanie? Miłość i związki uczuciowe we współczes¬ nym społeczeństwie, red. W. Muszyński, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 329-343. Kamińska M . , Flaming i trolling - kulturotwórcza rola konfliktu we wspólnocie wirtualnej, [w:] Komunikacja społeczna w świecie wirtualnym, red. M . Wawrzak-Chodaczek, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 280-296. Konecki K.T. Wizualne wyobrażenia. Główne strategie badawcze w socjologii wi­ zualnej a metodologia teorii ugruntowanej, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. I , z. 1, 2005, s. 42-63. Krejtz K., Cypriańska M . , Dlaczego korzystamy z Internetu? Determinanty psy- �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 34 chologiczne i społeczne, [w:] Diagnoza Internetu 2009, red. K. Krejtz, Wydaw­ nictwa Naukowe i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 58-86. Krejtz K., Nowak A., Znaczenie Internetu dla funkcjonowania jednostki w społe­ czeństwie informacyjnym, [w:] Diagnoza Internetu 2009, red. K. Krejtz, Wydaw­ nictwa Naukowe i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 7-16. Matusewicz Cz., Plotka, [w:] Encyklopedia psychologii, red. W. Szewczyk, Wy­ dawnictwo Fundacji Innowacja, Warszawa 1998, s.400-410. Olechnicki K., Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003. Schnettler B., W stronę socjologii wiedzy wizualnej, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. IV, z. 3, 2008, s. 116-132. Stawiska N., Rzeczywista nierzeczywistość. Czaty, blogi, fora internetowe - nowa przestrzeń komunikacji społecznej, [w:] e-kultura, e-nauka, e-społeczeństwo, Oficyna Wydawnicza Arboretum, red. B. Płonka-Syroka, M . Staszczak, Wrocław 2008, s. 239-250. Sztompka P., Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Wydawnic¬ two Naukowe PWN, Warszawa 2005. Thiele-Dohrmann K., Psychologia plotki, PIW, Warszawa 1980. Trutkowski C., Wybór czy konieczność - o potrzebie wykorzystania analizy dyskursu w socjologii, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 1, 2004, s. 35-50. Vandendorpe Ch., Od papirusu do hipertekstu. Esej o przemianach tekstu i lektury, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/501ea196ae73bc842b5f19cd79cce1fd.pdf 456347174575321f31a40bf888bdc3e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5179 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4804 Title A name given to the resource Konsumenckie potyczki o "laur semiotyczny" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 JOANNA JESSA Instytut Kultury i Komunikowania Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa KONSUMENCKIE POTYCZKI O „LAUR SEMIOTYCZNY" Uczestnikom kultury popularnej i konsumentom często zarzuca się, że są jednostkami manipulowanymi, poddającymi się reklamie i wpływom wielkich koncernów. Obraz taki jest bardzo mocno utrwalony; powstał na samym począt­ ku badań nad kulturą popularną, które zainicjowane zostały jeszcze w pierwszej połowie X X wieku. Po latach równie krytyczne opinie dalej dominowały nad tymi, które dostrzegały potencjał semiotyczny członków popkultury. Obecnie także zauważyć można dwa takie nurty refleksji i to pomimo tego, że pojawienie się zaawansowanej, interaktywnej technologii zdecydowanie zmieniło oblicze kultury popularnej. W artykule tym chciałabym przedstawić niektóre z założeń badaczy, którzy, jak sądzę, bardzo mocno wpłynęli na to, że na uczestników kultury popularnej zaczęto patrzeć bardziej przychylnie, nie tylko jako na osoby sterowane przez zjednoczone siły korporacyjno-medialne, ale także jako na jednostki, które mają możliwość kreowania własnych znaczeń i obrony przez treściami im narzucany­ mi. Badacze, na których chciałabym zwrócić uwagę, to przede wszystkim John Fiske i Michel de Certeau. Populizm kulturowy Fiske jest kontynuatorem tradycji badań zapoczątkowanych w Centrum Współczesnych Studiów Kulturowych w Birmingham. Humaniści wywodzący się z tego ośrodka analizowali przede wszystkim te obszary kultury popularnej, które według nich można interpretować jako sfery oporu przeciwko dominującej ideologii. Nie zaskakuje więc, że większość wczesnych analiz dotyczyła brytyj¬ skich subkultur powstałych wśród młodzieży wywodzącej się z klasy robotniczej (Hebdige, 1979; Hall, Jefferson, eds., 1991). Fiske urósł do miana jednego z czołowych przedstawicieli „populizmu kul­ turowego" (cultural populism), czyli nurtu rehabilitującego kulturę popularną. Przedstawiając jego założenia, nie zamierzam spierać się o to, czy są one bardziej �Joanna Jessa 78 słuszne niż te o charakterze elitarystycznym. Moim celem jest tylko wskazanie pewnych interesujących tropów interpretacyjnych, które nadal są mało rozpo­ wszechnione w polskiej humanistyce. Perspektywa Fiskego była oczywiście bar­ dzo krytykowana. McGuigan stwierdził, że prezentowany przez niego „kultural­ ny populizm jest intelektualnym założeniem przyjętym przez niektórych badaczy kultury popularnej, głoszących, że symboliczne doświadczenia i praktyki zwy¬ kłych ludzi mają większe znaczenie analityczne i polityczne niż tzw. kultura wy¬ soka" (za: Strinati, 1998, s. 202) . Uważał, że taka optyka powoduje, iż zawęża się pole interpretacji oraz bezkrytycznie akceptuje poczynania członków kultury popularnej, którzy traktowani są jako „autorzy" tej kultury, a jej kształt wynika z ich zainteresowań, potrzeb, doświadczeń i wartości. 1 Tak rozumiane podejście populistyczne mogło powodować, że kultura popu­ larna była akceptowana bezkrytycznie. Jednak należy też docenić to, iż wpłynęło ono także na postrzeganie jej jako pewnego rodzaju (i do pewnego stopnia) „gło¬ su ludu". Z pewnością ta perspektywa była bardzo potrzebna dla zrównoważenia zdecydowanie negatywnych głosów, które dominowały w refleksji nad kulturą popularną. Rzekłabym, iż populizm kulturowy zawiera w sobie coś z podejścia antropologicznego, które jest nieoceniające i nieufne wobec wyroków ferowa­ nych przez tak zwaną kulturę wyższą, elitarną. Docenia ono i te wytwory kulturo¬ we, które powstają na najniższym poziomie codziennych interakcji międzyludz¬ kich, oraz dostrzega w nich próbę autonomicznego wyrażenia się uczestników tych interakcji. Oczywiście, trudno bezkrytycznie podtrzymywać tezę, iż kultura popularna, rozumiana jako wyraz zainteresowań i działań ludzi, nie podlega żad¬ nym wpływom. Są one znaczące, chociażby z tego względu, że każdy człowiek — i ten częściej korzystający z zasobów symbolicznych kultury popularnej, i ten częściej odwołujący się do kultury nazywanej czasami elitarną — ulega wpły¬ wom dyskursu, którego na co dzień się nie rozpoznaje, a któremu kształt nadają między innymi siły medialno-korporacyjne. Zatem prawda o kulturze popularnej mieści się pośrodku, a każda skrajna optyka jest błędna, choć żadnej zupełnie odrzucić nie należy. Takimi skrajnościami są zarówno elitaryzm — który pro¬ muje przeświadczenie, że publiczność to naiwniacy, którzy biernie poddają się wpływom ideologicznej kontroli i manipulacji, jak i populizm — według którego publiczność jest świadoma i potrafi korzystać z zasobów kultury popularnej dla własnych celów, treści tam zastane aktywnie przeinterpretowywać stosownie do potrzeb i w ten sposób stawiać opór o charakterze ideologicznym. Pamiętając o powyższych uwagach, można jednak przyznać, iż refleksja mię¬ dzy innymi Johna Fiskego przyczyniła się do rozpowszechnienia takiego podej¬ ścia do kultury popularnej, które podkreśla, że nie jest ona zupełnie bezkrytycz¬ nie (jak chcieliby elitaryści) i „ufnie" przyjmowana przez ludzi, ani też nie jest 1 Wojciech J. Burszta — autor tłumaczenia książki Strinatiego, z której pochodzi cytat — używa określenia „populizm kulturalny". Dla potrzeb tego tekstu przyjmuję lepiej, moim zdaniem, brzmiące sformułowanie „populizm kulturowy". �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 79 narzucana umysłom ludzkim przez siły ideologiczne. Fiske w swoich pracach (1987, 1991, 1995) podkreśla możliwości konsumenta, jego umiejętność uni­ kania i zmieniania znaczeń dominujących, przeciwstawiania się takim treściom oraz negocjowania sensów kulturowych. Każdy produkt popkulturowy może być interpretowany na wiele różnych sposobów, jest on bowiem polisemiczny (w jed¬ nym tekście kultury może zawierać się wiele znaczeń, dostrzeganych i interpreto¬ wanych przez odbiorcę). Ponadto treści te często mają charakter intertekstualny, a zatem wiążą kulturę wysoką i niską oraz tworzą sieć powiązań pomiędzy różny­ mi mediami i różnymi produktami kulturowymi. Dla Fiskego kultura popularna jest warta doceniania, choćby ze względu na fakt, że jest ona powszechna i jako taka odpowiada gustom ogromnej rzeszy ludzi, a tego, zdaniem autora, lekcewa¬ żyć nie można. Fiske odrzuca tym samym tezę Pierre'a Bourdieu o tym, iż kapitał ekonomiczny dominuje nad kulturowym; uważa on, że konsumenci mają władzę semiotyczną (choć nie zawsze wykorzystywaną) nad tekstami kulturowymi, są autorami nowych sensów (Fiske, 1987, s. 126; Goban-Klas, 2001, s.139). Tomasz Goban-Klas, który pokrótce referuje tezy Johna Fiske, nawiązując do owej władzy semiotycznej odbiorców kultury, podsumowuje je uwagami: Mimo takiej obrony kultury medialnej wiele dawnych zarzutów (...) pozostaje w mocy. Treści kultury popularnej są przecież często puste, dziecinne, ideologicz­ nie obciążone. Są tworzone przez wielkie korporacje dla zysku, a nie dla rozwija¬ nia życia duchowego ludzi, których traktuje się jako rynek konsumentów i odpo¬ wiednio się nimi manipuluje (2001, s.139). Na przykładzie tej wypowiedzi widać, jaką pułapką jest utożsamienie treści z odbiorem, tak jakby treść, która jest dziełem producenta, była skrojona idealnie na miarę odbiorcy i nie było potrzeby podkreślania różnicy. Oczywiście, taki jest zamiar „ideologów", pragnących przekonać odbiorców do swoich produktów, jednak to władza semiotyczna ludzi nad tekstami do nich kierowanymi umożliwia odrzucenie lub negocjowanie dominujących znaczeń. Należy wyraźnie rozróż¬ niać konsumpcjonizm, a zatem treści kreowane przez wielkie korporacje, którym zależy na czerpaniu jak największych zysków jak najmniejszym nakładem kosz¬ tów i sił, i kulturę konsumpcyjną, która wymyka się jednoznacznym, kreowanym przez te firmy treściom. Daleka jestem od idealizowania tych możliwości; nie uważam, aby istniało całkowite prawdopodobieństwo odrzucenia czy absolutne¬ go przedefiniowania tych treści, jednak dostrzegam szeroki obszar pośredni, na którym te dwie siły się ścierają z różnym dla obu stron powodzeniem. Taktyki versus strategie Dla potrzeb swojej koncepcji Fiske rozróżnił ekonomię finansową, związa¬ ną z wartością wymienną, i ekonomię kulturową, dotyczącą treści, upodobań, �Joanna Jessa 80 zbiorowych tożsamości. Przedmioty i treści kultury konsumpcyjnej poddawane są siłom pochodzącym od obu ekonomii, które wszak są ze sobą ściśle powią­ zane. Jednak treści w ramach ekonomii kulturowej nie cyrkulują w taki sposób, jak w ekonomii finansowej, gdzie przechodzą prosty cykl od produkcji do kon­ sumpcji i na niej kończą swoje istnienie. W ekonomii kulturowej treści mogą przechodzić nieskończoną ilość transformacji; mogą swobodnie cyrkulować bez jasnego wydzielenia etapu produkcji i konsumpcji. Istotne jest także to, że treści te powstają w trakcie codziennych interakcji (dlatego też są tak bardzo ulotne) i nie są wpisane w przedmiot, jak ma to miejsce w przypadku treści związanych z produkcją (Fiske, 1987, s. 311-316; 1991, s. 26-32) . Posiadając siłę tworzenia znaczeń kulturowych, konsumenci wpływają na ekonomię finansową, ponieważ „głosują nogami", to znaczy wybierają lub odrzucają pewne treści. Producentom trudno przewidzieć, co znajdzie tak oczekiwane uznanie konsumentów. Kapryśność konsumentów w tym względzie pokazują dość zaskakujące dane przywo¬ łane przez Fiskego, który podaje, że w Stanach Zjednoczonych aż 90%, a w Au­ stralii 80% nowych produktów nie udaje się utrzymać na rynku (Fiske, 1995, s. 13-14). 2 Sprzeciw konsumencki może mieć nawet charakter społeczno-ekonomiczny. Wówczas konsumenci odwołują się do idei solidarności społecznej i wywierają na rynek nacisk o charakterze ekonomicznym. Z tego typu przykładami mamy do czynienia w przypadku ruchu wywołanego przez słynny proces o McZniesławienie (w którym koncern McDonald's oskarżony był o nieetyczne postępowanie wobec klientów, pracowników, przyrody, a także zwierząt przeznaczonych do uboju), akcji bojkotowania produktów koncernu Nike (wobec praktyk wykorzy¬ stywania pracowników w krajach azjatyckich) albo faworyzowania tych produ¬ centów, którzy zwracają baczniejszą uwagę na ekologię (na tym czynniku swoją popularność zbudowała brytyjska firma kosmetyczna Body Shop, która reklamu¬ je się, że nie prowadzi testów kosmetycznych na zwierzętach, wspiera małych przedsiębiorców z różnych stron świata, którzy wytwarzają swoje towary według tradycyjnych technologii, broni praw człowieka, dba o równowagę przyrody oraz wpływa na harmonię psychofizyczną jednostki). W tym artykule chciałam się jednak skoncentrować tylko na semiotycznym sprzeciwie konsumenckim, o któ¬ rym też pisał Fiske — tego typu sprzeciw jest częściej praktykowany w codzien­ nym życiu; jest „prostszy" (bardziej spontaniczny) i nie wymaga od konsumenta świadomego zaangażowania o charakterze ideologicznym. 2 Producent stara się nadać produktom określone znaczenia, np. o charakterze prestiżowym, mło­ dzieżowym, seksualnym etc. Najprostszym sposobem „wpisania" tych znaczeń w przedmiot są slogany reklamowe, np. „Coca-cola to jest to", „Podaruj sobie odrobinę luksusu", „Jak pięknie być sobą". Kon¬ sumenci decydujący się na taki produkt mogą, ale nie muszą „wierzyć" w tę treść i posługiwać się nią jako semiotyczną charakterystyką produktu. Mogą nadawać mu nowe, subiektywne znaczenia, które nie będą zgodne z oczekiwaniami producenta. Co więcej, znaczenia te mogą powstawać w dowolnym momencie, nawet po zakończeniu się cyklu w ramach ekonomii finansowej, tj. po konsumpcji. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 81 Według Fiskego ekonomia kulturowa przeciwdziała unifikującym siłom eko­ nomii finansowej przede wszystkim w ten sposób, że występuje przeciwko niej z szeregiem taktyk, które autor zwie taktykami potocznymi (popular tactics ). To one wywierają na ekonomię finansową nieustanny nacisk i powodują, że jej siły muszą stale być na baczności i kreować nowe produkty oraz starać się do nich przekonywać konsumentów — a to wszystko dlatego, że produkty starsze są już zdezaktualizowane, konsumenci są do nich zniechęceni, gotowi są je odrzucić albo nauczyli się je omijać, a ich znaczenia negocjować. Starcia tych dwóch eko¬ nomii oczywiście nie należy idealizować, jest to bowiem stracie słabego z silnym. Właśnie dlatego członkowie kultury konsumpcyjnej uciekają się do „semiotycznej partyzantki", czyli do wspomnianych taktyk (Fiske 1991, s. 32). 3 Podział na strategie, będące udziałem silniejszego, i taktyki, stosowane przez stronę słabszą, zaczerpnął Fiske od Michela de Certeau (1984). Zgodnie ze sło¬ wami tego francuskiego badacza, strategie to narzędzia wykorzystywane przez tę sferę, którą nazwałam konsumpcjonizmem. Inaczej mówiąc, korzystają z nich ci, którzy są silniejsi, których władza ma charakter scentralizowany, uporządkowany, zorganizowany, którzy mogą swoje definicje próbować „narzucać", upowszechniać swój dyskurs jako obowiązujący (taką władzą, o różnym charakterze, dysponują np. korporacje, instytucje edukacyjne, naukowe, państwo). Tworzenie tego typu defini¬ cji ma charakter scentralizowany, ekspansywny, zracjonalizowany, spektakularny, a nawet, jak mówi autor, zgiełkliwy. Strategie, mające charakter scentralizowany, mają dla swoich przedsięwzięć wyznaczone własne miejsce (należące do danego porządku) i z niego płyną przykazania dotyczące tego, jak ma wyglądać to, co znaj¬ duje się „na zewnątrz". Innymi słowy, strategie mają charakter panoptyczny i służą do utrzymywania kontroli nad „zewnętrznością" przez porządkowanie, oddziały¬ wanie, włączanie w swoją strefę wpływów oraz widzenie, które pozwala z jednej strony na przewidywanie przyszłych poczynań „przeciwnika", a z drugiej strony na projektowanie swoich przyszłych działań. Centralizacja strategicznej wiedzy umożliwia także przekształcenie przestrzeni nieznanej w rozpoznaną, „przeczyta¬ ną", a tak uzyskana wiedza jest warunkiem wstępnym przyszłego symbolicznego zwycięstwa (de Certeau, 1984, s. xix, 31, 35-36) . 4 Taktyki natomiast są stosowane przez tych, którzy nie posiadają siły, a więc wobec dominującego systemu pozostają nieuprzywilejowani. Ich próby wywie3 Tłumaczenie użytego przez Fiskego określenia popular tactics jako taktyk potocznych przyjęłam za Storeyem (2003, s. 32). Ten wątek przypomina rozważania Zygmunta Baumana o wysiłkach nowoczesnego państwa w mapowaniu tych przestrzeni, nad którymi miało się zamiar przejąć kontrolę. Autor pisze: „czytelność przestrzeni i jej przejrzystość stały się jedną z głównych stawek w walce nowoczesnego państwa o su­ werenność władzy" (Bauman, 2000, s. 39). Bauman twierdzi, iż „niewidzialni" obywatele rodzących się państw stanowili zagrożenie swoją nieprzewidywalnością, mówiąc inaczej — byli nieczytelni dla syste­ mu. W innym miejscu pisze, a można uważać to za pewnego rodzaju wskazówkę w rozważaniach nad kulturą konsumpcyjną i konsumpcjonizmem, że „największą władzę mają te jednostki, które potrafią stać się źródłem niepewności dla innych jednostek. Manipulowanie niepewnością stanowi kwintesencję zmagań o władzę i ich główną stawkę" (Bauman, 2000, s. 42). 4 �82 Joanna Jessa rania wpływu na otaczającą rzeczywistość mają charakter rozproszony. Nie sta­ nowią rzeczywistej opozycji wobec systemu, ponieważ nie są zorganizowaną siłą posiadającą ośrodek swego działania. Z tego też powodu nie mogą stworzyć dla systemu przeciwwagi, która mogłaby stanowić dla niego wyraźne, dostrzegalne zagrożenie. De Certeau pisze, iż stosujący takie taktyki pozostają w rozprosze¬ niu, a działania ich są fragmentaryczne i dlatego nie jest w ich mocy, a nawet nie jest ich zamiarem przejęcie przestrzeni silnego. Słabi nie tworzą jakiegoś wrogiego obozu, z którym można by się rozprawić. Z tego też powodu słabych nie można trzymać na dystans — są bowiem cały czas wewnątrz systemu, który chce ich podporządkować. Ich sytuacja jest ambiwalentna, ponieważ z jednej stro­ ny poruszają się w strefie należącej do silnego, a więc w jego polu widzialności, ale też udaje im się umknąć panoptycznej sile „wszechobecnego" oka, którego słaboś¬ cią jest właśnie owa widzialność (można j ą przezwyciężyć za pomocą sprytnych taktyk) (de Certeau, 1984, s. xix, 36-37). Tym konsumentom, którzy są zarazem aktywnymi twórcami kultury konsumpcyjnej, udaje się uciec z pola widoczności, wcale go nie opuszczając. Taktycy nie mają możliwości opracowania generalnej strategii i dostrzeżenia prze­ ciwnika w całości, z jakiegoś miejsca (...). Działania ich są pojedyncze; jak uderze­ nie po uderzeniu. Korzystają z „okazji", i od nich są zależne, nie mają przecież bazy, gdzie można by złożyć łupy, okopać się na pozycji i planować dalsze ofensywy. Cokolwiek wygrają, nie mogą tego utrzymać. Daje to taktykom z pewnością mobil­ ność, lecz jest to mobilność, która musi korzystać z szansy w tej samej chwili, kiedy jest ona oferowana, musi oceniać możliwości w mgnieniu oka, wówczas, kiedy te się pojawiają (de Certeau, 1984, s. 37). De Certeau mówi, że taktyki to inny sposób produkcji znaczeń, które w zamie¬ rzeniu producenta miałyby być odczytywane zgodnie z „instrukcją obsługi", tak się jednak nie dzieje, ponieważ każdy akt odczytania jakiegokolwiek tekstu jest jednocześnie aktem produkcji. Już zwyczajna lektura jest właśnie taką produkcją. Jest to akt, który można uznawać za bierny i „voyerystyczny", jednak w istocie następuje tu cicha produkcja znaczeń znanych tylko temu, kto czyta. De Certeau twierdzi, że oto znaczenia czytelnika wślizgują się na miejsce znaczeń, które po¬ zostawił tam autor dla — wydawałoby się zwyczajnego — „odebrania" przez in¬ nych. Taki typ postępowania zauważalny jest w szeregu zachowań z kręgu kultury konsumpcyjnej. Zresztą sam de Certeau o nich wspomina. Tego rodzaju „produk¬ cja znaczeń" następuje na przykład podczas wynajmowania mieszkania — nowy lokator we wnętrzu należącym do najemcy przestawia jego meble, przemalowuje ściany, zawiesza i rozstawia dekoracyjne drobiazgi, a zatem produkuje własne tre¬ ści, częściowo ze swoich, a częściowo z obcych elementów. Przeprowadza proces produkcji znaczeń, czyli, w tym wypadku, proces zamieszkiwania. Podobnie rzecz się ma w przypadku gotowania. Idąc do sklepu, zaopatrujemy się w szereg pro¬ duktów, które dostępne są także innym ludziom. Teoretycznie więc tego samego dnia z danej placówki handlowej wychodzi wielu ludzi, którzy w siatkach wyno- �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 83 szą podobne produkty żywnościowe. Jednak to, co z tych produktów przyrządzają w domach, różni się od siebie zdecydowanie — następuje zatem i w takim przypad¬ ku aktywny i wyjątkowy dla danego podmiotu, proces produkcji znaczeń z treści ogólnie dostępnych, będących częścią systemu. Można by poczynić zastrzeżenie, że zawsze w danym regionie czy kraju istnieją jakieś wzory żywieniowe, powta¬ rzający się zestaw podobnych dań, typowych dla danego obszaru. Istnieją jednak drobne elementy, znane tylko autorom przepisów i osobom gotującym, które różni¬ cują pozornie takie same dania. Nie bez powodu w domowych kajetach z kulinar¬ nymi zapiskami istnieją osobne, wyróżniające nazwy dla — wydawałoby się — ty­ powych potraw (dajmy na to „sernik a la Irenka"). Można te praktyki przyrównać do aktu mowy, który po pierwsze — jest użyciem języka jako pewnego systemu, ale po drugie — jest także dokonaną na nim operacją. Analogicznie, wykorzystanie elementów konsumpcjonizmu, indywidualne ich skonfigurowanie, oraz, co może nawet ważniejsze, nadanie im subiektywnej wartości symbolicznej, jest twórczą operacją wykonaną na tym systemie, która mimo że całkowicie od niego nie odbie¬ ga, nie jest z nim tożsamą (de Certeau, 1984, s. xxi, 33). Wszelkie zwycięstwa odnoszone przez słabszego, posługującego się taktyka­ mi, mają charakter krótkotrwały, ulotny. Zorganizowane siły przeciwnika potrafią szybko swoim stratom zaradzić, a nawet wykorzystać dla własnych celów wytwory „taktyczne" (na tej zasadzie doskonałym produktem stały się style pierwotnie zro¬ dzone w sferach nieuprzywilejowanych, np. styl punkowy albo hippie). Zdobyte¬ go pola nie można utrzymać, gdyż wszelkie straty zostają skwapliwie nadrobione. Czas w tej „wojnie symbolicznej" jest ważnym czynnikiem, ponieważ wszystko — patrząc głównie z perspektywy słabszego — dzieje się tu błyskawicznie i nic nie jest stabilne. Skuteczność taktyk zależy od szybkości decyzji, które muszą być podejmowane w mgnieniu oka, bowiem dla osiągnięcia krótkotrwałych sukcesów wykorzystywane są nagłe „sploty okoliczności", niespodziewane wcześniej „moż¬ liwości". Charakter tego, co powstaje na skutek takiej decyzji jest — jak twierdzi de Certeau — heterogeniczny, ponieważ słabi dzięki taktykom potrafią sprytnie wiązać ze sobą rzeczy dotąd sobie obce. Tworzą nową jakość z dotychczas odle¬ głych sobie elementów, kreują nieznane wcześniej formy. Taktyki wykorzystywane w tym celu raczej nie stają się jakąś nową, stałą formą szerokiego dyskursu, lecz są jednokrotne i powstają na mocy jednorazowej decyzji (tamże, s. xix). Na przy¬ kład taką taktyką była chwilowa moda wśród młodych ludzi na — jak mawiano — „oldschoolowe" (czyli starego typu) rzeczy, pochodzące ze sklepów z odzieżą używaną lub zapomnianych pawlaczy. Wiele z nich miało logo firmy Adidas, ale takie, którego koncern wówczas już nie stosował. Adidas wykorzystał tę, godzącą w interesy firmy fanaberię swoich klientów i wypuścił na rynek linię produktów nawiązujących do dawnej stylistyki . De Certeau uważa, iż u podłoża tego rodzaju 5 5 Adidas do niedawna stosował tylko zmodernizowane logo przedstawiające trzy paski jeden nad dru­ gim: szerszy u podstawy, najwęższy najwyżej. Koncern powrócił jednak do swojego starego logo, opatru­ jąc nim kolekcję nawiązującą stylistyką do odzieży sprzed lat. To logo przypomina trójdzielny listek. �Joanna Jessa 84 działań taktycznych stoi typ mądrości metis, a zatem takiej, która opiera się na sprycie, przebiegłości, umiejętności wykorzystania fortelu. Konsument w tym naciskającym na niego systemie musi „jakoś sobie radzić". Samotnie nie jest on w stanie powstrzymać naporu sił, które na niego działają, tym niemniej wewnątrz właśnie tego systemu „daje sobie radę", a taktyki przychodzą mu tu z pomocą (de Certeau, 1984, s. xix) . Metaforę semiotycznej wojny partyzanckiej zastosował w swoich książkach także Fiske (odwołał się tym samym do tez de Certeau). Zwraca on uwagę na umiejętność sprytnego przystosowania, którą muszą wykazać się zdominowani wobec narzuconego im systemu. Taktyki, które stosują każdego dnia, wahają się od spokojnej adaptacji, przez manipulację, aż po oszustwo i błazeństwo. Takie sposoby podejścia do rzeczywistości mają uczynić j ą znośną dla tych, którzy są w tym systemie poszkodowani albo tak się czują. Jest to tym bardziej koniecz¬ ne, że w dzisiejszym społeczeństwie, jak twierdzi Fiske, a trudno się z nim nie zgodzić, każdy jest konsumentem, a rzeczy, które się wybiera oraz podejmowa¬ ne działania, komunikują innym, jaką jesteśmy osobą. Każdy akt konsumpcji ma znaczenie semiotyczne, żaden nie jest neutralny znaczeniowo (Fiske, 1991, s. 34). Większość ludzi zdaje sobie z tego sprawę, jednak nie każdy ma możliwość kontrolować te znaczenia. Ci, którzy są w systemie konsumentami nieuprzywilejowanymi, mogą się uciekać do wybiegów, o których wspomniał Fiske. W ten sposób dokonują tym bardziej natężonej produkcji znaczeń, bowiem akt konsumpcji jest jednocześnie aktem produkcji o charakterze symbolicznym. Fiske zwraca uwagę na to, że z chwilą sprzedaży wyczerpuje się rola przedmiotu w ekonomii finan¬ sowej, ale zaczyna się jego rola w ekonomii kulturowej. W tym wymiarze dany przedmiot (działanie) może przechodzić nieskończoną ilość modyfikacji znaczeń, w zależności od potrzeb i umiejętności interpretacyjnych podmiotów, których to dotyczy. Dodać należy, że tego rodzaju kreatywność nie jest zarezerwowana dla osób zamożnych; nieraz ci mniej uprzywilejowani wykazują się większą pomysło¬ wością w zabieganiu o znaczenia, które są dla nich istotne (Fiske, 1991, s. 32-36). 6 Taktyki — sztuka „bycia pomiędzy" Fiske podkreśla, że „sztuka" kultury popularnej, to sztuka „bycia pomiędzy". Przejawia się ona tym, iż ludzie tworzą (produkują) swoje znaczenia, posługując się przedmiotami wytworzonymi przez innych i wykorzystując, modyfikując albo wręcz porzucając znaczenia im wówczas nadane. W związku z tym, użycie jakie6 Umberto Eco w Semiologii życia codziennego (1999, s. 157-167) podejmuje wątek bardzo po­ dobny do de Certeau, tyle że on, przedstawiając swoją koncepcję partyzantki semiologicznej, zwraca uwagę na to, iż jej działania są zwrócone przeciwko znaczeniom upowszechnianym przede wszystkim przez środki masowego przekazu (de Certeau nie wskazuje tak jednoznacznie na jednego „winowajcę", a opisuje raczej charakter takiego centrum, tym niemniej jego opis może dotyczyć także mediów). �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 85 gokolwiek przedmiotu jest równoznaczne z byciem pomiędzy „ich" znaczeniem (znaczeniem nadanym przez producentów poszukujących określonego odbiorcy — „targetu" — dla danego wytworu i w tym celu obdarzających produkt określo¬ nym, ich zdaniem optymalnym, sensem symbolicznym) a „naszym" znaczeniem nadanym podczas aktu konsumpcji, czyli użycia danego produktu. Odwołując się do wcześniej przywołanych przykładów de Certeau, można powiedzieć, że ana¬ logiczna sfera pośrednia rodzi się pomiędzy językiem a tym, co chcemy wyrazić, albo pomiędzy produktami, które znajdujemy w sklepach, a naszym posiłkiem, który z nich powstaje. Jest to „sztuka bycia pomiędzy", ponieważ użycie powo¬ duje zlanie się sfer produkcji i konsumpcji — znaczenia mieszają się ze sobą i zwykle nie sposób ich oddzielić. Tak jest na przykład w przypadku znaczeń wiążących się z modą, gdzie istnieją jakieś trendy wykreowane przez rynek, ale kontekst ich odbioru jest subiektywny dla danej jednostki, która te systemowe znaczenia indywidualnie przedefiniowuje (Fiske, 1991, s. 36-37). Fiske, powołując się na de Certeau, piszącego o partyzanckich zachowaniach konsumentów, pokazuje, iż niektóre z tych działań mają charakter partyzancki par excellence. Taką „partyzancką sztukę bycia pomiędzy" uprawiają na przykład mło¬ dzi bezrobotni, obserwowani przez badacza w australijskich centrach handlowych. Są to ludzie, którzy „konsumują miejsce i jego obrazy, ale nie same towary" (Fiske, 1991, s. 38). Wykorzystywali oni obcą i dość nieprzyjazną im przestrzeń, aby zade­ monstrować swoją opozycyjność, odmienność kulturową i specyficzną tożsamość, która rodziła się z poczucia podporządkowania i ograniczenia przez system, a za¬ razem związana była z odczuciem wrogości wobec tych, którzy w tym systemie byli uprzywilejowani. Tę tożsamość młodzież demonstrowała gromadząc się przy szybach wystawowych i uniemożliwiając dostęp do nich tym, którzy mogliby sko¬ rzystać z propozycji handlowych. Klienci nie mieli dostępu do zaprezentowanych towarów i obawiali się prowokacyjnego zachowania młodzieży. Jednak działania członków subkultury były wymierzone przede wszystkim w pracowników ochro¬ ny, których traktowali jako przedstawicieli systemu. Miały one charakter raczej prowokacyjny, podjudzały ochroniarzy do jakiejś reakcji. Młodzieży sprawiało przyjemność omijanie zasad, które obowiązywały na tej przestrzeni. Na przykład, skoro na terenie obiektu nie można było pić alkoholu, to młodzież wypełniała nim puszki po napojach gazowanych i raczyła się nim pod czujnym okiem pracowni¬ ków ochrony. Gdy ci ostatni zorientowali się, co się dzieje i zarządzili kontrolę, młodzież naigrywała się z nich dalej, pijąc już zwykłe napoje wówczas, kiedy pra¬ cownicy centrum handlowego urządzali swoje inspekcje. Podstępy to broń słabego, bo pozwalają na natychmiastowe (choć zazwyczaj krótkotrwałe) zwycięstwo, które możliwe jest wtedy, gdy strona podporządkowana w danym systemie zna charakter strategii stosowanych przez silniejszego i wykorzystuje jego słabości dla swoich celów (Fiske, 1991, s. 37-38). Brytyjski badacz wyróżnia szereg taktyk z pogranicza prawa i bezprawia. Po¬ zwalają one na to, by w „partyzancki" sposób wejść w posiadanie przedmiotów, �Joanna Jessa 86 których znaczenie (wykreowane przez system) jest obiektem pożądania. Zwykle nie są to działania, które w znaczący sposób osłabiłyby system, ale nie można nie zauważyć, że w pewien sposób wymierzone są przeciwko niemu. Przepro¬ wadzane są w taki sposób, aby przechytrzyć ograniczenia stawiane nieuprzywilejowanym — w ten sposób nawet tacy ułomni konsumenci wchodzą w posia¬ danie dóbr, które są waloryzowane pozytywnie. Do tej dziedziny taktyk należy kradzież sklepowa (shoplifting) albo praktyka podmieniania metek sklepowych z produktu tańszego na droższy. Fiske (1991, s. 38-39) zwraca uwagę na fakt, że obok pobudek patologicznych czy też materialno-ekonomicznych tym dzia¬ łaniom towarzyszy także chęć oszukania systemu, a to związane jest z przyjem¬ nością, satysfakcją, podekscytowaniem, a także, chciałoby się dodać, poczuciem „wyrównania rachunków", wzięcia sprawiedliwości w swoje ręce. Te odczucia podzielane są przez polskich drobnych złodziejaszków sklepo¬ wych (jednak należy zaznaczyć, iż mieszają się one ze sposobami na łagodzenie dysonansu poznawczego, który powstaje podczas kradzieży). Obserwacje i roz¬ mowy przeprowadzone przez dziennikarza „Gazety Wyborczej" Wojciecha Sta¬ szewskiego, który „wcielił się" w rolę złodzieja sklepowego, pokazały, że takie poczynania bywają łatwo usprawiedliwiane, a „łupy" traktowane są jako coś, co się z jakiegoś powodu złodziejowi należy. Spostrzeżenia dziennikarza mówią o tym, że: kradziono rzeczy znanych marek, bo — jak się tłumaczył złodziej — szef nie zauważał ubytku przy dużych obrotach (czyli jakby kradzieży nie było); pewien ksiądz kradł długopisy, a potem usprawiedliwiał swój postępek tym, że ma biedną parafię; wiele osób zjada towar będąc w sklepie, a niektórzy twierdzą, że to, co spożyli, im się należy, bo przecież robią kosztowne zakupy (Staszewski, 2004, s. 2-4). Do kradzieży towarów prosto z firmy można podejść następująco: „Traktowałem to jako deputat, coś, co mi się należy" (Staszewski, 2004, s. 6). Jako uzasadnienie podobnego zachowania może służyć także poczu¬ cie pokrzywdzenia: „Pracowaliśmy [w drukarni - J.J.] w zaduchu, nie można było okien otwierać, bo mieszkańcy skarżyli się na hałas. Wynosiłam (...) książki bez wyrzutów sumienia" (Staszewski, 2004, s. 8). Rozmawiałam z osobą (nota bene studentką prawa) , która twierdziła, iż w jej środowisku kradzieże sklepowe to dość często stosowana praktyka. Towarzyszy temu miłe podekscytowanie, po¬ czucie „igrania z ogniem". Usprawiedliwia się takie postępki twierdząc, że duże placówki handlowe i tak wpisują tego typu kradzieże we wcześniej przewidywa¬ ne straty, zatem korzysta się z czegoś, czego dany sklep już w dokumentacji się pozbył, czyli de facto kradzież w ogóle nie ma miejsca. Dość interesujące jest to, że przywołani przez publicystę znani historycy usi¬ łują doszukać się korzeni takiego postępowania w polskiej historii. Dodajmy dla porządku, że shoplifting nie jest szczególnie polską przypadłością. Pomimo tego przywołana przez Staszewskiego Elżbieta Kaczyńska twierdzi, że źródłem 7 7 Rozmowa nierejestrowana. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 87 tych zachowań jest wpojone Polakom szlacheckie warcholstwo i niedostatecz¬ ne ukształtowanie etosu uczciwego, pracowitego i szanującego owoce tej pra¬ cy mieszczaństwa. Szlachta ponadto, jak sugeruje Kaczyńska, miała charakter buntowniczy i nie respektowała władzy oraz praw, które ta jej narzucała. Z taką tezą nie zgadza się Janusz Tazbir, który zauważa, że szlachta podważała tylko tę władzę, której sama nie wybrała, a korzeni nieuczciwości, o której mowa, można raczej doszukiwać się w postawie Polaków wobec zaborcy. Wszelkie nadużycia oceniane były jako postawa patriotyczna, a kolejne formy zniewolenia naszych rodaków — przez okupację i komunizm — znacząco wzmocniły taką postawę. „Podkradanie" było oceniane jako, po pierwsze, osłabienie opresyjnego systemu, a po drugie, wzmocnienie strony, którą uważało się za słabszą, poszkodowaną, a poza tym szlachetniejszą (Staszewski, 2004, s. 2). Dodatkową ilustracją dla tego wątku może być eufemizm, który zdobył w Polsce niezwykłą popularność — mam tu na myśli słowo „kombinator", mające charakter ambiwalentny, bo z jednej strony zawiera w sobie potępienie nieuczciwości, ale z drugiej strony rodzaj pochwały dla tego, któremu udało się coś dla siebie „wyszarpnąć" od sy¬ stemu, który i tak jest silniejszy i dominujący. Pragnę zwrócić uwagę, że w opi¬ niach dwóch wyżej wymienionych historyków powtarza się pogląd, iż tego typu nieuczciwość jest formą oporu stawianego systemowi i wynika z buntu, protestu (przyznajmy, że o dość mało zaangażowanym i raczej egocentrycznym charak¬ terze). Mechanizm ten, zdaniem Fiskego, powtarza się współcześnie, z tym że dziś opór stawiany jest systemowi kapitalistycznemu i wynika z postępującego rozwarstwienia na uprzywilejowanych i upośledzonych konsumentów. Opinię tę potwierdzają niektóre z komentarzy internetowych do przywołane¬ go tu artykułu Staszewskiego. Wpis o tytule „Naiwny redaktorzyna" (napisany przez osobę o pseudonimie „pani Alutka", 18.10.2004), odnoszący się do posta¬ wionego przez dziennikarza pytania o to, dlaczego nikt nie reagował na popełnia¬ ne na oczach innych kupujących kradzieże, jest następujący: Dlatego, że nikt nie będzie darmo robił dla wyjątkowych [tu wulgaryzm — J.J.] z Geanta, Oszołoma, czy innych złodziei, którzy legalnie okradają pracowników, dostawców, klientów czy społeczeństwo. W imię czego mam tracić mój czas? W imię interesu wielkiej korporacji? Mam to robić na siłę? Przecież im na tym nie zależy. To dla kogo mam to robić? Facet, kradnij sobie ile chcesz, to tylko twój problem. Ani mnie, ani Geanta to nie interesuje. Podobne rozgoryczenie, wynikające z opresyjnych praktyk systemu przebija w wypowiedzi: „Złodziejstwo? JAKIE ZŁODZIEJSTWO?", „Czym «okradanie burżuja» na papierze do ksero, okradanie pazernego hipermarketu z batoników różni się od dowalania bogatym stawki [podatkowej — J.J.] 50%? No czym?" (napisane przez „MDF", 18.10.2004). Zbliżony ton przebija z kolejnej opinii, wysłanej przez „Antykwacha" (pt. „Skoro prezydent kradnie miliony, to szarak grosze", 18.10.2004): „Wystarczy tylko poczytać o kosztach utrzymania naj- �88 Joanna Jessa większej organizacji złodziejskiej w Polsce — kancelarii prezydenta RP. Szkoda się potem pastwić nad tymi nieszczęśnikami kradnącymi szczoteczki do zębów". Tezę o wykorzystaniu słabości niesprawiedliwego i dominującego systemu po¬ twierdza także wypowiedź „Grzesia" (bez tytułu, 18.10.2004): „Sam nie jestem święty, pracując jako student w jednym z marketów, wynosiłem drobne rzeczy, czując się jak Robin Hood, bo tłumaczyłem sobie, że okradam bogatego. Dużo czasu upłynęło, zanim zrozumiałem". Tego typu praktyki są oczywiście nielegalne, ale zdaniem Fiskego, symbo¬ licznie niewiele się one różnią od szeregu innych, które nie łamią prawa. Jedną z nich jest bezcelowe, pochłaniające wiele czasu krzątanie się, szperanie wśród półek sklepowych (browsing) bez rzeczywistego zamiaru kupienia czegokol¬ wiek. Takie zachowanie każe „agentom systemu" być w pogotowiu (sprzedawcy obsługują, pracownicy ochrony obserwują itp.), lecz ich zaangażowanie pali na panewce. Konsument natomiast wprawdzie niczego materialnego nie wynosi, lecz wychodzi z szeregiem nowych doświadczeń, z zasobem znaczeń, które rela¬ tywizuje do swojej osoby i w przyszłości je wykorzystuje (niekoniecznie zresztą w sposób zgodny z intencjami twórców systemu, ale np. w sposób negocjowany albo opozycyjny). Autor, opisując doświadczenia konsumentek, które tak spę¬ dzają czas w sklepach, pisze: „Przymierzają ubrania, konsumują skradzione im wizerunki odbite w sklepowych lustrach i , w swoich oczach, zamieniają prze¬ strzeń butiku w swoją przestrzeń, którą obejmują w posiadanie podczas przerwy na lunch i robią taktyczne wycieczki na strategicznie rozmieszczone wieszaki z ubraniami, półki z butami i galanterią" (Fiske, 1991, s. 39). Można postrzegać takie osoby jako zapalonych konsumentów, oddanych systemowi (są to między innymi ludzie, którzy zapełniają centra handlowe w dni zwyczajowo wolne od pracy, kiedy — jak twierdzą moraliści — powinno się inaczej spędzać czas), jednak podobno tylko jeden z trzydziestu takich klientów dokonuje zakupu. Czy więc faktycznie istnieją podstawy do tego, by podtrzymywać opinię o ich rzeko¬ mym oddaniu systemowi? „Szperacze", jak ich nazywa Fiske, mogą się oczy¬ wiście zamienić w zaangażowanych konsumentów, ale po pierwsze, jeśli nawet miałoby się tak stać, to i tak ich konsumpcja będzie jednocześnie aktem produkcji subiektywnych znaczeń, a po drugie, w przypadku jeśliby się takimi konsumen¬ tami nie stali, to i tak zabiorą ze sobą znaczenia zebrane w czasie podobnej krzą¬ taniny i mogą znaleźć dla nich w domu zastosowanie (np. uszyć sobie w domu ubrania w fasonie, który przypadł im do gustu albo inaczej zaaranżować rzeczy z ubiegłego sezonu). Konsumenci wszelkiego autoramentu (ci uczciwi i ci balansujący na granicy prawa) zmieniają przestrzenie konsumpcji w przestrzenie należące do nich. Tam się spotykają, przymierzają ubrania, chodzą na przechadzki w zimowe, mroź¬ ne popołudnia. Przychodzą tam matki z małymi dziećmi, które można zabawić na placu zabaw i tymi w wózkach, których nie muszą przy każdym wejściu do sklepu rozbierać, a potem znowu ubierać. Ten sam walor centrów handlowych �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 89 szczególnie lubiany jest przez osoby starsze. Wszyscy doceniają także to, że są to przestrzenie dość bezpieczne, nie tak nieprzewidywalne jak „świat na zewnątrz". Fiske zauważa też, iż zwłaszcza podczas zimy centra handlowe służą niektórym osobom jako miejsca wysiłku fizycznego (szybki chód, szczególnie popularny wśród matek z dziećmi w wózkach). Reasumując — nie są to miejsca, gdzie przychodzą tylko bezkrytyczni, zapatrzeni w towar konsumenci, ale także ci, którzy wykorzystują je na szereg innych sposobów (oczywiście nie tylko tych subwersywnych, ale także takich, które zostały przygotowane przez sprzedawcę albo developera) nie przynoszących bezpośredniej korzyści beneficjentom tegoż systemu. Rzecz jasna, cały blichtr współczesnego konsumpcjonizmu ma na celu to, aby teraz albo za jakiś czas uwieść swym blaskiem konsumenta. Jednak, jak słusznie pisze Fiske, podstępy te wywołują reakcję tych, którzy stosując różno¬ rodne taktyki, pragną uzyskać jak najwięcej korzyści dla siebie. „Uwodzenie" więc pobudza tylko ich kreatywność (Fiske, 1991, s. 40-41). Rozwój arsenału taktyk spleciony jest w swego rodzaju symbiozie z rozwojem strategii, jedne po¬ wodują tworzenie drugich, powstają jako opozycja wobec nowych treści. Korzy¬ stają z siebie nawzajem, czerpią pomysły do tego, by sprawniej funkcjonować. Przyjemności kultury popularnej Fiske zwraca także uwagę na wiążącą się z powyższymi kwestiami i niezwy¬ kle istotną kwestię przyjemności, której doznają ci, którzy zwykle są nieuprzywilejowani, a którzy stają z systemem do potyczki na znaczenia. Według autora, od¬ czucie przyjemności w kulturze popularnej powstaje zazwyczaj na dwa sposoby; albo przez ucieczkę od znaczeń dominujących (wówczas zwykle odnosi się do ciała), albo przez produkcję znaczeń nowych (i wtedy powstają one w odniesieniu do relacji społecznych o charakterze dominującym). Odwołując się do Barthesa, Fiske podkreśla, że przyjemności kultury popularnej rzadziej mają charakter plai¬ sir, która swe źródło ma w kulturze, a ta — pisana przez wielkie „K" — definio¬ wana jest przez twórców i depozytariuszy systemu, a zatem jest to przyjemność „produkowana" społecznie i ma źródło w dominującej ideologii. W sferze kul¬ tury popularnej króluje doznanie przyjemności typu jouissance, która związana jest z przyjemnościami ciała, odpowiada fizycznemu odczuwaniu przyjemności, doświadczana jest przez zmysły, a jej charakter jest ekstatyczny, bliski rozkoszy. Fiske twierdzi, że takie zatracenie siebie w tej przyjemności oznacza tym samym, iż porzuca się podmiotowość skonstruowaną w relacji do zasad społecznych, co zarazem świadczy o uchylaniu się od dominującego wpływu owych znaczeń. W tym właśnie leży źródło przyjemnościplaisir (Fiske, 1991, s. 50, 54, 56). Przyjemności kultury popularnej są o tyle wyjątkowe, że rodzą się dzięki mo¬ com twórczym uczestników kultury — nie są to treści przyjęte z zewnątrz, otrzy¬ mane od systemu dominującego i tylko przyswojone (w takim wypadku mamy �Joanna Jessa 90 do czynienia z przyjemnościami typu plaisir, czyli przyjemnościami zrozumie­ nia, uczestnictwa, kompetencji). Przyjemność jouissance — jakkolwiek wyzwa­ lająca — nie ma charakteru trwałego i nie będzie prowadzić do zamiany systemu, spowoduje raczej, że wewnątrz niego będą istniały obszary takich „popularnych rozkoszy". Pojawianie się ulotnych, fizycznych przyjemności może uskrzydlać ich głównego aktora, jednak niekoniecznie może wywoływać w nim ochotę, by zmieniać rzeczywistość go otaczającą, a nawet by uważać j ą za niewłaściwą. Ta sama jednostka może jednocześnie korzystać z obu typów doświadczania przy¬ jemności; może uczestniczyć w kreowaniu znaczeń na polu kultury popularnej i być zwolennikiem dominującego układu społecznego. Jednak to, co szczególne w doświadczeniu przyjemności jouissance, i co mocno podkreśla Fiske, to prze¬ konanie, że jouissance daje tyle przyjemności, ponieważ wywołujące je znacze¬ nia są tworzone bezpośrednio przez jednostkę, a nie są otrzymywane z zewnątrz. Należy tu także dodać, że oba typy przyjemności są ze sobą mocno splecione, ponieważ przyjemność kultury popularnej związana z unikaniem treści ideolo¬ gicznych albo z produkowaniem znaczeń nowych nie miałaby miejsca, gdyby dana jednostka nie była na tyle kompetentna, aby odczytać znaczenia systemowe. Zatem, jak mówi Fiske: „Umiejętność doświadczenia zatracenia siebie w jouis¬ sance jest powiązana z przyjemnością plaisir, przyjemnością wspólnej tożsamo¬ ści i znaczeń" (Fiske, 1991, s. 55). Za najlepszy przykład może posłużyć postawa wielu konsumentów, którzy lubią kupować w sklepach z odzieżą używaną. Czerpią przyjemność z osobistego przedefiniowania rzeczy, które wcześniej przez kogoś innego zostały skazane na porzucenie w lamusie. Potrafią za ich pomocą wywołać znaczenia zarówno opo­ zycyjne (np. subkulturowe), jak i te, które są bardzo podobne do tych upowszech¬ nianych przez dominujące mody — jednak w przypadku rzeczy z tak zwanych lumpeksów są to znaczenia przydane wyłącznie przez tę osobę, która daną rzecz wyszukała . Zacytuję charakterystyczną wypowiedź : „Lubię chodzić po ciucholandach. Wygrzebywać, wyszukiwać «czegoś innego» albo po prostu coś potem z tego jeszcze innego zrobić (...). Lubię zakupy w ciucholandach i zawsze za­ zdrościłam mojej córce, bo ona miała taki zmysł. Ona wchodziła, mogła szmaty 8 8 9 Podczas przeprowadzonych przeze mnie badań zaobserwowałam, że pytanie o kupowanie rzeczy w sklepach z odzieżą używaną budzi duże zawstydzenie i konsternację, zwłaszcza u osób uboższych, które korzystają z oferty takich miejsc, bo zmusza je do tego konieczność życiowa. Kupowanie w skle¬ pach z używaną odzieżą w ich przypadku działa jak stygmatyzacja. Respondenci, którzy pod tym wzglę­ dem mają możliwość wyboru, mówią o tym raczej bez zażenowania, a dzielą się na przeciwników bądź sceptyków oraz zwolenników, którzy cenią sobie możliwość kupienia rzeczy tańszych i nietypowych, takich, których nie można dostać w sklepach z produkowaną masowo odzieżą. W tej ostatniej grupie można znaleźć wiele osób, które czerpią przyjemność z kreowania nowych treści z rzeczy skazanych na porzucenie. Dodam, że nie prowadziłam na ten temat systematycznych badań. Wypowiedzi, które przytaczam, pochodzą z forum internetowego i z badań, które prowadziłam nad kulturą konsumpcyjną w latach 2004-2005 wśród osób w wieku 18-48 lat w wybranych ośrodkach miejskich i wiejskich. W sumie uzyskałam 207 wywiadów. Przytaczam zapisy dosłowne, bez poprawek stylistycznych. 9 �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 91 przerzucać na każdą stronę (...) i zawsze coś dla siebie wyszukała. Ma taki ta­ jemniczy zmysł [Co Pani lubi w tego typu zakupach? — J.J.]. Samo przegrzebywanie, że czasami mnie już ręce bolą, bo to przecież ciężkie rzeczy. Nie kupuję ich dużo. Czasami jakieś spodnie, jakaś firanka, jakaś stara koronka, to może być czapka jakaś śmieszna, której można na przykład jakiś wzór wykorzystać do cze­ goś innego... naprawdę różnie. Kiedyś na przykład znalazłam w ciucholandzie ja­ kąś rzecz, o której babka [sprzedawczyni — J.J.] w ogóle nie wiedziała, do czego ona jest. Okazało się, że to było ubranko dla psa. (...) [Te zakupy] odstresowują mnie. (...) Jest to też forma spędzania wolnego czasu" . Z powyższym cytatem korespondują wypowiedzi, które padły w na jednym z forów internetowych na temat „Ciucholandy" . „Ja też mam taką troszkę artystyczną naturę, uwielbiam coś przerabiać, upiększać, szyć... Z tego wychodzą naprawdę niepowtarzalne rze­ czy... faktycznie tam można znaleźć «surowiec» na wszelkiego rodzaju domowej roboty cudeńka" (napisane przez: „Jovanka", 12.02.2005). 10 11 Jeszcze jako nastolatka (dawno, dawno temu) te całe ciucholandy były strasznie modne i kolejki pod sklepem (jak była nowa dostawa) dorównywały tym po papier czy mięso w komunie. I byłam w takich sklepach dość często, nigdy nie miałam zbyt wiele pieniędzy na kupowanie sobie ciuszków, a że umiem szyć, przerabiać i mam mamę, która to robi dużo lepiej niż ja, umie też szydełkować i na drutach dziergać, a babcia robi to jeszcze szybciej, więc dla mnie to był raj. Miałam su¬ kienki na imprezy tylko w pojedynczych egzemplarzach, piękne, niepowtarzalne, wieczorowe kreacje i wiedziałam, że nikt takich nie będzie miał poza mną, wyko­ pałam kiedyś nawet bluzkę Diora i torebkę Valentino, spodnie Versace i Diesela. Wszystko dawałam do pralni lub sama prałam jak się nadawało, a co najśmiesz¬ niejsze za te wszystkie zakupy miałabym czasem może jedną bluzkę lub tylko jej rękawy („Monique", 15.02.2005). „Ja czasem lubię sobie pobuszować w ciuchlandzie, tam naprawdę można zna¬ leźć fajne rzeczy, inne niż te w sklepach często szyte na jedno kopyto" („wiewi", 26.11.2004); „Według mnie te sklepy powoli stają się jedną z niewielu opcji dla ludzi, którzy nie chcą wyglądać jak szara masa na ulicach" („Isia", 27.11.2005). Łatwo zauważyć, iż osoby cytowane powyżej znajdują przyjemność w kilku podstawowych aspektach związanych z zakupami w sklepach z używaną odzie¬ żą. Przede wszystkim jest to samo poszukiwanie, które — jak wskazują wypo¬ wiedzi — wiąże się z elementem niespodzianki, zaskoczenia, niepewności, oraz aspekt „odzyskiwania" tej rzeczy, ewentualnego jej przerobienia, dostosowania do oczekiwań danej osoby i użycia w nowym kontekście, z zastosowaniem no¬ wych znaczeń. Ta przyjemność — jouissance — nie byłaby możliwa, gdyby oso¬ by wypowiadające się nie były świadome znaczeń dominujących, a zatem, nie znały przyjemności plaisir. 10 11 Wywiad przeprowadzony w Zakopanem w 2004 r. Internetowe forum dyskusyjne: http://www.netwesele.pl/forum/. �Joanna Jessa 92 Zapytane o opinie na temat swoich klientów (głównie kobiet) osoby sprze­ dające na Rynku Łazarskim w Poznaniu , gdzie zwykle jest kilkanaście stoisk z używaną odzieżą, także dają do zrozumienia, że panie, nabywając taką odzież, szukają swego rodzaju „wolności symbolicznej". Kupują bowiem nie tyle ze względu na niską cenę odzieży (ta na większości łazarskich stoisk nie jest szcze¬ gólnie korzystna), co raczej szukają w rzeczach potencjału, który można zamie¬ nić na szereg nadawanych subiektywnie znaczeń. W oczach kupców klientki są pomysłowe (tak stwierdziło 5 osób — 38%), szukają czegoś wyjątkowego (7 osób — 54%), liczą na tzw. „okazję", coś niepowtarzalnego (8 osób — 61%), lubią rzeczy używane, bo wiedzą, że są jedyne w swoim rodzaju — w sklepach nie można takich znaleźć, więc nie ma prawdopodobieństwa spotkania osoby ubranej tak samo (11 osób — 85%), szukają wśród tych rzeczy ubrań, które są oryginalne, niebanalne i pomysłowe (6 osób — 46%). Wszyscy sprzedawcy oce¬ niają także (choć to wrażenie bardzo subiektywne), że co najmniej połowa ku¬ pujących to osoby średniozamożne, a zatem takie, które mogłyby robić zakupy w typowych polskich sklepach dostosowanych do „średniego" klienta; cztery osoby (31%) stwierdziły, iż ich klientami są także osoby zamożne. Zatem han¬ dlujący wskazują na postawę aktywną klientów, kreatywność i zaangażowanie. Zaprezentowana w powyższym artykule perspektywa populizmu kulturowego ma oczywiście dość jednostronny charakter. Przedstawienie rzeczywistości popkulturowej jako starcia dominującego systemu ideologicznego z wymykającymi się mu konsumentami jest niewątpliwie znacznym uproszczeniem. Jednak sądzę, że dla potrzeb analitycznych może być ono bardzo przydatne. Dlatego, mimo że rzeczywistość nie jest tak prosta, warto pamiętać o perspektywie wypracowanej przez „populistów" z Fiskem na czele. 12 Słowa kluczowe: kultura konsumpcyjna, konsumpcjonizm, kultura popularna, kon­ sumenckie taktyki i strategie, populizm kulturowy, studia kulturowe BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 2000 Globalizacja: i co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Certeau M . de 1984 The Practice of Everyday Life, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. 12 Na Rynku Łazarskim w Poznaniu, w kwietniu 2005 roku, przeprowadziłam 13 ankiet wśród osób handlujących używaną odzieżą. Ankietowani zostali uprzedzeni o tym, iż pytania mają dotyczyć ich su­ biektywnej oceny tego, jakimi kryteriami mogą kierować się ich klienci. Liczby odpowiedzi na przyto¬ czone w tekście pytania odpowiadają tylko stwierdzeniom: „tak myśli większość moich klientów" albo „tak myślą wszyscy moi klienci"; pominęłam odpowiedzi, które wskazywały na mniejszość klientów. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" Eco U . 1999 93 Semiología życia codziennego, Czytelnik, przeł. J. Ugniewska, P. Salwa, Warszawa. Fiske J. 1987 Television Culture, Routledge, New York. 1991 Understanding Popular Culture, Routledge, London, New York. 1995 Reading the Popular, Routledge, London, New York. Goban-Klas T. 2001 Media i komunikowanie masowe: teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Hall S., Jefferson T., eds. 1991 Resistance through Rituals: Youth Subcultures in Post-War Britain, Routledge, London. Hebdige D. 1979 Subculture: The Meaning of Style, Routledge, London, New York. Staszewski W. 2004 Raport o polskim złodziejstwie, http://serwisy.gazeta.pl/df/2029020,34467, 2343165.html. Storey J. 2003 Studia kulturowe i badania kultury popularnej: teorie i metody, przeł. J. Barański, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Strinati D. 1998 Wprowadzenie do kultury popularnej, przeł. W. Burszta, Zysk i S-ka, Poznań. http://www.netwesele.pl/forum/ Joanna Jessa CONSUMER STRUGGLE FOR „SEMIOTTC L A U R E L S " (Summary) The article discusses the prospects of „cultural populism" (which was popularized within the framework of cultural studies), with special emphasis on John Fiske's ideas. This is a point of view, which helps to notice a creative or even subversive potential of the members of popular and consumer culture. This article discusses the concept of stra­ tegies and tactics advanced by Michel de Certeau, which was used by Fiske. These strate­ gies belong to the area of activities taken by the dominant system, for example to persuade the consumer to use specific proposals. The consumer can approach these strategies with a number of tactics, which, although being temporary and not threatening the system, �94 Joanna Jessa can be considered an important area i n which the subjective semiotic creativity takes place. By using these tactics the consumer can undermine system meanings, renegotiate them and even use a stratagem to obtain signs (things) that have a high symbolic status. Tactics are accompanied by the jouisssance pleasure, which unlike the plaisir pleasure, is experienced by senses and generated when the dominant influence of social principles is avoided. Key words: consumerism, consumer culture, popular culture, consumer tactics and stra¬ tegies, cultural populism, cultural studies � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78098dd0a63df10e3bef5b80f14dd06b.pdf ac1b3b8175113293481a038197789755 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5171 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4796 Title A name given to the resource Poszukując wieloznaczności, czyli uwaga na temat powstawania znaczeń w ramach kultury konsumpcyjnej / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.193-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 POSZUKUJĄC WIELOZNACZNOŚCI, C Z Y L I K I L K A U W A G N A TEMAT POWSTAWANIA Z N A C Z E Ń W R A M A C H KULTURY KONSUMPCYJNEJ Etnologia to nauka niezmiernie dynamiczna. W swojej historii przechodziła szereg transformacji, poszerzając pola badawcze oraz poszukując nowych za­ gadnień i sposobów ich interpretacji. Przez szereg lat bardzo ważnym dla tej dy­ scypliny tematem było badanie kultury materialnej. To zagadnienie z biegiem lat coraz rzadziej pojawia się na stronach etnologicznych czasopism. Fakt ten nie dziwi, jeśli traktujemy ten obszar badawczy jako ten, na którym klasyfikuje się, ewidencjonuje odchodzący już, materialny świat naszych przodków. Współczes­ nemu, obserwowanemu na co dzień, poświęcamy zdecydowanie mniej „nauko­ wej" uwagi, gdyż jest dobrze znany i brak mu nostalgicznego oddalenia. Jestem jednak zadania, iż świat przedmiotów może nadal być inspirującym zagadnieniem dla etnologa i antropologa kultury, już to z tej prostej przyczyny, że przedmioty, jak wiadomo, są narzędziami komunikacji, a zatem służą jak element społecznej interakcji, a nie są tylko niemymi statystami, bez znaczenia dla naszego życia. Dobrym przewodnikiem dla badań nad współczesną kulturą materialną jest szkoła brytyjskich studiów kulturowych i ci autorzy, którzy poszli właśnie jej tropem. W roku 2003 ukazała się praca Studia kulturowe. Teoria i praktyka Ch. Barkera (polskie wydanie 2005), który dokonał zręcznej syntezy tego nurtu badań. Uważam, że ten dorobek jest godzien szczególnej uwagi przede wszyst­ kim z tego względu, że stara się porzucić naukową arbitralność, na rzecz oddania głosu członkom grup społecznych związanych z tzw. kulturą niską (w przypadku wczesnych badaczy studiów kulturowych była to przede wszystkim klasa ro¬ botnicza i subkultury wywodzące się ze środowisk robotniczych). W ten spo¬ sób szkoła studiów kulturowych chciała się odciąć od krytycznego elitaryzmu, właściwego na przykład dla słynnej szkoły frankfurckiej. Jednakże dodać należy, że realizując ten postulat, badacze skupieni w Centrum Współczesnych Badań Kulturowych w Birmingham narazili się na zarzut kulturowego populizmu, czyli idealizowania sposobów postępowania i motywów grup, które stały się obiektem ich zainteresowań. Takie podejście może skłaniać do uznania, że doświadczenia, praktyki zwykłych ludzi mają większe znaczenie, tak analityczne, jak i praktycz¬ ne, od tzw. kultury wysokiej (por. D. Strinati, 1998, s. 202). Tym niemniej po¬ pulistyczne podejście, jeśli tylko nie przyjmuje zbyt skrajnej formy, jest bardzo �194 Joanna Jessa cenne, ponieważ wskazuje na konieczność spojrzenia na rzeczywistość kulturo­ wą także przez pryzmat tych „zwykłych" ludzi. Perspektywa uwzględniająca i doceniająca punkt widzenia szeregowych członków społeczeństwa nie jest obca studiom antropologicznym. W kontekście badań nad współczesną kulturą materialną, jak również konsumpcyjną, jest ona szczególnie cenna. Odnosząc się do relacji między kulturą materialną i konsump¬ cyjną, należy wyjaśnić, że uważam tę drugą właśnie za szczególny rodzaj kultury materialnej. Posiłkuję się w tym wypadku pracą C. Lury, która opisuje kulturę materialną jako zespół relacji zachodzących pomiędzy przedmiotem a człowie¬ kiem. A zatem studia nad taką kulturą oznaczają namysł nad przedmiotem-wdziałaniu; nad jego istotą w codziennych praktykach i wierzeniach, symbolach. To, co materialne, jest zawsze mocno splecione z tym, co kulturowe, co żywe i zależne od określonego kontekstu kulturowego — także dziś, gdy w dobie glo¬ balizacji i masowej produkcji mamy do czynienia z ogólnoświatową dystrybucją pewnych dóbr. Z tego powodu można uznać kulturę konsumpcyjną (czyli opartą o wymianę dóbr produkowanych masowo za pośrednictwem wolnego rynku) za szczególny rodzaj kultury materialnej charakterystycznej dla kręgu euro-atlantyckiego od drugiej połowy X X wieku. Termin „kultura konsumpcyjna" pozwala także na odwrócenie uwagi od samej konsumpcji, kojarzącej się ze zużyciem, zniszczeniem, wykorzystaniem i wskazuje na kreację i obecność istotnych zna­ czeń kulturowych (por. C. Lury, 2003, s. 1). Często sądzi się (i nie można temu odmówić racji), że współczesny człowiek jestjednostką manipulowaną, która ule¬ ga pokusom kreowanym przez środki masowego przekazu, a przede wszystkim reklamę. Jednak nawet poddając się takim wpływom, każdy tworzy także swoją subiektywną interpretację kierowanych do niego znaczeń. Brytyjska szkoła stu¬ diów kulturowych kładzie nacisk na odczytanie tychże — jakże czasem ulotnych, a także nie tak intensywnie upowszechnianych — znaczeń. W niniejszym opracowaniu chciałabym pokazać, na przykładzie jednej wypo­ wiedzi uzyskanej podczas badań przeprowadzonych przeze mnie jesienią 2004 roku i dotyczących postawy respondentów wobec kultury konsumpcyjnej , w jaki sposób dochodzi do bardzo interesującej subiektywizacji znaczeń. Dotyczą one przedmiotów masowej produkcji — złotego zegarka i złotego serduszka na łań¬ cuszku i w zależności od tego, kto te znaczenia odczytuje, są one zupełnie inne. Rozważania te poprzedzę omówieniem wkładu dwóch badaczy z kręgu studiów kulturowych — Stuarta Halla i Ien Ang — którzy pokazali, jak, w zależności od kontekstu, dochodzi do różnorodnego odbioru znaczeń (w tym także komu¬ nikatów przekazywanych za pomocą przedmiotów) — co odnosi się również do wspomnianego wywiadu. W celu dokonania lepszego jego opisu wykorzystam także koncepcję mitu Rolanda Barthesa. 1 1 Wywiad ten został przeprowadzony w miejscowości Prusim z istotnym z badawczego punktu wi­ dzenia informatorem — mężczyzną mieszkającym w Poznaniu, lat 45, zajmującym się m.in. renowacją mebli. �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 195 Jednym z założycieli brytyjskiej szkoły studiów kulturowych i wieloletnim dyrektorem Centrum Współczesnych Badań Kulturowych w Birmingham był S. Hall. On to właśnie zwrócił uwagę na rozmaite sposoby odczytania komuni¬ katów kulturowych. Jego wskazówkami można się posiłkować, zastanawiając się także nad współczesną kulturą materialną. W posiadanie większości naszych rzeczy wchodzimy dzięki pośrednictwu rynku, a producent stara się zbudować wokół produktu taki wizerunek, który według niego będziemy uznawać za atrak¬ cyjny i pożądany. Jednakże nasze odczytanie nie zawsze zgodne jest z intencjami producenta — głównego nadawcy komunikatu. S. Hall zwraca uwagę na to, że istnieją trzy możliwe sposoby odczytania kodów, kierowanych ku odbiorcom przez kulturę dominującą (której przedstawicielem w tym przypadku jest produ¬ cent) (1997, s. 28-34). Pierwszy to sposób zgodny z intencją nadawców. Jest to odczytanie w ramach dominującego, hegemonicznego kodu; wówczas odbiorcy, świadomie bądź nie, akceptują i przyswajają sobie komunikat do nich skierowany i to w formie, jaką nadawca uznaje za preferowaną przez siebie. Jest to możli¬ we, ponieważ zarówno nadawcy, jak i odbiorcy tego komunikatu posługują się takim samym — hegemonicznym — kodem. Kolejnym sposobem odczytania komunikatu jest zastosowanie kodu negocjowanego. W tym przypadku odbior¬ ca zgadza się z wieloma znaczeniami hegemonicznymi, zwłaszcza tymi, które dotyczą szerszego horyzontu kulturowego, politycznego, gospodarczego, zgadza się na pewnego rodzaju „oczywistości" społeczne, sprawy uznawane w szerokim odbiorze społecznym za „naturalne", jednak odrzuca wpływ ideologii w jakichś konkretnych przypadkach. Innymi słowy, odbiorca zgadza się co do ogólnych reguł, jednak bywa, że nie stosuje się do nich w konkretnych przypadkach, do¬ puszcza odstępstwa od reguły . Wreszcie, trzecim sposobem odbioru komunika¬ tów jest odczytanie ich wewnątrz kodu opozycyjnego. Odbiorca, który operuje tym kodem, rozumie hegemoniczny charakter komunikatów i rozpoznaje ich ideologiczne podłoże, dlatego właśnie potrafi interpretować informacje w taki sposób, który jest niezgodny z intencją nadawcy. Odczytanie, które w taki sposób powstaje, jest odczytaniem opozycyjnym, sprzecznym z zamierzeniami nadaw¬ cy (choć niekoniecznie będzie to odczytanie odwrotne i podważające założone przez nadawcę odczytanie intencjonalne, może być ono po prostu odmienne ). 2 3 2 Najprostszym przykładem, choć pochodzącym z innej dziedziny, byłaby sytuacja, kiedy obywatel zga­ dza się na model demokratyczny państwa, ale nie popiera konkretnych rozwiązań, które w myśl akurat pro­ wadzonej polityki mają tę demokrację umacniać, albo np. uznaje korupcję za karygodną, jednak sam się do niej ucieka, gdy skłaniają go do tego konkretne, jednostkowe okoliczności, w których się znalazł. Interesujący przykład takiego opozycyjnego odczytania podał J. Fiske, który przywołał badania M. Michaelsa. Otóż australijscy Aborygeni interpretowali słynną postać filmowego Rambo jako z jednej strony przedstawiciela ich dyskryminowanego i dotkniętego serią nieszczęść społeczeństwa, a z drugiej strony jako reprezentanta uprzywilejowanej klasy białych. Rambo wobec tego jest tym, kto walczy o sprawiedliwość dla Aborygenów. Z tego też powodu — zgodnie z lokalną interpretacją — uwalnia więźniów z zakładu karnego (w Australii faktycznie duży procent osadzonych to rdzenni mieszkańcy kontynentu), z którymi ma być rzekomo powiązany szczególnymi dla tego obszaru kulturowego więza­ mi krwi (por.: J. Fiske, 1991, s. 57). 3 �196 Joanna Jessa Takie trzy sposoby odbierania komunikatów są wyraźnie zauważalne, kiedy interpretujemy sposób odbioru komunikatów konsumpcjonistycznych . Dosko­ nale widać to na przykładzie mody. Nie będę tego szerzej w tym miejscu rozwijać — powiem jedynie, iż przeprowadzone przeze mnie w 2005 roku wśród studen¬ tów badania pokazały takie właśnie trojakie interpretowanie kodów. Część stu¬ dentów akceptowała modę jako zjawisko ciekawe, estetycznie satysfakcjonujące (widowiskowe) i praktyczne, czyli odczytywali j ą wewnątrz kodu homogenicz¬ nego, część studentów modę akceptowała, ale pod pewnymi indywidualnymi wa¬ runkami, a część zdecydowanie j ą odrzucała, uznając za zagrażającą swobodzie ekspresji i ujednolicającą wybory. 4 S. Hall, wskazując na te trzy możliwe odczytania komunikatu, zwrócił tym samym uwagę na fakt, że komunikat nadany i komunikat odebrany nie są so¬ bie tożsame. Zależą od jednostkowych okoliczności. Brytyjski pionier studiów kulturowych uważa, że dzieje się tak z tego względu, że ramy wiedzy, stosun¬ ki produkcji oraz infrastruktura techniczna, które działają podczas kodowania komunikatów, różnią się od tych towarzyszących jego dekodowaniu. Dlatego też nie mamy do czynienia z przekazywaniem jakichś informacji, ale z jej pro¬ dukcją. Czyli, że zarówno podczas procesu nadawania i kodowania komunikatu, jak i podczas dekodowania komunikatu dochodzi do produkcji jego treści, przy czym inny efekt produkcji wywołuje proces kodowania i inny dekodowania (są to dwa osobne procesy). Mówiąc jeszcze inaczej, to, jakie są intencje przekazania komunikatu, różni się od tego, jakie są skutki tego przekazania. Na dalsze zróżnicowanie procesu dekodowania komunikatów zwróciła uwa¬ gę I . Ang, która zainteresowała się fenomenem popularności serialu Dallas. Za¬ uważyła, że odczytanie komunikatów zawartych w serialu zachodzi na dwóch poziomach. Jeden to denotacja — wówczas dochodzi do poznania treści serialu, wątku głównego i tych pobocznych, rysu charakterów poszczególnych postaci, etc. Ten poziom dotyczy obcowania z nierealnością — widzowie wykazują się wobec niego dystansem, jako do filmowej fikcji. Zupełnie inny charakter ma już poziom konotacyjny. Dotyczy on bowiem obcowania z realnością. Widzowie, odwołując się do szeregu swoich doświadczeń, uznają film już nie za nierealny, ale za prawdopodobny, ponieważ koresponduje on z ich osobistymi przeżyciami. Jest to sieć znaczeń bliskich tylko widzom. Zachodzi tu więc wcale nie linear4 Za konsumpcjonizm uważam zespół perswazyjnych czynników mających na celu upowszech­ nienie i spopularyzowanie pewnych dóbr (przedmiotów i doświadczeń, które można nabyć na wolnym rynku), skłonienie konsumenta do ich pozytywnej waloryzacji oraz skorzystania z tej oferty. Innymi słowy, są to działania, których wektor skierowany jest od producenta do konsumenta. Kultura kon¬ sumpcyjna oznacza sposób działania, operowania tymi masowymi dobrami oraz charakter nadawanych im znaczeń, które niekoniecznie muszą pokrywać się z intencjami autorów komunikatów konsumpcjo­ nistycznych. Zatem w tym przypadku wektor jest skierowany od konsumenta do producenta (zgodnie z założeniem, że kulturę — także konsumpcyjną — się tworzy, a nie biernie przyswaja). Zdecydowałam się na określenie konsumpcjonizm, a nie na konsumeryzm z tego powodu, że dru¬ gim mianem czasami określa się działania zmierzające do ochrony praw konsumenta i obywatela przed szeregiem nieuczciwych działań lub zaniedbań producenta. �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 197 ne czytanie danego tekstu (równolegle do rozwoju akcji), ale odczytanie w po¬ przek, uzależnione od subiektywnych doświadczeń danej jednostki (I. Ang 1985, s. 25-50). Dość ciekawe jest to, że tego typu odczytanie zachodzi zarówno w przypadku osób, które serial bardzo lubią oglądać i są jego zagorzałymi fana¬ mi, jak i w przypadku osób, które filmu nie lubią, ale z jakiegoś względu ogląda­ j ą go (np. dla towarzystwa). Postacie z Dallas przywodzą wówczas na myśl rze¬ czywiste osoby i ich zachowania, sytuacje stworzone przez scenarzystę wydają się znajome z własnego podwórka, ocena zdarzeń staje się zrelatywizowana do osobistych doświadczeń i niejednoznaczna. Splot tych dwóch sposobów odczy¬ tywania tekstu pokazuje też ciekawą prawidłowość, iż to, co w serialu wydaje się raczej mało prawdopodobne, nierealistyczne (poziom denotacyjny), znajduje swoje odpowiedniki w życiu widzów i wówczas jest już odbierane jako niewy¬ kluczone, możliwe, realistyczne (poziom konotacyjny). Wskazując na pozornie odległe analizy S. Halla na temat przepływu komu¬ nikatów za pomocą środków masowego przekazu oraz I . Ang dotyczące serialu Dallas, chciałabym zwrócić uwagę na to, że podobne sposoby przekształcenia i subiektywnej interpretacji komunikatów można zauważyć w przypadku odbio¬ ru ich w ramach kultury konsumpcyjnej. Odwołam się tu do przykładu z włas¬ nych badań, podczas których mężczyzna, z którym rozmawiałam, przyznał się do tego, że zupełnie nie w jego stylu są dwie rzeczy, które stale nosi, a mianowicie złote serduszko na łańcuszku i złoty, okazały zegarek. Jednak są pewne powo¬ dy, dla których on się z nimi nie rozstaje. W przypadku serduszka powody te są sentymentalne, a w przypadku zegarka ironiczne i wywołane chęcią żartobliwej prowokacji. Respondent o swojej relacji z tymi rzeczami mówi w ten sposób: „(...) mam serduszko złote, które dostałem od mojej mamy. Nie podoba mi się (...), ale je noszę, bo kocham j ą najbardziej na świecie. Wiem, że sprawiłoby jej przykrość, gdybym nie nosił. To jest kompromis. A złoty zegarek — to zrobiłem kiedyś sobie na złość, stwierdziłem, że jak już noszę złote serduszko, to kupię sobie zegarek taki, żeby był duży, ciężki i żeby go było widać" . Respondent uważa obie rzeczy za nie w najlepszym guście, a na pewno nie w swoim gu¬ ście. Serduszko jest według niego ozdobą stosowniejszą dla kobiet, a zegarek tego typu to rzecz krzykliwa, właściwsza dla tych, którzy ostentacyjnie obno¬ szą się z posiadanymi przez siebie rzeczami luksusowymi. Widząc takie rzeczy u innego mężczyzny swojego pokroju, może uznałby je za niestosowne albo na¬ wet śmieszne. Jednak sam, subiektywnie konotując te przedmioty, uzyskał dla nich szczególny status. Wynika to z tego, że poziomy denotacyjny i konotacyjny wobec tych przedmiotów są zupełnie odmienne. Istotne, jak sądzę, jest także to, że tego typu subiektywne podejście do rzeczy, które wszak nie jest charakte¬ rystyczne tylko dla tej osoby, ale jest zjawiskiem dosyć powszechnym, w du¬ żej mierze utrudnia wszelkie badania rynku. Są oczywiście takie emocje, które 5 5 Jest to zapis dosłowny — nie dokonywałam poprawek stylistycznych. �198 Joanna Jessa u konsumentów można przewidzieć i posługując się taką matrycą, próbować sku¬ teczniej sprzedawać produkty (np. czerwoną bieliznę zestresowanym maturzy¬ stom, którzy imają się wszystkich sposobów, nawet magicznych, aby wypaść jak najlepiej podczas egzaminów, czy pamiątki z wakacyjnych kurortów turystom, którzy pragną zachować w pamięci dobre wspomnienia związane z tym miej¬ scem). Jednak jak przewidzieć to, że złote serduszko będzie tą ozdobą, z którą nie rozstaje się dojrzały mężczyzna, albo to, że można sprzedać złoty zegarek osobie, której się on nie podoba? Mówiąc o poziomach denotacyjnym i konotacyjnym nie można nie nawią¬ zać także do R. Barthesa (2000), który, odwołując się do tez F. de Saussure'a, przedstawił swoją teorię mitu. Jest to według R. Barthesa pewien przekaz, które­ go znaczenia są dość prosto identyfikowane przez adresatów komunikatu (choć w zależności od okoliczności różne grupy adresatów mogą odczytywać mit ina¬ czej — tak się stało w przypadku mitu przedstawionego przez respondenta). Użyt¬ kowanie pojęć, umieszczanie ich w pewnych kontekstach, sprawia, że przestają być one neutralne — a zatem funkcjonować zgodnie z symbolizacją pierwotną, jako określony znak. Zostają one obciążone dodatkowymi znaczeniami, a zatem stają się mitem, który jest wtórnym systemem semiologicznym, utworzonym w oparciu o związek semiologiczny istniejący już wcześniej. Przypomnijmy, że R. Barthes, tak jak F. de Saussure, uznaje, iż pomiędzy zna¬ czącym i znaczonym zachodzi związek o charakterze arbitralnym, którego efek¬ tem jest powstanie znaku. Jest to relacja odbywająca się na poziomie denotacyjnym. Na tym poziomie — symbolizacji pierwotnej — widzowie serialu Dallas, poznawali treść filmu, a mój respondent stwierdzał, że ma do czynienia po prostu z zegarkiem, czyli rzeczą, która w naszej kulturze ma określony charakter i funk¬ cję. Na kolejnym poziomie symbolizacji wtórnej — konotacyjnym — tenże znak uzyskuje status znaczącego, które sprzężone zostaje ze znaczonym. W efekcie powstaje nowy znak, który R. Barthes nazywa mitem (2000, s. 239-264). Autor uznaje za mit „(...) ideologię, rozumianą jako zbiór idei i praktyk, które stoją na straży wartości i interesów grup panujących w społeczeństwie oraz czynnie je propagują" (R. Barthes, za: J. Storey, 2003, s. 84). W przypadku zegarka, o którym była mowa, sprawa ta komplikuje się o tyle, iż okazuje się, że nie powstaje tu jeden, ale co najmniej dwa mity. Jeden z nich to mit producenta, który stara się połączyć znaczące, czyli złoty, okazały zega¬ rek, ze znaczonym, czyli z luksusem, prestiżem, poczuciem dumy z posiadanego statusu, dobrym gustem etc. Skądinąd wiemy, iż taka korelacja w naszej kulturze istnieje, czyli że funkcjonuje tego typu mit, który mówi, że „dobry" zegarek „jest" oznaką tych wszystkich cech. Jest to efekt, na który składa się zarówno renoma pewnych firm, które zapracowały sobie na to precyzją wykonania swoich czaso¬ mierzy (dawniej, kiedy niełatwo było wyprodukować zegarek, który dokładnie mierzył czas, firmy, którym się to udawało, cieszyły się szczególnym uznaniem; ciekawe jest jednak to, że do dziś właśnie te marki, np. Patek Philippe, czy Rolex �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 299 cieszą się bardzo dobrą — wówczas wypracowaną — sławą), jak i efekt kam¬ panii reklamowych, które te firmy prowadzą obecnie (dziś już nawet najtańszy zegarek odlicza czas bardzo precyzyjnie, więc pod względem funkcjonalności zegarki są sobie równe, zatem różnią się tylko wartością dodaną produktu). Respondent, którego spotkałam, doskonale zdawał sobie sprawę z obecności tego mitu, jednak jego subiektywne odczytanie tegoż było zgoła odmienne. Był on zdania, że tego typu zegarek — duży, okazały, wykonany z lśniącego złota — jest zwyczajnie w nie najlepszym guście, żeby nie powiedzieć, że jest kiczo¬ waty i dlatego nie najlepiej świadczy o osobie, która go nosi. Afiszowanie się takim zegarkiem, w jego mniemaniu, wynika raczej ze snobizmu niż poczucia elegancji lub funkcjonalności samego zegarka. Pomimo takiego opozycyjnego odczytania, respondent stworzył dla swojego zegarka, którzy przecież spełniał wszystkie cechy takiego luksusowego, snobi¬ stycznego przedmiotu, osobny (drugi z wspomnianych) mit. Co ciekawe, jest to mit niejako dwuczłonowy, jeśli w ogóle nie osobne dwa mity. Po pierwsze, respondent łącznie odnosi się do złotego łańcuszka, prezentu od matki i tego złotego zegarka, traktując je jako komplet. W tym kontekście oba przedmioty stanowią składowe mitu, który jest opowieścią mówiącą o uczuciu do niezwykle kochanej i szanowa¬ nej matki. Przedmioty te są znaczonymi, a znaczącymi są te wszystkie pozytywne emocje, które respondent z nimi powiązał, konstruując w ten sposób swój mit. Po drugie respondent igra z mitem zegarka stworzonym przez producentów, a także z mitem, który zrodził się z relacji pomiędzy nim a matką i na przecięciu tych zna¬ czeń tworzy kolejną opowieść, którą, jak powiedziałam, można potraktować jako drugi człon mitu o relacji z matką, albo jako osobny, niezależny mit. Respondent wykorzystuje mit (znak) „producentów" — ten staje się znaczącym w stosunku do znaczonego, którym jest jego własna osoba. Jest to działanie o tyle przewrotne, że respondent uważa się za ostatnią osobę, która chętnie widziałaby się jako „nosi¬ ciela" takiego mitu. Dlatego opowieść, którą on konstruuje, jest opowieścią prze¬ wrotną, kpiarską, błazeńską i mającą swoje oparcie w micie o relacji z matką (to znaczy mit dotyczący związku emocjonalnego matki i respondenta niejako złamał dominujący mit o zegarku jako o oznace statusu). Wrócę jeszcze do mojej konstatacji, że mamy tu do czynienia z jednym mi¬ tem dwuczłonowym albo może nawet z dwoma mitami. Na korzyść pierwsze¬ go stwierdzenia przemawia fakt, że oba wątki są ze sobą powiązane i jest dość prawdopodobne, że respondent, jeśliby nie otrzymał złotego łańcuszka od swojej matki, to nie kupiłby złotego zegarka, który uważa za coś w rodzaju dowcipu, którym zrobił trochę „sobie samemu na złość". Ponadto mit, o którym mowa, powstał z doświadczenia indywidualnego, ma charakter niepodważalnie subiek¬ tywny, podczas gdy mit „producentów" ma aspiracje, by stać się mitem uniwer¬ salnym, zobiektywizowanym (ponieważ oczywistą intencją producentów jest rozpowszechnić ten mit tak bardzo, by był on znaturalizowany, oczywisty, nie budził zdziwienia i sprzeciwu u konsumentów). �200 Joanna Jessa Jednak również konstatacja druga, która mówi o tym, że respondent dopro¬ wadził do powstania dwóch równoległych mitów, posiada potwierdzające j ą ar¬ gumenty. Za tą opcją przemawia fakt, iż inny jest adresat każdego z tych mitów. W przypadku mitu, który mówi o relacji z matką, adresatem jest najbliższa ro¬ dzina, która wtajemniczona jest w charakter tej zażyłości. Natomiast w przy¬ padku mitu błazeńskiego adresatem jest już szersze grono rodziny, przyjaciół i znajomych respondenta, czyli ci, co znają jego temperament, podejście i ocenę pewnych spraw, a nadto zmysł i preferencje estetyczne. To są osoby, które po¬ trafią się poznać na przewrotnym pomyśle noszenia złotego zegarka. Dla innych — obcych — przedmiot ten będzie niósł ze sobą tylko taką opowieść, w jaką wyposażyli go producenci. Należy także zwrócić uwagę na fakt, iż mity stworzone przez mojego re¬ spondenta nie są mitami opozycyjnymi wobec mitów hegemonicznych, które są narzucane przez silniejszą stronę w relacji konsumenckiej. Nie ma w tym przypadku takiej sytuacji, że mit respondenta ma niejako przeciwny wektor, jest dokładnie przeciwstawny — ten mit jest po prostu inny, jest to zupełnie alterna¬ tywne odczytanie komunikatów zawartych w zegarku i serduszku na łańcuszku. Mówię o tym dlatego, że studia kulturowe, a do humanistów piszących w tym duchu odwołuję się, wypromowały taki sposób odczytywania rzeczywistości, który właśnie wskazuje przede wszystkim na odczytanie opozycyjne. Do takie¬ go odczytania przyczyniły się głownie badania prowadzone wśród grup subkulturowych, które, jak pokazywały analizy, miały sabotować, przeciwstawiać się porządkowi hegemonicznemu (por.: S. Hall, T. Jefferson, red. 1998; D. Hebdige, 2003). Respondent w swoich mitach nie zanegował mitu hegemonicznego — nie podważył i nie zaprzeczył obecności mitu zegarka jako oznaki prestiżu, zamoż¬ ności i dobrego smaku, poprzez zbudowanie domniemanego mitu o tym, iż jest to przedmiot wskazujący np. na drobnomieszczaństwo, dorobkiewiczostwo czy dulszczyznę właściciela. On stworzył zupełnie alternatywną opowieść, niezależ¬ ną od znaczeń hegemonicznych i powszechnie znanych — mit anty-anty-hegemoniczny (o takim charakterze mitu można mówić w szczególności w przypad¬ ku mitu przedstawiającego jego relację z matką, w drugim przypadku, jak sądzę, można polemizować ze statusem opowieści). Należy przypomnieć jeszcze, że R. Barthes twierdził, iż dla mitów niezwykle ważny jest kontekst ich odbioru (2000, s. 260-264). Autor w zasadzie wyróżnia trzy możliwości odbioru: jedna to sytuacja twórców mitu, którzy dokonują po¬ łączenia między znaczącym a znaczonym, mają więc świadomość arbitralności tego związku. Inną możliwością jest sytuacja, kiedy odbiorca zauważa sztucz¬ ność takiego związku i potrafi go zdemaskować (jest to, jak wskazuje R. Barthes, sytuacja „mitologa", czyli tego, kto potrafi, z racji posiadania kompetencji semiologicznych, zdekodować mit, ale także osób takich, jak przywołany respondent, którzy zdają sobie sprawę ze znaczeń dominujących, ale nie dają się uwieść ich hegemonicznemu urokowi). Trzecia zaś możliwość to odczytanie antycypowane, �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 201 zgodne z intencją twórców mitu, którzy chcą, by znaczone stało się pełną obec­ nością znaczącego. Te odczytania porównać można ze sposobami odbioru komunikatów, o któ¬ rych mówił S. Hall. On to obok — wymienionych przez R. Barthesa — odczytań wewnątrz kodu dominującego i opozycyjnego, wyróżnił jeszcze odbiór negocjo¬ wany. To wewnątrz niego dochodzi do rozpoznania arbitralnej struktury mitu, zdemaskowania dominującego charakteru przekazu, jednak także pod pewny¬ mi warunkami dochodzi do przyjęcia takiego komunikatu i wykorzystanie go w zmienianej indywidualnie formie. Taka sytuacja zaszła w przypadku przywo¬ łanego wyżej respondenta, który znał mit producentów złotego zegarka, jednak pomimo że się nie zgadzał z tymi znaczeniami, wykorzystywał ten przedmiot, otaczając go swoim indywidualnym mitem i , co ważne — ryzykując, że przez osoby nieświadome tego subiektywnego mitu zostanie on zinterpretowany zgod¬ nie z kodem dominującym. Innymi słowy zgodził się na ambiwalentny (negocjowalny) charakter tego komunikatu. Tworzenie swoich komunikatów i odczytywanie komunikatów płynących między innymi ze współczesnej kultury materialnej jest aktywnością niezwykle istotną, ponieważ oddziałuje ona na charakter dzisiejszej kultury — między in¬ nymi tej, którą zwykło się nazywać konsumpcyjną. Tego typu działalność wpły¬ wa na barwność otaczającego nas świata, jego intensywność, wieloznaczność. To wówczas, kiedy obserwujemy kontekst odbioru poszczególnych wytworów, przekonujemy się, że kultura konsumpcyjna nie jest rzeczywistością sztucznie wykreowaną przez „przemysł kulturalny" (jakby powiedział Adorno), zgodnie z domniemanymi potrzebami i preferencjami odbiorców, czy raczej przede wszystkim przez wielkie korporacje o dużej sile nacisku, ale jest spontanicznie tworzona przez członków społeczeństwa, czy dokładniej — przez aktywność znaczeniową posługujących się tą kulturą podmiotów. W niniejszym artykule nie chcę przeczyć stanowisku, które mówi, że spo¬ łeczeństwo ulega wpływowi konsumpcjonizmu (wielu respondentów przyznaje, że są członkami społeczeństwa konsumpcyjnego i są świadomi tego, że na przy¬ kład reklama ma na nich pewien wpływ). Rozszerzam jednak ten punkt widzenia o przekonanie, iż w kulturze popularnej jest miejsce także na działania indywi¬ dualizujące te przejawy konformizmu. Jestem zdania, że to właśnie sposoby od¬ bioru treści i kształtowanie zupełnie nowych — podobne do opisanych wyżej, na przykładzie respondenta, który nosił złote ozdoby — stanowią jądro kultury kon¬ sumpcyjnej. Wynika to z faktu, że kultury nie można narzucić (a mówimy wszak o kulturze konsumpcyjnej). Powstaje ona na najniższym poziomie wzajemnych interakcji oraz codziennych doświadczeń. To tutaj przedmioty i doświadczenia — nawet te konsumpcyjne — zyskują albo tracą swój status. A zatem należy oddzielić od siebie (choć jest to zabieg wyłącznie analityczny) konsumpcjonizm, jako perswazyjne siły, które oddziaływają na konsumenta, w taki sposób, by ten dał się skusić na dany przedmiot albo doświadczenie oraz kulturę konsumpcyj- �202 Joanna Jessa n ą która jest tą sferą, w jakiej dochodzi do nadawania subiektywnych znaczeń dostarczanym przez konsumpcjonizm produktom. Mają się one do siebie tak, jak opisane przeze mnie wyżej nadanie komunikatu oraz jego odbiór, które są nieza­ leżnymi od siebie procesami, o czym pisał S. Hall. Zatrzymam się jeszcze nad tą szczególną pozycją, którą, jak sądzę, należy przyznać kulturze konsumpcyjnej, przeciwstawiając j ą tym samym konsump­ cjonizmowi. Pomocne tu są twierdzenia D. Bella, który mówiąc o kulturowych sprzecznościach kapitalizmu oddzielił sferę polityki i ekonomii (a szerzej ka­ pitalizmu) od kultury. Odnosząc ten podział do moich rozważań, należy uznać konsumpcjonizm za powiązany z pierwszymi z wymienionych przez niego ele¬ mentów. Kultura konsumpcyjna, natomiast byłaby bliższa temu, co Bell twierdzi ogólnie o kulturze „(...) jest ona obszarem autoekspresji i autogratyfikacji. Ma charakter antyinstytucjonalny i antynomiczny, ponieważ to jednostka jest mia¬ rą satysfakcji: to jej odczucia, sentymenty i sądy, nie zaś obiektywne kryteria, określać mają wartość wytworów kultury" (D. Bell, 1998, s. 16). O takim roz¬ graniczeniu, choć w innym kontekście, przypomina także Z. Bauman, odwołując się do myśli Heideggera; mówi on o tym, że relacje kulturowe odbywają się na dwóch poziomach, jeden to poziom zuhanden — „martwy", inercyjny, — za­ mknięty świat wzorów kulturowych, które „ożywają" w sferze vorhanden, kiedy są podejmowane przez jednostki, przeżywane przez nie i dzięki nim działające. „Kultura ( . ) polega na nieustannym wydobywaniu świata, fragment po frag¬ mencie, z przyjemnej, ale sennej, inercji zuhanden i przenoszeniu go w należącą wyłącznie do człowieka sferę vorhanden — na czynieniu ze świata przedmiotu krytycznej analizy i twórczego działania. Dzieło to dokonuje się wciąż na nowo, każdego dnia, wszędzie, gdzie żyją ludzie. Sposób bycia-w-świecie wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna polega właśnie na ciągłym odtwarzaniu i reinkarnacji świata" (Z. Bauman, 2005, s. 19-20). Taka równoległość dwóch zbliżonych do siebie systemów przypomniana także tę, która istnieje pomiędzy langue i parole, z czego pierwsze jest przecież tylko martwym i sztywnym zbio¬ rem zasad, które bez swych użytkowników są martwe i uzyskują życie podczas wymowy — jednostkowego, twórczego aktu interpretacji tego systemu. Nie zakładam, że konsumpcjonizm i kultura konsumpcyjna są zupełnie ze sobą nie związane — są to wszak dwa bieguny, które odnoszą się do tych sa¬ mych przedmiotów czy doświadczeń. Rozgraniczeń takich można dokonywać w celach jaśniejszego opisu zjawisk, ale w rzeczywistości oba te wymiary łączy szeroka sfera pośrednia i nie należy przypuszczać, aby któryś z nich był zupełnie autonomiczny. I konsumpcjonizm, i kultura konsumpcyjna w wielu aspektach się pokrywają i są nierozróżnialne, a wewnątrz nich dokonuje się wzajemna wymia¬ na pomysłów oraz nieustanna gra znaczeń. Zresztą rozpoznanie aktualnych pre¬ ferencji, które są obecne w kulturze konsumpcyjnej, a zatem są szczególnie ulu¬ bione przez konsumentów, jest kluczem do sukcesu producentów, a zaniedbanie obserwacji prowadzi do nieuchronnej ich klęski. Zatem to, co jeszcze do niedaw- �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 203 na było częścią kultury konsumpcyjnej i było dziełem aktywności znaczeniowej samych konsumentów, może za chwilę być przechwycone przez producentów, twórców reklamy i wykorzystane dla ich partykularnych celów, a tym samym, stać się częścią konsumpcjonizmu. „Wyrywanie" atrakcyjnych znaczeń z kręgu kultury konsumpcyjnej jest niezwykle trudne, ponieważ cechuje j ą nieustanna zmienność i fluktuacyjność; jest to sfera, która broni się przed skostnieniem i schematyzacją, stale wymyka się zawłaszczaniu jej przez konsumpcjonizm. BIBLIOGRAFIA Ang I. 1985 Barker Ch. 2005 Barthes R. 2000 Bauman Z. 2005 Bell D. 1998 Fiske J. 1991 Hall S. 1997 Watching Dallas, Londyn, Nowy Jork: Methuen. Studia kulturowe. Teoria i praktyka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Mitologie, Warszawa: Wydawnictwo KR. Europa, niedokończona przygoda, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Understanding Popular Culture, Londyn i Nowy Jork: Routledge. The television discourse — encoding and decoding, w: A. Grey, J. McGuigan, red., Studying Culture, s. 28-34. Londyn, Nowy Jork, Sydney, Auckland: Arnold. Hall S., T. Jefferson red. 1998 Resistance through Rituals, Londyn: Routledge. Hebdige D. 2003 Subculture. The Meaning of Style, Londyn i Nowy Jork: Routledge. Lury C. 2003 Consumer Culture, Cambridge: Polity Press. Storey J. 2003 Studia kulturowe i badania kultury popularnej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Strinati D. 1998 Wprowadzenie do kultury popularnej, Poznań: Zysk i S-ka. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fd12c5d3bf6ae1b425025f2336549fb.pdf 18c9dd91b1bd5bf2ad2aed0d5c217f51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource islam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4787 Title A name given to the resource "Allah wybacza, duchy przodków nigdy" / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.53-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 PAWEŁ JESSA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań 1 „ALLAH W Y B A C Z A , D U C H Y P R Z O D K Ó W N I G D Y " . MUZUŁMAŃSKIE UGRUPOWANIA RELIGIJNE W KAZACHSTANIE* Miasto Turkiestan w południowym Kazachstanie jest jednym z najważniej­ szych muzułmańskich centrów pielgrzymkowych w Azji Środkowej, zwanym też „małą Mekką". Swoją sławę zawdzięcza znajdującemu się tam mauzoleum średniowiecznego mistyka Hodży Ahmada Jasawi — eponima sufickiego bra­ ctwa Jasawijja i największego świętego wśród kazachskich awliya . Odwiedza­ jąc Turkiestan w listopadzie 2003 roku, uwagę zwróciłem na około czterdzie¬ stoosobową grupę pielgrzymów ubranych na biało, którzy w dwóch szeregach (na przedzie mężczyźni, z tyłu kobiety) karnie zmierzali do mauzoleum twórcy tureckiego mistycyzmu. Pielgrzymi w bieli wyraźnie odróżniali się od tłumu pątników chcących doświadczyć baraka świętego, jakkolwiek niezwykłość ich stroju można było przyjąć za jeszcze jeden przykład kopiowania pielgrzymki mekkańskiej podczas ziyarat — tradycyjnych odwiedzin grobowców (mazarów) muzułmańskich świętych . Moje przypuszczenia zostały zweryfikowane 2 3 1 Sentencja wypowiedziana przez osobę przewodzącą pielgrzymce Ak dżol do Turkiestanu, która powyższą przestrogą zakończyła instruktaż dla pątników, odnośnie do zasad postępowania podczas ziyarat. Prezentowany materiał został zebrany podczas badań terenowych w Kazachstanie, finansowanych z grantu promotorskiego KBN nr 1 H01H008 26. Pojęcie „świętości" w islamie zawsze poruszało delikatne struny, których dźwięk, echem głoś¬ nych sporów, rozbrzmiewał zarówno wśród muzułmańskich teologów, jak i uczonych zajmujących się problematyką islamu. W literaturze przedmiotu przyjęto stosowanie terminu „święty" dla tłumaczenia arabskiego słowa wali („stojący pod specjalną opieką", „przyjaciel Boga", l.mn. awliya). Pojęcie wali w Koranie w odniesieniu do Allaha i proroka Muhammada oznaczało prawdopodobnie „opiekuna", zaś w stosunku do ludzi — „znajdujących się pod opieką (Allaha)". Muzułmańscy apologeci kultu świętych, szukający uprawomocnienia swoich idei na gruncie szari'atu, powołują się na tekst koraniczny: „Czyż nie tak? Zaprawdę, przyjaciele Boga nie będą się lękać ani nie będą się smucić" (10:62). W hadisach wali rozumiany jest jako „bliski", „przyjaciel" lub nawet „umiłowany" Boga. Formuło­ wanie się koncepcji wali miało miejsce na gruncie sufizmu, jakkolwiek w początkowym etapie pod wpływem doktryn szyickich. W ostateczności nastąpił proces odwrotny, kiedy dogmatyzowana tradycja szyicka zapłodniona została wyrafinowaną filozofią wypracowaną w ramach sufizmu. Ziyara (arab. l.mn. ziyarat) — oznacza „pobożne odwiedziny, pielgrzymkę do świętych miejsc, grobowców"; „pielgrzymkę do grobowców proroków, «świętych» (awliya), szyickich imamów, zaś w północnej Afryce — do żywych shaykh'ów sufickich", J.W. Meri, dz.cyt., zob. s. 135, 524 [zob. 2 3 �Paweł Jessa 54 w chwili zawarcia znajomości z pątnikami (pochodzącymi z Ałmaty), którzy, jak się okazało, byli członkami muzułmańskiego ugrupowania religijnego o nazwie Ak dżol — „Biała Droga". Zgodnie z jego regułą (jak później ustaliłem, dzie­ liło się ono na trzy niezależne odłamy), pielgrzymi kilkudniowego ziyarat do Turkiestanu (jak i innych miejsc świętych) zobligowani byli do noszenia białych strojów, symbolizujących zarówno przejście w stan uświęcenia (analogicznie do hadż), jak i pryncypia „Białej drogi", ukierunkowane na „duchowe oczyszczenie i wychowanie człowieka", rozumiane jako duchowa odnowa mieszkańców Ka¬ zachstanu na drodze powrotu do islamu. Struktury Ak dżol konstytuują się w roku 1997 wokół osoby Bajdżanov'ej Zejnijkamal Kardżinbaevn'ej — uzdrowicielki z położonego nieopodal Ałmaty, kilkunastotysięcznego Kaskelenu. Okoliczności powstania grupy, podobnie jak jej charakter, doskonale odzwierciedlają proces aktywizacji ruchów religijnych w niepodległym Kazachstanie. Odrodzenie religijne, a przede wszystkim reislamizacja Kazachstanu, inicjująca całkowicie nowe zjawiska i procesy w sferze funkcjonowania wspólnoty muzułmańskiej, przebiega dwuwymiarowo. Istotne zmiany zachodzą w pierwszej kolejności na gruncie „islamu oficjalnego" — roz­ woju duchowej infrastruktury państwa: powstanie niezależnego muftiatU, budo­ wa meczetów, organizacja sieci islamskiej edukacji. Równolegle z „odgórnie" inicjowanymi procesami „islamskiego odrodzenia", następuje aktywizacja cha¬ ryzmatycznych jednostek, których postulat „duchowego oczyszczenia" znajduje oddźwięk w kazachskim społeczeństwie . Również Ak dżol wpisuje się w po¬ wyższy nurt, jednakże w tym przypadku na uwagę zasługuje masowy charakter i rozbudowana struktura ugrupowania. Ak dżol, będąc stosunkowo nowym ruchem religijnym, nie znalazło się jeszcze w polu zainteresowań etnologów, tak przynajmniej wynika z rozmów, jakie prze¬ prowadziłem zarówno z liderami, jak i członkami oraz sympatykami poszcze¬ gólnych odłamów ugrupowania. Od nawiązania pierwszego kontaktu z Ak dżol w listopadzie 2003 roku, aż do grudnia 2004 roku prowadziłem badania wewnątrz grupy, uczestnicząc w przeprowadzanych obrzędach, pielgrzymkach i nieformal¬ nych spotkaniach. W dalszej części artykułu zamierzam skoncentrować się na analizie fenomenu Ak dżol, w kontekście pluralizmu religijnego i przemian reli¬ gijności muzułmańskiej we współczesnym Kazachstanie. Pozwoli to tym samym na próbę odpowiedzi na pytanie o miejsce islamu w postradzieckiej rzeczywisto4 szczegóły w bibliografii]; E.A. Pe3BaH, 3uuapa, w: Mcjiam: 3nąuKJioneóimecKuu cjioeap, Moskwa 1991, s. 77. W praktyce to mazar (arab. „miejsce odwiedzin", „miejsce, które się odwiedza"), rozumiany jako „obiekt peregrynacji", lub potocznie — „grób muzułmańskiego świętego") jest obiektem (celem) odwiedzin (ziyarat), jednak w Azji Środkowej ziyarat oznacza zarówno pielgrzymkę, akt oddania się pod opiekę świętego, jak i termin stosowany dla oznaczenia miejsc świętych, T.H. Zarcone, Ziyara. The turkish lands, including the Balcans and Central Asia, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill., s. 534. B.G. Privratsky, Muslim, Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory, Richmond-Surrey, s. 182-183. 4 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 55 ści tej środkowoazjatyckiej republiki. Koncentrując się na prezentacji codzien¬ nych form życia religijnego, zmianach w praktykach i sposobie uczestnictwa, a także na społecznych konsekwencjach tych zmian, zamierzam wskazać głów¬ ne czynniki popularności nowych idei pojawiających się na gruncie islamu oraz preferencji, jakimi kierują się miejscowi muzułmanie, podczas wyboru tej a nie innej koncepcji z lokalnego „rynku religijnego". U źródeł Ak diol — rys historyczny Wprawdzie za cezurę powstania ugrupowania przyjąłem rok 1997 (opierając się na rozmowach z liderami poszczególnych odłamów Ak dżol), to za kamień węgielny można uznać wieszczy sen (kaz. ajan), jaki miała dwa lata wcześniej Bajdżanova Zejnijkamal Kardżinbaevna. We śnie otrzymała ona polecenie od duchów przodków (aruaq), aby zaczęła czytać namaz i rozprzestrzeniać wiarę Muhammada wśród ludzi, podejmując się leczenia alkoholików, narkomanów i wszystkich potrzebujących, a jednocześnie ukazywała im „właściwą drogę", która prowadzi do Allaha. Oniryczny incydent, po którym Zejnijkamal rozpo¬ częła praktykę uzdrowicielki, jest klasycznym przykładem „snu inicjacyjnego", tj. snu, w którym duchy przodków/świętych informują daną osobę, iż jest „nosi¬ cielem daru", np. szamańskiego, uzdrowicielskiego itp. „Sny inicjacyjne" często pojawiają się równolegle z wizjami na jawie i z reguły powiązane są z „chorobą szamańską" . Podjęcie praktyki uzdrowicielki przez Zejnijkamal było równo¬ znaczne z „otwarciem", zaakceptowaniem daru ofiarowanego przez duchy i pod¬ porządkowaniem się ich woli. W kluczowym roku 1997 do Zejnijkamal, która już wówczas cieszyła się lo­ kalną sławą uzdrowicielki, trafia z problemem alkoholowym Tarybaev Qydyrali Mombajuly — późniejszy założyciel jednego z odłamów Ak dżol. Qydyrali nie ukrywa, iż był sceptycznie nastawiony do uzdrowicielskich zdolności Zejnijkamal. Swoje poglądy zweryfikował w następstwie wieszczego snu, który miał trze­ ciego dnia pobytu u uzdrowicielki. Nie był to pierwszy ajan, jakiego doświadczył Qydyrali, jednak w odróżnieniu od poprzednich snów, nasyconych niezrozumiałą dla niego symboliką, w tym została przekazana bezpośrednia informacja. Qydyrali ujrzał we śnie duchy pięciu znamienitych kazachskich przodków: Tuktibjy-aty, Sujinbaj-aty, Sarybaj-aty, Qajnazar-aty i Dżambul-aty (znani pod wspólną na­ zwą Bjes-ata — „Pięciu przodków/ojców") , którzy poinformowali przyszłego 5 6 5 P.M. MycTacjiHHa, IlpedcmaeneHun, Kyjbmu, odpnóu y Ka3axoe, Ałma-Ata, s. 105-107; D. Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, s. 236¬ -237; B.G. Privratsky,Muslim..., dz.cyt., s. 160. „Pięciu przodków" wywodzi się z jednego rodu — Szapraszty (do którego należy również Qydyrali), zaś ich mazary, znajdujące się na rodowym terytorium, wypełniają funkcję jego sakralnej konso¬ lidacji. Każdy z Bjes-ata jest równocześnie „autonomicznym świętym" otoczonym czcią, do grobowca którego przybywają pątnicy. 6 �Paweł Jessa 56 lidera Ak dżol, iż ma „poprowadzić za sobą ludzi". Sen wywarł na tyle mocne wrażenie na Qydyralim, iż wraz z trzema kobietami udał się z pielgrzymką do Turkiestanu, gdzie znajduje się mauzoleum Hodży Ahmada Jasawiego. Decyzja o podjęciu pielgrzymki była naturalną konsekwencją wieszczego snu. Senne wi¬ zje z udziałem zmarłych przodków lub świętych są jedną z zasadniczych moty¬ wacji odbycia ziyarat. Grupa pielgrzymów pod przewodnictwem Qydyraliego, swoją peregrynację rozpoczęła od nawiedzenia i spędzenia nocy w mauzoleum Arslan-baba , realizując tym samym jeden z podstawowych etapów odbycia ziyarat do grobowca Ahmada Jasawiego. Zdarza się, iż miejsca święte pełnią funkcję katalizatora, za sprawą którego na¬ stępuje „otwarcie się" osób będących depozytariuszami „daru", np. szamańskiego, uzdrowicielskiego. Podobny scenariusz miało nawiedzenie mauzoleum Arslan-baba, przez grupę Qydyraliego. Jedna z uczestniczących w pielgrzymce kobiet „ot¬ worzyła się" i zwróciwszy się do Qydyraliego, zaczęła przekazywać błogosławień¬ stwo (bata) bezpośrednio od ducha Arslan-baba. Powyższe zdarzenie zainicjowało formę pośrednich (za pośrednictwem medium, tzw. aqqu [kaz. łabędź] w nomen¬ klaturze Ak dżol) kontaktów duchów z członkami i sympatykami krystalizującej się grupy Ak dżol. Udzielanie bata przez duchy kazachskich przodków i muzułmańskich świętych stanowi obecnie oś praktyki obrzędowej grupy. Arslan-bab podczas udzie¬ lonego błogosławieństwa poinformował Qydyraliego, iż została wyznaczona mu misja, jednak zanim przystąpi do jej wypełnienia, zobowiązany jest przeprowadzić ziyarat w wyznaczonych przez duchy miejscach świętych i złożenia stosownej ofia¬ ry. Qydyrali, analizując powyższe zdarzenie z kilkuletniej perspektywy, stwierdza, iż warunki przekazane przez Arslan-bab były swoistymi próbami (synaq) mającymi potwierdzić jego posłuszeństwo i podporządkowanie się woli duchów. Podkreślając wagę wyboru, przed jakim stanął Qydyrali, Arslan-baba zaznaczył, iż w przypadku odstępstwa od wyznaczonych „zadań", duchy „zabiorą" mu jedynego syna i nigdy nie zazna on szczęścia na tym świecie. Wspomniane ultimatum jest klasycznym przykładem zmuszenia „wybrańca duchów" do przyjęcia ofiarowanego daru (sza¬ mańskiego, uzdrowicielskiego bądź też jasnowidzenia) i rozpoczęcia praktyki. Oso¬ ba „obdarowana" nagle zaczyna chorować (zostaje np. sparaliżowana), zapocząt¬ kowane zostaje pasmo nieszczęść w jej życiu osobistym i rodzinnym. Po upływie pewnego czasu „wybraniec/wybranka" zaczyna widzieć we śnie duchy, które na¬ kazują przyjęcie daru. W przypadku odmowy grożą poważnymi konsekwencjami, włącznie ze śmiercią obdarowanego bądź jego bliskich . Również ówczesne życie 7 8 7 Arslan-bab — legendarny nauczyciel Hodża Ahmad Jasawi. Spędzając noc na mazarze święte­ go, pielgrzym ma nadzieję na przyjęcie swoich próśb, które następnego dnia zostaną wypowiedziane w mauzoleum Ahmada Jasawiego, zgodnie z kazachskim powiedzeniem: „Spędź noc u Arslan-baba, proś u Hodży Ahmada Jasawiego. Zob. A.K. MVMHHOB, Apcnan-6a6, w: HCJIOM na meppumopuu 6uemeuPoccuucKou uMnepuu. SnąKJioneóunecKuu cjioeap, t. 3, Moskwa 2001, s. 15. Por. B.H. EacHJioB, IIIaMancmeoy napodoe Cpedneu Aiuu u Kasaxcmana, Moskwa 1992, s. 110 i n. 8 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 57 Qydyraliego było pasmem porażek, spotęgowanych jego uzależnieniem alkoho¬ lowym. Po powrocie z pielgrzymki i wypełnieniu poleceń Arslan-baba, Qydyrali zaczyna widzieć na jawie postacie duchów — z reguły kilkusekundowe obrazy przezroczystych postaci. Wkrótce ponownie doświadcza wieszczego snu, w któ¬ rym ujrzał trzymane w ręku cztery połączone szeregowo baranie szkielety. Sennej wizji towarzyszył głos informujący, iż trzyma klucz do całego wszechświata, zaś na lewej dłoni ma „pieczęć", „świetlisty promień" (nur), którym będzie „otwie¬ rał" serca „wybrańców". Przeprowadzony po tym wydarzeniu obrzęd „otwarcia" serca zakończył się niemalże fiaskiem. Qydyrali nie otrzymał bowiem żadnych technicznych instrukcji objaśniających procedurę „otwarcia". W trakcie pierw¬ szej próby „otwarcia" serca, Qydyrali lewą ręką dotykał „wybrankę duchów" jednak bez żadnego rezultatu. Pomocny okazał się jego porywczy charakter, gdy zdenerwowany brakiem efektów zaczął uderzać ręką po plecach „wybranki", ta zaczęła przekazywać słowa duchów. Po pierwszym, zakończonym sukcesem „ot¬ warciu" nastąpiły kolejne, a wraz z nimi błogosławieństwa udzielane przez du¬ chy. Jedno z pierwszych bata skierowane zostało do Qydyraliego, którego duchy nazwały „synem narodu", „białym synem", zaś Zeyniykamal nazwana została „białą matką" — Ak Aną. Misja Qydyraliego sprowadzać się miała do „otwiera­ nia" serc wybranym przez duchy osobom, zaś Ak Anie powierzona została funk¬ cja zwierzchnictwa nad Ak dżol. W 1998 roku na kurację zdrowotną do Ak Any przybywa Ermek Mirzageldi — przyszły lider trzeciego odłamu Ak dżol. Jest to również rok „schizmy", której początek jest trudny do precyzyjnego ustalenia ze względu na wyraźną niechęć do podejmowania tego tematu przez liderów poszczególnych odłamów Ak dżol. Obecnie poszczególne odłamy ugrupowania znajdują się w stanie „zimnej wojny". Każda z frakcji uzurpuje sobie prawo do jedynie „słusznej", „popieranej przez duchy przodków drogi ku prawdzie", przerzucając się oskarżeniami o merkantylizm, wykorzystywanie i okłamywanie przychodzących do nich ludzi, używanie czarnej magii, kontakty z dżinami, czy też stawianie poszczególnych liderów na piedestale świętości. Obecnie w Kazachstanie i poza jego granicami działają trzy niezawisłe odłamy Ak dżol: pod przewodnictwem Ak Any, Ermeka Mirzageldiego i Tarybaeva Qydyraliego Mombajuli. Co duchy powiedzą? W kręgu praktyk obrzędowych Ak diol Spiritus movens Ak dżol jawią się duchy kazachskich przodków, wokół któ­ rych skoncentrowana jest sfera obrzędowa ugrupowania. Członkowie Ak dżol wskazują na „duchowe oczyszczenie i wychowanie człowieka" jako zasadnicze priorytety „Białej drogi". Wprawdzie w swojej praktyce obrzędowej Ak dżol od- �Paweł Jessa 58 wołuje się do islamu, który jest fundamentem ugrupowania, lecz jednocześnie pozostaje otwarte na napływ przedstawicieli odmiennych konfesji i narodowości. Zarówno liderzy, jak i szeregowi członkowie ugrupowania podkreślają, iż Bóg jest jeden i dlatego błędem byłoby kategoryzowanie ludzi zgodnie z ich przyna¬ leżnością żuzową , plemienną, etniczną czy religijną. Istotna jest natomiast wiara w Boga i zachowanie „czystości", tj. abstynencja alkoholowa, nieużywanie nar¬ kotyków etc. Zgodnie ze słowami moich respondentów, Ak dżol niesie oczysz¬ czenie i uzdrowienie ludzi, rozbudzając w nich wiarę/światło. Już przy pobieżnej analizie kwestii doktrynalno-obrzędowych wewnątrz Ak dżol, na plan pierwszy wysuwa się kwestia kultu świętych i przodków, konstytuująca rzeczywistość ugrupowania, a właściwie jedność rzeczywistości bez wyróżniania świata natu¬ ralnego i nadnaturalnego, gdyż oba przenikają się wzajemnie. W religijno-magicznym światopoglądzie „akdżolistów" pozycja jednostki i sens jej poczynań zdeterminowana jest postępowaniem jej przodków oraz rezultatem „prób" zsyła¬ nych przez duchy świętych i przodków. Wiara w możliwość ingerencji duchów zmarłych w życie doczesne ludzi odzwierciedla się w kulcie przodków, do których Kazachowie zwracają się w różnych sytuacjach życiowych, prosząc o ich wsparcie i pomoc. Przychylność zmarłych antenatów gwarantują poświęcane ich pamięci rytuały domowe, któ¬ rych publicznym odpowiednikiem jest rytuał ziyarat, w odróżnieniu od rytów domowych nie wymagający „specjalistycznej" wiedzy, gdyż na mazarze jest szejch („strażnik" miejsca świętego) lub mułła, który dokona recytacji Koranu. Ewentualne rytualne zaniedbania względem zmarłych przodków mogą spowo¬ dować ich niezadowolenie, a w konsekwencji „ukaranie" potomka, np. zesłaną chorobą, niepowodzeniem w interesach itp. Z kolei w holistycznej percepcji rze¬ czywistości przez członków Ak dżol każde wydarzenie, każda sytuacja odbierana jest jako inicjowana przez duchy. Jedynym problemem jest właściwa interpretacja zdarzeń — „co duchy chciały powiedzieć?". Wyjaśnień najczęściej udzielają same duchy podczas przekazywanych błogosławieństw. Kontakty żywych ze zmarłymi przodkami i świętymi nie są już incydentalne (i najczęściej oniryczne). Ingerencją duchów tłumaczone są wszystkie, nawet najbardziej banalne, sytuacje życiowe. Życie religijne członków Ak dżol w głównej mierze skoncentrowane jest w ordach stanowiących podstawowe komórki poszczególnych odłamów ugrupowa¬ nia. Aktywizacja ceremonii „otwarcia" jako podstawowej formuły pozyskiwania nowych członków ugrupowania, doprowadziła do stopniowego poszerzenia jego szeregów. Z czasem osoby, które jako jedne z pierwszych „otworzyły" swoje serca, po uzyskaniu stosownej akceptacji duchów opiekuńczych rozpoczynały 9 10 9 Żuz/Dżuz (kaz.) — sto; ponadplemienna grupa polityczno-ustrojowa u Kazachów; wyróżniany jest podział na trzy żuzy: Starszy, Średni i Młodszy. Orda (kaz.) centrum, ognisko; bogata jurta. W nomenklaturze Ak dżol termin używany jest na oznaczenie najmniejszej komórki ugrupowania. Odłam Ak dżol związany z Ak Aną równolegle używa terminu Ata uj („Dom przodków"). 10 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 59 samodzielną praktykę (otwierały własne ordy), pozostając jednakże w ścisłym kontakcie z liderem macierzystego odłamu Ak dżol. Na życie codzienne ordy skła¬ dają się przede wszystkim seanse lecznicze gromadzące licznych uczestników nie zawsze powiązanych z Ak dżol, aczkolwiek to w nim upatrujących nadziei pomyśl¬ nego rozwiązania swoich problemów zdrowotnych, dotyczących życia osobistego, itp. Punktem kulminacyjnym w tygodniowym programie działalności ordy jest ob¬ rzęd szyraq („świece"), odprawiany z reguły w każdy czwartek. Duchy przodków, w gestii których leży wyznaczenie konkretnego dnia dla cyklicznego przeprowa¬ dzania ceremonii szyraq, mogą wyznaczyć dowolny dzień tygodnia. W każdym z odłamów Ak dżol obrzęd szyraq przebiega według pewnego sta¬ łego scenariusza. Od wczesnych godzin popołudniowych w ordzie zbierają się ludzie, którzy po przejściu rytualnej ablucji (tahara) kierują się do ustawionego w centralnym miejscu stolika z Koranem i tekstem modlitwy, do wygłoszenia której zobligowany jest każdy z nowo przybyłych. Następnie lider ordy, przy współudziale swoich uczniów-uzdrowicieli, przystępuje do seansu lecznicze¬ go, który rozpoczyna się od postawienia diagnozy. Uzdrowicielka/uzdrowiciel, stając na nogach leżącego pacjenta, „wnika" w jego strukturę duchową, przy¬ stępując jednocześnie do jej „oczyszczania" z nagromadzonego „brudu" (pod tym pojęciem rozumiane są słabości człowieka, jego grzechy czy też rezultat rzuconego uroku). Techniki wykorzystywane podczas leczenia przez poszcze¬ gólnych uzdrowicieli uwarunkowane są rodzajem posiadanego „daru" (np. baqsy [szaman], emszi [uzdrowiciel]). Zgodnie z relacją informatorki Rahiji, klucz do pomyślnego zakończenia leczenia znajduje się w uświadomieniu pacjenta co do przyczyny choroby, która zwykle jest konsekwencją jego niewłaściwego po¬ stępowania (np. zbytnie hołdowanie ziemskim przyjemnościom, merkantylizm itp.). Celem pełnego „oczyszczenia" rekomendowane jest odbycie organizowa¬ nej przez Ak dżol pielgrzymki do Turkiestanu. Zakończenie seansów leczniczych zbiega się z podjęciem przygotowań do punktu kulminacyjnego ceremonii szyraq, którym jest bata (błogosławieństwo). Przygotowywany jest skromny poczęstunek składający się ze smażonych plac¬ ków, słodyczy i herbaty. Po konsumpcji i uprzątnięciu „stołu", na podłodze stawianajest misa z piaskiem, w którym zatknięte są „świeczki" (szyraq). „Świeczki" (w liczbie 7, 9 lub 11) wykonuje się z bawełny, która po namoczeniu olejem zo¬ staje nawinięta na patyki. Zapalenie szyraq poprzedza czytanie Koranu, po czym misa przekazywana jest kolejnym uczestnikom ceremonii, którzy dymem z pa¬ lących się świec „okadzają" swoje ciała (dym posiada właściwości lecznicze/ /oczyszczające). Wypalenie się świec jest sygnałem do rozpoczęcia przekazywa¬ nia błogosławieństwa . 11 11 W tradycyjnej kulturze Kazachów bata (błogosławieństwo) traktowane jest jako specjalny rodzaj ludowej poezji, w której wygłaszający stara się wyjednać u Wszechmocnego miłosierdzie dla zebranych ludzi. Bata porównuje się do modlitwy, czego dowodem są podniosłe słowa wypowiadane w trakcie błogosławieństwa udzielanego najczęściej przez najstarszego wiekiem mężczyznę (aqsakal). Charakter �Paweł Jessa 60 Przystępując do przekazania błogosławieństwa podczas ceremonii szyraq, osoba predestynowana (aqqu), tj. jeden z „wybrańców duchów", staje naprze­ ciwko zgromadzonych ludzi, czekając na znak od duchów. Do momentu uzyska­ nia znaku od konkretnego aruaq'a , aqqu nie jest w stanie przewidzieć, który z duchów zaszczyci shiraq swoją „obecnością". Indywidualny znak, którym każ­ dy z aruaq'ów anonsuje swoje przybycie, przejawia się uciskiem na określoną część ciała. Hodża Ahmad Jasawi oznajmia swoje przybycie bólem karku, tuż u podstawy czaszki, natomiast Arslan-bab — uciskiem pomiędzy łopatkami. Aqqu, po zidentyfikowaniu przybyłego ducha, obwieszcza jego imię zebranym, którzy wstając z miejsc, kłaniają się razem z aqqu niewidzialnemu przybyszowi z zaświatów. Przybyły aruaq, w pierwszych słowach (ustami aqqu) zwraca się do wszystkich zebranych, udzielając ogólnego błogosławieństwa. W dalszej części bata duch zwraca się indywidualnie do każdego ze zgromadzonych, przywołując fakty zarówno z przeszłości, jak i dotyczące dalszego życia człowieka. Należy pamiętać, iż do Ak dżol trafiają ludzie borykający się z poważnymi problema¬ mi życiowymi, dlatego też w zdecydowanej większości błogosławieństwo ma na celu udzielenie im duchowego wsparcia. Podawane są przybliżone daty „prób", jakim poddana zostanie dana osoba, po których pomyślnym przejściu powinno nastąpić rozwiązanie dręczących człowieka problemów. Jednocześnie duchy za¬ znaczają, iż będą wspierać osobę w trakcie każdej z przepowiadanych prób. Sło¬ wa aruaq'ów jednakże nie koncentrują się tylko na zapewnieniach o otoczeniu opieką danej osoby. W swoich błogosławieństwach duchy często krytykują ludzi za prowadzony tryb życia (przede wszystkim za picie alkoholu), nakazując pod¬ jęcie praktykowania obowiązkowej pięciokrotnej modlitwy, grożąc jednocześ¬ nie poważnymi konsekwencjami w przypadku niewypełnienia poleceń. Poniżej zamieszczam przykład bata „przekazane" przez Arslan-baba podczas obrzędu szyraq w jednej z rosyjskojęzycznych ord: 12 „[...] synu mój, chcę dać Tobie swoje błogosławieństwo i chcę Ci powiedzieć, że [jest] dużo wahania w Twojej głowie. Nawet dzisiaj przychodząc tutaj, zastanawiasz się, jak święci mogą przekazywać to wszystko [myślisz], że ludzie tutaj wiedzą wszystko o sobie; to nie tak mój synu, nic o sobie wiedzieć nie mogą, przecież wielu z nich przyszło na ten szyraq tak jak i ty, po raz pierwszy i ja synu mój, święty Arslan-bab od dziewięciu lat uciskam Ci plecy po prawej stronie, ale ty mój synu nie chcesz mnie i rodzaj wygłaszanego bata dostosowany jest do okoliczności, np. przed odbyciem dalekiej podróży, egzaminami na studia, rozmową o pracę itp. Bata udziela się, trzymając otwarte ręce, którymi na ko¬ niec błogosławieństwa przesuwa się po twarzy. Udzielanie błogosławieństwa zarezerwowane jest dla cieszących się największym szacunkiem aqsakałów, z tego też powodu przekazywanie bata w kręgu Ak dżol przez kobiety wzbudza poważne kontrowersje wśród konserwatywnej części społeczeństwa, zob. C. KeH>KeaxMeTyjibi, KasaxcKue napodnue mpaóuąuu u odpnóu, Ałmaty 2002, s. 38-39. Aruaq (kaz. apyań; uzb. apeox) — od arabskiego słowa ruh (lm. arwah — „duch", „dusza") — duchy zmarłych przodków. 12 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 61 słuchać, myślisz, że się przeziębiłeś; nie mój synu, plecy, o których Ci mówię, to znak dla Ciebie i Ty powinieneś oddać mi cześć, ale Ty tego nie zrobiłeś. Nie uczyniłeś tego z własnej niewiedzy; nie jesteś złym człowiekiem, jesteś dobry i łaskawy, dobra jest Twoja dusza, bardzo czysta i chociaż jesteś mężczyzną, dusza Twoja jest bardzo krucha. Bez względu na wszystko synu mój posiadasz wielki dar, dar, który rzucony został na Twoich synów i jest dar u Twojego syna i jest dar u Twojej młodszej córki. Popatrz, co wyprawia się w Twoim szanyraq , i to tylko dlatego, że w ostatnich latach powinieneś odmawiać namaz i powinieneś już siedem lat temu odwiedzić Mekkę, ale Ty nawet dzisiaj o tym nie myślisz. I ja święty Arslan-bab nakazuję Ci w przeciągu trzech lat odwiedzić Czarny Kamień i pomodlić się do Allaha i poprosić o wybacze¬ nie za swój ród, na który w dziewiątym, szóstym i siódmym pokoleniu klątwa zosta¬ ła rzucona, na całą linię męską. My wszyscy święci modlimy się i prosimy Allaha za Twój ród męski i pomagamy wybawić Cię od tej choroby, która dosięgła Ciebie dzisiaj; ale nie słuchaj nikogo, tylko metodami medycznymi zdołasz wyleczyć cho¬ robę i nie bój się powikłań, żadnych powikłań nie będzie. Dzisiaj my święci otoczyli­ śmy Cię opieką i ja święty Arslan-bab będę przy Tobie w następnym miesiącu, będę z Tobą; idź na operację i niczego się nie bój i zobaczysz, minie dwadzieścia jeden dni i Ty zapomnisz o swojej chorobie; ale pamiętaj synu mój, zanim pójdziesz na operację, musisz odwiedzić miejsca święte, oddać cześć Arslan-babie, oddać cześć Tuktybaj-acie, oddać cześć Suyinbay-acie, oni czekają na Ciebie i otoczą opieką. Ja święty Arslan-bab daję Ci swoje błogosławieństwo [...]". 13 Na uwagę zasługuje wysoki procent osób, które w trakcie bata dowiadują się, że są obdarzone „darem" i w związku z powyższym powinny przejść obrzęd „otwarcia serca". Zgodnie z wyjaśnieniami jednej z moich informatorek, do Ak dżol nie trafiają osoby przypadkowe. Duchy przodków wybierają osoby „ducho¬ we" będące nosicielami „daru" i naprowadzają je na właściwą drogę, na „Bia¬ łą Drogę". Niemniej jednak droga do Ak dżol bywa ciężka i kręta, naznaczona chorobami i rodzinnymi tragediami. Osoba „duchowa", która odziedziczyła po przodkach dar szamański czy uzdrowicielski, często nie jest świadoma tego fak¬ tu. Dawniej, kiedy umierał szaman, jego rodzina oczekiwała na znak od duchów, które zsyłając „chorobę szamańską" na któregoś z krewnych, „wyznaczały" tym samym następcę zmarłego baqsy. Ciągłość tradycji sprawiała, iż taki znak był jasny i czytelny zarówno dla osoby wybranej, jak i jego rodziny . Wieloletnia ateizacja i walka władzy radzieckiej z „przedislamskimi przeżytkami" doprowa¬ dziła do zatarcia wspomnianej tradycji, co ilustrują liczne relacje nowych „wy¬ brańców duchów", którzy nie potrafili w początkowej fazie choroby nadać jej odpowiedniego znaczenia. W tym miejscu docieramy do jednej z podstawowych funkcji bata w Ak dżol. Nieświadomy „wybraniec duchów" właśnie tym kana¬ łem uzyskuje informację odnośnie do posiadanego „daru". Jeśli zastosuje się do 14 13 14 Szanyraq (kaz.) — drewniany, górny krąg na szczycie jurty, dymnik — synonim domu. D. Penkala-Gawęcka, Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem, „Lud" t. 85, s. 181. �62 Paweł Jessa zaleceń duchów i przyjmie „dar" stosunkowo szybko, wówczas może uniknąć „choroby szamańskiej/uzdrowicielskiej". Rozmówczyni Tatiana komentując zasadnicze funkcje bata, stwierdza, iż współcześni ludzie utracili zdolność prawidłowej interpretacji wieszczych snów, bądź w ogóle je ignorują jako wytwory podświadomości. Dlatego też aruaq'y zdecydowały się na nawiązanie kontaktu za pośrednictwem aqqu, które są po¬ średniczkami pomiędzy dwoma światami — „są ziemskimi nauczycielkami wy¬ jaśniającymi prawa «tego» i «tamtego» świata, interpretatorkami snów i znaków zsyłanych przez duchy". Wprowadzenie przez Ak dżol równoległego do trady¬ cyjnie pojmowanego bata, poszerzyło tym samym przestrzeń obrzędową kultu przodków, zmniejszając jednocześnie dystans pomiędzy sacrum (duch) a czło¬ wiekiem. Udzielane przez duchy błogosławieństwo „oswoiło" zaświaty, umac¬ niając jednocześnie wiarę w możliwość ingerencji duchów w życie doczesne ludzi. Podkreślona została również rola „daru" i obowiązków, jakie ciążą z tego tytułu na „obdarowanym", któremu zgodnie ze słowami informatorki Rahiyi „nie dane jest przeżyć jałowego życia; będzie poddawany nieustającym próbom tak długo, aż zdecyduje się na «otwarcie daru». Jeśli nie będzie się «trzymać daru», wówczas na pewno przerodzi się on w nieszczęście". Ak dżol aspiruje do wypracowania nowej jakości islamu, jednoczącej nie tylko muzułmańskich mieszkańców kraju, ale i przedstawicieli odmiennych konfesji (głównie prawosławia). Wspomniana „nowa jakość islamu" budowana jest na bazie tradycjonalistycznego islamu, wzbogaconego o nowe formy obrzędowości nawiązujące do pre-islamskich tradycji religijnych Kazachów. Doskonale ilu¬ struje to zasadnicza działalność grupy, jaką są praktyki lecznicze. W szeregach grupy spotkać można cały przekrój tradycyjnych uzdrowicieli kazachskich: baksy, emszi, tabib, do których ze swoimi problemami przychodzi miejscowa lud¬ ność. Tym samym jest to główny kanał, poprzez który struktury Ak dżol zasilane są nowymi członkami i sympatykami. Można nakreślić pewien schemat odzwier­ ciedlający drogę do Ak dżol, którą przebył przeciętny członek grupy. W powszechnym odbiorze społecznym poszczególni uzdrawiacze działający pod szyldem Ak dżol nie są identyfikowani z ugrupowaniem, lecz postrzegani jako niezależni „wybrańcy duchów". Dopiero po nawiązaniu pierwszego kon¬ taktu pomiędzy uzdrawiaczem a zgłaszającym się do niego człowiekiem inicjo¬ wane jest stopniowe zaznajamianie „pacjenta" z Ak dżol i jego ideologią, pro¬ wadzące w wielu przypadkach do nawiązania systematycznych relacji z grupą, a w dalszej perspektywie (jeśli jest się depozytariuszem „daru"), do włączenia w szeregi „Białej Drogi". Prezentowany scenariusz pozyskiwania nowych człon¬ ków odzwierciedla differentia specifica Ak dżol, wytyczającą wyraźną granicę po¬ między uzdrowicielami praktykującymi w ramach ugrupowania, a „wybrańcami duchów" działającymi indywidualnie. Kontakty ludzi z niezależnymi baqsy, emszi, najczęściej ograniczają się do jednostkowych spotkań skoncentrowanych na postawieniu diagnozy i podjęciu leczenia (bądź też jego zaniechaniu), ewentu- �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 63 alnie ograniczających się do uchylenia zasłony przyszłości przez osoby obdarzo¬ ne „darem" jasnowidzenia. Ak dżol angażuje się natomiast nie tylko w doraźne rozwiązywanie problemów zdrowotnych swoich klientów, lecz również tych dotyczących sfery życia osobistego. Familijna atmosfera wytwarzana wewnątrz grupy sprzyja zacieśnianiu relacji pomiędzy uczestnikami spotkań, dając poczu¬ cie pozyskania nowych przyjaciół — swoistej grupy wsparcia. Każdy problem zostanie poddany indywidualnej analizie, zaś cotygodniowy obrzęd szyraq, we¬ spół z regularnie organizowanymi pielgrzymkami do lokalnych miejsc świętych, dodatkowo sprzyjają wzmocnieniu poczucia wspólnoty. Przychodzący po raz pierwszy do jednej z ord działających w ramach Ak dżol poddawani zostają seansom leczniczym rozpoczynającym się od postawie¬ nia diagnozy. Duchy opiekuńcze uzdrowicieli najczęściej określają przyczynę choroby jako konsekwencję uroku, ingerencji złych duchów bądź też faktu, iż pacjent jest osobą „duchową", co czyni go bardziej wrażliwym na otaczającą rzeczywistość („ściąga" na siebie „brud" innych ludzi). W udzielonym przez du¬ chy bata zostaje ostatecznie potwierdzona diagnoza, której towarzyszy zalecenie odbycia pielgrzymki do Turkiestanu, w trakcie której powinno nastąpić „ducho¬ we oczyszczenie" pielgrzyma — swoiste rite de passage. Uczestnicząc w jednej z zorganizowanych przez Ak dżol (odłam związany z Qydyralim) pielgrzymek do Turkiestanu zaobserwowałem, iż dla pątników peregrynacja była podróżą nie¬ mal mistyczną, z którą wiązali nadzieję na poprawę swojego losu. Oczywiście, wśród entuzjastów były również osoby nastawione bardzo sceptycznie, które na pielgrzymkę zostały wysłane przez swoich krewnych. Początkowa rezerwa stop¬ niowo ustępowała coraz silniejszej wierze, głównie za sprawą bata, w trakcie których ujawniane były szczegóły z ich życia, znane wyłącznie im samym. Tym sposobem uzyskiwali niezbity dowód istnienia aruaqtar. Wraz z akceptacją moż¬ liwości kontaktów z zaświatami, równolegle pojawił się strach przed karą, jaką mogą zesłać duchy przodków. Bardzo szybko uczestnicy pielgrzymki, zaczęli postrzegać otaczającą ich rzeczywistość poprzez pryzmat mistycznych symboli i nieustających prób zsyłanych przez duchy. Rzeczywistość została sprowadzona do poziomu hieratycznych przeżyć mistycznych. Obecność sacrum w trakcie pielgrzymki do Turkiestanu pozwala na oswojenie pątnika ze światem transcendentalnym, jest „oczyszczeniem" i jednocześnie „po¬ dróżą" w zaświaty, po której bardziej zrozumiałe będą jego późniejsze kontakty z duchami. Przeżyte doświadczenie przygotowuje „wybrańca duchów" do obrzę¬ dowego usankcjonowania jego powołania i osadzenia w nowej roli — szeroko rozumianego uzdrowiciela (w zależności od specyfikacji posiadanego „daru"), praktykującego w ramach Ak dżol. W terminie wyznaczonym przez duchy kan¬ dydat udaje się na obrzęd „otwarcia serca", który Qydyrali organizuje raz w mie¬ siącu. Obrzęd podzielony jest na trzy etapy, włączając sam fakt „otwarcia", czyli pierwszego przekazania słowa duchów przez „wybrańca". Kolejne etapy zwią¬ zane są z opanowaniem technik przekazywania bata (wydłuża się czas przekazu �Paweł Jessa 64 i ilość przekazywanych faktów). Po pomyślnym przejściu wszystkich etapów obrzędu, początkujący uzdrowiciel rozpoczyna praktykę w jednej z działających ord. Wraz z rozwojem jego umiejętności i pomyślnym przejściu zsyłanych przez duchy prób aruaqtar wyrażają zgodę na otwarcie własnej ordy. Na uwagę zwraca przeważający udział kobiet w samym Ak dżol, jak i piel¬ grzymkach do miejsc świętych, co podkreśla kontrast pomiędzy meczetem, jako przestrzenią zdominowaną przez mężczyzn, a mazarem, który odwiedzają przede wszystkim kobiety. S. Poliakov w następujących słowach podsumowu¬ je „genderową" dyferencję środkowoazjatyckich budynków kultowych: „Przy¬ gotowany w rodzinie przy pomocy mahalli muzułmanin przechodzi, jeśli jest mężczyzną, na bezpośrednie łono meczetu, a jeśli jest kobietą — w objęcia szejcha mazaru lub bibiotyn (otinczi) [wyróżnienie kursywą — P.J]" . W opiniach radzieckich uczonych fakt ów uwarunkowany był czynnikami „biologicznymi" i „psychologicznymi", tj. większą „wrażliwością" kobiet, które jako gospodynie domowe przejawiały większą troskę o sprawy codzienne, bądź też po prostu ich „łatwowiernością" i „zabobonnością" . Wejście kobiet w rolę depozytariuszek lokalnych tradycji religijnych było jednakże konsekwencją determinacji bolsze¬ wików w kreowaniu nowej, ateistycznej wizji świata, w której islam postrzegany był w kategoriach reakcyjnej ideologii. W rezultacie większość mułłów, iszanów, sufich, oraz innych oficjalnych i nieoficjalnych działaczy religijnych zostało za­ bitych, uwięzionych lub zesłanych do obozów. Fala prześladowań objęła przede wszystkim mężczyzn, zaś kobiety automatycznie zakwalifikowane przez bolsze¬ wików, jako „surogat proletariatu", mogły zachować w kręgu rodzinnym trady¬ cje religijne i przekazać sakralną wiedzę swoim dzieciom. Właśnie powyższym okolicznościom, a nie „naturalnym" ich predyspozycjom, należy przypisać źród15 16 15 C.n. riojuiKDB, TpaóuąonauiuiM e coepeMennoM cpeóneasuamcKoM oóiąecmee, Moskwa2004, s. 191. W odróżnieniu od meczetu, gdzie kobiety pozostają odseparowane od mężczyzn, w przestrzeni mazaru zazwyczaj nie występują oddzielne strefy dla kobiet, które też modlą się w dowolnej części miejsca świętego. Zresztą w wielu przypadkach (przede wszystkim w Uzbekistanie) jest to jedno z dwóch miejsc (obok domu), w których mogą one odmawiać namaz, ponieważ w meczecie mogą przebywać wyłącznie mężczyźni, nawet jeśli znajduje się w nim odizolowane miejsce (np. galeria meczetu), gdzie w zasadzie mogłyby się modlić kobiety. Jak tłumaczyli moi informatorzy, obecność kobiet w meczecie jest niepo¬ żądana ze względu na ich dekoncentrujący wpływ na modlących się mężczyzn, dla których sama świa¬ domość tego, że za zasłoną lub w sąsiednim pomieszczeniu znajdują się kobiety, może przeszkodzić w skupieniu się na modlitwie, a tym samym unieważnić ją. Odmienna sytuacja jest już w Kazachstanie, przede wszystkim w jego północnej części, gdzie miejscowe „duchowieństwo muzułmańskie" wyczu¬ lone jest na zagrożenia płynące z aktywnego prozelityzmu odmiennych konfesji i nieformalnych grup wyznaniowych. Północ Kazachstanu zamieszkuje znaczny procent ludności nie-kazachskiej, głównie Rosjan; jest to też region tradycyjnie najsilniej zlaicyzowany. Miejscowe „duchowieństwo", starając się przyciągnąć jak największą liczbę wiernych do meczetu, a przynajmniej nie dopuścić do ich odpływu, wykazuje się zdecydowanie większą aktywnością „duszpasterską" i tolerancją, niż ma to miejsce w in¬ nych regionach kraju. Zgodnie z relacją mieszkanki Astany (stolicy państwa), miejscowy mułła nie tyl¬ ko nie wygoni młodej Kazaszki z meczetu, do którego przyszła z wyzywającym makijażem i w krótkiej spódniczce, ale także spokojnie wyjaśni niestosowność ubioru i zaprosi na dzień następny. 16 J. Rohoziński, Święci, biczownicy i czerwoni chanowie, Wrocław 2005, s. 253. �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 65 ła procesu feminizacji zarówno religijności pielgrzymkowej, jak i sfery działal¬ ności szeroko rozumianej kategorii „wybrańców duchów" . Miejsca święte, wraz z opartym na nich folklorem, praktykami religijnymi i charakterystyczną architekturą, tworzą zasadniczą część lokalnej, „realnej" for¬ my islamu w Azji Środkowej. Na współczesny wizerunek muzułmańskich miejsc świętych złożyła się suma synkretycznych form i zjawisk będących rezultatem obustronnego oddziaływania elementów miejscowych i ogólnomuzułmańskich. Należy mieć na uwadze, że ziyarat stanowi część większego kompleksu kazach¬ skich obowiązków rodowych, zaś święci i ich grobowce są nierozerwalnie zwią¬ zane z kultem przodków. Częstą praktyką jest też wystawianie przez Kazachów monumentalnych mauzoleów swoim przodkom, których nieznane dotąd miejsca pochówku zostają objawione żyjącym potomkom za pośrednictwem wieszczych snów. Za przykład może posłużyć działająca w Ak dżol uzdrowicielka Gulmira, która podczas mojego pobytu w Ałmaty była na etapie „podnoszenia" grobu, tj. wznoszenia mauzoleum dla swojego przodka (i ducha opiekuńczego) — Mataj-aty. W budowę zaangażowani są wszyscy członkowie i sympatycy ordy Gulmiry, zaś odwiedziny miejsca pochówku znamienitego przodka stanowią jeden z punk¬ tów pielgrzymek organizowanych przez Gulmirę dla swoich uczniów i pacjentów. Uzyskanie niepodległości przez środkowoazjatyckie republiki w roku 1991 wzmocniło proces islamskiego odrodzenia (obserwowany od lat 80. X X wieku), w którym „pielgrzymki do grobowców ważnych awliya ponownie stały się popu¬ larną manifestacją islamskiej pobożności" . W nowej, post-radzieckiej rzeczy¬ wistości najbardziej popularne mazary przeszły pod jurysdykcję miejscowych muftiat'ów lub administracji państwowej, co było równoznaczne z ich inkorpora­ cją do „oficjalnych" struktur usankcjonowanego przez władze islamu. Kult świę¬ tych, postrzegany jeszcze nie tak dawno w kategoriach „pre-islamskich prze¬ żytków", podobnie jak sufizm, obwołany przez mufti'ego Z. Babakhanova jako „niezgodny z islamskimi dogmatami" , w nowej rzeczywistości geopolitycznej uzyskały status integralnych i „oficjalnych" elementów „kazachskich" praktyk islamskich. Analogiczna sytuacja obecna jest również w sąsiednim Uzbekistanie, gdzie oddawanie czci świętym uzyskało dodatkowy wymiar, jako znak lojalności względem reżimu i przywiązania do tradycji narodowych. Nawet zdeklarowani ateiści angażują się w praktyki ziyarat, ponieważ uważają to za ważną „tradycję" narodową, bądź też chcą tym sposobem zademonstrować swoją lojalność wobec reżimu Islama Karimowa. 17 18 19 17 R. Sultanova, Qadiriyya Dhikr in Fergana valley, 2000, s. 531-538; D. Penkala-Gawęcka, Wy­ brańcy..., dz.cyt., s. 186-187; por.: N . Tohidi, „Guardians of the Nation": Women, Islam and the Soviet Legacy of Modernization in Azerbaijan, 1999, s. 39-58. V.J. Schubel, Post-Soviet Hagiography and the Reconstruction of the Naqshbani Tradition in Contemporary Uzbekistan, Istambuł 1997, s. 76. E. Ea6ag>KaHOB, O (pemeax CÀJfVMnpomue «HueucjamcKux oôbmaee», Moskwa 2001, s. 173. 18 19 �Paweł Jessa 66 Poszukując odpowiedzi na pytanie o przyczyny popularności Ak dżol w Ka¬ zachstanie, należy przede wszystkim zwrócić się w kierunku kultu świętych i przodków, które odgrywają prominentną rolę w życiu religijno-społecznym mieszkańców republiki. Auliye, taki jak Hodża Ahmad Jasawi, jest dla Kazachów mediatorem, ponieważ jest „przyjacielem Boga" (WaliAllah), ponadto był też „przyjacielem" kazachskich przodków. Idąc dalej, można powiedzieć, iż auliye są mediatorami przekazującymi nie tylko boskie błogosławieństwo, lecz również etniczne dziedzictwo Kazachów. Tym samym święci jawią się jako „pomost" między dwoma „przepaściami": po pierwsze, pomiędzy ludźmi a siłą duchową, i po drugie, pomiędzy współczesną tożsamością muzułmańską a tożsamością muzułmańską z przeszłości. Muzułmańska tożsamość Kazachów budowana jest niejako na dwóch przeplatających się płaszczyznach — synkretycznej i antysynkretycznej. Bruce Privratsky ostrzega jednak, aby nie kreować sztucznej dy¬ chotomii pomiędzy koranicznym, czystym islamem a praktykami określanymi jako pre-islamskie lub szamańskie (kult przodków i uzdrawianie przy pomocy duchów) . Kazachowie sami dokonują rozróżnienia pomiędzy różnymi formami praktyk religijnych, odnoszących się do teologicznego islamu jako „czystego" ide¬ ału, nazywanego taza dżol („czysta droga"; islamski ideał przybliżany jest przez hodża — przedstawicieli świętych rodzin), podczas gdy codzienne praktyki religij¬ ne definiowane są jako „muzułmańskość" (musilmanshiliq). Nie należy jednakże rozpatrywać ich z pozycji odrębnych, kontrastowych sfer, lecz jako różnorodne aspekty życia religijnego. Sami Kazachowie uważają, iż ich religia posiada islam¬ ską legitymizację, ponieważ została przekazana obecnym pokoleniom przez ich przodków, którzy podążali ścieżką czystego islamu; również z uwagi na istnienie w społeczeństwie hodża (jak i innych osób żyjących zgodnie z taza dżol), oraz po­ przez fizyczną obecność w kazachskim krajobrazie grobowców świętych. Ponadto Ak dżol stara się pełnić funkcję łącza pomiędzy globalną tradycją islamską a heterodoksyjnym kompleksem kazachskich wyobrażeń religijnych, wyróżniając się przy tym otwartością na przedstawicieli odmiennych konfesji. W ramach Ak dżol działają rosyjskojęzyczne ordy, liderzy których nie są muzuł­ manami. Duchy kazachskich przodków i świętych nie są w tej materii islamskimi purystami i poprzestają na fakcie, iż danej osobie (niezależnie od przynależności etno-konfesyjnej) ofiarowany został „dar", który winien zostać przez nią przy¬ jęty. Przyjęcie „daru" również nie warunkuje konwersji na islam, jakkolwiek zdarzają się podobne sugestie ze strony duchów. Dodatkowo działalność ugru¬ powania można opisać w kategorii „tradycji odnalezionej", tradycji poskładanej z ocalałych pozostałości i ponownie włączonej w krwiobieg życia religijnego Ka¬ zachstanu, lecz już w nowej, rozbudowanej formie . Praktyki obrzędowe Ak dżol wyszły poza indywidualne ramy, zostały włączone w organizację, z odpowiednią 20 21 20 21 B.G. Privratsky,Muslim..., dz.cyt., s. 74-109. Zob. D. Penkala-Gawęcka, Wybrańcy..., dz.cyt., s. 182-183. �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 67 strukturą i ideologią. Jednak legitymizację tych poczynań mają zapewniać duchy przodków, demiurgowie ugrupowania. Ak dżol to również próba wyciągnięcia Kazachstanu z religijnego cienia, rzucanego przez tradycyjne centra islamu w re¬ gionie, chociaż bardziej wynikająca z niespełnionych ambicji, niż odzwiercie¬ dlająca rzeczywistość. Jedna z moich informatorek stawiając pytanie: „Dlaczego w Kazachstanie jest mniej wewnętrznych problemów niż w sąsiednich republi¬ kach?", zaraz też udziela na nie odpowiedzi: „Za sprawą Allaha, do którego co­ dziennie modlą się członkowie i sympatycy Ak dżol". Ugrupowanie wprawdzie nie może oczekiwać poparcia ze strony „oficjalnego duchowieństwa", które kwe¬ stionuje ich islamski charakter, poprzestając na określeniu: „szarlatani", jednak w zupełności zadowala się dużą popularnością wśród mieszkańców Kazachsta¬ nu. Kwestią otwartą pozostaje przyszłość ugrupowania, tj. czy ma szansę zako¬ rzenienia się w rzeczywistości religijnej Kazachstanu, czy też jego działalność ograniczona jest długością życia charyzmatycznych liderów? BIBLIOGRAFIA EaôagKcaHOB B. 2001 O (pemeax, CAJTYMnpomue «nueucjiaMCKUx oôunaee», w: A. MajiaineHKO, M.E. OJIKOTT (red.), IlcnaM Ha nocmcoeemcKOM npocmpancmee: esajMÓ usHympu, Moskwa. EacHjiOB B.H. 1992 UlaMancmeo y Hapoàoe Cpeàneû Asuu u Kasaxcmana, Moskwa. KeHKeaxMeTyjibi C. 2002 KasaxcKue napoànue mpaàuuuu u oôpxàu, Ałmaty. Meri J.W. 2002 Ziyàra, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill. MyMHHOB A.K. 2001 Apcjan-6a6, w: HcnaM Ha meppumopuu ôuemeû POCCUÙCKOÙ uMnepuu. 3HUToioneàmecKuû cioeap, t. 3, Moskwa. MycTaiJfflHa P.M. 1992 TlpeàcmaeneHun, Kyibmu, oôpxàu y Kasaxoe, Ałma-Ata. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań. 2001 Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem. Na przykładzie ujgurskiej szamanki z Kazachstanu, „Lud", t. 85, s. nojiHKOB c.n. 2004 TpaàuuoHami3M e coepeMeHHoM cpeàHeasuamcKoM o6iąecmee, w: A K ) . ApanoB (red.), MycyjbMaHcKax CpeàHxxÂ3UM. Tpaàuu,uoHanu3M uXXeeK, Moskwa. Privratsky B.G. 2001 Muslim Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory, Richmond¬ -Surrey. �Paweł Jessa 68 Pe3BaH E.A. 1991 Suùapa, w: IlciaM: DHiAUKJioneàmecKuû cioeap, Moskwa. Rohoziński J. 2005 Święci, biczownicy i czerwoni chanowie. Przemiany religijności muzuł­ mańskiej w radzieckim i poradzieckim Azerbejdżanie, Wrocław. Schubel V.J. 1997 Post-Soviet Hagiography and the Reconstruction of the Naqshbani Tra­ dition in Contemporary Uzbekistan, w: E. Ôzdalga (red.), Naqshbandis in Western and Central Asia: change and continuity. Papers read at a conference held at the Swedish Research Institute in Istanbul June 9—11, Istambuł. Sultanova R. 2000 Qadiriyya Dhikr in Fergana valley, „Journal of the History of Sufism" 1-2. Tohidi N . 1999 „Guardians of the Nation": Women, Islam and the Soviet Legacy of Mo­ dernization in Azerbaijan, „Journal of Azerbaijani Studies", t. 2, nr 1. Zarcone T.H. 2002 Ziyàra. The turkish lands, including the Balcans and Central Asia, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill. Paweł Jessa „ A L L A H FORGIVES, THE SPIRITS OF THE ANCESTORS NEVER FORGIVE". M U S L I M RELIGIOUS GROUPS I N K A Z A K H S T A N (Summary) A few dozen years after Marxist-Leninist atheism in the form of „political religion", Is­ lam has got a new place in the social space, considered to be an element of the „national he­ ritage". Completely new phenomena and processes observed in a Muslim community, help make a claim about a new stage of islamization in Kazakhstan. The process of re-islamization assumes different forms, expressed, e.g. by the activity of the groups led by charismatic leaders, as in the case of the religious movement called Ak Jol („White Road"). Ak Jol is a sort of hierarchical „corporation" where all the members perform specific functions (that of shaman, clairvoyant, blessing giver). The integrative role of the group is very important — while systematically organizing the shiraq ritual (the people who gather are healed and blessed by ancestors' spirits) and pilgrimages to the holy places, it acquires new members and strengthens the ties between the permanent members of the group who identify them­ selves as Ak Jolists, which emphasizes the supraethnic character of the group. The charis­ matic leaders of Ak Jol stress the Muslim character of the group, which, however, is open to the representatives of other religions (mainly Christians) and nationalities other than Kazakh. The ritual practice (including healing) reflects the process of synthesis between the Islamic tradition and non-Islamic tradition of the region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b83ef196feb8deed26fb914fa49f7b0.pdf 2fb3940ad53513eaf01332fafc6eb23b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2009 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource szamanizm Kazachstan - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1864 Title A name given to the resource Współczesny szaman kazachski / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.193-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 PAWEŁ JESSA WSPÓŁCZESNY SZAMAN KAZACHSKI. BAKSY AJTKURMAN W polskiej literaturze przedmiotu, zjawisko szamanizmu u Kazachów prezentowane jest w dość skromnym zakresie. Wynika to być może ze znacznej skali trudności w odszukaniu baksy (kazachski odpowiednik szamana), w dzisiejszym Kazachstanie. Taki stan rzeczy zdaje się wynikać przede wszystkim z zintensyfikowanej od końca XIX wieku islamizacji regionu. Ograniczenia związane z islamem przenikały codzienny tryb życia Kazachów, a co za tym idzie, również sferę wierzeniową. Dlatego też współczesny szamanizm kazachski 'możemy określić jako szamanizm "zislamizowany". Źródłową podstawę pracy, obok danych z literatury, stanowią materiały zebrane przeze mnie w trakcie badań terenowych w Kazachstanie w latach 19981999, a przede wszystkim mój pobyt u baksy (szamana) Ajtkurmana, zamieszkałego w aule Baskunci (Panfiłowski rejon). Współcześnie pod pojęciem szamanizmu rozumie się "rodzaj praktyk i przekonań światopoglądowych, w których specjalnie predestynowany przedstawiciel grupy (szaman), za pomocą odpowiednich technik, nawiązuje bezpośredni kontakt ze światem nadprzyrodzonym w celu zaspokojenia szeroko rozumianych interesów społeczności i jednostek"'. Zanim jednak przejdę do zasadniczej części niniejszego opracowania, chciałbym zwrócić uwagę na źródłosłów terminu baksy, który jest kazachskim odpowiednikiem słowa szaman. Dokonując próby wyjaśnienia etymologii tego słowa, natrafiamy na podobne trudności, jakie towarzyszą wyjaśnianiu terminu "szaman", różnie określanego u wielu ludów turecko-mongolskich. Kirgiski szaman to baksy, u Jakutów - ojuun; u średniowiecznych Kipczaków, współczesnych Chakasów i Tuwijczyków - kam. Buriacki i mongolski szaman to boo, zaś szamanka - odoogon. Kazachowie szamanki nazywająjeltY. Według Czokana Wali chanowa, słowo baksy zostało zapożyczone z języka mongolskiego: "Szaman - człowiek obdarzony czarodziejskimi siłami i wiedzą większą od innych, to poeta, muzyk, wieszcz, a w związku z tym i lekarz. Kirgizi (Kazachowie - P. 1.) szamana nazywają bachszi co po mongolsku I M. Buchowski, Szamanizm, w: Slownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznań 1987, s. 340. l E. Tursynow, Wozniknowienie Baksy Akynow sery i Żyrau, Astana 1999, s. 61. �194 oznacza nauczyciela; Ujgurzy bachszy nazywają swoich pisarzy, zaś Turkmeni swych śpiewaków"3. Bardziej przejrzystego wyjaśnienia terminu dokonał W. W. Bartoid, i to za nim w większości badacze wyjaśniają etymologię słowa baksy. Według Bartol· da: ,,Bachszi - zapożyczone (prawdopodobnie z sanskrytu - bchikszu) słowo, które pojawiło się we wschodniotureckich i perskich językach w mongolskiej epoce; oznacza przede wszystkim buddyjskie duchowieństwo i w tym znaczeniu zgodne jest z chińskim ho-szan, tybetańskim lama, ujgurskim toon. Księgi, które zapisywane były alfabetem ujgurskim i przeznaczone dla ludności tureckiej i mongolskiej, również nazywały się bachszi; u Mongołów tym słowem określano również chirurga. W państwie indyjskich Baburydów bachszim nazywano wysokiego rangą urzędnika, kt~ry zarządzał wojskiem i wydawał żołd żołnierzom. Obecnie u Kałmuków, MOngołów i Mandżurów słowo to oznacza duchownego, u Kazachów (w formie baksy) - czarownika i wieszcza, leczącego chorych zaklęciami; u Turkmenów; ludowego śpiewaka (zaklęciom kazachskiego baksy towarzyszą dźwięki jego instrumentu muzycznego - kobyzu)"4. Również J. Wasilewski podążył tropem Bartolda, pisząc, "iż bachszy to człowiek obdarzony wiedzą i mocą czarodziejską, lekarz, muzyk i poeta"5. Zwraca ponadto uwagę na to, że dwie ostatnie funkcje szamana łączą się nierozerwalnie z jego umiejętnościami magicznymi. W tym miejscu pamiętać należy o pierwotnych związkach archaicznej poezji, pieśni, eposu z obrzędem magicznym, w którym słowa-zaklęcia miały zapewnić pomyślne łowy, walkę, pracę. Stąd role społeczne pieśniarza-barda i szamana-czarownika przez długi czas mogły pozostawać nie rozdzielone. Świadectwem tej wspólnoty jest podwójne znaczenie słowa bachszy u ludów Azji Środkowej; wśród Uzbeków znaczy ono jednocześnie recytatora eposów i znachora, jako że obie te postacie zlewały się niegdyś w osobie szamana. Kazachski baksy to znachor, natomiast turkmeński bachszy to już tylko ludowy śpiewak, który przy dźwięku kobyzu recytuje teksty epiki bohaterskiej. Skądinąd tego samego instrumentu używa także w trakcie kam/ania - w miejsce bębna - szaman kazachski6• W opozycji do przedstawionej powyżej teorii, znajduje się koncepcja sformułowana przez E. Tursunowa. Badacz ów twierdzi, iż zbieżność baksy z bchikszu/bachszy jest tylko pozorna, zewnętrzna, nie świadczy jednakże o sensownym wewnętrznym związku. Chcąc zaś wyjaśnić etymologię słowa baksy należy zwrócić uwagę na funkcje szamana. Szaman okazuje się niezastąpiony w każdej ceremonii, która dotyczy duszy ludzkiej jako takiej, jako nietrwałej Tamże, s.61. Tamże, s.62. s J. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1985, s. 34. 6 Tamże, s. 35. .1 4 �195 jedności psychicznej, skłonnej do opuszczania ciała i stanowiącej łatwy łup dla demonów i czarowników. Dlatego właśnie w całej Azji (także w innych rejonach świata), szaman pełni funkcję znachora i uzdrowiciela; stawia diagnozę, poszukuje zbiegłej duszy chorego, chwyta ją i łączy na powrót z ciałem, które opuściła. Tursunow, powołując się na badania K. Żubanowa, zwrócił uwagę na pewien interesujący szczegół. Mianowicie w rozmowach Żubanowa z szamanami, ci ostatni, opowiadając o leczeniu chorób, nigdy nie wykorzystywali wyrażenia: aurdy 'emdjeu, tj. "leczyć chorego", lecz mówili: aurdy bagu, tj. "leczyć (dosłownie - "wypatrywać") choroby". W języku starotureckim słowo bak znaczyło - "patrzeć". Tureccy szamani "wypatrują" sami bądź z pomocą duchów-pomocników górnego, dolnego bądź średniego świata, chcąc zobaczyć, co czeka ludzi w przyszłości, bądź też odnaleźć skradzioną duszę chorego. Kazachskie słowo baky/au, tj. "uważnie obserwować", "kontrolować", pochodzi od tegoż samego rdzenia - bak co i słowo bagu. Również wyrażenie: ma/ bagu, które w języku kazachskim oznacza "wypasać bydło" i dosłownie tłumaczy się jako: "patrzeć za bydłem", pochodzi od tego samego rdzenia7• Wróżenie, jasnowidzenie, stanowią część mistycznych technik szamana. Dlatego też szuka się pomocy u szamana, chcąc odnaleźć zabłąkanych ludzi czy zwierzęta itp. Nie na próżno więc starożytni Turcy nazywali jasnowidzących: korumczi - od rdzenia kor - "widzieć", "patrzeć", Jakuci zaś korbuoczczu. Słowo to, podobnie jak szajtan kureee, którym Baszkirzy określali jasnowidzów, czy też tatarskie: kuremeze, kureeecze, kureee, pochodzi od tegoż rdzenia kor/koz, tj. "patrzeć", "widzieć". Prócz tego u Tatarów istnieli lekarze, których nazywano: bogucze - dosłownie - "ten, kto wypatruje (chorobę)". Tatarski folklorysta Lenar Dżamaletdinow twierdzi, iż terminy: bogucze i kureeecze wykorzystywane są w jednym znaczeniu i w stosunku do jednego człowieka. Są to więc terminy synonimiczne, pochodzące od posiadających to same znaczenie rdzeni: kara-bagu, kuru - tj. "patrzeć", "wypatrywać", "obserwować", "widzieć". Kureeelik lub bagu - to jedno i to sam08• Na podstawie przytoczonych powyżej materiałów, Tursunow doszedł do wniosku, iż termin baksy to dawne słowo tureckie, powstałe od rdzenia baki bag - oznaczającego: "patrzeć", "wypatrywać", które z kolei odzwierciedla działania szamana. Dla zobrazowania swojej teorii Tursunow posługuje się następującym przykładem: Ewenkowie na określenie szamana, obok terminu szaman (saman, chaman), używają również słowa iczerimni, powstałego od rdzenia "icze", tj. "widzieć". Sam zaś proces kamłania nazywany jest szamandy i iczeri. Według kazachskiego badacza w nazwaniu szamana i procesie kamłania ukryty jest ten sam sens, co i w przypadku baksy, tj. "widzieć", "patrzeć", "wypa7 K E. Tursynow, Wozniknowienie ..., s. 69. Tamże, s. 68. �196 trywać''9. Nie uważam się za osobę kompetentną, aby wypowiadać się na temat lingwistycznego aspektu tej kwestii. Ocenę zasadności przytoczonych teorii pozostawiam językoznawcom, ze swej strony chciałem tylko zaprezentować inne spojrzenie na kwestię źródłosłowia terminu baksy, albowiem w literaturze przedmiotu przedstawiana zazwyczaj bywa opcja Bartolda. We współczesnym Kazachstanie spotkanie baksy nie jest już takie proste. Pojawiła się natomiast cała masa najróżniejszych znachorów, jasnowidzów, wróżek, bioenergoterapeutów itp., praktykujących pod wspólnym szyldem medycyny naturalnej. To właśnie dzięki takiej instytucji, tj. Centrum Medycyny Naturalnej działającego w Ałmaty, dotarłem do baksy Ajtkurmana. Instytucja ta zrzesza ludzi związanych z medycyną naturalną (rozumianą bardzo szeroko), wydając m.in. pozwolenia na podejmowanie praktyki. Inicjacja szamana Szaman Siembajew Ajtkurman mieszka w aule Baskunci w rejonie Panfiłowskim i pochodzi ze starszego żuzulO, z plemienia Suan. Zarówno dziadek, jak i ojciec Ajtkurmana byli szamanami, dlatego też, gdy w wieku 13 lat poważnie zachorował, ojciec jego zrozumiał, że chłopiec również zostanie baksy. Ojciec powstrzymał jednak rozwój daru szamańskiego (baksyłyku), który powtórnie się "uaktywnił", gdy Ajtkurman skończył 17 lat. Zgodnie z relacją Ajtkurmana, w czasie choroby jakaś tajemna siła zmuszała go do udania się na cmentarz; przez cały czas wydawało mu się, iż ktoś go goni. Zaradził temu dopiero ojciec, który" wyciszył" chłopca. 25 rok życia okazał się przełomowym w życiu Ajtkurmana. Przyszły baksy przez cały czas czuł chłód; gdy przebywał sam w domu, miał wrażenie, iż ktoś stoi za nim i dyszy. W tymże roku, wespół z przyjacielem udał się na dżajlałll w góry, aby wypasać owce. Pewnego dnia jego zmiennik zszedł z gór, aby w pobliskim aule'2 dokonać zakupu żywności, zaś Ajtkurman został sam w obozowisku. W środku nocy w schronieniu pasterzy pojawiła się odziana na biało postać, która przykazała Ajtkurmanowi, aby był "czystym", prawym człowiekiem, wystrzegającym się zła. Ową tajemniczą zjawą był duch-przodek Ajtkurmana, naj starszy z jego krewnych. Od tego momentu przyszłemu baksy poczęły towarzyszyć duchy opiekuńcze pod postaciami czarnego wielbłąda, żmii i orła. Duchy ochraniają go, lecz również bacznie pilnują, aby wystrzegał się złych uczynków, do jakich m.in. zaliTamże, s. 69. Żuz (dżuz. orda) - ponadplemienna grupa polityczno-ustrojowa u Kazachów; wyróżniany jest podział na trzy żuzy: starszy, średni i młodszy. " Letnie koczowisko. 12 Pojęcie to odnosi się do gospodarstwa pasterskiego, grupki jurt czy też wprost pojedynczej rodziny. Auł jest podstawową formą zajmowania przestrzeni, funkcjonalnie związaną z pasterstwem. 9 10 �197 cza się picie alkoholu. Duchy nie życzą sobie, aby nawet przebywał w towarzystwie pijących; w takim przypadku czarny wielbłąd chwyta go zębami za kark i odciąga od stołu. Również duch, który jako pierwszy ukazał się Ajtkurmanowi, przebywa przez cały czas w jego pobliżu. Wprawdzie nie widzi go, ale słyszy jego głos, gdy doradza szamanowi lub ostrzega go. Jednakże w tym okresie nie uzyskał jeszcze pełni swych mocy szamańskich. W 35 roku życia pieryszte (tym bowiem terminem Ajtkurman określał ducha, który ukazał mu się po raz pierwszy) rozkazał Ajtkurmanowi, aby udał się na groby swoich przodków. Spędził tam trzy dni w towarzystwie aruachów (duchy przodków), które nauczyły go sztuki przepowiadania przyszłości za pomocą kumalaków. Po powrocie z cmentarza pieryszte ponownie ukazał się Ajtkurmanowi, którego tym razem począł uczyć języka arabskiego (zarówno w mowie, jak i piśmie). Nauka przebiegała mniej więcej w ten sposób, iż duch przybywał każdej nocy, czytał arabski tekst, zaś Ajtkurman po nim powtarzał. Nauka trwała dwa lata, zaś po jej zakończeniu baksy osiągnął pełnię swych mocy szamańskich i zaczął leczyć ludzi. Od tego czasu, podczas snu, przybywają do niego duchy opiekuńcze, aulie (święci), które zabierają jego duszę w miejsca nie odwiedzane przez ludzi. Tam uczą go pieśni i modlitw, służących zarówno do przyzywania duchów, jak i leczenia chorób. Według szamana posiada on w swoim otoczeniu 16 duchów tzw. aulie, tj. ludzi, którzy jeszcze za życia uchodzili za świętych. Ajtkurman często udaje się na cmentarz, nocuje jednakże tylko przy mogiłach aulie. Duchy odkrywają wówczas przed nim zasłonę przyszłości; na cmentarzu baksy regeneruje również swoją energię, dzięki której posiada dar widzenia na odległość 100 km i na dwa metry w głąb ZiemI. Szamanem, jak wierzą Kazachowie i pozostałe ludy pozostające w kręgu wierzeń szamańskich, zostaje się poprzez swych znamienitych przodków na zasadzie dziedziczenia profesji, której wyborem kierują duchy. Jedną z najpowszechniejszych form elekcji przyszłego szamana jest spotkanie z istotą boską lub półboską, która pojawiła się mu we śnie, podczas choroby lub w innych jeszcze okolicznościach, i która objawia mu, że został "wybrany" i nakłania, by odtąd wiódł nowy tryb życia. Częściej nowinę tę przekazują mu dusze przodków-szamanów13• W opowieści Ajtkurmana natrafiamy na podstawowe etapy baksyłyku - tym bowiem terminem określają Kazachowie akt przekazania daru szamańskiego. Przede wszystkim został szamanem na skutek dziedziczenia tego daru po przodkach. Bowiem to nieżyjący szamani z nieba wyszukują w obrębie swego rodu następców, którym przekazana będzie cała wiedza i umiejętności. Na uwagę zasługuje również moment, w którym to Ajtkurman uczy się języka arabskiego. Jest to jaskrawy przykład "korekt", które wniósł islam - 13 M. Eliade, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa 1994, s. 78. �198 Baksy Ajtkurman w trakcie leczenia (Baskunci); fot. P. Jessa umiejętność czytania po arabsku jest niezbędnym warunkiem uzyskania pełni mocy szamańskich; również każdy muzułmanin, niezależnie od języka, którym posługuje się na co dzień, winien modlić się tylko po arabsku - wpływ islamu jest wystarczająco czytelny. Moment uzyskania daru szamańskiego przez Ajtkurmana jest charakterystyczny dla wszystkich chyba grup praktykujących szamanizm. Wybraniec duchów czuje się źle wśród ludzi, często przebywa w samotności, w nocy błądzi bez celu po aule, zasypia na mogiłach świętych ludzi. Kandydat żyje w szczególnym stanie, coraz częściej widzi duchy, ma prorocze sny i wizje. W przypadku Ajtkurmana powołanie zostało wywołane poprzez spotkanie ducha przodka. Spotkanie to rozpoczęło "zażyłość" między przyszłym baksy a duchem, który zadecydował o jego karierze. Dusze przodków w pewien sposób "opętują" młodzieńca, po czym przystępują do inicjacji. Wszelki opór jest bezcelowy. Po konsekracji przez to pierwsze "opętanie" Ajtkurman stał się "naczyniem", do którego poczęły wchodzić również inne duchy, które są duszami zmarłych aulie, tj. świętych. Baksy Ajtkurman posiada 16 aulie. "Ujrzenie duchów" we śnie lub na jawie jest oznaką spontanicznego lub dobrowolnego powołania szamańskiego, albowiem utrzymywanie kontaktów z duszami zmarłych oznacza w pewien sposób bycie "samemu umarłym". Dlatego też szaman musi umrzeć, aby móc spotkać dusze szamanów i zostać przez nie pouczonym, gdyż zmarli wiedzą wszystko. Jest to uniwersalne wierzenie �199 tłumaczące mantykę przez obcowanie ze zmarłymil4• "Ujrzenie" ducha w snach lub na jawie jest oznaką osiągnięcia w pewien sposób "duchowej kondycji", to znaczy przekroczenia świeckiej kondycji ludzkiej. Można założyć, iż Ajtkurman udając się w samotności na cmentarz, gdzie spotyka dusze zmarłych, sam staje się "duchem", "umarłym". Wydaje się więc, że zasadniczą rolę, jaką odgrywają zmarli vi uzyskiwaniu mocy szamańskich, jest udzielenie mu pomocy w przeobrażeniu się w "umarłego", w tym, aby i on także został "duchem". Wspominałem również o duchach opiekuńczych Ajtkurmana, które pojawiają się pod postacią czarnego wielbłąda, żmii i orła. Prawie wszystkie zwierzęta od najdawniejszych czasów postrzegane były jako przewodnicy, którzy towarzyszą duszom w zaświatach, bądź też jako nowa forma zmarłego. Zwierzę symbolizuje rzeczywistą i bezpośrednią więź z zaświatami. Można powiedzieć, iż zwierzęta-duchy łączą rolę dusz przodków, które objawiają mu tajemnice, pouczają. Wróżenie, jasnowidzenie, stanowią część mistycznych technik szamana. Baksy Ajtkurman podczas pierwszego etapu inicjacji otrzymał od swoich aruachów dar wróżenia i jasnowidzenia. Chcąc przepowiedzieć przyszłość, Ajtkurman posługuje się m.in. kumalakami. Kumalaki to 41 kamieni, kości lub nasion bobu. Ajtkurman zebrał swoje 41 kamieni zupełnie przypadkowo, jednak, jak sam zauważył, każdy z kamieni zebrany był z tak zwanego "świętego miejsca", gdzie płynęła czysta woda. Szaman nigdy nie wróży ludziom, którzy mu się nie podobają, nie wróży również swoim najbliższym. Wybierając się w dalszą podróż, na dwa dni przed wyjazdem nie odkrywa kumalaków, albowiem odbierają mu energię. Na podstawie własnych obserwacji mogę odnotować, iż sąjakby dwie "szkoły" wróżenia z kumalaków. Pierwsza - reprezentowana m.in. przez baksy Ajtkurmana, polega na przypadkowym wyrzuceniu kumalaków na stół; dotykając poszczególnych kamieni, szaman nawiązuje kontakt z duchami, które opowiadają mu o przyszłości i przeszłości człowieka, dla którego kumalaki zostały otwarte. Metoda druga jest bardziej "matematyczna", ale i szeroko stosowana. Mianowicie 41 kamieni dzieli się na trzy części. Z części pierwszej bierze się po cztery kamienie, a pozostałe zostawia na stole. To samo czyni się z drugą częścią, zaś zebrane kamienie kładzie się obok pierwszych. Czynność powtarza się i z trzecią częścią, zaś zebrane kamienie kładzie się obok zebranych ostatnio. Następnie wszystkie części miesza się ze sobą i dzieli znowu na trzy części. Z pierwszej kupki odkłada się cztery kamienie, pozostałe dokłada się do pierwszej kupki zebranych kamieni podczas pierwszej operacji. Następnie pozostałe kupki ponownie się miesza i cała procedura powtarza się w tejże samej kolejności, na tym też kończy się cała operacja. Teraz w zależności od liczby 14 M. Eliade, Szamanizm ..., s. 94. �200 Baksy Ajtkurman w trakcie leczenia; fot. P. Jessa kamieni, które zostały na początku, po bokach i z tyłu, wróżący odczytuje przyszłość człowieka, dla którego zostały otworzone kuma/aki. Wróżenie za pomocą kuma/aków jest bardzo popularne w Kazachstanie; niemal w każdej miejscowości możemy natknąć się na siedzące w pobliżu bazarów "babuszki" z rozłożonymi kuma/akami. Jednak, jak twierdzi Ajtkurman, "otwieranie" kuma/aków (aszu kuma/ak) przez takich ludzi ma więcej wspólnego z kuglarstwem niż faktycznym wróżeniem. "Otworzyć" kuma/aki może każdy, kto zna zasady (patrz metoda druga); gdy np. z rozłożonych kuma/aków po prawej ich stronie znajduje się tylko jeden kamyk, to człowiek będzie szczęśliwy, gdy np. wypadnie dziewięć, to wówczas zaprzestaje się dalszej wróżby, ponieważ los osoby, której się wróży, jest w jej rękach itp. Według Ajtkurmana są to spekulacje oparte na rachunku prawdopodobieństwa - ludzie tacy potrafią tylko "otworzyć" kuma/aki, lecz nic poza tym nie widzą. W przeciwieństwie do nich, Ajtkurmanowi pomagają jego duchy opiekuńcze i to głównie im zawdzięcza swoje umiejętności. Kamłanie kazachskiego baksy W skład atrybutów kazachskiego szamana wchodzą: kobyz (instrument strunowo-smyczkowy), kamcza (bat), dombra (instrument strunowo-szarpany). �201 Zgodnie z przekazami informatorów, atrybuty szamańskie: kobyz i kamcza wykonuje się z drewna toby/g y (wiązówka), któremu przypisuje się magiczno-ochronną siłę. Rękojeść kamczy wykonanej z wiązówki nie dopuszcza szatana do baksy. Do wykonania kamczy i kobyzu wykorzystuje się skórę wielbłąda, ponieważ "ze wszystkich czteronogich zwierząt wielbłąd jest największy"15. Kamłanie Kazachowie nazywają nie tylko ojnau ("gra"), szakyru ("przyzywanie"), ale i zykr salu ("odprawianie zikru"). W ostatnim wyrażeniu uwydatniają się wpływy islamskiej, a dokładnie - sufickiej tradycji. Wpływem islamu tłumaczy się również utratę specjalnego stroju szamańskiegol6• Kazachowie wierzą, iż wszelkie choroby są wynikiem ingerencji złych duchów, dlatego też wyleczyć chorego potrafi jedynie osoba obdarzona nadprzyrodzoną siłą, mająca kontakt z duchami. Siła baksy uzależniona jest od duchów, jakimi włada, od ich różnorodności i liczby. Kamłania zazwyczaj dokonywano w obecności miejscowej ludności, która przed rozpoczęciem obrzędu zobowiązana była do dokonania rytualnych ablucji. Bezpośredni akt leczenia poprzedzało ustalenie przyczyny powodującej chorobę, następnie - możliwości i czasu wyleczenia chorego. Za pomocą kobyzu lub kamczy, baksy zwracał się do różnych duchów. Po długotrwałej grze na kobyzie, podczas której następowało przyzywanie dżinów, baksy ogłasza, że chory został "pobity przez dżina" lub "zepsuty przez Adżina"; znajduje się pod wpływem dewy-piery, bądź ukąsiło go dmuchanie wodnego piery. Jedną z przyczyn zachorowania mógł się okazać gniew ducha-przodka (aruacha) chorego, który przestał wspominać jego imię i przygotowywać piątkową ofiarę. Kamłanie kończyło się błogosławieństwem (bata) udzielanym przez szamana17. Wpływ islamu na szamanizm kazachski zostaje uwypuklony w trakcie przyzywania duchów-pomocników. Kazachski baksy, podobnie jak i pozostali środkowoazjatyccy szamani, przyzywanie duchów rozpoczyna od modlitwy, następnie zaś zwraca się do licznych świętych, przywołując każdego z nich po imieniu. W panteonie duchów przyzywanych przez baksy znajdują się również dewy, piery ipierysztel8• R. Mustafina, Predstaw/enija, ku/ty, obriady u Kazachow, Ałma-Ata, 1992, s. 132. Tamże, s.132. 17 Tamże, s. 133. " Dewy - złe duchy, przedstawiane jako człekokształtne istoty odznaczające się olbrzymim wzrostem i siłą. W kazachskim szamanizmie uchodziły za pomocników baksy, którzy uważali je za uzdrowicieli; dewy wchodziły w skład szamańskiego panteonu duchów opiekuńczych; Piery - przypisywane są im przeciwstawne właściwości. Uważano np., iż piery to piękna i potężna istota, żyjąca pomiędzy niebem a ziemią. Zgodnie z innymi sądami, piery to zła i potężna istota, wystarczy jeden podmuch, aby wywołać u człowieka chorobę. Generalnie w demonologii kazachskiej uważane sąza dobre i czyste duchy ochraniające ludzi i zwierzęta; przybywają na wezwanie szamana pod postacią zwierząt lub człowieka; w praktyce szmańskiej Kazachów występują w roli duchów opiekuńczych; Pieryszte - anioły; przeniknęły do systemu wierzeń Kazachów wraz z nadejściem islamu. IS 16 �202 Kazachowie wierzą, iż wszelkie choroby wywołuje ingerencja złych duchów: szatanów, a/basty i dżinów. Według baksy Ajtkurrnana złymi duchami stają się ludzie, którzy np. umarli z głodu, bądź też zginęli na wojnie, zaś ciała ich nie zostały pochowane, bądź krewni tych osób nie wiedzą, gdzie znajdują się ich groby. Duch zmarłej osoby może również szkodzić swym krewnym, gdy nie wypełniają oni swych powinności względem niej, tj. nie odmawiają modlitw za spokój duszy zmarłego, czy też nie składają cotygodniowej ofiary (aruchtarda bagysztau) w postaci /epioszek, dla aruachów. Wówczas to zapomniane i opuszczone dusze mogą przemieniać się w a/basty i dżiny. Zamieszkują one odludne miejsca, sporadycznie odwiew trakcie leczenia; fot. P. Jessa dzane przez ludzi; gdy człowiek nieświadomie znajdzie się w takiej okolicy, wówczas istnieje niebezpieczeństwo, iż jego duszą zawładnie a/basty, co objawia się nagłą i ciężką chorobą (m.in. umysłową) człowieka. A/basty może również opętać człowieka, gdy ten znajdując się w pobliżu cmentarza, "ulży" swej fizjologii, będąc ponadto zwróconym twarzą w kierunku grobów - za taką profanację może spotkać go surowa kara. Baksy Ajtkurrnan przekazał mi historię człowieka, który właśnie w wyniku takiego postępku został opętany przez a/basty. Bohaterem opowieści był milicjant, który feralnego dnia pełnił służbę w pobliżu cmentarza. W pewnej chwili oddalił się za "potrzebą", wybierając jednak najmniej odpowiednie miejsce, którym były groby. Nagle ujrzał wychodzącego zza grobowca starszego białego mężczyznę, całego ubranego na czarno. Gdy tajemnicza postać zbliżyła się do milicjanta, ten stracił przytomność. Zgodnie z relacją kolegów pełniących razem z nim służbę, milicjant podbiegł do nich z szaleńczym wrzaskiem i próbował ich pobić. Na szczęście milicjantom udało się obezwładnić szalonego kolegę, i odwieźć go do szpitala. W szpitalu milicjanta uznano za chorego psychicznie i skierowano na leczenie. Po półtorarocznej bezowocnej kuracji rodzina chorego zdecydowała się na przywiezienie go do baksy Ajtkurmana. Milicjanta przywieziono skrępowanego pasami, albowiem od czasu choroby władał ogromną siłą, będąc przy tym bardzo agresywnym. Po wprowadzeniu chorego do domu Ajtkurmana, szaman ujrzał "przyczepionego" do jego szyi a/basty. �203 Leczenie chorego Ajtkurrnan rozpoczyna od oczyszczających szamana modlitw. Owe modlitwy to: sura Al-Fatiha (jest to sura otwierajaca Koran), sura Ikhlas i sura Krowa. Po dokonaniu oczyszczenia baksy rozpoczyna intonować pieśń, której tekst otrzymał od swych duchów, i która służy do ich przyzywama: Na początek Bóg isz-Allah Rozpoczynam swoje dzieło w imię Boga W trudnej sytuacji Niech nam Bóg pomoże wszędzie Złoty sunduk hazret W czasie modlitwy jeden moment Oddaj cześć, wszędzie Niech cię okrąży, ten którego kocham wszechmoc Tylko dla Islamu Mahomet Poświęciłem dla Pana jeden moment Ponad wodami Salomon Mówiąc Pan poświęcam czas Na słońcu aulie Na powierzchni ziemi aulie Aulie, który jest w świętym starcu Aulie z Zachodu Aulie, który chodzi po górach Aulie, który jest w kamieniach Aulie, który jest w jeziorze Aulie, który jest na drodze Wszystkim życzę nadziei. Właśnie przyszedł piery-gigant Właśnie przyszedł piery wody Właśnie przyszedł Pan księżyca Właśnie przyszedł Pan słońca Właśnie przyszło dziesięciu Panów Mój kochany Panie Światła W tym właśnie Panu Szczególnie jeden z Panów Właśnie przyszła ta, która ma gęste włosy Silna głowa o dwóch podbródkach Właśnie przyszedł Tengietaj Właśnie przyszedł rudy żebrak Także wszystkie piery Tak ich zaprosiwszy Wymęczywszy tych, którzy mówili, że nie przyjdą Księżyc, mój kobyzie, mój kobyzie Jeśli tak będzie, moja świnia Na początek dzieło w imię Boga Początek Koranu w imię Boga Uważaj moje dzieło za prawe �204 Stwórca wszechrzeczy Allah Ten, którego kocham Allah Jeżeli Ty wspomożesz w tym dziele Na początku wodyl9 Salomon Na końcu wody20 mój piery Khotkhut Dzieci ty przestraszyłeś Na księżycu od naszej strony mój piery-gigant Jeśli cię zaproszono przyjdź mój piery Smutny mój piery-gigancie Znajdź i oddaj chorobę mój piery Aulie, który jest na powierzchni ziemi Aulie, który jest w oku barana Aulie, który jest na Wschodzie i na Zachodzie. .•. .•. .•. Wysoki jak chełpliwy wąż Nie potrafiący zręcznie biegać przyjdź wężu Chodzący kolebiąc się na boki przyjdź wężu Wejdź na moje biodro nie owijając się 0, Aulie na słońcu 0, Aulie z Zachodu i ze Wschodu 124 tysiące proroków 33 tysiące Towarzyszy21 88 Towarzyszy 99 świętych starców, wszystkim życzę nadziei Aulie. który jest w Khojkapie22 Owłosiony włosami przodków, otoczony szacunkiem Ma barki jak Ałtaj Oczywiście, jeśli coś zrobi, jest wolny 62 sług przewróciło się patrząc w tę stronę. .•. .•. .•. W Turkiestanie będąc Mówiąc o Panach życzę nadziei Niezliczeni bapowie2J w Sajramie 30 bapów w Otrarze Najstarszy Lew-baba24 19Czyli na głowie - M. Ł. 20Czyli na nogach - M. Ł. 21Chodzi o przyjaciół Proroka - M. Ł. 22 Khojkhap to miejsce. gdzie mieszkają dżiny baksy M. Ł. 23Dialektalna forma od baba, tj. "przodek", tu skrócona. 24 Przydomek szejcha Arystan-baba. �205 Najmłodszy Alaszkhan Mówiąc o Panach życzę nadziei Aulie Khazykhurt-ata Z tyłu stoi brązowy koń Z przodu jest pastwisko Mówiąc o Panach życzę nadziei25• W trakcie przyzywania aruachów chory uspokaja się. W międzyczasie żona Ajtkurmana przynosi wrzątek, w którym baksy macza ręcznik, po czym zaczyna uderzać nim chorego. Następnie chory zostaje zawinięty w czarną koszmę (wojłok), która zostaje z obu końców mocno związana, tak aby do środka nie dostało się powietrze. Baksy staje bosymi stopami na rozgrzanym do czerwoności żelazie, przez cały czas polewając chorego wrzątkiem. Wrzątek i rozgrzane żelazo działają odstraszająco na albasty, gdyby nie zostały użyte, wówczas chory kierowany przez albasty mógłby rzucić się na szamana. Zawiniętego już w koszmę człowieka, baksy po raz ostatni polewa wrzątkiem. Po upływie około godziny koszma zostaje rozwiązana, zaś opętany człowiek wyleczony. Czarna koszma nie przepuszcza powietrza (tak twierdzi Ajtkurman), w przeciwieństwie do białej. Gdy z powodu braku powietrza chory zaczyna się dusić, a tym samym i bać, wraz z nim boi się również albasty, który odstępuje od swej ofiary. W czasie gdy chory zawinięty jest w koszmę, baksy "widzi", ilu w tym roku ludzi umrze w aule. W trakcie mego pobytu u baksy Ajtkurmana szaman został wezwany przez kobietę, której przyśniła się zmarła dwa lata temu matka. Zgodnie z relacją kobiety, matka przyśniła sięjej bez jednej nogi. Na drugi dzień kobieta dostała poważnego uczulenia. Nasza wizyta w domu chorej przypadła akurat na piątek, dlatego też na stole ułożonych było 10 lepioszek. Trzy pierwsze zostały odłożone na bok, albowiem są poświęcone Allahowi - później zostały rozdane dzieciom, aby w domu było szczęście i wesele, tak jak szczęśliwe i wesołe są dzieci w trakcie swego beztroskiego dzieciństwa. Nad pozostałymi siedmioma lepioszkami. tzw. żeti sadaka, odczytana została modlitwa - poświęcone są one aruachom - po czym zostały skonsumowane przez siedzących przy stole26• Po posiłku baksy przystąpił do badania chorej. Chcąc postawić diagnozę, szaman uważnie bada żyły pacjentki na jej prawej ręce. W trakcie stawiania diagnozy szaman intonuje pieśń przyzywającą jego duchy opiekuńcze, zaś w dłoni trzyma kamcze. Gdy przyczyna choroby zostaje ustalona, baksy prosi o przyniesienie wiadra z wrzącą wodą; macza we wrzątku ręcznik, którym na- �206 stępnie uderza po ciele chorej kobiety (patrz fot. 3). Gorąca woda potrzebna jest do wypędzenia choroby z człowieka. Ajtkurman twierdzi, iż choroba zostaje przeniesiona na zwierzę, które krótko po tym umiera. Jak już odnotowałem, szamani kazachscy w miejsce bębna wykorzystują kobyz lub dombrę. Baksy Ajtkurman w swojej praktyce posługuje się dombrą, czyni to jednak w przypadku leczenia niezwykle ciężkich chorób. Wówczas też korzysta z pomocy tasbicha, co jest kolejnym namacalnym dowodem wpływu islamu. Słowo tasbich wywodzi się od arabskiego słowa tasbichin, co oznacza: "wysławienie", "głosić chwałę". Tasbich to sznur z paciorkami (różaniec) służący do odliczania pokłonów, jakie składa się w trakcie modlitwy i odmówionych modlitw. Na sznurze znajduje się 99 paciorków, które należy przesuwać 33 razy powtarzając suchban allah, i jeszcze 33 razy, powtarzając Alkamdu-i/-allah, i jeszcze 33 razy powtarzając Allah akbar. Tasbich przeznaczony jest do nieprzerwanego wspominania Allaha27• Jakkolwiek ważna byłaby rola szamanów w życiu religijnym Kazachstanu, pozostaje ona jednak ograniczona. Baksy nie ma już nic wspólnego z ceremoniami narodzin, małżeństwa i pogrzebu - albowiem jest to sfera działalności Baksy Siembajew Ajtkunnan wraz z rodziną (Baskunci); fol. P. Jessa 27 Sz. Amanturlin, Pierieżitki animizma, szamanizma, Ata 1977, s. 125. islam a i atieisticzieskaja rabota, Ałma �207 mułły. Czasami baksy bywa wzywany w przypadku bezpłodności czy trudnego porodu. Niekiedy jednak zapraszany bywa na pogrzeby, aby uniemożliwić powrót duszy zmarłego; bywa też obecny przy zawieraniu małżeństw, aby ochronić nowożeńców przed złymi duchami. Okazuje się natomiast niezastąpiony w każdej ceremonii, która dotyczy doświadczeń duszy ludzkiej, skłonnej do opuszczania ciała i stanowiącej łatwy łup dla demonów. Dlatego też baksy pełni funkcję znachora i uzdrowiciela; stawia diagnozę, uwalnia człowieka od "duszącego" go demona. Wróżenie, jasnowidzenie stanowią część mistycznych technik szamana. Dlatego też zasixga się rady baksy, chcąc odnaleźć zaginionych ludzi, zwierzęta, bądź też prosząc go o uchylenie zasłony przyszłości. Baksy Ajtkurman i jego działalność są klasycznym przykładem ukazującym zmiany, jakich dokonał islam, atakując przede wszystkim te elementy kazachskiego szamanizmu, które nie mieściły się w światopoglądzie muzułmańskim. Proces islamizacji na niektórych obszarach współczesnego terytorium Kazachstanu (głównie południe) rozpoczął się już w VIII-IX wieku wraz z pierwszymi podbojami arabskimi. Jednak islam wśród Kazachów zaczął się gwałtownie rozprzestrzeniać dopiero w XVI wieku. Część Kazachów, głównie tych, którzy koczowali na północy, przyjęła go dopiero w XIX wieku (już pod panowaniem rosyjskim), dzięki akcji misyjnej prowadzonej przez Tatarów z Kazania. Wraz z powolnym zanikiem szamanizmu ginęły ostatnie koncepcje kosmologiczne, zaś nowe podziały sprowadziły obraz świata do poziomu zgodnego z nauką islamu. Z drugiej jednak strony nie zmieniła się "istota" szamanizmu, dlatego też można zakładać, iż odwoływanie się do Allaha i duchów muzułmańskich stanowi swoisty zamiennik bóstwa Tengrj28 i duchów genetycznie związanych z szamańskimi wierzeniami. Kazachowie nigdy nie byli (i do dzisiaj nie stali się) stuprocentowymi muzułmanami, dlatego też tak duży wpływ islam zawdzięcza przede wszystkim tradycji sufickiej. Siła sufizmu polegała m.in. na tym, że zadowalał on uczucia religijne mas ludowych, do których nie przemawiały suche prawne przepisy i nauki ortodoksyjnego islamu sunnickiego. Sufizm zawiera również podstawową ideę, która jest typowa dla szamanizmu: wiarę w możliwość ekstatycznego obcowania z górnym światem. lM Tengri niebo; męski prapoczątek, pojmowane przeważnie amorficznie. kojarzony z górą; transcendentalne bóstwo naczelne �208 Paweł Jessa RAKSY AJTKURMAN: A MODERN KAZAKH SHAMAN (Summary) The author describes baksy Ajtkurman, a modem Kazakh shaman from the Baskunci settlement in the Panfiłov district, whom he met during his field studies in Kazakhstan in 1998-1999. Baksy Ajtkurman comes from the older żuzu, from the Suan tribe, and like his grandfather and father, he became shaman. He had his initiation at the age of 25 in the mountains, in a shepherd camp, where he was singly visited by a ghost-ancestor,pieryszte. Since that time he was accompanied by guardian spirits - a black camel, viper and eagle. When he was 35 he learnt the art of prophesying the future with the help of kuma/aks, which he had learnt in two years (in Arabic since Kazakh shamanism has Islamic features). From then on he was able to heal people. Kazakhs believe that all illnesses are caused by evil spirits and therefore an ill person can be healed only by a person endowed with supernatural powers, who has contact with (good) spirits. The article describes the healing "techniques" of baksy Ajtkurman - cleansing prayers, boiling water and hot iron ... The modem role of shaman in the religious life of Kazakhstan is limited. A shaman functions only as a healer and clairvoyant. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/440e1c340ecfa437e42a26f41cf671c6.pdf 1156877f5a6bbc4da71af847db34cdc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Etnomuzykologia ; muzyka ludowa Description An account of the resource Skrzypek Henryk Kretowicz (1913-2003), zdjęcie zrobione podczas nagrań i rozmów z artystą w trakcie prywatnych badań terenowych na Rzeszowszczyźnie, Głogów Małopolski, lipiec 1999, fot.: Agnieszka Jeż Creator An entity primarily responsible for making the resource Jeż, Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2cae365c9720476067c6769d98ee353.pdf 4c9c5ade95afcf4637360c876c878277 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5561 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5171 Title A name given to the resource O losie, z którym nie można się pogodzić/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.48-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jupowiecka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Jupowieck, O L O S I E , Z K T Ó R Y M N I E M O Ż N A SIĘ POGODZIĆ [...] kopię wiecznym piórem swój grób, pracowicie, jak przymusowy robotnik, na którego wrzeszczą co dzień, żeby głębiej rył łopatą i mocniejszym, słodszym głosem wyśpiewywał nuty swojej śmierci. Imre Kertesz 1 W 2002 roku węgierski pisarz, były więzień o b o z ó w w Oświęcimiu i Buchenwaldzie, Imre Kertesz, otrzymał lite­ racką Nagrodę Nobla za pisarstwo, które przeciwstawia do­ świadczenie jednostki barbarzyństwu historii. Co wyjątkowe­ go odnajdujemy w twórczości Kertesza? Bez wątpienia odważny bezkompromisowy język, rzeczo­ wy i zdystansowany, jak również filozoficzny bagaż jego po­ wieści zmuszający czytelnika do stawiania sobie trudnych, nie zawsze przyjemnych pytań. A także poruszaną przez Kertesza wciąż niewyczerpaną tematykę Zagłady, którą pi­ sarz łączy z uniwersalną refleksją nad człowiekiem i jego kondycją we współczesnym świecie. W kontekście zbrodni ostatniego stulecia pisze o cenie, jaką trzeba było zapłacić, aby przetrwać, oraz o sensie życia i statusie kultury po Oświę­ cimiu. PIÓRO JEST MOJĄ ŁOPATĄ Bohater Kadyszu za nienarodzone dziecko podobnie jak Kertesz jest pisarzem i tłumaczem, który był więźniem obo­ zu w Oświęcimiu. Pisanie jest dla niego nie tylko zawodem, sposobem zarabiania na życie, lecz warunkiem istnienia: „ja zawsze pracuję, a zmusza mnie do tego nie tylko koniecz­ ność zarabiania na chleb, lecz fakt, że g d y b y m nie praco­ wał, to bym istniał, a g d y b y m istniał zmusiłoby mnie to do najrozmaitszych, lepiej żebym nie wiedział jakich, rzeczy" (IKK, s. 9). Pisanie jest dla niego formą radzenia sobie z ży­ ciem lub raczej ucieczką przed nim. Narrator Kadyszu zma­ ga się z wewnętrzną pustką, strachem, wspomnieniami, tłu­ mi uczucia, świadomie odsuwa od siebie bliskich I wybiera samotność. Nie tylko dobrowolnie skazuje się na wygnanie, lecz niemal rozkoszuje się własnym bólem: „nie piszę po to, by odnaleźć w tym radość, wręcz przeciwnie, pisząc szu­ kam bólu, tak zapewne dlatego, że ból jest prawdą, a na to, co jest prawdą, istnieje bardzo prosta odpowiedź: prawda nas zjada" (IKK, s. 109-110). pobytu w obozie zagłady, uzmysławia, że można zabić czło­ wieka, nie uśmiercając go. Bezpowrotnie zabić w nim część człowieczeństwa, czyniąc niezdolnym do miłości, do zwy­ czajnego życia, skazując na wieczny strach, na trwanie ku śmierci. I podobnie jak bohater mówi o matce swojej żony, że jej chorobą było Auschwitz, a z tego nie można się wyle­ czyć, tak on sam cierpi na nieuleczalną traumę mającą źró­ dła w jego tragicznej przeszłości. Jest ona jednym z powo­ dów, dla których kategorycznie sprzeciwia się posiadaniu dziecka. Swą decyzję uzasadnia, powtarzając, że świadoma rezygnacja z dziecka jest koniecznym i ostatecznym znisz­ czeniem jego własnego istnienia. Inny objaw tej traumy to życie „jak gdyby w każdej chwili mogli wrócić Niemcy [...}! właściwie nie było to życie, ale wegetacja, tak, mówiąc ści­ śle, wegetacja, żeby przeżyć" (IKK, s. 77). Postawa bohatera wpisuje się w model kultury posttraumatycznej skupiającej się „wokół centralnego urazu, zadaw­ nionego i wypartego, który niespodziewanie powraca i pod­ daje rewizji całą bieżącą rzeczywistość. Kultura owa nie chce wyleczenia - raczej spełnia się w obsesyjnym wpatrywaniu w niegojącą się ranę". W prowadzonym przez całą powieść monologu główne­ go bohatera towarzyszy mu utwór Paula Celana Fuga śmier­ ci. To chyba najbardziej znany wiersz poety, którego twór­ czość zakorzeniona jest w tematyce Holocaustu; poety, któ­ rego życie napiętnowane zostało przez Zagładę i któremu z piętna tego nigdy nie udało się uwolnić. Wybór właśnie tego utworu, którego kolejne wersy przeplatają Gak w mu­ zycznej fudze) strukturę Kadyszu nie jest z pewnością przy­ padkowy. Warunkiem pracy jest dla niego bycie nieszczęśliwym. Wybiera emocjonalne i fizyczne odosobnienie w imię roz­ paczliwie bronionej wolności, która jednak, jak sam przyznaje, jest zamykaniem się wwiezieniu. Jest wolnością zawsze prze­ ciw czemuś lub komuś, atakiem lub ucieczką. Bohater Ker­ tesza podąża ku „emocjonalnej sklerozie" i z pewną d u m ą mówi o swoim nieprzystosowaniu do świata. Potrafi pisać jedynie z sarkazmem i drwiną, nigdy spod jego pióra nie powstają opisy szczęścia, miłości czy czułości. Sam tłuma­ czy: „może po prostu dlatego, że chyba we mnie nie ma miłości, ale - mój Boże! - kogóż ja miałbym kochać i dlacze­ g o " (IKK, s. 14). To dramatyczne wyznanie wydaje się klu­ czowe dla zrozumienia postawy bohatera. Ukazuje skutki 48 Numer 10/2005 2 �Krzyczy słodziej zagrajcie śmierć ta śmierć jest mistrzem z Niemiec Krzyczy ciemniej ciągnijcie po skrzypkach a z dymem wzlecicie w powietrze Grób wtedy macie w chmurach tam się nie leży ciasno 3 Dla narratora Kadyszu pióro jest jego łopatą. Kopie nią grób, który inni zaczęli kopać dla niego w powietrzu. To upar­ cie powracające zdanie świadczy o nieumiejętności pogo­ dzenia się i oderwania od przeszłości (bo czy z taką prze­ szłością można w ogóle się pogodzić?), a tym samym po­ wrotu do „normalnego" życia. SZCZĘŚCIE O B O Z Ó W KONCENTRACYJNYCH Los utracony to historia piętnastoletniego węgierskiego Żyda zesłanego najpierw do obozu w Oświęcimiu, następ­ nie w Buchenwaldzie i Zeitz. Rzeczowy, nie pozbawiony iro­ nii, antypatetyczny styl powieści oraz relacja chłopca, który niewolę traktuje początkowo jak przygodę, m o g ą szokować czytelnika. Bohater, choć nie rozumie narzuconego mu losu, nie sprzeciwia się mu, nikogo nie ocenia, nie oskarża; aby przetrwać, stara się jak najlepiej dostosować do sytuacji, w której się znalazł. Otaczającą go obozową rzeczywistość przyjmuje z poczuciem oczywistości, próbuje dostrzec jej sens, a nawet polubić. Niemal na wszystko znajduje wytłu­ maczenie, nie użala się nad sobą, ani pomimo wciąż pogar­ szającej się kondycji fizycznej, nie załamuje: chciałoby mi się jeszcze trochę pożyć w tym pięknym obozie koncentra­ cyjnym - mówi, będąc na skraju wyczerpania. 4 W Buchenwaldzie Gyorgy poznał, czym jest solidarność, gdyż przetrwał dzięki nieoczekiwanej p o m o c y współwięź­ niów. Doświadczył także, choć brzmi to szokująco, chwil szczęścia. Równie niezwykłe są jego wspomnienia o nudzie w obozie, o czasie, o szarych dniach powszednich niewoli. Różnica pomiędzy narratorem Kadyszu a bohaterem Losu utraconego to różnica w odbiorze świata przez dziecko i przez osobę dojrzałą. To ta sama różnica, o której mówi Kertesz, porównując biografię własną i Tadeusza Borowskiego: podmienieni, teraz nie czuliby tej „inności", a nikt nie zauwa­ żyłby różnicy. Podobne zmagania z własną tożsamością przeżywa żona narratora Kadyszu za nienarodzone dziecko. Nie jest osobą religijną, nie zna żydowskiej kultury i nie interesuje się nią, ani język, ani sposób życia nie odróżnia jej od innych. Od tego przekleństwa-jak sama mówi - nie ma ucieczki, a chcia­ łaby przynajmniej wiedzieć, co czyni ją Żydówką. Z rodzin­ nego d o m u zapamiętała uwikłany w poczucie winy nakaz, że jako Żydówka „musi mieć wyłącznie żydowskie uczucia i żydowskie myśli" (IKK, s. 104), lecz jednocześnie, patrząc na twarze na zdjęciach z obozów zagłady, zadaje drama­ tyczne pytanie: co ja mam z nimi wspólnego? Sam narrator Kadyszu o swoim byciu Żydem mówi jako o „fakcie niezbyt przyjemnym, a zwłaszcza niezupełnie zro­ zumiałym, który w dodatku czasami może się okazać nie­ bezpieczny dla życia" (IKK, s. 34). Rozpaczliwie sprzeciwia się posiadaniu dziecka między innymi dlatego, że „skazu­ jąc" je na żydostwo, nie mógłby dać mu niczego, „ani wytłu­ maczenia, ani wiary, ani broni", nie wiedziałby, co odpowie­ dzieć, gdyby usłyszał od niego/ niej: „Nie chcę być Żydem!". Własną tożsamość bohater tak opisuje: Potraktowałem swoje obozowe przeżycia jak materiał, który należy opisać. Borowski nie mógł tego zrobić, bo był starszy ode mnie, gdy trafił do Oświęcimia. Gdy jest się dzieckiem, to ma się zaufanie do świata pomimo strasz­ nych przeżyć. Człowiek dorosły po takim koszmarze jak Auschwitz załamuje się. moje żydostwo nic dla mnie nie znaczy, mówiąc ściśle, jako żydostwo nie znaczy dla mnie nic, jako doświadcze­ nie jest wszystkim, [...] moim życiem, czyli przetrwaniem, formą bytu duchowego, jakim żyję i jaki podtrzymuję ni­ czym duchową formę istnienia, poprzez którą trwam, i mnie to wystarcza (IKK, s. 115). 5 Jednym z najbardziej dotkliwych dla Gyorgya doświad­ czeń jest sam powrót do Budapesztu. Okazuje się, że nie potrafi przekazać swoich przeżyć, inni nie są w stanie go zrozumieć. Dopiero będąc w d o m u na pytanie, co czuje, odpowiada - „Nienawiść". BYĆ ŻYDEM „Jakim Żydem jest bowiem człowiek, który nie otrzymał religijnego wychowania, nie mówi po hebrajsku, dzieła źró­ dłowe kultury żydowskiej są mu w zasadzie obce i żyje nie w Izraelu, lecz w Europie?" - pyta Kertesz sam siebie i z po­ dobnym pytaniem zmagają się bohaterowie jego powieści. Dla młodych bohaterów Losu utraconego bycie Żydem wiąże się z noszeniem żółtej gwiazdy, z antyżydowskimi prze­ pisami, z pracą przymusową, a ostatecznie z zesłaniem do obozów koncentracyjnych. Nie rozumieją jednak, dlaczego to akurat ich dotykają te represje i nienawiść, jaki jest „sens" bycia Żydem i związanego z tym „poczucia inności". Gyorgy w rozmowie z koleżankami przytacza bajkę o królewiczu i żebraku, mówiąc, że gdyby to oni zostali jako niemowlęta 6 Do podobnych wniosków dochodzi Gyorgy z Losu utra­ conego, mówiąc, że nie można rozpocząć nowego życia, a jedynie kontynuować stare, że on także przeżył dany mu los („To nie był mój los, ale ja go przeżyłem") i nadal musi kroczyć wraz z nim. Dla bohaterów Kertesza ich żydowska tożsamość jest czymś, czego nie rozumieją, co zostało im odgórnie narzu­ cone, a co na dodatek stanowi zagrożenie (włącznie z za­ grożeniem życia). Szukają prawdy o sobie i swoim losie poza źródłami mogącymi tkwić w religii, języku czy kulturze. Jest to nie tylko odważne, ale przede wszystkim trudne potraktowanie tematu. Sam Kertesz nie daje też łatwych o d ­ powiedzi. O własnym stosunku do bycia Żydem pisze: „Żeby moje „bycie pisarzem" i moja żydowskość zespoliły się we mnie w jedną kategorię, musiałem zacząć postrzegać ży­ dowskość tak samo, jak postrzegałem bezbłędnie wykorzy­ stywanie możliwości tworzenia - jako zadanie". Bohaterowie Kertesza zmagają się ze swoją tożsamością, próbują ją zrozumieć, uczą akceptować. Dla nich również, tak jak dla samego autora, jest ona zadaniem. PISMO ANTROPOLOGICZNE 7 �Ewa Jupowiecka JĘZYK HOLOCAUSTU, KULTURA PO HOLOCAUŚCIE Kopali i nic już nie słyszeli; nie stali się mądrzejsi, nie wynaleźli żadnej pieśni, nie wymyślili sobie żadnego języka. Paul Celan 8 [...] Oświęcim dowiódł niezbicie klęski kultury. Fakt, że mogło się to wydarzyć pośród całej tradycji filozofii, sztu­ ki i oświecających nauk, mówi coś więcej niż tylko to, że ta tradycja, ów duch, nie potrafił owładnąć ludźmi i ich zmienić. W samych owych dziedzinach, w ich emfatycznym domaganiu się autarkii, mieszka nieprawda. Wszel­ ka kultura po Oświęcimiu, włącznie z jej najwnikliwszą krytyką, jest śmietniskiem. 9 powrocie do domu nie potrafi przekazać swoich doświadczeń, jest i już zawsze pozostanie całkowicie niezrozumiany. Kosz­ maru obozu nie można bowiem wyrazić językiem kultury sprzed Holocaustu. Jednocześnie nie istnieje wyłączny język Holocaustu, bo - zauważa Kertesz - czyż język ten nie byłby tak straszliwy i tak żałosny, że w końcu zniszczyłby tych, któ­ rzy by nim mówili? Istnieją jedynie świadkowie i dopóki żyją, dopóty w nich żyje język ich doświadczeń, którym próbują nam je przekazać. Pisarze Holocaustu, według Kertesza, za­ wsze są duchowymi wygnańcami, bez ojczyzny, języka, kul­ tury. Paul Celan pisał, że język musiał przejść przez własne niemożności odpowiedzi, milczenie, przez mroki niosące śmierć mowy, lecz nie odnalazł słów na to, co się wydarzyło. Szedł jednak przez „dzianie się", a ci, którzy się z nim zmaga­ li, wkroczyli własnym istnieniem do języka. 10 Nawiązując do słynnej tezy Adorno, że tworzenie poezji po Oświęcimiu byłoby barbarzyństwem, Kertesz twierdzi, że po Oświęcimiu można pisać tylko o Oświęcimiu, że nie ist­ nieje współczesna literatura, na którą doświadczenia Zagła­ dy nie miałyby wpływu. Bohaterom Kertesza, tak jak milionom ofiar Holocaustu trudno pogodzić się z losem, który ich spotkał. O losach tych nie wolno jednak zapomnieć, gdyż są częścią naszego wspól­ nego losu - człowieka i kultury europejskiej. Imre Kertesz dzięki swojej twórczości nie pozwala nam o tym zapomnieć. 1 I. Kertesz, Kadyszza nienarodzone dziecko, przeł. E. Sobolewska, Warszawa 2003, s. 48. Cytaty z tego wydania oznaczone są w nawiasie skrótem IKK i numerem strony. 2 J. Tokarska-Baklr, Jedwabne - historia jako fetysz, „Gazeta Wybor­ cza" z dnia 15-16.02.2003, s. 20. 3 R Celan, Fuga śmierci, przeł. S. J. Lec, [w:] Tenże, Utwory wybrane, oprać. R. Krynicki, Kraków 1998, s. 25. 4 1 . Kertesz, Los utracony, przeł. K. Pisarska, Warszawa 2002, s.192. 1 . Kertesz, cyt. za: Kertesz o Borowskim, [w:] K. Varga, Węgierski No­ bel, „Gazeta Wyborcza" z dnia 11.10.2002, s. 4. 5 Kertesz niewątpliwie zgodziłby się w tym miejscu z The­ odorem Adorno. Dla niego również w Oświęcimiu upadła europejska kultura wraz z całym swym etycznym dorobkiem; czas Oświęcimia uważa on za jej punkt zerowy. Obecnie stoi przed nami moralne zadanie ożywienia wartości i wniesienia ich do nowej kultury europejskiej. W odbudowę tę musi być jednak wpleciona pamięć Zagłady. Młodemu Gyorgyowi z Losu utraconego wszystko to, cze­ go nauczył się, dorastając, cały kulturowy bagaż, jaki ze sobą przywiózł, w obozie okazał się nieprzydatny. Aby przetrwać, musiał go odrzucić i przejąć język swoich katów. Dlatego po 50) 6 I. Kertesz, Los odzyskany, przeł. J. Goszczyńska, „Gazeta Wybor­ cza" z dnia 11.10.2002, s. 6. 7 tamże, s. 6. 8 P. Celan, A ziemia była w nich, przeł. F. Przybylak, [w:] Tenże, Utwo­ ry wybrane, s. 123. 9 T. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, Kraków 1986, s. 514-515. 10 R Celan, Przemówienie z okazji przyjmowania Nagrody Literackiej Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Bremy, przeł. F. Przybylak, [w:] tenże, Utwory wybrane, s. 315-317. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/936edc1261fc6e5311e8eab4f1cfa315.pdf 65fcb3e8f5ece7690c538510e7a2cf82 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2655 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2468 Title A name given to the resource Lalki w rytuale / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.35-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lalki w rytuale Henryk Jurkowski Diachroniczne istnienie kultury jest już od dawna odczuwaną oczywistością. Ale to, co dziedziczymy po przodkach, ma formę znacznie zmienioną i zazwyczaj szczątkową. Ile elementów czy motywów słowiańskich ostało się w s'rodkowej Europie? Bardzo niewiele. Symboliczne topienie alegorii zimy, kolędowanie choć­ by i zaadaptowane do chrześcijańskich obyczajów chodzenie z szopką... Wszystko to stopniowo obumiera, jeśli nie całkiem już zniknęło z naszego życia. Tak to na ogół wygląda w perspek­ tywie kultur europejskich. Jeśli jednak skupimy się na doświad­ czeniu całej ludzkości, rzecz ukaże nam się w innym świetle w związku z różnorodnym tempem przemian kulturowych na po­ szczególnych terytoriach, a na nich wśród różnych grup etnicz­ nych: wiele dawnych form i obyczajów istnieje w dalszym ciągu i ich żywotność jest w dalszym ciągu bardzo duża. Oczywiście zagadnienie to wymagałoby obszernej dysertacji. Ja zamierzam ograniczyć się do lalek i do ich uczestnictwa w różnorodnych formach ludzkiej kultury. O ile w Europie lalka istnieje głównie jako uczestnik gry teatralnej we wszystkich możliwych dla niej funkcjach (jako postać w ilustrowanym baja­ niu, jako substytut aktora w iluzyjnym teatrze lalek, jako znak plastyczny postaci scenicznej w teatrze alternatywnym), o tyle w Afryce i w Azji pojawia się ona w działaniach przedteatralnych i prototeatralnych. Poprzez działnia przedteatralne i prototeatralne w tym wy­ padku rozumiem uczestnictwo lalek w rytuałach oraz w przed­ stawieniach, ukształtowanych teatralnie, które w dalszym ciągu służą człowiekowi w jego kontaktach z bogiem lub siłami nad­ przyrodzonymi. Na przykładzie różnorodnych i aktualnie wyko­ rzystywanych funkcji lalek można by próbować pokazać jeden z najważniejszych procesów kulturowych w dziejach ludzkości: od rytuału do świeckiego wykorzystania lalki: innymi słowy, od sakralnych funkcji prototeatru do jego zastosowania w sferze profanum - jako czystej rozrywki. To, co w innych dziedzinach kultury może być i było już tylko domeną historyka, jako fakty z przeszłości, w wypadku kulturowego uczestnictwa lalek może stanowić cząstkę aktualnej, współczesnej wędrówki po kulturze światowej, choćby niektóre z jej sakralnych elementów były w trakcie dokonującej się zmiany, zmierzając ku sferze profa­ num. Oczywiście, ktokolwiek podjąłby taką wędrówkę, nie może unikać odwołań historycznych. Odwrotnie - historia dostarczy wielu dodatkowych przykładów. Mnie chodzi o to, by pokazać cały proces uczestnictwa lalki w rytuale, prototeatrze i teatrze od chwili, gdy to uczestnictwo zostało odnotowane po raz pierwszy. Oczywiście zamierzam zrezygnować z jakichkolwiek podziałów geograficznych i przyjąć, że ludzkość jest jedną wielką całością, a jej historia w procesie przemian kulturowych w obrębie „świa­ ta lalek" tworzy obraz uchwytny dla współczesnego badacza. I ten proces właśnie jest przedmiotem mojego zainteresowania. Być może pewien wyjątek uczynię dla Europy. Dzięki pra­ com Charlesa Magnina znamy zarówno rytuały greckie, jak i rzymskie, w których uczestniczyły lalki. Znamy też informacje o figurach sakralnych, czasem ruchomych, w kościołach chrze­ ścijańskich. Skądinąd wiemy także wiele o pozostałościach z dawnych rytuałów pogańskich w kultywowanych do niedawna obyczajach europejskich. Wszystkie one należą do przeszłości i przywoływanie ich zaciemniłoby tylko obraz kultur pozaeuro­ pejskich, pozastających w dalszym ciągu w granicach sfery sa­ crum, prawie całkowicie zapomnianej w Europie. Pominiemy zatem rytuały europejskie jako najwcześniejsze manifestacje sa­ crum, pogrążonego w zbiorowej niepamięci. Będzimy mówili 0 zjawiskach, w których sacrum jest jeszcze żywe i pozostaje ciągle pewną szansą dla ludzkości, szukającej dla siebie nieusta­ jąco jakiegoś - pewnego - drogowskazu. Jest niemal pewne, że lalka z ruchomymi członkami wywo­ dzi się bezpośrednio z figur kultowych, takich jak fetysz, tali­ zman czy idol. Idol - nieruchoma figuratywna rzeźba - przedsta­ wiał bóstwo albo ubóstwionego przodka, lub też ich akolitów (np. duch ogniska domowego), umocowanych na pewnego ro­ dzaju podstawie (postumencie?). Zapewne w procesie oddziały­ wania bóstwa na człowieka (i odwrotnie) zrodziła się potrzeba uruchomienia członków figur. Figury afrykańskie dostarczają nam dowodów w tym zakresie. Niektóre z nich unieruchomione na postumentach posiadają ruchome głowy i ręce. Na tym etapie zachowały swoje „boskie" funkcje, co również potwierdza ich użycie w wielu afrykańskich rytuałach. W niektórych kulturach w ogóle lalkom przyznano status boskości, jak to wynika z zapi­ sków mnicha hiszpańskiego Sahaguna z okresu podboju Meksy­ ku: [...] wtedy (sztukmistrz) stawał, poruszał torbą, potrząsał nią 1 wywoływał tych, którzy się w owej torbie znajdowali... Natych­ miast zaczynały z niej wychodzić ludziki niby dzieci. Niektóre z nich przebrane były za kobiety; bardzo udane było to przebra­ nie: tak jak one nosiły spódniczkę i bluzkę; dobrze również prze­ brane były za mężczyzn: nosiły przepaskę, pelerynę, naszyjnik z drogocennych kamieni. Tańczyły śpiewały, wyrażały to, co sta­ nowi istotę ich serca. Kiedy już to wykonały, wtedy on ponownie potrząsał torbą i one się ukrywały, sadowiły się w niej. „Temu, który sprawia, że bogowie wychodzą, poruszają się i naśladują ", płaci się za to. 1 Nie jest jasne jednak, czy określenie „bogowie" wyrażało rzeczywistą wiarę w boskość lalek czy też była to tylko metafo­ ra, wskazująca na boskie funkcje lalek. Claude Levi-Strauss przekonuje, że człowiek pierwotny rozumiał już symboliczne funkcje sztuki. Jej twórcy i odbiorcy zdawali sobie sprawę z róż­ nicy między przedstawianym i przedstawiającym, czego dowo­ dzą czasowe tylko wcielenia już to w jednego z przodków, już to w jednego z bogów w kolejnych rytuałach. Możemy przypu­ szczać, że Sahagun mógł mieć problemy nazewnicze i stąd jego relacja nie jest precyzyjna. Przekazy z Afryki przekonują nas, że choć lalki wywodziły się ze świata sacrum, mogły też po odpo­ wiednim przygotowaniu być wykonywane przez ludzi. Odpo­ wiednia informacja dotarła do nas z południowej Nigerii. Według miejscowego mitu lalki pochodzą z podziemnego kraju, gdzie przebywają zmarli przodkowie. Otóż pewnemu człowiekowi z plemienia Akpan, imieniem Etuk Vyo, udało się 2 35 �dotrzeć do krainy zmarłych, gdzie zobaczył, jak zmarli przodko­ wie posługują się lalkami. Powróciwszy na powierzchnię nau­ czył ludzi posługiwania się lalkami, ale zmarli - na podobień­ stwo Zeusa, który ukarał Prometeusza za inną przysługę wy­ świadczoną ludziom - zesłali na niego śmierć. Lalki musiały wy­ woływać pewien respekt jako zjawisko zaskakujące, może nawet nadnaturalne, bo i inne przekazy mówią o ich, jeśli nie sakral­ nym, to magicznym pochodzeniu. Na przykład marionetki we­ dług tradycji nigeryjskiej pochodzą z Obio Iban Iban, to jest z wioski kobiet czarodziejek. A więc lalki wykonywały kobiety posiadające pewne dyspozycje magiczne. Również mężczyźni czarownicy posiadali taki sam przywilej. Pewne atrybuty czaro­ dzieja przypisywano głównie kowalowi i w większości krajów afrykańskich kowal był wykonawcą lalek. Przyznanie tego samego prawa do wytwarzania lalek męż­ czyznom i kobietom w Afryce wydaje się późniejsze w stosunku do sytuacji, o której informuje Mircea Eliade, z okazji opisu ry­ tuału inicjacyjnego na Ziemi Ognistej. Inicjacja dojrzałościowa u Selknamów była wyłącznie męską ceremonią tajemną: Mit o pochodzeniu opowiada, te pod przewodnictwem Kra, Kobiety-Księżyca, i potężnej czarownicy, kobiety zaczęty terrory­ zować mężczyzn, ponieważ miały moc przemieniania się w „du­ chy", to znaczy potrafiły wytwarzać maski i używać ich. Ale mał­ żonek Kra, Kran, Mężczyzna-Słońce, odkrył pewnego dnia taje­ mnicę kobiet i powiadomił o niej mężczyzn, którzy zmasakrowali w szale wszystkie kobiety z wyjątkiem dziewczynek i wtedy też zorganizowali tajemne ceremonie z maskami i rytuałami drama­ tycznymi, aby z kolei terroryzować kobiety. 2 Lalki, jak i maski posiadały zatem specjalną siłę magiczną, pozwalającą panować nad określonymi grupami ludzi. Był to jednak zdeformowany produkt sakralnej ontologii lalki. Jeszcze mniej interesuje nas walka płci. Ważne jest dla nas, że lalka po­ chodzi z zaświatów, ze specjalnego - sakralnego - terytorium, co upoważniało człowieka do korzystania z niej w różnorodnych re­ ligijnych obrzędach. Jest także czas najwyższy, by uczynić za­ strzeżenie, że nie wszystkie materialne wyobrażenia bóstw były rozumiane jako lalki zgodnie z naszą europejską semantyką. Szczególnie w Afryce ich nazewnictwo było wysoce zróżnico­ wane, a odpowiednie terminy wynikały z aktualnej funkcji figur w rytuale, pomijając ich główną funkcję, to jest funkcję substy­ tutu. Lalka wkraczała do różnych rytuałów i oczywiście nikt z jej użytkowników nie miał żadnych przeczuć co do jej przyszłego teatralnego charakteru. Jak się wydaje, wśród najwcześniejszych rytuałów poważne miejsce zajmował ryt odtwarzania aktu stwo­ rzenia. Tuż obok istotne miejsce zajmował rytuał związany ze stworzeniem, narodzinami człowieka i z jego śmiercią. O ile pierwszy nie angażował lalki, o tyle drugi odwoływał się do niej nieustannie. Znalazł on wyraz w rytuałach pogrzebowych i w kulcie przodków. Jak się wydaje, to z nich właśnie teatr lalek wziął swój początek. Tak sądzi W. H. Rassers i wielu innych ba­ daczy. Podobnie sądzi Rinnie Tang, omawiając rytuały pogrze­ bowe w Chinach: 4 Pogrzebowej procesji ważnych osób towarzyszą udekorowane platformy na kołach, na których znajdują się grający muzykanci oraz słomiane chochoły w maskach, które symbolizują opiekunów grobu. Przy końcu dynastii Tchou (770-256) chochoły te zostały zastąpione przez drewniane lalki z ruchomymi członkami. Maski noszone przez chochoły palono lub grzebano, odpowiednio do zwyczajów w rozmaitych regionach, podczas gdy lalki wracały do ludzi, którzy je wykonali. Lalki wytwarzali wyspecjalizowani rzemieślnicy, aby je wypo­ życzać, szczególnie na ceremonie pogrzebowe; oni też zapewnia­ 36 li ich manipulację i muzyczny akompaniament. Te bogate pogrze­ bowe procesje stały się prawdziwymi spektaklami. Pogrzebowe ceremonie mogą być uznane za początek chińskich lalkarskich przedstawień i tańców w maskach, pokazywanych przez aktorów. 5 Podobnie sądzi Jacques Pimpaneau, który daje nam szereg przykładów zastosowania lalek w rytuałach pogrzebowych. Jest rzeczą godną uwagi, że to właśnie kult przodków, również w Afryce, jest traktowany jako pierwszy impuls do powstania animowanej lalki. Jak można przypuszczać, dzieje się tak zapew­ ne dlatego, że obok zwierzęcych (totemizm) i fantastycznych przedstawień bóstw (siły natury) zmarli przodkowie jako uznani opiekunowie plemienia, a więc ich „dobre" duchy, dały początek boskim człekokształtnym idolom-lalkom. Pamiętamy, że Akpan Etuk Vyo przejął lalki z rąk zmarłych. Byłby to zatem akt symboliczny. A zatem lalki już to przedsta­ wiały zmarłych, już to służyły ich weneracji. Fangowie, żyjący w Kamerunie i w Gabonie, w swoim rytuale inicjacyjnym melane posługują się figurkami na patykach, aby wywołać wrażenie kontaktów inicjantów ze zmarłymi przodkami. Ten punkt kulmi­ nacyjny wymaga istotnych przygotowań. Adepci wtajemnicze­ nia, młodzi chłopcy, przebywają przez pewien czas w odosobnie­ niu na medytacjach, nauce i specjalnej diecie, by pewnej nocy, po zażyciu środków halucynogennych obejrzeć - ale już w in­ nym pomieszczeniu - pokaz lalek, w których rozpoznają swoich przodków. To samo stowarzyszenie Fangów w Gabonie w takich sa­ mych celach inicjujących posługuje się biustami na patykach z ruchomymi ramionami, które ukazują się ponad prymitywnym parawanem z chust. Poruszają nimi wioskowi dygnitarze. Pokaz służy kontaktom ze zmarłymi przodkami, a przy tym ma także znaczenie puryfikacyjne. „Lalki" te należą do wioskowego sa­ crum. Spoczywają na cylindrycznych skrzynkach z kory, w których znajdują się czaszki zmarłych. W obrzędzie inicjacyjnym deble, na Wybrzeżu Kości Słonio­ wej, młodzi adepci wtajemniczenia noszą figurki około 95 cm wysokości, posiadające postumenty (prawdopodobnie deble jest wyobrażeniem śmierci). Trzymając je za ręce, uderza­ ją rytmicznie postumentami o ziemię. Deble i podobne do nich deguele (te tylko dla wtajemniczonych) używane są w procesji pogrzebowej, w której lalkom towarzyszą dźwięki bębnów, grze­ chotek drewnianych, trąbek i śpiewów. Ceremonia ta ułatwia zmarłemu opuszczenie społeczności żywych. Wiele innych plemion i stowarzyszeń korzysta z lalek w podobnych celach. Do takich można zaliczyć spektakl zwany Akan, w Nigerii, odgrywany w plemieniu Ibibio przez kilkana­ ście nocy po zakończeniu wojny - ku czci zmarłych. W nie­ których regionach Afryki lalki uczestniczące w ceremonii po­ grzebowej otrzymywały - jak się zdaje - kształt symboliczny, jak na przykład w Zairze, gdzie występowały w postaci instru­ mentów muzycznych. Odejściu zmarłego w pełnej jego satysfak­ cji służył - również w Zairze - w plemieniu Bwende rytuał zwa­ ny niombo. Słowo to oznacza także trumnę w postaci wielkiego manekina, przeznaczoną zazwyczaj dla szefa plemienia. Przygotowanie niombo może mieć miejsce jeszcze za życia szefa plemienia, który zleca specjaliście wykonanie manekina, a przede wszystkim jego głowj, która powinna mieć wszystkie cechy przyszłego nieboszczyka. Na ogół głowa ta jest wykonana z czerwonej tkaniny, wypełnionej trawą i bawełną. Włosy naśla­ dują fryzurę szefa. Dba się również o podobieństwo brody i uszu. Otwarte oczy mają makijaż w postaci czarnych i białych linii, policzki są zaokrąglone, a usta odkrywają zęby spiłowane zgo­ dnie z lokalną modą. Czasem wtyka się w nie fajkę. Kiedy szef umrze, pozostaje jeszcze wiele innych czynności: 1. suszenie zwłok, które trwa sześć tygodni - nad ogniem; 2. owijanie go w pieluszki przez kobiety, które również dokonują przeglądu ca6 �łego ciała; 3. przekształcenie nieforemnej bryły z tkaniny w ma­ seans karcianej gry. Jeden z nich zastępuje zwłoki na łożu śmier­ nekina za pomocą igieł i nożyczek. ci, inni zaś niosą zmarłego do karczmy, sadzają przy stole i ma­ Całość wzmacnia się specjalnym pancerzem. Ogromny kor­ nipulują jego rękami tak, jakby zmarły grał w karty. Współcze­ pus pokryty jest tatuażem, zgodnie z pierwowzorem, oraz znaka­ sny lalkarz powiedziałby, że mamy tu do czynienia z „animacją mi symbolicznymi i ornamentami w kolorze niebieskim. Ramię zewnętrzną". Podobny obyczaj ożywiania nieboszczyka, choć lewe jest zgięte ukośnie ku przodowi, ramię prawe podniesione w innych okolicznościach, znamy także z Ukrainy. Tu zmarły po­ do góry i tak zafiksowane. Nogi w pozycji do tańca, ale są one rusza swoimi członkami jak marionetka (dzięki systemowi bardzo grube, szczególnie w kostkach. Niombo ma 3 metry wy­ sznurków) w czasie nocnego czuwania rodziny. Jest to zapewne sokości i 4 metry szerokości. Na ogół bywa szersze niż wyższe. znak sympatii i ostateczne pożegnanie z żywymi. Zazwyczaj niombo służy jedne­ Nowe aspekty kultu zmar­ mu zmarłemu, ale czasem posia­ łych przynoszą przekazy z Dada dwie głowy i mieści w sobie homeju i Nigerii, dotyczące dwa ciała. praktyk stowarzyszenia Gelede Plemię Bwende traktuje ry­ z plemienia Yoruba. W swoich tuał pogrzebowy w sposób po­ obrzędach posługują się oni lal­ godny, a właściwie zabawowy. kami na postumentach, których Już na kilka dni przed ceremonią członki poruszane są z pomocą pogrzebu członkowie plemienia sznurka. Lalkarz jedną ręką pod­ zaczynają tańczyć. W dniu po­ trzymuje postument, a drugą grzebu wynosi się niombo, na animuje lalkę, odtwarzając ta­ razie bez głowy, przed dom po­ niec erotyczny, który, po ujaw­ grzebowy. Otaczają je kobiety nieniu zakrytego początkowo se­ i wdowa. Płaczą. Gra orkiestra ksu lalek, kończy się aktem złożona z 6-7 muzykantów, płciowym. głównie perkusistów, którzy po­ To połączenie ceremonii po­ ruszają się w kręgu. Dołączają grzebowej z aktem płciowym Rysunek figury grzebalnej - n i o m b o , Zair do nich ludzie, którzy tańczą ma swoje głębokie uzasadnienie. i rytmicznie klaszczą. Wykonują W wielu krajach inicjacja mło­ dych w dorosłe życie odbywa się m.in. poprzez doświadczenie oni wiele różnych skoków, a także gestów obscenicznych. Po k i l ­ śmierci inicjacyjnej: trzeba umrzeć, żeby stać się nowym czło­ ku godzinach tańca podaje się posiłek dla wykonawców niombo wiekiem. Stan śmierci wyraża się często zmarionetyzowanymi oraz dla muzykantów. Teraz niombo otrzymuje głowę i przymo­ ruchami inicjantów: cowuje się je do platformy. Orkiestra gra. Dzieci i wnuczkowie zmarłego podnoszą wielokrotnie niombo do góry. Kobiety pod­ skakują, imitując jego taniec. W rytuale inicjacji młodzi ludzie przyjmują często śmiertelny Około czwartej po południu odgrywa się scenę pożegnania wygląd, albo ściślej - wygląd przywróconych do życia. Wracają niombo. Kobiety lamentują. Strzał z fuzji jest znakiem do formo­ oni do żyjących po pobycie w tajemnym miejscu, gdzie byli uwa­ wania się pochodu, w którym bierze udział cała wioska. Młodzi żani za zmarłych, później zaś zostali ponownie narodzeni. Naro­ ludzie podnoszą na ramiona platformę, przy czym dwóch dodat­ dzenie to nie ma istotnego znaczenia aż do ostatniej ceremonii, kowych animuje ręce i głowę zmarłego. Odgrywają oni małą ko­ w której są przywracani do życia. Inicjanci z plemienia Kissi medię. Oto niombo nie chce iść w kierunku grobu, ale pragnie w lasach Gwinei, jak i w innych społecznościach Afryki, mają po­ odwiedzić miejsca, które bliskie mu były za życia, a przede bielone ciała jak fantomy i ruszają się jak automaty albo lalki; wszystkim domostwa swoich kochanek. Przypadkiem trafia tak­ ich kroki, ich najmniejsze gesty są zmechanizowane i całkowicie że na podwórze misji chrześcijańskiej, ale wycofuje się z niego podporządkowane rytmowi bębna, w który uderza mistrz rytua­ z oznakami niezadowolenia, wreszcie pozwala się doprowadzić łu. Równocześnie mimo wagi gatunkowej ceremonii znajduje tu do grobu. Po krótkim dialogu, jak najlepiej pochować niombo, swe miejsce satyra i bufonada, a nawet nagle ujawniająca się uczestnicy pogrzebu wrzucają je do grobu i po wydaniu okrzyku wrogość: „ lalki" odrywają się od swego tła i grożąc zbliżają się wielkiej radości kontynuują swoje tańce i zabawę. do widzów, którzy wycofują się... Niewiele wiadomo o pochodzeniu tego rytuału, niemniej ana­ logie do mumifikacji zmarłych w Egipcie wydają się bardzo wy­ Można jednak sądzić, że ten dychotomiczny obrzęd, ryt prze­ raźne. Bardzo możliwe, że niombo wywodzi się z Egiptu i jest kroczenia, łączący śmierć z narodzinami, rozpadł się z czasem na prymitywną, „ludową formą" rytuałów znad Nilu. Jego odmiany dwa odrębne rytuały, szczególnie że obok rytu narodzin, ogrom­ znajdujemy również w Togo w postaci rytuału unii oraz w Gha­ ne znaczenie dla plemion pierwotnych miał ryt płodności w swo­ nie w postaci ga. Potrzeba zadowolenia zmarłego przybierała im jak najszerszym znaczeniu. O ile rytuał przekroczenia miał czasem formy naturalistyczne czy wręcz makabryczne. Jak po­ w dużym stopniu charakter symboliczny, o tyle ryt płodności był dają Nidzgorscy, w niektórych plemionach praktykuje się oży­ nastawiony na uzyskanie konkretnych efektów ważnych dla ca­ wianie zmarłego za pomocą specjalnej, choć nieznanej manipu­ łego plemienia, bo zabezpieczających jego byt. Zapewne dlatego lacji. W efekcie zmarły sam podąża do swego grobu. Plemię Mitw rycie tym znajdujemy elementy magii sympatycznej (analo­ sogo łączy ruch zmarłego z jego demonstracją wśród zieleni, gicznej), za pomocą której człowiek pragnął zobowiązać naturę w pełnym splendorze. Członkowie plemienia Mofu-Gudur w Ka­ i przenikający ją świat nadprzyrodzony do obdarzenia go jak naj­ merunie, dzięki zabiegom dokonanym na kościach zwłok, mogli bogatszymi plonami. Rytuał płodności z natury rzeczy prowoko­ łatwo manipulować jego ciałem i sugerować jego życie. Nie na­ wał jego uczestników do sakralnego, ale równocześnie instru­ leży jednak dziwić się Afrykanom. W Europie znano do niedaw­ mentalnego traktowania aktu seksualnego: na podobne obyczaje. Nadmorska wieś Leucate na pograniczu Katalonii znana jest Bardzo często, zwłaszcza w Afryce i Oceanii, młodzi inicjo­ z przywiązania jej mieszkańców, rybaków, do gry w karty. Kie­ wani cieszą się po obrzezaniu dużą swobodą seksualną. Faktu te­ dy więc któryś z nich umrze, jego koledzy organizują mu ostatni go nie należy jednak mylić z rozwiązłością, gdyż nie chodzi 8 9 u) 7 37 �0 swobodą seksualną we współczesnym zdesakralizowanym tego słowa znaczeniu. Jak wszystkie pozostałe funkcje życiowe, tak 1 seksualność jest w społeczeństwach przednowożytnych obar­ czona świętością. Jest to środek uczestnictwa w fundamentalnym misterium życia i płodności} 1 Znaczna część plemion pierwotnych była przekonana, że ko­ pulacja ludzi ma wpływ na przyspieszenie kiełkowania zboża. Pipiles z Ameryki środkowej wyznaczali specjalne osoby do wy­ konywania seksualnego aktu w momencie gdy pierwsze ziarna były rzucane w ziemię, co stanowiło przykład „sakralnego mał­ żeństwa". W Afryce lalki występowały bardzo często w rytuałach płod­ ności. Niektóre uczestniczyły w rozbudowanych ceremoniach. Tak było w wypadku lalek gelede plemienia Yoruba, które ucze­ stniczyły w rycie płodności ku czci bóstwa Sapata, rycie odby­ wającym się w okresie pierwszych siewów. Ceremonia składała się z szeregu tańców, w czasie których wtajemniczeni parzyli się, a nawet pewni młodzieńcy spółkowali z ziemią. Na ogół lalkarze demonstrowali akt płciowy w niezwykle uproszczonej wersji. Oto na jednej nitce zawieszonej horyzontal­ nie między palcami oddalonych od siebie stóp animatora, siedzą­ cego na ziemi, umieszczano dwie lalki, które w prymitywnym tańcu zbliżały się do siebie i , wykorzystując swe odkryte organy płciowe, łączyły się ze sobą. Były one niezwykle popularne. Spotykano je w Kamerunie, Gabonie, w Kongo i w innych kra­ jach. Były wykonane z rozmaitych materiałów, głównie z drew­ na i z rafii, z wyraźnym uwzględnieniem seksu i jego owłosienia. Dzisiaj lalki te utraciły już sakralne funkcje. Oddano je w ręce wyrostków, którzy traktują je jako pikantną zabawkę. Ślad zapom­ nianego sakralnego seksu odnajdujemy także w Brazylii, gdzie byli niewolnicy afrykańscy rozwinęli własny, ludowy wyrób za­ bawek figuralnych, przedstawiających coitus w sposób dyna­ miczny (m.in. w formie akcji lalek osadzonych na pistolecie, uruchomianych za pomocą spustu). Motywy seksu pojawiały się w rytuale często i w różnej for­ mie, i trudno by było wiązać je zawsze z kultem płodności. Lal­ karze Hausa z Nigru wystawiają wokół swego czworokątnego parawanu szereg lalek z olbrzymimi wzwiedzionymi fallusami, które stoją jak gdyby na straży wykonywanego przedstawienia. W każdym zaś razie wyznaczają sakralną przestrzeń, której nie wolno zajmować widzom. Spektakl składający się ze scen rodza­ jowych zawiera także efektowną scenę kopulacji, ale w żaden sposób nie wiąże się ona z czuwającymi postaciami na zewnątrz parawanu. Ci strażnicy, których orężem jest fallus, pozwalają myśleć o wykorzystaniu seksu w teatrze cieni w Karnataka, o czym pisze B.Tapper, badacz funkcji błazna w teatrze indyj­ skim: 12 Jedną z najistotniejszych funkcji, jaką poludniowoindyjski błazen pełni w teatrze cieni, jest odwracanie złego spojrzenia. Postacie komiczne często są opatrzone nieproporcjonalnie wiel­ kimi genitaliami. Potęguje to ich zdolność zwracania na siebie uwagi, a tym samym pozwala uniknąć spojrzenia złego oka. Bangarakka (kobieca postać komiczna) chroni animatorów poprzez wchłanianie złego spojrzenia widzów, bez szkody dla siebie, pod­ dając się nieszczęściom projektowanym przez zle oko. 13 Oczywiście niezależnie od tych funkcji już to sakralnych, już to protekcyjnych, należy się spodziewać, że widzowie doświad­ czali przy okazji demonstracji gry seksualnej sporo erotycznego podniecenia. Było to dobrym powodem utrzymywania tych mo­ tywów w repertuarze rytualno-widowiskowym wbrew protestom różnego rodzaju moralistów. Naturalnie znamy wiele rytuałów płodności, w których ele­ menty seksualne były zapoznane. Pochodziły one zapewne 38 K i o l l e k y a t h a , postać błazna z teatru cieni, Karnataka, Indie z późniejszego okresu, kiedy to objaśnienia sił życiodajnych stały się bardziej skomplikowane. Plemię Anang w Nigerii skupia uwagę widzów na wielkiej figurze (animowanej od środka), zwanej Matką - eka - w wodzie. Pojawia się ona wśród publiczności w splotach pytona i wraz z nim wykonuje taniec życia. Reprezentuje żeńską siłę płodności. Obecność węża kojarzy nam się ze sceną kuszenia w Raju. O ile jednak Biblia traktuje węża jako alegorię szatana-kusiciela, sprawcę grzechu pierworodnego, o tyle mitologie ludów, wyznających religie naturalne, uznają go za symbol życia i zabiegają o jego życzliwość. Ten sam motyw węża odnaleźli dawni podróżnicy w Kongu w ceremonii inicjacyjnej Djo w plemieniu Koyo. Uczestnikom uroczystości ukazywał się wąż, bóg-stwórca Elongo, o wysoko­ ści od 5 do 6 metrów, z głową na patyku, pokrytą zwojami rafii i piórami kury. Otaczały go i tańczyły wraz z nim lalki ifya (ku­ kły na patyku). Rytuał ten popadł już niemal w całkowite zapo­ mnienie. Jego ślady odnajdujemy w popularnym tańcu lalek kyebe-kyebe. Wśród Indian amerykańskich Hopi z Arizony węże reprezen­ tują także siły natury i życia w rytuale zwanym Paalólóąangw w otoczeniu wszechobecnych tancerzy kachinas. Pośrodku miej­ sca rytuału znajduje się wielki ekran (parawan), z którego wysu­ wają się głowy węży, podczas gdy ofiarnicy składają im swoje dary: Na jednym z bawełnianych ekranów wymalowano siedem oślepiających słońc w jasnych kolorach i poprzez nie wysunięto siedem węży wijących się ponad miniaturowym polem rosnącej kukurydzy. Potem pojawiły się dwa obrazy młodych dziewic, kła­ niających się sobie nawzajem i podnoszących swe ręce do głowy i opuszczających je. Na końcu, żywa dziewczyna wyszła spoza ekranu i ofiarowała jednemu z dygnitarzy kierujących ceremonią �uplecioną tacę z ich świętym kukurydzianym jedzeniem. Zazwy­ czaj węże wykonane byty z małych pierścieni, pokrytych skórą, i byty poruszane jak żywe przez szamanów znajdujących się z ty­ łu płótna. 14 Lalki oczywiście były także wykorzystywane do bardziej przyziemnych praktycznych celów. Poza tancerzami kachinas Indianie Hopi posiadają także ich miniatury w postaci czterdzie­ stu kilku figurek, wspierających Hopi w chwilach kłopotów i nieoczekiwanych trudności. Mówi się, że każda z nich służy określonemu powołaniu, a więc trzeba mieć wszystkie, by być zabezpieczonym na wszystkie możliwe wypadki. Również w Afryce miejscowi czarownicy posiadają liczne figurki o sile magicznej, które pozwalają rozwiązywać codzienne problemy. Jest więc wykrywacz złodziei, tropiciel zaginionych rzeczy (afrykański św. Antoni), czuwający w nocy, rzucający uroki i wielu innych. Jest także osobna grupa figurek, a także lalek, które służą za­ biegom leczniczym i przewidywaniu przyszłości. Wykorzystanie lalek dla celów leczniczych było szeroko rozprzestrzenione w Meksyku i w innych częściach Ameryki Północnej. Szaman z plemienia Irokezów demonstrował siłę swoich leków za pomo­ cą lalki. Była to martwa wiewiórka do której ogona przymoco­ wane były nici. Pod wpływem zastosowanych ziół odzyskiwała ona swoją energię, co było dobrą rekomendacją jego usług. Świadectwo to, pochodzące z wieku siedemnastego, było jed­ nym z wielu przykładów wykorzystania lalek przez szamanów lub tak zwanych „leczących ludzi". Wiele tego rodzaju przykładów znajdujemy w Afryce. W Ga­ bonie lalki służą do postawienia właściwej diagnozy, a ściśle biorąc są punktem odwołania dla znachora, który sugeruje pa­ cjentowi, że to lalka widzi, rozpoznaje, ustala diagnozę: „Bwiti 15 wskazuje... więc widzę... Bwiti mi powiada, że...", co w sumie wskazuje na magiczne rozpoznanie choroby. Stosunkowo dużo znajdujemy w Afryce lalek „dewinacyjnych", to znaczy lalek przepowiadających przyszłość lub rozwią­ zujących aktualne problemy poszczególnych osobników. W Zai­ rze w plemieniu Pende lalka galukoshi (lalka zgadująca) znajdu­ je się na kolanach wróża i skinięciem głowy reaguje na imię win­ nego kradzieży czy innego przestępstwa. Na Wybrzeżu Kości Słoniowej członkinie żeńskiego stowarzyszenia wróżbiarskiego Sandogo noszą swe lalki na głowie, stawiają je na ziemi i tańczą wokół nich, by ostatecznie ustalić ich wyroki. W Górnej Wolcie inne stowarzyszenie posługuje się lalkami kafigueledio. Lalki te nie mają twarzy, pokryte są śladami poświęconej krwi i prawdo­ podobnie służą do rzucania uroku. Niezwykły seans misteryjnej dewinacji urządzają wróżowie z Górnej Wolty. Wróż wyznacza przed sobą na ziemi hematytem lub kaolinem czworobok, podzielony na cztery sektory, a później na jednej stronie tej figury koło, połączone z czworobokiem l i ­ niami sinusoidalnymi. Umieszcza w środku tego wielkiego ry­ sunku naczynie ze skóry wołu w formie butelki, zawierającej „znaczone" muszelki kauri oraz żelazny dzwonek. Uczyniwszy to, „przepowiadacz rzeczy ukrytych" wiąże do każdego ze swych dużych palców u nóg koniec nitki, przechodzący na poziomie nóg dwóch figurek drewnianych wysokości 8 cm i umieszczo­ nych na dwóch kołach. Te figurki znajdują się w pobliżu przeci­ nających się linii w środku czworoboku. Kiedy ten cały materiał jest już zebrany, operator dzwoni dzwoneczkiem, wzywając po kolei przepowiadaczy zmarłych i żywych, a także swoich przod­ ków, Pytona, Hienę, Ziemię, Boga-Niebo, Sowę, Kaimana, H i ­ popotama, Rzekę, rybę Tetrodona, święte wzgórze Koumbou, wzgórze Nawo i Sangoe, wzgórze Tiolo, świętą sadzawkę oraz święte drzewo z Oussourou. 39 �Z kolei zwraca się do dwóch drewnianych figurek, przedsta­ wiających mężczyznę Sie i kobietę Yeli, upomina je, zaleca im, by były posłuszne, by nie s'mialy się, ale by wykonywały ich zadania. Potem rzuca na ziemię dwie muszle, przyzywając swego ojca i prosząc go, by nic złego nie wyniknęło dla niego z aktualnego seansu. W tym momencie muszle powinny zająć odpowiednią pozycję, jeśli zaś tak się nie stanie, przepowiadacz zaczyna swe wezwanie od początku. Następnie zwraca się do lalek, pytając czy sprawa jest delikatna i do czego się odno­ si, ponieważ petent nie stawia żadnych pytań i nie ujawnia, ja­ ki jest cel jego wizyty. Ten bowiem powinien być odkryty przez samego wróża z pomocą figurek z drewna. Przyjmuje się, że to pod wpływem bogów i innych protektorów, wezwanych na po­ czątku operacji, lalki przesuwają się na sznurku, pozdrawiają się, kłaniają i padają na ziemię. Sądzi się, że jest też jakiś kod interpretujący te ruchy. Czuwa nad nimi przepowiadacz-wróż, który rzuca zwykłe muszle, by kontrolować odpowiedzi lalek. W każdym razie seans kończy się zadowoleniem petenta, który płaci należne honorarium jakby w pełni zrozumiał odpowiedź lalek. Afrykanie akcentują specjalną więź między lalkarzem i jego lalkami, ale nie przypisują lalkom złych mocy, istniejących w nich autonomicznie. Tę wiarę natomiast posiadali dawni Chiń­ czycy. Uważali oni, że lalka ze swoimi otwartymi oczami jest po­ datna na zły wpływ demonów, które chętnie w niej zamieszkują. Liczne anegdoty opowiadają o samodzielnym życiu nawiedzo­ nych lalek, szczególnie w nocy. Dlatego lalkarz powinien chro­ nić swoje lalki, trzymać je w odpowiednim pudle pokrytym za­ klęciami, a ponadto zakrywać im oczy tkaniną zapisaną magicz­ nymi formułami. Specjalistami w formułowaniu tych zaklęć by­ li kapłani taoiści i lalkarze blisko z nimi współpracowali. Niemniej paranie się przedmiotami magicznymi, za jakie po­ wszechnie uważano lalki, powodowało wśród Chińczyków wie­ le niechęci wobec lalkarzy, z drugiej jednak strony zapraszano ich w pewnych sytuacjach, kiedy tylko ich działania magiczne mogły wyzwolić człowieka od wpływu dokuczliwych demo­ nów. 16 17 Mimo ciągłej obecności lalek „rytualnych" czy wykorzysty­ wanych w działaniach magicznych w Afryce da się zauważyć proces przechodzenia od lalek pierwotnych, sakralnych, do la­ lek teatralnych służących rozrywce uczestników wioskowych świąt. Przedstawienia Afrykanów nie mają jeszcze jednorodnej i sfabularyzowanej struktury dramatycznej. Składają się z szere­ gu epizodów, przedstawiających scenki z życia codziennego, postaci zwierzęce, a także postaci mityczne jak Une Meven z głową kajmana, jak Fanro czyli mistrz wody, jak Yankadi o podwójnej twarzy i czworgu piersi. Mimo obecności tych po­ staci przedstawienia te zdają się mieć charakter wyłącznie roz­ rywkowy. Można przypuszczać, że mamy tu przykład etapu przejściowego od lalek rytualnych do lalek teatralnych, z ich funkcjami poznawczymi i rozrywkowymi. W ostatnich dziesiąt­ kach lat proces ten został przyspieszony w wyniku licznych kontaktów lalkarzy afrykańskich z teatrem europejskim. W wie­ lu wypadkach sami Afrykanie zaliczają lalki rytualne do kultu­ ry ludowej i starają się upodobnić swój teatr do wzorców mię­ dzynarodowych. Nie jest to słuszne, ponieważ w ten sposób tra­ cą szansę na stworzenie teatru własnego, zakorzenionego w pierwotnej kulturze magicznej. Inną i jakże osobną sytuację odnajdujemy w Azji. Wydawa­ łoby się, że w Azji od wielu wieków istniały ukształtowane for­ my widowiskowe, zasługujące na nazwę teatru, takie jak indyj­ ski teatr cieni, indonezyjski i malajski wayang, japoński teatr ningyo joruri, zwany także bunraku, opera lalkowa w Chinach. Znamienną cechą tych wszystkich teatrów jest jawna obecność narratora: tayu w bunraku, pulavara w teatrze cieni w Kerali, dalanga w wayangu purwa, kulit czy gołek. Wśród tych teatrów tylko bunraku wyróżnia się świeckimi tematami w repertuarze, chociaż przygotowanie do spektaklu zawiera wiele pierwiastków sakralnych. Pozostałe wymienione tu teatry posiadają nie tylko sakralne tematy ale wypełniają sakralne funkcje. Wiele z nich pozostaje w kręgu kultury hinduskiej, co wyraża się w demon­ strowaniu na scenie i ekranie tematów z Mahabharaty i Ramajany, dwóch sanskryckich eposów. Jak rozróżnić rytuał od teatru? Innymi słowy czy słusznie te­ atry azjatyckie (szczególnie teatry cieni) nazywamy t e a t r a m i ? Richard Schechner zaproponował następujące rozróżnienie ele­ mentów rytuału i teatru według modelu stawiającego skuteczność przeciw rozrywce: Lalki „a la planchette", stosowane w afryce jako devinacyjne, czyli rozwiązujące trudne problemy 40 �Przygotowania lalkarzy teatru cieni do uczestnictwa w rytuale świątecznym, Kerala, Indie Skuteczność (rytuał) rezultat związek z nieobecnymi Innymi likwidacja czasu, czas symboliczny sprowadzenie tutaj Innych wykonawca nawiedzony, w transie publiczność uczestniczy publiczność wierzy krytyka jest zakazana twórczość zbiorowa Rozrywka (sztuka teatralna) zabawa tylko dla obecnych, tutaj podkreślenie naszego teraz publiczność stanowi Innych wykonawca świadomy swej funkcji publiczność przygląda się publiczność wyraża uznanie krytyka mile widziana twórczość indywidualna * 1 Zobaczymy, czy model ten da się zastosować w stosunku do przedstawień azjatyckich. Z góry można przypuszczać, że istnie­ ją także zjawiska pośrednie, hybrydalne, co zresztą pokaże ich opis i analiza. W Indiach wiele przedstawień teatrów cieni wystawia się z okazji festiwali ku czci jakiegoś bóstwa (w Indonezji dotyczy to głównie bogini ryżu Sri Devi), ale także z przyczyn bardziej przyziemnych, jak po to, by sprowokować deszcz, oddalić epi­ demię itp. W Indonezji przedstawienia wayangu towarzyszą człowiekowi we wszystkich przełomowych momentach życia: z okazji siódmego miesiąca ciąży, z okazji urodzenia dziecka, z okazji odpadnięcia pępowiny, z okazji uzyskania ważnego urzędu (podobnie w Chinach, gdzie z tej racji wystawia się krótką sztukę pod nazwą Pojednanie), z okazji małżeństwa czy pogrzebu. Przedstawienia takie służą również wypędzeniu złe­ go ducha, zażegnaniu niebezpiecznej choroby itp. Znamienne, że o ile Indonezyjczycy z pomocą teatru dokonują egzorcyzmów (uwolnienie człowieka nawiedzonego przez złego du­ cha), o tyle Chińczycy posługują się teatrem lalek w celu oczy­ szczenia z demonów pomieszczeń (domu prywatnego, urzędu, kina). Być może Chińczycy, inaczej niż Indonezyjczycy, trak­ towali demony jako zjawisko obiektywne, istniejące poza czło­ wiekiem. Do przedstawień mających na celu zapewnienie człowiekowi pomyślności w Indonezji wybierano tematy z Mahabharaty i Ramajany. M.in. panowało powszechne przekonanie, że z okazji siódmego miesiąca ciąży dobrze jest pokazać narodziny Arjuny, z okazji małżeństwa dobrze było pokazać ślub radży Baladeva. W innych okolicznościach, a szczególnie w wypadku egzorcyzmów lub zażegnania niebezpiecznej choroby, zarówno w Indo­ nezji, jak w Chinach i w Indiach posługiwano się specjalnymi te­ matami. Stosunkowo bliskie rytuałowi były przedstawienia wystawia­ ne w Indiach w czasie świątynnych festiwali ku czci bogini Bhagavati. Są to przedstawienia cieni nieprzezroczystych z ograni­ czoną ruchomością członków. W zasadzie pokazuje się je w po­ bliżu świątyni w pomieszczeniu zwanym Kuttu Madam, lub na specjalne zlecenie osób prywatnych. Kieruje nim pulavar, który jest znawcą dawnych pism i pieśni (vedy, purany), a także posia­ da własną wersję skróconej Ramajany w tym wypadku zwanej Kamba-Ramayana. Jest on rodzajem kapłana, z którym współ­ pracuje inny kapłan, wygłaszający proroctwa. Ten ostatni wła­ śnie modli się przed przedstawieniem do bogini i ogłasza wszy­ stkim wieść ojej przychylności dla przygotowywanego przedsię­ wzięcia. Regularne wystawianie tych przedstawień jest związane z na­ stępującą legendą. Hunuman, król małp, spieszący do Lanki na pomoc Ramie w jego walce z demonem Ravana, wyzwolił z cza­ ru Mahamayę. Ta pragnęła podążyć wraz z Hanumanem, by być świadkiem ostatecznej rozprawy z Ravana. Tymczasem bogini Parashakti wezwała ją na pomoc do walki z demonem Daruką. W pierwszej chwili Mahamaya odmówiła temu wezwaniu. Para­ shakti ponowiła swą prośbę, obiecując, że wyniesie Mahamayę do godności bogini z imieniem Bhagavati i że sprawi, że co roku będzie ona oglądać wydarzenia, których teraz nie zobaczy (wal­ kę Ramy z Ravana), w specjalnym przedstawieniu. Widowiska cieniowe przy świątyni Bhagavati są więc rekompensatą dla bo­ gini, która zechciała pomóc Parashakti w jej walce z Daruką. Jest to więc przedstawienie o charakterze wotywnym, z tym że ma­ my do czynienia z darem nie tyle wyznawców bogini, ile przy­ wilejem danym przez inną boginię. Tak czy inaczej pozostajemy 41 �w sferze sacrum. Przedstawienia tego rodzaju odbywają się tak­ że w innych s'wiatyniach. W Indonezji, jak i w wielu innych krajach związanych z „kul­ turą ryżu" ogromne znaczenie posiada mitologia ryżu i przedsta­ wiające ją rytuały. Znamienne, że w krajach tych ryż traktowany jest jak żywa istota, jak człowiek, albo jeszcze dokładniej - jak zwierzę. Nie jest to takie zadziwiające, jeśli przypomnimy sobie obyczaje społeczeństw totemistycznych, to jest społeczeństw myśliwych, którzy żywili się mięsem upolowanego zwierza. Po każdym szczęśliwym polowaniu odbywały się ceremonie mają­ ce na celu przebłaganie ducha zabitego zwierzęcia-żywiciela. Ta­ kim samym żywicielem był ryż, więc jego animalizacja czy antropomorfizacja nie musi się wydawać niczym dziwnym. Przedstawienia cieniowe (na ogół wayang purwa) służyły ry­ żowym rytuałom przy tradycyjnych okazjach: oczyszczenie wio­ ski w celu przygotowania jej do kolejnych siewów, sprowadzenie deszczu, zakończenie zbiorów ryżu i inne podobne. Z tej okazji wystawiano sztukę Sri Machapunggung, opowiadającą o przygo­ dach Devi Sri, bogini ryżu, która pragnęła uniknąć niemiłego jej małżeństwa. Wystawiano także jej wariant pod tytułem Mengukuchon, zawierający dowody na boskie pochodzenie ryżu. Przygotowaniami przedstawień kieruje dalang, kapłan, znawca dawnych tekstów, ich recytator i jedyny animator lalek, a przy tym dyrygent towarzyszącej mu grupy muzyków. Dalang zatem zaprasza uczestników do składania darów dla zmarłych przodków, modli się do zmarłych, by uzyskać ich aprobatę dla przedstawienia, okadza miejsce, gdzie ono się odbędzie, manife­ stuje swój pełen szacunku stosunek do figury cieniowej zwanej gununganem, będącej symbolem światowego, kosmicznego drzewa. W sumie dalang jest gwarantem religijnego charakteru całego przedstawienia. Oczywiście jego rytualne funkcje rozcią­ gają się na wszystkie przedstawienia, które realizuje, nie tylko na te, które są poświęcone bogini ryżu. Przedstawieniem o największej mocy religijnej i , jakbyśmy my powiedzieli, o mocy magicznej jest wayang ruwatan. Wysta­ wia się je dla zażegnania złych skutków, m.in. takich wydarzeń, jak: kocioł do ryżu przewróci się na ogniu; ekran wayangu prze­ wróci się na dalanga; rodzina jest niezadowolona z małej liczby dzieci; człowiek nawiedzony przez ducha staje się tabu dla wszy­ stkich innych i szuka duchowej pomocy. Badacze europejscy i amerykańscy najwięcej uwagi poświęcili egzorcystycznej funk­ cji ruwatanu. Zazwyczaj z okazji egzorcyzmów wystawia się sztukę Murwakala (Narodziny Kali): 19 wiają by Ь) zadai sweg z akl odpc dacz do li si, p k i je sam pod czą się. inti ktć W pi; la! la w c: d L n г V i W tej opowieści bogowie zstępują na ziemię., aby dać przed­ stawienie wayangu (teatru cieniowego) w celu powstrzymania morderczej napaści boga-olbrzyma Kali (syna wielkiego boga Siwy), który symbolicznie ściga ezorcyzmowanego: dziecko lub dorosłego. Ofiara zatem chowa się w jednym z instrumentów uży­ wanych w sztuce w ramach przedstawienia ruwatan i kiedy lal­ karz odczytuje mantrę o potężnej sile, Kala zostaje uspokojony, ofiara oczyszczona i porządek powraca na świat. 20 Przedstawienia ruwatanu odbywają się z reguły w ciągu dnia. Zaczynają o 10.00, a kończą około 4.00 po południu. Publicz­ ność siedzi zazwyczaj po stronie dalanga, patrzy zatem na lalki, a nie na ich cienie. Przedstawienie prowokuje tak wielką konden­ sację sił magicznych, że tylko doświadczony dalang (którego oj­ ciec już umarł) może je odprawiać. Przedstawienie jest zrozu­ miałe dla wtajemniczonych, ponieważ bogowie wstępują w po­ staci tradycyjnych bohaterów. Pojawia się przy tym wiele innych elementów wziętych z rzeczywistości. Ten „teatr w teatrze" roz­ grywa się na wielu piętrach: Kiedy bogowie zstępują na ziemię, aby wziąć udział w przed­ stawieniu wayangu sztuki Murwakala, ruwatan staje się faktu- 42 Lalka rytualna t s o n g o - t s o n g o , Gabon. Fot. Denis Nidzgorski ralnie bogaty i gęsty. Bogowie muszą „przebrać się " i przyjąć kształt innych postaci, co oznacza się jawajskim słowem malihan. Wisnu, wielki bóg, staje się lalkarzem, ale przyjmuje na sie­ bie postać Arjuny, szlachetnego wojownika. Brama, inny bóg, podejmuje grę płcią i staje się Sumbadrą, żoną Arjuny; a Nara­ da, śmieszny zdeformowany bóg, przyjmuje na siebie postać Semara, klowna, służącego bohatera Arjuny, i starszego brata, wielkiego boga Siwy, i staje się pendendang, albo doboszem. W ten sposób dwa przedstawienia wayangu przenikają się na­ wzajem - to, które było rozpoczęte oraz nowa sztuka w toczącym się przedstawieniu. Ponieważ opisywane w tym wypadku przedstawienie było Z jednej strony ofiarą na rzecz przodków, a z drugiej miało roz­ wiązać familijne problemy, wystąpili w nim również wspomniani tu przodkowie. W wyniku zbiegu okoliczności ta określona rodzi­ na była rodziną lalkarzy i muzyków. Po krótkim pobycie przod­ ków na ekranie, gwałtownie prześladowanych przez Kałę, obe­ cni, żywi członkowie rodziny, którzy zamówili przedstawienie, pojawili się na ekranie jako lalki. ' 2 Tych komplikacji było jeszcze więcej, ale przytoczony cytat wystarczająco informuje o możliwości piętrzenia planów fikcji i rzeczywistości w przedstawieniu wayangu. Oczywiście i w tym wypadku Kala został ujarzmiony i problemy rodzinne zostały uregulowane. W Chinach stosunki z demonami układały się w sposób bar­ dziej skomplikowany. Wiązało się to ze strukturą chińskiego spo­ łeczeństwa. Od czasów Konfucjusza największym respektem cieszyli się producenci żywności, chłopi, którzy tylko w okresie zimowym mieli czas na inne, manualne, rzemieślnicze prace, �traktowane nie tylko jako pewna odmiana ciężkiej całorocznej pracy, ale i jako pewna przyjemność. Ktokolwiek wyodrębnił się z grupy rolników i całkowicie poświęcił się rzemiosłu, traktowa­ ny był jako darmozjad. Wytworzyła się więc pewna niechęć mię­ dzy grupami producentów i rzemieślników, a w szczególności budowniczych domów. Byli oni uważani za odszczepieńców, którzy, co gorsza, umieli posługiwać się magią. Budowniczowie przyjęli proponowaną grę i otoczyli swój zawód rozlicznymi ta­ jemnicami. Powszechnie wierzono, że budowniczy domu może w nim ukryć magiczną formułę, która nie tylko będzie wpływać na losy mieszkańców domu, ale sprowokuje także obecność de­ mona lub demonów. W ten sposób pojawiła się konieczność puryftkacji domu po jego wykończeniu. Mogli tego dokonać ludzie w równym stop­ niu pogardzani za swoje powiązania z magią, a przy tym także „darmozjady" - lalkarze. Lalkarzy więc angażowano od niepa­ miętnych czasów do odegrania przedstawienia o puryfikacyjnej sile. Zazwyczaj wystawiano przedstawienie pod tytułem Zhao Xuantan ujarzmia tygrysa, które wykonywane było w pustym domu, a więc jak gdyby wyłącznie na rzecz demona. Miało go ono przerazić do tego stopnia, by dobrowolnie i na zawsze opu­ ścił dom. Oczywiście za tak straszliwe i pełne magicznej siły przedstawienie lalkarze pobierali podwójną opłatę. Na pustą scenę z lewej wchodził najpierw tygrys, podczas gdy kawałki surowej wieprzowiny były umocowane po stronie prawej. Tygrys znajdował mięso i zaczynał je pożerać. Z kolei z lewej wchodził na scenę Zhao Xuantan, wskakiwał na mały stolik na środku sceny i popatrzywszy na tygrysa zajadającego mięso, wykonywał niebezpieczny skok i spadał na grzbiet tygry­ sa jak na konia. Zakładał mu wędzidło albo czerwony sznurek wokół szyji i siedząc na nim okrakiem, kierował się płynnie do wyjścia na prawo. Wieprzowe mięso, które wykorzystano w sztuce, wyrzucano na śmietnik. Jeśli psy nie chciały go jeść, albo, co się zdarzyło parę razy, trawa, gdzie upadło, zmieniła ko­ lor, był to niedobry znak. Jeśli jednak otwierano jakąś świątynię albo nowy teatr, po­ 22 trzebne było przedstawienie o większej mocy. Odgrywano wtedy sztukę Król fantomów usuwa złe wpływy. Wezwani lalkarze bu­ dowali we wnętrzu budynku ołtarz ku czci Huanganga, patrona teatru w prowincji Guangdong. Na ołtarzu stawiali drewniane wiadro pełne ryżu, na którym kładli zwierciadło, parę nożyczek i linijkę. Z boku znajdowała się skrzynka z kartkami papieru za­ wierającymi rok, miesiąc, dzień i godzinę urodzin każdego z lal­ karzy, aby bóg zapewnił im swoją pomoc w czasie walki ze zły­ mi duchami. Znajdowało się tu jeszcze wiele innych pomocnych, symbolicznych instrumentów. Po ich wykorzystaniu w działa­ niach magicznych lalkarze odgrywali sztukę o królu fantomów, w trakcie której okazuje się, że straszliwy król fantomów jest tyl­ ko przebraniem bogini miłosierdzia Guanyin. Kiedy przestrzeń została oczyszczona, wpuszczano do sali publiczność, która oglądała inne przedstawienie Guan Gong w towarzystwie synowych. Wydaje się, że wszystkie opisane tu przedstawienia funkcjo­ nowały na terytorium sakralnym: służyły kontaktom z bóstwami i nastawione były na określony efekt. Biorąc pod uwagę wcze­ śniej cytowane rozróżnienie rytuału i teatru, wypadałoby powie­ dzieć, że nie kwalifikują się one jako rozrywka i teatr. Wpraw­ dzie trudno jest stwierdzić, że ich wykonawcy byli nawiedzeni i w transie, jak też, że spektakle zostały wytworzone (w sensie wspólnej kreacji - teraz) w sposób kolektywny. Zatem oznacza to tylko, że znów spotykamy się ze zjawiskiem z etapu przejścio­ wego między rytuałem i teatrem. Rytuał służy bowiem przypo­ mnieniu dziejów bóstwa i jego czynów, w omówionych wypad­ kach te funkcje adoracyjne są uzupełnione albo wręcz zastąpio­ ne przez funkcje błagalnicze, przez prośby o likwidację stanów zagrażających całej społeczności albo przez prośby o pomoc jed­ nemu z jej członków (choroba, nawiedzenie przez złe duchy). Te błagalnicze funkcje przedstawień sugerują nam wpływy innej dawnej tradycji i praktyki religijnej, a mianowicie szamanizmu. Rzecz tentująca wobec faktu, że w większości omówionych przypadków mamy tylko jednego koryfeusza przedstawienia, jednego mędrca, który dyryguje wrażeniami uczestników swego Scena, lalki i widownia przedstawienia cieniowego w a y a n g k u l i t . Jogyakarta. Indonezja 43 �Adresant Adresat \ / Podmiot ! Przedmiot / \ Pomocnik Przeciwnik 24 Odpowiednia interpretacja rytuału i seansu szamanistycznego przedstawiałaby się następująco: Rytuał bóg K k o k t u g a k s i - teatr koreański o korzeniach szamanistycznych seansu. Oczywiście rzecz jest bardziej skomplikowana, jak to za­ uważył Levi-Strauss: (Szaman) przed rozpoczęciem dramatu posiada dwa rodzaje danych: z jednej strony przekonanie, że stan patologiczny posia­ da pewną przyczynę i że ona może być dosięgnięta; z drugiej stro­ ny system interpretacji lub inwencji osobistej odgrywa wielką ro­ lę, która porządkuje różnorodne fazy bólu, od diagnozy do wyle­ czenia. Przekształcenie w bajkę rzeczywistości, która w istocie pozostaje nieznana, realizuje się dzięki równoczesnemu działaniu trzech rodzajów doświadczenia: po pierwsze doświadczenia sa­ mego szamana, który, jeśli jest rzeczywiście szamanem z powoła­ nia (a nawet jeśli nie, to w rezultacie jego praktyki), doświadcza stanów o charakterze psychosomatycznym; po drugie, chorego, który rzeczywiście czuje polepszenie albo też nie odczuwa go; po trzecie, widzów, którzy uczestniczą w procesie leczenia, odczuwa­ jąc przy tym pewne ożywienie oraz intelektualne i emocjonalne zadowolenie, będące podstawą zbiorowej zgody co do prawidło­ wości leczenia, prowadząc do jego następnej fazy. n Istota operacji szamańskich sprowadza się do następujących etapów: 1. wezwanie szamana w warunkach nieszczęścia zbio­ rowego lub indywidualnego; 2. wezwanie przez przybyłego sza­ mana duchów wspomagających. Udanie się w podróż w celu spotkania z bóstwami, które pozwolą zwalczyć antagonistów poszkodowanego i które pozwolą usunąć początkowy, negatyw­ ny stan; 3. powrót szamana z podróży, przekaz zdobytych war­ tości duchowych i zdobytych proroctw, uwolnienie duchów wspomagających. W kategoriach teatralnych mamy tu do czy­ nienia z teatrem jednego aktora, który bardzo często, oprócz tańca i zachowań wynikających z przebywania w transie, posłu­ guje się narracją. W tym także kryje się istotna różnica między rytuałem a szamanistycznym seansem. Pierwszy stopniowo re­ zygnuje z postaci koryfeusza i zastępuje go działającymi rzeko­ mo samodzielnie postaciami scenicznymi; drugi zachowuje ko­ ryfeusza i powierza mu nową funkcję: jedynego aktora i opowiadacza. W spektaklach parateatralnych zatem, takich jak wayang, szaman mógł pozostać głównym wykonawcą i recytato­ rem. Różnice w strukturze i funkcji rytuału i seansu szamana da się łatwo zauważyć na przykładzie słynnego diagramu A. Greimasa, stosowanego wobec analizowanych fabuł: 44 utrwalenie systemu wartości \ / uczestnicy rytuału (aktorzy) ! odtworzenie boskich czynów / \ społeczność 0 Seans szamana społeczność przywrócenie akceptowanych wartości I szaman usunięcie nieszczęścia lub choroby / \ dobre duchy złe duchy Różnice strukturalne, ważne dla przyszłego rozwoju teatru, są tu bardzo wyraziste. Struktura rytuału jest funkcją religijnych przekonań społeczności ludzkich, dlatego będzie podlegać wahaniom odpowiednio do zmiany przekonań religijnych. Struktura seansu szamanistycznego wynikająca ze stosunków wewnątrz społeczności ludzkiej wydaje się bardziej trwała. Uczestnicy rytuału jako aktorzy teatralni stali się służebnikami różnorodnych ról i różnorodnych fabuł. Szaman nawet zmieniając swoje funkcje (kapłan-lekarz, aktor, recytator, psychiatra), zachował całkowitą niezależność od fabuły, którą tylko relacjonuje. Posługuje się nią jak orężem dla osiągnięcia swoich religijnych (magicznych) i świeckich celów. W efekcie tej analizy możemy przypuścić, że to właśnie z powodu tych strukturalnych różnic rytuał dał początek spektaklom dramatycznym w sensie arystotelowskim, podczas gdy seans szamanistyczny dał początek spektaklom kierowanym przez narratora. Oczywiście wniosek ten ma charakter orientacyj­ ny. Teatr bowiem, niezależnie od jego specyficznego charakteru, żyje dzięki bogatemu kontekstowi różnorodnych impulsów. Moż­ liwe wpływy rytuału czy seansów szamanistycznych przemiesza­ ły się ze sobą, łącząc ze sobą elementy dramatyczne i epickie w jedną całość, przeciw której nikt już nie może protestować, i to w imię tak błahego powodu jak „czystość gatunkowa". I dlatego wayang już to jako rytuał, już to jako seans szamanistyczny pozo­ stanie dla nas teatrem. Obecność elementów dramatycznych i epickich we współ­ czesnym teatrze lalek ma oczywiście charakter dynamiczny i ich wzajemne układy zmieniają się bardzo często. Widać to szcze­ gólnie wyraźnie w krajach praktykujących pozostałości rytuału, gdzie lalkarze podejmują wysiłki na rzecz rozwoju przedstawień lalek teatralnych, zmodernizowanych i świeckich. Z drugiej stro­ ny w krajach o rozwiniętym lalkarstwie typu europejskiego próbuje się przywrócić pewne elementy rytuału. Jest to jednak odrębny temat. Dodajmy tylko na koniec, że dzieje rytuału są dość podobne do dziejów mitu. Społeczeństwa ludzkie zachowały swą energię mitotwórczą, co pozwala na przywołanie do istnienia mitów współczesnych. Podobnie rytuał jako sposób realizacji mitu odnawia się nieustająco w coraz to nowych kształtach. �PRZYPISY: 1 M. Sten, Teatr - którego nie było. Wydawnictwo Literackie, Kra­ ków 1982, s. 22 Claude Levi-Strauss, Anthropologic structurale, Plon, Paris 1958 Mircea Eliade, Inicjacja. Obrzędy, Stowarzyszenia tajemne. Naro­ dziny Mistyczne, Znak, Kraków 1997, s. 50 W. H. Rassers, Pandji, the Cultural Hero, The Hague 1959 Rinnie Tang, From the Funeral Mask to the Painted Face of the Chi­ nese Theatre. „The Drama Review", T96, 1982, s. 63 Jacques Pimpaneau, Des Poupees a l'Ombre. Le theatre d'ombres et de poupees en Chine, Universite Paris 7. Centre de Publication Asie Orientale, Paris 1977, s. 9 Olenka Darkowska-Nidzgorski, Denis Nidzgorski, „Le chant de I'oiseau". Theatre de marionnettes racines africaines. Paris 1997 (ma­ szynopis) Maryse Badiou, L'ombra i la marioneta o les figures dels deus, Pu­ blications de I'lnstitut del Teatre, Barcelona 1988, s. 21 Mircea Eliade, op. cit., s. 30, 52, 78 "' Andre Schaeffner, Rituel et pretheatre, in: Histoire des spectacles, Gallimard, Paris 1966, ss. 51-52 " Mircea Eliade, op. tit., s. 45 E . T . Kirby, Ritual Sex. Anarchic and Absolute, „The Drama Re­ view", t. 89, 1981, s. 4 2 3 4 5 6 7 8 9 l 2 13 Mel Helstien, Killekvatha i Bangarakka, Teatr Lalek, 21-22, 1988, s. 10 14 Armin W. Geertz and Michael Lomatuway'ma, Children of Cotton­ wood. Piety and Ceremonialism in Hopi Indian Puppetry, University of Nebraska Press, Lincoln and London 1987, s. 218 Paul McPharlin, The Puppet Theatre in America. A History: 1524 to 1948. Plays, Inc. Boston Publishers, 1969, s. 9 Olenka Darkowska Nidzgorski, Theatre populaire de marionnettes en Afrique noire, Paris 1976, s. 40-41 Jacques Pimpaneau, op. cit., s. 19 Wayne Ashley and Regina Holloman, From Ritual to Theatre in Kerala. „The Drama Review", t. 94, 1982, s. 68 Friedrich Seltmann, Schattenspiel in Kerala. Sakrales Theater in Sud-Indien. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1986, s. 87-90 Laurie Lobell Sears, Aesthetic Displacement in Javanese Shadow Theatre. Three Contemporary Performance Styles, „The Drama Review", t. 123, 1989, s.125 Tamże, s.126 Jacques Pimpaneau, op. cit, s 21 Claude Levi-Strauss, op. cit., s.197 Impuls do wykorzystania tego schematu dala mi praca Eleny S. Novik, Obriad i folklor w sibirskom szamanizmie, Nauka, Moskwa 1984 15 16 17 18 19 211 21 2 2 2 3 2 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2436eae13783dda9239e0c706f4f93c0.pdf cb8fee90ea208fdb4e6ba76263170874 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource folklor ludowy teatr lalkowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4500 Title A name given to the resource Teatr lalek a folklor / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.109-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 7. Scena wystawiane Henryk adoracji w Teatrze współcześnie. początku L A L E swego istnienia równolegle z w t y msamytm zasadzie wienia teatrem d l atej samej żywego Pierwszy repertuarem w W dziejach połowie znamy ną), z dziejów Myśl 2 nice między pracach w w — naszej epo­ „dla dzieci". zwrócił stwierdzał tea­ Magnin fazy, hieratyczną które (kościel­ popularną które spowodowały Magnin, d o sztuki (ludową); znamy z sami lalek stylu tradycyjnym a przede teatr tych wszystkim starano lub lalka Możemy aktora. zestawienie teatru lalek n i e m a między jedną z potwierdzeń. lalek w i teatru żywego nimi odmian naszych Fakt jako cech istotnych sztuki a t e n zachęca sztuk szczególnie wożytnych, elementów aktora różnic, znajduje skła­ dowiodłoby, że t e a t r Teza lalek Magnina, coraz więcej Warto skutkami obrzędach ewolucję teatru l a ­ j a k teatr Egiptu. Wraz lalkarza żywego antycznej iz t y m i w kierunku tuarze Grecji obrzędami sztuki mime- brały udział siebie ny w którą który Lalki pokazach o tego typu życie. podejrzenie on w współczesny: W d o spojrzenia na dzieje uwzględnieniem sztuki teatralnej w ogóle. Przedstawienia jako t e n sposób swoich walki lalkowe zresztą występach i działań wyprzedziły mimu reper­ staro­ m a własne, sprowadzał Z drugiej temat rycerzy w . która czarów. wojenne wręcz 6 sztukę istotę, przed­ d o czasów n o ­ erotyczne X V I I w . o uprawianie erotycznym, rodzaje przetrwały kontynuował przygody zaś t o w a ­ programach, charakterze skomorochów traktował jego Niektóre pokazywał aktorzy, w y ­ n a pewno j a k n p .przedstawienia Lalkę znamy n a ­ je wychodzili i satyrycznym. średniowiecza podjął (Potheinos), przed 5 rosyjskich tajemnicze antyczne m i m u w e wszystkich lalkowych żytnego. że lalki Eurypidesa . teatrowi sztuk teatralnej. czasach, na fragment i d l a dzieci. tragedii. J a k się w y d a j e , skene, parodystycznym M i m pobieżne szczególnie nazwisko konawcy pięknych, znaną w przypuszczać, tej samej rzyszyły go za m a r ­ źródła przedstawieniach stawień l u b uważały które żywego genezie ten, podobnie starożytnego ogólniejsze zaś, Prace teatru R o d teatru nad ewentualnymi poświęconej że teatr przeszła róż­ cechy O tycznej. na przed­ L się n a d p r z y c z y n a m i , tego się literatury m a swoje nawet wet w K teatru lalek przeznaczenie zastanowić dowodzi, aktora, 1. p o ł . się podkreślić klasyfikacji lalek żywego L zjawisk. 4 George W oddzielenie Przegląd lek O też do zastanowienia i również teatru akcentowali teatrem j e j wyróżniki. przez rozwinięcia. lalkarze i poświęcone aktora w następnie F Zachęca przedsta­ w A się 3 teatru Przedstawienie К sztuki . dowych jest nawet przeważnie Nawet że Liege. się aktora artystycznych, t y m prace pomijały gines problemy, teoretycznych, lalki dawał te same i się szerszego teatrem sięwzięciach szczególne — „dużego": ta, popularyzowana stulecia i przynależność (dworską) żywego rozwijał Posługiwał wyłącznie bowiem teatru , n i e doczekała naszego a jego te same dramatycznego lalek Charles X I Xw . — odnajdujemy odnajdujemy W jego arystokratyczną Sand prawie historyk teatru lalek, n a oczywistą tralnej. teatr aktora. publiczności. 'Dopiero ce został o n p r z e z n a c z o n y uwagę F. Pineta, Jurkowski T E A T R Od Lalek ze na stro­ całkowicie szczególnym oblężniczych . o kilka 7 stuleci sztu- 109 �ki, poświęcone żywego cerski do przygodzie aktora. stał I się naszych tak od specjalnością czasów lalkarzy sycylijskich tych już teraz oraz popularnej wienia nie te przyznają oczywiście 110 w i teatru postaci lalek i naiwnych belgijskich, w rycerskich Ariosta Dziś folkloryści misteria. i teatrolodzy ludowy, 8 i opar­ Tassa przedsta­ co lalki w dramacie który na ludowego misterium wśród w teatrze z teatrem stawień kom. ściach Z czasem władz l u b co jednak je lalek, m. in. w Kuba 9 o zadomowieniu z drugiej zaś Anglii. Przekąska , się o błaz­ związkach popularnym. religijnych, czynili kościele, błazen strony lalkarzy nacisku płochym w nich z jednej Zainteresowanie rezultatem obejmował już się świadczy ciwnych spotykamy liturgicznym — Znajdował zgod­ . średniowiecznych Pierwsze się przedstawień przedstawień, charakter ry­ zachował przygodowej. wyraźnie teatrach repertuar literaturze lalkarzy i grane na poematach mają Repertuar rycerskiej, samego początku dla gorsza lalkarze choć misterium kościelnych w przedmiotem i było nieobyozajnym nabrali serca parodii. prze­ rozryw­ dla sprzyjających swoich m. in. świeckich, przed­ okoliczno­ �П. 2. Plan mansjonów Eet'eem, nego mansjonu do drugiego. II. Lalkami wystawiano misteriów się w się bliczności ponad na przede i to Boże z granymi że bez przerwy i te one Szczególnie chwili obecnej. nionej: intermediów staci, te się a z do jeszcze W w znacznie ograniczona niektórych rewię epoki czy innych do przedstawień o charakterze pots-pou'wis, w fragmentów znajdowały gmenty innych wiskiem skich misteryjnych (misterium rozwojowe. że kiego W w się nik. „żywe") ona widowiska teatrze jak diantów. polska w właściwością satyrycznego komedii opera — szopki w swój wpływały na lalkowy to Lalka wanym. kościelne ne przez bywała Zakazy i wielokrotnie przedstawień, świeckie, przeoczenie. pomijały Również aktorem... słynna tradycji teatrze komedia Poeci każdym we komedii kraju miał popularnych bo­ inne a w jak szczególną Europy. bohatera miejscowemu znana parody- lalkowa, Była popular­ imię. Poliszynelem, Pietruszką, i jej krajów udziałem Francji Rosji komedii teatru i dell'arte angielskich właśnie Woltje, W we Anglii Włoszech Niemczech swoje bohaterowi imie­ ta miała Kasperle, także Franza sobie i swoją postać komedii ironicznych w rzył własną przez w ł a d z e . ™> d a zapew-'.^szosci . Był to typowy lalkowych monopolistyczne, *!?wpływem stylu postać komedii zastąpił liczna 1 3 1 2 i Sanda Sanda. obdarzył go dla niego romantycznym. bohatera literacką Maurice'a , i napisał stwo­ Balandar- występujący pod dell'arte. O s t a t n i m - o g n i w e m do­ wiele Sand popularnego pisanych ro­ Lafleur, . kontynuację Kasperla, mieszczuch, sztuk ich i m także Kaśparek Pocciego Larifari lalki, który postacie Hanswurst, popularnych, takich jak datkowym imieniem zaś towarzyszyły komediantów: Towarzyszyła Tchantches sztuk upodobał wydawane 4 z dell'arte lalkowa zarówno większości niemieckim. postaci 1 4 Niem­ kontynuowane imitatorskich ulicznej dla przekazał Tradycja uprzywilejo- . w Kasperle. najczęściej sceny postaci Punchem, w niki: — w w potrzeby zastępstwa komedia były stuleci. Opera przedstawień wspólną Guignol, czyn­ opera, komediantów dzina l o k a l n y c h postaci odpowied­ następujące rodzajów: przez wiele w trans­ razie powszechna była Pickelherring kome­ niemal wykształcili jarmarcz­ angielskich w dell'arte w zarówno by w wędrownych Potrzeba ponadto który konku­ trzydziestoletniej. tych Postaciom . lalek, aktorów. była łatwym Komedia z jest i Lalkarze owa swych teatrów i niem świec­ 1 1 lalki postaci „żywa". jed­ o stycznych. same politycznej teatrach zespołach zja­ tanim komplet żywych lalek w Pulcinellą, lalkar- polskiej z г raczej pryncypałowie angielskich właściwości tendencje spotykano teatrze był fra­ te zupełnie szopki lalki miała rodziny z nimi świeckie rozwoju d e l i ' a r te, wędrownych J a k się w y d a j e , dużej i dzieli w nego, obok więc teatr to drama­ także i haterów, stały których się przez kontynuację po­ powstania nie jest i te same, podstawą nowożytnym Również do misteryjnych Szczególną stała zespołach nych, Szopka u n i k a l n y m , ale należy przedstawień źródła to, sztuk. inter­ procesję małych asumpt aktorów były aktorem też ze s o b ą nimi była rzecz innych — zespołu dały do zmie­ na krajach raczej moralitetu. W wykształcenia w postaci się zawsze Każdy utrzy­ zachowało była Dlatego zastąpić cztery Narodzenie i została świeckich. złączyły podstawą Boże się w misteryjna pochodzącą tów, na popularność Zachowało część media się misterium nieprzerwaną zazdrosne kolejno lalki. czech po w o j n i e wieki. mało Lalka mieli misterium ponad Francji, porcie. p u ­ przetrwały Pańską" — się ; we mora­ prostej m sterium przenosi Verviers. rentów, a nie o zdobyły: Utwory 10 y i Akcja Eet'eem, np. odmianę nich uznaniem , Męką Belgia. I, II, specjalizowano Doroty . panny zdecydowało, lat wraz Narodzenie, — spośród wszystkim zapewne dwieście późniejszą hagiograficznych popularność i Ścięcie marnotrawny i renesansowe utworach Największą cieszyły również misteria atrakcyjnych litetach. Syn — Verviers, ó'. Mansjon w więkdużym tej kon­ i n �5 4 II. tynuacji, 4. Wertep t y l k o że w z t e a t r u Józefa Teatr Ścięcie Ten Fausta. tradycji na nym i w repertuaru. Przegląd teatr lalek teatr ten w Wyraźny zdarzało Wydaje czenie i teatru. O gólnie som w i że Obok liczyć Takie właśnie a szczególnie ciągu 112 że i e teatru wieku ten „żywego" XVIII, fakt żywego teatru poza , to za był tym ma teatru Rozdział teatru też jakiegoś zależnych tyczyły były teatry lalek. aktorem poważne techniczne sprawy a szcze­ wszystkim kla­ właśnie swoją całości. wędrownych Lalka od komediantów, bowiem tańszym scen od one. w dalszym żywego, aktorskich. a w y ­ L.ąlki jakie i począt­ Od w jeszcze do jego tej pory stosunku w naszych do rodnych teatr etapów upływie Oczywiście steriów, trzy tej wniosku gatunków lalkowe jest wido­ przetrwały komedia dell'arte czasach. do ma Podob­ zachowany w zo­ repertuarze i w dopiero początku na na spo­ pew­ środowisk artystycz­ inne W drogi. przeskoczył do do­ trwa­ czasów. teatru, wieków lalkarze, tego ca­ pozio­ X I X w. podejmowano gdyby rozwoju dwóch matycznego — a jak z na obrębie naszych strony ten skierować lalek ani nie­ się o n w r a z w nastąpiły ze wca­ własnych wprowadzili zmiany naszego stulecia, choć j u ż w szczególnie oznaczał i technicznym komediantów przedstawienia próby, nie popularność angielskich Zasadnicze jakościowe wego do od­ lalek, repertuarowej Potwierdzeniem XX. stał p r z e z l a l k a r z y po do teatr tyle. Zatrzymał elementów istnienie kontyinuację by które wyrazu. repertuarowym pewnych repertuar teatr jak że kształtowania Misteria tacie zubożałe, przy­ jednak, repertuarowe żywym w ,,lalkowego" Lalkowa nych, skromną to, opóźnienie teatru lalek. teatralnej. teatry się wieku repertuaru widowni jest przygotowania teraz początków ne został Ważne teatrem wiskowych sobie skutki. wyjątkami, samodzielności w., a zmiany, zróżnicowanie i z programowego tylko zwłaszcza równie tańsze zna­ od lalek środków okresie, działały teatry zarówno Zresztą znacznie wymagania pozostawał „żywego" dla X V I I także aktora. szersze żywego. le łej żywego Oznacza pogłębiające mie i renesansowy, dostępny idzie publiczność teatru lalek obserwujemy nie następnym większe dworskich na się r ó w n o l e g l e tym znaleźli l u b żadnego XVII, aktora „lalkowego" inne to nie zasobnej. ków dorobkiem i później miała już powodów i inne, rozwijający łym była teatrach trudniejszych. wieku czeska. najbiedniejszym, różnych mniej ta że żywego prowadzili wewnętrzne, w od choć podziału średniowieczny co pozostawała posażenie przez sądzić, zachowana wspólnota teatrów w., nastąpiło teatrów pozwala dzieł szopka nielicznymi niewielkiego wielowiekowe szekspirowski, mogły mo­ w poza Jesle, to z miało publiczności racji przedstawienia przyswójonego lalkowe. ile teatr a całego 15 dyrektorzy wykracza widowisk, jed­ równocześnie teatrowi i w marnotrawnego . lalkowego, jedność które misterium już miejsca publiczność bioru zebrać zarys że 5. którzy lalkarzy lalek, niemieckim procesy, Syna kroku pisany elementy sobie żywe, j a k i społecznym XVIII i przejętym II. więc siebie Teatr lalek. się, teatr w dla zubożenie z rozwoju w . Równocześnie rozdział się, same Moskwa. przypadały w. teatrze romantyzmu, X V I I n a początku przedstawienia te powstał Juana stopniu i teatru nastąpił tak dotrzymywał dużym aktora w marno­ podstawowym X I X atrakcyjne łączyło czasów niemal' do końca i próbowali repertuaru do dziełem X V I I I Lalek, wszystkim Juanem, Lalkarze I Don się pozostawił przede fazie które Fausta, Don sobie najbardziej czescy s z t u k i : Syn końcowej Narodzenie. uniwersalnego, już Juana w Teatru komediantom, komediantów z stał bohaterowie lecz lalek Don zawierają utworze tywy wraz teatrów zauważyć swego dwaj Centralnego Hurwinek. Doroty, właśnie Fausta Boże i angielskich francuskiej, czeskim można są Sejbl panny repertuarze Dzieje i Muzeum nie tylko wspomniane i trawny z teatrze, Skupy: wędrowny lalkarzom w białoruski, zbliżając wiele się problematyki rezul­ różno­ ponownie teatru dra­ żywego. te dwa wieki komedii wieki prawie dell'arte oderwania wyłącznego i pewnych, teatru ży­ uprawiania od m i ­ tematów z reper-. �tuaru angielskich komediantów chanicznej konserwacji konano nich w dzono był od wielu dodatkowe teatrem zatem ców i w Fakt że za i z prawami teatru rakter repertuaru i wersji zacznie go ludowej. w się lalkowego poszczególnych chodzi to „sztuka ludowa" chodnych. skusja wana nad w i folkloru czej je co za w zakresem że swoistym tym pojęcia nie Julian jest to z z poglądami ko­ wyjaśnić opóź­ aktora, cha­ zarówno wewnętrzne motywów różnic wszystkich względzie sztuki wyjaśnia sposobem wątpliwości, w kultura mówienia, i uwidacznia „oficjalną" Piwocki ludowej haśle II. jego 6. dług ra­ ludu pieśniami, Szopka . się przyjmuje się w ludowa zaproponować z te obu w czyn­ czym pod l u ­ zgodny Hau- rezultat oraz do­ sztuki Arnolda się j a k o zróż­ wpływem poszczególnych „odskoku" klas kultury, między 2 0 . któ­ kulturą . polskiej badacze zwra­ t y m względzie moment wpro­ nim kultury łaciń­ a nurty 2 2 narodzin X V I . Inni i być przecież ale też właśnie, a się zaliczony zjawiska we­ wpły­ z po­ Lewańskiemu . mowa, mógłby owej sztuki średniej. Dzia­ okresie kiedy istniała jedna do w 2 S wy­ oficjalna niezależnie, Julianowi „średnia" kul­ miały wzajemnych szczególnie t u była sztuki jednolitej kultura one nie bez kazały którym z wcześniejszych Rozwijały jeszcze z kulturowe: termin sztuka o wraz feudalizmu okresów kultur, lalek, wodzeniem z praw, Wpływy on w okresie dwa własnych Teatr sprawie polaryzację okres X V chrześcijaństwa, granicza mechaniczna za wieku społeczeństw wów. łał in. w — o dyscypliny się socjologa pojawiła powodują m. oparciu w że wyjaśnić ludową. Właśnie kultura „folklor" umysłowa z a 2 1 odrębnić i i więc społeczeństw u w a g ę n a znaczący skiej uznał wykształcenia elementy przełom wadzenia po­ Słow­ poziomie ra dy­ opubliko­ Podobnie Krzyżanowski odrębna jego ujawniła ludowej, Ludowej pojęcia w właśnie w przypadku poglądy 1 9 dlatego, one pojawienie niemieckiego klasowego Te cają Piwocki zrobić, pozostaniemy zarówno lalek, tym ustalono że s z t u k a l u d o w a nicowania trudności, teatru w jednak że pozwalają determinowały — lalek nieprecyzyjności t y m idzie Sztuce polskiego pogłębia. informuje, wynika łatwo które sera tury Trudności „Polskiej nik jego trudność Stosunkowo ników, Cóż pojęciach dziejów jest zresztą dobór z najbliższej To teatru jak i o zjawisk . 1 S niewystarczający? tych tradycyjnych XVIII folklo­ istnienie tematów, gdy wiele ro­ z itp. się m a innych, j a k i dlatego, Ksawery komplikować, żywego oraz i poglądami Jest przy okazuje sprawę dowej. potocznego można teatru odbior­ X V I I konfrontacji będzie wobec szczególnie z nie by ludowym. z jednak wierzeniami „lud" sobie naukowej. ulegał można komentarza. wynika Zdając lalek swoich wieku termin świadczenia wykorzystanie. Główna z lalek tylko lalek przemiany, ich dodatkowego sztuki ludowej nienie wielu teatrem sztuki ponieważ do innym i publiczności, plebejskiej, skonfrontować historyków nieczne, wsi. Teatr się tego t e r m i n u . S p r a w a spróbujemy rystów i ludowy okresie oderwaniu gust stawał teatr tym w opowiadaniami, gdy wprowa­ i , j a k się z d a j e , się teatru do­ w upodobniał wymaga X I X zumienia ich miast me­ tylko dyktował publiczności uznanie także gdy ludu z sposób ten lalek działał te wcale Odwrotnie, przekształceń, Teatr Prawa nawet, ten wstępne a się i wykształconych wymaganiom powiedzieć zmian motywy. prawom. wywodzącej nie oznaczały gatunków. dynamicznym, sztuki warstw podlegał tych z po­ Prowansji. «- A- • 113 �powszechna kultura wszystkich. teatru warstw głównie i dla jedna jednak, związał Polsce X V I I się z i X V I I I przeważnie w był wieku X I X zonowym na z teatru rakter co Boże z do jej losami w. teatr uznany nurt, za była Narodzenie i jego Szop­ w Europie, jach poziom rozwoju darczego niż u zmieniał nas za charakter wprowadził Właściwość ją wyższy tę do niej zauważył czynnik sztuki element Arnold różnicujący ludowej gospo­ wcześniej profesjonalizmu. Hauser, ludową i który przyjął działalność arty­ Obok zasadniczego Hauser stosuje w podział „Volkskunst" terminów sztukę podziału swojej pracy dodatkowy i w bardzo ludową, to ludową i historii sztuki sztuki K u n s t " bliskie. drugi na z filozofii obrębie „volkstumliche jest sztuki O dotyczy ile M . sztuki Znaczenie „o na obu oznacza charakterze Sztuka ma ludowa różnic dzieła sztuki. osobą lub wość istnieje a znały aktorów, 114 obu dziejów dowe, wyłoniły dla Hausera więc zjawiska bardzo bardzo późno. dziedziną, wykonawcą Wykonawca też z jest między połączenia przykładów siebie, co tych i i użytkownik najmniej funkcji. teatru, nie kę ludową wej i rzadko jest tą potencjalna Odwołując do l u ­ a nie w i od­ należą w za­ dla ludowej, nie- Dodajmy t y m przypadku sztuki i jako w spo­ przeznaczonej ten osobny i sztukę o — sposób dział po­ sztuka z Nie grupy naszą Hausera się zjawiska który w aktorów uwzględnia teatru lalek właśnie i jest wzbudza — tu ma wska­ pośrednie, jak obrębie właściwej obrzędu wyodręb­ publiczność. interesujący w ludowym podziały sprawą uczestników grupy: na właściwą sztu­ charakterze jak wszystkie ludowy, dlatego Lalka wieka 1. jako jego jako wej kierunku nas proces sztuki specjalne ludo­ zaintereso­ jako w zawsze 3. lalka busó aktor jako teatralnych wszystkich działań czło­ poziomach spo­ obrzędów religijnych ma miejsce swoje (topienie Marzanny, teatru jak misteryjnego społeczeństwa sądzi Ksawery jeszcze polaryzacja aktor w i ludowego sztuce Lajkonik, ludo­ wę­ jaras), kultury którym, stąpiła na poczynań: właściwej nolitej publiczność m u element gierskie 2. współuczestnik towarzyszyła obyczaju możli­ się sztuki wanie. samą zwyczaje które reżysera, której profe­ publiczności. ludowej niewątpliwie osobne Podział specjalizacji na wytwórców owej Polsce Kunst) ludowej przesuwania swoim podział s z t u k i l u d o w e j teatr dwie się ludowym. istniejące sztuki sztuki i działają cech orientacyjny. chociażby ale sztuki w od dzieł miejskiej (Volkskunst) charakter zywać podział publiczności cech znana (volkstumliche użytkownikiem napotykamy parateatralne, w że w p ł y w ludu łecznych ludowym". nie wyższych, głównie Hauserowski ofi­ ludowej pierwszy klas o charakterze nił styczną. cjalną do do kra­ rezultatem dzieł s z t u k i . W y t w ó r c y dokształconej, od ona różni profesjonalizmem wyraźny dla też powstałą w sadzie Jest Zakłada wstała trzeba ludowej gdzie sjonalnej. cha­ Słusznie b ę d z i e p o s ł u ż y ć się teorią s z t u k i zachodnich, pochodzeniem. ludowym swoim tyleż uchwycić krajów. charakterze upodobnienie se­ sobie* o (właściwej) wodował teatrem w By funkcje innych obce; teatr ludowy. lalek doświadczeń został zespoły miała ludowej biorców stałe. zresztą obyczajowego. i na gustom ten zaledwie obrzędu teatru sięgnąć ten przedstawienia jej Sztuka dla repertuarem ulegał występowały on już reprezentująca sztuka się dawał plebejskiej, odnotowany, ka, powszechna posługując wykształconych, publiczności ostatecznie W i Później teatru należała do jed­ średniowiecznego, Piwocki, nie na­ kultury, wędrownych komediantów, wy- �stępujących do sztuki pertuar dla ludu teatralnej angielskich bohaterów Don 4. jako popularnych, przedmiot Sand, do aktor teatru i sztuką sztuka swą IL 7. K. driolli, W. Szopka, Kielisiński, Szopka z Medyki, rys., ok. 1837 г. taką 2 5 . II. to 8. Szopka sztuki teatr M a u Teatr lalka Arty­ stała się między po­ o charakterze z „roli elemen­ L u d nie jest zdolny potrafi tylko w twór­ tzw. zapożyczonymi radziecki pozycji teorii Zdaniem odbicie W. marksistowskich, wszystkim pochodzenia sprzeczna lub K. G u - jest mas ludowych zwolen­ folkloru". z marksi­ w historii . zbyt z okazji wyjaśnić wielkiej nurt — relacje tylko przeciwko Gusiewa, pojmowaniem w znajdujemy postawę ta, zdaniem środo­ latach sztuką motywami wypowiedź 2 б ze Folklorysta Teoria w artystycznej, operującej „arystokratycznej nak i wykształconych. dowody nikom społeczeństw" -/.'il-h \. i /VI.I .l_v-4-:ŁK\ MiAKUWSKlK. ludowy Paryżu, wykształconych. plagiat atakuje w stanowi produkcji ludowej Spór Faust dobre wszystkim warstw czego uprawiającej miejscu uliczna (oficjalnej (łącznie ludowa warstw przetwarzać, stowskim (re­ komedia masowej. przede sztuki ludowej oryginalnej siew na i telewizyjnego kultury interesują kierując należała ludowym zainteresowania Mały jako sztuki czości Teatr Monachijskich), ludowym) i okresie weszła stów elementem tów w wykształconych rice'a Hausera ludowy badań teatru warstw Nas wsi, lalka komediantów, artystycznych reformy ziomem i charakterze Juan), wisk 5. miast o poważny, rozważań sprawę krakowska, by go rozstrzygać nad teatrem doraźnie, rys., lalek. dla potrzeb 1862 г, II. na t y m Aby jed­ niniejszego 9. E. M. An- rys. 115 �•MMMM I I . 1 0 . Scena ezenkierowskim. z szopki warszawskiej. II. 13. Krakowiak, и. • чг тт» Щт «ш» U.11. lalka п*. л н и м м » mimfbtafl «КЙУ L.Wyczółkowski, Szopka w stylu ezenkierowskim. krakowska, U. 14. olej. Ulan, II. 12. Król Herod, l a l k a w stylu lalka w stylu ezenkierowskim. ii 226 �12 wywodu, nych wystarczy faktów z rzanny jako dy istniały nie wątpliwie ska, obyczaj jeszcze , 2 7 conych. terze warstwy sztuki teatralnej pewne światło pewnych na rodzajów teatru żywego a waniu jak czych tości . wych, miotów nie „... przetrwało o 2 0 aż . kulturze rządkowanie przez negatywnie na to Fakt ten rzuca w stosunku może opartej ludowej i indywidualnych ludowej tradycję 3 0 nych technicznych, Kłoskowska inicjatywy Nigdy z uwagę Konformizm przed­ temu okazji na roz­ podpo­ wzorom, wy­ ten wpływa oryginalnego działa­ jako się i staci k o n w e n c j i ) ustannym 3 2 . W w się szybciej, Teatr lalek łeczne i tych Ten wprowadzając w intelektualne odbiorców z ludu ich brechta łomu w staw w i jedynie przez nieświadomości, Niektórzy z nich przez się głównie i zmiany. właściwości jak spo­ również eksploatował — zgodnie ona malarzy zdolnych bez praktykę. nie ich z wobec młodych oddawano ich ustawiczną i wypowiedź ale analogia uczono dzikie, rozwijał przeszłości trafnie dotyczy codzienną jak teatru dłuższy krajach malarskiej; wyja­ do innowacje w „Wielu niemieckich sztuki się publiczności. i renesansu, uderzająca: naszych naukę lalkarzy Durera. Wprawdzie jest trwalsze zawiera przez czas charakteryzuje średniowiecza karzy przez działania sztuce l u ­ stosunku konserwatyzm, zainteresowaniem twórczą nie­ sztuce są pryncypałów, z Warunki w znajdujący liczne modele stawę nawet tej wykształconych, akceptowane trwającym w rozwoju jego i este­ one w wzory, procesów lalek warstw hamowany . (w po­ te nabędą ulegają konwencje ostatni, wpływów 3 1 dłużej. teatru aktora. strefie to tradycyjne też o d p o w i e d n i o opóźnienia modeli obowiązującej Wszelkie na Mo­ wykształco­ społecznej modele tradycji, dzięki prawidłowości warstw kształtowania Jeśli j e d n a k zorientowanej śnienie sztuce Kazimierz kulturalnego świadomości szanowanej zmianom i istnieją w w zasadzie oryginalności. dowej, zacofania procesy utrwalonych prymitywnych form dramatycznej, rezultat również obserwuje właściwości pewnych szczególnie ocenia tycznych, war­ ludo­ kształtów statycznym . twór­ artystów dzisiejszy. zwróciła tak autorytetu — procederów dzień poszano­ zasadzie b r o n i czy Jak struk­ w zdobniczych po rezul­ nowinkom, poszczególnych wiele na reprezentanci który być specyficznej wszelkim byli Antonina możliwe ludowej, Oczywiście, „długowieczność" lalek sztuki ludowej. wynik struktury masowej sztuki znaczonym charak­ wydaje, wrogiej elementów przeczyłem" ważań wykształ­ dorobku charakteru przez stwierdza: także się jest sztuki wnoszonych wiele warstw twórczego. Zachowanie żywego iPiwocki, wartości L i ­ o wyżej ludowych, Nawet i przetworzenia i teatru ta, j a k autorytetów, 2 8 krakow­ sztuka wskazaną nowinkom przeciwni starcy szyński literatury repertuaru J a n Bystroń, warstw kie­ nie­ Kamińskiego z nia sztuki fragmentami wykształconych. tatem konfoirmistycznego tury szopka szczególnie zatem jest zna­ Ma­ aktora. Długowieczność twierdzi czasów, przykładem korzystała warstw z uzupełniona lud literatury ludowa, Topienie wykształcone, Wasilewskiego, przez Sztuka powszechnie Natomiast znakomitym ludowym do fokloru. pochodzący ludu. literackich jest wykorzystania do się naszego ludowy, własnością utworów i odwołać terenu dziewiętnastowieczna, bery 14 dotąd prze­ lal­ ludzi na żadnych pod­ Wyrośli więc przycinane wprawę po­ A l ­ drzewo. zyskali swo- 117 �bodą ręki, bez tak namysłu Jeszcze że i wykonywali jedynie w X V I I I panowały takie lalkarską zdobywali przez bierne ny sposób na, często i X V I I lalek w., i należą wszyscy talentów" drastyczny który broni nie żaden «opadlych o plagiacie nowo udolność się wiedzy nie że tylko z że X V I I lal­ reper­ tym samym innych nie Lamba i replikę w sposób i „To nie ślad pełnowyrazowe sztuki. jest 3 5 oni swoich ludowej: ale Mówić nieczuły lecz śledzi że „Są Piwockiego, plagiat dzieło z wzorcem" to Andre psychopaci sformułowany ten, kto jedynie na wy­ jej nie­ . opinia Hausera Piwockiego. wcale i kierownikami ostrą deklaracją arty­ Podkreśla l u d , dzieci a formy, zaprzecza i nieświadomych: amatorski jednak, sprzeczności jak Charles osobiste porównaniu Wydaje w okresie. ograniczone. kulturalnych», powstałej w ta dziwnego, c h a r a k t e r u 'sztuki czy własne, może sy­ środowiskiem lalkarzy, być wywołał twórczego samym podob­ na praktyka podlegały t e n został i W ojca repertuar owym twórców wartości tym mowę tak dyletancki i w wehikułami, nieco został rządzące wniosek, . Wniosek 3 1 Nic w. się n a o p i n i e kategorii tylko w musiały wysunął do czym Wiedzę praktykę", z ustnie, przy . wzorom. twórcze Powołując Malraux repertuar: środowiskowe ludowych, Hauser. mistrzów. prawa i statycznym Możliwości swoich X I X ale 3 3 lalkarzy cechowe. codzienną początek zwyczaje prawom stów i swój wśród „przez utrwalony skoro miały tuar, jeszcze dzielnie, upodobania" prawdziwie oni dziedziczyli była dzieła swego Niemczech naśladowanie teatrach karzy w przekazywany zachowana w w. stosunki, zresztą swe według nie Brak uczestnictwa stoi samo- ludu w przebiega w akcie twórczym. Akt twórczy sposób niż wa on się dowiska u przy w o Tę właściwość folkloru, nie łania te odnajdujemy elementów sto do ny różnicowanie Zwróćmy dzenie. w W tylko skiej było X I X tylko w stanie na dzieje rów akceptowane misterium na rozwoju u a był wielu w lecz wielu pierwotna wniosły z także dzieje Marlowe'a Don Juana czy Tirso znacznie postacie zapożyczone a także Petersburgiem. samym czasie motywów nych k r a j a c h , ale kraju. dziejach ska, ale samo skrócona błaznów wiele już n i e t y l k o od w Polsce dotyczy Puncha sztuki (tytułu), sukces uprosz­ inność doda­ przedsiębiorczych W wobec wyniku stylistyka wspomniano, charakter od mo­ Pulcinelli, między­ na trasach zrodziła i razu i w dużej sprawdza Znamy i to wę­ Neapolem się w tym miała wiele że siedlecka i Judy i o finansowy. pozostałych by i teatrów war­ innych. a Juana, To także ulicznych. własną wersję Od tego rozumiano jako lalek. wykształciła i tekstów. jednego krakow­ szopka niepowtarzalną. Oryginalność tendencji szopka komedii mieć miste­ poszczegól­ wiele Don innych to, najciekawszą przedstawień czy w także wiele, Fausta zabiegał tej istniała i mutacje regionach była warian­ bezwzględnie tylko poszczególnych wiemy, liczby się liczne nie najpopularniejsza tekstów przy­ postacie twórczości Paryżem, uliczna powstawaniu lalek. łowicka, lalkarz i miały Europie Narodzenie Każdy na motywów, o teatru Boże Juana. zależał jakiejś kontynuowa­ Poliszynela, Londynem, dzieła przecież szawska, t u już one w y m i e n i a n e całej teza etapem pozostała di Moliny i o tego Kasperla być określonego W do przykład dell'arte, Judy, iKomedia w na cha­ na utwo­ wspólnych. Również tów i między rium szcze­ Don nawet w widowiska i a odmienny uliczna. J a k Musiały lalkarzy komedii Fausta została niej i Mieszano zmierzając komedia Puncha pol­ ludowych, Narodzenie, w bohaterów, komedia narodowy. sztuk. Etnograficzne Ezenkiera. najpopularniejszych lalek, nieco przecież komedii Pietruszki, innych dwóch teatru choć dała nimi szopki utwór nie szczątkowym. wymieniono jako tywy z Muzeum piętra szopki Ezenkiera. kompilacji. Szczególny zbiorowej na wręcz tych wędrownego uniwersalnej X V I I - wraz w bytu Boże о Kolejnym szopkach racja na rozbudowano przypadku patriotyczne. Naro­ niewątpli­ oparciu Intermedia w Boże to Następnie nas misterium-szopki W zaś s t r o ­ przedsiębior­ powstawania obyczajowe, akcenty padku nowe, do religijny. społecznej, czona; popularnych po­ dzia­ ale motywy drówek okresie scenki drugiej propozycje intermedialną. są wersja wzajem . tj. misterium Obszerna 118 3 S z propozycje prowadzące świeckie, świeckim. Znamienne jąc poprzez utwór wiejskich, rodzaju, jakościowych, (oczywiście przekształcanie rakterze gólnie w. dziejach Rezultatem Ezenkiera, wł. 16. Fragment I parteru szopki konkurentów, . no­ uwagę satyry w 3 7 czę­ pierwszym krótkie lalek. uważa, gromadzenie tradycję akcenty tym estetyczna ich, prowadząca n i m elementy wieczną a przy jest dzieła jednorodny Gusiew, podstawową łatwością i wymiana dzieła tego . treści środowisko), wariantów 3 6 („kolektywności") jednostek przez z I I . 1 5 . Szopka Kraków. II. 11. 17. Fragment mówi twórczym cechą lecz 15 śro­ często podkreśla jest teatru istotnych zmian czych mocno ilościowa, gatunków też Odby­ opinii procesie rozpoznawczym, kategoria zbiorowego wych dlatego „kolektywność" to Procesy twórca, inny świadomie. tradycji i (kolektywnym) elementem jest udziale szczególnie że szczególnych wie działa zbiorowym twierdząc, ludowych działających znacznym jakim się że artystów artystów się t a k ż e Świadczy ona o różna przy- �należności Bardzo korne fory jako 3 0 To powszechnie w . coś często postaci przez prze­ realizację figury w miało Gordon dodać Lalkarze meta­ lalkarskiej l u b ująć raz anachronicznych. stylu warstwy w re­ ludowego przez do zabiegów sumie naiwnej tych jest Walory polega pareypomniane cia, co trem swoje wysoko a lal­ następnie penownie nowy teatrem na początku układ żywego naszego stosunków aktora stule­ między warstw tea­ wykształ­ conych. ter t e n sposób ubogiego rzalszego kuzyna, dla teatru Słusznie wania a warstw więc a stał między nawet się zarówno 4 I charak­ źródłem i literatury warstw Piwocki, że proces kulturalnych" jest doj­ inspi­ wy­ przejmo­ dwukie­ sztuki ludowej, jak i sztuki lalek żywego ak­ artystycznymi da- . teatrem innymi swój się u s w e g o atrakcyjnym aktora wartości wykształconych przezwyciężył zapożyczającego podkreśla i dotyczy Stosunki lalek żywego „opadłych runkowy tora, teatr krewnego, kształconych. przedstawień romantyków, i racji kompilacji bardzo lalek pierwo­ moty­ je wytworzyło naprze- wiodąc kompilacji Rezultat ceniony wykształcone. zostały; o d k r y t e w charakter twórczość stosunku tych dodając, kierunku oczywiście E. C r a i g dokonywali r a z ujmując, kowych ludewej. metatezę, naiwną stosowane działanie Jak powiada przedstawienia wów, literatury W tym, by mian: homonimów, zbiorowe 4 0 do tu oksymoron, . twórczy. wzoru lalkarskich spotykamy stosowanie toryki na tekstów często i środowiskami teatrem 119 �II. л łoby się cykl rozwojowy. już ująć w oczywiście wzbogaceniu ciele i , choć nak było o I do na wyższym na produktem Narodzenie misteriów późniejszych, co w tu można pisanych tego przez Misteria te w wieku wędrownych nana została do atru były społeczeń­ kiej w supozycję sztuki cych tuarowe, huma­ wów lalkarzy przez warstw Na walory szopki ponadto rozwój Ludowi zycje swoje motywów właśnie początku W kierunku w własne 720 rękach nawet z zo­ całymi literatury lalkarze jako się w wykorzystują utworów na zmiany szopki kompozycję literackich. szopki mierze Wpły­ ludowej, na jednak polegające na motywy środowiska tworząc na szopka wymia­ na polskim dla nie swej w więcej są widza, odmianie Teatr lalek rodiując ją bejskiemu. będzie raz Znowu przebiegał właśnie dell'arte w z rozwija znaczeniem dla lalek dencja sem do w Podobne Fausta o Leona Schil­ reper­ moty­ się od szczegól­ prostu teatru w między dużym dość operę teatrem (Franz nowe kryteria lalek można Gothego daje Istnieje kolei sztuk lub dell'arte nawet z prze­ także ten­ popularnych, cza­ świadomego wskazać Don działania interesujące lalek o wymianie rodzajami jego na przykładzie zamknięcia przykłady charakterze Bierze wartości sztuki i cyklów Mozarta. Giovanni wykształconych. stopniu niezwykły i zatem teatru nieustannej różnymi z Skupa). zależności Faust To Poeci) Te­ komedii utrwalenia komedii postaci dalej lalek. ulicznej. prób pa­ ple- który teatru lalkarskiej komedii podjęcia nowych włoską, widzowi cyklu, i Don Juana. T u odpowiednie wyznaczają w i przybliżył (Maurice, Sand). (Józef warstw widowiska po obrębie literackiej tworzenia oparciu i w popularnymi nowej i re­ była kontynuacja do stworzenia zależności ponow­ zmiany oddalała zamknięcie ludowej pisarzy bohaterami ją tylko się postaci Teatr czego zmieniło posiadają­ charakter, komedię mamy już stronnej się operowej, te­ Włos­ przypomnieniu zmieniała naśladując Te misteriów, oficjalnych na teatr tego Komedii do warstw dell'arte często, uprościł na czasie r o d z i go jako źródła spowodowało Komedia świeckie. satyryczną, scen został dworskim. udział ludowych gruncie antycznych. artystyczne szopkę ze m . i n . polegały pierwotnego propo­ polityczną. mniej które powszechnie Zbliżyło B u ­ Znowu usytuowanie i d w o r s k i c h , co z k o l e i artystycznego przyjmują niemniej tendencje, stulecia, jej cykl akceptują patriotycznej. pewnej podejmują pierwszy Polsce jest jednej teatru. Dorocie. (Niewątpliwie Jednakże jako tego swego przybliżyć w t y m czasie a traktowali kończy misteryjnych tym samym W przeważnie wykształconych, naszego je one tea­ doko­ ludowe. prowokuje własnych zainteresowanie zultatem którą i aktywnie tendencje w. literackie ludowej a następnie szopkę nie X I X romantyzmu dla mająca motywami, w cytatów. lalkarze warstw rozwija nie w i utworów, Środowiska schemat wają XVIII innych okresie były t a m też Pozostawały nowymi potrzebnych rozwojowy. jej cały wykształconych, źródło jako utworów, plebejskiej. wzbogacone fragmentami wystawiane znana renesansu. Paryżu wobec uczonych rozwojowy. cykl dell'arte św. przedsięwzięcia kolejny okresu charakter im o Komedia jed­ odpowiadają in. misterium zamknięty do komediantów-lalkarzy; deformacja publiczności stały X V I I Czechach m. ludowy w nistów. trach W riana, uczynić średniowiecznych nie lera. cyklu. zasadzie warstwy Balonika. koś­ się zawartą się odpowiada rozwoju dla ludu, Zielonego oznacza odbywa pojawiło podważymy wykształconych, obrót spirali, okresie wykształconej nawet przynależności misteriów w jej wyjścia piętrze gatunku Boże każdy punktu było w i d o w i s k i e m jeśli warstw spirali; Powrót danego Misterium stwa. postaci 18. Szopka on przy teatru o t y m artystycznych fakt ten znaczenie kulturotwórcze. przypadek dwu­ ludowym zmiennej określa Jest to przynależ- �nnści w społecznoartystycznej przeszłości dla żywym publiczności, jak i „'Opadnięcie" zwraca sygnalizowano teatr lalek ci. Jak do sztuki, nicy i dzieci, wych jako inny już we uznawany której wieku. i jednego dziecka swoimi śmiało Tylko o jego lalkami zabawiał że Brioche ze '-; bawiło swym pod­ opiecznym. Przez wiek puszczać, że istniały wych, a więc ny małemu W łożeniu dopiero stałego stanowią Ten I rzy j a k teatrzyk babkę Weryho. bajki itp. Stało ce, kiedy wionej, czasów dramatyzowane, dzieci przedstawień, się imprez się szybko. dziecięcych, Warszawski" dziecięcej odbyło bardzo odpowiedni elekcji z „króla przedstawienie przynajmniej w in. 7 stycznia marionetek Polsce, teatr 1 5 u dla spo­ wybór e Być może się, że dla sprawił, się dzieci donosił, jw Wiośla­ sztukę ten teatr treści nej, był takimi czy Cruzoe to książek decydował na mó­ dawnych właśnie i przysto­ do potrzeb skrócone lalek o młodego tym także „pirackie" wyda­ nie przede wszystkim znalazł w zespole powodu zmiany że Właśnie teatr nawzajem jaki ludu, się brak zainteresowania począł dzieciom. działać w i n ­ Obie strony jako sztuka zadowolone. teatr na lalek teatr sztuka wykształconych. własnością z ku czy oddziaływać w a lalek się" łatwa. L u d o w y i teatr lalek,, m i m o uważany z także Hazarda ich wyboru, „osunął sposób, warstw Baśnie wersjach t u pytanie, może sam i dorosłych. są z s i e b i e Nasuwa . . nie z płaszczyźnie, zresztą 4 S 4 6 epo­ francuski Robinson Paula 1 chyba Cruzoe myślą z tradycji Zawładnęły jednak z własnością" pisarz swoje są p r z e c i e ż dzieci d l a dzieci ich strony wielce na uproszczenie lite­ dzieci. Guliwera, specjalnych na niemożliwe prehistorycznej dla im Zdaniem Znane Wydaje na . lalek . zainteresowań weszły 1910 r . 4 7 balety, karnawałowych. migdałowego" ich w Robinsona padł Podróże wpłynęły sowanie sztuk d l a dzieci, Marionetki m. jak tylko czystej niemal w s z y s t k i m baśń moralnymi. Kichot. dorosłych" nie się l i t e r a t u r z e . J a k jest owej publikując naukami Don w literatury pomógł Perrault, z scenki odpowiednie można bezsprzeczną jeszcze 70 l a t . dla utwory, nie pisane ich przede ponad „sztuki dzieci, zawodowego „Wyodrębnienie niektóre się czym utworami, „autorkę tej więcej czytelnika że stały w Charles nia przez Krzemińska: dla teatru obserwować młodego przejęły ofiarowa­ za­ dzieci nie znano Dzieci przypadek. o wiele utworów to zresztą czytelnika . 1 3 się domo­ informacja Repertuar widowiska spe­ przy­ teatrzyków marionetek Marię o można dla dzieciach, nej rodzaj Dziś, jego ale '. do po teatrzyku pannę tak „Kurier że postaci przez fantastyczne pularyzował stałe w n i e słyszeliśmy dzieci, z 1900 r . p o c h o d z i gimnastyczne 1 dla amatorskich, takich pedagogiczną dzieci" i X I X one Goethemu Polsce •sztuki X V I I I przedstawieniach dla głównie tradycja nie liczy się" tego względu, też cały cjalnych przeznaczonej widzimy, Wanda ratury dotyczy Delfina na równi sztukę pisze z tronu, sztuki jak przykładzie teatru lalek. P r z y p a t r z m y P następcy lalkarz w gra­ wyjątko­ rodzaj „Osuwanie dorośli wyodrębnieniu otoczenie lalkowymi w przykład francuskiego przypuszczać, eię p r z e d s t a w i e n i a m i oglądali Odpowiedni — dzie­ należał sprecyzowanej starzy. mówić dzieci. dla wieki za t y m zakresie ludowej wypowiedzi: całe jest chociaż, w końcowy za t e a t r przez lalkowe ludzie można dla sztuki efekt nie mieli był zarówno którego niniejszej ten lalek artystycznych. powszechnie odbiorcy przypadkach można jest teatr partnerem poziomu wstępie teatr młodzieńcy którego do proces, Przedstawienia rozrywki zresztą lalek na mówiliśmy, dlatego dla środowisk teatru uwagę i i atrakcyjnym dla ludowa wpływa Odpowiedź wpływy reprezentował dorosłych nie sztuki na jest oficjal­ światopogląd 121 �20 ludu, j e g o sposób myślenia lalek X X dzieci. Nie dorosłych 1 w. n i e jest wyraża i więc wyraża nej się wytworzyć jednak, •gdyby teatr kloru dziecięcego, lalek tego dowodzi ciom i poetom że która Nie w własne, wartości korzystał Jerzy 4 9 świata dzieci. środowiskowej, może daje zainteresowania. dziecięcą, dzieci. wyobrażenia zainteresowaniach sztuki i jego sztuką z w lecz Jest dorosłych ma izolacji więc od oryginalne te wytworem o sztuki świecie oficjal­ wartości. się stopniu mitycznego, Cieślikowski, dla właściwości mogłyby większym myślenia Teatr sztuką wspólne Wy­ zrodzić, z fol­ które, jak jest dzie­ . PRZYPISY C h . M a g n i n , Histoire des marionnettes en Europe, 1 8 5 3 , s. 1 0 . G . S a n d , Dernieres pages, P a r i s 1877, i . 128. L . B u s c h m e y e r , Die Kunst des Puppenspiels, Erfurt 1931; F. Eichler, Das Wesen des Handpuppen- und Marionettenspiels, Emsdetten 1937; H. Sandig, Die Ausdruck Móglichkeiten der Marionette und ihre dramaturgischen Konseąuenzen, M u n c h e n 1958. Por.: J . G a l e w i c z , P r ó b a określenia widowiska lalkowego jako jed­ nej ze sztuk pięknych, „Teatr Lalek", 1865, N r 33, s. 1 — 6 . G . B a t y i R. C h a v a n c e , Histoire des marionnettes, Paris 1 9 5 9 ; O . S p i e s , Tiirkisches Puppentheater, Ems­ d e t t e n 1 9 5 9 ; R . P i s c h e l , The Home of the Puppet-Play, L o n d o n 1 9 0 2 ; J . E . V a r e y , Historia de los Uteres en Espańa, M a d r i d 1957. 1 Paris 2 3 4 A . d e N a u c r a t i s , Les Deipnosophistes, Paris 1956, k s . I , s. 4 4 . A. Olearij, Podrobnoje opisanije putieszestwija Golsztinskogo posolstwa, Petersburg 1 9 0 6 , s. 1 8 9 . C h . S c h m i d t , Herrade de Landsberg, Strassburg 1 8 9 7 , *. 7 9 ; J . E . V a r e y , o p . c i t . , s. 1 9 i 2 0 . 5 6 7 122 » E . L i G o t t i , I I teatro dei pupi, Firenze 1960; R. G u i e t t e , Marionnettes de tradition populaire, Bruxelles 1950. • G S p e a i g h t , The History of the English Puppet The­ atre, N e w Y o r k ( 1 9 5 5 ) , s. 3 4 . P h . L e i b r e c h t , Zeugnisse und Nachweise des Pup­ penspiels in Deutschland, Borna-Leipzig 1 9 1 9 , s. 3 0 — 3 1 ; E. S. R e h m , D a s B u c h . d e r M a r i o n e t t e n , B e r l i n 1905, s. 1 9 4 ; G . B a t y , Trois p'tits Tours et Puis s'en Vont..., P a r i s 1942, s. 5 6 d n a s t . P o r . : R. W i e r z b o w s k i , Z zagadnień szopki kolędo­ wej i satyrycznej, „ Z e s z y t y N a u k o w e U . Ł . " , s. I , z. 4 1 , Ł ó d ź 19165. H . J u r k o w s k i , Rosyjski Pietruszka czy teatr lalkarskiego mimu, „Studia Folklorystyczne", Wrocław (w d r u k u ) . F . P o e c i , Lustiges Komódienbiichlein, Kóln-Berlin 1965. M . S a n d , Le theutre des marionnettes, P a r i s 1890. K. Engel, Deutsche Puppenkomódien, Don Juan oder der steinerne Gast. Cyrus, Kónig von Persien, O l d e n b u r g 1 8 7 5 , s. 2 3 — 8 0 . A . H a u s e r , Sozialgeschichte der Kunst und Litera­ tur, M u n c h e n 1 9 5 8 , t . I , s. 4 4 5 . Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X I , 1 9 6 7 , n r 4, s. 1 9 1 - 3 2 2 . W dys­ kusji uczestniczyli: prof. K s a w e r y Piwocki — historyk sztuki, dr Andrzej Jakimowicz — historyk sztuki, dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz — etnograf, dr A n n a Kow a l s k a - L e w i c k a — etnograf, m g r Krzysztof M a k u l s k i — etnograf, m g r Jacek Olędzki — etnograf, dr J a n Stęszewski — muzykolog-folklorysta, dr Ludwik Biela­ wski — muzykolog-folklorysta, doc. dr Julian Lewański — historyk literatury. Dyskusję prowadził m g r Aleksander Jackowski, redaktor „Polskiej S z t u k i L u d o ­ wej". ( J . K r z y ż a n o w s k i ) , Folklor [w:] Słownik folkloru polskiego, W a r s z a w a 1 9 6 5 , s. 1 0 4 — 1 0 6 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 1 9 3 . 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 u 1 6 17 1 8 1 9 �22 21 II. 20. Scena szopkowa scenografia A. Stopka. kowska z konkursu w II. 23. Scena szopkowa Wałbrzych, 1965 r. z „Historyi o chwalebnym Zmartwychwstaniu Teatr Narodowy, Warszawa 1962 г. II. 21. 1965 г. II. 22. Szopka krakowska z konkursu w „Złotym kluczu", scenografia A. Bunsch. Szopka w Teatr Pańskim", kra­ 1962 r. Lalek 23 �2 0 dowej, К. Piwocki, Niektóre „Studia Estetyczne", zagadnienia t. teorii I I I , sztuki lu­ Warszawa 1966, s. 32—36. A. Kowalska-Lewicka, Dyskusja nad zakresem po­ jęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 1 9 5 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 0 3 . J . L e w a ń s k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztu­ ki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 2 1 . A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 0 7 . T e r m i n o l o g i ą propono­ w a n ą p r z e z H a u s e r a z a j m o w a ł się K . P i w o c k i ( p o r . p r z y ­ p i s 20) p o d d a j ą c j ą k r y t y c e . T a m ż e , s. 3 2 4 . W . E. G u s i e w , E s t i e t i k a f o l k l o r a , L e n i n g r a d 1967, s. 1 0 . J . K r u p s k i (S. Estreicher), Szopka krakowska, K r a k ó w 1 9 0 4 , s. 8 . 2 1 3 5 dowej, 3 9 4 0 4 1 4 2 J. W. Goethe, Zmyślenie i prawda, przekł. A. G u t t r y , W a r s z a w a 1 9 5 7 , s. 1 5 . I . Matuszewski, Bohaterowie Jasełek (O stałych typach teatru ludowego w Europie) [ w : ] Swoi i obcy, W a r s z a w a 1 9 0 3 , s. 3 9 1 . „Kurier Warszawski", 7 s t y c z e ń 1 9 1 0 , s. 4 . W . K r z e m i ń s k a , Literatura dla dzieci i młodzieży. Zarys dziejów, W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 7. P . H a z a r d , Książki, dzieci i dorośli, tłum. I . Słoń­ s k a , W a r s z a w a 1 9 6 3 , <s. 6 0 . I. Kaniowska-Lewańska, Literatura dla dzieci i młodzieży od początków do roku 1864, Warszawa 1 9 6 0 , s. 7 . J . C i e ś l i k o w s k i , Wielka zabawa, Wrocław-Warszaw a - K r a k ó w 1 9 6 7 , s. 3 3 8 . 2 7 4 3 J. Bystroń, Kultura ludowa, Warszawa 1947, 31—33. K . P i w o c k i , Niektóre zagadnienia teorii sztuki lu­ dowej, w y d . c y t . , s. 3 5 . A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa, W a r s z a w a 1964, s. 3 6 4 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Kraków 1 9 3 9 , s. 9 7 8 . A . O k o p i e ń - S ł a w i ń s k a , Rola konwencji [w:] Proces historyczny w literaturze i sztuce, W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 6 1 . J . B i a ł o s t o c k i , Pięć wieków myśli o sztuce, War­ s z a w a 1 9 6 7 , s. 2 9 . A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 3 3 . 4 4 2 8 s. 2 0 4 5 4 6 8 0 4 7 3 1 4 8 3 2 3 8 4 9 3 4 II. 24. Scena szopkowa z .JPastorałki" L. Schillera, * 4 «'i — il. 23; 12—17; Zbigniew Jan Swiderski scenografia A. • I i 1? 124 lu­ 3 8 2 5 il. sztuki 3 7 2 6 Michał Maśliński Ślusarczyk — teorii A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 1 ; p o r . K . P i w o c k i , A la de l'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etno­ graficzne M u z e u m K u l t u r y i Sztuki Ludowej w War­ s z a w i e " , t . I , W a r s z a w a 1 9 6 0 , s. 3 7 . W . E . G u s i e w , o p . c i t . , s. 1 9 3 . T a m ż e , s. 1 7 6 — 1 7 7 . P. B o g a t y r i e w , Czeskij kukolnyj i russkij narodnyj tieatr, B e r l i n - P e t e r s b u r g 1923. G . E . G r a i g , Puppets and Poets, „The Chapbook", N r 2 0 , F e b r u a r y 1 9 2 1 , s. 1 7 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 1 7 . C h . M a g n i n , o p . c i t . , s. 1 3 7 . 2 4 — il. 24; Lechosław zagadnienia 3 6 2 3 Hartwig — il. 20; P i w o c k i , Niektóre w y d . c y t . , s. 4 3 . limits 2 2 Fot.: Edward Myszkowski K. Kilian. — Malinowski il. 21, 22; Teatr — il. Stanisław Powszechny, 11, 18; Turski Warszawa, — Franciszek il. 19. 1964 r. �